J.R.R. Tolkien

In de ban van de Ring

Drie ringen voor de elfenkoningen op aard’,

Zeven voor de dwergvorsten in hun zalen schoon,

Negen voor de mensen, die de dood niet spaart,

Eén voor de Zwarte Heerser op zijn zwarte troon

In Mordor, waar de schimmen zijn.

Eén Ring om allen te regeren, Eén Ring om hen te vinden,

Eén Ring die hen brengen zal en in duisternis binden,

In Mordor, waar de schimmen zijn.

Voorwoord

Dit verhaal is al vertellende gegroeid, tot het een geschiedenis van de Oorlog om de Ring werd en vele vluchtige verwijzingen bevatte naar de nog oudere geschiedenis die eraan voorafging. Er werd een begin mee gemaakt spoedig nadat De hobbit werd geschreven en voor dit in 1937 werd gepubliceerd; maar ik ging niet verder met dit vervolg, omdat ik eerst de mythologie en legenden van de Oudste Tijden, die toen al enige jaren vaste vorm waren gaan aannemen, wilde voltooien en ordenen. Ik wilde dit voor mijn eigen genoegen doen, maar ik koesterde weinig hoop dat andere mensen belang zouden stellen in dit werk, vooral omdat het in de eerste plaats taalkundig was geïnspireerd en werd begonnen om de nodige ‘geschiedkundige’ achtergrond voor elfentalen te verschaffen.

Toen degenen wier raad en mening ik vroeg ‘weinig hoop’ verbeterden in ‘geen hoop’, keerde ik weer terug tot het vervolg, aangemoedigd door verzoeken van lezers om meer informatie omtrent hobbits en hun avonturen. Maar het verhaal werd onweerstaanbaar naar de oudere wereld getrokken en werd als het ware een verslag van haar einde en verdwijning voor het begin en midden ervan waren verteld. Het proces was begonnen met het schrijven van De hobbit, dat al een aantal verwijzingen naar de oudere materie bevatte: Elrond, Gondolin, de Hoge Elfen, en de orks, maar ook vanzelf opgekomen glimpen van dingen die hoger, dieper of duisterder waren dan ze oppervlakkig leken: Durin, Moria, Gandalf, de Zwarte Tovenaar, de Ring. De ontdekking van de betekenis van deze glimpen en hun verhouding tot de oude geschiedenissen onthulden de Derde Era, culminerend in de Oorlog om de Ring.

Zij die om meer gegevens over hobbits hadden gevraagd, kregen die uiteindelijk, maar ze moesten wel lang wachten, want het schrijven van In de ban van de Ring duurde met tussenpozen van 1936 tot 1949, een periode waarin ik veel verplichtingen had die ik niet verwaarloosde, en veel andere interessen als wetenschapper en leraar die mij vaak volledig in beslag namen. Het oponthoud werd natuurlijk nog vergroot door het uitbreken van de oorlog in 1939, en aan het eind van dat jaar had het verhaal het einde van het Eerste Boek nog niet bereikt. Ondanks de duisternis van de volgende vijf jaren merkte ik dat het verhaal nu niet helemaal kon worden opgegeven en ik ploeterde voort, voornamelijk ’s nachts, tot ik bij Balins graf in Moria stond. Daar maakte ik lange tijd pas op de plaats. Pas bijna een jaar later ging ik verder, en zo kwam ik aan het eind van 1941 in Lothlórien en bij de Grote Rivier. In het volgende jaar schreef ik de eerste versies van de stof die nu het Derde Boek is, en het begin van de hoofdstukken 1 en 3 van het Vijfde Boek; en daar, terwijl de bakens in Anórien oplichtten en Théoden naar het Hargdal ging, hield ik op. Ik kon niet langer vooruitzien en er was geen tijd om na te denken.

In 1944 toen ik de onafgehandelde zaken en verbijsteringen van een oorlog die ik moest voeren, of in elk geval rapporteren, liet rusten, dwong ik mij ertoe aan de reis van Frodo naar Mordor te beginnen.

Deze hoofdstukken, die uiteindelijk het Vierde Boek zouden worden, werden als vervolgverhaal geschreven en naar mijn zoon Christopher gestuurd, die toen in Zuid-Afrika bij de RAF diende. Niettemin duurde het nog eens vijf jaar voor het verhaal tot zijn huidige einde werd gebracht; in die tijd veranderde ik van huis, van leerstoel en van universiteit, en hoewel het een minder donkere tijd was, was hij niet minder zwaar. En toen het ‘eind’ ten slotte was bereikt, moest het hele verhaal worden herzien en eigenlijk grotendeels van achteren naar voren worden herschreven. En het moest worden getypt en nogmaals getypt: door mij, want de kosten om het professioneel door de tienvingerigen te laten tikken, gingen mijn financiële draagkracht te boven.

In de ban van de Ring is, sinds het ten slotte tien jaar geleden in druk verscheen, door vele mensen gelezen, en ik zou hier graag iets willen zeggen over de vele meningen of veronderstellingen die ik heb ontvangen of gelezen, wat de motieven en betekenis van het verhaal betreft.

Het voornaamste motief was het verlangen van een verteller van verhalen om te proberen een werkelijk lang verhaal te schrijven dat de aandacht van de lezers zou vasthouden, hen amuseren, verrukken, en hen af en toe misschien zou opwinden of diep ontroeren.

Als gids had ik slechts mijn eigen gevoelens voor wat aanlokkelijk is of ontroert, en voor velen was deze gids het spoor vaak bijster. Sommigen die het boek hebben gelezen, of het in elk geval hebben besproken, vonden het vervelend, belachelijk of verfoeilijk; maar ik heb geen reden tot klagen, want ik heb dezelfde mening over hun werk of over het soort schrifturen waaraan zij blijkbaar de voorkeur geven. Maar zelfs vanuit het gezichtspunt van velen die van mijn verhaal hebben genoten, is er veel dat hen niet aanstaat. Het is in een lang verhaal misschien niet mogelijk om iedereen op alle punten te behagen, en ook niet om iedereen op diezelfde punten te misnoegen, want uit de brieven die ik heb ontvangen, is mij gebleken dat alle passages of hoofdstukken die voor sommigen een smet zijn, door anderen juist goed worden gevonden. De meest kritische lezer van allen, ikzelf, ziet nu vele grote en kleine gebreken, maar omdat ik het boek gelukkig niet hoef te bespreken of te herschrijven, zal ik daaraan stilzwijgend voorbijgaan, behalve aan één dat door anderen is opgemerkt: het boek is te kort.

Wat een innerlijke betekenis of ‘boodschap’ betreft – naar de intentie van de schrijver heeft het boek er geen. Het is allegorisch noch actueel. Naarmate het verhaal zich ontwikkelde, kreeg het wortels (in het verleden) en liet onverwachte takken groeien, maar het hoofdthema werd van meet af aan bepaald door de onvermijdelijke keuze van de Ring als schakel tussen dit boek en De hobbit. Het cruciale hoofdstuk, ‘De Schaduw van het Verleden’, is een van de oudste onderdelen van het verhaal. Het werd geschreven lang voordat de voorbode van 1939 een onafwendbare ramp dreigde te worden, en vanaf dat punt zou het verhaal zich wezenlijk langs dezelfde lijnen hebben ontwikkeld als die ramp was afgewend. De bronnen ervan zijn dingen die ik allang daarvoor in gedachten had, of die in sommige gevallen al geschreven waren, en weinig of niets erin werd door de oorlog die in 1939 begon, en wat daarop volgde, gewijzigd.

De echte oorlog lijkt in zijn verloop of afloop niet op de legendarische oorlog. Als die de ontwikkeling van de legende zou hebben geïnspireerd of geleid, dan zou de Ring zeker zijn veroverd en tegen Sauron zijn gebruikt; hij zou niet zijn vernietigd, maar onderworpen, en de Barad-dûr zou niet zijn vernietigd, maar bezet. Omdat hij er niet in was geslaagd de Ring in zijn bezit te krijgen, zou Saruman in de verwarring en het verraad van die tijd in Mordor de ontbrekende schakels in zijn eigen onderzoek naar de overlevering van de Ring hebben gevonden, en het zou niet lang hebben geduurd voor hij zelf een Grote Ring zou hebben gemaakt waarmee hij de valse Heerser van Midden-aarde zou hebben uitgedaagd. In dat conflict zouden beide partijen de hobbits hebben gehaat en veracht; zij zouden het niet lang hebben overleefd, zelfs niet als slaaf.

Men zou andere bewerkingen kunnen bedenken in overeenstemming met de smaak of opvattingen van hen die van allegorie of een verband met de actualiteit houden. Maar ik heb een hartgrondige hekel aan allegorie in al haar verschijningsvormen en dat is altijd zo geweest sinds ik oud en voorzichtig genoeg werd om de aanwezigheid ervan te ontdekken. Ik geef verreweg de voorkeur aan geschiedenis, waar of verzonnen, met haar gevarieerde ‘toepasselijkheid’ op het denken en de ervaring van lezers. Ik denk dat velen ‘toepasselijkheid’ verwarren met ‘allegorie’, maar de een berust op de vrijheid van de lezer, en de ander op de overheersing van de schrijver.

Een schrijver kan natuurlijk niet helemaal onberoerd blijven door zijn ervaring, maar de manieren waarop de kiem van een verhaal de voedingsbodem van de ervaring gebruikt, zijn bijzonder ingewikkeld en pogingen om dit proces te omschrijven zijn hooguit gissingen op grond van bewijsmateriaal dat ontoereikend en dubbelzinnig is. Het is ook vals, hoewel natuurlijk aantrekkelijk, wanneer de levens van een schrijver en criticus elkaar hebben overlapt, om te veronderstellen dat de ontwikkelingen in het denken of de gebeurtenissen in tijden die beiden gemeen hadden, noodzakelijkerwijze de sterkste invloeden waren. Men moet werkelijk onder de schaduw van de oorlog raken om de druk ervan volledig te voelen; maar naarmate de jaren verstrijken, schijnt men nu vaak te zijn vergeten dat het geen minder nare ervaring was om in je jeugd door 1914 te worden gegrepen, dan om in 1939 en de volgende jaren betrokken te raken. Tegen 1918 waren al mijn beste vrienden, op één na, dood. Of, om een minder smartelijk geval te nemen, sommigen hebben verondersteld dat ‘De zuivering van de Gouw’ een afspiegeling is van de situatie in Engeland in de tijd waarin ik mijn verhaal voltooide. Dat is niet zo. Het is een wezenlijk onderdeel van de intrige, van het begin af aan voorzien, hoewel ten slotte gewijzigd door het karakter van Saruman zoals dat in het verhaal is ontwikkeld zonder, moet ik zeggen, enige allegorische betekenis of toespeling op de hedendaagse politiek. Het berust wel enigszins op ervaring, hoewel in zeer geringe mate (want de economische situatie was volkomen anders), en grijpt veel verder terug. Het land waarin ik als kind leefde, werd op schandelijke wijze geruïneerd voor ik tien was, in een tijd toen auto’s zeldzaam waren (ik had er nog nooit een gezien) en men nog bezig was provinciale spoorwegen aan te leggen. Onlangs heb ik in een krant een foto gezien van de laatste bouwval van de eens bloeiende korenmolen naast de plas die mij lang geleden zo belangrijk toescheen. Ik heb het uiterlijk van de jonge molenaar nooit gemogen, maar zijn vader, de oude molenaar, had een zwarte baard, en zijn naam was niet Roothooft.

In de ban van de Ring verschijnt nu in een nieuwe uitgave en de gelegenheid is te baat genomen om het boek te herzien. Een aantal fouten en tegenstrijdigheden die nog in de tekst waren blijven staan, zijn verbeterd, en er is een poging gedaan om informatie te verschaffen over enkele punten die aandachtige lezers hebben opgeworpen. Ik heb al hun commentaren en vragen overwogen, en als het lijkt alsof sommige zijn overgeslagen, dan komt dat misschien omdat ik mijn aantekeningen niet op orde heb gehouden; vele vragen konden echter alleen worden beantwoord door aanvullende appendices, of eigenlijk door een bijkomend deel te maken dat veel van het materiaal bevat dat ik niet in de oorspronkelijke uitgave heb opgenomen, vooral meer gedetailleerde taalkundige gegevens. Ondertussen biedt de huidige uitgave dit Voorwoord, een aanvulling op de Proloog en enkele aantekeningen.

Oxford, 1966

J.R.R. Tolkien

Noot van de vertaler

De Nederlandse vertaling van The Lord of the Rings, die voor het eerst in de jaren 1956-1957 verscheen en sindsdien een groot aantal keren in verschillende edities is herdrukt, berustte op de eerste Engelse uitgave van 1954. Omdat Tolkien tot aan zijn dood in 1973 veranderingen in zijn tekst aanbracht, verscheen in 1980 een Nederlandse versie die aan Tolkiens laatste versie was aangepast.

Er is naar mijn eigen ervaring wellicht geen boek dat het lezende publiek zo heeft aangesproken (en dat nog doet) als In de ban van de Ring. Een groot deel van de lezers heeft zich op dit werk van de verbeelding gestort alsof het verhaal dat op briljante wijze wordt verteld een ware geschiedenis was, en sommigen van hen hebben de tekst bijna tot literair-historisch studiemateriaal gemaakt: een reactie waarvan Tolkien nooit zal hebben durven (of misschien wel hebben willen) dromen.

Wat oorspronkelijk niet meer dan een boeiend, knap gecomponeerd verhaal leek, is door de vele serieuze studies en essays die over de verschillende aspecten van dit boek verschenen zijn voor velen een bijna heilige tekst geworden. De vertaler die de vernederlandsing van deze boeken destijds in zijn jeugdige onschuld en overmoed ter hand nam, kon toentertijd dan ook niet bevroeden dat hij een tekst onder handen had die nog eens dezelfde aandacht zou krijgen als de grote klassieken. Aangezien het wel duidelijk was geworden dat de belangstelling voor In de ban van de Ring zou voortduren, leek het mij een daad van eenvoudige rechtvaardigheid, zowel tegenover de auteur als de lezers die mij niet alleen lof en waardering hebben gegeven, maar ook in enkele gevallen mij hun kritiek niet hebben gespaard, om in 1996 de hele tekst woord voor woord door te nemen, en die binnen de mogelijkheden van de sfeer van het verhaal te moderniseren en nog te verbeteren.

Ik schreef toen dat ik meende dat daarmee een tekst was ontstaan die de toets van de meest kritische lezers van de toekomst zou kunnen doorstaan, hoewel ik daarbij tevens de verwachting uitsprak dat bij de vertaling van een boek van dergelijke omvang en complexiteit de volmaaktheid nooit zou kunnen worden bereikt.

De aandachtige lezer van deze nieuwe uitgave van In de ban van de Ring zal dit zelf, indien hij zo ver wil gaan, kunnen constateren, want er bleken toch nog kleine omissies te zijn overgebleven of weer nieuwe ongerechtigheden te zijn ontstaan. Deze zijn in deze editie rechtgezet.

De vertaler wil ten slotte niet nalaten welwillende lezers op deze plaats dank te zeggen voor hun belangstelling voor de vertaling en hun opbouwende opmerkingen, die tot het succes van Tolkien’s werk in dit land hebben bijgedragen.

Den Haag, februari 2003

Max Schuchart

Proloog

1. Betreft hobbits

Dit boek gaat voornamelijk over hobbits, en uit deze bladzijden kan de lezer veel te weten komen over hun karakter en ook iets over hun geschiedenis. Verdere bijzonderheden kan men ook vinden in de keuze uit het Rode Boek van Westmark, die al verschenen is onder de titel De hobbit. Dat verhaal werd ontleend aan de eerste hoofdstukken van het Rode Boek, dat geschreven werd door Bilbo zelf, de eerste hobbit die over de hele wereld beroemd zou worden, en dat door hem Daarheen en Weer Terug werd genoemd, omdat die verhaalden van zijn reis naar het oosten en zijn terugkeer: een avontuur waardoor later alle hobbits bij de grote gebeurtenissen van de Era waarvan hier wordt verteld, werden betrokken.

Velen willen echter misschien meer van de vroegste geschiedenis van deze merkwaardige lieden weten, terwijl er ook lezers zullen zijn die het eerdere boek niet bezitten. Voor hen zijn hier een aantal aantekeningen over de belangrijkere punten van de hobbitoverlevering bijeengebracht en wordt het eerste avontuur in het kort vermeld.

Hobbits zijn een onopvallend maar heel oud volk, vroeger talrijker dan vandaag de dag, want ze houden van vrede en rust en goed bebouwde grond; ze wonen bij voorkeur in een goed geordende en gecultiveerde landstreek. Ze hebben nooit begrip gehad voor, of gehouden van, werktuigen met een ingewikkelder structuur dan die van een blaasbalg, watermolen of handweefgetouw, hoewel ze vaardig met gereedschappen konden omgaan. Zelfs in de oude tijd wantrouwden ze ‘de Grote Lieden’, zoals ze ons noemen, en heden ten dage mijden ze ons met ontzetting en zijn steeds moeilijker te vinden.

Ze zijn scherp van gehoor en van gezicht, en hoewel ze tot diklijvigheid neigen en zich niet nodeloos haasten, zijn ze niettemin vlug en behendig in hun bewegingen. Van meet af aan verstonden ze de kunst om vlug en geluidloos te verdwijnen wanneer grote lieden, die ze niet wilden ontmoeten, voorbij kwamen klossen; en deze kunst hebben ze zozeer ontwikkeld, dat die mensen wellicht als tovenarij voorkomt. Maar hobbits hebben zich feitelijk nooit met enigerlei toverkunst beziggehouden, en hun ongrijpbaarheid is uitsluitend te danken aan een professionele vaardigheid die erfelijkheid en oefening, alsmede een nauwe verbondenheid met de aarde, voor grotere en lompere aardbewoners onnavolgbaar hebben gemaakt.

Want het zijn kleine lieden, kleiner nog dan dwergen: dat wil zeggen, minder dik en gedrongen, hoewel ze eigenlijk niet eens zoveel kleiner zijn. Hun lengte loopt uiteen en schommelt tussen de zestig centimeter en een meter twintig, omgerekend in onze maten. Tegenwoordig worden ze zelden groter dan negentig centimeter; maar ze zeggen dat ze gekrompen zijn en in de oude tijd groter waren.

Volgens het Rode Boek was Bandobras Toek (Bullebas), de zoon van Isegrim de Tweede, een meter tweeëndertig en in staat om een paard te berijden. In alle hobbitkronieken werd hij slechts door twee beroemde figuren uit de oudheid overtroffen; maar die merkwaardige zaak komt in dit boek aan de orde.

Wat de hobbits van de Gouw betreft, waar deze verhalen over gaan, in hun tijd van vrede en voorspoed waren ze een vrolijk volk. Ze kleedden zich in felle kleuren, bij voorkeur geel en groen, maar ze droegen zelden schoenen, want hun voeten hadden leerachtige zolen en waren begroeid met dik krullend haar, dat veel leek op hun hoofdhaar dat meestal bruin was. Daarom was het enige handwerk dat ze weinig beoefenden dat van schoenmaker; maar ze hadden lange, behendige vingers en konden vele andere nuttige en mooie dingen maken. Hun gezichten waren over het algemeen eerder vriendelijk dan mooi: breed, met heldere ogen en rode wangen en monden die naar lachen en naar eten en drinken stonden. En lachen, eten en drinken deden ze dan ook, vaak en van harte, en ze hielden te allen tijde van eenvoudige grappen en zes maaltijden per dag (wanneer ze daaraan konden komen). Ze waren gastvrij en verzot op feestjes en geschenken, die ze altijd gul gaven en gretig aanvaardden.

Ondanks de latere vervreemding is het wel duidelijk dat de hobbits familie van ons zijn: veel nauwer aan ons verwant dan de elfen of de dwergen zelfs. Vanouds spraken ze de talen der mensen, op hun eigen wijze, en hun sympathieën en antipathieën stemden vrijwel met die van de mensen overeen. Maar wat echter precies onze verwantschap is, valt niet meer te achterhalen. De oorsprong van de hobbits gaat ver terug tot de Oudste Tijden die nu verloren en vergeten zijn. Alleen de elfen bezitten nog annalen van die vergane tijd, en hun tradities hebben bijna uitsluitend betrekking op hun eigen geschiedenis, waarin mensen zelden voorkomen en van hobbits helemaal geen sprake is. Toch is het duidelijk dat hobbits in feite al vele jaren lang rustig in Midden-aarde hadden gewoond voordat ze door andere wezens werden opgemerkt. En aangezien de wereld wemelde van talloze vreemde schepselen, schenen deze kleine lieden van bijzonder weinig gewicht. Maar in de tijd van Bilbo en van Frodo, diens erfgenaam, werden ze plotseling tegen wil en dank belangrijk en vermaard, en brachten ze onrust in de beraadslagingen van de Wijzen en de Groten.

Die tijd, de Derde Era van Midden-aarde, is nu lang vervlogen, en de vorm van alle landen is veranderd; maar de streken waarin hobbits toen woonden, waren ongetwijfeld dezelfde als die waarin ze nu nog vertoeven: het noordwesten van de Oude Wereld, ten oosten van de zee. Van hun oorspronkelijke woonplaats droegen de hobbits in Bilbo’s tijd geen kennis meer. Over het algemeen hadden ze weinig liefde voor kennis (buiten de genealogie), maar er waren nog enkele leden van oudere families die hun eigen boeken verzamelden en zelfs verslagen van vroegere tijden en verre landen van elfen, dwergen en mensen bestudeerden. Hun eigen annalen begonnen pas na de vestiging van de Gouw en hun oudste legenden gingen nauwelijks verder terug dan tot de tijd van hun omzwervingen.

Uit deze legenden en hun eigen vreemde woorden en gewoonten blijkt echter duidelijk dat de hobbits, evenals vele andere wezens, in het verre verleden naar het westen waren getrokken. In hun oudste verhalen schemert iets door van een tijd toen ze in de hoger gelegen dalen van de Anduin tussen de rand van het Grote Groene Woud en de Nevelbergen verbleven. Waarom ze later de moeilijke en gevaarlijke tocht door de bergen naar Eriador ondernamen, is niet langer met zekerheid te zeggen. Hun eigen kronieken maken gewag van de vermenigvuldiging van mensen in het land, en van een schaduw die over het woud viel, zodat het verduisterd werd en de nieuwe naam Demsterwold kreeg.

Voordat de hobbits de bergen overstaken, waren ze al in drie ietwat uiteenlopende rassen verdeeld: Bruivels, Stoerders en Vavels. De Bruivels waren donkerder van huid, kleiner en gedrongen; ze hadden geen baarden en droegen geen schoenen; hun handen en voeten waren klein en kwiek, en ze hadden een voorkeur voor hooglanden en heuvels. De Stoerders waren breder en zwaarder gebouwd; hun handen en voeten waren groter, en ze gaven de voorkeur aan vlak land en de oevers van rivieren. De Vavels hadden een lichtere huid en hun haar was ook lichter, en ze waren groter en slanker dan de anderen; ze hielden van bomen en bosrijke gebieden.

De Bruivels hadden in vroegere tijden veel met dwergen te maken gehad en woonden lang in de heuvels aan de voet van de bergen. Ze trokken vroeg naar het westen en zwierven door Eriador tot aan de Weertop, terwijl de anderen nog in Wilderland waren. Ze waren de normaalste en meest voorkomende hobbitsoort en verreweg het talrijkst. Ze waren het meest geneigd zich op één plaats te vestigen, en hielden het langst vast aan de gewoonte van hun voorouders om in onderaardse gangen en holen te wonen.

De Stoerders woonden lang aan de oevers van de Grote Rivier, de Anduin, en waren minder bang van mensen. Ze kwamen na de Bruivels naar het westen en volgden de loop van het Luidwater naar het zuiden; en velen van hen woonden lange tijd tussen Tharbad en de grenzen van Donkerland, voordat ze weer naar het noorden verhuisden.

De Vavels, de minst talrijken, waren een noordelijke tak. Ze gingen vriendschappelijker met de elfen om dan de andere hobbits, en waren bedrevener in taal en zingen dan in de ambachten; van oudsher verkozen ze de jacht boven de landbouw. Ze trokken de bergen ten noorden van Rivendel over en zakten de rivier de Grauwel af. In Eriador vermengden ze zich weldra met de andere soorten die hun waren voorgegaan, maar omdat ze wat stoutmoediger en avontuurlijker waren, zag men hen vaak als leiders of hoofdmannen onder groepen Bruivels of Stoerders. Ook in Bilbo’s tijd waren de sterk vavelachtige trekken bij de grotere families, zoals de Toeken en de meesters van Bokland, nog duidelijk te onderscheiden.

In de westlanden van Eriador, tussen de Nevelbergen en de Bergen van Lune, troffen de hobbits zowel mensen als elfen aan. Trouwens, daar woonden nog afstammelingen van de Dúnedain, de koningen van mensen die van over de zee uit Westernisse waren gekomen; maar hun aantal verminderde snel en de landen van hun Noordelijke Koninkrijk vervielen wijd en zijd tot woestenijen. Er was ruimte te over voor immigranten en weldra begonnen de hobbits zich er in ordelijke gemeenschappen te vestigen. Het merendeel van hun vroegere nederzettingen was al lang geleden verdwenen en in Bilbo’s tijd vergeten; maar een van de eerste die van belang werd bestond nog, hoewel minder groot, en wel in Breeg en het Kijtbos dat eromheen lag, ongeveer veertig mijl ten oosten van de Gouw.

Het was ongetwijfeld in die vroege tijd dat de hobbits hun lettertekens leerden en begonnen te schrijven op de manier van de Dúnedain, die op hun beurt deze kunst al veel eerder van de elfen hadden geleerd. En in die tijd vergaten ze ook de talen die ze voordien hadden gebruikt, en spraken daarna altijd de Gemeenschappelijke Taal, het Westron zoals het werd genoemd, dat gangbaar was in alle landen van de koningen van Arnor tot Gondor, en langs alle kusten van de zee, van Belfalas tot Lune. Toch behielden ze enkele van hun eigen woorden, evenals hun eigen namen van de maanden en de dagen, en een groot aantal eigennamen uit het verleden.

Omstreeks deze tijd wordt de overlevering onder de hobbits voor het eerst geschiedenis met een jaartelling. Want het was in het jaar 1601 van de Derde Era dat de vavelbroers Marco en Blanco Breeg verlieten en, na de goedkeuring van de hoge koning in Fornost[1] te hebben verkregen, staken ze met een grote aanhang van hobbits de bruine rivier de Baranduin over. Ze trokken de Steenbogenbrug over, die in de tijd van het bewind van het Noordelijke Koninkrijk was gebouwd, en namen al het daarachter liggende land, tussen de rivier en de Verre Heuvels, in bezit om te wonen. Het enige dat van hen werd verlangd was dat ze de Grote Brug en alle andere bruggen en wegen zouden onderhouden, de boodschappers van de koning helpen en zijn heerschappij erkennen.

Aldus begon de Gouwtelling (G.T.), want het jaar waarin de Brandewijn (zoals de hobbits de naam verbasterden) werd overgestoken, werd het Jaar Eén van de Gouw, en alle latere data werden daarvan afgeleid.[2]

De Westelijke hobbits werden op slag verliefd op hun nieuwe land en bleven er, en verdwenen weldra opnieuw uit de geschiedenis van mensen en elfen. Zolang er nog een koning was, waren ze in naam zijn onderdanen, maar feitelijk werden ze door hun eigen stamhoofden geregeerd en bemoeiden ze zich op geen enkele manier met de gebeurtenissen in de buitenwereld.

Naar de laatste slag bij Fornost tegen de tovenaar-vorst van Angmar stuurden ze een aantal boogschutters om de troepen van de koning te versterken, of dat beweerden ze althans, hoewel er geen mensenverhalen bestaan die daar gewag van maken. Die oorlog betekende echter het einde van het Noordelijke Koninkrijk, en toen namen de hobbits het land zelf in bezit en kozen uit hun eigen hoofden een Dinghoofd om het gezag van de vroegere koning over te nemen.

Daar werden ze duizend jaar weinig geplaagd door oorlogen, en tot na de Donkere Pestilentie (G.T. 37) leefden ze in voorspoed en vermenigvuldigden ze zich tot de ramp van de Lange Winter en de hongersnood die erop volgde. Vele duizenden kwamen toen om, maar de Tijd van Schaarste (G.T. 1158-1160) was in de tijd van dit verhaal allang voorbij, en de hobbits waren weer aan overvloed gewend geraakt. Het land was vruchtbaar en aangenaam, en hoewel het toen ze er waren aangekomen, lang verlaten was geweest, was het voor die tijd goed bewerkt, want de koning had er eens vele boerderijen, korenvelden, wijngaarden en bossen bezeten.

Het strekte zich honderdtwintig mijl van de Verre Heuvels naar de Brandewijnbrug, en honderdvijftig van de noordelijke heidelanden tot de moerassen in het zuiden uit. De hobbits noemden het De Gouw, het gebied waarover hun Dinghoofd regeerde, en van goed geordende bedrijvigheid; en daar, in die aangename uithoek van de wereld, leidden ze hun geregelde bestaan en schonken steeds minder aandacht aan de buitenwereld, waar zich duistere dingen afspeelden, totdat ze ten slotte meenden dat vrede en overvloed regel waren in Midden-aarde waar alle verstandige lieden recht op hadden.

Ze vergaten of negeerden het weinige dat ze ooit van de Voogden en de inspanningen van hen die de lange vrede in de Gouw mogelijk hadden gemaakt hadden geweten. Ze waren feitelijk beschut, maar gaven zich er geen rekenschap meer van.

Nooit ofte nimmer waren hobbits, van welke soort ook, oorlogszuchtig geweest, en ze hadden nooit onderling gevochten. In de dagen van weleer waren ze natuurlijk vaak gedwongen geweest te vechten om zich in een harde wereld te handhaven, maar in Bilbo’s tijd was dat al heel lang geleden. De laatste slag, voor het begin van dit verhaal en eigenlijk de enige die ooit binnen de grenzen van de Gouw was geleverd, kon niemand zich meer herinneren: de Slag van Groeneveld, G.T. 1147, waarin Bullebas Toek een inval van orks had afgeslagen. Zelfs het klimaat was milder geworden, en de wolven die eens in barre witte winters uit het noorden op roof waren gekomen, bestonden nu alleen nog maar in bakerpraatjes. Dus, hoewel er nog een hoeveelheid wapens in de Gouw was, werden die voornamelijk als trofeeën gebruikt en boven de schouw of aan de muur gehangen, of in het museum in Grotedelft bijeengebracht.

Dat werd het Mathom-huis genoemd, want alles wat niet van direct nut voor de hobbits was, maar dat ze niet wilden weggooien, noemden ze een mathom. Hun woningen raakten op die manier nogal vol met mathoms, en veel geschenken die van hand tot hand gingen, waren van dat soort. Niettemin was dit volkje, ondanks hun gemak en vrede, toch zeldzaam taai gebleven. Als het erop aankwam, waren ze moeilijk te ontmoedigen of te doden, en misschien waren ze wel zo onvermoeibaar verzot op de goede dingen des levens, omdat ze er, wanneer puntje bij paaltje kwam, buiten konden en een zware beproeving, veroorzaakt door verdriet, vijanden of het weer, te boven konden komen op een manier die degenen die hen niet goed kenden en alleen maar op hun buiken en welgedane gezichten afgingen, versteld deed staan. Hoewel ze niet gauw ruzie zochten en niets dat leefde bij wijze van tijdverdrijf doodden, waren ze dapper wanneer ze in het nauw werden gedreven en konden als het nodig was nog uitstekend met wapens omgaan. Ze waren goede boogschutters, want ze waren scherp van gezicht en trefzeker.

En niet alleen met pijl en boog. Wanneer een hobbit zich bukte om een steen op te rapen, was het je geraden vlug dekking te zoeken, zoals alle dieren die op verboden terrein kwamen maar al te goed wisten.

Alle hobbits hadden oorspronkelijk in holen onder de grond gewoond, of geloofden dat althans, en in dergelijke woningen voelden ze zich nog altijd het meest op hun gemak; maar in de loop van de tijd waren ze genoodzaakt geweest om op andere manieren te gaan wonen. In de Gouw waren het in Bilbo’s tijd meestal alleen de rijkste en de armste hobbits die de oude gewoonte in stand hielden. De armsten woonden nog altijd in het primitiefste soort holen met hooguit één of helemaal geen raam, terwijl de gegoeden nog altijd weelderiger versies van het eenvoudige graafwerk van vroeger vervaardigden.

Maar geschikte terreinen voor deze grote, wijdvertakte gangen (of smielen, zoals zij ze noemden) waren niet overal te vinden, en op het platteland en de laag gelegen gebieden begonnen de hobbits, naarmate ze zich vermenigvuldigden, bovengronds te bouwen.

En zelfs in de heuvelachtige streken en de oudere dorpen zoals Hobbitstee of Toekburg, of in de hoofdplaats van de Gouw, Grotedelft op de Witte Heuvels, stonden nu vele huizen van hout, bak- of natuursteen. Die waren vooral geliefd bij molenaars, smeden, touwslagers, wagenmakers en dergelijke handwerkslieden; want zelfs toen ze nog holen hadden om in te wonen, waren de hobbits allang gewend geweest om schuren en werkplaatsen te bouwen.

De gewoonte om boerderijen en schuren te bouwen was, zei men, begonnen bij de bewoners van de Moer bij de Brandewijn. De hobbits uit dat kwartier, het Oosterkwartier, waren vrij groot en hadden zware benen en droegen in nat weer dwergenlaarzen. Maar het was algemeen bekend dat ze voor een groot deel stoerdersbloed in de aderen hadden, zoals bleek uit het dons dat velen op de kin lieten groeien.

Geen enkele Bruivel of Vavel vertoonde ook maar een spoor van een baard. Voorwaar, de bevolking van de Moer en Bokland, ten oosten van de Rivier, waar ze naderhand woonde, kwam merendeels later uit het zuiden naar de Gouw en had nog altijd vele bijzondere namen en vreemde woorden die men nergens anders in de Gouw aantrof.

Waarschijnlijk was de bouwkunst, evenals de meeste andere ambachten, ontleend aan de Dúnedain. Maar de hobbits hebben die misschien rechtstreeks geleerd van de elfen, de leermeesters van de mens in diens jeugd. Want de elfen van de Hoge Verwantschap hadden Midden-aarde nog niet verzaakt en in die tijd woonden ze nog in de Grijze Havens in het westen en op andere plaatsen binnen het bereik van de Gouw. Op de Torenheuvels achter de westelijke moerassen waren nog drie onheuglijk oude elfentorens te zien.

Ze glansden in de verte in het maanlicht. De hoogste was het verst weg en stond alleen op een groene heuvel. De hobbits uit het Westerkwartier zeiden dat je van de top van die toren de zee kon zien, maar voor zover men wist, had geen hobbit hem ooit beklommen.

Trouwens, weinig hobbits hadden ooit de zee gezien of bevaren, en nog minder waren ooit teruggekeerd om ervan te vertellen. De meeste hobbits bekeken rivieren en boten zelfs met een diep wantrouwen, en slechts weinigen van hen waren de zwemkunst machtig.

En naarmate de Gouw langer bestond, spraken ze steeds minder met de elfen, en werden bang van hen en wantrouwden degenen die met hen omgingen, en de Zee werd een angstwekkend woord onder hen, en een symbool van de dood, en ze wendden hun blik af van de heuvels in het westen.

De bouwkunst mocht dan afkomstig zijn van de elfen of de mensen, de hobbits gebruikten haar op hun eigen manier. Ze bouwden nooit torens. Hun huizen waren gewoonlijk lang, laag en gerieflijk. De oudste typen waren eigenlijk niet meer dan nagebouwde smielen, met een dak van droog gras, stro of plaggen, en hadden enigszins bolle muren. Die fase behoorde echter tot de begintijd van de Gouw en de hobbitarchitectuur was allang veranderd, verbeterd door methoden die ze van de dwergen hadden geleerd of zelf ontdekt. Een voorkeur voor ronde ramen, en zelfs ronde deuren, was de voornaamste eigenaardigheid van de hobbitbouwkunst die was overgebleven.

De huizen en de holen van de hobbits in de Gouw waren vaak groot en werden door grote families bewoond. (Bilbo en Frodo Balings waren als vrijgezellen heel uitzonderlijk, zoals ze dat ook in vele andere opzichten waren, bijvoorbeeld in hun vriendschap met de elfen.) Soms, zoals in het geval van de Toeken van Groot Smielen of de Brandebokken van Brandeburcht, woonden vele generaties van familieleden in (betrekkelijke) vrede bij elkaar in een voorouderlijke woning met veel onderaardse gangen. Alle hobbits waren in elk geval familieziek en hielden hun familieverhoudingen nauwgezet bij. Ze stelden lange, uitgebreide stambomen met talloze zijtakken op. Wanneer men met hobbits te maken heeft, is het uiterst belangrijk te weten wie familie van wie is, en in welke graad. Het zou ondoenlijk zijn om in dit boek een stamboom op te stellen die alleen nog maar de belangrijkste leden van de belangrijkste families zou bevatten uit de tijd waarin deze verhalen zich afspelen. De stambomen aan het einde van het Rode Boek van de Westmark vormen op zichzelf al een klein boek, dat iedereen, behalve de hobbits zelf, uitermate saai zou vinden. Hobbits vonden dat soort dingen echter heerlijk als ze nauwkeurig waren; ze hielden ervan boeken te hebben die vol stonden met dingen die ze al wisten, rechtlijnig uiteengezet zonder tegenstrijdigheden.

2. Betreft het pijpkruid

De hobbits van vroeger hebben nog iets dat dient te worden vermeld, een opzienbarende gewoonte: ze zogen of inhaleerden door pijpen van klei of hout de rook van de brandende blaren van een kruid, pijpkruid of blad genaamd, waarschijnlijk een variëteit van Nicotiana.

De oorsprong van deze gewoonte of ‘kunst’, zoals de hobbits haar liever noemden, wordt door heel wat geheimzinnigheid omgeven.

Alles wat er in de oudheid over kon worden ontdekt, werd verzameld door Meriadoc Brandebok (later meester van Bokland), en omdat hij en de tabak van het Zuiderkwartier in de hier volgende geschiedenis een rol spelen, mogen zijn opmerkingen in de inleiding tot zijn Kruidkunde van de Gouw hier worden aangehaald.

‘Dit,’ zegt hij, ‘is de enige kunst die wij ongetwijfeld als onze eigen ontdekking mogen opeisen. Wanneer hobbits voor het eerst begonnen te roken is niet bekend; alle legenden en familiegeschiedenissen nemen het als vanzelfsprekend aan. Eeuwenlang hebben lieden in de Gouw verschillende kruiden gerookt, sommige stinkend, andere zoeter van geur. Maar in alle verhalen is men het erover eens dat Tobold Hoornblazer uit Langebroek in het Zuiderkwartier de eerste was die ten tijde van Isegrim de Tweede, omstreeks het jaar 1070 van de Gouwtelling, het eerste echte pijpkruid in zijn tuinen teelde. Het beste inlandse blad komt nog altijd uit die streek, vooral de soorten die tegenwoordig bekendstaan als Langebroek Blad, Oude Toby en Zuiderster.

Hoe de Oude Toby aan de plant is gekomen, wordt niet vermeld, want tot aan de dag van zijn dood heeft hij het niet willen zeggen.

Hij wist veel van kruiden af, maar hij was niet iemand die veel reisde.

Men zegt dat hij in zijn jeugd vaak naar Breeg ging, hoewel hij stellig nooit verder uit de Gouw is gegaan. Daarom is het heel goed mogelijk dat hij in Breeg van deze plant, waar hij thans in ieder geval uitstekend op de zuidelijke hellingen van de heuvel gedijt, heeft gehoord. De hobbits uit Breeg beweren de eersten te zijn die het pijpkruid feitelijk rookten. Ze beweren natuurlijk alles eerder te hebben gedaan dan de inwoners van de Gouw die ze “kolonisten” noemen; maar in elk geval denk ik dat hun bewering waarschijnlijk juist is. Het was stellig vanuit Breeg dat de kunst van het roken van het onvervalste kruid zich in volgende eeuwen verbreidde onder dwergen en dergelijke, Dolers, tovenaars of zwervers, die langs dat aloude kruispunt van wegen heen en weer trokken. De bakermat en het middelpunt van die kunst is derhalve de oude herberg van Breeg, De Steigerende Pony, die sinds onheuglijke tijden het eigendom van de familie Boterblom is geweest.

Niettemin hebben waarnemingen die ik op mijn vele reizen naar het zuiden heb gedaan me ervan overtuigd dat het kruid niet uit ons werelddeel stamt, maar van de benedenloop van de Anduin naar het noorden kwam waar het, vermoed ik, oorspronkelijk door de mensen van Westernisse over zee heen was gebracht. Het groeit nu overvloedig in Gondor en bereikt daar een hogere en vollere wasdom dan in het noorden, waar het nooit in het wild wordt aangetroffen en alleen op warme, beschutte plaatsen als Langebroek gedijt. De mensen van Gondor noemen het zoete galenas en waarderen het alleen om de geurigheid van zijn bloemen. Het moet in de lange eeuwen tussen de komst van Elendil en onze eigen tijd uit dit land langs de Groeneweg zijn gebracht. Maar zelfs de Dúnedain van Gondor geven ons deze eer: Hobbits waren de eersten die het in pijpen stopten. Zelfs de tovenaars zijn niet vóór ons op dit denkbeeld gekomen. Hoewel één tovenaar die ik gekend heb de kunst lang geleden opvatte en er even bedreven in werd als in alle andere dingen waar hij zich op toelegde.’

3. Over de indeling van de Gouw

De Gouw was verdeeld in vier gebieden, de eerder genoemde Kwartieren, het Noorder-, Zuider-, Ooster- en Westerkwartier, die elk weer waren onderverdeeld in een aantal stamlanden die nog de namen van enkele van de oude vooraanstaande families droegen, hoewel die namen ten tijde van deze geschiedenis niet langer uitsluitend in hun eigenlijke stamlanden werden aangetroffen. Bijna alle Toeken woonden nog in Toekland, maar dat gold niet voor vele andere families, zoals de Balingsen of de Boffers. Buiten de Kwartieren lagen de Oost- en Westmark: het Bokland (zie hoofdstuk V); en de Westmark, die in G.T. 1462 aan de Gouw werd toegevoegd.

De Gouw had in die tijd nauwelijks iets dat men een ‘regering’ kon noemen. Families behartigden voor het grootste deel hun eigen zaken.

Het verbouwen van voedsel en het eten ervan nam het grootste deel van hun tijd in beslag. In andere aangelegenheden waren ze in de regel edelmoedig en niet hebzuchtig, maar tevreden en gematigd, zodat landerijen, boerderijen, werkplaatsen en het kleine ambacht generaties lang onveranderd bleven.

Er bestond natuurlijk nog wel de oude traditie betreffende de hoge koning in Fornost, of Norburg, zoals ze het noemden, ten noorden van de Gouw. Maar er was al bijna duizend jaar geen koning meer geweest, en zelfs de ruïnes van ’s Konings Norburg waren met gras overgroeid. Toch zeiden de hobbits nog altijd van wilde lieden en slechte wezens (zoals trollen) dat ze niet van de koning hadden gehoord.

Want schreven ze aan de koning vanouds al hun onontbeerlijke wetten toe, maar hielden zich gewoonlijk aan de wetten van de vrije wil omdat die, zoals ze zeiden, de Regels waren, niet alleen oud, maar ook rechtvaardig.

Het is waar dat de familie Toek lang een vooraanstaande plaats had ingenomen, want het ambt van Dinghoofd was enige eeuwen geleden op hen overgegaan (van de Oubokken) en sindsdien had het hoofd van de Toeken de titel gevoerd. Het Dinghoofd was de meester van de Gouwvergadering en kapitein van het Gouw-appel, en de gewapende hobbitterij, maar omdat het appel en de vergaderingen slechts in tijden van nood, die niet langer voorkwamen, werden gehouden, was het Dinghoofdschap alleen nog maar een erebaantje.

De familie Toek werd echter nog altijd bijzondere eerbied betoond, want ze bleef niet alleen talrijk, maar ook uitzonderlijk rijk, en het was te verwachten dat iedere generatie sterke karakters met bijzondere gewoonten en zelfs avontuurlijke temperamenten zou voortbrengen. Deze laatste eigenschappen werden tegenwoordig meer getolereerd (bij de rijken) dan algemeen goedgekeurd.

Het bleef echter gebruikelijk om het hoofd van de familie De Toek te noemen en om, indien nodig, een getal aan zijn naam toe te voegen, zoals Isegrim de Tweede.

De enige werkelijke gezagsdrager in de Gouw in die tijd was de Burgemeester van Grotedelft (of van de Gouw), die om de zeven jaar op de Vrije Markt in de Witte Heuvels op Linde, dat is Midzomer, werd gekozen. Vrijwel zijn enige taak als burgemeester bestond uit het voorzitten van de feestmaaltijden, gehouden op de vakantiedagen van de Gouw, die met regelmatige tussenpozen voorkwamen.

Maar de ambten van Directeur van de Posterijen en Eerste Drost maakten onderdeel van het burgemeestersambt uit, zodat hij zowel de Besteldienst als de Wacht onder zich had. Dit waren de enige twee diensten in de Gouw, en de Bestellers waren het talrijkst en hadden het verreweg het drukst. Lang niet alle hobbits waren geletterd, maar zij die dat wel waren, schreven voortdurend aan al hun vrienden (en uitverkoren verwanten) die verder dan een middagwandeling uit de buurt woonden.

Drost was de naam die de hobbits aan hun politieagenten of wat daar het dichtst bij kwam, gaven. Ze droegen natuurlijk geen uniformen (dat soort zaken was volslagen onbekend), maar alleen een veer op hun muts; en in de praktijk waren ze veeleer opzichters dan agenten, die zich meer bezighielden met de omzwervingen van vee dan met hun soortgenoten. In de hele Gouw waren er slechts twaalf, drie in elk Kwartier, voor Interne Werkzaamheden. Een grotere organisatie, waarvan de omvang naar behoefte wisselde, was aangesteld om ‘de grens te bewaken’, en zag erop toe dat Buitenstaanders geen overlast veroorzaakten.

Op het tijdstip waarop dit verhaal begint, was het aantal Grenswachten, zoals ze werden genoemd, aanzienlijk toegenomen. Er waren veel rapporten en klachten over vreemde personen en wezens die zich langs de grenzen ophielden of die overschreden: het eerste teken dat alles niet was zoals het behoorde te zijn en altijd was geweest, behalve in verhalen en legenden van lang geleden. Weinigen schonken aandacht aan dit teken, en zelfs Bilbo had nog geen notie van wat er te gebeuren stond. Zestig jaren waren verstreken sinds hij zijn gedenkwaardige reis had aanvaard, en hij was oud, zelfs voor hobbits, die in de regel de honderd wel haalden; maar er was blijkbaar nog veel over van de aanzienlijke rijkdom die hij mee had teruggebracht. Hoeveel of hoe weinig, daarover liet hij zich tegen niemand uit, zelfs niet tegen Frodo, zijn favoriete ‘neef ’. En hij hield ook nog de ring geheim die hij gevonden had.

4. Over de vondst van de Ring

Zoals in De hobbit is verteld, werd Bilbo’s huis op een dag bezocht door de grote tovenaar, Gandalf de Grijze, die dertien dwergen bij zich had, voorwaar niemand anders dan Thorin Eikenschild, de afstammeling van koningen, en zijn twaalf medeballingen. Samen met hen ging hij, tot zijn eigen nooit aflatende verbazing, op een ochtend in april G.T. 1341, op weg om een grote schat te zoeken, de Dwergschatten van de Koningen onder de Berg, onder Erebor in Dal, ver in het oosten. Deze queeste slaagde en de draak die de schatten bewaakte, werd gedood. Maar hoewel vóór dit alles werd bereikt de Slag van de Vijf Legers werd geleverd, Thorin sneuvelde en veel vermaarde daden werden verricht, zou deze zaak nooit van belang zijn geweest voor de latere geschiedenis of meer dan een vermelding in de lange annalen van de Derde Era hebben gekregen, als er onderweg niet iets bijzonders was gebeurd. In een hoge pas in de Nevelbergen werd het gezelschap toen het op weg was naar Wilderland door orks aangevallen; en zo gebeurde het dat Bilbo een tijdlang verdwaald was in de donkere orkmijnen diep onder de bergen en daar, terwijl hij vergeefs in het donker rondtastte, zijn hand op een ring legde die op de bodem van een tunnel lag. Hij stak hem in zijn zak. Het scheen toen louter toeval.

In zijn poging om een weg naar buiten te vinden, drong Bilbo tot in het hart van de berg door, tot hij niet meer verder kon. Aan het eind van de tunnel lag een koud meer, ver van het licht, en op een rotseilandje in het water woonde Gollem. Het was een afzichtelijk schepseltje; peddelend met zijn grote platte voeten bewoog hij een kleine boot voort, tuurde met fletse lichtgevende ogen rond en ving met lange vingers blinde vissen, die hij rauw verorberde. Hij at ieder levend wezen, zelfs ork, als hij die kon vangen en zonder worsteling worgen. Hij bezat een geheime schat die hij eeuwen geleden in zijn bezit had gekregen toen hij nog in het daglicht leefde: een ring van goud die zijn drager onzichtbaar maakte. Het was het enige waar hij van hield, zijn ‘lieveling’, waar hij tegen praatte, ook wanneer hij hem niet bij zich had. Want hij hield hem veilig in een hol op het eiland verborgen, behalve wanneer hij op jacht was of de orks in de mijnen bespiedde.

Misschien zou hij Bilbo onmiddellijk hebben aangevallen als hij de ring bij zich had gehad toen ze elkaar tegenkwamen, maar dat was niet het geval en de hobbit had een elfenmes in de hand, dat hem tot zwaard diende. Dus om tijd te winnen daagde Gollem Bilbo uit tot het raadselspel en zei dat hij, als hij een raadsel opgaf dat Bilbo niet kon raden, hem zou doden en opeten; maar dat hij, als Bilbo van hém won, zou doen wat de hobbit van hem verlangde: hij zou hem een uitweg uit de tunnels wijzen.

Omdat hij hopeloos in het donker was verdwaald en voor- noch achteruit kon, nam Bilbo de uitdaging aan en ze gaven elkaar vele raadsels op. Uiteindelijk won Bilbo het spel, meer door geluk (scheen het) dan door scherpzinnigheid, want ten slotte wist hij geen raadsel meer en riep, toen zijn hand de ring betastte die hij had opgeraapt en was vergeten: Wat heb ik in mijn zak? Hierop bleef Gollem het antwoord schuldig, ook al had hij geëist om drie keer te mogen raden.

De Autoriteiten verschillen weliswaar van mening of deze laatste vraag slechts een gewone ‘vraag’ was en strikt volgens de regels van het spel geen ‘raadsel’, maar allen zijn het erover eens dat Gollem, toen hij het eenmaal had aanvaard en had geprobeerd het antwoord te raden, aan zijn belofte gebonden was. En Bilbo stond erop dat hij woord zou houden, want de gedachte kwam bij hem op dat dit slijmerige schepsel hem weleens zou kunnen bedriegen, hoewel dit soort beloften als heilig werd beschouwd en als vanouds iedereen, behalve de allerslechtsten, bang was ze te breken. Maar na eeuwenlang in de duisternis te hebben geleefd, was Gollems hart slecht geworden en herbergde verraad. Hij glipte weg en ging terug naar zijn eiland waar Bilbo geen weet van had, niet ver weg in het donkere water. Daar, dacht hij, lag zijn ring. Hij had honger en was boos, maar wanneer zijn ‘lieveling’ eenmaal bij hem was, zou hij geen enkel wapen meer vrezen.

Maar de ring was niet op het eiland – hij had hem verloren, hij was weg. Zijn schreeuw maakte dat er een koude rilling over Bilbo’s rug liep, hoewel hij nog niet begreep wat er was gebeurd. Maar Gollem was eindelijk op het antwoord van het raadsel gekomen, te laat echter.

Wat heeft ’t in zijn zaksjes? riep hij uit. Het licht in zijn ogen leek wel een groene vlam toen hij terugsnelde om de hobbit te vermoorden en zich weer van zijn ‘lieveling’ meester te maken. Maar Bilbo zag het gevaar net op tijd en vluchtte blindelings de gang in, weg van het water, en opnieuw werd hij door zijn geluk gered. Want terwijl hij wegrende stak hij zijn hand in zijn zak en de ring gleed als vanzelf om zijn vinger. Daardoor kwam het dat Gollem langs hem heen schoot zonder hem te zien, en verderging om de uitgang te bewaken, opdat de ‘dief ’ niet zou ontsnappen. Behoedzaam volgde Bilbo Gollem, die vloekte en in zichzelf praatte over zijn ‘lieveling’, uit welk gemompel Bilbo eindelijk de waarheid opmaakte, en er hoop voor hem daagde in de duisternis: hijzelf had de wonderbaarlijke ring gevonden en daarmee de kans om aan de orks en Gollem te ontkomen.

Eindelijk hielden ze halt voor een onzichtbare opening die naar de laagst gelegen ingangen van de mijnen leidde, aan de oostzijde van de bergen. Daar ging Gollem liggen wachten, snuffelend en luisterend, en Bilbo kwam in de verleiding hem met zijn zwaard te doden.

Maar medelijden weerhield hem, en hoewel hij de ring behield waarin zijn enige hoop gelegen was, wilde hij hem niet gebruiken om hem te helpen bij het doden van het ellendige schepsel terwijl dat in het nadeel was. Ten slotte, nadat hij al zijn moed bijeengeraapt had, sprong hij in het donker over Gollem heen en vluchtte de gang door, achtervolgd door de kreten van haat en wanhoop van zijn vijand: Dief, dief! Balingss! Wij haatsen ’m voor eeuwig!

Nu is het een merkwaardig feit dat dit niet het verhaal is dat Bilbo oorspronkelijk aan zijn metgezellen vertelde. Tegen hen zei hij dat Gollem had beloofd hem een geschenk te geven als hij het spel won, maar dat Gollem toen hij het van zijn eiland ging halen, had gemerkt dat het kleinood verdwenen was: een toverring die hij lang geleden op zijn verjaardag had gekregen. Bilbo vermoedde dat dit dezelfde ring was die hij had gevonden, en omdat hij het spel had gewonnen, had hij er recht op. Maar omdat hij in een lastig parket zat, had hij er niets over gezegd en zich door Gollem bij wijze van beloning, in plaats van een geschenk, de weg naar buiten laten wijzen.

Dit verhaal tekende Bilbo op in zijn memoires, en hij schijnt het zelf nooit te hebben veranderd, ook niet na de Raad van Elrond.

Blijkbaar stond het ook zo in het oorspronkelijke Rode Boek, alsook in een aantal kopieën en uittreksels ervan. Maar vele kopieën bevatten het ware verhaal (als variant), ongetwijfeld ontleend aan aantekeningen van Frodo of Sam, die beiden achter de waarheid kwamen, hoewel ze blijkbaar niets van wat de oude hobbit zelf had geschreven, wilden weglaten.

Gandalf schonk echter geen geloof aan Bilbo’s eerste verhaal toen hij het hoorde en bleef heel nieuwsgierig naar de ring. Uiteindelijk, na veel gevraag, kreeg hij het ware verhaal uit Bilbo, hetgeen hun vriendschap enige tijd nogal gespannen maakte; maar de tovenaar scheen de waarheid belangrijk te vinden. Hoewel hij dat niet tegen Bilbo zei, vond hij het ook belangrijk en verontrustend te bemerken dat de brave hobbit, geheel tegen zijn gewoonte in, niet meteen de waarheid had verteld. Het idee van een ‘geschenk’ was niettemin niet zomaar een hobbitachtig verzinsel. Het was Bilbo, zoals hij opbiechtte, ingegeven door de woorden die hij Gollem had horen mompelen, want Gollem had feitelijk de ring herhaaldelijk zijn ‘verjaarsgeschenk’ genoemd. Ook dat vond Gandalf vreemd en verdacht, maar de waarheid op dit punt ontdekte hij pas vele jaren later, zoals uit dit boek zal blijken.

Over Bilbo’s latere avonturen hoeft hier niet veel meer te worden gezegd. Met behulp van de ring ontsnapte hij aan de orkwachters bij de poort en voegde zich weer bij zijn metgezellen. Hij gebruikte de ring vele keren op zijn queeste, voornamelijk om zijn vrienden te helpen, maar hij hield hem zo lang mogelijk geheim voor hen.

Na zijn thuiskomst sprak hij er nooit meer met iemand over, behalve met Gandalf en Frodo, en niemand anders in de Gouw wist van het bestaan ervan af, meende hij. Alleen aan Frodo liet hij het verslag van zijn reis zien dat hij aan het schrijven was.

Zijn zwaard, Prik, hing Bilbo boven zijn haard, en zijn mantel van prachtige maliën, een geschenk van de dwergen van de drakenschat, leende hij uit aan een museum, in feite aan het Mathom-huis in Grotedelft. Maar in een la op Balingshoek bewaarde hij de oude mantel en kap die hij op zijn reizen had gedragen; en de ring, bevestigd aan een dunne ketting, bleef in zijn zak.

Hij keerde op 22 juni, in zijn tweeënvijftigste jaar (G.T. 1342) naar zijn huis Balingshoek terug, en er gebeurde niets van bijzonder belang in de Gouw, totdat meneer Balings met de voorbereidingen begon voor de viering van zijn honderdenelfde verjaardag (G.T.

1401). Op dat tijdstip begint deze geschiedenis.

5. Aantekening over de annalen van de Gouw

Aan het einde van de Derde Era riep de rol die de hobbits speelden in de grote gebeurtenissen die leidden tot de opneming van de Gouw in het Herenigd Koninkrijk, een bredere belangstelling voor hun eigen geschiedenis in hen wakker, en vele van hun tradities, tot die tijd voornamelijk mondelinge overleveringen, werden verzameld en opgetekend.

De grotere families stelden ook belang in de wederwaardigheden van het Koninkrijk als geheel, en velen van hun leden bestudeerden zijn oude geschiedenissen en legenden. Tegen het einde van de eerste eeuw van de Vierde Era waren er in de Gouw al verscheidene bibliotheken te vinden die een groot aantal geschiedkundige boeken en annalen bevatten.

De grootste van die verzamelingen bevond zich waarschijnlijk in Ondertorens, in Groot Smielen en in de Brandeburcht. Dit verhaal over het einde van de Derde Era is voornamelijk aan het Rode Boek van Westmark ontleend. Die uiterst belangrijke bron voor de geschiedenis van de Oorlog om de Ring werd zo genoemd omdat hij lang in Ondertorens, de woonplaats van de Schoonkinderen, Bewakers van de Westmark*, was bewaard. Het was oorspronkelijk Bilbo’s persoonlijke dagboek, dat hij meenam naar Rivendel. Frodo bracht het naar de Gouw terug, tezamen met vele losse bladzijden met aantekeningen, en gedurende G.T. 1420-1421 vulde hij de pagina’s ervan bijna alle met zijn verhaal van de Oorlog. Maar de drie grote, in rood leer gebonden delen, die Bilbo hem als afscheidsgeschenk had gegeven, waren eraan toegevoegd en er samen mee bewaard.

Aan deze vier delen werd in Westmark een vijfde toegevoegd dat commentaren, genealogieën en verschillende andere zaken over de hobbitleden van het Genootschap bevatte.

Het oorspronkelijke Rode Boek is niet bewaard gebleven, maar er werden vele kopieën van gemaakt, vooral van het eerste deel, ten gebruike van de nakomelingen van de kinderen van meester Sam Gewissies. De belangrijkste kopie heeft echter een andere geschiedenis.

Die werd in Groot Smielen bewaard, maar was in Gondor geschreven, waarschijnlijk op verzoek van de achterkleinzoon van Peregrijn, en in G.T. 1592 (E.E. 172) voltooid.

Zijn zuidelijke scribent voegde er de volgende aantekeningen aan toe: ‘Findegil, Schrijver des Konings, voltooide dit werk in IV 172.

Het is tot in alle bijzonderheden een getrouwe kopie van het Boek van het Dinghoofd in Minas Tirith. Dat boek was een kopie, gemaakt op verzoek van Koning Elessar, van het Rode Boek van de Periannath, en werd hem gebracht door het Dinghoofd Peregrijn, toen deze zich in IV 64 te Gondor terugtrok.’

Het boek van het Dinghoofd was derhalve de eerste kopie die van het Rode Boek werd gemaakt en bevatte veel dat later werd weggelaten of verloren ging. In Minas Tirith werden er vele annotaties en verbeteringen in aangebracht, vooral met betrekking tot namen, woorden en citaten in de elfentalen; en er werd een verkorte versie van die delen van het Verhaal van Aragorn en Arwen aan toegevoegd, die buiten het verhaal van de Oorlog vallen. Er wordt vermeld dat het volledige verhaal werd geschreven door Barahir, kleinzoon van stadhouder Faramir, enige tijd na het heengaan van de Koning.

Findegil is voornamelijk van belang omdat die alleen het geheel van Bilbo’s Vertalingen uit het Elfs bevat. Deze drie delen bleken een hoogst kundig en geleerd werk te zijn, waarin hij, tussen G.T. 1403 en 1418, alle mondelinge en schriftelijke bronnen had gebruikt die in Rivendel tot zijn beschikking stonden. Maar aangezien ze door Frodo weinig werden gebruikt, omdat ze vrijwel uitsluitend over de Oudste Tijden gingen, wordt er op deze plaats niet meer over gezegd.

Aangezien Meriadoc en Peregrijn aan het hoofd van hun grote families kwamen te staan, en tegelijkertijd hun relaties met Rohan en Gondor onderhielden, bevatten de bibliotheken in Bokkelburg en Toekburg veel dat niet in het Rode Boek voorkwam. Sommige hiervan werden door Meriadoc zelf geschreven of begonnen, hoewel men zich hem in de Gouw voornamelijk herinnerde om zijn Kruidkunde van de Gouw en om zijn Jaartelling, waarin hij het verband tussen de kalenders van de Gouw en Breeg en die van Rivendel, Gondor en Rohan behandelde. Hij schreef ook een korte verhandeling over Oude Woorden en Namen in de Gouw, waarin hij zich vooral beijverde om de verwantschap van Gouwwoorden als mathom en oude elementen in plaatsnamen met de taal van de Rohirrim aan het licht te brengen.

Op Groot Smielen waren die boeken evenwel van minder belang voor lieden uit de Gouw, hoewel belangrijker voor de geschiedenis als geheel. Geen ervan werd door Peregrijn geschreven, maar hij en zijn opvolgers verzamelden vele manuscripten, die het werk waren van de schriftgeleerden van Gondor, voornamelijk kopieën of samenvattingen van geschiedenissen of legenden die betrekking hadden op Elendil en diens erfgenamen. Alleen hier in de Gouw was veel materiaal te vinden voor de geschiedenis van Númenor en de opkomst van Sauron. Het Verhaal der Jaren* werd waarschijnlijk op Groot Smielen samengesteld met behulp van materiaal dat door Meriadoc was bijeengebracht. Hoewel de data vaak op veronderstelling berusten, vooral die van de Tweede Era, verdienen ze aandacht.

Het is waarschijnlijk dat Meriadoc hulp en gegevens van Rivendel ontving, dat hij meer dan eens bezocht. Hoewel Elrond was heengegaan, bleven zijn zonen er lange tijd, tezamen met enkelen van de Hoge Elfen. Er wordt gezegd dat Celeborn daar na het vertrek van Galadriel ging wonen, maar er staat nergens vermeld wanneer hij ten slotte de Grijze Havens opzocht, en met hem ging de laatste levende herinnering aan de Oudste Tijden in Midden-aarde heen.

Eerste boek

I. Een langverwacht feest

Toen meneer Bilbo Balings van Balingshoek bekendmaakte dat hij binnenkort met een bijzonder luisterrijk feest zijn elftigeneerste verjaardag zou vieren, werd dit in Hobbitstee het gesprek van de dag.

Bilbo was een heel rijk en hoogst eigenaardig iemand, en was zestig jaar lang het wonder van de Gouw geweest, vanaf het moment van zijn merkwaardige verdwijning en onverwachte terugkeer. De schatten die hij van zijn reis mee had teruggebracht waren nu een plaatselijke legende geworden, en men geloofde algemeen, wat de oude lieden ook mochten beweren, dat de Heuvel van Balingshoek vol gangen zat die waren volgepropt met schatten. En alsof dat hem al niet beroemd genoeg maakte, gaf ook zijn onverminderde vitaliteit aanleiding tot verbazing. De tijd schreed voort, maar scheen weinig invloed op meneer Balings te hebben. Toen hij negentig jaar was, zag hij er bijna net zo uit als toen hij vijftig was. Toen hij negenennegentig was, begon men hem goed geconserveerd te noemen, maar onveranderd zou juister zijn geweest. Er waren lieden die het hoofd schudden en vonden dat dit een beetje te veel van het goede was: het scheen niet eerlijk dat iemand (blijkbaar) niet alleen de eeuwige jeugd bezat, maar ook (naar verluidt) een onuitputtelijke rijkdom.

‘Dat zal zich wreken,’ zei men. ‘Het is onnatuurlijk en daar komen moeilijkheden van.’

Tot dusverre waren moeilijkheden echter uitgebleven, en omdat meneer Balings royaal met zijn geld was, waren de meeste mensen bereid hem zijn eigenaardigheden en geluk te vergeven. Hij bleef bij zijn familie over de vloer komen (met uitzondering van de Buul-Balingsen natuurlijk) en hij had veel toegewijde bewonderaars onder de hobbits van arme en onbelangrijke families. Maar hij had geen intieme vrienden, totdat enkelen van zijn jonge neven begonnen op te groeien.

De oudste van hen, en Bilbo’s favoriet, was de jonge Frodo Balings.

Toen Bilbo negenennegentig was, had hij Frodo als zijn erfgenaam aangewezen en meegenomen om op Balingshoek te wonen, waarmee de hoop van de Buul-Balingsen ten slotte de bodem werd ingeslagen.

Bilbo en Frodo waren toevallig op dezelfde dag jarig, op 22 september. ‘Je moest maar hier komen wonen, Frodo, m’n jongen,’ had Bilbo op een dag gezegd, ‘dan kunnen we onze verjaardagen gezellig samen vieren.’

Toentertijd was Frodo nog in zijn twintigjes, zoals de hobbits de onbezonnen twintig jaar tussen de kindertijd en de meerderjarigheid op drieëndertig noemden.

Er waren nog twaalf jaren verlopen. Elk jaar hadden de Balingsen gezamenlijk heel, heel vrolijke verjaarsfeestjes op Balingshoek gegeven, maar nu nam men aan dat er voor deze herfst iets uitzonderlijks werd bekokstoofd. Bilbo zou elftigeneen worden, 111, een nogal vreemd getal en een zeer respectabele leeftijd voor een hobbit (de Oude Toek zelf was maar 130 geworden), en Frodo zou drieëndertig worden, een belangrijke mijlpaal, namelijk de dag waarop hij meerderjarig werd.

Tongen begonnen zich in Hobbitstee en Bijwater te roeren, en in de hele Gouw deden geruchten de ronde over het ophanden zijnde evenement. De geschiedenis en de persoon van meneer Bilbo Balings werden opnieuw het voornaamste onderwerp van gesprek, en de oudere lieden merkten plotseling dat er gretig naar hun herinneringen werd geluisterd. Niemand had een aandachtiger gehoor dan de oude Ham Gewissies, gewoonlijk de Gabber genoemd. Hij orakelde in het Klimopbosje, een kleine herberg aan de weg naar Bijwater, en hij sprak met enig gezag, want hij had veertig jaar lang de tuin van Balingshoek verzorgd en daarvóór de oude Holman daarbij geholpen. Nu hij zelf oud en stram van leden begon te worden, werd dit werk voornamelijk door zijn jongste zoon, Sam Gewissies gedaan. Zowel vader als zoon stond op zeer vriendschappelijke voet met Bilbo en Frodo. Ze woonden op de Heuvel, Balingslaantje nummer 3, vlak onder Balingshoek.

‘Een heel aardige en beleefde hobbitheer, die meneer Balings, zoals ik altijd heb gezegd,’ zei de Gabber. En volmaakt terecht, want Bilbo was heel beleefd tegen hem en noemde hem ‘Meester Ham’, en raadpleegde hem voortdurend over groenteteelt – vooral op het gebied van knolgewassen, met name aardappelen, werd de Gabber door allen in de omgeving (met inbegrip van zichzelf ) als een vooraanstaande autoriteit beschouwd.

‘Maar hoe zit het met die Frodo die bij hem woont?’ vroeg de oude Dibbes uit Bijwater. ‘Hij heet Balings, maar ze zeggen dat hij voor meer dan de helft een Brandebok is. Ik snap niet waarom een Balings uit Hobbitstee helemaal naar Bokland, waar iedereen zo raar is, moet gaan om een vrouw te zoeken.’

‘En geen wonder ook dat ze raar zijn,’ viel Vadertje Tweevoet (de buurman van de Gabber) hem in de rede, ‘als ze aan de verkeerde kant van de Brandewijn, vlak tegen het Oude Woud aan wonen.

Dat is een boos en duister oord, ook al is maar de helft van de verhalen erover waar.’

‘Je hebt gelijk, Vadertje,’ zei de Gabber. ‘Niet dat de Brandebokken uit Bokland in het Oude Woud wonen; maar het is blijkbaar een rare familie. Ze hannesen met boten op die grote rivier rond – en dat is niet natuurlijk. Geen wonder dat er moeilijkheden van zijn gekomen, zeg ik. Maar hoe dan ook, meneer Frodo is de aardigste jonge hobbit die je je maar kunt voorstellen. Bijna net meneer Bilbo, en niet alleen van uiterlijk. Zijn vader was per slot van rekening een Balings. En meneer Drogo Balings was wat je noemt een keurige, eerbiedwaardige hobbit, dat was-ie; er viel eigenlijk nooit iets op hem aan te merken, totdat hij verdrinkte.’

‘Verdrinkte?’ vroegen verscheidene stemmen. Ze hadden dit en andere nog duisterder geruchten natuurlijk al eerder gehoord, maar hobbits zijn dol op familiegeschiedenissen, en ze wilden het graag nog eens horen.

‘Nou ja, dat wordt tenminste beweerd,’ zei de Gabber. ‘Zie je, meneer Drogo trouwde met die arme juffer Primula Brandebok. Ze was de nicht van onze meneer Bilbo van moederskant (haar moeder was de jongste dochter van de Oude Toek); en meneer Drogo was zijn achterneef. Meneer Frodo is dus zowel zijn volle neef als zijn achterneef, van beide kanten in de eerste graad, zoals dat heet, als je begrijpt wat ik bedoel. En meneer Drogo logeerde op de Brandeburcht bij zijn schoonvader, de oude meester Gorbadoc, zoals hij dat na zijn huwelijk vaak deed (vanwege asdat hij van zijn natje en zijn droogje hield, en de oude Gorbadoc altijd machtige eetfestijnen gaf ); en hij ging varen op de Brandewijnrivier; en hij en zijn vrouw verdrinkten, en dat terwijl meneer Frodo nog maar een kind was en zo.’

‘Ik heb gehoord dat ze na het eten in het maanlicht het water op gingen,’ zei de oude Dibbes, ‘en dat de boot door Drogo’s gewicht is gezonken.’

‘En ik heb gehoord dat ze hem erin heeft geduwd en dat hij haar met zich mee het water in heeft getrokken,’ zei Roothooft, de molenaar van Hobbitstee.

‘Je moet niet alles geloven wat je hoort, Roothooft,’ zei de Gabber, die de molenaar niet erg mocht. ‘Het geeft geen pas om door te emmeren over duwen en trekken. Boten zijn al gevaarlijk genoeg voor lieden die stilzitten zonder dat ze verder om moeilijkheden vragen.

In elk geval: meneer Frodo strandde als wees tussen die rare Boklanders, zou je kunnen zeggen, en werd hoe dan ook op de Brandeburcht grootgebracht. Een echt konijnenpark zo te horen. De oude meester Gorbadoc had nooit minder dan een paar honderd familieleden in huis. Meneer Bilbo heeft nooit een vriendelijker daad verricht dan toen hij de jongen mee terugbracht om te midden van behoorlijke lieden te wonen.

Maar ik maak me sterk, dat het voor de Buul-Balingsen een zware klap was. Die keer toen hij weg was en men hem dood waande, dachten ze dat ze Balingshoek zouden krijgen. En dan komt hij terug en stuurt ze weg; en hij blijft maar leven en leven zonder er ooit een dag ouder uit te zien, de goeie ziel! En ineens komt hij met een erfgenaam op de proppen en laat alle papieren opmaken. De BuulBalingsen zullen Balingshoek nu nooit vanbinnen te zien krijgen; dat is tenminste te hopen.’

‘Er zit daar een aardige hoop geld verstopt, heb ik horen vertellen,’ zei een vreemdeling, een bezoeker uit Grotedelft op zakenreis in het Westerkwartier. ‘De hele top van jullie heuvel barst van de tunnels die zijn volgestouwd met kisten goud en zilver en joelen, naar wat ik heb gehoord.’

‘Dan heb je meer gehoord dan ik kan bevestigen,’ antwoordde de Gabber. ‘Ik weet niets over joelen. Meneer Bilbo is vrijgevig met zijn geld, en hij schijnt er geen gebrek aan te hebben, maar van gangengraverij weet ik niets af. Ik heb meneer Bilbo gezien toen hij terugkwam, zo’n zestig jaar geleden toen ik nog een snotneus was. Ik was kort tevoren bij de oude Holman in de leer gekomen (omdat hij de neef van mijn vader was), maar hij had me op Balingshoek om hem te helpen iedereen uit de tuin weg te houden, terwijl de verkoping aan de gang was. En halverwege dit alles, komt meneer Bilbo met een pony en een paar enorm grote zakken en een stel kisten de Heuvel op. Ik twijfel er niet aan dat ze voor het grootste deel gevuld waren met schatten die hij in vreemde streken had verzameld, waar gouden bergen zijn, naar men zegt; maar er was niet genoeg om gangen mee te vullen. Maar mijn zoon Sam weet daar meer van. Hij kent Balingshoek vanbinnen en vanbuiten. En hij is gek op verhalen over de oude tijd, dat is-ie, en hij luistert naar alle verhalen van meneer Bilbo. Meneer Bilbo heeft hem leren lezen – zonder slechte bedoelingen, let wel, maar ik hoop dat er geen kwaad van zal komen.

“Elfen en draken! ” zeg ik tegen hem. “Kolen en aardappelen zijn beter voor mij en voor jou. Zorg dat je niet betrokken raakt bij de zaken van je meerderen, of je raakt in moeilijkheden die te groot voor je zijn,” dat zeg ik tegen hem. En ik zou het ook tegen anderen kunnen zeggen,’ voegde hij er met een blik op de vreemdeling en de molenaar aan toe.

Maar de Gabber overtuigde zijn toehoorders niet. De legende van Bilbo’s rijkdom was er bij de jongere hobbitgeneratie stevig ingeprent.

‘Ah, maar hij zal vast wel wat hebben toegevoegd aan wat hij die eerste keer heeft meegebracht,’ wierp de molenaar tegen, ieders gevoelens vertolkend. ‘Hij is vaak van huis weg. En neem die excentriekelingen eens die hem komen bezoeken: dwergen die bij avond komen, en die oude zwerver van een tovenaar, Gandalf, en zo. Je kunt zeggen wat je wilt, Gabber, maar Balingshoek is een raar oord, en de lui die er wonen zijn nog raarder.’

‘En jij kunt zeggen wat jij wilt over dingen waar je even weinig verstand van hebt als van varen, meneer Roothooft,’ antwoordde de Gabber met een nog sterkere afkeer van de molenaar dan gewoonlijk.

‘Als dat raar is, dan zouden we best nog wat meer rariteit in deze streek kunnen gebruiken. Er zijn er hier in de buurt die hun vriend nog geen pint bier zouden aanbieden, al woonden ze in een hol met gouden wanden. Maar op Balingshoek doen ze de dingen zoals het hoort. Onze Sam zegt dat iedereen op het feest wordt uitgenodigd en dat er geschenken, let wel, geschenken zullen zijn voor iedereen – deze eigenste maand.’

Die eigenste maand was september en hij was zo mooi als je je maar kon wensen. Een paar dagen later deed het gerucht de ronde (waarschijnlijk in de wereld gebracht door de welingelichte Sam) dat er een vuurwerk zou zijn – en bovendien een vuurwerk zoals men bijna in geen eeuw meer in de Gouw had gezien, feitelijk niet sinds de Oude Toek was gestorven.

De dagen gingen voorbij en de Grote Dag kwam nader. Een vreemd uitziende wagen beladen met wonderlijk uitziende pakken kwam op een avond Hobbitstee binnenrollen en reed moeizaam de Heuvel op naar Balingshoek. De verbaasde hobbits gluurden ernaar uit hun verlichte deuropeningen. Hij werd getrokken door vreemdsoortige lieden, die merkwaardige liederen zongen: dwergen met lange baarden en diepe kappen. Enkelen van hen bleven op Balingshoek. Tegen het eind van de tweede week in september arriveerde er op klaarlichte dag een wagen via Bijwater uit de richting van de Brandewijnbrug. Een oude man bestuurde hem helemaal alleen. Hij droeg een hoge, blauwe punthoed, een lange grijze mantel en een zilverkleurige sjaal. Hij had een lange witte baard en borstelige wenkbrauwen, die onder de rand van zijn hoed uitstaken.

Kleine hobbitkinderen liepen heel Hobbitstee door achter de wagen aan, tot boven op de Heuvel. Hij had een lading vuurwerk, zoals ze al hadden vermoed. Voor Bilbo’s voordeur begon de oude man uit te laden: er waren grote bossen vuurwerk in alle formaten en vormen, elk gemerkt met een grote rode G en de elfenrune .

Dat was natuurlijk Gandalfs teken, want de oude man was Gandalf de tovenaar, die zijn roem in de Gouw voornamelijk te danken had aan zijn kundigheid op het gebied van vuren, rook en lichten. Zijn eigenlijke bedrijf was heel wat moeilijker en gevaarlijker, maar daar wisten de bewoners van de Gouw niets van af. Voor hen was hij slechts een van de ‘attracties’ van het feest. Vandaar de opwinding van de hobbitkinderen. ‘G voor Geweldig!’ riepen ze, en de oude man glimlachte. Ze kenden hem van gezicht, hoewel hij slechts af en toe in Hobbitstee kwam en nooit lang bleef; maar noch de kinderen, noch de ouderen, behalve de alleroudsten onder hen, hadden een van zijn vuurwerken gezien – die behoorden nu tot een legendarisch verleden.

Toen de oude man, geholpen door Bilbo en enkele dwergen, klaar was met uitladen, deelde Bilbo wat stuivers uit, maar er verscheen, tot teleurstelling van de omstanders, niet één voetzoeker of knalbonbon.

‘En nu wegwezen,’ zei Gandalf. ‘Jullie zullen genoeg te zien krijgen wanneer de tijd daar is.’

Toen verdween hij met Bilbo naar binnen, en de deur ging dicht. De jonge hobbits bleven een tijdlang vergeefs naar de deur staren en gingen toen weg met het gevoel dat de dag van het feest nooit zou aanbreken.

Op Balingshoek zaten Bilbo en Gandalf bij het open raam van een klein vertrek dat op de westzijde van de tuin uitkeek. De late namiddag was licht en vrolijk. De bloemen glansden rood en goud: leeuwenbekjes, zonnebloemen en Oost-Indische kers, die overal over de muren van plaggen hingen en om de ronde ramen naar binnen gluurden. ‘Wat ziet je tuin er vrolijk uit,’ zei Gandalf.

‘Ja,’ zei Bilbo. ‘Ik houd er erg veel van, evenals van de hele oude Gouw, maar toch geloof ik dat ik aan vakantie toe ben.’

‘Je denkt dus je plan ten uitvoer te leggen?’

‘Jazeker. Ik heb er maanden geleden toe besloten, en ben niet van gedachten veranderd.’

‘Goed dan. Dan valt er verder niets meer over te zeggen. Houd je aan je plan – en je hele plan, denk erom – en ik hoop dat alles, voor jou en voor ons allemaal, goed zal aflopen.’

‘Dat hoop ik ook. In elk geval ben ik van plan me donderdag flink te amuseren en mijn grapje uit te halen.’

‘Ik vraag me af wie erom zal lachen,’ zei Gandalf, hoofdschuddend.

‘Dat zullen we wel zien,’ zei Bilbo.

De volgende dag kwamen er nog meer wagens tegen de Heuvel op rollen, en daarna nog meer. Misschien werd er wel wat gemopperd over benadeling van de plaatselijke middenstand, maar nog diezelfde week begonnen uit Balingshoek de bestellingen los te komen voor alle soorten levensmiddelen, goederen en luxeartikelen die er maar in Hobbitstee, Bijwater of waar dan ook in de buurt te vinden waren. Iedereen werd enthousiast en men begon de dagen op de kalender door te strepen en verlangend naar de postbode uit te kijken, in de hoop op een uitnodiging.

Weldra barstte er een vloed van uitnodigingen los en het postkantoor van Hobbitstee werd geblokkeerd en dat van Bijwater ondergesneeuwd, en er werd een beroep gedaan op vrijwillige hulppostbestellers.

Een onafgebroken stroom van deze lieden beklom de Heuvel met honderden beleefde varianten op Dank u, ik zal zeker komen.

Aan het hek van Balingshoek verscheen een kennisgeving:

GEEN TOEGANG

BEHALVE VOOR FEESTZAKEN

En zelfs zij die daarvoor kwamen, of deden alsof ze voor Feestaangelegenheden kwamen, werden zelden binnengelaten. Bilbo had het druk: met het schrijven van uitnodigingen, het aanstrepen van de antwoorden, het inpakken van geschenken en het treffen van een aantal persoonlijke voorbereidingen. Sinds Gandalfs komst had niemand hem meer te zien gekregen.

Op een morgen toen de hobbits wakker werden, zagen ze dat het grote veld ten zuiden van Bilbo’s voordeur bezaaid lag met touwen en palen voor tenten en paviljoenen. Er werd een speciale ingang gemaakt in de berm die naar de weg leidde en daar werden een brede trap en een groot wit hek gebouwd. De drie hobbitfamilies uit het Balingslaantje, dat aan het veld grensde, legden een uiterst levendige belangstelling aan de dag en werden alom benijd. De oude Gewissies kwam zelfs kijken onder het voorwendsel dat hij in zijn tuin aan het werk was.

De tenten werden opgezet. Er was een bijzonder groot paviljoen, zó groot dat de boom die op het veld stond er helemaal in verdween en trots aan één kant prijkte, vooraan bij de hoofdtafel. Aan alle takken werden lantaarns gehangen. En wat (naar de mening van de hobbits) nog meer beloofde: in de noordelijke hoek van het veld werd een enorme openluchtkeuken ingericht. Er kwam een heel leger koks, uit iedere herberg en elk eethuis uit de wijde omtrek, om de dwergen en andere vreemde lieden die op Balingshoek waren ingekwartierd bij te staan. De opwinding steeg ten top. Toen begon de lucht te betrekken. Dat was op woensdag, de dag vóór het feest.

Men maakte zich ernstig zorgen. Toen brak donderdag de 22e september eindelijk aan. De zon ging op, de wolken verdwenen, vlaggen ontplooiden zich en de pret begon.

Bilbo Balings noemde het een feest, maar in werkelijkheid was het één onafgebroken reeks attracties. Bijna iedereen in de buurt was uitgenodigd. Enkelen waren per ongeluk over het hoofd gezien, maar omdat ze toch kwamen opdagen, hinderde dat niet. Vele lieden uit andere delen van de Gouw waren ook gevraagd en er waren er zelfs een paar van over de grenzen. Bilbo ontving de gasten (ook de ongenode) in eigen persoon bij het nieuwe witte hek. Hij gaf geschenken weg aan jan en alleman – de laatstgenoemden waren degenen die via een achteruitgang het terrein verlieten en weer door het hek binnenkwamen. Hobbits geven andere lieden op hun verjaardag geschenken. In de regel niet erg kostbare, en niet op zo’n grote schaal als bij deze gelegenheid; maar het was geen slecht systeem.

In Hobbitstee en Bijwater was er iedere dag van het jaar wel iemand jarig, zodat iedere hobbit in die buurt een goede kans had om minstens één keer in de week een cadeautje te krijgen. Maar ze kregen er nooit genoeg van.

Bij deze gelegenheid waren de geschenken ongebruikelijk goed. De hobbitkinderen waren zo opgewonden, dat ze een tijdlang bijna vergaten te eten. Er waren stukken speelgoed die ze nog nooit eerder hadden gezien, allemaal even mooi en sommige waren duidelijk magisch. Het meeste ervan was al een jaar geleden besteld en helemaal van de Berg en uit Dal gekomen en door dwergen gemaakt.

Toen elke gast was verwelkomd en zich ten slotte binnen het hek bevond, werd er gezongen, gedanst, muziek gemaakt, spelletjes gedaan en natuurlijk ook gegeten en gedronken. Er waren drie officiële maaltijden: het middagmaal, een theemaaltijd en een diner (of souper). Maar het middagmaal en de theemaaltijd onderscheidden zich voornamelijk door het feit dat op die tijd alle gasten gezamenlijk zaten te eten, terwijl er op andere tijdstippen alleen maar een hoop lieden stonden te eten en te drinken – aan één stuk door, van ’s morgens elf tot half zeven, toen het vuurwerk begon.

Het vuurwerk was van Gandalf: het was niet alleen door hem meegebracht, maar ook ontworpen en vervaardigd; en de speciale nummers, de staande stukken en vuurpijlen werden door hemzelf ontstoken.

Maar er werd ook een groot aantal voetzoekers, knalbonbons, rotjes, schitteraars, toortsen, dwergkaarsen, elfenfonteinen, kabouterblaffers en donderbussen uitgedeeld. Het was allemaal luisterrijk. Gandalfs kunst werd er met de jaren steeds beter op.

Er waren vuurpijlen als een vlucht schitterende vogels die zoetgevooisd zongen. Er waren groene bomen met stammen van donkere rook, die hun bladeren ontvouwden alsof het ineens lente werd, en hun glanzende takken lieten kleurige bloemen op de verbaasde hobbits neerdalen, die verdwenen terwijl ze een zoete geur verspreidden, net voordat ze hun opgeheven gezichten raakten. Er waren fonteinen van vlinders die glinsterend in de bomen vlogen; er waren zuilen van kleurige vuren die oprezen en in adelaars, zeilende schepen of een falanx van vliegende zwanen veranderden. Er was een rode onweersbui en een stortvloed van gele regen; er was een woud van zilveren speren die plotseling met een kreet als van een aanstormend leger de lucht in schoten en weer met een gesis als van honderd vurige slangen in het water vielen. En er was ook een laatste verrassing ter ere van Bilbo, die de hobbits erg aan het schrikken maakte, wat Gandalfs bedoeling was geweest. De lichten gingen uit. Een grote rookmassa steeg op. Deze nam de vorm aan van een berg in de verte, en begon bij de top te gloeien. Hij braakte groene en scharlaken vlammen uit. Er vloog een roodgouden draak uit – niet levensgroot, maar verschrikkelijk levensecht: uit zijn klauwen kwam vuur, zijn ogen priemden omlaag; er klonk een gebrul en hij suisde drie keer over de hoofden van de menigte heen. Ze doken allemaal weg en velen lieten zich plat op hun gezicht vallen. De draak daverde voorbij als een sneltrein, sloeg over de kop en spatte met een oorverdovende knal boven Bijwater uit elkaar.

‘Dat is het teken voor het avondmaal!’ riep Bilbo. De pijn en de schrik verdwenen op slag en ter aarde gestorte hobbits sprongen overeind. Er was een schitterend souper voor alle aanwezigen, dat wil zeggen behalve voor hen die voor het speciale familiediner waren uitgenodigd. Dit werd in het grote paviljoen met de boom gegeven.

De uitnodigingen waren beperkt tot twaalf dozijn (een aantal dat de hobbits ook wel een gros noemden, hoewel dit woord niet gepast werd geacht om voor personen te worden gebruikt) en de gasten waren gekozen uit alle families waaraan Bilbo en Frodo verwant waren, alsmede een aantal speciale vrienden die geen familie waren (zoals Gandalf ). Er waren ook vele jonge hobbits bij, die met toestemming van hun ouders aanwezig waren; want hobbits waren gemakkelijk met hun kinderen waar het laat opblijven betreft, vooral wanneer er een kans was om hun een gratis maaltijd te bezorgen. Er was een hoop eten voor nodig om jonge hobbits groot te brengen. Er waren veel Balingsen en Boffers, en ook veel Toeken en Brandebokken; er waren verscheidene Graften (familie van de grootmoeder van Bilbo Balings) en verschillende Meunen (familie van zijn grootvader Toek); en een verzameling Burgers, Bolders, Brasgordels, Goedharten, Hoornblazers en Trotsvoeten. Sommigen van hen waren slechts heel in de verte aan Bilbo verwant, terwijl enkelen bijna nooit eerder in Hobbitstee waren geweest, omdat ze in verre uithoeken van de Gouw woonden. De Buul-Balingsen waren niet vergeten. Otho en zijn vrouw Lobelia waren present. Ze mochten Bilbo niet en hadden een hekel aan Frodo, maar de uitnodiging, geschreven met gouden inkt, was zo prachtig, dat ze niet hadden kunnen weigeren. Bovendien had hun neef Bilbo zich vele jaren op het gebied van eten gespecialiseerd en zijn tafel had een voortreffelijke reputatie.

Alle honderdvierenveertig gasten verwachtten een prettig onthaal, hoewel ze nogal opzagen tegen de rede die hun gastheer na het diner zou afsteken (een onvermijdelijk programmapunt). Naar alle waarschijnlijkheid zou hij fragmenten van wat hij poëzie noemde aanhalen; en soms, na een paar glazen, zinspeelde hij meestal op de onmogelijke avonturen van zijn geheimzinnige reis. De gasten werden niet teleurgesteld: ze kregen een bijzonder prettig feestmaal, voorwaar een feest waarin ze helemaal opgingen, rijk, overvloedig, afwisselend en langdurig. De verkoop van levensmiddelen in het hele district daalde de week daarop bijna tot nul, maar omdat Bilbo’s aankopen de voorraden van de meeste winkels, kelders en opslagplaatsen mijlen in de omtrek hadden uitgeput, was dat niet zo erg.

Na het banket (min of meer) kwam de toespraak. De meesten van het gezelschap verkeerden nu echter in een verdraagzame stemming, dat verrukkelijke stadium van wat ze het ‘gaatjes vullen’ noemden.

Ze nipten van hun geliefkoosde dranken en peuzelden van hun lievelingshapjes, en hun vrees was vergeten. Ze waren bereid om naar alles te luisteren en de spreker na iedere zin toe te juichen.

Beste luitjes! begon Bilbo, terwijl hij zich van zijn stoel verhief.

‘Bravo! Bravo! Bravo!’ riepen ze, en herhaalden het almaar in koor waardoor het leek alsof ze de spreker eigenlijk niet aan het woord wilden laten komen. Bilbo verliet zijn plaats en ging op een stoel staan onder de feestelijk verlichte boom. Het licht van de lantaarns viel op zijn stralende gezicht, de gouden knopen glommen op zijn geborduurde zijden vest. Ze konden hem allen zien staan, met de ene hand gebarend, de andere in zijn broekzak.

M’n waarde Balingsen en Boffers, begon hij opnieuw, en mijn waarde Toeken, Brandebokken, Graften, Meunen en Burgers, en Hoornblazers, Bolders en Brasgordels, Goedharten, Broekhuizen en Trotsvoets!’

‘TrotsVOETEN!’ riep een bejaarde hobbit achter in het paviljoen.

Diens naam was natuurlijk Trotsvoet, en niet ten onrechte, want zijn voeten waren groot, uitzonderlijk sterk behaard, en beide lagen op de tafel.

Trotsvoets, herhaalde Bilbo. Ook mijn waarde Buul-Balingsen, die ik eindelijk weer welkom mag heten op Balingshoek. Vandaag is het mijn honderdenelfde verjaardag. Ik ben vandaag elftigenéén!

‘Hoera! Hoera! Nog vele jaren!’ riepen ze uit en trommelden uitgelaten op de tafels. Bilbo was geweldig op dreef. Dit was het soort toespraak waar ze van hielden: kort en voor de hand liggend.

Ik hoop dat jullie je allemaal even goed amuseren als ik.

Oorverdovend gejuich. Uitroepen van Ja (en Nee). Geluiden van trompetten en hoorns, doedelzakken, fluiten en andere muziekinstrumenten.

Er waren, zoals gezegd, vele jonge hobbits aanwezig.

Honderden muzikale knalbonbons waren stukgetrokken. De meeste droegen het merk DAL, hetgeen het merendeel van de hobbits niet veel zei, maar ze waren het er allemaal over eens dat het geweldige knalbonbons waren. Ze bevatten instrumenten, klein maar volmaakt en met bekoorlijke tonen. In één hoek vormden enkele jonge Toeken en Brandebokken, in de veronderstelling dat oom Bilbo was uitgesproken (omdat hij klaarblijkelijk alles had gezegd wat er te zeggen viel) een geïmproviseerd orkestje en begonnen een vrolijk danswijsje te spelen. De jongeheer Everard Toek en juffrouw Melilot Brandebok sprongen op een tafel en begonnen met belletjes in de hand de Springering, een alleraardigst hoewel nogal energiek dansje uit te voeren. Maar Bilbo was nog niet uitgesproken.

Hij pakte een hoorn van een jongmens in zijn buurt en gaf er drie harde stoten op. De herrie werd minder. Ik zal jullie niet lang ophouden, riep hij. De hele vergadering juichte. Ik heb jullie hier allen bijeengeroepen met een Doel. De manier waarop hij dat zei had iets dat indruk maakte. Het werd bijna stil, en enkelen van de Toeken spitsten de oren.

Eigenlijk voor Drie Doelen! In de eerste plaats om jullie te zeggen dat ik enorm veel van jullie allen houd, en dat elftigeneen jaar te kort is om tussen dergelijke voortreffelijke en bewonderenswaardige hobbits door te brengen. Geweldige bijval!

De helft van jullie ken ik niet half zo goed als ik zou willen; en van minder dan de helft van jullie houd ik half zoveel als jullie verdienen.

Dit was onverwacht en nogal moeilijk. Er werd hier en daar geklapt, maar de meesten probeerden de zin ervan te ontdekken om te zien of het op een compliment neerkwam.

In de tweede plaats om mijn verjaardag te vieren. Opnieuw gejuich.

Of liever – ONZE verjaardag. Want het is natuurlijk ook de verjaardag van mijn erfgenaam en neef, Frodo. Vandaag wordt hij meerderjarig en komt hij in het bezit van zijn erfenis. Wat nonchalant geklap van de ouderen en een paar luide uitroepen van ‘Frodo! Frodo! Die goeie Frodo!’ door de jongeren. De Buul-Balingsen keken chagrijnig en vroegen zich af wat dat ‘in het bezit komen van zijn erfenis’ te betekenen had. Samen zijn wij honderdenvierenveertig. Jullie aantal is gekozen om met dit merkwaardige totaal overeen te stemmen: één Gros, als ik het zo mag zeggen.

Geen gejuich. Dit was belachelijk. Velen van de gasten, vooral de Buul-Balingsen, voelden zich beledigd en waren ervan overtuigd dat ze alleen maar gevraagd waren om het vereiste aantal vol te maken, als koopwaar in een doos. ‘Een gros, heb je ooit! Wat een vulgaire uitdrukking!’

Het is ook, als het me vergund is een oude geschiedenis op te halen, de verjaardag van mijn aankomst per ton in Esgaroth aan het Lange Meer; hoewel het feit dat het mijn verjaardag was me bij die gelegenheid was ontschoten. Ik was toen pas vijfenvijftig, en verjaardagen schenen toen niet zo belangrijk. Het banket was echter magnifiek, hoewel ik, naar ik me herinner, toen erg verkouden was en alleen maar ‘bank u vel’ kon zeggen. Ik herhaal het nu duidelijker: hartelijk dank dat jullie allemaal op mijn feestje zijn gekomen. Hardnekkige stilte. Ze vreesden allen dat hun nu een lied of een brok poëzie boven het hoofd hing, en ze begonnen verveeld te raken. Waarom kon hij nu niet ophouden met praten en hen op zijn gezondheid laten drinken? Maar Bilbo zong niet en droeg ook niet voor. Hij zweeg een ogenblik.

Op de derde en laatste plaats, zei hij, wil ik iets aankondigen. Hij sprak dit laatste woord zo luid, dat iedereen die daartoe nog in staat was ineens rechtovereind ging zitten. Het spijt me te moeten aankondigen dat hoewel, zoals ik zei, elftigeneen jaar een veel te korte tijd is om in jullie midden door te brengen, dit het einde betekent. Ik vertrek.

Ik vertrek NU. VAARWEL!’

Hij stapte van zijn stoel af en verdween. Er was een verblindende lichtflits en alle gasten knipperden met de ogen. Toen ze ze weer openden, was Bilbo nergens meer te zien. Honderdvierenveertig onthutste hobbits zaten met stomheid geslagen. De oude Odo Trotsvoet nam zijn voeten van de tafel en stampte. Toen viel er een doodse stilte totdat plotseling, na een paar keer diep adem te hebben gehaald, alle Balingsen, Boffers, Toeken, Brandebokken, Graften, Burgers, Bolders, Brasgordels, Broekhuizen, Goedharten, Hoornblazers en Trotsvoeten tegelijk begonnen te praten.

Men was het er in het algemeen over eens dat de grap smakeloos was, en er was meer eten en drinken voor nodig om de schrik en ergernis van de gasten te verdrijven. ‘Hij is gek. Dat heb ik altijd gezegd,’ was waarschijnlijk het meest gangbare commentaar. Zelfs de Toeken vonden (op enkele uitzonderingen na) Bilbo’s gedrag krankzinnig. Vooralsnog namen de meesten aan dat zijn verdwijning alleen maar een bespottelijke poets was.

Maar de oude Rorie Brandebok was daar niet zo zeker van. Noch zijn hoge leeftijd, noch een enorm diner had zijn brein beneveld, en hij zei tegen zijn schoondochter Esmeralda: ‘Daar zit een luchtje aan, liefje! Ik denk dat die gekke Balings weer de benen heeft genomen.

Malle ouwe dwaas. Maar waarom getreurd? Hij heeft het bikkesement niet meegenomen.’

Hij riep luid tegen Frodo de wijn nog eens rond te laten gaan.

Frodo was de enige aanwezige die niets had gezegd. Hij had enige tijd zwijgend naast Bilbo’s lege stoel gezeten en alle opmerkingen en vragen genegeerd. Hij had natuurlijk van de grap genoten, ook al was hij ervan op de hoogte geweest. Hij had moeite niet in lachen uit te barsten om de verontwaardigde verbazing van de gasten.

Maar tegelijkertijd voelde hij zich ook diep verontrust: hij besefte plotseling hoeveel hij van de oude hobbit hield. De meeste gasten gingen door met eten en drinken en over Bilbo Balings’ huidige eigenaardigheden te roddelen, maar de Buul-Balingsen waren al woedend vertrokken. Frodo wilde niets meer met het feest te maken hebben. Hij gelastte dat er meer wijn moest komen; toen stond hij op, ledigde zijn eigen glas op Bilbo’s gezondheid en glipte het paviljoen uit.

Wat Bilbo Balings betrof, terwijl hij zijn toespraak hield, had hij de gouden Ring in zijn zak betast; zijn toverring die hij zoveel jaren geheim had gehouden. Toen hij van zijn stoel stapte, liet hij hem om zijn vinger glijden, en niet één hobbit in Hobbitstee zag hem ooit weer.

Hij liep opgewekt naar zijn hol terug en bleef een ogenblik glimlachend naar het lawaai in het paviljoen en het feestgedruis op andere delen van het terrein staan luisteren. Toen ging hij naar binnen.

Hij trok zijn feestkleren uit, vouwde zijn geborduurde zijden vest op, pakte het in vloeipapier en legde het weg. Toen trok hij vlug een paar oude slordige kleren aan en gespte een versleten leren riem om zijn middel. Daaraan hing hij een kort zwaard in een gehavende zwartleren schede. Uit een afgesloten lade, die naar mottenballen rook, haalde hij een oude mantel en kap. Die waren achter slot en grendel bewaard, alsof ze bijzonder kostbaar waren, maar ze waren zo vaak versteld en zo verschoten dat hun oorspronkelijke kleur nauwelijks te raden viel: misschien was het donkergroen geweest.

Ze waren nogal aan de ruime kant voor hem. Toen ging hij naar zijn studeervertrek en uit een grote geldkist haalde hij een pakje tevoorschijn dat in oude lappen was gewikkeld, en een in leer gebonden manuscript, alsmede een grote uitpuilende envelop. Het boek en het pak stopte hij boven in een zware gereedstaande tas die al bijna vol was. In de envelop liet hij zijn gouden Ring en de dunne ketting glijden, verzegelde hem en adresseerde hem aan Frodo.

Eerst zette hij hem op de schoorsteenmantel, maar plotseling bedacht hij zich en stopte hem in zijn zak. Op hetzelfde ogenblik ging de deur open en Gandalf kwam vlug naar binnen.

‘Hallo!’ zei Bilbo. ‘Ik vroeg me af of je nog zou komen.’

‘Ik ben blij dat ik je zichtbaar aantref,’ zei de tovenaar, terwijl hij in een stoel ging zitten, ‘ik wilde je nog even spreken voor je vertrekt.

Ik neem aan dat je vindt dat alles uitstekend en geheel volgens plan is verlopen?’

‘En of ik dat vind,’ zei Bilbo. ‘Hoewel die flits verrassend was; ik schrok er zelf van, laat staan de anderen. Dat was zeker een toegift van jou?’

‘Inderdaad. Je hebt die Ring wijselijk al die jaren geheimgehouden, en het leek me nodig je gasten iets anders te geven dat je plotselinge verdwijning zou kunnen verklaren.’

‘En mijn grap bederven. Je bent een ouwe bemoeial,’ zei Bilbo lachend, ‘maar ik neem aan dat jij het ’t beste weet, zoals gewoonlijk.’

‘Dat doe ik ook – wanneer ik iets weet. Maar ik voel me niet al te zeker van deze hele zaak. Nu is het afgelopen. Je hebt je grap uitgehaald en de meesten van je familieleden verontrust of beledigd, en de hele Gouw iets gegeven waar men de volgende negen dagen of, waarschijnlijker nog, negenennegentig dagen over kan praten. Ga je nog verder?’

‘Ja. Ik voel dat ik vakantie nodig heb, een heel lange vakantie, zoals ik je al eerder heb gezegd. Waarschijnlijk een permanente vakantie: ik verwacht niet dat ik zal terugkomen. Eigenlijk ben ik dat ook niet van plan, en ik heb al mijn voorbereidingen getroffen.

Ik ben oud, Gandalf. Ik zie er niet naar uit, maar ik begin het in het diepst van mijn hart te voelen. Goed geconserveerd, wel allemachtig,’ proestte hij uit. ‘Gossie, ik voel me helemaal dun, min of meer uitgerekt, als je voelt wat ik bedoel: als boter die over te veel boterhammen is uitgesmeerd. Dat kan niet goed zijn. Ik heb verandering nodig of iets dergelijks.’

Gandalf keek hem onderzoekend en nauwlettend aan. ‘Nee, het lijkt toch niet zo goed,’ zei hij bedachtzaam. ‘Nee, ik geloof toch dat jouw plan waarschijnlijk het beste is.’

‘Nu, in ieder geval heb ik mijn besluit genomen. Ik wil weer bergen zien, Gandalf – bergen, en dan een plek vinden waar ik kan rusten.

In vrede en stilte, zonder een hoop familieleden die hun neus in mijn zaken steken, en een rits vermaledijde bezoekers die aan de bel hangen. Misschien kan ik een plek vinden waar ik mijn boek kan afmaken. Ik heb er een aardig slot voor bedacht: en hij leefde nog lang en gelukkig tot aan het eind van zijn dagen.’

Gandalf lachte. ‘Ik hoop het voor hem. Maar niemand zal het boek lezen, hoe het ook eindigt.’

‘O, misschien toch wel, in de toekomst. Frodo heeft er al iets van gelezen, tot aan waar ik nu ben. Je zult toch een oogje op Frodo houden, nietwaar?’

‘Ja, dat doe ik wel – twee ogen zelfs, zo vaak als ik ze kan missen.’

‘Hij zou natuurlijk met me meegaan als ik hem vroeg. Feitelijk heeft hij het me eens aangeboden, vlak voor het feest. Maar eigenlijk wil hij nog niet. Ik wil het wilde land weer zien voordat ik sterf, en de Bergen, maar hij is nog verliefd op de Gouw, en de bossen, velden en kleine rivieren. Hij behoort hier op zijn gemak te zijn. Ik laat natuurlijk alles aan hem na, op een paar kleinigheden na. Ik hoop dat hij gelukkig zal zijn wanneer hij er eenmaal aan gewend is op zichzelf te staan. Het is zoetjesaan tijd dat hij eigen baas wordt.’

‘Alles?’ vroeg Gandalf. ‘De Ring ook? Daar heb je in toegestemd, weet je nog?’

‘Eh, ja, ik denk van wel,’ zei Bilbo hakkelend.

‘Waar is hij dan?’

‘In een envelop, als je het dan per se moet weten,’ zei Bilbo ongeduldig.‘

Daar op de schoorsteenmantel. O nee. Hier is hij, in mijn zak!’ Hij aarzelde. ‘Is dat nou niet vreemd?’ zei hij zacht bij zichzelf.

‘Ja, waarom eigenlijk niet? Waarom zou hij daar niet blijven?’

Gandalf keek Bilbo weer heel streng aan, en er was een schittering in zijn ogen. ‘Als ik jou was, Bilbo,’ zei hij rustig, ‘zou ik hem achterlaten.

Wil je dat niet?’

‘Nou, ja – en nee. Nu het zover is vind ik het helemaal geen prettig idee om er afstand van te doen. En ik zie ook niet in waarom ik het zou doen. Waarom verlang je dat van me?’ vroeg hij, en er kwam een merkwaardige verandering in zijn stem. Hij klonk scherp van achterdocht en ergernis. ‘Je zit me altijd aan mijn hoofd te zeuren over mijn Ring, maar je hebt me nog nooit lastiggevallen over de andere dingen die ik op mijn reis heb gekregen.’

‘Nee, maar ik moest wel zeuren,’ zei Gandalf. ‘Ik moest de waarheid weten. Het was belangrijk. Toverringen zijn nu eenmaal magisch, en ze zijn zeldzaam en eigenaardig. Je zou kunnen zeggen dat ik beroepshalve geïnteresseerd was; en dat ben ik nog. Ik wil graag weten waar hij is als je weer aan het zwerven gaat. En ik vind ook dat jij hem al lang genoeg hebt gehad. Je hebt hem niet meer nodig, Bilbo, tenzij ik me heel erg vergis.’

Bilbo liep rood aan en er glom een boos licht in zijn ogen. Zijn vriendelijke gezicht kreeg een harde uitdrukking. ‘Waarom niet?’ riep hij uit. ‘En wat gaat het jou eigenlijk aan om te weten wat ik met mijn eigen spullen doe? Hij is van mij. Ik heb hem gevonden.

Hij is in mijn bezit gekomen.’

‘Ja, ja,’ zei Gandalf. ‘Maar je hoeft je niet kwaad te maken.’

‘Als ik kwaad ben, komt dat door jou,’ zei Bilbo. ‘Ik zeg je, hij is van mij. Mijn eigendom. Mijn lieveling. Ja, mijn lieveling.’

Het gezicht van de tovenaar bleef ernstig en aandachtig, en alleen een schittering in zijn diepliggende ogen verried dat hij ontsteld en eigenlijk verontrust was. ‘Hij is al eens eerder zo genoemd,’ zei hij, ‘maar niet door jou.’

‘Maar ik noem hem nu zo. En waarom niet? Ook al heeft Gollem hem eens zo genoemd! Hij is nu niet van hem, maar van mij. En ik houd hem, zeg ik je.’

Gandalf stond op. Hij sprak op strenge toon. ‘Je zou dwaas zijn als je dat deed, Bilbo,’ zei hij. ‘Je maakt dat duidelijker met elk woord dat je zegt. Hij heeft veel te veel macht over je. Laat hem los. Dan kun je zelf weggaan en vrij zijn.’

‘Ik doe wat ik wil en ga waar ik wil,’ zei Bilbo koppig.

‘Kom nou, mijn waarde hobbit!’ zei Gandalf. ‘Je hele leven lang zijn we vrienden geweest, en je bent me iets verschuldigd. Kom!

Doe wat je hebt beloofd: doe er afstand van.’

‘Nu, als je mijn Ring zelf wilt hebben, zeg het dan!’ riep Bilbo uit.

‘Maar je krijgt hem niet. Ik geef mijn lieveling niet weg. Hoor je?’

Zijn hand dwaalde af naar het gevest van zijn kleine zwaard.

Gandalfs ogen schoten vuur. ‘Het zal weldra mijn beurt zijn om kwaad te worden,’ zei hij. ‘Als je dat nog eens zegt, gebeurt het.

Dan zul je Gandalf de Grijze in zijn ware gedaante zien!’ Hij deed een stap in de richting van de hobbit en scheen lang en dreigend te worden: zijn schaduw vulde het kleine vertrek.

Bilbo deinsde achteruit naar de muur, zwaar ademend terwijl zijn hand naar zijn zak schoot. Ze stonden een tijdlang tegenover elkaar, en de sfeer in de kamer was geladen. Gandalfs ogen bleven op de hobbit gericht. Langzaam ontspanden zijn handen zich en hij begon te beven.

‘Ik weet niet wat er met je gebeurd is, Gandalf,’ zei hij. ‘Zo heb ik je nog nooit gezien. Waar gaat het nu allemaal om? Hij is toch van mij, nietwaar? Ik heb hem gevonden, en Gollem zou me hebben gedood als ik hem niet had gehouden. Ik ben geen dief, wat hij ook heeft beweerd.’

‘Ik heb je nooit een dief genoemd,’ antwoordde Gandalf. ‘En ik ben dat ook niet. Ik ben er niet op uit om je te beroven, maar om je te helpen. Ik wou dat je me wilde vertrouwen, zoals vroeger.’

Hij keerde zich om, en de schaduw verdween. Hij scheen weer tot een oude grijze man ineen te schrompelen, gebogen en bezorgd.

Bilbo streek met de hand over de ogen. ‘Het spijt me,’ zei hij. ‘Maar ik voelde me zo raar. En toch zou het in zekere zin een verademing zijn als ik me er niet meer druk om hoefde te maken. Hij heeft mijn gedachten de laatste tijd erg in beslag genomen. Soms had ik het gevoel dat het een oog was dat me aanstaarde. En ik wil hem almaar omdoen en verdwijnen, weet je; of ik vraag me af of hij wel veilig is en dan haal ik hem tevoorschijn om me ervan te overtuigen. Ik heb geprobeerd hem achter slot en grendel te bewaren, maar ik merkte dat ik geen rust had als ik hem niet in mijn zak had. Ik weet niet waarom. En ik schijn maar geen beslissing te kunnen nemen.’

‘Vertrouw dan op de mijne,’ zei Gandalf. ‘Ik heb mijn beslissing genomen.

Ga weg en laat hem hier. Geef het bezit ervan op. Geef hem aan Frodo en ik zal op hem passen.’

Bilbo bleef een ogenblik gespannen en besluiteloos staan. Toen zuchtte hij. ‘Goed,’ zei hij met enige moeite. ‘Dat zal ik doen.’

Toen haalde hij zijn schouders op en glimlachte nogal spijtig. ‘Per slot van rekening was die hele feestviering daar eigenlijk om begonnen: om een heleboel verjaarsgeschenken uit te delen, en het op die manier ook gemakkelijker te maken hem tegelijkertijd weg te geven.

Uiteindelijk heeft het dat helemaal niet gemakkelijker gemaakt, maar het zou jammer zijn om al mijn voorbereidingen te verknoeien. Het zou de grap helemaal bederven.’

‘Het zou inderdaad de enige zin die ik ooit in de hele zaak heb gezien, wegnemen,’ zei Gandalf.

‘Goed dan,’ zei Bilbo. ‘Hij gaat naar Frodo, met de rest.’

Hij haalde diep adem. ‘En nu moet ik werkelijk gaan, voordat iemand anders me ziet. Ik heb afscheid genomen en ik zou het niet kunnen verdragen het nog eens te moeten doen.’

Hij pakte zijn tas op en liep naar de deur.

‘Je hebt de Ring nog steeds in je zak,’ zei de tovenaar.

‘Allemachtig, inderdaad!’ riep Bilbo uit. ‘En mijn testament en alle andere paperassen ook. Neem jij hem maar en overhandig hem namens mij. Dat is het veiligste.’

‘Nee, geef de Ring niet aan mij,’ zei Gandalf. ‘Leg hem maar op de schoorsteenmantel. Daar zal hij veilig genoeg zijn tot Frodo komt.

Ik zal op hem blijven wachten.’

Bilbo haalde de envelop tevoorschijn, maar net toen hij hem bij de klok wilde neerzetten, ging zijn hand met een ruk achteruit en het pakje viel op de grond. Voor hij het kon oprapen, bukte de tovenaar zich, pakte het op en zette het op zijn plaats. Een vlaag van woede trok weer bliksemsnel over het gezicht van de hobbit. Plotseling maakte hij plaats voor een uitdrukking van opluchting en een lach.

‘Nu, dat is dat,’ zei hij. ‘Nu ga ik ervandoor!’

Zij gingen de hal in. Bilbo koos zijn lievelingsstok uit de standaard; toen floot hij. Drie dwergen kwamen uit verschillende kamers waar ze druk bezig waren geweest tevoorschijn.

‘Is alles klaar?’ vroeg Bilbo. ‘Allemaal ingepakt en van etiketten voorzien?’

‘Alles,’ antwoordden ze.

‘Laten we dan gaan!’ Hij stapte de voordeur uit.

Het was een mooie avond en de donkere hemel was met sterren bezaaid.

Hij keek omhoog en snoof de lucht op. ‘Wat heerlijk! Wat heerlijk om weer op weg te gaan, met dwergen op pad te gaan!

Daar heb ik nu werkelijk jaren naar verlangd. Vaarwel!’ zei hij, terwijl hij naar zijn oude huis keek en een buiging voor de deur maakte.

‘Vaarwel, Gandalf!’

‘Vaarwel, voor een tijdje, Bilbo. Pas goed op jezelf. Je bent oud genoeg en misschien wijs genoeg.’

‘Oppassen! Het kan me niets schelen. Maak je om mij geen zorgen!

Ik ben nu even gelukkig als ik ooit ben geweest en dat zegt heel wat.

Maar het is nu zover. Eindelijk raak ik weer helemaal in vervoering,’ voegde hij eraan toe en toen, zachtjes, als voor zichzelf, zong hij in het donker:

De weg gaat verder, eindeloos

Vanaf de deur waar hij begon.

Ik moet hem volgen, rusteloos,

Tot ver achter de horizon,

Met rappe voeten tot hij aan

Een grotere weg komt in ’t verschiet,

Kruispunt van komen en van gaan.

En waarheen dan? Ik weet het niet.

Hij hield op en zweeg een ogenblik. Toen keerde hij zonder een woord te spreken het licht en de stemmen in de velden en de tenten de rug toe, en liep, gevolgd door zijn drie metgezellen, de tuin in en draafde het lange, schuin aflopende pad af. Aan het eind ervan sprong hij over een lage plek in de heg en ging op weg naar de weilanden, als een zuchtje wind in het gras in de nacht verdwijnend.

Gandalf bleef hem een tijdje in het donker staan nakijken.

‘Vaarwel, beste Bilbo – tot we elkaar weerzien!’ zei hij zacht en ging weer naar binnen.

Frodo kwam kort daarna binnen en zag hem in het donker zitten, diep in gedachten verzonken. ‘Is hij weg?’ vroeg hij.

‘Ja,’ antwoordde Gandalf. ‘Hij is eindelijk vertrokken.’

‘Ik wou – ik bedoel, ik heb tot vanavond gehoopt dat het maar een grap was,’ zei Frodo. ‘Maar in mijn hart wist ik dat hij werkelijk van plan was te gaan. Hij dreef altijd de spot met ernstige dingen.

Ik wou dat ik eerder was teruggekomen, alleen maar om hem uitgeleide te doen.’

‘Ik denk dat hij per slot van rekening liever stilletjes wilde wegglippen,’ zei Gandalf. ‘Maak je niet al te ongerust. Hij zal nu wel weer de oude zijn. Hij heeft een pakje voor je achtergelaten. Daar staat het.’

Frodo pakte de envelop van de schoorsteenmantel en keek ernaar, maar maakte hem niet open.

‘Je zult er, denk ik, zijn testament en alle andere documenten in aantreffen,’ zei de tovenaar. ‘Jij bent nu heer en meester op Balingshoek.

En ik denk dat je ook een gouden ring zult vinden.’

‘De ring!’ riep Frodo uit. ‘Heeft hij me die nagelaten? Ik vraag me af waarom. Toch, misschien komt hij van pas.’

‘Misschien wel en misschien niet,’ zei Gandalf. ‘Ik zou hem niet gebruiken als ik jou was. Maar houd hem geheim, en bewaar hem veilig! Ik ga nu naar bed.’

Als eigenaar van Balingshoek voelde Frodo het als zijn pijnlijke plicht om afscheid van de gasten te nemen. Geruchten over vreemde gebeurtenissen hadden zich nu over het gehele terrein verspreid, maar Frodo wilde alleen maar zeggen: Ongetwijfeld zal alles morgenochtend zijn opgehelderd. Tegen middernacht kwamen er rijtuigen om de belangrijke lieden te halen. Een voor een rolden ze weg, vol verzadigde, maar hoogst ontevreden hobbits. Zoals afgesproken kwamen er tuinlieden met kruiwagens om degenen die waren achtergebleven te verwijderen.

De nacht ging langzaam voorbij. De zon kwam op. De hobbits waren heel wat later op. De ochtend ging verder. Er kwamen lieden die (in opdracht) begonnen de paviljoens, de tafels en stoelen, en de messen en vorken, en flessen en borden, de lantaarns en de bakken met bloeiende planten, en de kruimels en het papier van de knalbonbons, de achtergelaten zakken en handschoenen en zakdoeken, en het overgebleven eten (dat eigenlijk geen naam mocht hebben) weg te ruimen. Toen kwam er een aantal andere lieden (niet in opdracht): Balingsen en Boffers, Burgers en Toeken en andere gasten die in de buurt woonden of logeerden. Tegen de middag, toen zelfs de best doorvoeden weer op de been waren, was er een grote menigte op Balingshoek, onuitgenodigd, maar niet onverwacht.

Frodo stond glimlachend op de stoep te wachten, maar zag er nogal vermoeid en zorgelijk uit. Hij begroette alle bezoekers, maar hij had niet veel meer te zeggen dan eerst. Zijn antwoord op alle vragen was eenvoudig: ‘Meneer Bilbo Balings is weggegaan; voor zover ik weet voorgoed.’

Sommigen van de bezoekers nodigde hij uit binnen te komen, omdat Bilbo ‘boodschappen’ voor hen had achtergelaten.

Binnen in de hal stond een grote hoeveelheid pakketten en pakjes en kleine meubelstukken opgestapeld. Aan elk stuk was een label bevestigd. Er waren verscheidene labels van dit soort: Voor ADELARD TOEK, helemaal voor HEMZELF, van Bilbo; aan een paraplu.

Adelard was er met een heleboel spullen, zonder label eraan, vandoor gegaan.

Voor DORA BALINGS, ter herinnering aan een lange briefwisseling, met liefs van Bilbo; aan een grote prullenmand. Dora was de zuster van Drogo en het oudste nog in leven zijnde vrouwelijke familielid van Bilbo en Frodo; ze was negenennegentig en had een halve eeuw lang riemen papier met goede raadgevingen gevuld.

Voor MILO BURGER, in de hoop dat hij er iets aan zal hebben, van B.B.; aan een gouden pen en inktkoker. Milo beantwoordde nooit brieven.

Voor ANGELICA om te gebruiken, van oom Bilbo; aan een ronde bolle spiegel. Zij was een jonge Balings die ál te duidelijk ingenomen was met haar gezicht.

Voor de verzameling van HUGO BRASGORDEL, van een uitlener; aan een (lege) boekenkist. Hugo had er een handje van boeken te lenen en die meestal niet terug te brengen.

Voor LOBELIA BUUL-BALINGS, bij wijze van GESCHENK; aan een etui met zilveren lepels. Bilbo geloofde dat zij, toen hij weg was op zijn vorige reis, een groot aantal van zijn lepels had ingepikt. Lobelia wist dat maar al te goed. Toen ze later op de dag arriveerde, begreep ze meteen wat er bedoeld werd, maar dat belette haar niet de lepels mee te nemen.

Dit is slechts een kleine keuze uit de verzamelde geschenken. Bilbo’s huis was in de loop van zijn lange leven nogal volgepropt geraakt met voorwerpen. Hobbitholen hadden de neiging volgepropt te raken; dit was voornamelijk te wijten aan de gewoonte om veel verjaarsgeschenken te geven. Het betekende natuurlijk niet dat alle verjaarscadeaus altijd nieuw waren; er waren een stuk of wat mathoms waarvan het gebruik niet langer bekend was, die het hele district waren rondgegaan, maar Bilbo had meestal nieuwe geschenken gegeven, en die welke hij ontving gehouden. Het oude hol werd nu een beetje opgeruimd.

De afscheidsgeschenken hadden alle een label, die door Bilbo zelf waren geschreven, en verschillende hadden een geestige opmerking of grap. Maar de meeste van de geschenken waren natuurlijk gegeven met de bedoeling dat ze gewild en welkom zouden zijn.

De armere hobbits, vooral die uit het Balingslaantje, waren goed bedacht. De oude Gabber Gewissies kreeg twee zakken aardappelen, een nieuwe schop, een wollen vest en een fles smeersel voor krakende gewrichten. De oude Rorie Brandebok kreeg als dank voor veel genoten gastvrijheid een dozijn flessen Oude Wijngaarden: een koppige rode wijn uit het Zuiderkwartier, die nu zeer belegen was, want hij was nog door Bilbo’s vader opgeslagen. Rorie vergaf Bilbo grif, en noemde hem na de eerste fles een onbetaalbare kerel.

Er was genoeg van alles voor Frodo over. En natuurlijk bleven de voornaamste schatten, evenals de boeken, schilderijen en ruim voldoende meubilair allemaal in zijn bezit. Er was echter geen teken of sprake van geld of sieraden: nog geen stuiver of glazen kraal werd weggegeven.

Frodo had het die middag bijzonder zwaar te verduren. Een vals gerucht dat de hele inboedel gratis werd verdeeld ging als een lopend vuurtje rond, en het duurde dan ook niet lang voor het huis afgeladen was met lieden die er niets te maken hadden, maar niet buiten de deur konden worden gehouden. Labels werden afgerukt en door elkaar gegooid, en er ontstonden ruzies. Sommige lieden probeerden in de hal ruiltjes of handeltjes te doen, en anderen probeerden er met kleine dingen die niet voor hen bestemd waren, of met alles wat ongewenst of onbewaakt scheen vandoor te gaan. De weg naar het hek was versperd met karren en kruiwagens.

Te midden van de opschudding arriveerden de Buul-Balingsen.

Frodo had zich even teruggetrokken en zijn vriend Merijn Brandebok achtergelaten om een oogje in het zeil te houden. Toen Otho met luider stemme Frodo te spreken vroeg, maakte Merijn beleefd een buiging.

‘Hij voelt zich niet lekker,’ zei hij. ‘Hij is aan het rusten.’

‘Heeft zich verstopt, zul je bedoelen,’ zei Lobelia. ‘In ieder geval willen we hem spreken, en zúllen we hem spreken. Ga hem dat maar zeggen.’

Merijn liet hen lang in de hal staan, en ze hadden de tijd om hun afscheidsgeschenk, de lepels, te ontdekken. Het maakte hun humeur er niet beter op. Ten slotte werden ze de studeerkamer binnengelaten.

Frodo zat aan de tafel met een hoop paperassen voor zich. Hij zag er slecht uit – bij het zien van de Buul-Balingsen in elk geval; en hij stond op, terwijl hij met de hand in zijn zak frommelde.

Maar hij sprak heel beleefd.

De Buul-Balingsen waren nogal agressief. Ze begonnen hem weggeefprijzen (als onder vrienden) voor verschillende waardevolle, niet geëtiketteerde voorwerpen te bieden. Toen Frodo antwoordde dat alleen de speciaal door Bilbo aangewezen dingen werden weggegeven, zeiden ze dat er aan de hele zaak een luchtje zat.

‘Er is me één ding duidelijk,’ zei Otho, ‘en dat is dat jij er een stuk beter van wordt. Ik sta erop het testament te zien.’

Otho zou Bilbo’s erfgenaam zijn geweest, als Frodo niet was geadopteerd.

Hij las het testament aandachtig en snoof. Het was ongelukkigerwijs heel duidelijk en correct (naar de wettelijke gewoonten van hobbits, die onder meer zeven handtekeningen van getuigen in rode inkt vereisen).

‘We zitten er weer naast!’ zei hij tegen zijn vrouw. ‘En dat na zestig jaar te hebben gewacht. Lepels? Malligheid!’ Hij knipte met zijn vingers onder Frodo’s neus en kloste de deur uit. Maar Lobelia was hij niet zo gemakkelijk kwijt. Een tijdje later kwam Frodo uit de studeerkamer om te zien hoe de zaken ervoor stonden en zag dat ze er nog was, gaten en hoeken onderzoekend en de vloer bekloppend.

Hij loodste haar met vaste hand het huis uit, na haar van verschillende kleine (maar nogal kostbare) voorwerpen die op de een of andere manier in haar paraplu waren gevallen, te hebben afgeholpen.

Ze keek alsof ze bezig was een waarlijk vernietigende slotopmerking te verzinnen, maar het enige dat ze kon uitbrengen toen ze zich op de stoep omdraaide was: ‘Daar zul je nog eens spijt van krijgen, jongmens! Waarom ben jij ook niet weggegaan? Je hoort hier niet thuis; jij bent geen Balings – jij – jij bent een Brandebok!’

‘Heb je dat gehoord, Merijn? Dat was een belediging, zo je wilt,’ zei Frodo, terwijl hij de deur achter haar dichtsloeg.

‘Het was een compliment,’ zei Merijn Brandebok, ‘en daarom natuurlijk niet waar.’

Toen liepen ze het hol door en gooiden drie jonge hobbits (twee Boffers en een Burger), die gaten in de muren van een van de kelders aan het slaan waren, de deur uit. Frodo had ook nog trammelant met Sancho Trotsvoet (de kleinzoon van de oude Odo Trotsvoet), die in de grote voorraadkamer een opgraving was begonnen, omdat hij dacht dat daar een echo was. De legende van Bilbo’s goud wakkerde zowel nieuwsgierigheid als hoop aan, want legendarisch goud (op geheimzinnige, zo niet onrechtmatige wijze verkregen) is, zoals iedereen weet, voor degene die het vindt – tenzij de speurtocht wordt verstoord.

Toen hij Sancho had overmeesterd en de deur uitgezet, zeeg Frodo op een stoel in de hal neer. ‘Het is tijd om de winkel te sluiten, Merijn,’ zei hij. ‘Doe de deur op slot en open haar vandaag verder voor niemand meer, ook al komen ze met een stormram.’

Toen ging hij een laat kopje thee maken om zichzelf op te kikkeren. Hij zat nauwelijks of er werd zacht op de voordeur geklopt. Waarschijnlijk Lobelia weer, dacht hij. Ze zal iets echt hatelijks hebben bedacht en zijn teruggekomen om het eruit te flappen. Dat kan wachten.

Hij ging verder met zijn thee. Er werd opnieuw geklopt, veel harder, maar hij nam er geen notitie van. Plotseling verscheen het hoofd van de tovenaar voor het raam.

‘Als je me niet binnenlaat, Frodo, zal ik je deur dwars door je hol en de Heuvel heen blazen,’ zei hij.

‘Beste Gandalf! Een ogenblik!’ riep Frodo, en snelde de kamer uit naar de deur. ‘Kom binnen! Kom binnen! Ik dacht dat het Lobelia was.’

‘Dan vergeef ik het je. Maar ik heb haar een tijdje geleden in een ponywagentje naar Bijwater zien rijden met een gezicht waarvan verse melk zuur zou worden.’

‘Ik ben zelf bijna zuur van haar geworden. Eerlijk, ik had bijna Bilbo’s ring aangedaan. Ik verlangde ernaar te verdwijnen.’

‘Dat moet je niet doen,’ zei Gandalf, terwijl hij ging zitten. ‘Wees voorzichtig met die ring, Frodo! Eigenlijk ben ik ook gekomen om je daar een laatste woord over te zeggen.’

‘En wat dan wel?’

‘Hoeveel weet je al?’

‘Alleen wat Bilbo me heeft verteld. Ik heb zijn verhaal gehoord: hoe hij hem gevonden heeft, en hoe hij hem heeft gebruikt; op zijn reis, bedoel ik.’

‘Ik vraag me af welk verhaal,’ zei Gandalf.

‘O, niet wat hij aan de dwergen heeft verteld en in zijn boek heeft geschreven,’ zei Frodo. ‘Hij heeft me het ware verhaal verteld, kort nadat ik hier ben komen wonen. Hij zei dat jij hem net zo lang aan zijn hoofd had gezeurd totdat hij het je vertelde, en dat ik het daarom ook maar moest weten. “Geen geheimen tussen ons, Frodo,” zei hij, “maar ze moeten niet worden overgebriefd. En in ieder geval is hij van mij.”’

‘Dat is interessant,’ zei Gandalf. ‘En wat vond jij van dat alles?’

‘Als je heel dat verzinsel over een “geschenk” bedoelt, nou, ik vond het ware verhaal veel waarschijnlijker, en ik zag niet in waarom het moest worden veranderd. Het was in ieder geval helemaal niets voor Bilbo om zoiets te doen; en ik vond het nogal vreemd.’

‘Ik ook. Maar er kunnen vreemde dingen gebeuren met lieden die dergelijke schatten bezitten – als zij ze gebruiken. Laat het een waarschuwing voor je zijn om er heel voorzichtig mee om te gaan.

Misschien bezit het andere krachten dan alleen het vermogen om je te laten verdwijnen wanneer je dat wilt.’

‘Ik begrijp het niet,’ zei Frodo.

‘Ik ook niet,’ antwoordde de tovenaar. ‘Ik ben alleen maar nieuwsgierig geworden naar de ring, vooral sinds gisteravond. Je hoeft je niet ongerust te maken. Maar neem mijn raad aan en gebruik hem heel zelden of nooit. In ieder geval smeek ik je hem niet op een zodanige manier te gebruiken dat hij aanleiding kan geven tot geroddel of achterdocht. Ik zeg je nogmaals: bewaar hem op een veilige plaats en praat er met niemand over!’

‘Je doet erg geheimzinnig! Waar ben je bang voor?’

‘Ik weet het niet en daarom zal ik er niets meer over zeggen. Misschien dat ik je iets kan vertellen wanneer ik terugkom. Ik vertrek nu meteen; dus voorlopig vaarwel!’ Hij stond op.

‘Meteen!’ riep Frodo uit. ‘Ik dacht dat je nog minstens een week zou blijven. Ik verheugde me al op je hulp.’

‘Ik was het niet van plan – maar ik heb mijn plannen moeten herzien.

Het is mogelijk dat ik geruime tijd wegblijf; maar ik zal je zo gauw mogelijk weer komen opzoeken. Ik weet niet wanneer ik terug zal zijn! Ik zal heel stilletjes naar binnen sluipen. Ik zal de Gouw niet vaak meer openlijk bezoeken. Ik merk dat ik nogal impopulair ben geworden. Ze zeggen dat ik een lastpost ben en de rust verstoor. Sommige lieden beschuldigen me er feitelijk van dat ik Bilbo heb weggelokt, of erger nog. Als je het weten wilt, er wordt verondersteld dat wij tweeën samenzweren om ons van zijn rijkdommen meester te maken.’

‘Sommige lieden!’ riep Frodo uit. ‘Je bedoelt Otho en Lobelia? Wat verschrikkelijk! Ik zou ze Balingshoek en alles wat erbij hoort wel willen geven als ik Bilbo terug zou kunnen krijgen en weer met hem uit zwerven kon gaan. Ik houd van de Gouw. Maar ik begin nu te wensen dat ik ook was weggegaan. Ik vraag me af of ik hem ooit terug zal zien.’

‘Ik ook,’ zei Gandalf. ‘En ik vraag me nog heel wat meer af. Vaarwel nu! Pas goed op jezelf! En kijk naar me uit, vooral op onwaarschijnlijke tijdstippen! Vaarwel!’

Frodo deed hem uitgeleide. Hij wuifde nog een laatste keer met zijn hand, en liep in een verrassend tempo weg; maar Frodo vond dat de oude tovenaar ongewoon krom liep, alsof hij een grote last torste. De avond begon te vallen en zijn in een mantel gehulde gestalte verdween snel in de schemering. Het zou lange tijd duren voordat Frodo hem weerzag.

II. De schaduw van het verleden

De praatjes namen in negen noch in negenennegentig dagen af. Over de tweede verdwijning van meneer Bilbo Balings werd gedurende een jaar en een dag in Hobbitstee en eigenlijk in de hele Gouw gesproken, en men herinnerde zich die nog langer. Het werd een verhaal dat aan jonge hobbits bij de haard werd verteld; en op den duur werd de Gekke Balings, die met een vuurflits en een knal placht te verdwijnen en met zakken juwelen en goud weer tevoorschijn kwam, een geliefkoosde legendarische figuur, die nog lang voortleefde nadat alle ware gebeurtenissen waren vergeten.

Maar ondertussen was men in de buurt algemeen van mening dat Bilbo, die altijd al een beetje malende was geweest, ten slotte volslagen gek was geworden en de wijde wereld was ingetrokken. Daar was hij ongetwijfeld in een plas of rivier gevallen en aan een tragisch, maar nauwelijks ontijdig einde gekomen. Hiervoor werd Gandalf voornamelijk verantwoordelijk gesteld.

‘Als die dekselse ouwe tovenaar de jonge Frodo maar met rust laat, misschien dat hij dan een geregeld leven gaat leiden en wat hobbitverstand krijgt,’ zei men. En het zag ernaar uit dat de tovenaar Frodo met rust liet, en hij leidde een geregeld leven, maar de groei van hobbitverstand was niet erg waarneembaar. Integendeel, hij begon onmiddellijk Bilbo’s reputatie van eigenaardigheid over te nemen. Hij weigerde in de rouw te gaan; en het volgende jaar gaf hij een feest ter ere van Bilbo’s honderdentwaalfde verjaardag, dat hij een Centenaarfeest noemde. Maar dat klopte niet, want er waren twintig gasten uitgenodigd en er waren verschillende maaltijden waarop het eten sneeuwde en drank regende, zoals hobbits zeggen. Sommige lieden waren nogal gechoqueerd, maar Frodo hield de gewoonte in stand om Bilbo’s verjaardag jaar na jaar te vieren tot ze eraan gewend raakten. Hij zei dat hij niet geloofde dat Bilbo dood was. Wanneer ze vroegen: ‘Waar is hij dan?’ haalde hij alleen maar de schouders op.

Hij woonde alleen, zoals Bilbo had gedaan, maar hij had een groot aantal vrienden, vooral onder de jongere hobbits (voornamelijk afstammelingen van de Oude Toek), die als kind van Bilbo hadden gehouden en Balingshoek vaak in en uit liepen. Folco Boffer en Fredegar Burger waren er twee van, maar zijn beste vrienden waren Peregrijn Toek (in de wandeling Pepijn genaamd), en Merijn Brandebok (zijn eigenlijke naam was Meriadoc, maar die herinnerde men zich zelden). Frodo ging met hen in de Gouw uit zwerven, maar vaker nog trok hij er alleen op uit en werd, tot verbazing van verstandige lieden, vaak ver van huis gezien als hij in de heuvels en de bossen onder het sterrenlicht liep. Merijn en Pepijn vermoedden dat hij af en toe de elfen bezocht, zoals ook Bilbo had gedaan.

Na verloop van tijd begon men te merken dat Frodo ook tekenen vertoonde dat hij ‘goed geconserveerd’ was; uiterlijk behield hij het voorkomen van een robuuste, energieke hobbit die zijn twintiger jaren net achter zich had. ‘Je hebt van die lui die altijd geluk hebben,’ zei men, maar pas toen Frodo de doorgaans bezadigder leeftijd van vijftig naderde, begon men het vreemd te vinden.

Na de eerste schok begon Frodo het nogal prettig te vinden om zijn eigen baas en de meneer Balings van Balingshoek te zijn. Een aantal jaren was hij heel gelukkig en bekommerde zich niet erg om de toekomst. Maar half onbewust groeide de spijt dat hij niet met Bilbo was meegegaan. Hij merkte dat hij bij tijd en wijle, vooral in de herfst, zat na te denken over de wilde landen, en vreemde visioenen van bergen die hij nog nooit had gezien begonnen in zijn dromen te verschijnen. Hij begon bij zichzelf te zeggen: ‘Misschien zal ik zelf de Rivier nog eens oversteken.’ Waarop zijn andere ik altijd antwoordde: ‘Nog niet.’

Zo ging het verder tot hij een eind in de veertig was en zijn vijftigste verjaardag dichterbij begon te komen: vijftig, vond hij, was een getal dat op de een of andere manier belangrijk (of onheilspellend) was. In elk geval was het de leeftijd waarop Bilbo plotseling in een avontuur terecht was gekomen. Frodo begon zich rusteloos te voelen, en de oude paden schenen al te plat getreden. Hij bekeek landkaarten, en vroeg zich af wat er verder achter de grenzen lag, want de kaarten die in de Gouw waren vervaardigd, gaven over de grenzen voornamelijk witte plekken te zien. Hij begon nog langere wandelingen te maken, en vaker helemaal alleen; Merijn en zijn andere vrienden sloegen hem verontrust gade. Vaak zag men hem met vreemde reizigers, die omstreeks deze tijd in de Gouw begonnen op te duiken, wandelen en praten.

Er gingen geruchten over vreemde dingen die er in de buitenwereld voorvielen; en omdat Gandalf toentertijd nog niet was verschenen en al jarenlang niets van zich had laten horen, verzamelde Frodo al het nieuws dat hij kon bemachtigen. Elfen, die de Gouw zelden betraden, kon men nu ’s avonds door de bossen naar het westen zien trekken; voorbijkomend zonder terug te keren; maar zij verlieten Midden-aarde en bekommerden zich niet langer om zijn moeilijkheden. Er waren echter dwergen op de weg in ongewone aantallen. De oude Oost-West Weg liep dwars door de Gouw tot aan zijn einde bij de Grijze Havens, en dwergen hadden hem altijd gebruikt op weg naar hun mijnen in de Blauwe Bergen. Voor de hobbits waren zij de voornaamste bron van nieuws over verre landstreken – als zij erom vroegen: in de regel zeiden dwergen weinig en hobbits vroegen niet meer. Maar nu kwam Frodo vaak vreemde dwergen uit verre landen tegen, die hun toevlucht in het westen zochten. Zij waren verontrust, en sommigen spraken fluisterend over de Vijand en over het land Mordor.

Die naam kenden de hobbits slechts uit legenden over het duistere verleden, als een schaduw op de achtergrond van hun herinneringen, maar hij was toch onheilspellend en verontrustend. Het scheen dat de boze macht in het Demsterwold door de Witte Raad was verjaagd, maar sterker dan ooit in de bolwerken van Mordor was teruggekeerd. Men beweerde dat de Zwarte Toren was herbouwd. Van daaruit verbreidde de macht zich wijd en zijd, en ver weg in het oosten en zuiden waren oorlogen en groeiende angst. Orks vermenigvuldigden zich weer in de bergen. Trollen waren eveneens op pad, niet langer traag van verstand, maar sluw en uitgerust met vreselijke wapens. En men sprak fluisterend over nog verschrikkelijker creaturen dan al deze, maar die hadden geen naam.

Weinig van dit alles bereikte natuurlijk de oren van gewone hobbits. Maar zelfs de doofsten en de ergste huismussen begonnen rare verhalen te horen; degenen wier zaken hen naar de grenzen voerden, zagen vreemde dingen. Het gesprek in De Groene Draak in Bijwater, op een avond in de lente van Frodo’s vijftigste jaar, toonde aan dat zelfs in het gerieflijke hart van de Gouw geruchten waren gehoord, hoewel de meeste hobbits er nog om lachten.

Sam Gewissies zat in een hoek bij het vuur en tegenover hem zat Ted Roothooft, de zoon van de molenaar; en er waren verschillende andere hobbits van het platteland die naar hun gesprek zaten te luisteren.

‘Je hoort tegenwoordig rare geruchten, vind je niet?’ zei Sam.

‘Zeker,’ zei Ted, ‘zo is het, als je maar luistert. Maar ik kan thuis ook sprookjes en kinderverhalen horen als ik dat wil.’

‘Dat zal best,’ antwoordde Sam, ‘maar ik geloof dat in sommige meer waarheid steekt dan je zou denken. Wie heeft die verhalen eigenlijk bedacht? Neem draken nou eens!’

‘Nou nee, dank je wel,’ zei Ted. ‘Ik heb erover horen vertellen toen ik een kind was, maar er is geen enkele reden waarom je er nu nog in zou geloven. Er is maar één draak in Bijwater, en die is Groen,’ zei hij, en iedereen lachte om zijn grap.

‘Goed,’ zei Sam, met de anderen meelachend. ‘Maar hoe zit dat dan met die Boommensen, die reuzen, zoals je ze zou kunnen noemen? Ze zeggen dat er niet lang geleden een, groter dan een boom, achter de Noorder Moerassen is gezien.’

‘Wie zijn die ze?’

‘Mijn neef Henk in de eerste plaats. Hij werkt voor meneer Boffer in Overheuvel en gaat naar het Noorderkwartier om te jagen. Hij heeft er een gezien.’

‘Misschien zegt-ie dat maar. Jouw Henk zegt altijd dat-ie dingen heeft gezien; en misschien ziet-ie dingen die er niet zijn.’

‘Maar deze was zo groot als een iep en lopen dat-ie deed – met passen van wel zeven meter, als het niet meer was.’

‘Dan wed ik dat het helemaal niks was. Wat hij gezien heeft was waarschijnlijk een iep.’

‘Maar deze liep, zeg ik je; en er zijn geen iepen in de Noorder Moerassen.’

‘Dan kan Henk er geen gezien hebben,’ zei Ted. Er werd wat gelachen en geklapt: de toehoorders schenen te vinden dat Ted een rake opmerking had gemaakt.

‘Maar in elk geval,’ zei Sam, ‘kun je niet ontkennen dat er behalve onze Henk anderen zijn geweest die rare snoeshanen de Gouw hebben zien doortrekken – doortrekken, let wel: er worden er nog meer aan de grenzen teruggestuurd. De Grenswachten hebben het nog nooit eerder zo druk gehad.

En ik heb horen vertellen dat elfen naar het Westen trekken. Ze zeggen dat ze naar de havens gaan, ver achter de Witte Torens,’ ging Sam verder, en wuifde vaag met zijn arm: hij noch een van de anderen wist hoe ver het was naar de zee, voorbij de oude torens achter de westelijke grenzen van de Gouw. Maar volgens een oude traditie lagen daar de Grijze Havens, vanwaar elfenschepen soms uitvaren om nooit weer terug te keren.

‘Ze varen, varen, varen over de Zee, ze gaan naar het Westen, en verlaten ons,’ zei Sam, de woorden half zingend, terwijl hij het hoofd treurig en ernstig schudde. Maar Ted lachte.

‘Nu, dat is niets nieuws, als je de oude verhalen gelooft. En ik zie niet in wat dat jou of mij aangaat. Laat ze varen! Maar ik weet zeker dat jij noch iemand anders in de Gouw het hen ooit heeft zien doen.’

‘Ik weet het zonet niet,’ zei Sam nadenkend. Hij geloofde dat hij eens een elf in de bossen had gezien, en hoopte dat hij er nog eens eentje zou zien. Van alle legenden die hij in zijn jonge jaren had gehoord, hadden de fragmentarische verhalen en half herinnerde geschiedenissen over de elfen die de hobbits kenden, hem altijd het diepst getroffen. ‘Er zijn er, zelfs in deze buurt, die omgang met de feeën hebben en nieuws van hen krijgen,’ zei hij. ‘Neem bijvoorbeeld meneer Balings, voor wie ik werk. Hij heeft me verteld dat zij wegvaren, en hij weet wel het een en ander van elfen. En de oude meneer Bilbo wist er nog meer van; ik heb menig gesprek met hem gehad toen ik nog een kleine jongen was!’

‘Och, ze zijn allebei geschift,’ zei Ted. ‘In ieder geval was die ouwe Bilbo Balings geschift, en Frodo is op weg het te worden. Als je daar je nieuws vandaan krijgt, geef ik er geen cent voor. Nou, vrienden, ik ga eens opstappen. Gezondheid!’ Hij dronk zijn glas leeg en ging lawaaiig naar buiten.

Sam bleef zwijgend zitten en zei niets meer. Hij had heel wat om over na te denken. In de eerste plaats was er een hoop te doen in de tuin van Balingshoek en hij zou morgen een drukke dag krijgen als het weer opklaarde. Het gras was hard aan het groeien. Maar Sam had nog iets anders aan zijn hoofd dan tuinieren. Na een tijdje zuchtte hij, stond op en ging naar buiten. Het was begin april en de hemel begon nu na een zware regenbui op te klaren. De zon was ondergegaan en een koele bleke avond ging geleidelijk in de nacht over. Hij liep naar huis onder de vroege sterren door Hobbitstee en de Heuvel op, zachtjes fluitend en diep in gedachten.

Het was omstreeks diezelfde tijd dat Gandalf na zijn lange afwezigheid weer opdook. Drie jaar lang was hij na het Feest weggebleven. Toen had hij Frodo een kort bezoek gebracht, en nadat hij hem eens goed had bekeken, was hij weer weggegaan. De volgende paar jaar was hij vrij vaak komen opdagen, onverwacht na het invallen van de duisternis verschijnend en zonder waarschuwing voor zonsopgang vertrekkend. Hij weigerde over zijn eigen zaken en reizen te praten, maar scheen vooral belang te stellen in kleine bijzonderheden omtrent Frodo’s gezondheid en doen en laten.

Toen was er plotseling een einde aan zijn bezoeken gekomen. Het was ruim negen jaar geleden sinds Frodo hem had gezien of van hem gehoord had, en hij was gaan geloven dat de tovenaar nooit zou terugkeren en alle belangstelling voor hobbits had verloren. Maar die avond, toen Sam naar huis liep en de schemering in de nacht overging, kwam de eens zo vertrouwde klop tegen het raam van de studeerkamer.

Frodo verwelkomde zijn oude vriend, verbaasd en opgetogen. Zij keken elkaar eens goed aan.

‘Alles in orde zeker?’ vroeg Gandalf. ‘Je ziet er net zo uit als altijd, Frodo.’

‘Jij ook,’ antwoordde Frodo, maar in zijn hart vond hij dat Gandalf er ouder en zorgelijker uitzag. Hij drong aan op nieuws over hemzelf en de wijde wereld, en weldra waren zij in een diep gesprek gewikkeld en bleven tot laat in de avond op.

De volgende morgen, na een laat ontbijt, zat de tovenaar met Frodo bij het open raam van de studeerkamer. Een vrolijk vuur brandde in de haard, hoewel de zon warm was en de wind uit het zuiden woei. Alles zag er fris uit, en het jonge groen van het voorjaar glansde op de velden en aan de vingertoppen van de bomen.

Gandalf dacht aan een voorjaar, bijna tachtig jaar geleden, toen Bilbo zonder een zakdoek uit Balingshoek was weggerend. Zijn haar was misschien witter dan het toen was geweest en zijn baard en wenkbrauwen waren misschien langer, en zijn gezicht meer doorgroefd van zorg en wijsheid; maar zijn ogen waren even helder als altijd, en hij rookte en blies kringen met dezelfde kracht en verrukking. Hij rookte nu zwijgend, want Frodo zat stil, diep in gedachten.

Zelfs in het ochtendlicht voelde hij de donkere dreiging van het nieuws dat Gandalf hem had gebracht. Eindelijk verbrak hij de stilte. ‘Gisteravond ben je begonnen mij vele vreemde dingen over mijn Ring te vertellen, Gandalf,’ zei hij. ‘En toen hield je op, want je zei dat het beter was om dergelijke zaken tot de ochtend te laten rusten. Vind je niet dat je me nu de rest maar moest vertellen? Je zegt dat de Ring gevaarlijk is, veel gevaarlijker dan ik vermoed. In welk opzicht?’

‘In vele opzichten,’ antwoordde de tovenaar. ‘Hij is veel machtiger dan ik aanvankelijk durfde denken, zo machtig dat hij op het laatst elk sterfelijk wezen dat hem bezit volkomen zou overmeesteren. De Ring zou hem bezitten.

In Eregion werden lang geleden elfenringen gemaakt, toverringen zoals jullie ze noemen, en zij waren er natuurlijk in soorten en maten. Sommige waren sterker en andere minder. De mindere ringen waren slechts probeersels voordat het ambacht tot volle ontwikkeling was gekomen, en voor de elfensmeden waren het slechts snuisterijen – maar toch, naar mijn mening, gevaarlijk voor stervelingen. Maar de Grote Ringen, de Ringen van Macht, die waren levensgevaarlijk.

Een sterveling, Frodo, die een van de Grote Ringen bezit, sterft niet, maar groeit ook niet en verkrijgt niet meer leven: hij gaat slechts verder totdat iedere minuut hem ten slotte te veel wordt. En als hij de Ring vaak gebruikt om zich onzichtbaar te maken, vervaagt hij: hij wordt uiteindelijk voor altijd onzichtbaar, en waart rond in de schemering onder het duistere oog van de zwarte macht die de Ringen regeert. Ja, vroeg of laat – laat als hij om te beginnen sterk en vol goede bedoelingen is, hoewel kracht noch goede voornemens duurzaam zijn – vroeg of laat zal de duistere macht hem opslokken.’

‘Wat vreselijk!’ zei Frodo. Er viel opnieuw een lange stilte. Het geluid van Sam Gewissies die het gazon aan het maaien was, drong uit de tuin naar binnen.

‘Hoelang heb je dit geweten?’ vroeg Frodo na een poos. ‘En hoeveel heeft Bilbo geweten?’

‘Ik ben er zeker van dat Bilbo niet meer heeft geweten dan hij jou heeft verteld,’ zei Gandalf. ‘Hij zou jou zeker niet iets hebben doorgegeven waarvan hij dacht dat het gevaarlijk zou zijn, ook al had ik hem beloofd om een oogje op je te houden. Hij vond de ring bijzonder mooi, en heel nuttig in geval van nood; en als er iets mis of vreemd was, dan was hij dat zelf. Hij zei dat de ring “zijn gedachten begon te beheersen” en maakte zich er altijd zorgen over, maar had niet het flauwste vermoeden dat dit aan de ring zelf lag. Hoewel hij had ontdekt dat hij ermee moest oppassen: hij scheen niet altijd even groot of zwaar te zijn; hij kromp of zette op een eigenaardige manier uit, en gleed soms plotseling van een vinger af terwijl hij eerst te nauw was geweest.’

‘Ja, hij heeft me daar in zijn laatste brief voor gewaarschuwd,’ zei Frodo, ‘en daarom heb ik hem altijd aan zijn kettinkje laten zitten.’

‘Heel verstandig,’ zei Gandalf. ‘Maar wat zijn hoge ouderdom betreft, Bilbo heeft die helemaal niet met de ring in verband gebracht. Hij meende dat de eer hiervoor hem alleen toekwam, en was er bijzonder trots op. Hoewel hij rusteloos en bezorgd begon te worden. Dun en uitgerekt, zoals hij zei. Een teken dat de ring hem in zijn macht begon te krijgen.’

‘Hoelang heb je dit alles geweten?’ vroeg Frodo weer.

‘Geweten?’ vroeg Gandalf. ‘Ik heb veel geweten dat alleen de Wijzen weten, Frodo. Maar als je bedoelt “over deze ring” nu, dan zou je kunnen zeggen dat ik het nog steeds niet weet. Ik moet nog een laatste proef nemen. Maar ik twijfel niet langer aan de juistheid van mijn vermoedens. Wanneer ben ik voor het eerst iets gaan vermoeden?’ peinsde hij, en liet zijn gedachten teruggaan. ‘Laat eens kijken – het was in het jaar dat de Witte Raad de donkere macht uit het Demsterwold verdreef, vlak voor de Slag van Vijf Legers, toen Bilbo zijn ring vond. Een schaduw viel toen over mijn hart, hoewel ik nog niet wist waar ik bang voor was. Ik had me vaak afgevraagd hoe Gollem aan een Grote Ring was gekomen, want dat was van het eerste ogenblik af duidelijk. Toen hoorde ik Bilbo’s vreemde verhaal hoe hij hem had “gewonnen”, maar ik kon het niet geloven. Toen ik eindelijk de waarheid uit hem had gekregen, zag ik onmiddellijk dat hij had geprobeerd zijn aanspraken op de Ring boven alle twijfel te verheffen. Min of meer zoals Gollem met zijn “verjaarsgeschenk”. De leugens leken te veel op elkaar naar mijn zin. Het was duidelijk dat de ring een ongezonde macht had die onmiddellijk op zijn drager inwerkte. Dat was de eerste echte waarschuwing die ik kreeg dat er iets niet in de haak was. Ik heb Bilbo herhaaldelijk gezegd dat het beter was om dergelijke ringen niet te gebruiken, maar hij nam daar aanstoot aan en werd gauw boos. Ik kon weinig anders doen. Ik kon hem niet van hem afnemen zonder groter kwaad aan te richten, en ik had daar in ieder geval het recht niet toe. Ik kon alleen maar een oogje in het zeil houden en wachten. Misschien had ik Saruman de Witte kunnen raadplegen, maar er was altijd iets dat me ervan weerhield.’

‘Wie is dat?’ vroeg Frodo. ‘Ik heb nog nooit eerder van hem gehoord.’

‘Dat is heel goed mogelijk,’ antwoordde Gandalf. ‘Hobbits zijn, of waren, niet zijn zaak. Toch is hij groot onder de Wijzen. Hij is het hoofd van mijn orde en het hoofd van de Raad. Zijn kennis gaat zeer diep, maar zijn trots is naar evenredigheid gegroeid, en hij houdt niet van bemoeizucht. De kennis van de elfenringen, groot en klein, is zijn terrein. Hij heeft die lang bestudeerd en geprobeerd de verloren gegane geheimen van hun vervaardiging te achterhalen; maar toen de Ringen in de Raad werden besproken, weersprak alles dat hij ons over zijn kennis van de ringen wilde vertellen mijn bange vermoedens. En zo werd mijn twijfel in slaap gesust – maar niet weggenomen. Ik bleef toezien en wachten.

En alles scheen in orde met Bilbo. En de jaren gingen voorbij. Ja, zij gingen voorbij, en zij schenen hem niet aan te tasten. Hij vertoonde geen tekenen van ouderdom. De schaduw viel weer over mij. Maar ik zei bij mezelf: “Per slot van rekening is de familie van zijn moeders kant ook heel oud geworden. Er is nog tijd. Wacht!”

En ik wachtte. Tot die avond waarop hij zijn huis verliet. Hij zei en deed toen dingen die me vervulden met een angst die Sarumans woorden niet konden wegnemen. Ik wist eindelijk dat er iets duisters en noodlottigs aan het werk was. En de meeste jaren daarna heb ik doorgebracht met naar de waarheid te zoeken.’

‘Er was toch nog geen blijvend kwaad geschied?’ vroeg Frodo ongerust. ‘Hij zal toch op den duur weer gewoon worden, zeker. In staat om in vrede te rusten, bedoel ik.’

‘Hij voelde zich onmiddellijk beter,’ zei Gandalf. ‘Maar er is slechts één Macht op deze wereld die alles van de Ringen en hun uitwerking af weet; en voor zover ik weet is er geen enkele Macht ter wereld die alles van hobbits af weet. Onder de Wijzen ben ik de enige die aan hobbitkunde doet: een duistere tak van wetenschap, maar vol verrassingen. Zij kunnen zacht zijn als boter, maar toch soms zo taai als wortels van oude bomen. Het lijkt me waarschijnlijk dat sommigen de Ringen veel langer zouden kunnen weerstaan dan de meeste Wijzen geneigd zijn te geloven. Ik denk niet dat je je zorgen over Bilbo hoeft te maken.

Natuurlijk heeft hij de Ring vele jaren in zijn bezit gehad en gebruikt, en daarom zou het wel eens een hele tijd kunnen duren voordat de invloed ervan verdwijnt – voor het veilig voor hem zou zijn om hem weer te zien, bijvoorbeeld. Overigens zou hij nog jaren verder kunnen leven, heel gelukkig en precies zoals hij was toen hij er afstand van deed. Want hij heeft hem ten slotte uit eigen vrije wil opgegeven: een belangrijk punt. Nee, ik maakte me geen zorgen meer om die beste Bilbo toen hij er eenmaal afstand van had gedaan. Jij bent degene voor wie ik me verantwoordelijk voel.

Van de dag af dat Bilbo is vertrokken, ben ik erg ongerust over je geweest en over al die verrukkelijke, dwaze hulpeloze hobbits. Het zou een zware slag voor de wereld zijn als de Donkere Macht de Gouw zou overwinnen en als al die vriendelijke, vrolijke en domme Burgers, Hoornblazers, Boffers, Brasgordels, en de rest, om van de belachelijke Balingsen maar te zwijgen, in slavernij zouden raken.’

Frodo huiverde. ‘Maar waarom zou dat gebeuren?’ vroeg hij. ‘En waarom zou hij dergelijke slaven willen hebben?’

‘Om je de waarheid te vertellen,’ antwoordde Gandalf, ‘ik geloof dat hij tot nu toe – let wel, tot nu toe – het bestaan van hobbits volkomen over het hoofd heeft gezien. Daar hoor je dankbaar voor te zijn. Maar het is gedaan met je veiligheid. Hij heeft jullie niet nodig – hij heeft veel nuttiger dienaren – maar hij zal jullie niet meer vergeten. En hobbits als ongelukkige slaven zouden hem een veel groter plezier doen dan hobbits die gelukkig en vrij zijn. Er is zoiets als boosaardigheid en wraak!’

Wraak?’ vroeg Frodo. ‘Wraak waarvoor? Ik begrijp nog steeds niet wat dit alles met Bilbo en mijzelf en onze ring te maken heeft.’

‘Het heeft er alles mee te maken,’ zei Gandalf. ‘Je kent het werkelijke gevaar nog niet, maar dat komt nog. Ik was er zelf nog niet zeker van toen ik hier de laatste keer was, maar de tijd is gekomen om te spreken. Geef me de ring eens even!’

Frodo haalde hem uit zijn broekzak, waar hij bevestigd zat aan een ketting die aan zijn riem hing. Hij maakte hem los en overhandigde hem langzaam aan de tovenaar. Hij voelde ineens heel zwaar aan, alsof de ring of Frodo op de een of andere manier niet wilde dat Gandalf hem zou aanraken.

Gandalf hield hem omhoog. Hij scheen gemaakt van zuiver, massief goud. ‘Kun je er merktekens op zien?’ vroeg hij.

‘Nee,’ zei Frodo. ‘Er zijn er geen. Hij is volkomen glad en hij vertoont nooit een krasje of enig teken van slijtage.’

‘Nu, kijk dan maar eens!’ Tot Frodo’s verbazing en ontsteltenis wierp de tovenaar hem plotseling midden in een gloeiende hoek van het vuur. Frodo slaakte een kreet en greep naar de tang, maar Gandalf hield hem tegen.

‘Wacht!’ zei hij gebiedend, Frodo snel van onder zijn borstelige wenkbrauwen een blik toewerpend.

Ogenschijnlijk veranderde er niets aan de ring. Na een poosje stond Gandalf op, sloot de luiken voor de ramen en trok de gordijnen dicht. De kamer werd donker en stil, hoewel het geklik van Sams schaar, nu dichter bij de ramen, nog vaag uit de tuin te horen was. Een ogenblik bleef de tovenaar naar het vuur staan kijken; toen bukte hij zich en legde de ring met de tang op de haardplaat en pakte hem onmiddellijk op. Frodo snakte naar adem.

‘Hij is helemaal koud,’ zei Gandalf. ‘Pak hem maar!’ Frodo legde hem op zijn samentrekkende handpalm: hij scheen dikker en zwaarder dan ooit te zijn geworden.

‘Houd hem omhoog!’ zei Gandalf. ‘En kijk goed!’

Toen Frodo dat deed, zag hij dunne lijntjes, dunner nog dan de fijnste penseelstreken, die over de Ring liepen, aan de binnen- en de buitenkant: lijntjes van vuur die letters van een vloeiend schrift schenen te vormen. Zij schenen doordringend helder maar toch veraf, alsof ze uit een grote diepte kwamen.

‘Ik kan de vlammende letters niet lezen,’ zei Frodo met trillende stem.

‘Nee,’ zei Gandalf, ‘maar ik wel. De letters zijn Elfs, een oud schrift, maar de taal is die van Mordor, die ik hier niet zal spreken. Maar in de Gemeenschappelijke Taal staat er ongeveer het volgende:

Eén Ring om allen te regeren, Eén Ring om hen te vinden,

Eén Ring die hen brengen zal en in duisternis binden.

Dit zijn slechts twee regels van een vers, dat al heel lang bekend is in de elfenkunde:

Drie ringen voor de elfenkoningen op aard’,

Zeven voor de dwergvorsten in hun zalen schoon,

Negen voor de mensen, die de dood niet spaart,

Eén voor de Zwarte Heerser op zijn zwarte troon

In Mordor, waar de schimmen zijn.

Eén Ring om allen te regeren, Eén Ring om hen te vinden,

Eén Ring die hen brengen zal en in duisternis binden,

In Mordor, waar de schimmen zijn.’

Hij zweeg even en zei toen langzaam met diepe stem: ‘Dit is de Meesterring, de Ene Ring om hen allen mee te regeren. Dit is de Ene Ring die hij vele eeuwen geleden heeft verloren, waardoor zijn macht aanzienlijk is verzwakt. Hij begeert hem sterk, maar hij mag hem niet in zijn bezit krijgen.’

Frodo bleef zwijgend en roerloos zitten. Angst scheen een enorme hand uit te strekken, als een donkere wolk die in het oosten opdoemde en naderbij kwam om hem te verzwelgen. ‘Die ring,’ stamelde hij. ‘Hoe ben ik er in ’s hemelsnaam aan gekomen?’

‘Ah!’ zei Gandalf. ‘Dat is een heel lang verhaal. Het begin ervan gaat terug tot de Zwarte Jaren, die alleen de geleerden zich nu nog herinneren. Als ik jou dat verhaal zou vertellen, zouden we hier nog zitten als de Lente al in de Winter is overgegaan.

Maar gisteravond heb ik je verteld van Sauron de Grote, de Zwarte Heerser. De geruchten die je hebt gehoord, zijn waar: hij is inderdaad weer opgestaan, en heeft zijn schuilplaats in het Demsterwold verlaten en is naar zijn vroegere bolwerk in de Zwarte Toren van Mordor teruggekeerd. Van die naam hebben zelfs jullie hobbits gehoord, als een schaduw aan de grenzen van oude verhalen. Telkens na een nederlaag en een respijt neemt de Schaduw een andere vorm aan en groeit opnieuw.’

‘Ik wou dat het niet in mijn tijd hoefde te gebeuren,’ zei Frodo.

‘Ik ook,’ zei Gandalf, ‘en dat geldt voor allen die in een dergelijke tijd leven. Maar die beslissing is niet aan hen. Het enige dat wij moeten beslissen, is wat we zullen doen met de tijd die ons gegeven is. En onze tijd, Frodo, begint er nu al donker uit te zien. De Vijand begint snel heel sterk te worden. Zijn plannen zijn verre van rijp, denk ik, maar zij rijpen. We zullen het hard te verduren krijgen. We zouden het heel hard te verduren krijgen, ook als wij deze verschrikkelijke kans niet hadden.

De Vijand mist nog één ding om hem de kracht en kennis te geven om alle verzet neer te slaan, de laatste weerstand te breken, en alle landen in een tweede duisternis te hullen. Hij mist de Ene Ring.

De Drie, schoonste van alle, hielden de elfenkoningen voor hem verborgen, en nooit beroerde of bezoedelde hen zijn hand. Zeven waren er in het bezit van de dwergkoningen, maar drie heeft hij teruggekregen, en de andere zijn door de draken verzwolgen. Negen gaf hij er aan sterflijke mensen, trots en groot, en verstrikte hen op die manier. Lang geleden kwamen zij onder de heerschappij van de Ene, en zij werden Ringgeesten, schaduwen onder zijn grote Schaduw: zijn verschrikkelijkste dienaren. Lang geleden. Het is vele jaren geleden sinds de Negen rondwaarden. Maar wie weet? Als de Schaduw nogmaals groeit, zullen zij misschien ook weer verschijnen. Maar kom! Laat ons niet over dergelijke dingen spreken, zelfs niet op een ochtend in de Gouw.

Het is nu dus zo: de Negen heeft hij tot zich verzameld; de Zeven ook, of anders zijn ze vernietigd. De Drie zijn nog verborgen. Maar daar bekommert hij zich niet meer om. Hij heeft alleen de Ene nodig; want die Ring heeft hij zelf gemaakt, hij is zijn eigendom, en hij heeft er een groot deel van zijn vroegere macht in doen overgaan, zodat hij over alle andere kon heersen. Als hij die terugkrijgt, zal hij ze alle weer beheersen, waar zij ook zijn, ook de Drie, en alles dat met hen is gewrocht, zal worden blootgelegd, en hij zal sterker zijn dan ooit.

En dit is de vreselijke kans, Frodo. Hij geloofde dat de Ene verloren was gegaan, dat de elfen hem hadden vernietigd, zoals had moeten gebeuren. Maar hij weet nu dat hij niet vernietigd is, maar is gevonden. Daarom zoekt en zoekt hij hem, en zijn al zijn gedachten erop gericht. Het is zijn grote hoop en onze grote angst.’

‘Waarom, waarom werd hij niet vernietigd?’ riep Frodo uit. ‘En hoe kon de Vijand hem ooit verliezen als hij zo sterk was en zoveel waarde voor hem had?’ Hij hield de Ring in zijn hand geklemd, alsof hij al zwarte vingers zag die zich ernaar uitstrekten om hem te grijpen.

‘Hij werd van hem afgenomen,’ zei Gandalf. ‘De kracht van de elfen om hem te weerstaan was lang geleden groter; en niet alle mensen waren van hen vervreemd. De mensen uit Westernisse kwamen hen te hulp. Het is wellicht goed om dat hoofdstuk uit de oude geschiedenis op te halen, want er was toen ook verdriet en dreigende duisternis, maar ook grote dapperheid en grote daden die niet geheel vergeefs waren. Eens zal ik je misschien het hele verhaal vertellen, of je zult het in zijn geheel te horen krijgen van iemand die het beter kent dan wie ook.

Maar voorlopig, omdat je bovenal moet weten hoe dit voorwerp in je bezit is gekomen – en dat is al een verhaal op zichzelf – wil ik je alleen dit zeggen. Het waren Gil-galad, de elfenkoning, en Elendil van Westernisse die Sauron ten val brachten, hoewel zij daar zelf bij omkwamen; en Isildur, Elendils zoon, sneed de Ring van Saurons hand en eigende zich hem toe. Toen was Sauron overwonnen en zijn geest vluchtte en bleef jarenlang verborgen, totdat zijn schaduw weer gestalte aannam in het Demsterwold.

Maar de Ring raakte zoek. Hij viel in de Grote Rivier, de Anduin, en verdween. Want Isildur trok naar het noorden langs de oostelijke oever van de Rivier, en bij de Irisvelden werd hij aangevallen door de orks uit de Bergen, en bijna allen die hem volgden werden gedood. Hij sprong in het water, maar bij het zwemmen gleed de Ring van zijn vinger, en toen zagen de orks hem en doodden hem met hun pijlen.’

Gandalf zweeg. ‘En daar in de donkere plassen te midden van de Irisvelden,’ vervolgde hij, ‘verdween de Ring uit de herinnering en de overlevering; en dit alles van zijn geschiedenis is nu nog slechts aan enkelen bekend, en de Raad der Wijzen kon er niet meer over te weten komen. Maar eindelijk kan ik het verhaal voortzetten, denk ik.

Lang daarna, maar toch heel lang geleden, woonde er aan de oevers van de Grote Rivier aan de grens van Wilderland een handig en lichtvoetig volkje. Ik vermoed dat ze een soort hobbits waren, verwant aan de voorvaderen van de Stoerders, want zij hielden van de Rivier en zwommen er vaak in, of maakten kleine boten van rietstengels. Onder hen leefde een vermaarde familie, want zij was groot en rijker dan de meeste andere, en werd geregeerd door een grootmoeder van het volk, streng en wijs op het gebied van de oude kennis die zij bezaten. De nieuwsgierigste en weetgierigste van die familie heette Sméagol. Hij stelde belang in wortels en oorsprongen; hij dook in diepe poelen; hij groef onder bomen en groeiende planten; hij maakte gangen in groene terpen en keek niet langer naar de toppen van de heuvels of de bladeren aan de bomen, of de bloemen die zich in de lucht ontvouwden: zijn hoofd en zijn ogen waren benedenwaarts gericht.

Hij had een vriend die Déagol heette, van dezelfde soort, met scherpere ogen, maar niet zo vlug en sterk. Op een keer namen zij een boot en voeren naar de Irisvelden, waar grote bedden irissen en bloeiend riet waren. Daar stapte Sméagol uit de boot en ging de oevers onderzoeken, maar Déagol bleef in de boot zitten om te vissen. Plotseling sloeg hij een grote vis aan de haak, en voor hij erop verdacht was, werd hij de boot uit gesleurd en naar de bodem van het water getrokken. Toen liet hij zijn lijn schieten, want hij meende dat hij iets op de rivierbodem zag glinsteren en, terwijl hij zijn adem inhield, greep hij ernaar.

Toen kwam hij naar boven gesparteld, met wier in zijn haren en een handvol modder, en zwom naar de oever. En zie! Toen hij de modder eraf had gespoeld, lag daar in zijn hand een prachtige gouden ring die straalde en schitterde in de zon, zodat zijn hart verheugd was. Maar Sméagol had hem van achter een boom gadegeslagen, en terwijl Déagol zijn hart aan de Ring ophaalde, besloop Sméagol hem van achteren.

“Geef dat maar aan ons, Déagol, vriendje,” zei Sméagol over de schouder van zijn vriend.

“Waarom?” vroeg Déagol.

“Omdat het mijn verjaardag is, vriendje, en ik hem wil hebben,” zei Sméagol.

“Dat kan me niet schelen,” zei Déagol. “Ik heb je al een cadeau gegeven, en meer dan ik me kon veroorloven. Ik heb dit gevonden en ik ben van plan het te houden.”

“Zo, meen je dat werkelijk, vriendje,” zei Sméagol en hij greep Déagol bij de keel en wurgde hem, want het goud zag er zo stralend en mooi uit. Toen deed hij de Ring aan zijn vinger.

Niemand ontdekte ooit wat er van Déagol was geworden; hij was ver van huis vermoord en zijn lichaam was listig verborgen. Maar Sméagol keerde alleen terug; en hij ontdekte dat geen van zijn familieleden hem kon zien wanneer hij de Ring droeg. Hij was bijzonder in zijn schik met deze ontdekking en hield haar geheim; en hij gebruikte die om achter geheimen te komen, en maakte van zijn kennis een slecht en boosaardig gebruik. Hij ontwikkelde een scherpe blik en een gehoor voor alles dat schadelijk was. De Ring had hem macht gegeven die met zijn formaat overeenkwam. Geen wonder dat hij bijzonder impopulair werd en (wanneer hij zichtbaar was) door al zijn familieleden werd gemeden. Ze schopten hem en hij beet in hun voeten. Hij begon te stelen en in zichzelf te mompelen en gorgelende keelgeluiden te maken. Daarom noemden zij hem Gollem en vervloekten hem, en zeiden hem ver weg te gaan; en zijn grootmoeder, die naar rust verlangde, zette hem uit het gezin en joeg hem haar hol uit.

Hij zwierf eenzaam rond en huilde een beetje om de hardheid van de wereld, en hij trok stroomopwaarts langs de Rivier tot hij bij een water kwam dat uit de bergen omlaag stroomde, en volgde de loop ervan. Hij ving vissen in diepe plassen met onzichtbare vingers en at ze rauw. Op een dag toen het heel warm was en hij zich over een plas boog, kreeg hij een brandend gevoel achter aan zijn hoofd, en een verblindend licht van het water deed zijn natte ogen pijn. Hij verbaasde zich hierover, want hij was het bestaan van de zon bijna vergeten. Toen keek hij voor de laatste keer omhoog en balde zijn vuist tegen haar.

Maar terwijl hij zijn blik naar beneden sloeg, zag hij ver voor zich uit de toppen van de Nevelbergen, waar de stroom vandaan kwam. En hij dacht plotseling: het zal wel koel en schaduwrijk zijn onder die bergen. De zon zou mij daar niet kunnen zien. De wortels van die bergen moeten wel echt wortels zijn; er moeten daar geheimen begraven liggen die sinds het begin van de tijd niet zijn ontdekt.

Zo trok hij bij nacht de hooglanden in, en hij vond een kleine grot waar de donkere stroom uit kwam, en hij wurmde zich als een made in het hart van de heuvels en niemand wist meer van zijn bestaan. De Ring ging met hem de schaduwen in, en zelfs de maker ervan kon, toen zijn macht weer begon toe te nemen, er niets over te weten komen.’

‘Gollem!’ riep Frodo uit. ‘Gollem? Bedoel je dat dit dezelfde Gollem is die Bilbo heeft ontmoet? Wat walgelijk!’

‘Ik vind het een droevig verhaal,’ zei de tovenaar, ‘en het had anderen ook kunnen overkomen, zelfs enkele hobbits die ik heb gekend.’

‘Ik kan niet geloven dat Gollem verwant was aan hobbits, hoe ver verwijderd ook,’ zei Frodo enigszins boos. ‘Wat een afstotende gedachte.’

‘Toch is het waar,’ antwoordde Gandalf. ‘Over hun oorsprong weet ik in ieder geval meer dan hobbits zelf. En ook Bilbo’s verhaal wijst op verwantschap. Hun onderbewustzijn en herinnering vertoonden bijvoorbeeld een sterke overeenkomst. Zij begrepen elkaar opmerkelijk goed, veel beter dan bijvoorbeeld een hobbit een dwerg of ork of zelfs een elf zou begrijpen. Denk alleen maar eens aan de raadsels die ze beiden kenden.’

‘Ja,’ zei Frodo, ‘hoewel het niet alleen hobbits zijn die raadsels opgeven. En hobbits spelen niet vals. Het was Gollems opzet om vals te spelen. Hij was er de hele tijd op uit om die arme Bilbo van de wijs te brengen. En ik ben er zeker van dat hij er een boosaardig genoegen in schepte een spelletje te beginnen dat hem uiteindelijk een gemakkelijk slachtoffer zou hebben opgeleverd, maar hem, als hij verloor, geen kwaad zou doen.’

‘Dat is maar al te waar, vrees ik,’ zei Gandalf. ‘Maar er was nog iets anders, denk ik, dat je nog niet beseft. Zelfs Gollem was niet helemaal ontaard. Hij was taaier gebleken dan zelfs een van de Wijzen zou hebben vermoed – taai als een hobbit. Er was een klein hoekje in zijn geest dat nog van hemzelf was, en daar kwam licht door, als door een kier in de duisternis: licht uit het verleden. Het moet eigenlijk prettig zijn geweest, stel ik me voor, om weer een vriendelijke stem te horen, die herinneringen deed herleven aan wind en bomen, en zon op het gras, en dergelijke vergeten dingen.

Maar dat zou natuurlijk zijn boosaardige ik op den duur alleen maar bozer maken – tenzij die kon worden overwonnen. Tenzij die kon worden genezen,’ zei Gandalf met een zucht. ‘Helaas! Daar is voor hem weinig hoop op. Maar toch is het niet helemaal hopeloos. Nee, ook al had hij de Ring zo lang bezeten, bijna zo lang als hij zich kan herinneren. Want het was lang geleden sinds hij hem had gedragen; in de zwarte duisternis was dat zelden nodig. In ieder geval was hij nooit “vervaagd”. Hij is nog altijd mager en taai. Maar het ding vrat natuurlijk wel aan zijn geest en de kwelling was bijna ondraaglijk geworden.

Alle “grote geheimen” onder de bergen waren eenvoudig een ledige nacht gebleken; er was verder niets meer te ontdekken, niets dat de moeite waard was om te doen, alleen gulzig, steels eten en met wrok denken aan het verleden. Hij zat in een volmaakt ellendige toestand. Hij haatte het donker, maar hij haatte het licht nog meer; hij haatte alles, maar de Ring het meest.’

‘Wat bedoel je?’ vroeg Frodo. ‘De Ring was toch zeker zijn dierbare kleinood, het enige waar hij om gaf? Maar als hij hem haatte, waarom probeerde hij er dan niet van af te komen, of ging hij niet weg en liet hij hem niet achter?’

‘Je moest dat zo langzamerhand beginnen te begrijpen, Frodo, na alles wat je hebt gehoord,’ zei Gandalf. ‘Hij haatte en hield van hem, zoals hij zichzelf haatte en liefhad. Hij kon zich er niet van ontdoen. Hij had er de wilskracht niet meer voor.

Een Ring van Macht leidt zijn eigen leven, Frodo. Hij mag dan verraderlijk van een vinger glijden, de drager ervan laat hem nooit in de steek. Hoogstens speelt hij met het denkbeeld hem aan iemand anders in bewaring te geven – en dat alleen in een vroeg stadium wanneer de macht voor het eerst merkbaar begint te worden. Maar voor zover ik weet, is Bilbo de enige in de geschiedenis die niet alleen maar met het denkbeeld heeft gespeeld, maar het ook werkelijk heeft gedaan. En hij had daarbij al mijn hulp nodig. Maar niettemin zou hij hem nooit zomaar hebben opgegeven of weggeworpen. Gollem was niet degene die beslissingen nam, Frodo, maar de Ring zelf. De Ring verliet hem.’

‘Wat, net op tijd om Bilbo tegen te komen?’ vroeg Frodo. ‘Zou een ork niet beter bij hem hebben gepast?’

‘Dat is niet iets om om te lachen,’ zei Gandalf. ‘En zeker niet voor jou. Tot dusverre was dat de vreemdste gebeurtenis in de hele geschiedenis van de Ring: dat Bilbo precies op dat ogenblik kwam, en zijn hand erop legde, blindelings, in het donker.

Er was meer dan één macht aan het werk, Frodo. De Ring probeerde terug te keren naar zijn meester. Hij was van Isildurs hand gegleden en had hem verraden; daarna, toen zich een kans voordeed, kreeg hij de arme Déagol te pakken, en die werd vermoord; en daarna Gollem, en hij had hem verteerd. De Ring kon hem verder niet gebruiken: hij was te klein en verachtelijk; en zolang hij bij hem bleef, zou hij zijn diepe poel nooit meer verlaten. Dus nu, toen zijn meester weer was ontwaakt en zijn boze gedachten van het Demsterwold uitstraalde, verliet hij Gollem. En wel om door de meest onwaarschijnlijke persoon te worden opgepakt die je je maar kunt voorstellen: Bilbo uit de Gouw!

Er zat nog iets anders achter, iets dat allerminst de bedoeling moet zijn geweest van de Maker van de Ring. Ik kan me niet duidelijker uitdrukken dan door te zeggen dat Bilbo was voorbestemd om de Ring te vinden, en niet door de Maker ervan. In welk geval jij ook was voorbestemd om hem te bezitten. En dat kan een bemoedigende gedachte zijn.’

‘Dat is het niet,’ zei Frodo. ‘Hoewel ik er niet zeker van ben of ik je begrijp. Maar hoe ben je dit alles over de Ring en over Gollem te weten gekomen? Weet je het werkelijk allemaal, of raad je er nog steeds naar?’

Gandalf keek Frodo aan en zijn ogen glinsterden. ‘Ik wist al veel en ik ben veel te weten gekomen,’ antwoordde hij. ‘Maar ik ben niet van plan om jou een volledig verslag van al mijn doen en laten te geven. De geschiedenis van Elendil en Isildur en de Ene Ring is alle Wijzen bekend. Afgezien van enig ander bewijs blijkt alleen al uit het vuurschrift dat jouw Ring de Ene Ring is.’

‘En wanneer heb je dat ontdekt?’ vroeg Frodo, hem in de rede vallend.

‘Zonet in deze kamer, natuurlijk,’ antwoordde de tovenaar scherp. ‘Maar ik verwachtte het te zien. Ik ben teruggekeerd van duistere reizen en lange speurtochten om de proef op de som te nemen. Het is het laatste bewijs, en alles is nu overduidelijk. Het vereiste enig nadenken om na te gaan wat voor rol Gollem speelde en hem in het hiaat in de geschiedenis te passen. Misschien ben ik met gissingen omtrent Gollem begonnen, maar nu gis ik niet langer. Ik weet het. Ik heb hem gesproken.’

‘Heb je Gollem gesproken?’ riep Frodo verbaasd uit.

‘Ja, het ligt nogal voor de hand dat je dat doet, als je ertoe in de gelegenheid bent. Ik heb het lang geleden geprobeerd, maar ik ben er eindelijk in geslaagd.’

‘Wat is er dan gebeurd nadat Bilbo aan hem was ontsnapt? Weet je dat?’

‘Min of meer. Wat ik jou heb verteld, is wat Gollem me heeft willen vertellen – hoewel niet op de manier waarop ik het heb overgebracht. Gollem is een leugenaar, en je moet zijn woorden ziften. Hij noemde bijvoorbeeld de Ring zijn “verjaarsgeschenk”, en daar hield hij zich aan. Hij zei dat hij hem van zijn grootmoeder had gekregen, die hopen van dat soort mooie dingen had. Een belachelijk verhaal. Ik twijfel er niet aan dat Sméagols grootmoeder een matriarch was, een grote figuur op haar manier, maar om te beweren dat zij vele elfenringen bezat, was absurd, en wat dat weggeven betrof, dat was een leugen. Maar een leugen met een greintje waarheid.

De moord op Déagol liet Gollem niet met rust, en hij had een verweer verzonnen, dat hij eindeloos tegen zijn “lieveling” herhaalde, terwijl hij in het donker op botten knaagde, totdat hij het zelf bijna geloofde. Het was inderdaad zijn verjaardag. Déagol had hem de Ring behoren te geven. Het was duidelijk dat die was opgedoken om als geschenk te dienen. Het was echt zijn verjaarsgeschenk, enzovoort.

Ik hoorde hem aan zolang ik kon, maar de waarheid was van het allergrootste belang, en ten slotte moest ik wel hardvochtig zijn. Ik bedreigde hem met vuur en wurmde het ware verhaal uit hem, bij stukjes en beetjes, onder veel gesnuif en gegrom. Hij vond dat hij verkeerd begrepen was en misbruikt werd. Maar toen hij me zijn verhaal eindelijk vertelde, tot aan het eind van het Raadselspel en Bilbo’s ontsnapping, wilde hij niets meer zeggen, behalve in duistere toespelingen. Een andere angst had hem bekropen waarvoor hij banger was dan voor mij. Hij mompelde dat hij zich zou wreken. De mensen zouden zien of hij zich zomaar liet vertrappen, in een hol jagen en daarna laten beroven. Gollem had nu goede vrienden, goede vrienden die heel sterk waren. Die zouden hem helpen. Balings zou ervoor boeten. Dat was zijn voornaamste gedachte. Hij haatte Bilbo en vervloekte zijn naam. En bovendien, hij wist waar hij vandaan kwam.’

‘Maar hoe is hij daarachter gekomen?’ vroeg Frodo.

‘Nu, wat de naam betreft, die heeft Bilbo, dom genoeg, zelf aan Gollem verteld; en daarna moet het een koud kunstje zijn geweest om er, toen Gollem eenmaal tevoorschijn kwam, achter te komen uit welk land hij kwam. O ja hoor, hij is tevoorschijn gekomen. Zijn verlangen naar de Ring bleek sterker dan zijn angst voor de orks, of zelfs het licht. Na een paar jaar verliet hij de bergen. Zie je, hoewel hij nog bezeten was van verlangen ernaar, verteerde de Ring hem niet langer; hij begon een beetje op te leven. Hij voelde zich oud, vreselijk oud, maar minder bang en hij had een dodelijke honger.

Licht, licht van de zon en de maan, hij vreesde en haatte het nog steeds, en dat zal hij altijd wel blijven doen, vrees ik; maar hij was listig. Hij ontdekte dat hij zich voor het daglicht en het maanlicht schuil kon houden en in het holst van de nacht vlug vooruit kon komen met zijn bleke koude ogen, en kleine bange of argeloze wezens kon verschalken. Door het nieuwe voedsel en de nieuwe lucht werd hij sterker en stoutmoediger. Hij belandde in het Demsterwold, zoals te verwachten viel.’

‘En heb je hem daar gevonden?’ vroeg Frodo.

‘Ik heb hem daar gezien,’ antwoordde Gandalf, ‘maar daarvoor had hij ver gezworven, Bilbo’s spoor volgend. Het was moeilijk om met zekerheid iets over hem te weten te komen, want zijn verhaal werd de hele tijd door verwensingen en dreigementen onderbroken.

“Wat heeft ’t in zijn zaksjes?” vroeg hij. “Ik wou het niet zeggen, nee lieveling. Kleine bedrieger. Geen eerlijke vraag. Het speelde eerst valsss. Het hield zich niet aan de regelsss. Wij hadden het moeten wurgen, ja lieveling. En dat zullen we ook doen, lieveling.” Dat is een voorbeeld van zijn manier van spreken. Ik denk niet dat je nog meer zult willen horen. Ik ben er doodmoe van geworden. Maar uit de toespelingen tussen het gescheld, maakte ik op dat zijn trippelende voeten hem eindelijk naar Esgaroth hadden gevoerd en zelfs naar de straten van Dal, waar hij in het geheim luisterde en gluurde. Welnu, het nieuws van de grote gebeurtenissen heeft zich wijd en zijd door heel Wilderland verspreid, en velen hadden Bilbo’s naam gehoord en wisten waar hij vandaan kwam. We hadden van onze terugreis naar zijn huis in het westen geen geheim gemaakt. Gollems scherpe oren zouden spoedig te horen krijgen wat hij wilde weten.’

‘Maar waarom is hij Bilbo dan niet verder gevolgd?’ vroeg Frodo. ‘Waarom is hij niet naar de Gouw gegaan?’

‘Ah,’ zei Gandalf, ‘daar zeg je iets. Ik denk dat Gollem het heeft geprobeerd. Hij ging op weg, terug naar het westen tot aan de Grote Rivier. Maar toen ging hij niet verder. Ik ben er zeker van dat niet de afstand hem heeft weerhouden. Nee, er moet iets anders zijn geweest waardoor hij zich terugtrok. Dat denken mijn vrienden, zij die hem voor me hebben opgespoord.

De boselfen bespeurden hem het eerst, en dat was vrij gemakkelijk voor hen, want zijn spoor was toen nog vers. Door het Demsterwold en weer terug voerde het hen, hoewel zij hem nooit hebben gevangen. Het bos was vol geruchten over hem – verschrikkelijke verhalen, zelfs onder dieren en vogels. De woudmensen zeiden dat er een nieuwe verschrikking rondwaarde, een geest die bloed dronk. Die klom in bomen op zoek naar nesten; die kroop in holen op zoek naar jongen; die sloop door vensters op zoek naar wiegen. Maar aan de westelijke rand van het Demsterwold boog het spoor af. Het liep naar het zuiden en verliet het gebied van de boselfen en ging verloren. En toen heb ik een grote fout begaan. Ja, Frodo, en niet de eerste, hoewel ik vrees dat het wel de ergste zal blijken te zijn. Ik liet de zaak op zijn beloop. Ik liet hem gaan, want ik had in die tijd een hoop andere dingen aan mijn hoofd en ik vertrouwde nog op de kennis van Saruman.

Welnu, dat was jaren geleden. Ik heb er sindsdien voor moeten boeten met vele donkere en gevaarlijke dagen. Het spoor was allang vervlogen toen ik het weer opvatte, nadat Bilbo van hier was vertrokken. En mijn speurtocht zou vergeefs zijn geweest als ik niet de hulp van een vriend had gehad: Aragorn, de grootste reiziger en jager van deze era van de wereld. Samen zochten we Gollem in heel Wilderland, zonder hoop en zonder resultaat. Maar eindelijk, toen ik de jacht had opgegeven en me naar andere gebieden had gewend, werd Gollem gevonden. Mijn vriend keerde uit grote gevaren terug en bracht het ellendige schepsel met zich mee.

Hij weigerde te zeggen wat hij had gedaan. Hij huilde alleen maar en noemde ons wreed, met een hoop gollems in zijn keel; en toen wij hem onder druk zetten, jammerde en kronkelde hij en wreef zijn lange handen, zijn vingers likkend alsof ze hem pijn deden, alsof hij zich een oude marteling herinnerde. Maar ik vrees dat het boven alle twijfel verheven is: hij was langzaam en heimelijk, stap voor stap, mijl voor mijl, naar het zuiden getrokken tot hij eindelijk bij het land Mordor kwam.’

Er viel een drukkende stilte in de kamer. Frodo kon zijn hart horen kloppen. Ook buiten scheen alles stil. Er viel geen geluid van Sams schaar meer te horen.

‘Ja, tot aan Mordor,’ zei Gandalf. ‘Helaas! Mordor trekt alle kwade dingen aan, en de Donkere Macht richtte heel zijn wilskracht erop om ze daar te verzamelen. De Ring van de Vijand zou ook zijn spoor achterlaten, hem ontvankelijk maken voor de oproep. En iedereen fluisterde toen over de nieuwe Schaduw in het zuiden, en zijn afschuw van het westen. Daar waren zijn fijne nieuwe vrienden die hem zouden helpen bij zijn wraakoefening.

Ellendige dwaas! In dat land zou hij veel te weten komen, meer dan goed was voor zijn gemoedsrust. En vroeg of laat zou hij, terwijl hij aan de grenzen schuilevinkje speelde en spioneerde, worden gegrepen, en worden meegenomen – voor een verhoor. Zo is het gegaan, vrees ik. Toen hij werd gevonden, had hij daar al een hele tijd vertoefd, en was op de terugweg. Met kwade bedoelingen. Maar dat hindert nu niet meer. Het ergste kwaad was al geschied.

Ja, helaas! Door hem is de Vijand te weten gekomen dat de Ene is teruggevonden. Hij weet waar Isildur sneuvelde. Hij weet waar Gollem zijn Ring vond. Hij weet dat het een Grote Ring is, want hij schonk een lang leven. Hij weet dat het niet een van de Drie is, want die zijn nooit verloren geweest, en die verdragen geen kwaad. Hij weet ook dat het niet een van de Zeven of de Negen is, want waar die zijn is bekend. Hij weet dat het de Ene is. En hij heeft eindelijk, denk ik, gehoord van het bestaan van hobbits en de Gouw.

De Gouw – misschien zoekt hij daar nu naar, als hij al niet heeft ontdekt waar die ligt. Werkelijk, Frodo, ik vrees dat hij zelfs de lang onopgemerkte naam Balings belangrijk is gaan vinden.’

‘Maar dat is ontzettend!’ riep Frodo uit. ‘Veel erger dan het ergste dat ik me na je toespelingen en waarschuwingen had voorgesteld. O, Gandalf, beste vriend, wat moet ik doen? Want nu ben ik werkelijk bang. Wat moet ik beginnen? Wat jammer dat Bilbo dat verdorven creatuur niet heeft doodgestoken toen hij de kans had!’

‘Jammer, zeg je? Het was medelijden dat hem weerhield. Medelijden en Genade: niet doden als het niet nodig is. En hij is er goed voor beloond, Frodo. Wees ervan overtuigd dat hij zo weinig nadeel van het kwaad ondervond, en ten slotte ontkwam, omdat hij zijn eigenaarschap van de Ring op die manier is begonnen. Met Medelijden.’

‘Het spijt me,’ zei Frodo, ‘maar ik ben bang en ik heb helemaal geen medelijden met Gollem.’

‘Je hebt hem niet gezien,’ viel Gandalf hem in de rede.

‘Nee, en ik heb er ook geen behoefte aan,’ zei Frodo. ‘Ik kan jou niet begrijpen. Bedoel je dat jij, en de elfen, hem na al die vreselijke daden verder hebben laten leven? Hij is minstens even slecht als een ork, en gewoon een vijand. Hij verdient de dood.’

‘Verdienen! Zeker. Velen die leven verdienen de dood. En sommigen die sterven, verdienen het leven. Kun jij het hun geven? Wees dan niet te happig om als vonnis de doodstraf uit te spreken. Want zelfs de zeer wijzen kunnen niet alle bedoelingen doorgronden. Ik heb weinig hoop dat Gollem kan worden genezen voor hij sterft, maar er is een kans op. En hij is verbonden met het lot van de Ring. Mijn hart zegt me dat hij voor het eind nog een rol te vervullen heeft, ten goede of ten kwade; en wanneer die dag aanbreekt, zal Bilbo’s medelijden wellicht het lot van velen beslissen – niet in het minst dat van jou. In ieder geval hebben we hem niet gedood; hij is heel oud en diep ongelukkig. De boselfen houden hem gevangen, maar behandelen hem met zoveel vriendelijkheid als zij in hun wijze harten kunnen vinden.’

‘Hoe dan ook,’ zei Frodo, ‘ook al kon Bilbo Gollem niet doden, ik wou toch dat hij de Ring niet gehouden had. Ik wou dat hij hem nooit had gevonden, en dat ik hem niet had! Waarom heb je mij hem laten houden? Waarom heb je mij niet gedwongen hem weg te gooien of te vernietigen?’

‘Laten? Dwingen?’ zei de tovenaar. ‘Heb je niet geluisterd naar alles wat ik heb verteld? Je denkt niet na bij wat je zegt. Maar wat dat weggooien betreft, dat zou duidelijk verkeerd zijn. Deze Ringen hebben de eigenschap dat zij zich laten vinden. In verkeerde handen had hij veel kwaad kunnen doen. En het ergste van alles is dat hij in handen van de Vijand had kunnen vallen. Dat zou vrijwel zeker zijn gebeurd: want dit is de Ene, en hij wendt al zijn macht aan om hem te vinden of tot zich te trekken.

Natuurlijk, beste Frodo, hij was gevaarlijk voor je, en dat heeft me ernstig verontrust. Maar er stond zoveel op het spel dat ik enig risico moest nemen – hoewel er, ook toen ik ver weg was, nooit een dag is geweest waarop de Gouw niet door oplettende ogen is bewaakt. Zolang je hem niet gebruikte, dacht ik niet dat de Ring een duurzame invloed op je zou hebben, niet ten kwade, in elk geval voordat er een heel lange tijd zou zijn verlopen. En je moet niet vergeten dat ik, toen ik je negen jaar geleden voor het laatst zag, nog heel weinig met zekerheid wist.’

‘Maar waarom zou ik hem niet vernietigen, als je zegt dat dat al lang geleden had moeten gebeuren?’ riep Frodo opnieuw uit. ‘Als je me had gewaarschuwd, of alleen maar een boodschap had gestuurd, zou ik me ervan hebben ontdaan.’

‘Werkelijk? Hoe zou je dat doen? Heb je het ooit geprobeerd?’

‘Nee. Maar ik veronderstel dat je hem zou kunnen vergruizen of smelten.’

‘Probeer het!’ zei Gandalf. ‘Probeer het nu meteen!’

Frodo haalde de Ring weer uit zijn zak en keek ernaar. Hij scheen nu effen en glad, zonder zichtbaar merk of figuur. Het goud zag er heel mooi en zuiver uit, en Frodo dacht hoe warm en mooi de kleur ervan was, hoe volmaakt zijn ronding. Het was een bewonderenswaardig kleinood, bijzonder kostbaar. Toen hij hem tevoorschijn haalde, was hij van plan geweest hem in het hart van het vuur te gooien. Maar hij merkte nu dat hij het niet over zijn hart kon verkrijgen, niet zonder grote moeite. Hij woog de Ring op zijn hand, aarzelend, en dwong zich om zich alles wat Gandalf hem had verteld te herinneren. En toen, met inspanning van al zijn wilskracht, maakte hij een beweging alsof hij hem wilde weggooien – maar hij kwam tot de ontdekking dat hij hem weer in zijn zak had gestoken. Gandalf lachte wreed. ‘Zie je wel? Jij, Frodo, kunt er ook al niet gemakkelijk afstand van doen, of hem opzettelijk beschadigen. En ik kon je er niet toe “dwingen” – behalve met geweld, maar dat zou je geest breken. Maar om de Ring te breken, is geweld nutteloos. Ook al zou je er met een grote voorhamer op slaan, er zou nog geen deuk in komen. Hij kan noch door jouw, noch door mijn handen worden vernietigd.

In jouw kleine haard zou je natuurlijk nog niet eens gewoon goud kunnen smelten. Deze Ring is er al onbeschadigd uit tevoorschijn gekomen, zonder ook maar warm te zijn geworden. Maar er is geen smidsvuur in de Gouw dat er enige verandering in zou kunnen brengen. Zelfs de aambeelden en ovens van de dwergen zouden dat niet kunnen. Men heeft beweerd dat drakenvuur de Ringen kon smelten en verteren, maar er is nu geen draak meer op aarde over wiens vroegere vuur heet genoeg is; en ook is er nooit een draak geweest, zelfs niet Ancalagon de Zwarte, die de Ene Ring, de Regerende Ring zou hebben kunnen beschadigen, want die werd door Sauron zelf gemaakt.

Er is maar één manier: om de Doemspleten in de diepten van de Orodruin, de Vuurberg, te vinden en de Ring daarin te gooien, als je hem werkelijk wilt vernietigen en voor altijd aan de greep van de Vijand wilt onttrekken!’

‘Ik wil hem werkelijk vernietigen!’ riep Frodo uit. ‘Of, nou ja, hem laten vernietigen. Gevaarlijke queesten zijn niets voor mij. Ik wou dat ik de Ring nooit had gezien! Waarom heb ik hem gekregen? Waarom ben ik uitgekozen?’

‘Dergelijke vragen zijn niet te beantwoorden,’ zei Gandalf. ‘Je kunt er zeker van zijn dat het niet was vanwege een verdienste die anderen niet bezitten: in elk geval niet om macht of wijsheid. Maar je bent uitgekozen, en daarom moet je alle kracht, moed en verstand gebruiken waarover je beschikt.’

‘Maar ik heb zo weinig van dat alles! Jij bent wijs en machtig. Wil jij de Ring niet nemen?’

‘Nee!’ riep Gandalf, terwijl hij overeind sprong. ‘Met die macht zou ik een te grote en verschrikkelijke macht bezitten. En over mij zou de Ring een nog grotere en nog dodelijker macht verkrijgen.’ Zijn ogen flitsten en het was alsof zijn gezicht oplichtte door een vuur daarbinnen. ‘Breng me niet in de verleiding! Want ik wil niet zo worden als de Zwarte Heer zelf. Toch wekt de Ring medelijden in mijn hart, medelijden met zwakte en het verlangen naar de kracht om goed te doen. Verleid me niet. Ik durf hem niet te nemen, zelfs niet om hem ongebruikt te bewaren. De wens om hem te gebruiken zou mijn kracht te boven gaan. Die zal ik zo hard nodig hebben. Grote gevaren wachten me.’

Hij liep naar het raam en opende de gordijnen en blinden. Het zonlicht stroomde de kamer weer binnen. Sam liep buiten op het pad fluitend voorbij. ‘En nu,’ zei de tovenaar, zich weer tot Frodo wendend, ‘is de beslissing aan jou. Maar ik zal je altijd helpen.’ Hij legde zijn hand op Frodo’s schouder. ‘Ik zal je helpen deze last te dragen, zolang jij haar moet dragen. Maar we moeten iets doen, spoedig. De Vijand is in beweging gekomen!’

Er viel een lange stilte. Gandalf ging weer zitten en trok aan zijn pijp, alsof hij in gedachten verzonken was. Zijn ogen schenen gesloten, maar van onder zijn oogleden sloeg hij Frodo gespannen gade. Frodo staarde strak naar de rode sintels in de haard, tot hij niets anders meer zag, en hij in diepe bronnen van vuur scheen te kijken. Hij dacht aan de legendarische Doemspleten en de verschrikking van de Vuurberg.

‘En,’ zei Gandalf ten slotte. ‘Waar denk je aan? Heb je al besloten wat je moet doen?’

‘Nee!’ antwoordde Frodo, die uit de duisternis weer tot zichzelf kwam en tot zijn verbazing bemerkte dat het niet donker was, en dat hij buiten de zonovergoten tuin kon zien. ‘Of misschien ja. Voor zover ik begrijp wat je hebt gezegd, veronderstel ik dat ik de Ring moet houden en bewaken, althans voorlopig, wat hij ook voor uitwerking op mij mag hebben.’

‘Wat dat ook mag zijn, het zal langzaam gaan; geleidelijk naar het kwaad, als je hem met die bedoeling houdt,’ zei Gandalf.

‘Ik hoop het,’ zei Frodo. ‘Maar ik hoop dat je gauw een betere bewaarder zult vinden. Maar ondertussen schijnt het dat ik een gevaar ben, een gevaar voor allen in mijn omgeving. Ik kan de Ring niet houden en hier blijven. Ik behoor Balingshoek te verlaten, de Gouw te verlaten, alles achter te laten en weg te gaan.’ Hij zuchtte. ‘Ik zou de Gouw graag willen redden, als ik kon – hoewel er tijden zijn geweest dat ik de bewoners onnoemelijk dom of suf vond, en dacht dat een aardbeving of invasie van draken goed voor hen zou zijn. Maar dat gevoel heb ik nu niet. Ik heb het gevoel dat ik, zolang de Gouw veilig en op zijn gemak achter me ligt, zwerven draaglijker zal vinden: ik zal weten dat er ergens een vaste grond voor mijn voeten is, ook al kunnen mijn voeten daar niet meer staan.

Natuurlijk heb ik er wel eens over gedacht om weg te gaan, maar ik stelde me dat als een soort vakantie voor, een reeks avonturen als die van Bilbo, of nog beter, met een vredig einde. Maar dit zou verbanning betekenen, een vlucht voor het gevaar in het gevaar, dat me op de voet zou volgen. En ik neem aan dat ik alleen moet gaan, als ik dat wil doen om de Gouw te redden. Maar ik voel me heel klein, en erg ontworteld en, nou – wanhopig. De Vijand is zo sterk en verschrikkelijk.’

Hij zei dit niet tegen Gandalf, maar terwijl hij sprak, voelde hij een groot verlangen in zijn hart opkomen – om Bilbo te volgen, en zelfs misschien hem weer te vinden. Het was zo sterk, dat het zijn vrees overwon: hij had bijna het huis uit kunnen rennen, de weg op, zonder hoed, zoals Bilbo op een dergelijke ochtend lang geleden had gedaan.

‘M’n beste Frodo!’ riep Gandalf uit. ‘Hobbits zijn werkelijk verbijsterende wezens, zoals ik al eerder heb gezegd. Je kunt in een maand alles over hun gewoonten leren wat erover te weten valt, maar desnoods kunnen ze je na honderd jaar nog verrassen. Ik verwachtte nauwelijks een dergelijk antwoord te krijgen, zelfs niet van jou. Maar Bilbo heeft zich niet vergist toen hij zijn erfgenaam uitkoos, hoewel hij nauwelijks vermoedde hoe belangrijk het zou blijken. Ik vrees dat je gelijk hebt. De Ring zal niet veel langer in de Gouw verborgen kunnen blijven; en voor je eigen bestwil en voor dat van anderen zul je weg moeten gaan, en de naam Balings moeten achterlaten. Het zal niet langer veilig zijn die naam buiten de Gouw of in de Wildernis te voeren. Ik zal je een naam geven waaronder je moet reizen. Wanneer je vertrekt, zul je gaan als meneer Onderheuvel. Maar ik denk niet dat je alleen hoeft te gaan. Niet als je iemand kent die je kunt vertrouwen en die bereid zou zijn je terzijde te staan – en die jij in onbekende gevaren zou willen meenemen. Maar als je een metgezel zoekt, wees dan voorzichtig bij het maken van je keus! En wees voorzichtig met wat je zegt, zelfs tegen je beste vrienden! De Vijand heeft vele spionnen en vele manieren om dingen te horen.’

Plotseling zweeg hij, alsof hij iets hoorde. Frodo merkte dat alles heel stil was, binnen en buiten. Gandalf sloop naar één kant van het raam. Toen sprong hij ineens naar de vensterbank en stak bliksemsnel een lange arm door het raam naar buiten en omlaag. Er klonk gekrijs en Sam Gewissies’ krullenbol werd aan één oor omhooggehesen.

‘Nou, nou, bij m’n baard,’ zei Gandalf. ‘Als dat niet Sam Gewissies is. En wat ben jij aan het uitspoken?’

‘De hemel zegene u, meneer Gandalf, heer!’ zei Sam. ‘Niks! Ik was zogezeid bezig om de grasrand onder het raam bij te werken, als u me vat.’ Hij pakte de schaar op en liet die als bewijsstuk zien.

‘Ik vat niets,’ zei Gandalf streng. ‘Het is enige tijd geleden sinds ik je schaar voor het laatst heb gehoord. Hoelang heb je luistervink staan spelen?’

‘Luistervink spelen, meneer? Ik vat u niet, met permissie. Er zitten geen vinken op Balingshoek, en zo is het.’

‘Houd je niet van de domme. Wat heb je gehoord en waarom heb je staan luisteren?’ Gandalfs ogen schoten vuur en zijn wenkbrauwen staken borstelig naar voren.

‘Meneer Frodo, heer!’ riep Sam beverig uit. ‘Laat hem mij toch niets doen, meneer. Laat hem me niet in iets onnatuurlijks veranderen! Mijn oude vader zou d’r helemaal van overstuur raken. Ik wou geen kwaad doen, op mijn erewoord, meneer!’

‘Hij zal je niets doen,’ zei Frodo, die zijn lachen nauwelijks kon bedwingen, hoewel hij zelf geschrokken en nogal verbijsterd was. ‘Hij weet even goed als ik dat je geen kwaad in de zin hebt. Maar spreek op en geef hem meteen antwoord!’

‘Welnu, meneer,’ zei Sam treuzelend. ‘Ik heb een hoop gehoord dat ik niet goed heb begrepen, over een vijand en ringen, en meneer Bilbo, meneer, en draken en een vuurspuwende berg, en – en elfen, meneer. Ik luisterde zogezeid tegen wil en dank, als u me vat. De hemel beware me, meneer, maar ik ben nu eenmaal gek op dat soort verhalen. En ik geloof ze ook, wat Ted ook mag beweren. Elfen, meneer! Die zou ik zo graag eens willen zien. Zou u me niet eens kunnen meenemen naar de elfen als u erheen gaat?’

Plotseling schoot Gandalf in de lach. ‘Kom binnen,’ riep hij uit, en nadat hij beide handen naar buiten had gestoken, tilde hij de verbaasde Sam, met schaar, afgeknipte grassprieten en al dwars door het raam, en zette hem op de grond neer. ‘Jou meenemen naar de elfen, hè?’ zei hij, Sam ernstig monsterend, maar met een glimlach op het gezicht. ‘Dus je hebt gehoord dat meneer Frodo weggaat?’

‘Ja, meneer. En daarom verslikte ik me, wat u blijkbaar gehoord hebt. Ik probeerde me in te houden, meneer, maar het kwam er ineens uit: ik was helemaal de kluts kwijt.’

‘Er is niets aan te doen, Sam,’ zei Frodo droef. Hij had plotseling beseft dat een vlucht uit de Gouw nog meer pijnlijke scheidingen zou betekenen dan alleen maar van de vertrouwde gemakken van Balingshoek. ‘Ik zal moeten gaan. Maar’ – en hierbij keek hij Sam doordringend aan – ‘als je werkelijk om me geeft, moet je dat diep geheim houden. Begrepen? Als je dat niet doet, als je ook maar van één woord dat je hier gehoord hebt rept, hoop ik dat Gandalf je in een gevlekte pad verandert en de tuin vol tovert met grasslangen.’

Sam viel bevend op zijn knieën. ‘Sta op, Sam!’ zei Gandalf. ‘Ik heb iets veel beters bedacht. Iets om je de mond te snoeren en je op gepaste wijze te straffen omdat je hebt staan luisteren. Je zult samen met meneer Frodo weggaan!’

‘Ik, meneer?’ riep Sam uit, terwijl hij overeind sprong als een hond die mee uit wandelen mag. ‘Ik mee en elfen zien en zo? Hoera!’ riep hij, en barstte toen in tranen uit.

III. Met zijn drieën is het beter dan alleen

‘Je moet heel stil weggaan, en snel ook,’ zei Gandalf. Er waren twee of drie weken verlopen, maar nog steeds maakte Frodo geen aanstalten om te vertrekken.

‘Ik weet het. Maar het is moeilijk om beide te doen,’ wierp hij tegen. ‘Als ik domweg verdwijn zoals Bilbo, zal het nieuws in een mum van tijd als een lopend vuurtje door de Gouw gaan.’

‘Natuurlijk moet je niet verdwijnen,’ zei Gandalf. ‘Dat zou helemaal verkeerd zijn. Ik zei snel, niet onmiddellijk. Als je een manier kunt bedenken waarop je uit de Gouw kunt wegglippen zonder dat het algemeen bekend wordt, is dat wel een kleine vertraging waard. Maar je moet het niet te lang uitstellen.’

‘Wat vind je van de herfst, op of na Onze Verjaardag?’ vroeg Frodo. ‘Ik denk dat ik tegen die tijd mijn voorbereidingen wel getroffen zal hebben.’

Eerlijk gezegd had hij nu puntje bij paaltje kwam helemaal geen zin om weg te gaan. Balingshoek scheen een begeerlijker plaats om te wonen dan het in jaren was geweest, en hij wilde zoveel mogelijk van zijn laatste zomer in de Gouw genieten. Wanneer de herfst aanbrak, wist hij dat zijn hart in elk geval ten dele milder over reizen zou denken, zoals altijd in dat seizoen. Hij had al bij zichzelf besloten op zijn vijftigste verjaardag te vertrekken: Bilbo’s honderdachtentwintigste. Op de een of andere manier scheen het de aangewezen dag om op weg te gaan en hem te volgen. Het was zijn hartenwens om Bilbo te volgen, en het enige dat de gedachte aan zijn vertrek draaglijk maakte. Hij dacht zo min mogelijk aan de Ring en waar die hem uiteindelijk heen zou voeren. Maar hij vertelde niet al zijn gedachten aan Gandalf. Hoeveel de tovenaar vermoedde was altijd moeilijk te zeggen. Hij keek Frodo aan en glimlachte. ‘Goed dan,’ zei hij. ‘Ik denk dat dat wel kan – maar het moet niet later worden. Ik begin erg ongerust te worden. Wees in de tussentijd voorzichtig en laat niets los over waar je heen gaat. En zorg ervoor dat Sam Gewissies zijn mond niet voorbijpraat. Als hij dat toch doet, verander ik hem in een pad.’

‘Wat mijn reisdoel betreft,’ zei Frodo, ‘het zou moeilijk zijn dat te verraden, want ik heb er zelf nog geen flauw benul van.’

‘Doe niet zo belachelijk,’ zei Gandalf. ‘Ik zeg niet dat je geen adres bij het postkantoor moet achterlaten! Maar je gaat weg uit de Gouw – en dat mag pas bekend worden als je ver weg bent. En je moet gaan, of in elk geval vertrekken, onverschillig of het noord, zuid, west of oost is – en de richting mag in geen geval bekend worden.’

‘Ik ben zo vervuld van het idee om Balingshoek te moeten verlaten en afscheid te moeten nemen, dat ik nog niet eens over de richting heb nagedacht,’ zei Frodo. ‘Want waar moet ik heen gaan? En waar zal ik me op richten? En wat moet mijn queeste zijn? Bilbo trok eropuit om een schat te zoeken, daarheen en weer terug; ik ga weg om er een te verliezen en niet terug te keren, voor zover ik kan zien.’

‘Maar je kunt niet erg ver zien,’ zei Gandalf. ‘En ik evenmin. Misschien is het je taak om de Doemspleten te vinden, maar misschien is die queeste voor anderen weggelegd; ik weet het niet. In elk geval ben je nog niet gereed voor die lange weg.’

‘Nee, inderdaad!’ zei Frodo. ‘Maar welke weg moet ik intussen volgen?’

‘Die naar het gevaar, maar niet te overhaast, en ook niet te rechtlijnig,’ antwoordde de tovenaar. ‘Als ik je mag raden, ga naar Rivendel. Die reis moet niet al te gevaarlijk zijn, hoewel de Weg minder gemakkelijk is dan hij was, en moeilijker zal worden naarmate het jaar vordert.’

‘Rivendel!’ zei Frodo. ‘Uitstekend; ik zal naar het oosten gaan, en naar Rivendel reizen. Ik zal Sam meenemen om de elfen te bezoeken; hij zal het geweldig vinden.’ Hij sprak luchthartig, maar het verlangen om het huis van Elrond de Halfelf te zien, en de lucht in te ademen van die diepe vallei waar velen van het elfenvolk nog in vrede leefden, vervulde plotseling zijn hart.

Op een zomeravond bereikte een verbazingwekkend bericht De Klimop en De Groene Draak. Reuzen en andere voorboden aan de grenzen van de Gouw werden vergeten voor belangrijker dingen: meneer Frodo was doende Balingshoek te verkopen; eigenlijk had hij het al verkocht: aan de Buul-Balingsen!

‘En voor een lief sommetje,’ zeiden sommigen. ‘Voor een spotprijs,’ beweerden anderen, ‘en dat is waarschijnlijker als mevrouw Lobelia het gekocht heeft.’ (Otho was enige jaren geleden gestorven, op de rijpe maar teleurstellende leeftijd van honderdtwee.)

Waarom meneer Frodo zijn prachtige hol eigenlijk verkocht, was een nog meer omstreden punt dan de prijs. Enkelen huldigden de theorie – die werd bevestigd door het geknik en de toespelingen van meneer Balings zelf – dat Frodo’s geld begon op te raken; hij ging Hobbitstee verlaten om van de opbrengst van de verkoop op een rustige manier te midden van zijn familieleden, de Brandebokken, in Bokland te gaan wonen. ‘Zo ver mogelijk van de Buul-Balingsen,’ voegden sommigen eraan toe. Maar het denkbeeld van de onmetelijke rijkdom van de Balingsen van Balingshoek had zo stevig postgevat, dat de meesten dit moeilijk konden geloven, moeilijker dan enige andere reden of dwaasheid die zij zich konden voorstellen: de meesten beschouwden het als een duister en nog niet bekendgemaakt geheim plan van Gandalf. Hoewel hij zich heel rustig hield en zich overdag niet liet zien, was het algemeen bekend dat hij zich ‘op Balingshoek verborgen hield’. Maar hoe goed een verhuizing ook in de opzet van zijn tovenarij zou passen, er was geen twijfel aan dat Frodo Balings naar Bokland terugging.

‘Ja,’ zei hij, ‘ik ga dit najaar verhuizen. Merijn Brandebok kijkt uit naar een aardig klein hol voor me, of misschien een klein huis.’

In werkelijkheid had hij met behulp van Merijn al in Krikhol in het land achter Bokkelburg een klein huis uitgezocht en gekocht. Tegenover iedereen, behalve Sam, deed hij alsof hij zich daar voorgoed ging vestigen. Het besluit om naar het oosten te trekken had hem op dit idee gebracht, want Bokland lag aan de oostgrens van de Gouw, en omdat hij daar zijn kinderjaren had doorgebracht, zou zijn terugkeer in elk geval geloofwaardig schijnen.

Gandalf bleef meer dan twee maanden in de Gouw. Toen, op een avond aan het eind van juni, kort nadat Frodo’s plan ten slotte definitief was geregeld, deelde hij plotseling mee dat hij de volgende morgen zou vertrekken. ‘Voor korte tijd slechts, hoop ik,’ zei hij. ‘Maar ik ga de zuidgrens over om zo mogelijk nog wat nieuws aan de weet te komen. Ik heb al veel te lang stilgezeten.’

Hij sprak luchthartig, maar Frodo vond dat hij er nogal bezorgd uitzag. ‘Is er iets gebeurd?’ vroeg hij.

‘Nee, dat niet, maar ik heb iets gehoord dat me verontrust en dat onderzocht moet worden. Als ik het bij nader inzien nodig mocht vinden dat je meteen vertrekt, zal ik onmiddellijk terugkomen of in elk geval een boodschap sturen. Houd je ondertussen aan je plan, maar wees voorzichtiger dan ooit, vooral met de Ring. Laat me het je nog eens op het hart drukken: gebruik hem niet!’

Hij vertrok bij zonsopgang. ‘Ik kan iedere dag terugkomen,’ zei hij. ‘Op zijn allerlaatst zal ik terug zijn voor het afscheidsfeest. Ik denk dat je mijn gezelschap op de Weg toch wel eens nodig zou kunnen hebben.’

Eerst was Frodo nogal ongerust, en vroeg zich vaak af wat Gandalf kon hebben gehoord, maar zijn ongerustheid verdween, en door het mooie weer vergat hij zijn moeilijkheden een tijdje. De Gouw had zelden zo’n mooie zomer of zo’n weelderig najaar gezien: de bomen waren met appels beladen, honing droop van de raten af, en het koren stond er hoog en vol bij.

De herfst was al een eind gevorderd voordat Frodo zich weer zorgen om Gandalf begon te maken. September verliep en hij had nog steeds niets van zich laten horen. De verjaardag en de verhuizing kwamen naderbij, maar nog altijd kwam hij niet en bleef een boodschap van hem uit. Het begon druk te worden op Balingshoek. Enkelen van Frodo’s vrienden kwamen logeren om hem te helpen pakken: Fredegar Burger en Folco Boffer, en natuurlijk zijn beste vrienden Pepijn Toek en Merijn Brandebok. Met z’n allen haalden zij de hele woning overhoop.

Op 20 september gingen er twee overdekte wagens naar Bokland, volgeladen met meubels en dingen die Frodo niet had verkocht, naar zijn nieuwe huis, via de Brandewijnbrug.

De volgende dag werd Frodo werkelijk ongerust en keek voortdurend naar Gandalf uit. Donderdag, de ochtend van zijn verjaardag, brak even mooi en helder aan als lang geleden op de dag van Bilbo’s grote feest. En nog steeds kwam Gandalf niet opdagen. ’s Avonds gaf Frodo zijn afscheidsfeest; het was heel bescheiden, alleen maar een diner voor zichzelf en zijn vier helpers, maar hij was verontrust en zijn hoofd stond er eigenlijk niet naar.

De gedachte dat hij zo spoedig afscheid zou moeten nemen van zijn jonge vrienden bezwaarde zijn hart. Hij vroeg zich af hoe hij hun het nieuws zou vertellen.

De vier jongere hobbits waren echter in een opgewekte stemming, en ondanks Gandalfs afwezigheid werd het feestje al gauw bijzonder vrolijk. De eetkamer was op een tafel en stoelen na leeg, maar het eten was goed en er was een voortreffelijk wijntje bij: Frodo’s wijnen waren niet bij de verkoop aan de Buul-Balingsen inbegrepen geweest.

‘Wat er ook met de rest van mijn spullen gebeurt wanneer de BB’en het in hun vingers krijgen, in elk geval heb ik hier een goed tehuis voor gevonden!’ zei Frodo terwijl hij zijn glas leegdronk. Het was de laatste druppel Oude Wijngaarden.

Toen zij vele liederen hadden gezongen, en herinneringen hadden opgehaald aan de vele dingen die zij samen hadden gedaan, klonken zij op Bilbo’s verjaardag, en zij dronken op zijn gezondheid en die van Frodo samen zoals Frodo’s gewoonte was. Toen gingen zij naar buiten om een frisse neus te halen en naar de sterren te kijken, en daarna gingen ze naar bed. Frodo’s feestje was voorbij, en Gandalf was niet gekomen.

De volgende morgen waren zij druk bezig nóg een wagen in te laden met de rest van de bagage. Merijn nam deze onder zijn hoede en reed weg met Dikkie (dat wil zeggen Fredegar Burger). ‘Iemand moet het huis warmen voordat je komt,’ zei Merijn. ‘Nu, tot ziens – overmorgen, als je onderweg niet in slaap valt.’

Folco ging na het middageten naar huis, maar Pepijn bleef achter.

Frodo was rusteloos en bezorgd, vergeefs luisterend naar een geluid van Gandalf. Hij besloot te wachten tot de avond gevallen was. Daarna zou hij, als Gandalf hem dringend wilde spreken, naar Krikhol gaan en daar misschien zelfs als eerste aankomen. Want Frodo ging te voet. Hij was van plan – onder andere voor zijn genoegen en om de Gouw voor de laatste keer te zien – om van Hobbitstee naar de pont van Bokkelburg te lopen, en het rustig aan te doen.

‘Het zal ook een goede oefening voor me zijn,’ zei hij, terwijl hij zich in een stoffige spiegel in de halflege hal bekeek. Hij had in lange tijd geen flinke wandelingen gemaakt, en het spiegelbeeld zag er nogal vadsig uit, vond hij.

Na het middagmaal kwamen, tot Frodo’s grote ergernis, de BuulBalingsen, Lobelia en haar hoogblonde zoon Lotho, opdraven. ‘Eindelijk ons eigendom!’ zei Lobelia toen zij binnenkwam. Dat was niet beleefd en ook niet echt waar, want de verkoop van Balingshoek werd pas om middernacht van kracht. Maar misschien kan men Lobelia dit wel vergeven: zij had ongeveer zevenenzeventig jaar langer op Balingshoek moeten wachten dan ze eens had gehoopt en zij was nu honderd jaar oud. Hoe het ook zij, ze was gekomen om erop toe te zien dat niets waarvoor zij had betaald was weggevoerd; en ze wilde de sleutels hebben. Het duurde lang voordat zij was tevredengesteld, want ze had een volledige inventarislijst meegebracht en liep die van a tot z na. Eindelijk vertrok ze met Lotho en de reservesleutel en de belofte dat de andere sleutel bij de Gewissies in het Balingslaantje zou worden achtergelaten. Zij snoof en liet duidelijk merken dat ze de Gewissies er heel goed toe in staat achtte om het hol ’s nachts te plunderen. Frodo bood haar niet eens een kopje thee aan.

Hij gebruikte zelf de thee met Pepijn en Sam Gewissies in de keuken. Er was officieel bekendgemaakt dat Sam naar Bokland meeging ‘om voor meneer Frodo te zorgen en zijn tuintje voor hem te onderhouden’: een regeling die de goedkeuring van de Gabber had, hoewel die hem weinig troost bood voor het vooruitzicht Lobelia als buurvrouw te krijgen.

‘Ons laatste maal op Balingshoek!’ zei Frodo, terwijl hij zijn stoel achteruitschoof. Zij lieten de afwas staan voor Lobelia. Pepijn en Sam bonden hun drie pakken dicht en stapelden ze in het portaal op. Pepijn ging nog even voor de laatste keer een rondje door de tuin lopen. Sam verdween.

De zon ging onder. Balingshoek zag er droevig, naargeestig en rommelig uit. Frodo dwaalde door de vertrouwde kamers en zag het licht van de ondergaande zon op de muren vervagen, en schaduwen uit de hoeken tevoorschijn komen. Het werd langzaam donker in huis. Hij ging naar buiten en liep naar het hek aan het einde van het pad, en daarna een eindje de Heuvelweg af. Hij verwachtte half Gandalf in de schemering te zien aankomen.

De hemel was onbewolkt en de sterren werden helder. ‘Het wordt een mooie nacht,’ zei hij hardop. ‘Dat is een goed begin. Ik heb zin in een wandeling. Dit rondhangen begint me te vervelen. Ik ga op weg en Gandalf moet me maar achterna komen.’ Hij keerde zich om en wilde teruggaan, maar bleef toen staan, want hij hoorde stemmen om de hoek aan het eind van het Balingslaantje. De ene stem was zonder twijfel die van de oude Gabber; de andere was vreemd, en op de een of andere manier onaangenaam. Hij kon niet horen wat hij zei, maar hij hoorde de antwoorden van de Gabber, die nogal doordringend waren. De oude baas scheen van de kook te zijn.

‘Nee, meneer Balings is weggegaan. Hij is vanmorgen vertrokken, en mijn Sam is met hem meegegaan; in ieder geval al z’n spullen zijn weg. Ja, verkocht, en weggegaan, zeg ik je. Waarom? Dat gaat mij en jou niks aan. Waarheen? Dat is geen geheim. Hij is naar Bokkelburg of daaromtrent verhuisd, ergens ver weg. Ja, dat is het – een behoorlijk eind. Ik ben zelf nooit zo ver geweest. Het zijn rare lui daar in Bokland. Nee, ik kan geen boodschap overbrengen. Ook goeienavond!’

Voetstappen gingen de Heuvel af. Frodo vroeg zich vagelijk af waarom het feit dat zij niet de Heuvel op kwamen een grote opluchting scheen. Ik ben al die vragen en belangstelling voor mijn doen en laten beu, veronderstel ik, dacht hij. Wat een nieuwsgierige lui zijn het toch allemaal. Hij wilde de Gabber bijna gaan vragen wie de vragensteller was, maar bedacht zich, draaide zich om en liep vlug naar Balingshoek terug.

Pepijn zat op zijn rugzak in de portiek. Sam was er niet. Frodo ging door de donkere deur naar binnen. ‘Sam!’ riep hij. ‘Sam! Het is tijd!’

‘Ik kom eraan, meneer!’ klonk het doffe antwoord uit een ver vertrek, spoedig gevolgd door Sam zelf, die zijn mond afveegde.

Hij had afscheid genomen van het biervat in de kelder.

‘Alles ingeladen, Sam?’ vroeg Frodo.

‘Ja, meneer. Ik kan er nu effe tegen, meneer.’

Frodo deed de ronde deur dicht en sloot hem af en gaf de sleutel aan Sam. ‘Breng hem even vlug naar jouw huis, Sam!’ zei hij. ‘En neem de kortste weg langs het Laantje en kom zo gauw je kunt naar ons toe bij het hek langs de laan achter de weilanden. We gaan niet door het dorp vannacht. Er zijn te veel nieuwsgierige oren en ogen!’

Sam rende weg zo hard hij kon.

‘Nu gaan we dan eindelijk op weg!’ zei Frodo. Zij namen hun ransels op de schouder, pakten hun stokken en gingen de hoek om naar de westzijde van Balingshoek. ‘Vaarwel!’ zei Frodo terwijl hij naar de donkere lege ramen keek. Hij wuifde een afscheidsgroet, keerde zich om en (Bilbo volgend, zonder het te weten) liep hij vlug Pepijn over het tuinpad achterna. Zij sprongen onderaan over de lage plek in de heg en liepen naar de velden de duisternis in, als een ritseling door het gras.

Aan de voet van de Heuvel, aan de westzijde, kwamen zij bij het hek dat uitkwam op een smal laantje. Daar bleven zij staan en trokken de riemen van hun ransels recht. Weldra kwam Sam opdagen; hij draafde en was buiten adem, zijn zware zak hoog op de schouders gehesen. Op zijn hoofd had hij een hoge vormloze vilten zak gezet, die hij een hoed noemde. In de duisternis leek hij heel erg op een dwerg.

‘Ik weet zeker dat je mij alle zware dingen hebt gegeven,’ zei Frodo. ‘Ik heb medelijden met slakken en alles wat een huis op zijn rug moet dragen.’

‘Ik kan er nog een heleboel bij hebben, meneer. Mijn zak is heel licht,’ zei Sam moedig en niet overeenkomstig de waarheid.

‘Nee Sam, niet doen,’ zei Pepijn. ‘Het is goed voor hem. Hij draagt alleen maar wat hij ons verteld heeft te pakken. Hij is de laatste tijd behoorlijk lui geweest, en hij zal het gewicht minder voelen als hij wat van zijn eigen gewicht eraf heeft gelopen.’

‘Wees aardig voor een oude hobbit!’ zei Frodo lachend. ‘Ik zal zo mager zijn als een wilgentak voor ik in Bokland aankom, denk ik. Dat was maar gekheid. Ik vermoed dat je meer dan je deel hebt genomen, Sam, en ik zal het de volgende keer dat we pakken in de gaten houden.’ Hij pakte zijn stok weer op. ‘Wel, we vinden het allemaal prettig om in het donker te lopen,’ zei hij, ‘laten we dus maar wat mijltjes afleggen voor we naar bed gaan.’

Zij volgden het laantje een klein eind in westelijke richting. Toen sloegen zij linksaf, en liepen kalm de weilanden weer in. Ze liepen in ganzenmars langs hagen en kreupelbosjes en rondom hen viel de nacht. In hun donkere mantels waren ze bijna even onzichtbaar alsof ze allen toverringen bezaten. En omdat zij alle drie hobbits waren en probeerden zich stil te houden, maakten zij geen geluid dat zelfs hobbits zouden horen. En ook de wilde dieren in de velden en bossen merkten nauwelijks dat ze langskwamen.

Na een tijdje staken zij het Water ten westen van Hobbitstee via een smalle houten brug over. De stroom was daar niet meer dan een kronkelend zwart lint, begrensd door overhellende elzenbomen. Een mijl of twee verder naar het zuiden staken zij haastig de grote weg van de Brandewijnbrug over; zij waren nu in het Toekland en, naar het zuidoosten afbuigend, gingen zij op weg naar het Groene Heuvelland. Toen ze de eerste heuvels begonnen te bestijgen, keken ze achterom en zagen de lichtjes in Hobbitstee in de verte schitteren in het vriendelijke dal van het Water. Weldra verdween het in de plooien van het verduisterde land; het werd gevolgd door Bijwater naast zijn grijze plas. Toen het licht van de laatste boerderij ver achter hen lag maar nog net door de bomen scheen, keerde Frodo zich om en wuifde een laatste groet.

‘Ik vraag me af of ik ooit weer op dit dal zal neerkijken,’ zei hij kalm.

Nadat ze ongeveer drie uur hadden gelopen, rustten ze wat. De nacht was helder, koel en vol sterren, maar rookachtige slierten mist kropen van de stroompjes en lage weilanden langs de hellingen van de heuvels omhoog. Dunne berkentakken, die in een zachte wind boven hun hoofden wiegden, vormden een zwart web tegen de bleke hemel. Zij aten een zeer sobere maaltijd (voor hobbits) en gingen toen weer verder. Weldra kwamen ze bij een smalle weg die golvend omhoog en omlaag liep, in de duisternis vóór hen tot grijs vervagend: de weg naar Bosrode en Stok, en de Pont van Bokkelburg. Hij liep schuin omhoog van de hoofdweg in het dal van het Water, en slingerde zich over de randen van de Groene Heuvels naar Houtenend, een wilde uithoek van het Oosterkwartier.

Na enige tijd doken ze in een diep uitgehold pad tussen hoge bomen waarvan de droge bladeren in de nacht ruisten. Het was heel donker. Eerst spraken ze met elkaar, of zongen zacht een lied, want ze waren nu ver van nieuwsgierige oren verwijderd. Toen liepen ze zwijgend verder en Pepijn begon achter te raken. Ten slotte, toen ze een steile helling beklommen, bleef hij staan en geeuwde. ‘Ik heb zo’n slaap,’ zei hij, ‘dat ik zo meteen op de weg in elkaar zal zakken. Gaan jullie staande slapen? Het is bijna middernacht.’

‘Ik dacht dat je het prettig vond om in het donker te lopen,’ zei Frodo. ‘Maar we hebben geen haast. Merijn verwacht ons op zijn vroegst overmorgen; dat betekent dat we nog bijna twee dagen de tijd hebben. We zullen op de eerste de beste geschikte plaats halt houden.’

‘De wind komt uit het westen,’ zei Sam. ‘Als we aan de andere kant van deze heuvel komen, zullen we een plekje vinden dat beschut en gezellig is, meneer. Recht voor ons uit is een droog dennenbos, als ik het me goed herinner.’ Sam kende het land in een omtrek van twintig mijl rondom Hobbitstee op zijn duimpje, maar daarmee eindigde zijn aardrijkskundige kennis dan ook.

Meteen toen ze over de top van de heuvel waren, kwamen ze bij het bosje dennenbomen. Van de weg afgaand, gingen ze de zwaar naar hars geurende duisternis van de bomen in, en verzamelden dode takken en dennenappels om een vuur te maken. Weldra hadden ze een vrolijk knappend vuur aan de voet van een grote den en zaten er een tijdje omheen, tot ze begonnen te knikkebollen. Toen, elk in een glooiing van de wortels van de grote boom, wikkelden ze zich in hun mantels en dekens, en waren weldra vast in slaap. Ze zetten geen wacht uit; zelfs Frodo vreesde nog geen gevaar, want ze waren nog steeds in het hart van de Gouw. Toen het vuur was uitgedoofd, kwamen enkele dieren naar hen kijken. Een vos, die door het bosje kwam, bleef een paar minuten staan snuffelen. hobbits, dacht hij. Wat zullen we nou hebben? Ik heb gehoord dat er rare dingen in dit land gebeuren, maar ik heb nog nooit gehoord van een hobbit die buitenshuis onder een boom slaapt. Laat staan drie! Daar zit iets heel vreemds achter. Hij had volkomen gelijk, maar hij is er nooit meer over aan de weet gekomen.

De ochtend brak aan, bleek en vochtig. Frodo werd als eerste wakker en merkte dat een boomwortel zich in zijn rug had geboord en dat hij een stijve nek had. Lopen voor je genoegen! Waarom ben ik niet gaan rijden? dacht hij, zoals hij meestal deed aan het begin van een expeditie. En al mijn prachtige veren bedden zijn aan de BuulBalingsen verkocht! Deze boomwortels zouden hun goed doen. Hij rekte zich uit. ‘Wakker worden, hobbits!’ riep hij uit. ‘Het is een mooie morgen.’

‘Wat is er voor moois aan?’ zei Pepijn, met één oog over de rand van zijn deken glurend. ‘Sam! Zorg dat het ontbijt om half tien klaar is! Heb je het badwater warm gemaakt?’

Sam sprong op en keek nogal slaperig. ‘Nee meneer, nog niet, meneer,’ zei hij.

Frodo trok de dekens van Pepijn af en rolde hem om, en liep toen naar de rand van het bos. In het oosten ging de zon op en verrees rood uit de nevels, die dik over de wereld lagen. Met hun gouden en rode toets schenen de herfstbomen wortelloos in een schimmige zee te zweven. Een eindje beneden hem aan de linkerkant liep de weg steil een holte in en verdween.

Toen hij terugkwam hadden Sam en Pepijn een heerlijk vuur aangelegd. ‘Water!’ riep Pepijn. ‘Waar is het water?’

‘Ik heb geen water in mijn zak zitten,’ zei Frodo.

‘Wij dachten dat je het was gaan halen,’ zei Pepijn, die druk bezig was het eten en de mokken tevoorschijn te halen. ‘Ga dan nu maar.’

‘Jij mag ook meegaan,’ zei Frodo, ‘en alle waterflessen meenemen.’ Aan de voet van de heuvel liep een beekje. Zij vulden hun flessen en de kleine kampeerketel bij een kleine waterval, waar het water een paar voet over een rand van grijze steen viel. Het was ijskoud, en ze proestten en hijgden terwijl ze hun gezichten en handen wasten.

Toen ze hadden ontbeten en alles weer was ingepakt, was het al over tienen, en de dag begon mooi en warm te worden. Ze gingen de heuvel af, staken het beekje over op de plaats waar het onder de weg door dook, bestegen de volgende helling en gingen opnieuw een heuvelrug op en af. Tegen die tijd schenen hun mantels, dekens, water en andere uitrusting hun al een zware last toe.

De dagmars beloofde warm en vermoeiend te worden. Maar na enkele mijlen golfde de weg niet langer; hij steeg zigzaggend naar de top van een steile berm en maakte toen aanstalten om voor de laatste keer naar beneden te gaan. Voor zich uit zagen ze een lager landschap met daarin als stippels kleine groepen bomen die in de verte in een nevelig bruin bosgebied overgingen. Zij keken over Houtenend naar de rivier de Brandewijn. Vóór hen ontrolde de weg zich als een stuk touw.

‘De weg gaat eindeloos verder,’ zei Pepijn, ‘maar ik moet even rusten. Het is hoog tijd voor het middagmaal.’ Hij ging in de berm aan de kant van de weg zitten en keek oostwaarts naar de nevel waarachter de Rivier lag, en het einde van de Gouw waar hij zijn hele leven had doorgebracht. Sam stond naast hem. Zijn ronde ogen waren wijdopen, want hij keek uit over landen die hij nog nooit gezien had naar een nieuwe horizon.

‘Wonen er elfen in die bossen?’ vroeg hij.

‘Niet dat ik weet,’ zei Pepijn. Frodo was stil. Hij keek ook in oostelijke richting de weg langs of hij die nog nooit eerder had gezien. Plotseling sprak hij, hardop, maar alsof hij in zichzelf sprak, en zei langzaam:

De weg gaat verder, eindeloos,

Vanaf de deur waar hij begon.

Ik moet hem volgen, rusteloos,

Tot ver achter de horizon,

Met moede voeten tot hij aan

Een grotere weg raakt in ’t verschiet,

Kruispunt van komen en van gaan,

En waarheen dan? Ik weet het niet.

‘Dat lijkt wel een beetje op de rijmelarij van de oude Bilbo,’ zei Pepijn. ‘Of is het een van je nabootsingen? Het klinkt niet bepaald bemoedigend.’

‘Ik weet het niet,’ zei Frodo. ‘Het kwam ineens in mijn hoofd op, alsof ik het bedacht, maar misschien heb ik het lang geleden eens gehoord. In ieder geval doet het me heel sterk aan Bilbo denken in de laatste jaren voor hij wegging. Hij zei vaak dat er maar één Weg was en dat die op een grote rivier leek: de bronnen ervan lagen voor iedere deur en ieder pad was een zijtak. “Het is een gevaarlijke onderneming, Frodo, om je deur uit te gaan,” zei hij dan. “Je stapt de Weg op, en als je niet op je benen let, weet je nooit waar je heen wordt gevoerd. Besef je wel dat dit het eigenste pad is dat door Demsterwold loopt, en dat het je, als je niet oppast, naar de Eenzame Berg of nog verdere en nog ergere plaatsen kan voeren?” Hij zei dat meestal op het pad voor de voordeur van Balingshoek, vooral wanneer hij weg was geweest voor een lange wandeling.’

‘Welnu, de Weg zal me minstens een uur lang nergens heen voeren,’ zei Pepijn, terwijl hij zijn zak van de rug liet glijden. De anderen volgden zijn voorbeeld en zetten hun bagage in de berm en strekten hun benen op de weg uit. Na gerust te hebben, aten ze een stevige maaltijd en rustten daarna nog wat langer.

De zon begon te zinken en het licht van de middag lag over het land toen ze de heuvel af liepen. Tot dusver waren ze geen sterveling op de weg tegengekomen. Deze weg werd niet veel gebruikt, want hij was nauwelijks geschikt voor wagens en er was weinig verkeer naar Houtenend. Ze waren al meer dan een uur aan het voortsukkelen toen Sam even bleef staan alsof hij iets hoorde. Ze waren nu op vlak terrein, en na veel gekronkel strekte de weg zich recht voor hen tussen grasland uit, met hier en daar hoge bomen: uitlopers van de dichterbij komende bossen.

‘Ik kan een pony of een paard op de weg achter ons aan horen komen,’ zei Sam.

Ze keken om, maar de bocht in de weg benam hun het uitzicht. ‘Ik vraag me af of het Gandalf is die ons achterop komt,’ zei Frodo, maar terwijl hij dat zei, had hij het gevoel dat het niet zo was, en voelde plotseling het verlangen in zich opkomen zich aan de blik van de ruiter te onttrekken.

‘Misschien is het niet belangrijk,’ zei hij verontschuldigend, ‘maar ik wil liever niet op de weg gezien worden – door niemand. Ik ben het beu dat al mijn doen en laten wordt opgemerkt en besproken. En als het Gandalf is,’ voegde hij er na nadere overweging aan toe, ‘kunnen we hem verrassen en het hem betaald zetten dat hij zo laat is. Laten we ons snel verstoppen!’

De andere twee renden vlug naar links een kleine holte in, niet ver van de weg. Daar gingen ze plat op hun buik liggen. Frodo aarzelde een seconde: nieuwsgierigheid of een ander gevoel streed met zijn verlangen om zich te verschuilen. Het geluid van hoeven kwam naderbij. Net op tijd wierp hij zich op een strook hoog gras achter een boom die de weg beschaduwde. Toen tilde hij zijn hoofd op en gluurde voorzichtig over een van de dikke wortels.

Om de hoek kwam een zwart paard, geen hobbitpony maar een flink formaat paard, en daarop zat een grote man die zich in het zadel voorover scheen te buigen, gehuld in een zwarte mantel met capuchon, zodat alleen zijn laarzen in de hoge stijgbeugels eronderuit kwamen; zijn gezicht was overhuifd en onzichtbaar.

Toen het paard bij de boom was aangekomen, op gelijke hoogte met Frodo, bleef het staan. De ruiter zat roerloos met gebogen hoofd, alsof hij luisterde. Uit de capuchon kwam een geluid als van iemand die snuift om een vluchtige geur op te vangen; het hoofd bewoog zich van de ene naar de andere kant van de weg.

Frodo werd plotseling bevangen door een onredelijke angst dat hij zou worden ontdekt, en moest aan zijn Ring denken. Hij durfde nauwelijks adem te halen, maar toch werd het verlangen om hem uit zijn zak te halen zo sterk, dat hij langzaam zijn hand begon te bewegen. Hij voelde dat hij hem slechts om zijn vinger hoefde te laten glijden om veilig te zijn. De raad van Gandalf scheen onzinnig. Bilbo had de Ring gebruikt. ‘En ik ben nog steeds in de Gouw,’ dacht hij toen zijn hand het kettinkje waaraan de Ring zat aanraakte. Op dat moment ging de ruiter rechtop zitten en trok aan de teugels. Het paard stapte naar voren, eerst langzaam, maar ging toen over in een snelle galop.

Frodo kroop naar de kant van de weg en keek de ruiter na totdat deze in de verte verdween. Hij kon er niet helemaal zeker van zijn, maar het scheen hem toe dat het paard plotseling, voordat het aan het zicht onttrokken werd, van de weg afsloeg en in de bomen aan de rechterkant verdween.

‘Nou, dat noem ik heel vreemd en werkelijk verontrustend,’ zei Frodo bij zichzelf toen hij naar zijn metgezellen liep. Pepijn en Sam waren plat in het gras blijven liggen en hadden niets gezien; daarom beschreef Frodo de ruiter en zijn vreemde gedrag.

‘Ik kan niet zeggen waarom, maar ik was er zeker van dat hij me zocht of me probeerde te ruiken; en ik was er ook zeker van dat ik niet wilde dat hij mij zou ontdekken. Ik heb nog nooit eerder zoiets in de Gouw gezien of gevoeld.’

‘Maar wat heeft een van de Grote Lieden met ons te maken?’ vroeg Pepijn. ‘En wat voert hij uit in dit deel van de wereld?’

‘Er zijn enkele mensen in de buurt,’ zei Frodo. ‘Ergens in het Zuiderkwartier hebben ze moeilijkheden met Grote Lieden gehad, geloof ik. Maar van zoiets als deze ruiter heb ik nooit gehoord. Ik vraag me af waar hij vandaan komt.’

‘Met permissie,’ zei Sam plotseling. ‘Ik weet waar hij vandaan komt. Die zwarte ruiter komt uit Hobbitstee, tenzij hij niet de enige is. En ik weet ook waar hij naartoe gaat.’

‘Wat bedoel je?’ vroeg Frodo scherp, terwijl hij hem verbaasd aankeek. ‘Waarom ben je er niet eerder mee voor de draad gekomen?’

‘Het is me nu pas te binnen geschoten, meneer. Het zat zo: toen ik gisteravond met de sleutel naar ons hol terugging, zei mijn pa tegen me: Hallo, Sam! zei-ie. Ik dacht dat je vanmorgen met meneer Frodo was vertrokken. D’r is hier een vreemde klant naar meneer Balings van Balingshoek wezen vragen, en hij is net weg. Ik heb hem naar Bokkelburg gestuurd. Niet dat-ie me zo lekker zat. Hij scheen behoorlijk in de war toen ik hem vertelde dat meneer Balings zijn oude huis voorgoed had verlaten. Hij siste tegen me, dat deed-ie. Ik kreeg er kippenvel van. Wat voor soort man was het? vroeg ik aan de Gabber. Ik weet het niet, zei hij; maar het was geen hobbit. Hij was groot en zag er zwart uit, en hij boog zich over me heen. Ik veronderstel dat het een van de Grote Lieden uit vreemde landen was. Hij sprak raar.

Ik kon niet blijven om nog meer aan te horen, meneer, vanwege asdat u stond te wachten; en ik heb er zelf niet veel aandacht aan geschonken. De Gabber begint oud te worden en nogal blind, en het moet bijna donker geweest zijn toen deze gast de Heuvel opkwam en hem ontmoette toen hij een luchtje schepte aan het eind van ons laantje. Ik hoop dat hij er geen kwaad mee gedaan heeft, meneer, en ik ook niet.’

‘De Gabber valt in ieder geval niets te verwijten,’ zei Frodo. ‘Het klopt dat ik hem met een vreemdeling heb horen praten die naar mij scheen te vragen, en ik was bijna naar hem toe gegaan om te vragen wie het was. Ik wou dat ik het had gedaan of dat het me eerder was verteld. Ik zou dan misschien voorzichtiger zijn geweest op de weg.’

‘Maar misschien bestaat er geen verband tussen deze ruiter en de vreemdeling van de Gabber,’ zei Pepijn. ‘We hebben Hobbitstee in alle stilte verlaten en ik zie niet in hoe hij ons kan zijn gevolgd.’

‘En dat ruiken dan, meneer?’ zei Sam. ‘En de Gabber zei dat het een zwarte kerel was.’

‘Ik wou dat ik op Gandalf was blijven wachten,’ mompelde Frodo. ‘Maar misschien zou dat de zaak alleen maar erger hebben gemaakt.’

‘Dus dan weet of vermoed je iets omtrent deze ruiter,’ zei Pepijn, die de gemompelde woorden had opgevangen.

‘Ik weet het niet en wil er liever niet naar raden,’ zei Frodo.

‘Best, neef Frodo! Je mag je geheim voorlopig bewaren als je met alle geweld geheimzinnig wilt doen. Maar wat moeten wij ondertussen doen? Ik zou graag iets willen eten en drinken, maar op de een of andere manier lijkt het mij toch beter om verder te gaan. Je gepraat over snuivende ruiters met onzichtbare neuzen heeft me van streek gemaakt.’

‘Ja, we moesten maar verdergaan,’ zei Frodo, ‘maar niet over de weg – voor het geval dat de ruiter terugkeert, of er nog een andere achter hem aan komt. We hebben nog een flink stuk af te leggen vandaag. Bokland is nog mijlen ver weg.’

De schaduwen van de bomen lagen langgerekt en smal op het gras toen ze weer op pad gingen. Ze bleven nu op een steenworp van de linkerkant van de weg lopen en bleven zoveel mogelijk uit het zicht. Maar dit maakte het moeilijk voor hen, want het gras was dik en groeide in pollen, en de grond was oneffen en de bomen begonnen bosjes te vormen. De zon was rood achter de heuvels achter hen ondergegaan en de avond begon te vallen voordat ze aan het eind kwamen van de lange vlakte, die de weg doorsneed. Op dat punt boog hij naar links en liep af naar het laagland van de Jaal naar Stok; maar een landweg vertakte zich naar rechts en slingerde zich door een bos van oude eiken naar Bosrode. ‘Dat is onze weg,’ zei Frodo.

Niet ver van de kruising kwamen ze bij een enorm gevaarte van een boom; hij leefde nog en er zaten bladeren aan de kleine twijgen die aan de gebroken stompen van zijn lang geleden afgevallen takken waren ontsproten, maar hij was hol en was toegankelijk via een grote spleet aan de kant die van de weg was afgekeerd. De hobbits kropen erin, en gingen op een bodem van droge bladeren en vermolmd hout zitten. Ze rustten en aten een lichte maaltijd, terwijl ze rustig met elkaar spraken en af en toe luisterden. De schemering omringde hen toen ze naar de landweg terugkropen. De westenwind zuchtte in de takken. De bladeren fluisterden. Weldra begon de weg flauw maar gestadig in de schemering af te hellen. Een ster verscheen boven de bomen in het duisterende oosten vóór hen. Ze liepen naast elkaar in de pas om de moed erin te houden. Na een tijdje, toen de sterren talrijker en helderder werden, viel het gevoel van ongerustheid van hen af en ze luisterden niet langer naar het geluid van paardenhoeven. Ze begonnen zachtjes te neuriën, zoals hobbits meestal doen onder het lopen, vooral wanneer ze ’s avonds dichter bij huis komen. Bij de meeste hobbits is het een liedje voor het avondeten of voor het slapengaan; maar deze hobbits neurieden een wandelliedje (hoewel natuurlijk niet zonder dat er sprake was van avondeten en een bed). Bilbo Balings had de woorden gemaakt, op een wijsje dat zo oud was als de heuvels, en het aan Frodo geleerd toen ze op de landwegen van de Watervallei liepen en over Avonturen spraken.

Het vuur is in de haard bereid,

Een bed staat onder ’t dak gespreid;

Maar nog zijn wij niet lopensmoe,

Misschien zien wij wel om de hoek

Ineens een boom of hoge steen

Die niemand zag dan wij alleen.

Boom en bloem en blad en spriet,

Treuzel niet! Treuzel niet!

Heuvel, water, zon omgloord,

Loop maar door! Loop maar door!

Maar om de hoek wacht ons misschien,

Een weg of ingang, nooit gezien;

Al gaan wij nu eraan voorbij

Morgen wellicht al komen wij

Bij de geheime paden aan

Die leiden naar de Zon of Maan.

Appel, doorn, noot, hondsdraf.

Blijf eraf! Blijf eraf!

Zand en steen en plas en del,

’t Ga je wel! ’t Ga je wel!

Ons huis verruild voor wereld wijd,

En menig pad is er dat leidt

Door schaduw naar de nachterand

Tot alle sterren zijn ontbrand.

Dan keren wij op onze tred

En gaan terug naar huis en bed.

Mist en schemer, schaduwval,

Vervagen al! Vervagen al!

Vuur en licht en etenspret

En dan naar bed! En dan naar bed!

Het lied was uit. ‘En nu naar bed! En nu naar bed!’ zong Pepijn met hoge stem.

‘Ssst!’ zei Frodo. ‘Ik geloof dat ik weer hoeven hoor.’

Ze zwegen plotseling en bleven even roerloos staan als de schaduwen van de bomen en luisterden. Op de weg klonk het geluid van hoeven, een eind achter hen, maar het werd langzaam en duidelijk op de wind aangedragen. Snel en stil gingen ze van de weg af en renden de diepere schaduwen onder de eikenbomen in.

‘Laten we niet te ver gaan!’ zei Frodo. ‘Ik wil niet gezien worden, maar ik wil zien of dit weer een Zwarte Ruiter is.’

‘Goed!’ zei Pepijn. ‘Maar denk om het gesnuffel.’

De hoeven kwamen dichterbij. Ze hadden geen tijd om een betere schuilplaats op te zoeken dan de egale duisternis onder de bomen: Sam en Pepijn hurkten achter een dikke boomstam, terwijl Frodo een paar meter naar de weg terugkroop. Deze was grijs en bleek, als een vervagende lichtstreep door het bos. Daarboven was de donkere met sterren bezaaide hemel, maar er was geen maan.

Het geluid van hoeven verstomde. Toen Frodo keek, zag hij iets donkers over de lichtere plek tussen de bomen bewegen en toen stilhouden. Het zag eruit als de donkere schaduw van een paard dat door een kleinere, zwarte schaduw werd geleid. De zwarte schaduw stond vlak bij de plek waar ze van de weg af waren gegaan, en zwaaide van de ene kant naar de andere. Frodo meende een snuivend geluid te horen. De schaduw boog zich naar de grond en begon toen naar hem toe te kruipen.

Opnieuw werd Frodo aangegrepen door het verlangen om de Ring aan te doen, maar deze keer was het sterker dan eerst. Zo sterk dat zijn hand, bijna voor hij besefte wat hij deed, in zijn zak aan het zoeken was. Maar op dat ogenblik klonk er een geluid als een mengeling van lachen en zingen. Heldere stemmen klonken en vervaagden weer in de sterrennacht. De zwarte schaduw richtte zich op en trok zich terug. Hij klom op het schimmige paard en scheen over de weg in de duisternis aan de andere kant te verdwijnen. Frodo kon weer ademhalen.

‘Elfen!’ riep Sam schor fluisterend uit. ‘Elfen, meneer!’ Als ze hem niet hadden tegengehouden, zou hij uit de bomen naar de stemmen zijn gerend.

‘Ja, het zijn elfen,’ zei Frodo. ‘Je kunt ze soms in Houtenend aantreffen. Ze wonen niet in de Gouw, maar in het voorjaar en de herfst komen ze erdoor wanneer ze uit hun eigen landen achter de Torenheuvels wegtrekken. Daar ben ik dankbaar voor! Jullie hebben het niet gezien, maar die Zwarte Ruiter bleef juist hier staan en was zowaar naar ons toe aan het kruipen toen het lied weerklonk. Zodra hij de stemmen hoorde, glipte hij weg.’

‘En de elfen?’ vroeg Sam, veel te opgewonden om zich druk te maken over de ruiter. ‘Kunnen we niet naar ze gaan kijken?’

‘Hoor, ze komen onze kant uit,’ zei Frodo. ‘We hoeven alleen maar te wachten.’

Het gezang kwam dichterbij. Een heldere stem klonk nu boven de andere uit. Zij zong in de mooie elfentaal, die Frodo een beetje kende, maar die de anderen niet verstonden. Toch scheen het geluid dat zich met de melodie vermengde, in hun gedachten woorden te vormen die ze slechts gedeeltelijk begrepen. Dit was het lied zoals Frodo het hoorde:

Sneeuwwit! Sneeuwwit! O Vrouwe schoon!

Vorstin achter de Westerzee!

O Licht dat schijnt door ’t boompatroon

Voor ons die dwalen hier benee.

O Elbereth! Gilthoniel!

Adem en ogen: zuivere wel!

Sneeuwwit! Sneeuwwit! Voor u ons lied

Vanuit dit kustloos ver gebied.

O sterren die in ’t Zonloos Jaar

Zij strooide, hand vol schitterglans,

In windevelden, hel en klaar,

Zien wij uw zilveren bloesems thans!

O Elbereth! Gilthoniel!

Herinneren ons nog wonderwel

In dit verre land met bomen dicht

Op Westerzee uw sterrenlicht.

Het lied was uit. ‘Dit zijn Hoge Elfen! Ze spraken de naam van Elbereth!’ zei Frodo verbaasd. ‘Weinigen van dat schoonste volk worden ooit in de Gouw gezien. Er zijn er nu niet veel meer over in Midden-aarde, ten oosten van de Grote Zee. Dit is werkelijk een vreemd toeval!’

De hobbits zaten in de schaduw aan de kant van de weg. Het duurde niet lang voor de elfen over de weg naar het dal toe kwamen.

Ze gingen langzaam voorbij, en de hobbits konden het sterrenlicht op hun haar en in hun ogen zien glanzen. Zij hadden geen lichtjes bij zich, maar terwijl ze liepen scheen een glinstering, als het licht van de maan boven de rand van de heuvels voor zij opkomt, om hun voeten te spelen. Ze zwegen nu, en toen de laatste elf voorbijkwam, draaide hij zich om, keek naar de hobbits en lachte.

‘Heil, Frodo!’ riep hij. ‘Je bent laat op pad. Of ben je misschien verdwaald?’ Toen riep hij luid tegen de anderen, en het hele gezelschap hield halt en kwam om hen heen staan.

‘Dit is werkelijk wonderbaarlijk!’ zeiden ze. ‘Drie hobbits bij nacht in een bos. Zoiets hebben we niet meer meegemaakt sinds Bilbo wegging. Wat heeft dat te betekenen?’

‘Dat heeft te betekenen, schone lieden,’ zei Frodo, ‘dat wij dezelfde weg schijnen te volgen als jullie. Ik vind het prettig om onder de sterren te lopen. Maar jullie gezelschap zou me welkom zijn.’

‘Maar wij hebben geen behoefte aan ander gezelschap, en hobbits zijn zo saai,’ riepen ze lachend. ‘En hoe weet je dat wij dezelfde weg volgen als jullie, want jullie weten niet waar wij heen gaan.’

‘En hoe weten jullie mijn naam?’ vroeg Frodo op zijn beurt.

‘We weten vele dingen,’ zeiden ze. ‘We hebben je vroeger vaak met Bilbo gezien, hoewel jij ons misschien niet gezien hebt.’

‘Wie zijn jullie, en wie is jullie heer?’ vroeg Frodo.

‘Ik ben Gildor,’ antwoordde hun leider, de elf die hem het eerst had begroet. ‘Gildor Inglorion van het Huis van Finrod. We zijn Bannelingen, en sommigen van onze verwanten zijn lang geleden vertrokken en we vertoeven hier nu alleen maar enige tijd voordat we over de Grote Zee terugkeren. Maar sommige verwanten van ons wonen nog vredig in Rivendel. Kom nu, Frodo, vertel ons eens wat je doet? Want we zien dat er een schaduw van angst over je hangt.’

‘O Wijze Lieden!’ viel Pepijn hen happig in de rede. ‘Vertel ons van de Zwarte Ruiters!’

‘Zwarte Ruiters?’ zeiden ze zacht. ‘Waarom vraag je naar de Zwarte Ruiters?’

‘Omdat twee Zwarte Ruiters ons vandaag hebben ingehaald, of één dat twee keer heeft gedaan,’ zei Pepijn. ‘Nog maar kort geleden glipte hij weg toen jullie naderden.’

De elfen antwoordden niet meteen, maar spraken zacht met elkaar in hun eigen taal. Ten slotte wendde Gildor zich tot de hobbits. ‘Wij willen er hier niet over spreken,’ zei hij. ‘Het lijkt ons het beste dat jullie nu met ons meegaan. Het is niet onze gewoonte, maar voor deze keer zullen we jullie meenemen en jullie kunnen de nacht bij ons doorbrengen als je wilt.’

‘O schone lieden! Dit is meer geluk dan waarop ik durfde hopen,’ zei Pepijn. Sam was sprakeloos. ‘Ik dank u hartelijk, Gildor Inglorion,’ zei Frodo met een buiging. ‘Elen síla lúmenn’ omentielvo, – een ster schijnt neer op het uur van onze ontmoeting,’ voegde hij er in de hoogelfse taal aan toe.

‘Wees voorzichtig, vrienden!’ riep Gildor lachend uit. ‘Vertel geen geheimen! Hier is een geleerde in de Oude Taal. Bilbo is een goede leermeester geweest. Heil, elfenvriend!’ zei hij met een buiging naar Frodo. ‘Kom nu met je vrienden en voeg je bij ons gezelschap! Jullie kunnen het beste in het midden lopen, opdat jullie niet verdwalen. Jullie zullen misschien moe zijn voor we halt houden.’

‘Waarom? Waar gaan jullie heen?’ vroeg Frodo.

‘Voor vannacht gaan we naar de bossen op de heuvels boven Bosrode. Het is enkele mijlen ver, maar aan het einde ervan zullen jullie kunnen rusten en het zal jullie reis van morgen bekorten.’

Ze liepen nu weer zwijgend verder en gingen als schaduwen en kleine lichtjes voorbij: want elfen konden (nog beter dan hobbits) zonder enig gerucht lopen, als ze dat wilden. Pepijn begon zich al gauw slaperig te voelen en struikelde een paar keer, maar iedere keer stak een elf naast hem zijn arm uit om hem voor een val te behoeden. Sam liep naast Frodo, als in een droom, met een half angstige, half verbaasde blik van vreugde op zijn gezicht.

De bossen aan weerskanten van de weg begonnen dichter te worden; de bomen waren nu jonger en stonden dichter bij elkaar, en toen de weg nog meer daalde en in een plooi tussen de heuvels liep, stonden er vele dichte hazelaarsbosjes tegen de hellingen aan beide kanten. Ten slotte sloegen de elfen van het pad af. Een groen ruiterpad lag bijna onzichtbaar tussen de bosjes aan de rechterkant, en dit volgden ze terwijl het slingerend over de beboste hellingen naar de top van een heuvelrug liep, die zich tegen het lager gelegen landschap van het rivierdal aftekende. Plotseling kwamen ze uit de schaduw van de bomen tevoorschijn, en vóór hen lag een wijde grasvlakte, grijs onder de nachtelijke hemel. Zij was aan drie kanten door bomen ingesloten, maar oostwaarts liep het terrein steil naar beneden en de toppen van de donkere bomen die aan de voet van de helling groeiden, lagen beneden hun voeten. Dichterbij schitterden een paar lichtjes van het dorp Bosrode.

De elfen gingen in het gras zitten en spraken zacht met elkaar; zij schenen verder geen notitie van de hobbits te nemen. Frodo en zijn metgezellen wikkelden zich in mantels en dekens, en voelden zich slaperig worden. De nacht ging verder, en de lichtjes in het dal gingen uit. Pepijn viel in slaap, met een groene graspol als kussen.

Hoog in het oosten straalden de Remmirath, de Netsterren, en langzaam boven de mist uit rees de rode Borgil, gloeiend als een juweel van vuur. Toen, alsof de lucht zich verplaatste, werd alle mist als een sluier weggetrokken en daar stond, terwijl hij over de rand van de wereld klom, de Hemelse Zwaarddrager, Menelvagor met zijn stralende gordel. De elfen begonnen allen te zingen. Plotseling vlamde onder de bomen een vuur op met een rode vlam. ‘Kom!’ riepen de elfen de hobbits toe. ‘Kom! Nu is het tijd voor een gesprek en vrolijkheid!’

Pepijn ging rechtop zitten en wreef zich de ogen uit. Hij rilde.

‘Er is een vuur in de zaal en eten voor hongerige gasten,’ zei een elf die voor hem stond.

Aan het zuidelijke uiteinde van het grasveld was een opening. Daar liep de groene vloer het bos in en vormde een grote ruimte als een zaal, met als dak de takken van de bomen. Hun grote stammen stonden als pilaren aan iedere kant. In het midden laaide een houtvuur, en aan de boompilaren brandden toortsen met lichten van goud en zilver. De elfen zaten om het vuur heen in het gras of op de afgezaagde ringen van oude stammen. Sommigen liepen af en aan met bekers en schonken drank; anderen brachten eten op hoog opgetaste schalen en borden.

‘Dit is maar een armzalige maaltijd,’ zeiden ze tegen de hobbits, ‘want we verblijven in het groene woud, ver van onze kastelen. Als jullie ooit bij ons thuis te gast komen, zullen we je beter onthalen.’

‘Het lijkt me goed genoeg voor een verjaardagsfeest,’ zei Frodo.

Pepijn herinnerde zich later weinig van het eten of drinken, want zijn geest was vervuld met het licht op de gezichten van de elfen en het geluid van hun stemmen, zo verschillend en mooi, dat het was alsof hij wakend droomde. Maar hij herinnerde zich dat er brood was dat de smaak van een voortreffelijk witbrood voor iemand die honger lijdt overtrof, en vruchten zoet als wilde bessen en smakelijker dan de gekweekte vruchten in tuinen; hij dronk een beker die was gevuld met een geurige drank, koel als een heldere fontein, goud als een zomermiddag.

Sam was niet in staat om onder woorden te brengen wat hij die nacht had gevoeld of gedacht, hoewel het in zijn herinnering bleef als een van de grootste gebeurtenissen van zijn leven. Hij benaderde het nog het dichtst toen hij eens zei: ‘Nou, meneer, als ik zulke appels kon laten groeien, zou ik mezelf pas een tuinman noemen. Maar hun gezang is me werkelijk recht door het hart gegaan, als u me vat.’

Frodo zat opgetogen te eten, te drinken en te praten, maar zijn gedachten waren voornamelijk bij wat er werd gezegd. Hij kende de elfentaal een weinig en luisterde aandachtig. Nu en dan sprak hij met hen die hem bedienden en bedankte hen in hun eigen taal. Zij glimlachten naar hem en zeiden lachend: ‘Hij is een juweel van een hobbit!’

Na een tijdje viel Pepijn vast in slaap, en werd opgetild en naar een prieel onder de bomen gedragen; daar werd hij op een zacht bed neergelegd en sliep de rest van de nacht door. Sam weigerde zijn meester te verlaten. Toen Pepijn weg was, ging hij ineengedoken aan Frodo’s voeten zitten, waar hij ten slotte begon te knikkebollen en de ogen sloot. Frodo bleef lang wakker, met Gildor pratend.

Ze spraken over vele dingen, oud en nieuw, en Frodo stelde Gildor vele vragen over gebeurtenissen in de wijde wereld buiten de Gouw.

Het nieuws was voornamelijk droevig en onheilspellend: over dreigende duisternis, de oorlogen van de mensen en de vlucht van de elfen. Ten slotte stelde Frodo de vraag die hem zo na aan het hart lag: ‘Zeg me eens, Gildor, heb je Bilbo ooit gezien sinds hij van ons is weggegaan?’

Gildor glimlachte. ‘Ja,’ zei hij. ‘Twee keer. Hij heeft op deze zelfde plaats afscheid van ons genomen. Maar ik heb hem nog een keer gezien, ver hiervandaan.’ Meer wilde hij niet over Bilbo zeggen, en Frodo zweeg.

‘Je vraagt of vertelt me niet veel over jezelf, Frodo,’ zei Gildor. ‘Maar ik weet al het een en ander en ik kan meer van je gezicht en uit de gedachten die je vragen ingeven, opmaken. Je verlaat de Gouw, maar toch twijfel je eraan of je zult vinden wat je zoekt, of zult bereiken wat je wilt, of dat je ooit zult terugkeren. Is dat niet zo?’

‘Inderdaad,’ zei Frodo, ‘maar ik dacht dat mijn vertrek een geheim was, dat alleen aan Gandalf en mijn trouwe Sam bekend was.’ Hij keek op Sam neer, die zachtjes aan het snurken was.

‘De Vijand zal het geheim niet van ons te weten komen.’

‘De Vijand?’ vroeg Frodo. ‘Dus dan weet je waarom ik de Gouw verlaat?’

‘Ik weet niet om welke reden de Vijand je achtervolgt,’ antwoordde Gildor, ‘maar ik merk dat hij dat doet – hoe vreemd me dat ook voorkomt. En ik waarschuw je dat er nu zowel voor als achter je, en aan beide kanten, gevaar dreigt.’

‘Je bedoelt de Ruiters? Ik was al bang dat zij dienaren van de Vijand waren. Wat zijn de Zwarte Ruiters eigenlijk?’

‘Heeft Gandalf je niets verteld?’

‘Over dergelijke schepselen niets.’

‘Dan denk ik dat het niet aan mij is om meer te zeggen – opdat angst je niet van je reis zal weerhouden. Want het schijnt me toe dat je net op tijd bent vertrokken, als je al op tijd bent. Je moet je nu haasten en noch hier blijven, noch terugkeren, want de Gouw is niet langer veilig voor je.’

‘Ik kan me geen angstwekkender nieuws voorstellen dan jouw toespelingen en waarschuwingen,’ riep Frodo uit. ‘Ik wist dat er gevaar op mijn weg lag, maar ik verwachtte niet het in onze eigen Gouw tegen te komen. Kan een hobbit dan niet in vrede van het Water naar de Rivier lopen?’

‘Maar het is niet je eigen Gouw,’ zei Gildor. ‘Anderen hebben hier gewoond voordat er hobbits waren; en anderen zullen hier wonen wanneer er geen hobbits meer bestaan. De wijde wereld is overal om je heen: jullie kunnen jezelf insluiten, maar jullie kunnen haar niet voor altijd buitensluiten!’

‘Ik weet het – maar toch heeft ze me altijd zo veilig en vertrouwd toegeschenen.

Wat moet ik nu doen? Mijn plan was om de Gouw in het geheim te verlaten en naar Rivendel te gaan, maar nu worden mijn voetstappen gevolgd nog voor ik in Bokland ben aangekomen.’

‘Ik vind dat je je toch aan je plan moet houden,’ zei Gildor. ‘Ik denk niet dat de Weg je moed te boven zal gaan. Maar als je duidelijker raad wilt, moet je die aan Gandalf vragen. Ik ken de reden voor je vlucht niet en daarom weet ik niet met welke middelen je achtervolgers je zullen belagen. Deze dingen moet Gandalf weten. Ik veronderstel dat je hem zult zien voor je de Gouw verlaat?’

‘Ik hoop het. Maar dat is ook iets waar ik me zorgen over maak. Ik heb Gandalf al vele dagen verwacht. Hij zou op zijn laatst twee nachten geleden naar Hobbitstee zijn gekomen, maar hij is niet komen opdagen. Ik vraag me af wat er gebeurd kan zijn. Moet ik op hem wachten?’

Gildor zweeg een ogenblik. ‘Dit nieuws bevalt me niet,’ zei hij ten slotte. ‘Dat Gandalf laat is, voorspelt weinig goeds. Maar men zegt weleens: bemoei u niet met de zaken van tovenaars, want ze zijn spitsvondig en gauw boos. De keus is aan jou: gaan of wachten.’

‘En men zegt ook,’ antwoordde Frodo, ‘ga niet om raad naar de elfen, want zij zullen tegelijkertijd nee en ja zeggen.’

‘Werkelijk?’ vroeg Gildor lachend. ‘Elfen geven zelden onvoorzichtige raad, want raad is een gevaarlijk geschenk, zelfs van de wijzen aan de wijzen, en alle zaken kunnen ten kwade keren. Maar wat wil je? Je hebt me niet alles over jezelf verteld; en hoe zal ik dan beter kunnen kiezen dan jij zelf? Maar als je raad wilt, zal ik je die ter wille van onze vriendschap geven. Ik ben van mening dat je onmiddellijk moet gaan, zonder uitstel, en als Gandalf niet komt voor je op weg gaat, raad ik je ook dit aan: ga niet alleen. Neem vrienden mee die je kunt vertrouwen en die bereid zijn met je mee te gaan. Je mag hier wel dankbaar voor zijn, want ik geef niet graag raad. De elfen hebben hun eigen zorgen en hun eigen verdriet, en ze hebben weinig te maken met de zaken van hobbits of andere schepselen op aarde. Onze paden kruisen elkaar zelden, hetzij bij toeval of met opzet. In deze ontmoeting schuilt misschien meer dan toeval, hoewel het doel ervan me niet duidelijk is, en ik ben bang om te veel te zeggen.’

‘Ik ben je bijzonder dankbaar,’ zei Frodo. ‘Maar ik wou dat je me duidelijk vertelde wat de Zwarte Ruiters zijn. Als ik je raad opvolg, zal het wel eens lang kunnen duren voor ik Gandalf zie, en ik moet toch weten wat het gevaar is dat me achtervolgt.’

‘Is het niet genoeg te weten dat zij dienaren van de Vijand zijn?’ antwoordde Gildor. ‘Ontvlucht ze! Spreek niet met ze! Ze zijn levensgevaarlijk. Vraag me niet meer! Maar mijn hart zegt me dat jij, Frodo, zoon van Drogo, voor alles voorbij is, meer van deze veile zaken af zult weten dan Gildor Inglorion. Moge Elbereth je beschermen!’

‘Maar waar zal ik moed vinden?’ vroeg Frodo. ‘Die heb ik bovenal nodig.’

‘Moed vind je op de meest onwaarschijnlijke plaatsen,’ zei Gildor. ‘Wanhoop niet! Ga nu slapen! Morgenochtend zullen wij verdwenen zijn, maar we zullen onze boodschappen door de landen zenden. De Zwervende Gezelschappen zullen van je reis op de hoogte worden gesteld, en zij die de macht tot het goede bezitten zullen waken. Ik noem jou elfenvriend; en mogen de sterren het einde van je weg verlichten! Zelden hebben wij zo’n behagen geschept in vreemdelingen, en het is goed de woorden van de Oude Taal van de lippen van andere zwervers in de wereld te horen!’

Frodo voelde dat de slaap hem overmande toen Gildor ophield met spreken. ‘Ik wil nu slapen,’ zei hij, en de elf leidde hem naar een plekje naast Pepijn, en hij wierp zich op een bed en viel onmiddellijk in een droomloze sluimering.

IV. Een korte weg naar champignons

Frodo werd ’s morgens verkwikt wakker. Hij lag in een prieel dat gevormd werd door een levende boom, met bebladerde takken die tot op de grond hingen. Zijn matras bestond uit varens en gras, diep, zacht en vreemd geurig. De zon scheen door de ritselende bladeren, die nog groen waren. Hij sprong op en verliet de plek.

Sam zat in het gras aan de rand van het bos. Pepijn stond de hemel en het weer te bestuderen. Van de elfen viel geen spoor te bekennen.

‘Ze hebben vruchten, drank en brood voor ons achtergelaten,’ zei Pepijn. ‘Kom ontbijten. Het brood smaakt bijna even lekker als gisteravond. Ik wilde eigenlijk niets voor je overlaten, maar Sam stond erop.’

Frodo ging naast Sam zitten en begon te eten. ‘Wat is het plan voor vandaag?’ vroeg Pepijn.

‘Om zo vlug mogelijk naar Bokkelburg te lopen,’ zei Frodo en richtte al zijn aandacht op het eten.

‘Denk je dat we iets van die Ruiters zullen zien?’ vroeg Pepijn opgewekt. Onder de ochtendzon scheen het vooruitzicht een hele colonne van ze te zien hem niet erg te verontrusten.

‘Waarschijnlijk wel,’ zei Frodo, die het niet prettig vond eraan te worden herinnerd. ‘Maar ik hoop de Rivier over te steken zonder dat ze ons zien.’

‘Ben je van Gildor iets over ze te weten gekomen?’

‘Niet veel – alleen maar toespelingen en raadsels,’ zei Frodo ontwijkend.

‘Heb je het over dat gesnuffel gehad?’

‘Daar hebben we niet over gesproken,’ zei Frodo met een volle mond.

‘Dat had je wél moeten doen. Ik ben er zeker van dat het erg belangrijk is.’

‘In dat geval zou Gildor het zeker niet hebben willen uitleggen,’ zei Frodo scherp. ‘En laat me nu even met rust! Ik heb geen zin om een hele reeks vragen te beantwoorden terwijl ik zit te eten. Ik wil nadenken!’

‘Goeie hemel!’ zei Pepijn. ‘Aan het ontbijt?’

Frodo liep naar de rand van het grasveld. De heldere ochtend – verraderlijk helder, vond hij – had de angst voor een achtervolging niet uit zijn geest gebannen; en hij dacht over Gildors woorden na. Hij hoorde Pepijns vrolijke stem. Hij was zingend op het gras aan het rondrennen.

‘Nee, dat zou ik niet kunnen!’ zei hij bij zichzelf. ‘Het is tot daaraan toe om mijn jonge vrienden met me mee te nemen op de tocht door de Gouw, tot we hongerig en moe zijn, en eten en een bed een weldaad zijn. Maar om hen mee in ballingschap te nemen, waar misschien geen remedie is voor honger en vermoeidheid, is een heel andere zaak – zelfs al zouden ze me willen vergezellen. De erfenis is van mij alleen. Ik denk dat ik Sam niet eens behoor mee te nemen.’ Hij keek naar Sam Gewissies en zag dat die naar hem stond te kijken.

‘En, Sam,’ zei hij. ‘Hoe staan de zaken? Ik verlaat de Gouw zo vlug mogelijk – eigenlijk heb ik zojuist besloten om nog geen dag in Krikhol te blijven wachten, als het aan mij ligt.’

‘Uitstekend, meneer!’

‘Ben je nog altijd van plan met me mee te gaan?’

‘Ja.’

‘Maar het zal erg gevaarlijk worden, Sam. Het is al gevaarlijk.

Hoogstwaarschijnlijk zal geen van ons terugkeren.’

‘Als u niet terugkomt, meneer, zal ik ook niet terugkeren, dat staat als een paal boven water,’ zei Sam. Laat hem niet in de steek, zeiden ze tegen me. Hem in de steek laten, zei ik. Daar denk ik niet over. Ik ga met hem mee, al klimt hij naar de maan. En als ooit een van die Zwarte Ruiters hem probeert tegen te houden, zal hij eerst met Sam Gewissies moeten afrekenen, zei ik. Ze moesten lachen.’

‘Wie zijn die zij, en waar heb je het over?’

‘De elfen, meneer. We hebben gisteravond wat zitten praten, en ze schenen te weten dat u wegging, dus zag ik er het nut niet van in om het te ontkennen. Wonderbaarlijke lieden, die elfen, meneer. Wonderbaarlijk.’

‘Dat zijn ze,’ zei Frodo. ‘Vind je ze nog zo aardig, nu je ze van dichtbij hebt gezien?’

‘Ze schijnen enigszins boven mijn voorkeur of afkeer verheven, zogezegd,’ antwoordde Sam langzaam. ‘Het schijnt er niet op aan te komen wat ik van ze vind. Ze zijn heel anders dan ik verwachtte – zo oud en jong, en zo vrolijk en droevig, als het ware.’

Frodo keek Sam nogal verbaasd aan en verwachtte half een uiterlijk teken te zien van de vreemde verandering die hij had ondergaan. Het klonk niet als de stem van de oude Sam Gewissies die hij meende te kennen. Maar hij zag eruit als de oude Sam Gewissies, zoals hij daar zat, behalve dat zijn gezicht ongewoon nadenkend stond.

‘Heb je er nu nog wel behoefte aan de Gouw te verlaten – nu je wens om hen te zien al in vervulling is gegaan?’ vroeg hij.

‘Ja, meneer. Ik weet niet hoe ik het moet zeggen, maar na gisteravond voel ik me anders. Ik schijn op de een of andere manier vooruit te zien. Ik weet dat er een heel lange weg voor ons ligt, naar de duisternis; maar ik weet dat ik niet terug kan. Het is nu niet langer om elfen of draken of bergen te zien dat ik mee wil – ik weet eigenlijk niet goed wat ik wil, maar ik heb iets te doen voor het allemaal voorbij is, en het ligt vóór mij, niet in de Gouw. Ik moet doorzetten, meneer, als u me vat.’

‘Niet helemaal. Maar wel weet ik dat Gandalf een goede metgezel voor me heeft gekozen. Ik ben tevreden. We zullen samen gaan.’

Frodo beëindigde zijn ontbijt in stilte. Toen stond hij op en tuurde over het landschap dat voor hem lag, en riep Pepijn.

‘Allemaal klaar om te vertrekken?’ vroeg hij toen Pepijn kwam aanhollen. ‘We moeten meteen weggaan. We hebben lang geslapen en hebben nog heel wat mijlen voor de boeg.’

‘Je bedoelt dat jij lang geslapen hebt,’ zei Pepijn. ‘Ik was allang op en we zaten er alleen op te wachten tot jij klaar was met eten en denken.’

‘Ik ben nu met allebei klaar. En ik ga zo vlug mogelijk op weg naar de Pont van Bokkelburg. Ik ben niet van plan een omweg te maken, terug naar de weg die we gisteravond hebben verlaten; ik steek van hieruit recht het land door.’

‘Dan zul je moeten vliegen,’ zei Pepijn. ‘Te voet kun je dit land nergens recht doorkruisen.’

‘Het is in ieder geval korter dan via de weg,’ antwoordde Frodo. ‘De Pont ligt ten oosten van Bosrode, maar de verharde weg beschrijft een bocht naar links – je kunt daar in het noorden een bocht ervan zien liggen. Hij loopt om het noordelijke einde van de Moer heen, en komt bij de straatweg van de Brug ten noorden van Stok uit. Maar dat is mijlen om. We kunnen ons een kwart van de afstand besparen als we van hier in rechte lijn naar de Pont gaan.’

‘Kortere wegen veroorzaken lange vertragingen,’ wierp Pepijn tegen. ‘Het terrein in deze omgeving is oneffen, en er zijn moerassen en allerlei obstakels in de Moer – ik ken het land in deze contreien. En als je je soms zorgen maakt over de Zwarte Ruiters, ik zie niet in dat het veel verschil maakt of je ze nu op een weg of in een bos of een veld tegenkomt.’

‘Hobbits zijn minder gemakkelijk in bossen en velden te vinden,’ zei Frodo. ‘En als je wordt verondersteld op de weg te zijn, is er een kans dat men je ook op de weg zal zoeken, en niet ergens anders.’

‘Vooruit dan maar,’ zei Pepijn. ‘Ik zal je in elk moeras en iedere greppel volgen. Maar het is zwaar! Ik had erop gerekend dat we voor zonsondergang De Gouden Baars in Stok zouden bereiken. Het beste bier in het Oosterkwartier, althans vroeger; het is lang geleden sinds ik het heb geproefd.’

‘Dat geeft de doorslag!’ zei Frodo. ‘Hoewel het afsnijden van wegen dan een lang oponthoud moge veroorzaken, geldt dat nog meer voor herbergen. We moeten je tot elke prijs van De Gouden Baars weg zien te houden. We willen voor donker in Bokkelburg zijn. Wat vind jij, Sam?’

‘Ik ben het met u eens, meneer Frodo,’ zei Sam (ondanks zijn persoonlijke bedenkingen en een diepe teleurstelling over het beste bier in het Oosterkwartier).

‘Als we dan door moerassen en kreupelhout moeten zwoegen, kunnen we beter meteen gaan!’ zei Pepijn.

Het was al bijna even warm als het de vorige dag was geweest, maar in het westen kwamen wolken opzetten. Het zag ernaar uit dat het zou gaan regenen. De hobbits klauterden langs een groene glooiing naar omlaag en doken in het dichte geboomte beneden. De bedoeling was dat ze Bosrode links zouden laten liggen en schuin door de bossen die op de oostzijde van de heuvel groeiden zouden steken, tot ze het laagland daarachter zouden bereiken. Vandaar konden ze rechtstreeks naar de Pont gaan over land dat, op een paar heggen en greppels na, vlak was. Frodo schatte dat ze hemelsbreed ongeveer achttien mijl te gaan hadden.

Hij merkte weldra dat het struikgewas dichter en verwarder was dan het er had uitgezien. Er waren geen paden in het kreupelhout en ze kwamen niet erg vlug vooruit. Toen ze moeizaam aan de voet van de glooiing waren gekomen, zagen ze dat er achter hen een stroom uit de heuvels in een diep uitgeschuurde bedding liep, met steile, glibberige oevers die dicht begroeid waren met doornstruiken. Ongelukkigerwijze kruiste hij precies de lijn die ze hadden uitgestippeld. Ze konden er niet overheen springen of er op een andere manier over komen zonder nat of modderig te worden of schrammen op te lopen. Ze bleven staan en vroegen zich af wat ze moesten doen. ‘De eerste tegenslag,’ zei Pepijn somber.

Sam Gewissies keek achterom. Door een opening in de bomen zag hij een stukje van de top van de groene helling waarlangs ze waren afgedaald.

‘Kijk!’ zei hij, terwijl hij Frodo’s arm beetpakte. Allen keken en op de heuvelrand hoog boven hen zagen ze tegen de hemel een paard staan. Ernaast stond een zwarte gebogen figuur.

Onmiddellijk gaven ze het idee om terug te gaan op. Frodo ging hun voor en dook vlug in de dichte bosjes naast de beek. ‘Pfff!’ zei hij tegen Pepijn. ‘We hadden allebei gelijk! Het is nu al misgegaan met de kortere weg, maar we hebben net op tijd dekking gezocht.

Jij hebt scherpe oren, Sam; kun je iets horen naderen?’

Ze bleven staan en hielden de adem in terwijl ze luisterden, maar er was niets van een achtervolger te horen. ‘Ik denk niet dat hij zijn paard die helling zal laten afdalen,’ zei Sam. ‘Maar ik denk wel dat hij weet dat we erlangs zijn afgedaald. We moesten maar liever verdergaan.’

Dat was gemakkelijker gezegd dan gedaan. Ze hadden hun pakken te dragen en de bosjes en braamstruiken lieten hen niet gemakkelijk door. Ze waren door de heuvelrug achter hen van de wind afgesneden, en de atmosfeer was stil en drukkend. Toen ze eindelijk tot meer open terrein waren doorgedrongen, waren ze warm en moe en zaten onder de schrammen en wisten ook niet meer precies welke kant ze uitgingen. De oevers van de stroom werden minder hoog toen hij de vlakte bereikte en hij werd ook breder en ondieper op zijn loop naar de Moer en de Rivier.

‘Wel allemachtig, dit is de Stokbeek,’ zei Pepijn. ‘Als we willen proberen weer op onze koers te komen, moeten we hem meteen oversteken en rechts aanhouden.’

Zij doorwaadden de stroom en haastten zich over een brede open vlakte, met riet begroeid en zonder bomen, aan de andere kant.

Daarna kwamen ze weer bij een boomgordel: voornamelijk hoge eiken met hier en daar een olm of es. De grond was hier vrij vlak en er was weinig kreupelhout, maar de bomen stonden zo dicht op elkaar, dat ze niet ver voor zich uit konden zien.

De bladeren stoven op in plotselinge windvlagen, en uit de bewolkte hemel begonnen regendruppels te vallen. Toen ging de wind liggen en de regen gutste neer. Ze sjouwden zo hard ze konden verder, over gras en door dikke hopen droge bladeren; en rondom hen spetterde en druppelde de regen. Ze spraken niet, maar keken almaar achterom, en van de ene kant naar de andere.

Na een half uur zei Pepijn: ‘Ik hoop dat we niet te ver naar het zuiden zijn gegaan en het bos niet in de lengte doorlopen. Het is geen erg brede gordel – ik zou hebben gezegd een mijl op zijn breedst – en we hadden er nu al door moeten zijn.’

‘Het heeft geen zin om nu te gaan zigzaggen,’ zei Frodo. ‘Dat zal de zaak er niet beter op maken. Laten we maar gewoon verder lopen. Ik weet eigenlijk niet eens of ik al in het open veld wil komen.’

Ze gingen nog een paar mijl verder. Toen kwam de zon weer achter de rafelige wolken tevoorschijn en de regen nam af. Het was al middag en ze vonden dat het hoog tijd werd om te eten. Onder een olm hielden ze halt; hoewel de bladeren snel geel begonnen te worden, waren ze toch nog dicht en de grond aan de voet ervan was vrij droog en beschut. Toen ze hun maaltijd begonnen te bereiden, merkten ze dat de elfen hun flessen met een heldere drank hadden gevuld, lichtgoud van kleur; hij had de geur van honing die uit vele bloemen was gepuurd, en was verwonderlijk verkwikkend.

Weldra zaten ze te lachen en lapten ze de regen en de Zwarte Ruiters aan hun laars. De laatste paar mijlen zouden spoedig achter hen liggen, dachten ze. Frodo leunde met zijn rug tegen de boomstam en sloot de ogen. Sam en Pepijn zaten naast hem en begonnen te neuriën en toen zacht te zingen:

Ho! Ho! Ho! De fles schenkt me troost

Voor hartenpijn en smarten. Proost!

Al regent het en waait de wind,

Op een weg die nog geen einde vindt,

Laat onder een hoge boom liggen mij

Terwijl de wolken drijven voorbij.

Ho! Ho! Ho! begonnen ze weer, luider nu. Ineens hielden ze op. Frodo sprong overeind. Een langgerekte klacht woei op de wind aan, als de kreet van een boosaardig en eenzaam schepsel. Hij zwol aan en nam af, eindigend met een hoge doordringende noot. Terwijl ze daar zaten en stonden, alsof ze plotseling waren verstijfd, werd hij beantwoord door een andere kreet, zachter en verder weg, maar niet minder angstaanjagend. Toen viel er een stilte die alleen werd verbroken door het geluid van de wind in de bladeren.

‘En wat denken jullie dat ’t was?’ vroeg Pepijn eindelijk, die zijn best deed om luchthartig te spreken, maar wiens stem toch enigszins trilde. ‘Als het een vogel was, dan was het er een die ik nooit eerder in de Gouw heb gehoord.’

‘Het was geen vogel of ander dier,’ zei Frodo. ‘Het was een roep of een signaal – er klonken woorden in die kreet, hoewel ik ze niet kon verstaan. Maar er is niet één hobbit die zo’n stem heeft.’

Meer werd er niet over gezegd. Ze dachten allen aan de Ruiters, maar geen van hen repte erover. Ze hadden nu geen zin om te blijven, maar ook niet om verder te gaan; toch moesten ze vroeg of laat de open vlakte oversteken om de Pont te bereiken, en het was het beste om zo gauw mogelijk door te lopen, zolang het nog licht was. Binnen enkele ogenblikken hadden ze hun pakken weer op de rug genomen en waren op weg.

Het duurde niet lang voor het bos ineens eindigde. Brede graslanden strekten zich voor hen uit. Ze zagen nu dat ze inderdaad te veel zuidelijk hadden aangehouden. In de verte, over het vlakke land, konden ze de lage heuvel van Bokkelburg aan de overkant van de Rivier zien, maar deze was nu links van hen. Behoedzaam uit de bosrand tevoorschijn kruipend, staken ze zo vlug ze konden het open veld over.

Eerst waren ze angstig, nu ze de beschutting van het bos hadden verlaten. Ver achter hen lag de hoogte waar ze hadden ontbeten. Frodo verwachtte min of meer de kleine, verre gestalte van een ruiter op de heuvelrug donker tegen de lucht te zien afsteken, maar er was geen spoor van te bekennen. De zon, die uit de brekende wolken ontsnapte scheen nu weer vrolijk, terwijl zij naar de heuvels zonk. Hun angst ebde weg, hoewel ze zich nog niet op hun gemak voelden. Maar het landschap werd gaandeweg minder interessant en ordelijker. Ze bereikten weldra goed bewerkte velden en weilanden; er waren hagen, hekken en sloten voor de drainering. Alles scheen rustig en vredig, een gewone uithoek van de Gouw. Met iedere stap werden ze opgewekter. De omtrek van de Rivier kwam dichterbij en de Zwarte Ruiters schenen fantomen te worden uit de bossen die ze nu ver achter zich hadden gelaten.

Ze liepen langs de rand van een groot koolraapveld, en kwamen bij een stevig hek. Daarachter liep een met sporen doorsneden laan tussen goed onderhouden heggen naar een groepje bomen in de verte. Pepijn bleef staan.

‘Ik ken deze velden en dit hek,’ zei hij. ‘Dit is Bamvoorlang; het land van de oude boer Van der Made. Dat is zijn boerderij daarginds tussen de bomen.’

‘Als je alles hebt gehad, krijg je dat ook nog,’ zei Frodo en keek bijna even verschrikt alsof Pepijn had gezegd dat de oprijlaan de gang was die naar het hol van een draak voerde. De anderen keken hem verbaasd aan.

‘Wat heb je tegen de oude Van der Made?’ vroeg Pepijn. ‘Hij is een goede vriend van alle Brandebokken. Natuurlijk is hij een verschrikking voor overtreders en zijn honden zijn woest, maar per slot van rekening wonen ze hier vlak bij de grens en moeten ze meer op hun hoede zijn.’

‘Dat weet ik!’ zei Frodo. ‘Maar toch,’ voegde hij er met een beschaamd lachje aan toe, ‘ben ik doodsbang voor hem en zijn honden. Ik heb zijn boerderij jaren en jaren links laten liggen. Hij heeft me er een paar keer op betrapt dat ik champignons stal toen ik nog als jongen op de Brandeburcht woonde. De laatste keer heeft hij me geslagen en me aan zijn honden laten zien. “Zie je, jongens,” zei hij, “de volgende keer dat dit luizenjong weer voet op mijn land zet, mogen jullie hem opvreten. Doe hem nu maar uitgeleide!” Ze joegen me helemaal naar de Pont. Ik ben de schrik nooit te boven gekomen, hoewel ik moet zeggen dat de dieren goed waren afgericht en me niets zouden hebben gedaan.’

Pepijn moest lachen. ‘Nou, dan is het tijd om het goed te maken. Vooral als je weer in Bokland komt wonen. De oude Van der Made is werkelijk een bovenstebeste kerel – als je zijn champignons met rust laat. Laten we de laan in gaan, dan zijn we niet in overtreding. Als we hem tegenkomen, zal ik het woord wel doen. Hij is een vriend van Merijn, en er was een tijd dat ik hier vaak met hem kwam.’

Ze liepen de laan door totdat ze de rieten daken van een groot huis en boerenschuren door de bomen zagen schemeren. De Van der Mades en de Platvoeten uit Stok woonden, als de meeste bewoners van de Moer, in huizen; en zijn boerderij van baksteen was stevig gebouwd en omgeven door een hoge muur. In de muur was een brede houten poort, die toegang gaf tot de laan. Plotseling, toen ze naderbij kwamen, barstte er een verschrikkelijk gebas en geblaf los en een harde stem riep: ‘Greep! Klauw! Wolf! Vooruit, jongens!’

Frodo en Sam bleven als aan de grond genageld staan, maar Pepijn liep een paar passen verder. De poort ging open en drie grote honden renden de laan in en stormden onder woedend geblaf op de reizigers af. Ze schonken geen aandacht aan Pepijn, maar Sam deinsde terug tegen de muur, terwijl twee wolfachtige honden hem achterdochtig besnuffelden en gromden zodra hij zich bewoog. De grootste en boosaardigste van de drie bleef voor Frodo staan, de haren overeind en grommend.

Door de poort kwam nu een brede, gedrongen hobbit met een rond, blozend gezicht. ‘Hallo! Hallo! En wie mogen jullie dan wel zijn, en wat moeten jullie?’ vroeg hij.

‘Goeiemiddag, meneer Van der Made!’ zei Pepijn.

De boer keek hem eens goed aan. ‘Allemachtig, als dat jongeheer Pepijn niet is – meneer Peregrijn Toek, moet ik zeggen!’ riep hij uit, terwijl zijn dreigende blik in een brede glimlach veranderde.

‘Het is lang geleden sinds ik u hier heb gezien. Het is een geluk voor u dat ik u ken. Ik ging net uit om mijn honden op iedere vreemdeling af te sturen. Er zijn rare dingen aan de hand vandaag. Natuurlijk krijgen we in deze buurt soms vreemde lieden die rondzwerven. Te dicht bij de Rivier,’ zei hij hoofdschuddend. ‘Maar deze kerel was de vreemdste die ik ooit heb gezien. Hij zal geen tweede keer zonder mijn verlof over mijn land rijden, niet als ik het kan verhinderen.’

‘Welke kerel bedoelt u?’ vroeg Pepijn.

‘Hebt u hem dan niet gezien?’ vroeg de boer. ‘Hij is nog niet zo lang geleden door de laan naar de straatweg gegaan. Het was een rare gast en hij had allemaal merkwaardige vragen. Maar misschien wilt u binnenkomen, dan kunnen we het nieuws meer op ons gemak bespreken. Ik heb een goed vaatje bier staan als u en uw vrienden er iets voor voelen, meneer Toek.’

Het was duidelijk dat de boer hun meer zou vertellen als hij dat in zijn eigen tijd en op zijn eigen manier mocht doen, dus namen ze de uitnodiging aan. ‘En de honden?’ vroeg Frodo angstig.

De boer lachte. ‘Die zullen u geen kwaad doen – tenzij ik het hun gelast. Hier, Greep! Klauw! Achter!’ riep hij. ‘Achter! Wolf!’ Tot opluchting van Frodo en Sam liepen de honden weg en lieten hen met rust.

Pepijn stelde de twee anderen aan de boer voor. ‘Meneer Frodo Balings,’ zei hij. ‘Misschien herinnert u zich hem niet meer, maar hij heeft vroeger op de Brandeburcht gewoond.’ Bij de naam Balings schrok de boer en keek Frodo scherp aan. Eén ogenblik dacht Frodo dat hij zich de gestolen champignons herinnerde, en dat hij de honden zou bevelen hem uitgeleide te doen. Maar boer Van der Made pakte hem bij de arm.

‘Wel heb je ooit!’ riep hij uit. ‘Meneer Balings, nee maar. Kom binnen! We moeten praten.’

Zij traden de keuken van de boer binnen en gingen voor de grote haard zitten. Vrouw Van der Made bracht bier in een enorme kan en vulde vier grote kroezen. Het brouwsel was voortreffelijk en Pepijn werd ruimschoots schadeloos gesteld voor het feit dat hij De Gouden Baars misliep. Sam proefde achterdochtig van zijn bier. Hij koesterde een aangeboren wantrouwen tegenover de bewoners van andere delen van de Gouw en hij was ook niet geneigd snel vriendschap te sluiten met iemand die zijn meester had geslagen, hoe lang geleden ook.

Na enkele opmerkingen over het weer en de vooruitzichten voor de oogst (die niet slechter waren dan anders) zette boer Van der Made zijn beker neer en keek hen beurtelings aan.

‘Welnu, meneer Peregrijn,’ zei hij, ‘waar mag u dan wel vandaan komen en waar mag u dan wel naartoe gaan? Kwam u mij opzoeken? Want als dat zo is, dan was u mijn poort voorbijgegaan zonder dat ik u had gezien.’

‘Welnee,’ antwoordde Pepijn. ‘Om u de waarheid te zeggen en omdat u het toch al hebt geraden, we zijn de laan van de andere kant in gekomen. We zijn over uw velden gekomen. Maar dat was helemaal per ongeluk. We zijn in de bossen bij Bosrode verdwaald toen we via een kortere weg probeerden de Pont te bereiken!’

‘Als u haast had, had u beter de weg kunnen nemen,’ zei de boer. ‘Maar daar maakte ik me geen zorgen over. U hebt verlof over mijn land te lopen als u daar zin in hebt, meneer Peregrijn. En u ook, meneer Balings – hoewel ik er wat onder verwed dat u nog altijd van champignons houdt.’ Hij lachte. ‘Ja, ik herkende de naam. Ik herinner me de tijd nog toen de jonge Frodo Balings een van de ergste belhamels van Bokland was. Maar ik dacht niet aan champignons. Ik had de naam Balings net gehoord voordat u kwam opdagen. Wat denkt u dat die rare klant aan me vroeg?’

Ze wachtten in spanning tot hij verder zou gaan. ‘Welnu,’ vervolgde de boer, langzaam genietend ter zake komend, ‘hij kwam op een groot zwart paard door de poort rijden, die toevallig openstond, tot vlak voor mijn deur. Hij was zelf ook helemaal zwart, en gehuld in een mantel met kap alsof hij onbekend wilde blijven. Wat in Gouwsnaam zou hij van me willen? dacht ik bij mezelf. We zien niet vaak Grote Lieden over de grens en in ieder geval had ik nog nooit van zo iemand als deze kerel gehoord.

“Ook goeiendag,” zei ik, terwijl ik naar hem toe ging. “Deze laan loopt dood, en waar je ook heen gaat, je vlugste weg is terug naar de weg.” Zijn voorkomen beviel me niet, en toen Greep naar buiten kwam, snoof hij één keer en jankte alsof hij was geslagen; hij stak zijn staart tussen de benen en rende huilend weg. De zwarte kerel zat helemaal stil.

“Ik kom van ginder,” zei hij, langzaam en nogal stijf, achterom naar het westen wijzend, over mijn velden nota bene. “Heb je Balings gezien?” vroeg hij met een vreemde stem, en boog zich naar me over. Ik kon helemaal geen gezicht zien, want zijn kap viel heel ver naar voren, en ik voelde een soortement rilling over mijn rug lopen. Maar ik zag toch niet in waarom hij zo brutaal over mijn land moest komen rijden.

“Scheer je weg!” zei ik. “Er zijn hier geen Balingsen. Je bent in het verkeerde deel van de Gouw. Daarvoor moet je teruggaan naar het westen, naar Hobbitstee – maar deze keer kun je de weg nemen.”

“Balings is vertrokken,” antwoordde hij fluisterend. “Hij is onderweg. Hij is niet ver hiervandaan. Ik moet hem hebben. Als hij langskomt, wil je me dan waarschuwen? Ik zal terugkomen met goud.”

“Nee, dat zul je niet,” zei ik. “Je gaat terug naar waar je thuishoort, en gauw een beetje. Ik geef je één minuut voor ik al mijn honden op je afstuur.”

Hij stootte een sissend geluid uit. Misschien was het een lach, maar misschien ook niet. Toen liet hij zijn grote paard recht op me afkomen en ik kon nog maar net opzij springen. Ik riep de honden, maar hij keerde om en reed als de weerlicht door de poort de laan uit naar de straatweg. Wat vindt u daarvan?’

Frodo bleef een ogenblik naar het vuur zitten staren, maar zijn enige gedachte was hoe ze in ’s hemelsnaam de Pont konden bereiken. ‘Ik weet niet wat ik ervan moet vinden,’ zei hij ten slotte.

‘Dan zal ik u zeggen wat ik ervan vind,’ zei Van der Made. ‘U had zich nooit met lieden uit Hobbitstee moeten inlaten, meneer Frodo. Het zijn rare lui daar.’ Sam schoof op zijn stoel heen en weer en keek de boer onvriendelijk aan. ‘Maar u bent altijd een roekeloze knaap geweest. Toen ik hoorde dat u de Brandebokken had verlaten om naar die oude meneer Bilbo te gaan, zei ik dat u zich moeilijkheden op de hals ging halen. Let op mijn woorden, dat komt allemaal door dat vreemde gedoe van meneer Bilbo. Ze zeggen dat hij op een rare manier in vreemde streken aan zijn geld is gekomen. Misschien zijn er lieden die willen weten wat er van het goud en de juwelen is geworden die hij in de heuvel van Hobbitstee heeft begraven, naar ik heb horen verluiden.’

Frodo zei niets; de slimme veronderstellingen van de boer waren nogal verontrustend.

‘Nou, meneer Frodo,’ vervolgde Van der Made. ‘Ik ben blij dat u zo verstandig bent geweest om naar Bokland terug te gaan. Mijn raad is: blijf daar! En zorg dat u niets met die vreemde lui te maken krijgt. U zult gauw genoeg vrienden in deze buurt krijgen. En als er weer van die zwarte kerels achter u aan zitten, zal ik ze onder handen nemen. Ik zal zeggen dat u dood bent, of uit de Gouw bent vertrokken, of wat u maar wilt. En dat is misschien nog waar ook, want waarschijnlijk zitten ze achter nieuws over de oude meneer Bilbo aan.’

‘Daar kon u weleens gelijk in hebben,’ zei Frodo, terwijl hij de blik van de boer ontweek en in het vuur staarde.

Van der Made keek hem nadenkend aan. ‘Nou, ik zie dat u er uw eigen ideeën op na houdt,’ zei hij. ‘Het is zo klaar als een klontje dat het geen toeval was dat u en die Zwarte Ruiter op dezelfde middag hier bracht; en misschien was mijn nieuws eigenlijk geen groot nieuws voor u. Ik vraag u niet me iets te vertellen dat u voor u wilt houden, maar ik kan zien dat u een of ander probleem hebt. Misschien denkt u wel dat het niet zo gemakkelijk zal zijn om de Pont te bereiken zonder te worden gepakt.’

‘Dat dacht ik inderdaad,’ zei Frodo. ‘Maar we moeten proberen er te komen, en dat bereiken we niet door te zitten nadenken. Daarom vrees ik dat we moeten opstappen. Heel erg bedankt voor uw vriendelijkheid. Dertig jaar lang heb ik in angst en vrees voor u en uw honden geleefd, boer Van der Made, hoewel u er misschien om zult lachen. Het is jammer, want ik heb er een goede vriend door gemist. En nu spijt het me zo gauw te moeten vertrekken. Maar ik zal misschien eens terugkomen – als ik de kans krijg.’

‘U bent altijd welkom,’ zei Van der Made. ‘Maar nu heb ik een idee. De zon is bijna onder en we gaan ons avondmaal gebruiken, want we gaan meestal met de kippen op stok. Als meneer Peregrijn en u allemaal zouden kunnen blijven om een hapje met ons mee te eten, zou ons dat veel genoegen doen!’

‘En ons ook!’ zei Frodo. ‘Maar ik vrees dat we meteen weg moeten. Zoals het er nu voor staat, zal het al donker zijn voordat we bij de Pont aankomen.’

‘Ha, maar wacht eens even! Ik wou zeggen: nadat we wat gegeten hebben, zal ik een kleine wagen uit de schuur halen en u allen naar de Pont rijden. Dat zal u een stevige wandeling besparen, en misschien bespaart het u ook moeilijkheden van andere aard.’

Frodo nam de uitnodiging nu dankbaar aan, tot opluchting van Pepijn en Sam. De zon was al achter de westelijke heuvels verdwenen, en het begon donker te worden. Twee van Van der Mades zonen en zijn drie dochters kwamen binnen, en er werd een overvloedige maaltijd op de grote tafel gezet. De keuken was met kaarsen verlicht en het vuur werd opgestookt. Vrouw Van der Made liep bedrijvig af en aan. Een paar andere hobbits, die deel uitmaakten van het boerenhuishouden, kwamen binnen. Kort daarop zaten ze met z’n veertienen aan tafel. Er was volop bier en een enorme schaal met champignons en gebakken spek, buiten wat er nog aan andere stevige boerenkost was. De honden lagen voor het vuur op zwoerden en beenderen te knagen.

Toen ze gegeten hadden, gingen de boer en zijn zonen met een lantaarn naar buiten en brachten de wagen in gereedheid. Het was donker op het erf toen de gasten naar buiten kwamen. Ze gooiden hun pakken aan boord en klommen erop. De boer zat op de bok en spoorde zijn twee stevige pony’s aan. Zijn vrouw stond in het licht van de open deur.

‘Pas maar goed op jezelf, Van der Made!’ riep ze. ‘Ga niet met vreemdelingen bekvechten en kom meteen terug!’

‘Ja hoor,’ zei hij en reed de poort door. Er was nu geen zuchtje wind; de avond was stil en vredig en de lucht was kil. Ze reden zonder licht en deden kalm aan. Na een paar mijl hield de laan op, na een diepe greppel te zijn overgestoken en een kleine helling naar de hoog gelegen straatweg op te zijn gegaan.

Van der Made stapte af en keek goed naar beide kanten, noord en zuid, maar er was niets te zien in de duisternis, en er was geen geluid te horen in de stille lucht. Dunne nevelslierten van de rivier hingen boven de dijken en kropen over de velden.

‘Er komt een dichte mist opzetten,’ zei Van der Made, ‘maar ik zal mijn lantaarns pas opsteken als ik naar huis terugga. We zullen vanavond alles wat er over de weg gaat kunnen horen, lang voordat we het te zien krijgen.’

Het was minstens vijf mijl van Van der Mades laan tot de Pont. De hobbits pakten zich goed in, maar hun oren waren gespitst op ieder ander geluid dan het geknars van de wielen en het trage geklepper van de hoeven van de pony’s. Het scheen Frodo toe dat de wagen nog langzamer was dan een slak. Naast hem zat Pepijn te knikkebollen, maar Sam staarde in de opkomende mist voor zich uit.

Eindelijk bereikten ze het begin van de oprit naar de Pont. Deze was aangegeven door twee hoge witte palen, die ineens rechts van hen opdoemden. Boer Van der Made toomde zijn pony’s in en de wagen kwam krakend tot stilstand. Ze begonnen net aanstalten te maken om eruit te klauteren, toen ze plotseling datgene hoorden wat ze allen hadden gevreesd: hoeven op de weg voor hen. Het geluid kwam naar hen toe.

Van der Made sprong van de wagen af, hield de hoofden van de pony’s vast en staarde in de duisternis voor zich uit. Klik-klak-klikklak kwam het geluid van de naderende ruiter. De hoefslagen klonken luid in de stille, mistige lucht.

‘Ik zou me maar verstoppen als ik u was, meneer Frodo,’ zei Sam bezorgd. ‘Gaat u in de wagen liggen en trek dekens over u heen; we zullen die ruiter wel rechtsomkeert laten maken!’ Hij klauterde de wagen uit en ging naast de boer staan. Zwarte Ruiters zouden over zijn lijk moeten gaan als ze in de buurt van de wagen wilden komen.

Klik-klak-klik-klak. De ruiter was nu bijna bij hen.

‘Hallo daar!’ riep boer Van der Made. De naderende hoeven bleven staan. Ze meenden dat ze vaag een donkere, in een mantel gehulde gestalte in de mist konden onderscheiden, een meter of twee voor hen.

‘Nu dan!’ zei de boer, terwijl hij Sam de teugels toewierp en naar voren liep. ‘Geen stap dichterbij! Wat wil je en waar ga je naartoe?’

‘Ik zoek meneer Balings. Hebt u hem gezien?’ vroeg een gedempte stem – maar de stem was die van Merijn Brandebok. Een donkere lantaarn kwam tevoorschijn en het licht ervan scheen op het verbaasde gezicht van de boer.

‘Meneer Merijn!’ riep hij uit.

‘Natuurlijk. Wie dacht je dan dat het was?’ vroeg Merijn, terwijl hij naar voren kwam. Toen hij uit de mist opdoemde en hun angst verdween, scheen hij plotseling tot het gewone hobbitformaat ineen te schrompelen. Hij bereed een pony en had een sjaal om de hals en kin gewikkeld tegen de mist.

Frodo sprong van de wagen om hem te begroeten. ‘Dus daar ben je eindelijk!’ zei Merijn. ‘Ik begon me af te vragen of je vandaag nog wel zou komen opdagen, en ik was juist op weg terug naar mijn avondeten. Toen het mistig begon te worden, ben ik naar Stok gereden om te kijken of je soms in een greppel was gevallen. Maar ik ben een boon als ik weet van welke kant je bent gekomen. Waar heb je ze gevonden, boer Van der Made? In je eendenvijver?’

‘Nee, ik trof ze op mijn land aan,’ zei de boer, ‘en had bijna mijn honden op hen losgelaten; maar ze zullen u het hele verhaal ongetwijfeld vertellen. Als u me niet kwalijk neemt, meneer Merijn en meneer Frodo en u allemaal, ik ga nu maar eens naar huis terug. Vrouw Van der Made zal zich wel ongerust maken nu de mist zo dicht wordt.’

Hij reed de wagen achteruit de weg op en keerde hem. ‘Nu, goeienavond allemaal,’ zei hij. ‘Het is een rare dag geweest, zogezeid. Maar eind goed, al goed; hoewel we dat misschien niet moeten zeggen voor we goed en wel thuis zijn. Ik moet u bekennen dat ik blij zal zijn als ik er ben.’ Hij stak zijn lantaarns aan en stond op. Plotseling haalde hij een grote mand onder zijn bank tevoorschijn. ‘Ik zou het bijna vergeten,’ zei hij. ‘Vrouw Van der Made heeft dit voor meneer Balings meegegeven, met haar complimenten.’ Hij overhandigde de mand en vertrok, uitgeleide gedaan door een koor van dankbetuigingen en goedenavonden.

Zij keken de bleke lichtkringen om zijn lantaarns na, terwijl ze in de mistige nacht verdwenen. Plotseling begon Frodo te lachen: uit het afgedekte mandje steeg de geur van champignons op.

V. Een samenzwering ontmaskerd

‘We kunnen nu zelf ook maar beter naar huis gaan,’ zei Merijn. ‘Ik begrijp dat er aan dit alles een luchtje zit, maar het zal moeten wachten tot we thuis zijn.’

Ze sloegen de weg naar de Pont in, die recht en goed onderhouden was en omzoomd werd door grote witgekalkte stenen. Na ongeveer honderd meter bracht die hen naar de oever van de rivier, waar een lange houten aanlegsteiger was. Een grote platte pont lag langszij gemeerd. De witte bolders aan de waterkant glommen in het licht van twee lampen op hoge palen. Achter hen waren de mistbanken in de vlakke velden nu boven de heggen uitgestegen, maar het water voor hen was donker, met slechts enkele opstijgende slierten als stoom tussen het riet en de oever. Aan de overkant scheen de mist minder te zijn.

Merijn leidde de pony over een loopplank naar de pont, en de anderen volgden. Toen duwde Merijn langzaam af met een lange boom. Voor hen stroomde de Brandewijn, traag en breed. Aan de overkant was de oever steil en een slingerend pad liep er van de aanlegsteiger tegenop. Er schitterden daar lichtjes. Daarachter rees de Bokheuvel op, en door verdwaalde mistflarden straalden veel ronde vensters, geel en rood. Dat waren de ramen van de Brandeburcht, de oude bakermat van de Brandebokken.

Lang geleden was Gorhendad Oubok, het hoofd van de familie Oubok, een van de oudste van de Moer en zelfs van de gehele Gouw, de rivier overgestoken die oorspronkelijk de grens vormde met de landen in het oosten. Hij bouwde (en groef ) de Brandeburcht, veranderde zijn naam in Brandebok, vestigde zich er en werd meester over wat eigenlijk een klein onafhankelijk land was. Zijn familie werd groter en groter, en bleef na zijn levensdagen toenemen, tot de Brandeburcht vrijwel de hele onderkant van de Heuvel in beslag nam en drie grote voordeuren, vele zij-ingangen en ongeveer honderd ramen had. De Brandebokken en de velen die afhankelijk van hen waren, begonnen er toen overal omheen te graven, en later te bouwen. Dat was de oorsprong van Bokland: een dichtbevolkte strook tussen de rivier en het Oude Woud, een soort kolonie van de Gouw. Het voornaamste dorp was Bokkelburg, dat op de hellingen en glooiingen achter de Brandeburcht lag gegroepeerd.

De bewoners van de Moer gingen vriendschappelijk met de Boklanders om, en het gezag van de Meester van de Burcht (zoals het hoofd van de familie Brandebok werd genoemd) werd nog altijd erkend door de boeren tussen Stok en Lisse. Maar de meeste bewoners van de oude Gouw vonden de Boklanders excentriek, halve buitenlanders als het ware. Hoewel ze eigenlijk niet veel van de andere hobbits van de Vier Kwartieren verschilden. Behalve op één punt: ze waren dol op boten en sommigen van hen waren zelfs de zwemkunst machtig. Hun land was aanvankelijk in het oosten onbeschermd geweest, maar aan die kant hadden ze een haag aangelegd: de Hoge Haag. Deze was vele generaties geleden geplant en was nu dicht en hoog, want ze werd voortdurend verzorgd. Ze liep helemaal van de Brandewijnbrug, in een grote lus, die zich van de rivier afboog, naar Haageinde (waar de Wilgewinde uit het Bos in de Brandewijn stroomde): meer dan twintig mijl van het ene einde tot het andere. Maar natuurlijk bood ze geen volledige bescherming. Op vele plaatsen kwam het Woud vlak bij de haag. De Boklanders hielden hun deuren na donker afgesloten, en ook dat was niet gebruikelijk in de Gouw.

De pont voer langzaam over het water. De oever van Bokland kwam dichterbij. Sam was het enige lid van het gezelschap dat nog nooit eerder de rivier was overgestoken. Hij kreeg een vreemd gevoel toen de traag murmelende stroom voorbijgleed; zijn oude leven lag achter hem in de nevels, voor hem lag het onbekende avontuur. Hij krabde zijn hoofd en heel even wenste hij dat meneer Frodo zijn leven rustig op Balingshoek had kunnen voortzetten.

De vier hobbits stapten de pont af. Merijn legde hem vast en Pepijn leidde de pony het pad al op toen Sam (die achterom had gekeken als om afscheid te nemen van de Gouw) schor fluisterde: ‘Kijk eens achterom, meneer Frodo! Ziet u iets?’

Op de aanlegsteiger aan de overkant, onder de verre lampen, konden ze nog net een gestalte onderscheiden; het leek wel een zwart pak dat was achtergelaten. Maar terwijl ze stonden te kijken, scheen het zich te bewegen en van de ene kant naar de andere te zwaaien, alsof het iets op de grond zocht. Toen kroop het, of trok het zich hurkend in de duisternis achter de lampen terug.

‘Wat in Gouwsnaam is dat?’ riep Merijn uit.

‘Iets dat ons volgt,’ zei Frodo. ‘Maar vraag nu niet meer! Laten we meteen weggaan.’ Ze haastten zich het pad op naar de top van de aardwal, maar toen ze achteromkeken, was de andere oever in mist gehuld en was er niets te zien.

‘De hemel zij dank dat je geen boten aan de westelijke oever hebt liggen,’ zei Frodo. ‘Kunnen paarden de rivier oversteken?’

‘Ze kunnen twintig mijl noordwaarts naar de Brandewijnbrug gaan – of anders kunnen ze zwemmen,’ antwoordde Merijn. ‘Hoewel ik nog nooit heb gehoord van een paard dat de Brandewijn is overgezwommen. Maar wat hebben paarden ermee te maken?’

‘Dat zal ik je later vertellen. Laten we eerst zorgen dat we binnenkomen; dan kunnen we praten.’

‘Goed! Jij en Pepijn kennen de weg; dus ik zal maar verder rijden en Dikkie Burger waarschuwen dat jullie eraan komen. We zullen voor het avondeten zorgen, en zo.’

‘We hebben vroeg bij boer Van der Made gegeten,’ zei Frodo, ‘maar er kan nog wel wat bij.’

‘Dat komt in orde! Geef mij dat mandje maar!’ zei Merijn en reed in de duisternis vooruit.

Het was een flink eind van de Brandewijnbrug naar Frodo’s nieuwe huis in Krikhol. Ze kwamen aan de linkerkant langs de Bokheuvel en de Brandeburcht, en aan de rand van Bokkelburg kwamen ze op de hoofdweg van Bokland, die van de Brug naar het zuiden liep. Een halve mijl ten noorden hiervan was rechts van hen een laan. Die volgden ze enkele mijlen door het golvende landschap. Eindelijk kwamen ze bij een smal hek in een dichte haag. In het donker was er niets van het huis zien: het stond een eind van de laan af, midden op een groot rond grasveld, omringd door een gordel van lage bomen binnen de buitenste haag. Frodo had het gekozen omdat het in een afgelegen hoek van het land stond en er geen andere woningen dichtbij stonden. Je kon naar binnen en naar buiten gaan zonder te worden opgemerkt. Het was lang geleden door de Brandebokken gebouwd voor gasten of familieleden die zich een tijdje aan het drukke leven op de Brandeburcht wilden onttrekken. Het was een ouderwets landelijk huis, dat zoveel mogelijk op een hobbithol leek; het was lang en laag, zonder bovenverdieping, en had een dak van plaggen, ronde ramen en een grote ronde deur.

Toen ze het groene pad van het hek opliepen, was er geen licht te zien; de ramen waren donker en geblindeerd. Frodo klopte op de deur en Dikkie Burger deed open. Een vriendelijk licht straalde naar buiten. Ze glipten vlug over de drempel en sloten zichzelf en het licht in. Ze stonden in een grote hal met aan weerskanten deuren; voor hen liep een gang door het midden naar het achterhuis.

‘Nou, wat vind je ervan?’ vroeg Merijn, die door de gang kwam aanlopen. ‘We hebben ons best gedaan om het in korte tijd zo huiselijk mogelijk te maken. Per slot van rekening zijn Dikkie en ik hier gisteren pas met de laatste karrenvracht aangekomen.’

Frodo keek om zich heen. Het zag er net uit als thuis. Vele van zijn eigen geliefde spullen – of Bilbo’s spullen (ze deden hem in hun nieuwe omgeving sterk aan Bilbo denken) – waren zoveel mogelijk neergezet zoals ze op Balingshoek hadden gestaan. Het was een prettig, gerieflijk, gastvrij huis en hij betrapte zich erop dat hij wenste dat hij hier werkelijk was gekomen om zich in rustige afzondering te vestigen. Het scheen niet eerlijk dat hij zijn vrienden al die moeite had laten doen, en hij vroeg zich weer af hoe hij hun het nieuws zou vertellen dat hij hen spoedig moest verlaten, vrijwel onmiddellijk zelfs. Toch zou hij dat deze avond nog moeten doen, voor ze allen naar bed gingen.

‘Het is schitterend,’ zei hij moeizaam. ‘Ik heb nauwelijks het idee dat ik verhuisd ben.’

De reizigers hingen hun mantels op en stapelden hun pakken op de vloer. Merijn leidde hen de gang door en opende aan het eind ervan een deur. Ze zagen de gloed van een vuur en een wolk stoom.

‘Een bad!’ riep Pepijn. ‘O gezegende Meriadoc!’

‘In welke volgorde zullen we erin duiken?’ vroeg Frodo. ‘De oudste het eerst, of de vlugste? In beide gevallen zul jij de laatste zijn, meester Peregrijn.’

‘Je kunt erop vertrouwen dat ik de zaken beter regel dan dat!’ zei Merijn. ‘We kunnen ons leven in Krikhol niet beginnen met ruzie te maken over een bad. In die kamer staan tobbes en een koperen ketel vol kokend water. Er zijn ook handdoeken, matten en zeep. Ga naar binnen en schiet op!’ Merijn en Dikkie gingen naar de keuken aan de andere kant van de gang en legden de laatste hand aan een laat avondmaal. Uit de badkamer klonken brokstukken van wedijverende liederen, vermengd met het geluid van geplas en gespetter. De stem van Pepijn klonk plotseling boven die van de anderen uit toen hij een van Bilbo’s geliefde badliederen zong.

Zing hé! voor het bad aan het eind des daags

Dat modder en moeheid van ons verjaagt.

Een dwaas is hij die dit niet zingt:

O! Water Heet is een nobel ding!

O! Zoet is de ruisende regenval,

en de beek die danst van berg naar dal,

maar beter dan regen of kabbelende stroom

is Water Heet dat dampt en stoomt.

O! Water koud gieten we in nood

door een droge keel, en de vreugd is groot;

maar Bier is beter, als drank ontbreekt,

En Water Heet dat het stof losweekt.

O! Water is mooi dat hoog opspuit

in een witte fontein, met klaterend geluid;

maar nooit nog klonk een fontein zo zoet,

als spetterend Heet Water aan mijn voet.

Er klonk een enorm geplas en Frodo riep: Hoei! Het bleek dat een groot gedeelte van de inhoud van Pepijns bad een fontein had nagebootst en omhoog was gespoten.

Merijn ging naar de deur. ‘Wat zouden jullie zeggen van eten en bier in de keel?’ riep hij. Frodo kwam naar buiten, zijn haar afdrogend.

‘Er zit zoveel water in de lucht, dat ik naar de keuken ga om de laatste hand aan mezelf te leggen,’ zei hij.

‘Goeie grutten!’ zei Merijn, toen hij naar binnen keek. De stenen vloer dreef eenvoudig. ‘Jullie moeten dat eerst opdweilen voor je iets te eten krijgt, Peregrijn,’ zei hij. ‘Schiet op, anders wachten we niet op je.’

Ze aten hun avondmaal in de keuken aan een tafel bij het vuur. ‘Ik neem aan dat jullie drieën niet nog eens champignons willen,’ zei Fredegar niet erg hoopvol.

‘Of we dat willen!’ riep Pepijn.

‘Ze zijn van mij!’ zei Frodo. ‘Die heb ik van vrouw Van der Made gekregen, een koningin onder de boerenvrouwen. Als je je hebberige handen thuishoudt, zal ik ze opdienen.’

Hobbits zijn verzot op champignons en overtreffen in dit opzicht zelfs de gulzigste voorliefden van de Grote Lieden; een feit dat de verre expedities van de jonge Frodo naar de beroemde velden van de Moer en de woede van de beledigde Van der Made gedeeltelijk verklaart. Bij deze gelegenheid was er volop voor allen, ook naar hobbitmaatstaven. Daarna kwamen er nog een hoop andere gerechten, en toen ze klaar waren, slaakte zelfs Dikkie Burger een zucht van voldoening. Ze schoven de tafel achteruit en trokken hun stoelen rond het vuur.

‘We ruimen later wel af,’ zei Merijn. ‘Vertel me nu alles maar eens! Ik heb zo’n idee dat jullie avonturen hebben beleefd, wat niet erg eerlijk was zonder mij. Ik wil een volledig verslag, en bovenal wil ik weten wat er met de oude Van der Made aan de hand was, en waarom hij op een dergelijke manier tegen mij sprak. Hij klonk bijna alsof hij bang was, als dat mogelijk is.’

‘We zijn allemaal bang geweest,’ zei Pepijn na een stilte, waarin Frodo zwijgend naar het vuur zat te staren. ‘Dat zou jij ook zijn geweest als je twee dagen lang door Zwarte Ruiters achterna was gezeten.’

‘Wat zijn dat?’

‘Zwarte gestalten die op zwarte paarden rijden,’ antwoordde Pepijn. ‘Als Frodo niets wil zeggen, zal ik je het hele verhaal van het begin af aan vertellen.’ Toen gaf hij een volledig verslag van hun reis, van het ogenblik dat ze uit Hobbitstee waren vertrokken. Sam ondersteunde zijn betoog herhaaldelijk met knikjes en uitroepen.

Frodo bleef zwijgen.

‘Ik zou geneigd zijn te denken dat je het allemaal uit je duim hebt gezogen,’ zei Merijn, ‘als ik die zwarte figuur niet op de aanlegsteiger had gezien – en die vreemde klank in Van der Mades stem niet had gehoord. Wat vind jij van dit alles, Frodo?’

‘Neef Frodo is erg gesloten geweest,’ zei Pepijn. ‘Maar nu is het tijd om openhartiger te worden. Tot nu toe is boer Van der Mades vermoeden dat het iets met de schat van de oude Bilbo te maken heeft onze enige aanwijzing geweest.’

‘Dat was maar een veronderstelling,’ zei Frodo haastig. ‘Van der Made weet niets.’

‘De oude Van der Made is een schrandere kerel,’ zei Merijn. ‘Er speelt zich een hoop achter dat ronde gezicht van hem af dat niet in zijn woorden tot uiting komt. Ik heb gehoord dat hij vroeger het Oude Woud placht te bezoeken, en hij staat erom bekend dat hij een heleboel vreemde dingen weet. Maar je kunt ons minstens zeggen, Frodo, of je zijn veronderstelling goed of slecht vindt.’

‘Ik vind,’ zei Frodo, ‘dat het een goede veronderstelling was, voor zover dat mogelijk is. Er is inderdaad een verband met Bilbo’s vroegere avonturen, en de Ruiters zoeken, of misschien zou je speuren moeten zeggen, naar hem of naar mij. Ik vrees ook, als je het wilt weten, dat het allesbehalve grappig is en dat ik hier, noch ergens anders veilig ben.’ Hij liet zijn ogen langs de ramen en de muren glijden, alsof hij vreesde dat ze plotseling zouden inzakken. De anderen keken hem zwijgend aan en wisselden veelbetekenende blikken met elkaar.

‘Hij komt er zo mee voor de draad,’ fluisterde Pepijn tegen Merijn.

Merijn knikte.

‘Welnu!’ zei Frodo ten slotte, terwijl hij rechtop ging zitten en zijn rug strekte, alsof hij een beslissing had genomen. ‘Ik kan het niet langer voor me houden. Ik heb jullie allemaal iets te vertellen. Maar ik weet niet hoe ik moet beginnen.’

‘Ik denk dat ik je kan helpen,’ zei Merijn kalm, ‘door je er zelf iets van te vertellen.’

‘Wat bedoel je?’ vroeg Frodo, hem angstvallig aankijkend.

‘Eenvoudig dit, m’n beste ouwe Frodo; je voelt je ongelukkig, omdat je niet weet hoe je afscheid moet nemen. Je was natuurlijk van plan de Gouw te verlaten. Maar je hebt het gevaar eerder ontmoet dan je verwachtte, en nu wil je meteen vertrekken. En je hebt er geen zin in. We zijn heel erg met je begaan.’

Frodo opende zijn mond en deed hem weer dicht. Zijn verbaasde blik was zo komisch, dat ze moesten lachen. ‘Beste ouwe Frodo!’ zei Pepijn. ‘Dacht je nu werkelijk dat je ons allemaal zand in de ogen had gestrooid? Daar ben je op geen stukken na voorzichtig of slim genoeg voor geweest. Het is zo klaar als een klontje dat je al vanaf april van dit jaar van plan bent geweest om weg te gaan en afscheid hebt genomen van al je geliefde plekjes. We hebben je voortdurend horen mompelen: “Zal ik ooit weer op dit dal neerkijken, vraag ik me af,” en dergelijke dingen. En doen alsof je aan het einde van je geld was gekomen, en je beminde Balingshoek aan die Buul-Balingsen verkopen. En al die vertrouwelijke gesprekken met Gandalf.’

‘Lieve help!’ zei Frodo. ‘En ik dacht nog wel dat ik niet alleen voorzichtig, maar ook slim was geweest. Ik weet niet wat Gandalf zou zeggen. Praat de hele Gouw dus over mijn vertrek?’

‘O nee!’ zei Merijn. ‘Daar hoef je je geen zorgen over te maken. Het geheim zal natuurlijk niet lang bewaard blijven, maar op het ogenblik is het, denk ik, alleen aan ons, samenzweerders, bekend. Je moet per slot van rekening niet vergeten dat we je goed kennen en vaak bij je zijn. We kunnen meestal raden wat je denkt. Ik heb Bilbo ook gekend. Om je de waarheid te zeggen, ik heb je goed in de gaten gehouden sinds zijn vertrek. Ik dacht wel dat je hem vroeg of laat achterna zou gaan; eigenlijk verwachtte ik dat je eerder zou gaan, en de laatste tijd zijn we erg ongerust geweest. We waren doodsbenauwd dat je ons zou ontglippen, en er plotseling vandoor zou gaan, helemaal in je eentje, net zoals hij. Sinds het voorjaar hebben we onze ogen goed opengehouden en zelf heel wat plannen voor je gemaakt. Je zult ons niet zo gemakkelijk ontsnappen!’

‘Maar ik moet gaan,’ zei Frodo. ‘Daar is niets aan te doen, beste vrienden.

Het is ellendig voor ons allemaal, maar het heeft geen zin te proberen mij hier te houden. En nu jullie toch al zoveel hebben geraden, help me alsjeblieft en maak het me niet moeilijker dan het al is.’

‘Je begrijpt het niet!’ zei Pepijn. ‘Jij moet gaan – en daarom wij ook. Merijn en ik gaan met je mee. Sam is een prima kerel en zou in de keel van een draak springen om je te redden als hij niet over zijn eigen voeten struikelde; maar je zult meer dan één metgezel nodig hebben op je gevaarlijke avontuur.’

‘Beste, dierbare hobbits,’ zei Frodo diep ontroerd. ‘Maar ik kan het niet toestaan. Dat heb ik ook al lang geleden uitgemaakt. Jullie spreken van gevaar, maar je begrijpt het niet. Dit is geen schatgraversexpeditie, geen reis “daarheen-en-weer-terug”. Ik vlucht voor het ene dodelijke gevaar in het andere.’

‘Natuurlijk begrijpen we dat,’ zei Merijn standvastig. ‘Daarom hebben we besloten je te vergezellen. We weten dat de Ring een ernstige zaak is, maar we zullen ons best doen je tegen de Vijand bij te staan.’

‘De Ring!’ zei Frodo, die nu helemaal paf stond.

‘Ja, de Ring,’ zei Merijn. ‘Mijn beste oude hobbit, je houdt geen rekening met de nieuwsgierigheid van vrienden. Ik heb al jarenlang van het bestaan van de Ring af geweten – eigenlijk al voordat Bilbo wegging; maar omdat hij het blijkbaar als een geheim beschouwde, heb ik de wetenschap voor mij gehouden, totdat we onze samenzwering op touw zetten. Ik heb Bilbo natuurlijk niet zo goed gekend als jij; ik was nog te jong en hij was ook voorzichtiger – maar hij was niet voorzichtig genoeg. Als je wilt weten hoe ik het voor het eerst te weten ben gekomen, zal ik het je vertellen.’

‘Ga je gang!’ zei Frodo zwakjes.

‘De Buul-Balingsen zijn z’n ondergang geweest, zoals je kon verwachten.

Op een dag, een jaar voor het Feest, liep ik toevallig langs de weg toen ik Bilbo voor mij uit zag. Plotseling doemden in de verte de B-B’en op, die naar ons toe kwamen. Bilbo ging langzamer lopen en toen ineens, hopla! verdween hij. Ik was zo verbijsterd, dat ik nauwelijks genoeg bij mijn positieven was om mij op een normalere manier te verschuilen, maar ik wurmde mij door de haag en liep verder door het veld aan de andere kant. Ik gluurde naar de weg nadat de B-B’en voorbij waren, en keek recht naar Bilbo toen hij plotseling weer tevoorschijn kwam. Ik zag de glans van goud toen hij iets in zijn broekzak stak.

Daarna heb ik goed uit mijn ogen gekeken. Eigenlijk moet ik je bekennen dat ik spioneerde. Maar je moet toegeven dat het erg intrigerend was, en ik was nog maar een tiener. Ik denk dat ik, behalve jij, Frodo, de enige in de Gouw moet zijn die ooit het geheime boek van de oude baas heeft gezien.’

‘Heb je zijn boek gelezen!’ riep Frodo uit. ‘Lieve hemel nog aan toe!

Is er dan niets veilig?’

‘Niet al te veilig, zou ik zeggen,’ zei Merijn. ‘Maar ik heb er slechts een vluchtige blik in geslagen, en dat was al moeilijk genoeg. Hij liet het boek nooit ergens slingeren. Ik vraag me af wat ervan geworden is. Ik zou het nog weleens willen zien. Heb jij het soms, Frodo?’

‘Nee. Het was niet op Balingshoek. Hij moet het hebben meegenomen.’

‘Nu, zoals ik zei,’ vervolgde Merijn, ‘ik hield mijn wetenschap voor me, tot dit voorjaar, toen de zaken er ernstig begonnen uit te zien. Toen smeedden we ons complot, en omdat het ons ernst was en we iets wilden doen, zijn we niet al te scrupuleus geweest. Jij bent geen zachtgekookt eitje en Gandalf is nog erger. Maar als je onze voornaamste speurder wilt leren kennen, kan ik je wel aan hem voorstellen.’

‘Waar is hij?’ vroeg Frodo, rondkijkend alsof hij verwachtte een gemaskerde, sinistere figuur uit een kast tevoorschijn te zien komen.

‘Kom naar voren, Sam!’ zei Merijn, en Sam stond op met een gezicht dat tot aan zijn oren vuurrood was. ‘Hier is onze nieuwsgaarder! En hij heeft een hoop bijeengegaard, dat kan ik je verzekeren, voor hij ten slotte werd betrapt. Waarna hij zich, mag ik wel zeggen, door zijn belofte gebonden scheen te beschouwen en niets meer losliet.’

‘Sam!’ riep Frodo uit, met het gevoel dat zijn verbazing niet verder kon stijgen, en niet in staat uit te maken of hij zich boos, geamuseerd, opgelucht of alleen maar belachelijk voelde.

‘Ja, meneer!’ zei Sam. ‘Neem me niet kwalijk, meneer. Maar het was niet mijn bedoeling u kwaad te doen, meneer Frodo, en ook meneer Gandalf niet. Hij is verstandig, weet u, want toen u zei alleen gaan, zei hij Nee! Neem iemand mee die je kunt vertrouwen.’

‘Maar het ziet er niet naar uit dat ik iemand kan vertrouwen,’ zei Frodo.

Sam keek hem ongelukkig aan. ‘Het hangt er helemaal van af wat je wilt,’ zei Merijn. ‘Je kunt erop rekenen dat we door dik en dun bij je blijven – tot aan het bittere einde. En je kunt erop rekenen dat we elk geheim van je bewaren – nog beter dan je het zelf bewaart. Maar je kunt er niet op rekenen dat we je alleen aan je lot overlaten en je er zonder een woord vandoor laten gaan. We zijn je vrienden, Frodo. Hoe dan ook: zo staan de zaken. We weten het meeste van wat Gandalf je heeft verteld. We weten een heleboel van de Ring. We zijn vreselijk bang – maar we gaan met je mee, of volgen je als speurhonden.’

‘En per slot van rekening, meneer,’ voegde Sam eraan toe, ‘behoort u de raad van de elfen op te volgen. Gildor zei dat u degenen die dat willen mee moet nemen; dat kunt u niet ontkennen.’

‘Ik ontken het ook niet,’ zei Frodo, terwijl hij Sam, die nu lachte, aankeek. ‘Ik ontken het niet, maar ik zal nooit meer geloven dat je slaapt, of je snurkt of niet. Ik zal je een harde schop geven om me ervan te overtuigen. Jullie zijn een stelletje sluwe schurken!’ zei hij, zich tot de anderen wendend. ‘Maar de hemel zegene jullie!’ riep hij lachend uit, terwijl hij opstond en met zijn armen zwaaide. ‘Ik geef me gewonnen. Ik zal Gildors raad opvolgen. Als het gevaar niet zo dreigend was, zou ik wel kunnen dansen van vreugde. Maar toch voel ik mij onwillekeurig gelukkig, gelukkiger dan ik me in lange tijd heb gevoeld. Ik heb deze avond met angst en beven tegemoet gezien.’

‘Goed! Dat is dan geregeld. Drie hoera’s voor kapitein Frodo en zijn Reisgenoten!’ riepen ze en dansten om hem heen. Merijn en Pepijn begonnen een lied te zingen dat ze klaarblijkelijk voor die gelegenheid in petto hadden. Het was gemaakt naar het voorbeeld van het dwergenlied dat Bilbo lang geleden zijn avontuur had doen aanvaarden, en het ging op dezelfde wijs:

We zeggen huis en haard gedag,

Hoe het ook waaien en regenen mag –

We moeten gaan eer dag breekt aan,

Door bossen, en waar bergen staan.

Naar Rivendel, waar elf nog woont,

Bij Nevelbergen, lustoord schoon;

Zo rijden we door woestenij,

Nog is niet onze tocht voorbij.

Door vijanden en angst gekweld,

Staat ons bed onder ’t hemelveld,

Totdat voorgoed de tegenspoed

Voorbij is – eind en alles goed.

We moeten gaan! We moeten gaan!

Vertrekken voor de dag breekt aan!

‘Heel goed,’ zei Frodo. ‘Maar in dat geval is er nog een hoop te doen voor we naar bed gaan – onder een dak, vanavond in elk geval.’

‘O, dat was me nog eens poëzie!’ riep Pepijn. ‘Ben je werkelijk van plan om voor de dag aanbreekt op weg te gaan?’

‘Ik weet het niet,’ antwoordde Frodo. ‘Ik ben bang voor die Zwarte Ruiters en ik weet zeker dat het niet veilig is om lang op één plaats te blijven, vooral op een plaats waarvan het bekend is dat ik erheen zou gaan. Gildor ried mij ook aan niet te wachten. Maar ik zou Gandalf graag willen spreken. Ik merkte dat Gildor ook verontrust was toen hij hoorde dat Gandalf niet was komen opdagen. Het hangt werkelijk van twee dingen af. Hoe gauw zouden de Ruiters in Bokkelburg kunnen zijn? En hoe gauw zouden we kunnen vertrekken? Het zal heel wat voorbereiding vergen.’

‘Het antwoord op je tweede vraag,’ zei Merijn, ‘is dat we over een uur zouden kunnen vertrekken. Ik heb vrijwel alles voorbereid. Er staan zes pony’s in een stal aan de andere kant van de velden; de voorraden en uitrusting zijn allemaal gepakt, op wat extra kleren en bederfelijke proviand na.’

‘Het schijnt een bijzonder doeltreffende samenzwering te zijn geweest,’ zei Frodo. ‘Maar wat vinden jullie van de Zwarte Ruiters? Zou het veilig zijn om één dag op Gandalf te wachten?’

‘Dat hangt helemaal af van wat je denkt dat de Ruiters zouden doen als ze je hier aantroffen,’ antwoordde Merijn. ‘Ze zouden hier nu natuurlijk al kunnen zijn als ze niet bij de Noorderpoort zijn tegengehouden, waar de Haag naar de rivieroever loopt, net aan deze kant van de brug. De poortwachters zouden ze bij avond niet doorlaten, hoewel ze erdoorheen zouden kunnen breken. Zelfs overdag zouden ze hen proberen tegen te houden, denk ik – in elk geval tot ze een bericht aan de meester van de Burcht zouden hebben gestuurd, want het uiterlijk van de Ruiters zou hun niet aanstaan en zonder twijfel angst aanjagen. Maar natuurlijk kan Bokland een vastberaden aanval niet lang weerstaan. En het is heel goed mogelijk dat als er ’s morgens een Zwarte Ruiter zou komen aanrijden die naar meneer Balings vroeg, deze zou worden doorgelaten. Het is vrij algemeen bekend dat je terugkomt om je in Krikhol te vestigen.’

Frodo zat een tijdje in gedachten verzonken. ‘Mijn besluit staat vast,’ zei hij ten slotte. ‘Ik ga morgen op weg, zodra het licht is. Maar ik ga niet over de weg; het zou veiliger zijn om hier te blijven wachten dan om dat te doen. Als ik door de Noorderpoort ga, zal het meteen bekend zijn dat ik uit Bokland vertrokken ben, in plaats van dat het in ieder geval een paar dagen geheim blijft. En ook zullen de Brug en de Oosterweg bij de grenzen zeker worden bewaakt, of er al dan niet een Ruiter Bokland binnenkomt. We weten niet hoeveel het er zijn, maar het zijn er minstens twee, mogelijk meer. De enige mogelijkheid is om er in een heel onverwachte richting vandoor te gaan.’

‘Maar dat kan alleen betekenen dat je het Oude Woud in gaat,’ zei Fredegar ontsteld. ‘Dat kun je toch niet van plan zijn? Dat is minstens zo gevaarlijk als Zwarte Ruiters!’

‘Niet helemaal,’ zei Merijn. ‘Het klinkt weliswaar als een wanhoopsdaad, maar ik denk dat Frodo gelijk heeft. Het is de enige manier om weg te gaan zonder meteen te worden gevolgd. Met een beetje geluk zouden we een behoorlijke voorsprong kunnen krijgen.’

‘Maar je zult helemaal geen geluk hebben in het Oude Woud,’ wierp Fredegar tegen. ‘Niemand heeft daar ooit geluk. Je zult verdwalen. Niemand gaat er ooit heen.’

‘O, ja hoor!’ zei Merijn. ‘De Brandebokken gaan erheen – nu en dan, als ze het op hun heupen krijgen. We hebben onze eigen ingang. Frodo is er heel lang geleden eens in geweest. Ik ben er verschillende keren in geweest: meestal overdag natuurlijk wanneer de bomen slaperig en vrij rustig zijn.’

‘Nou, doe maar wat jij het beste vindt,’ zei Fredegar. ‘Ik vrees het Oude Woud meer dan iets anders ter wereld; de verhalen die erover de ronde doen, zijn een nachtmerrie, maar mijn stem telt nauwelijks omdat ik niet mee op reis ga. Toch ben ik erg blij dat er iemand achterblijft die Gandalf kan vertellen wat jullie hebben gedaan, wanneer hij komt opdagen, hetgeen binnenkort zeker zal gebeuren.’

Hoeveel hij ook van Frodo hield, Dikkie Burger had er geen zin in de Gouw te verlaten of te zien wat daarbuiten lag. Zijn familie kwam uit het Oosterkwartier, uit Bolgevoorde in Brugveld feitelijk, maar hij was nooit over de Brandewijnbrug geweest. Volgens het oorspronkelijke plan van de samenzweerders bestond zijn taak hierin dat hij zou achterblijven om nieuwsgierige lieden te woord te staan, en zo lang mogelijk de schijn op te houden dat meneer Balings nog steeds in Krikhol woonde. Hij had zelfs wat oude kleren van Frodo meegebracht om hem bij deze rol te helpen. Ze hadden er geen flauw idee van hoe gevaarlijk die rol zou blijken te zijn.

‘Uitstekend,’ zei Frodo, toen hij het plan begreep. ‘Anders hadden we geen boodschap voor Gandalf kunnen achterlaten. Ik weet niet of die Ruiters al dan niet kunnen lezen, maar ik zou geen schriftelijke boodschap hebben durven achterlaten, voor het geval ze zouden binnenkomen en het huis doorzoeken. Maar als Dikkie bereid is om het fort te verdedigen, en ik er zeker van kan zijn dat Gandalf weet welke weg we genomen hebben, is het mij best. Ik ga morgenochtend zo vroeg mogelijk naar het Oude Woud.’

‘Nu, dat is dat,’ zei Pepijn. ‘Alles bij elkaar heb ik liever ons klusje dan dat van Dikkie – hier wachten tot de Zwarte Ruiters komen.’

‘Wacht maar eens tot je goed en wel in het Woud bent,’ zei Fredegar. ‘Morgen om deze tijd zul je wensen dat je weer hier bij me terug was.’

‘Het heeft geen zin er nog langer over te praten,’ zei Merijn. ‘We moeten nog opruimen en de laatste hand aan de bagage leggen voordat we naar bed gaan. Ik zal jullie allemaal voor het aanbreken van de dag roepen.’

Toen hij eindelijk in bed lag, kon Frodo een tijdlang de slaap niet vatten. Zijn benen deden pijn. Hij was blij dat hij morgen zou rijden. Ten slotte begon hij vaag te dromen; hij scheen uit een hoog raam over een donkere zee van verwarde bomen te kijken. Helemaal beneden, tussen de wortels, klonk het geluid van schepselen die kropen en snuffelden. Hij voelde zich er zeker van dat ze hem vroeg of laat zouden ontdekken.

Toen hoorde hij in de verte een geluid. Eerst dacht hij dat het een harde wind was die over de bladeren van het woud streek. Maar toen wist hij dat het niet de bladeren waren, maar het ruisen van de Zee, ver weg; een geluid dat hij nog nooit had gehoord als hij wakker was, hoewel het zijn dromen vaak had verstoord. Plotseling merkte hij dat hij zich op een open vlakte bevond. Er waren helemaal geen bomen. Hij stond op een donker heideveld, en er hing een vreemde zoute geur in de lucht. Toen hij opkeek zag hij een hoge witte toren voor zich, die alleen op een hoge heuvelrug stond. Hij voelde een groot verlangen in zich opkomen om de toren te beklimmen en de zee te zien. Hij begon de helling naar de toren op te klauteren, maar plotseling lichtte de hemel op, en er klonk het geluid van donder.

VI. Het Oude Woud

Frodo werd plotseling wakker. Het was nog donker in de kamer. Merijn stond daar met een kaars in de ene hand en bonsde met de andere op de deur. ‘Ja! Wat is er?’ vroeg Frodo, nog geschrokken en in de war.

‘Wat er is!’ riep Merijn. ‘Het is tijd om op te staan. Het is half vijf en er hangt een dichte mist. Schiet maar op! Sam is al bezig het ontbijt te maken. En zelfs Pepijn is op. Ik ben net op weg om de pony’s te zadelen en het dier te halen dat de bagage moet dragen. Maak die luie Dikkie wakker! Hij moet in elk geval opstaan om ons uitgeleide te doen.’

Even na zes uur waren de vijf hobbits klaar om op weg te gaan. Dikkie Burger was nog aan het gapen. Ze verlieten stilletjes het huis. Merijn ging met de bepakte pony voorop langs een pad dat door een bosje achter het huis liep, en toen verschillende weilanden doorsneed. De bladeren van de bomen glinsterden en van elk twijgje vielen druppels; het gras was grijs van de koude dauw. Alles was stil en verre geluiden schenen dichtbij en helder; kippen die op een erf kakelden, iemand die in de verte een huisdeur dichtsloeg.

Ze troffen de pony’s in hun stal aan: stevige kleine dieren van het soort waar hobbits van hielden – niet snel, maar geschikt voor een lange dagtaak. Ze stegen op en weldra reden ze weg, de mist in, die aarzelend voor hen scheen te wijken maar zich onverbiddelijk achter hen sloot. Na ongeveer een uur te hebben gereden, langzaam en zonder te spreken, zagen ze plotseling de Haag voor zich opdoemen. Hij was hoog en er hing een borduursel van zilveren spinnenwebben boven.

‘Hoe moeten we hierdoorheen komen?’ vroeg Fredegar.

‘Volg me maar!’ zei Merijn, ‘dan zul je het zien.’ Hij sloeg linksaf langs de Haag, en weldra kwamen ze bij een punt waar die naar binnen boog en langs de rand van een kom liep. Er was op enige afstand van de Haag een inham gemaakt, die langzaam de grond in liep. Aan beide kanten waren wanden van baksteen, die geleidelijk hoger werden totdat ze zich plotseling welfden en een tunnel vormden die diep onder de Haag door liep en aan de andere kant in de kom uitkwam.

Hier bleef Dikkie Burger staan. ‘Vaarwel Frodo!’ zei hij. ‘Ik wou dat je het Woud niet in ging. Ik hoop alleen maar dat je niet gered hoeft te worden voor de dag om is. Maar ik wens je veel geluk – vandaag en alle verdere dagen!’

‘Als me niet erger te wachten staat dan het Oude Woud zal ik me gelukkig prijzen,’ zei Frodo. ‘Zeg Gandalf maar dat hij zich langs de Oosterweg haast; we zullen er zo gauw mogelijk op terugkeren en zo snel mogelijk verdergaan.’

‘Vaarwel!’ riepen ze en reden de helling af en verdwenen uit Fredegars zicht de tunnel in.

Die was donker en vochtig. Aan het eind was hij afgesloten door een hek van dikke ijzeren tralies. Merijn steeg af en ontsloot het, en toen ze er allemaal door waren, sloot hij het weer. Het viel kletterend dicht en het slot klikte. Het geluid was onheilspellend.

‘Ziezo,’ zei Merijn. ‘Jullie hebben de Gouw verlaten en zijn nu de grens over en staan aan de rand van het Oude Woud.’

‘Zijn de verhalen erover waar?’ vroeg Pepijn.

‘Ik weet niet welke verhalen je bedoelt,’ antwoordde Merijn. ‘Als je de praatjes bedoelt die Dikkies baker hem verteld heeft over aardmannetjes en wolven en dergelijke, zou ik zeggen, nee. In ieder geval geloof ik ze niet. Maar het Woud is ontegenzeglijk vreemd. Alles is er heel erg levend, zich veel meer bewust van wat er gebeurt, om het zo te zeggen, dan in de Gouw. En de bomen houden niet van vreemdelingen. Ze slaan je gade. Meestal stellen ze zich tevreden met alleen maar naar je te kijken zolang het dag is, en doen niet veel. Nu en dan laten de onvriendelijksten een tak vallen, of steken een wortel uit, of pakken je met een lange overhangende tak beet. Maar ’s nachts kan het er heel verontrustend zijn, dat heb ik tenminste gehoord. Ik ben er zelf maar een paar keer in het donker geweest en dan alleen bij de Haag. Ik dacht dat alle bomen tegen elkaar fluisterden, in een onverstaanbare taal nieuws en intriges doorgevend; en takken zwaaiden en grepen zonder dat er een zuchtje wind was. Ze zeggen dat de bomen zich werkelijk verplaatsen, en vreemdelingen kunnen omsingelen en insluiten. Lang geleden hebben ze de Haag eens aangevallen: ze plantten zich er vlak naast, en bogen zich eroverheen. Maar de hobbits zijn gekomen en hebben honderden bomen omgehakt en een groot vreugdevuur in het Woud aangestoken, en een hele strook ten oosten van de Haag platgebrand. Daarna staakten de bomen hun aanval, maar werden bijzonder onvriendelijk. Niet ver hiervandaan is nog steeds een grote open plek in het Woud waar het vuur werd ontstoken.’

‘Zijn alleen de bomen gevaarlijk?’ vroeg Pepijn.

‘Diep in het Woud en aan de andere kant leven verschillende vreemde wezens,’ zei Merijn. ‘Dat heb ik tenminste gehoord, maar ik heb er nooit iets van gezien. Maar er is iets dat paden maakt. Telkens wanneer je in het bos komt, vind je open paden; maar die schijnen zich van tijd tot tijd op een eigenaardige manier te verplaatsen en te veranderen. Niet ver van deze tunnel is, of was lange tijd, het begin van een vrij breed pad, dat naar de plek van het Vreugdevuur leidde, en vandaar min of meer in onze richting, naar het oosten en een weinig noordelijk. Dat is het pad dat ik wil proberen te vinden.’

De hobbits verlieten nu het tunnelhek en reden door de brede kom. Aan de andere kant was een onduidelijk pad, dat naar het Woud leidde, honderd meter of verder achter de Haag; maar het verdween zodra ze onder de bomen waren. Toen ze achteromkeken, konden ze de donkere omtrek van de Haag tussen de boomstammen, die al dicht om hen heen stonden, door zien schemeren. En recht vooruit konden ze alleen maar boomstammen van alle mogelijke afmetingen en vormen zien: recht of krom, verwrongen, overhangend, dik of dun, glad of knoestig en vertakt; terwijl alle stammen groen of grijs waren van het mos en slijmerige, harige groeisels.

Alleen Merijn scheen vrij opgewekt. ‘Ga jij maar vooruit om dat pad te zoeken,’ zei Frodo tegen hem. ‘Laten we elkaar niet kwijtraken, of vergeten waar de Haag ligt.’

Ze baanden zich een weg door de bomen en hun pony’s sjokten voort, voorzichtig de vele grillige, elkaar omstrengelende wortels vermijdend. Er was geen kreupelhout. Het terrein steeg voortdurend, en toen ze verdergingen, scheen het hun toe dat de bomen hoger, donkerder en dichter werden. Er was geen geluid, behalve af en toe van een waterdruppel die door de roerloze bladeren viel. Op het ogenblik was er geen gefluister of beweging onder de takken, maar ze hadden allen het onbehaaglijke gevoel dat ze met afkeuring werden gadegeslagen, die zich tot afkeer en zelfs vijandschap verhevigde. Dit gevoel werd geleidelijk sterker, tot ze zich erop betrapten dat ze snel omhoog- of achteromkeken, alsof ze een plotselinge klap verwachtten.

Er was nog steeds geen pad te bekennen, en de bomen schenen hun voortdurend de weg te versperren. Pepijn voelde plotseling dat hij het niet langer kon uithouden en slaakte onverwacht een kreet. ‘Hé! Hé!’ riep hij. ‘Ik zal jullie niets doen. Laat me er alsjeblieft alleen maar door!’

De anderen bleven geschrokken staan, maar de kreet klonk alsof hij door een zwaar gordijn werd gedempt. Er klonk geen echo of antwoord, hoewel het bos nog dichter en waakzamer scheen te worden dan eerst.

‘Als ik jou was, zou ik niet schreeuwen,’ zei Merijn. ‘Het doet meer kwaad dan goed.’

Frodo begon zich af te vragen of het mogelijk was een doorgang te vinden, en of hij er goed aan had gedaan zich door de anderen in dit verschrikkelijke bos te laten vergezellen. Merijn keek van de ene kant naar de andere en scheen al niet meer zeker welke kant uit te gaan. Pepijn merkte het.

‘Je hebt er niet lang voor nodig gehad om ons te laten verdwalen,’ zei hij. Maar op hetzelfde ogenblik floot Merijn opgelucht en wees vooruit.

‘Nou, nou,’ zei hij. ‘Deze bomen verplaatsen zich inderdaad. Daar voor ons is de plek van het Vreugdevuur (dat hoop ik tenminste), maar het pad ernaartoe schijnt verdwenen te zijn.’

Toen ze verdergingen, werd het lichter. Plotseling kwamen ze uit het geboomte en stonden op een wijde ronde plek. Boven hen welfde zich tot hun verbazing de hemel, blauw en helder, want onder het dak van het Woud hadden ze de aanbrekende dag en het optrekken van de mist niet gezien. Maar de zon stond nog niet hoog genoeg om de open plek te beschijnen, hoewel haar licht al op de toppen van de bomen viel. Aan de rand van de open plek waren de bladeren dichter en groener en omgaven haar bijna als een massieve muur. Hier groeide niet één boom; alleen ruw gras en veel hoge planten: sprieterige en verwelkte dollekervel en bospeterselie, vuurkruid waarvan de zaden tot donzige as werden, en woekerende netels en distels. Een naargeestige plek, maar na het dichte Woud scheen het hun een lieflijke, vrolijke tuin toe.

De hobbits voelden zich bemoedigd en keken hoopvol omhoog naar het klarende daglicht aan de hemel. Aan het andere einde van de open ruimte was een opening in de muur van bomen en daarachter lag duidelijk een pad. Ze zagen dat het verder het bos in liep, hier en daar breed en open erboven, hoewel de bomen af en toe weer dichter naar elkaar toe kwamen en het met hun donkere takken overschaduwden. Ze reden dit pad op. Ze gingen nog steeds geleidelijk omhoog, maar nu kwamen ze veel vlugger vooruit en hadden meer moed, want het leek net of het Woud zich had laten vermurwen en hen uiteindelijk toch ongehinderd door zou laten.

Maar na een poosje begon het warm en benauwd te worden. De bomen stonden aan beide kanten weer dichter opeen en ze konden niet langer ver voor zich uitzien. Nu voelden ze de wrok van het Woud weer sterker dan ooit op zich drukken. Het was zo stil, dat de stappen van de hoeven van de pony’s, die op de dode bladeren ritselden en soms over onzichtbare wortels struikelden, in hun oren schenen te dreunen. Frodo probeerde een liedje te zingen om hen aan te moedigen, maar zijn stem bracht het niet verder dan gefluister:

O! Zwervers in het schaduwland,

wanhoop niet in het duister, want

aan alle bossen komt een eind,

waar ook de open zon weer schijnt,

de zon die daalt, de zon die klimt

als de dag eindigt, of begint.

Want oost of west, elk bos houdt op…

Houdt op – toen hij deze woorden had gezegd, verstomde zijn stem. De lucht scheen drukkend en het werd moeilijk om woorden te vormen. Vlak achter hen viel een grote tak van een oude overhangende boom met een smak op het pad. De bomen voor hen schenen hen de weg te versperren.

‘Ze houden niet van dit alles over eindigen en ophouden,’ zei Merijn. ‘Ik zou voorlopig maar niet meer zingen. Wacht tot we aan de rand komen, dan zullen we ons omdraaien en hen daverend toezingen!’

Hij sprak opgewekt en zo hij al een grote angst voelde, liet hij het niet blijken. De anderen zeiden niets. Ze voelden zich neerslachtig. Een loden last begon op Frodo’s hart te drukken, en met iedere stap speet het hem nu dat hij het ooit in zijn hoofd had gehaald de dreiging van de bomen uit te dagen. Hij stond eigenlijk net op het punt om halt te houden en voor te stellen om terug te gaan (als dat nog mogelijk was) toen de zaak een nieuwe wending nam. Het pad ging niet langer omhoog, maar bleef een tijdje helemaal vlak. De donkere bomen weken uiteen en voor zich konden ze zien dat het pad bijna recht verder liep. Voor hen, maar op enige afstand, stond een groene heuveltop, boomloos, als een kaal hoofd uit het omringende bos oprijzend. Het pad scheen er recht op af te lopen.

Ze haastten zich nu weer verder, opgetogen bij het vooruitzicht een tijdje boven het dak van het Woud uit te stijgen. Het pad daalde en ging toen weer omhoog, hen ten slotte naar de voet van de steile helling leidend. Daar verliet het de bomen en vervaagde in het gras. Om de heuvel heen stond het bos als dik haar, dat plotseling in een cirkel om een geschoren kruin ophield.

De hobbits leidden hun pony’s naar boven, eromheen wentelend tot ze de top bereikten. Daar bleven ze staan en keken om zich heen. De lucht schitterde en was zonovergoten, maar nevelig; en ze konden niet ver zien. Dichtbij was de mist nu bijna opgetrokken, hoewel hij hier en daar nog in openingen in het bos hing en zuidelijk van hen, uit een diepe holle doorsteek die het Woud doorsneed, steeg de mist nog als stoom of kleine witte rookwolkjes op.

‘Dat,’ zei Merijn, met de hand wijzend, ‘dat is de loop van de Wilgewinde. Die ontspringt in de Heuvels en stroomt in zuidwestelijke richting door het Woud en mondt beneden Haageinde in de Brandewijn uit. Die kant moeten we niet uit! Er wordt gezegd dat het dal van de Wilgewinde de vreemdste plaats van de hele wereld is – het middelpunt waar alle vreemdheid als het ware vandaan komt.’

De anderen keken de richting uit die Merijn aanwees, maar ze konden weinig anders zien dan mistbanken boven de vochtige en diep ingesneden vallei, en daarachter verdween de zuidelijke helft van het Woud uit het zicht.

De zon op de heuveltop begon nu warm te worden. Het moest ongeveer elf uur zijn geweest, maar de herfstnevel benam hun veel van het uitzicht in andere richtingen. In het westen konden ze noch de omtrek van de Haag, noch het dal van de Brandewijn daarachter onderscheiden. In het noorden, waar ze met de meeste verwachting naar keken, konden ze niets zien dat de omtrek van de grote Oosterweg kon zijn, die ze wilden bereiken. Ze stonden op een eiland in een zee van bomen en de horizon was gesluierd.

Aan de zuidoostkant liep het terrein steil naar omlaag, alsof de hellingen van de heuvel zich ver onder de bomen voortzetten, als kusten van eilanden die in werkelijkheid de flanken van een berg zijn, die uit de diepe wateren oprijzen. Ze gingen op de groene rand zitten en keken uit over de bossen onder hen, terwijl ze hun middagmaal verorberden. Toen de zon steeg en haar hoogste stand had bereikt, zagen ze ver weg in het oosten de grijsgroene grens van de Heuvels die aan die kant achter het Oude Woud lagen. Die aanblik monterde hen aanzienlijk op, want het was goed om iets voorbij de grenzen van het woud te zien, hoewel ze niet van plan waren daarheen te gaan als ze het konden vermijden: de Grafheuvels hadden een even onheilspellende naam in de legenden van de hobbits als het Oude Woud zelf.

Eindelijk besloten ze weer verder te gaan. Het pad dat hen naar de heuvel had gevoerd, dook aan de noordzijde weer op, maar ze hadden het nog niet ver gevolgd, of ze merkten dat het gestadig naar rechts boog. Weldra begon het snel te dalen en ze vermoedden dat het feitelijk naar het dal van de Wilgewinde leidde: helemaal niet de richting die ze wilden gaan. Na een kort beraad besloten ze dit misleidende pad te verlaten en noordwaarts te gaan, want hoewel ze hem van de heuveltop af niet hadden kunnen zien, moest de Weg daar liggen, en hij kon niet verder dan een paar mijl uit de buurt zijn. Ook scheen het land naar het noorden, links van het pad, droger en opener, naar hellingen opstijgend waar de bomen minder dicht waren, en sparren en dennenbomen stonden in plaats van de eiken, essen en andere vreemde, naamloze bomen van het dichtere bos.

Aanvankelijk scheen hun keuze goed te zijn; ze schoten flink op, hoewel ze telkens wanneer ze de zon op een open plek zagen op onverklaarbare wijze naar het oosten schenen te zijn gegaan. Maar na een poosje begonnen de bomen hen weer in te sluiten, precies daar waar ze uit de verte minder dicht en verward hadden geschenen. Toen ontdekten ze plotseling diepe voren in de grond, als de sporen van reuzenwielen of brede greppels en verzonken wegen die in lange tijd niet waren gebruikt en met braamstruiken waren overgroeid. Deze lagen gewoonlijk dwars over hun pad en konden slechts worden overgestoken door erin af te dalen en er weer uit te klauteren, hetgeen lastig en moeilijk was met hun pony’s. Telkens wanneer ze omlaag klauterden, merkten ze dat de holte dicht begroeid was met struikgewas en kreupelhout, dat op de een of andere manier niet naar links wilde meegeven, maar dat alleen deed als ze rechts afsloegen, en ze moesten een eind over de bodem lopen voor ze een plaats vonden waar ze weer tegen de andere berm op konden. Iedere keer dat ze eruit klauterden, schenen de bomen dichter en donkerder; en telkens weer bleek het heel moeilijk om links naar boven een weg te vinden, en werden ze naar rechts en naar omlaag gedwongen.

Na een paar uur hadden ze hun gevoel voor richting totaal verloren, hoewel ze maar al te goed wisten dat ze allang niet meer naar het noorden gingen. Hun weg werd afgesneden en ze volgden eenvoudig een koers die voor hen was gekozen – oostwaarts en zuidwaarts, naar het hart van het bos en niet eruit. De middag liep ten einde toen ze struikelend een aardplooi afdaalden, die breder en dieper was dan een van de andere. Ze was zo diep en zo overwoekerd dat het onmogelijk bleek er weer uit te klimmen, hetzij voorof achteruit, zonder hun pony’s en bagage achter te laten. Het enige dat ze konden doen, was de aardplooi in benedenwaartse richting te volgen. De grond werd zacht en hier en daar modderig; in de aardwallen verschenen bronnen, en weldra merkten ze dat ze een beekje volgden dat kabbelend door een bedding van wier stroomde. Toen begon het terrein snel te dalen en de beek, die krachtig en luidruchtig werd, snelde sprongsgewijs de heuvel af. Ze bevonden zich in een diepe, flauw verlichte geul, overwelfd door bomen hoog boven hen.

Na een eind langs de stroom te zijn gestrompeld, kwamen ze plotseling uit het schemerduister tevoorschijn. Als door een poort zagen ze het zonlicht voor zich. Toen ze bij de opening kwamen, zagen ze dat ze door een spleet in een hoge steile oeverwand, welhaast een rotswand, waren afgedaald. Aan de voet ervan lag een grote vlakte met gras en riet, en in de verte konden ze nog een wand zien die bijna even steil was. Een gouden middag, door laat zonlicht overgoten, lag warm en slaperig over het onzichtbare land ertussen. En daar middenin stroomde lui een donkere rivier van bruin water, omzoomd door oude wilgen, overspannen door wilgen, geblokkeerd door omgevallen wilgen en bezaaid met duizenden verdorde wilgenbladeren. De lucht was er vol van, terwijl ze geel van de takken dwarrelden, want er woei een warme, zachte bries in de vallei, en de riethalmen ruisten, en de wilgentakken kraakten.

‘Ha, nu weet ik tenminste ongeveer waar we zijn!’ zei Merijn. ‘We zijn bijna precies in tegenovergestelde richting gegaan als we van plan waren. Dit is de rivier de Wilgewinde! Ik zal eens op onderzoek uit gaan.’

Hij stapte het zonlicht in en verdween in het lange gras. Na een tijdje kwam hij terug en meldde dat de grond tussen de voet van de rotswand en de rivier tamelijk stevig was; op sommige plaatsen liep het harde gras tot aan de rand van het water. ‘En bovendien,’ zei hij, ‘schijnt zich een soort voetpad aan deze kant van de rivier te slingeren. Als we links afslaan en het volgen, moeten we ten slotte wel aan de oostzijde van het Woud uitkomen.’

‘Dat zou ik denken,’ zei Pepijn. ‘Dat wil zeggen, als het pad zo ver gaat en ons niet eenvoudig een moeras in leidt en ons daar laat zitten. Wie heeft dat pad gemaakt, denk je, en waarom? Ik ben er zeker van dat het niet was om ons een plezier te doen. Ik begin heel erg achterdochtig te worden jegens dit Woud en alles wat erin is, en ik begin alle verhalen erover te geloven. En heb je enig idee hoe ver wij naar het oosten moeten gaan?’

‘Nee,’ zei Merijn. ‘Ik heb geen flauw benul hoe ver we langs de Wilgewinde zijn gelopen, of wie hier vaak genoeg komt om er een pad langs te maken. Maar ik zie geen andere uitweg.’ Omdat er niets anders op zat, gingen ze verder en Merijn leidde hen naar het pad dat hij had ontdekt. Overal waren de rietstengels en grashalmen weelderig en hoog, op sommige plaatsen staken ze ver boven hun hoofden uit; maar toen het pad eenmaal was gevonden, was het gemakkelijk te volgen, terwijl het over de hardere grond tussen de poelen en plassen door kronkelde en slingerde. Hier en daar leidde het over andere beekjes, die door geulen uit het hoger gelegen bosland naar de Wilgewinde liepen en op deze plaatsen waren er zorgvuldig boomstammen of bossen kreupelhout overheen gelegd.

De hobbits begonnen het erg warm te krijgen. Legers van allerlei soorten vliegen gonsden om hun oren en de middagzon brandde op hun ruggen. Eindelijk kwamen ze plotseling bij een smalle schaduwstrook: grote grijze takken hingen over het pad heen. Iedere stap vooruit werd aarzelender dan de vorige. Slaperigheid scheen uit de grond langs hun benen omhoog te kruipen en zacht uit de lucht op hun hoofden en ogen neer te dalen. Frodo voelde zijn kin zakken en zijn hoofd knikkebollen. Vlak voor hem viel Pepijn languit op zijn knieën voorover. Frodo bleef staan. ‘Het heeft geen zin,’ hoorde hij Merijn zeggen. ‘Ik kan geen stap meer doen zonder te rusten. Ik moet een uiltje knappen. Het is koel onder de wilgen. Minder vliegen!’

Frodo beviel dit helemaal niet. ‘Vooruit, verder!’ riep hij. ‘We kunnen nu nog geen dutje doen. We moeten eerst het Woud uit zijn.’ Maar de anderen waren al te ver heen om zich nog ergens iets van aan te trekken. Sam stond naast hem te geeuwen en dom met zijn ogen te knipperen.

Plotseling werd Frodo zelf door een aanval van slaperigheid overweldigd. Hij werd licht in zijn hoofd. Er scheen nu nauwelijks een geluid in de lucht te zijn. De vliegen waren opgehouden met gonzen. Alleen een vriendelijk geluid, aan de grens van het gehoor, een zachte triller als van een lied dat half fluisterend werd gezongen, scheen uit de takken boven hen te komen. Hij sloeg zijn zware oogleden op en zag een enorme wilg, oud en knoestig, over hem heen gebogen staan. Enorm zag hij eruit, zijn uitgespreide takken staken omhoog als reikende armen met vele langvingerige handen; wijde spleten gaapten in zijn knoestige en verwrongen stam en kraakten zacht terwijl de takken bewogen. De ritselende bladeren tegen de heldere hemel verblindden hem, en hij viel om en bleef liggen op de plaats waar hij op het gras terechtkwam.

Merijn en Pepijn sleepten zich voort en gingen met hun rug tegen de wilgenstam liggen. Achter hen gaapten de brede spleten om hen te ontvangen, terwijl de boom wiegde en kraakte. Ze keken omhoog naar de grijze en gele bladeren, die zacht tegen de hemel bewogen en neurieden. Ze sloten de ogen en toen scheen het hun toe dat ze bijna woorden konden horen, koele woorden die iets zeiden over water en slaap. Ze gaven zich aan de betovering over en vielen aan de voet van de grote grijze wilg diep in slaap.

Frodo lag een tijdje te vechten tegen de slaap die hem overmande; toen krabbelde hij met grote moeite weer overeind. Hij voelde een dwingende behoefte aan water. ‘Wacht op me, Sam,’ stamelde hij. ‘Moet mijn voeten even baden.’

Als in een droom wankelde hij naar de kant van de boom waar de rivier was en grote kronkelende wortels zich naar de stroom uitstrekten, als knobbelige draakjes die hun halzen uitrekten om te drinken. Hij ging schrijlings op een ervan zitten en peddelde met zijn warme voeten in het koele bruine water, en daar viel ook hij plotseling met zijn rug tegen de boom in slaap.

Sam ging zitten en krabde op zijn hoofd, en geeuwde als een grot. Hij was verontrust. Het begon laat in de middag te worden, en hij vond deze plotselinge slaperigheid griezelig. ‘Daar zit meer achter dan zon en warmte,’ mompelde hij bij zichzelf. ‘Ik mag die dikke boom niet. Ik vertrouw hem niet. Hoor hem nu eens over slaap zingen. Nee, dit is helemaal niet pluis!’

Hij kwam moeizaam overeind en liep wankelend weg om te zien wat er van de pony’s was geworden. Hij merkte dat twee van hen een heel eind langs het pad waren afgedwaald: en hij had ze net gevangen en naar de anderen teruggebracht toen hij twee geluiden hoorde: het ene hard en het andere zacht, maar heel duidelijk. Het ene was de plons van iets zwaars dat in het water viel; het andere was een geluid als van de klik van een slot wanneer een deur zacht dichtvalt.

Hij rende naar de oever terug. Frodo lag in het water vlak bij de kant en een grote boomwortel scheen over hem te hangen en hem onder te houden, maar hij spartelde niet. Sam greep hem bij zijn jas en trok hem onder de wortel vandaan; toen hees hij hem met moeite op het droge. Hij werd vrijwel onmiddellijk wakker en hoestte en proestte.

‘Weet je, Sam,’ zei hij ten slotte, ‘die smerige boom heeft me erin gegooid. Ik voelde het. Die grote wortel draaide eenvoudig rond en kiepte me erin!’

‘Ik denk dat u gedroomd hebt, meneer Frodo,’ zei Sam. ‘U moet niet op een dergelijke plek gaan zitten als u zich slaperig voelt.’

‘Hoe is het met de anderen?’ vroeg Frodo. ‘Ik vraag me af wat voor soort dromen zij hebben.’

Ze gingen naar de andere kant van de boom en toen begreep Sam wat de klik was geweest die hij had gehoord. Pepijn was verdwenen.

De spleet waar hij tegenaan was gaan liggen, had zich gesloten, zodat er geen scheurtje te zien was. Merijn zat gevangen: een andere spleet had zich om zijn middel gesloten; zijn benen staken eruit, maar de rest van zijn lichaam lag binnen in een donkere holte, waarvan de randen knepen als een tang. Frodo en Sam sloegen eerst op de boomwortel waarop Pepijn had gelegen. Toen deden ze een hevige poging om de kaken van de spleet die de arme Merijn vasthielden open te trekken. Het was volmaakt nutteloos.

‘Wat een gemene streek!’ riep Frodo woest. ‘Waarom zijn we ooit naar dit afschuwelijke Woud gegaan? Ik wou dat we in Krikhol terug waren.’ Hij schopte uit alle macht tegen de boom, zonder aan zijn eigen voeten te denken. Een nauwelijks merkbare rilling liep door de stam naar de takken; de bladeren ritselden en fluisterden, maar nu met een geluid van vaag en ver verwijderd gelach.

‘Ik neem aan dat we geen bijl bij onze bagage hebben, meneer Frodo?’ zei Sam.

‘Ik heb een kleine bijl meegebracht om brandhout mee te hakken,’ zei Frodo. ‘Maar daar zullen we wel niet veel aan hebben.’

‘Wacht eens even,’ zei Sam, die plotseling naar aanleiding van het aanmaakhout een idee had gekregen. ‘Misschien kunnen we iets met vuur doen.’

‘Misschien,’ zei Frodo twijfelachtig. ‘Misschien slagen we erin Pepijn daarbinnen levend te roosteren.’

‘Allereerst zouden we kunnen proberen de boom pijn te doen of bang te maken,’ zei Sam fel. ‘Als hij ze niet loslaat, zal ik ’m omhakken, al moet ik het met mijn tanden doen.’ Hij snelde naar de pony’s en kwam weldra terug met twee tondeldozen en een bijl.

Ze verzamelden vlug droog gras en bladeren en stukjes boomschors, en maakten een stapel van twijgen en kleine houtjes. Deze hoopten ze tegen de stam aan de andere kant van de gevangenen op. Zodra Sam een vonk in de tondel had geslagen, begon het droge gras te branden en een fontein van vlammen en rook steeg op. De twijgen kraakten. Kleine vuurtongen likten aan de droge verweerde bast van de oude boom en blakerden hem. Een trilling liep door de hele boom. De bladeren schenen boven hun hoofden te sissen van pijn en woede. Er klonk een luide kreet van Merijn, en van ver binnen in de boom hoorden ze Pepijn een gesmoorde gil slaken.

‘Doof het! Doof het!’ smeekte Merijn. De takken van de wilg begonnen hevig te zwaaien. Er klonk een geluid als van een opstekende wind die zich uitstrekte naar de takken van alle bomen eromheen, alsof ze een steen in de kalme sluimer van het rivierdal hadden geworpen en rimpelingen van woede hadden veroorzaakt die door het gehele Woud liepen. Sam schopte tegen het vuurtje en trapte de vonken uit. Maar, zonder dat hij ook maar bij benadering wist waarom hij dit deed of wat hij ermee hoopte te bereiken, rende Frodo het pad af terwijl hij Help! help! help! riep. Het scheen hem toe dat hij nauwelijks het geluid van zijn eigen schelle stem kon horen; die werd van hem weggeblazen door de wilgenwind en werd door het geraas van bladeren overstemd zodra de woorden over zijn lippen kwamen. Hij voelde zich wanhopig: verloren en ten einde raad.

Plotseling bleef hij staan. Er klonk, meende hij, een antwoord, maar het scheen van achter hem te komen, op het pad, verder weg in het Woud. Hij keerde zich om en luisterde en weldra was er geen twijfel meer mogelijk: iemand zong een lied; een lage vrolijke stem zong zorgeloos en opgewekt, maar hij zong onzin:

Hei pop! poppedijn, dingedong dillo!

Luijebel, hopsekee, trala, de wilg, o!

Tom Bom, leuke Tom, Tom Bombadillo!

Half hoopvol en half bevreesd voor een nieuw gevaar stonden Frodo en Sam nu beiden stil. Plotseling, na een lange reeks onzinnige woorden (zo leek het in ieder geval), schalde de stem luid en duidelijk en hief het volgende lied aan:

Hei! Kom poppedijn! hoppedijn! Lievelinge!

Licht vliegt de wind en de spreeuw op zijn zwingen.

Beneden aan de heuvel, stralend in ’t zonlicht,

Voor de deur van ons huis te wachten staat er

Mijn mooie lief, Rivierdochter, op ’t koude sterrenlicht,

Slank als een wilgentak, zuiverder dan water.

Oude Tom Bombadil brengt waterlelies mee,

Komt naar huis gehuppeld. Hoor je hem niet zingen?

Hei! Kom poppedijn! hoppedijn, van hopsakee!

Goudbezie! Goudbezie! blij-geel poppeding!

Arme oude Wilgeman, wil je wortels begraven!

Tom heeft nu haast. Op de dag volgt avond.

Tom gaat weer huis toe, brengt waterlelies mee.

Hei! Kom poppedijn! Hoor je me niet zingen?

Frodo en Sam bleven als betoverd staan. De wind was gaan liggen. De bladeren hingen weer bewegingloos aan stijve takken. Er klonk opnieuw een lied en toen plotseling, springend en dansend op het pad, dook er boven de rietstengels een oude verfomfaaide hoed op met een hoge bol en een lange blauwe veer achter het lint gestoken. Met de volgende sprong verscheen er een man, of zo scheen het. In ieder geval was hij te groot en te zwaar voor een hobbit, maar ook weer niet lang genoeg voor een van de Grote Lieden, hoewel hij genoeg lawaai maakte, voortstampend met grote gele laarzen aan zijn dikke benen, en door het gras en riet stormend als een koe die naar het water gaat om te drinken. Hij droeg een blauwe jas en had een lange bruine baard; zijn ogen waren blauw en helder en zijn gezicht was rood als een bellefleur, maar gekreukt door honderden lachrimpeltjes. In zijn handen droeg hij een groot blad, als een schaal, waarop een stapeltje witte waterlelies lag.

‘Help!’ riepen Frodo en Sam terwijl ze met uitgestrekte handen op hem afrenden.

‘Hola, hola, kalm aan daar!’ riep de oude man, een hand opheffend, en ze bleven als aan de grond genageld staan. ‘Nu, m’n kleine kereltjes, waar moet dat naartoe, puffend als een blaasbalg? Wat is er aan de hand? Weet je wie ik ben? Ik ben Tom Bombadil. Zeg maar wat er aan de hand is. Tom heeft nu haast. En pas op mijn lelies.’

‘Mijn vrienden zijn in de wilgenboom gevangen,’ riep Frodo ademloos uit.

‘Meester Merijn wordt in een spleet fijn gedrukt!’ riep Sam.

‘Wat?’ riep Tom Bombadil terwijl hij een luchtsprong maakte. ‘De Oude Wilgeman? Is dat alles? Dat kan gauw worden verholpen. Ik weet hoe ik hem moet aanpakken. De Oude grijze Wilgeman! Ik zal z’n merg doen stollen als hij zich niet goed gedraagt. Ik zal zijn wortels eraf zingen. Ik zal een wind tevoorschijn zingen en blad en tak wegblazen. Die Ouwe Wilgeman!’

Nadat hij zijn lelies voorzichtig in het gras had gelegd, liep hij vlug naar de boom. Daar zag hij Merijns benen die er nog uitstaken – de rest was al verder naar binnen getrokken. Tom zette zijn mond tegen de spleet en begon zachtjes te zingen. Ze konden de woorden niet verstaan, maar blijkbaar werd Merijn tot leven gewekt. Zijn benen begonnen te schoppen. Tom sprong opzij en nadat hij een overhangende tak had afgebroken, begon hij de wilg ermee te kastijden. ‘Laat hen er weer uit, Oude Wilgeman!’ zei hij. ‘Wat denk je wel? Je mag niet wakker zijn. Eet aarde. Graaf diep. Drink water. Val in slaap! Bombadil spreekt!’ Toen greep hij Merijns voeten en trok hem uit de zich plotseling verwijdende spleet.

Er klonk een scheurend gekraak en de andere spleet week vaneen en Pepijn sprong eruit alsof hij een schop had gekregen. Toen sloten beide spleten zich weer met een luide klak en er viel een volledige stilte.

‘Dank u,’ zeiden de hobbits, een voor een.

Tom Bombadil barstte in lachen uit. ‘Nu, kleine kereltjes,’ zei hij, terwijl hij zich vooroverboog, zodat hij in hun gezichten staarde. ‘Jullie gaan met mij mee naar huis! De tafel is gedekt met gele room, honingraat en wittebrood en boter. Goudbezie wacht. Tijd genoeg voor vragen als we aan tafel zitten. Volg me nu maar zo vlug je kunt!’ Daarop pakte hij zijn lelies en toen ging hij met een uitnodigend handgebaar huppelend en dansend langs het pad, oostwaarts, nog steeds luid en onzinnig zingend.

Te verbaasd en te opgelucht om te spreken, volgden de hobbits hem zo vlug ze konden. Maar dat was niet vlug genoeg. Tom verdween spoedig uit het zicht, en het geluid van zijn gezang werd zachter en klonk verder weg. Plotseling woei zijn stem hen weer aan met een luid hallo!

Haast je, vriendjes, rep je, langs de Wilgewinde!

Tom gaat vooruit, opdat je licht zult vinden.

Zon daalt in het westen; aarzelend wordt je lopen.

Wanneer de avond valt, dan gaat de deur open;

Uit de ramen zal geel licht naar buiten stromen.

Geen zwarte els of grijze wilg zal aan je komen!

Tom gaat vast vooruit. Vrees wortel noch takken

Hei nu! poppedijn! We zullen op je wachten!

Hierna hoorden de hobbits niets meer. Vrijwel onmiddellijk scheen de zon in de bomen achter hen te dalen. Ze dachten aan het avondlicht dat schuin op de rivier de Brandewijn schitterde, en aan de ramen van Bokkelburg waaruit honderden lichtjes begonnen te stralen. Voor hen vielen grote schaduwen: stammen en takken van bomen hingen donker en dreigend boven hun pad. Witte nevels begonnen op te stijgen en boven de oppervlakte van de rivier te kringelen en om de wortels van de bomen aan de oever te slierten. Uit de grond vlak voor hun voeten steeg een schimmige damp op en vermengde zich met de snel vallende schemering.

Het werd moeilijk om het pad te volgen, en ze waren zeer moe. Hun voeten schenen loodzwaar. Vreemde schichtige geluiden schoten langs de bosjes en rietstengels opzij van hen, en als ze omhoogkeken naar de bleke lucht, zagen ze vreemde verwrongen knobbelige gezichten, die zich in de schemering aftekenden en grijnzend op hen neerkeken van de hoge oever en de randen van het bos. Ze begonnen het gevoel te krijgen dat dit hele landschap onwerkelijk was en dat ze door een boze droom strompelden, die niet naar een ontwaken leidde.

Net toen ze voelden dat hun voeten niet meer verder konden, merkten ze dat de grond zacht glooide. Het water begon te murmelen. In de duisternis zagen ze de witte schittering van schuim waar een lage waterval in de rivier was. Toen hielden de bomen plotseling op en lieten ze de nevels achter zich. Ze kwamen het Woud uit en zagen een wijde grasvlakte voor zich opdoemen. De rivier, nu klein en snel, sprong hun vrolijk tegemoet, hier en daar glinsterend in het licht van de sterren die al aan de hemel straalden.

Het gras onder hun voeten was vlak en kort, alsof het was gemaaid. De randen van het Woud achter hen waren gesnoeid en goed verzorgd als een heg. Het pad strekte zich nu duidelijk voor hen uit, netjes onderhouden en omzoomd met stenen. Het slingerde zich naar de top van een grasheuveltje, dat nu grijs onder de egale sterrenhemel lag. En daar, nog hoog boven hen, op een verder gelegen helling, zagen ze de lichtjes van een huis schitteren. Het pad liep weer naar beneden en toen weer omhoog, langs een vlakke grashelling, naar het licht. Plotseling straalde een brede gele lichtstrook helder uit een deur die openstond. Daar voor hen was Tom Bombadils huis, omhoog, omlaag, onder aan de heuvel. Daarachter lag grijs en kaal een steile landrug en daarachter golfden de donkere contouren van de Grafheuvels, oostwaarts in de nacht.

Ze haastten zich allemaal, zowel de hobbits als de pony’s. Hun moeheid en angst waren al half van hen afgevallen. ‘Hela, kom poppedijn,’ klonk het lied ter begroeting.

Hei, kom poppedijn. Hartjes, haast je een beetje!

Hobbits, pony’s, allemaal. Wij zijn dol op feestjes,

Laat nu de pret beginnen! Laat ons samen zingen!

Toen kwam een tweede heldere stem, even jong en even oud als het Voorjaar, als het lied van een vrolijk stroompje dat de nacht in stroomt uit een heldere ochtend in de heuvels, hun als tinkelend zilver tegemoet:

Laat nu het lied beginnen! Laat ons samen zingen,

Van zon en sterren, maan en mist, en regendingen,

Van licht op knoppend blad, dauw op vleugels,

Klokjes op de heide, wind op de heuvels,

Riet langs de koele plas, waterlelies, hier:

De oude Tom Bombadil en de dochter der Rivier.

En met dat lied stonden de hobbits op de drempel, en een gouden licht omstraalde hen.

VII. In het huis van Tom Bombadil

De vier hobbits stapten over de brede stenen drempel en bleven staan, knipperend tegen het licht. Zij bevonden zich in een lang, laag vertrek, helder verlicht door lampen die aan de balken van het dak hingen; op de tafel van donker gepolitoerd hout stonden vele kaarsen, lang en geel, helder te branden.

In een stoel aan het andere einde van de kamer tegenover de buitendeur zat een vrouw. Haar lange blonde haren golfden over haar schouders; haar japon was groen, groen als jonge rietstengels en doorregen met zilver, als kralen van dauw, en haar gordel was van goud, in de vorm van een ketting van lissen, bezet met de lichtblauwe ogen van vergeet-mij-nietjes. Rondom haar voeten dreven witte waterlelies in vaten van groen en bruin aardewerk, zodat het leek alsof ze op een troon in het midden van een vijver zat.

‘Treed binnen, waarde gasten!’ zei ze en toen ze sprak, wisten ze dat het haar heldere stem was geweest die zij hadden horen zingen. Zij deden een paar schuchtere passen naar voren en maakten een diepe buiging en voelden zich vreemd verrast en lomp als lieden die, nadat zij op de deur van een huis hebben geklopt om een dronk water, waren opengedaan door een mooie jonge elfenkoningin, gehuld in levende bloemen. Maar voor ze iets konden zeggen, sprong ze luchtig over de bakken met waterlelies en liep lachend op hen toe, en terwijl ze dit deed, ruiste haar japon zacht als de wind in de bloesemende zomen van een rivier.

‘Kom, beste luitjes!’ zei ze, terwijl ze Frodo bij de hand nam. ‘Lach en wees vrolijk! Ik ben Goudbezie, de dochter van de Rivier.’ Toen liep ze licht langs hen heen, en nadat ze de deur had gesloten, ging ze er met haar rug naartoe staan en spreidde haar blanke armen erover uit. ‘Laat ons de nacht buitensluiten,’ zei ze. ‘Want jullie zijn misschien nog bang voor mist en boomschaduwen en diep water, en ongetemde dingen. Heb geen angst, want vanavond zijn jullie onder het dak van Tom Bombadil!’

De hobbits keken haar met verwondering aan, en zij keek elk van hen aan en glimlachte. ‘Schone vrouwe Goudbezie,’ zei Frodo ten slotte en voelde een vreugde in zijn hart opwellen die hij niet begreep. Hij stond daar zoals hij soms onder de bekoring van mooie elfenstemmen had gestaan, maar de betovering, die nu over hem was gekomen, was anders: de verrukking was minder vurig en verheven, maar dieper en nader tot het sterflijke hart, wonderlijk maar toch niet vreemd. ‘Schone vrouwe Goudbezie!’ zei hij opnieuw. ‘Nu is mij de vreugde duidelijk, die in de liederen die wij hoorden verborgen was.

O slank als een wilgentak. O helderder dan water!

O stengel bij de waterplas! Schone dochter der Rivier!

O lentetijd en zomertijd, en dan weer lentezwier!

O wind op de waterval en van bladeren ’t geschater!’

Plotseling zweeg hij en begon te stotteren van verbazing toen hij zichzelf dergelijke dingen hoorde zeggen. Maar Goudbezie lachte.

‘Welkom!’ zei ze. ‘Ik wist niet dat lieden uit de Gouw zo zoetgevooisd waren. Maar ik zie dat je een elfenvriend bent; het licht in je ogen en de klank van je stem wijzen erop. Dit is een blijde ontmoeting! Ga nu zitten en wacht op de meester van het huis! Hij zal spoedig hier zijn. Hij is jullie vermoeide dieren aan het verzorgen.’

De hobbits gingen met graagte op lage rieten stoelen zitten terwijl Goudbezie de tafel dekte; en hun ogen volgden haar, want de slanke gratie van haar bewegingen vervulde hen met een stille verrukking. Ergens achter het huis klonk gezang. Nu en dan hoorden zij, tussen menig poppedijn en hoppedijn en klingeling dillo telkens de woorden:

De ouwe Tom Bombadil is een vrolijk kwastje;

Zijn laarzen zijn geel en knalblauw is zijn jasje.

‘Schone vrouwe!’ zei Frodo weer na een tijdje. ‘Zeg mij eens, als mijn vraag niet te dom is, wie is Tom Bombadil?’

‘Hij is…’ zei Goudbezie glimlachend, en haar vlugge bewegingen verstilden.

Frodo keek haar vragend aan. ‘Hij is zoals je hem hebt gezien,’ zei ze, in antwoord op zijn blik. ‘Hij is de meester van woud, water en heuvel.’

‘Dus dan behoort heel dit vreemde land hem toe?’

‘O zeker niet!’ antwoordde ze en haar glimlach verflauwde. ‘Dat zou werkelijk een last zijn,’ voegde ze er zacht aan toe, alsof ze in zichzelf sprak. ‘De bomen en de grassen en alle dingen die op het land groeien of leven behoren aan zichzelf toe. Tom Bombadil is de meester. Niemand heeft de oude Tom ooit betrapt als hij in het bos liep, door het water waadde of op de heuveltoppen sprong onder licht en schaduw. Hij kent geen angst. Tom Bombadil is meester.’

Er ging een deur open en Tom Bombadil kwam binnen. Hij had nu geen hoed op en zijn dikke bruine haar was gekroond met herfstbladeren. Hij lachte en ging naar Goudbezie toe en nam haar bij de hand.

‘Hier is mijn mooie lief!’ zei hij, een buiging makend voor de hobbits. ‘Dit is mijn Goudbezie, in zilvergroen gekleed met bloemen in haar gordel. Is de tafel gedekt? Ik zie gele room en honingraat en wittebrood en boter; melk, kaas, kruiden groen en rijpe bessen staan. Is dat genoeg voor ons? Is het eten klaar nu?’

‘Jawel,’ zei Goudbezie, ‘maar misschien de gasten niet.’

Tom klapte in zijn handen en riep: ‘Tom, Tom! Ze zijn doodmoe, haast was je het vergeten! Kom nu, mijn vriendjes lief, en Tom zal je verkwikken! Reinig vuile handen, en was je vermoeide gezichten; trek je vuile jassen uit en kam je klitten!’

Hij opende de deur en ze volgden hem een korte gang door en een scherpe hoek om. Ze kwamen in een lage kamer met een schuin dak (een aanbouw, scheen het, aan de noordkant van het huis). De muren waren van lichte steen, maar ze waren grotendeels bedekt met groene matten en gele gordijnen. De vloer was betegeld en bestrooid met verse groene biezen. Er waren vier zachte matrassen, elk met een stapeltje witte dekens, die aan de ene kant van het vertrek op de grond waren neergelegd. Tegen de andere muur stond een lange bank, waarop grote bakken van aardewerk stonden met daarnaast bruine kannen gevuld met water, sommige koud, andere gloeiend heet. Naast elk bed waren zachte groene pantoffels klaargezet.

Het duurde niet lang of de hobbits zaten, gewassen en verkwikt, aan tafel, twee aan iedere kant, terwijl Goudbezie en de meester elk aan een uiteinde zaten. Het was een langdurige en vrolijke maaltijd. Hoewel de hobbits aten zoals alleen hongerige hobbits kunnen eten, was er volop. Het drinken in hun drinknappen scheen helder koud water te zijn, maar toch ging het naar hun hart als wijn en maakte hun tongen los. De gasten merkten plotseling dat ze vrolijk aan het zingen waren, alsof dat gemakkelijker en natuurlijker was dan praten.

Eindelijk stonden Tom en Goudbezie op en ruimden vlug de tafel af. De gasten moesten op hun gemak blijven zitten en werden in stoelen gezet, elk met een bankje voor zijn vermoeide voeten. In de grote haard voor hen brandde een vuur en het verspreidde een zoete geur, alsof er appelhout in werd gestookt. Toen alles was weggeruimd, werden alle lichten in het vertrek gedoofd, op één lamp en een paar kaarsen aan weerskanten van de schoorsteenmantel na. Toen kwam Goudbezie voor hen staan met een kaars in de hand en wenste hun één voor één goedenacht en een diepe slaap.

‘Heb vrede nu,’ zei ze, ‘tot de morgen! Bekommer je niet om nachtelijke geluiden. Want niets anders gaat hier langs deur en raam dan maneschijn en sterrenlicht en de wind van de heuveltop. Goedenacht!’ Met een schittering liep zij ruisend de kamer uit. Het geluid van haar voetstappen leek op een beek die kalm over koele stenen langs de heuvel kabbelt in de stilte van de nacht.

Tom bleef een tijdje zwijgend naast hen zitten, terwijl elk van hen probeerde moed te vatten om een van de vele vragen te stellen die zij hem onder het eten hadden willen vragen. Hun oogleden werden zwaar van de slaap. Eindelijk zei Frodo:

‘Hebt u mij horen roepen, meester, of was het louter toeval dat u op dat ogenblik bij ons bracht?’

Tom bewoog zich als iemand die uit een prettige droom wordt opgeschrikt. ‘Eh, wat?’ vroeg hij. ‘Of ik je hoorde roepen? Nee, ik hoorde ’t niet. Ik was druk aan het zingen. Toeval bracht mij daar, als je ’t zo wilt noemen. Het was mijn opzet niet, hoewel ik je verwachtte. Wij wisten van je af, hoorden dat jullie zwierven. Vermoedden dat eerlang je naar de stroom zou komen; alle paden gaan daarheen, naar de Wilgewinde. Oude Grijze Wilgeman, hij is een machtige zanger; en kleine lieden ontkomen moeilijk aan zijn kronkelpaden. Maar Tom had daar iets te doen, dat hij niet durfde hinderen.’ Tom begon te knikkebollen alsof de slaap hem weer overmande, maar hij ging verder en zong met zachte stem:

Ik had daar iets te doen – ’k moest waterlelies plukken,

groen blad en lelies wit, om mijn lief te plezieren,

de laatste van het jaar, beschermd tegen de winter

om tot de dooi van sneeuw te bloeien aan haar voeten.

Elk jaar tegen de herfst ga ik ze voor haar zoeken

in diepe heldere plas, ver langs de Wilgewinde;

daar openen ze zich het eerst en bloeien er het langste.

Bij die plas vond ’k eertijds de dochter der Rivier,

Goudbezie, jong en mooi, te midden van de biezen,

Zoet was toen haar zang, en haar hart klopte!

Hij opende de ogen en keek hen met een plotselinge blauwe schittering aan.

Dat was jullie geluk – want ik zal nu niet langer

zwerven langs de stroom, die door het Oude Woud loopt,

zeker dit jaar niet meer. Ook kom ik niet meer langs het

huis van de oude Wilgeman eer het weer voorjaar

wordt, blijde lentetijd, wanneer de dochter der Rivier

het wilgenpad af danst voor een bad in het water.

Hij zweeg opnieuw, maar Frodo moest hem eenvoudig nog één vraag stellen; de vraag waarop hij het antwoord het meest begeerde. ‘Vertel ons, meester, van de Wilgeman. Wat is hij? Ik heb nog nooit eerder van hem gehoord.’

‘Nee, niet doen!’ zeiden Merijn en Pepijn tegelijk, en gingen meteen rechtop zitten. ‘Nu niet! Wacht tot morgen.’

‘Zo is het,’ zei de oude man. ‘Het is tijd nu om te rusten. Er zijn dingen die men ’s nachts liever niet moet horen. Slaap tot het ochtendlicht, rust op het kussen! Luister nergens naar. Vrees geen grijze wilg.’ En met deze woorden pakte hij de lamp en blies hem uit en nadat hij in elke hand een kaars had genomen, leidde hij hen het vertrek uit.

Hun matrassen en peluws waren zacht als dons en de dekens waren van witte wol. Nauwelijks waren zij in de diepe bedden gestapt en hadden zij de lichte dekens over zich heen getrokken, of zij vielen in slaap.

In het holst van de nacht lag Frodo in een droom zonder licht. Toen zag hij de jonge maan aan de hemel opkomen; in het zwakke licht ervan doemde een grote zwarte rotswand voor hem op, waarin een donkere boog was uitgesneden, als een grote poort. Het scheen Frodo toe dat hij werd opgetild en toen hij eroverheen zweefde, zag hij dat de rotswand een kring van heuvels was en dat daarbinnen een vlakte lag. In het midden stond een pinakel van steen, als een grote toren, maar niet door handen gemaakt. Op de top stond de gestalte van een man. De rijzende maan scheen een ogenblik boven zijn hoofd stil te staan en deed zijn witte haren, die door de wind werden bewogen, schitteren. Uit de donkere vlakte in de diepte kwam het geluid van woeste stemmen en het gehuil van wolven. Plotseling vloog er een schaduw, die de vorm had van grote vleugels, langs de maan. De gestalte hief zijn armen op en er schoot een lichtflits uit de staf die hij ophief. Een machtige adelaar streek neer en voerde hem weg.

De stemmen jammerden en de wolven jankten. Het was alsof er een sterke wind opstak, die het geluid van hoeven met zich meevoerde die uit het oosten kwamen aan galopperen. Zwarte Ruiters! dacht Frodo toen hij wakker werd en het geluid van de hoeven nog in zijn hoofd naklonk. Hij vroeg zich af of hij ooit weer de moed zou hebben de veilige bescherming van deze stenen muren te verlaten. Hij bleef roerloos liggen, nog steeds luisterend; maar alles was nu stil, en ten slotte draaide hij zich om en viel weer in slaap of ijlde weg in een droom, die hij zich niet meer zou herinneren.

Naast hem lag Pepijn prettig te dromen; maar zijn dromen veranderden en hij draaide zich om en kreunde. Plotseling werd hij wakker, of dacht dat hij wakker was geworden, maar hoorde toch in de duisternis het geluid dat zijn droom had verstoord: Tip-tap, krak; het klonk als takken die in de wind kraken, twijgenvingers die langs de muur en het raam krasten: Krak, krak, krak. Hij vroeg zich af of er misschien wilgen bij het huis stonden, en toen ineens kreeg hij het vreselijke gevoel dat hij helemaal niet in een gewoon huis was, maar binnen in de wilg en naar die afgrijselijke droge krakerige stem luisterde die hem weer uitlachte. Hij ging rechtop zitten, betastte de zachte kussens die aan zijn handen meegaven en ging opgelucht weer liggen. Hij scheen de echo van woorden in zijn oren te horen: ‘Vrees niets! Heb vrede tot de morgen! Schenk geen aandacht aan nachtelijke geluiden!’ Toen viel hij weer in slaap.

Het was het geluid van water dat Merijn in zijn rustige slaap hoorde ruisen; water dat kalm naar omlaag stroomde, en zich daarna verspreidde, onweerstaanbaar verspreidde rondom het huis tot het een oeverloze plas was geworden. Het klokte onder de muren en steeg, langzaam maar zeker. Ik zal verdrinken, dacht hij. Het zal zijn weg naar binnen vinden en dan zal ik verdrinken! Hij voelde dat hij in een zachte slijmerige poel lag en toen hij opsprong, zette hij zijn voet op de hoek van een koude harde vloertegel. Toen herinnerde hij zich waar hij was en ging weer liggen. Hij scheen te horen – of zich te herinneren dat hij hoorde: ‘Niets anders gaat hier langs deur en raam dan maneschijn en sterrenlicht en de wind van de heuveltop.’ Een zuchtje wind deed het gordijn bewegen. Hij haalde diep adem en viel weer in slaap.

Voor zover hij zich kon herinneren, sliep Sam de hele nacht in diepe tevredenheid door, als een blok tevreden kan zijn.

Ze werden alle vier tegelijk in het ochtendlicht wakker. Tom liep door de kamer heen en weer, fluitend als een spreeuw.

Toen hij hen hoorde bewegen, klapte hij in zijn handen en riep: ‘Hela! Kom poppedijn! hoppedijn! M’n liefjes.’ Hij schoof de gele gordijnen open en de hobbits zagen dat ze twee ramen aan beide kanten van de kamer hadden bedekt, één op het oosten en één op het westen.

Ze sprongen verkwikt op. Frodo liep naar het raam op het oosten en keek neer op een moestuin, grijs bedauwd. Hij had half vermoed dat het gras tot vlak bij de muur zou groeien, gras helemaal pokdalig van de afdrukken van hoeven. Maar zijn uitzicht werd in feite belemmerd door een lange rij bonenstaken, maar daarboven en ver daarachter tekende zich de grijze heuveltop tegen de licht wordende hemel af. Het was een vale ochtend: in het oosten, achter langgerekte wolken als lappen vuile wol die aan de randen rood gevlekt waren, lagen schitterende gele afgronden. De hemel voorspelde regen, maar het werd snel lichter en de rode bloemen aan de staken begonnen te glanzen tegen de natte groene bladeren. Pepijn keek uit het westelijke raam neer in een poel van mist. Het Woud ging onder een nevel schuil. Het was alsof je van boven op een schuin wolkendak neerkeek. Er liep een plooi of kanaal waar de mist in vele slierten en golven was gebroken: het dal van de Wilgewinde. De stroom liep aan de linkerkant de heuvel af en verdween in de witte schaduwen. Dichtbij was een bloementuin en een gesnoeide haag, als zilveren spinrag, en daarachter grijs gemaaid gras, wit van dauwdroppels. Er was geen wilgenboom te bekennen.

‘Goedemorgen, vrolijke vriendjes!’ riep Tom terwijl hij het raam op het oosten wijd openzette. Koele lucht stroomde binnen; ze geurde naar regen. ‘De zon zal zich niet veel laten zien vandaag, me dunkt. Ik heb ver gelopen, springend op de heuveltoppen, sinds grijze dageraad, wind en weer besnuffelend, nat gras ondervoets, natte hemel boven. Ik wekte Goudbezie, zingend onder ’t venster; maar niets wekt hobbits ’s morgens vroeg. ’s Nachts worden kleine lieden in het donker wakker, en slapen na de komst van ’t licht. Klingelinge ding! Ontwaak, vrolijke vriendjes! Vergeet de nachtelijke geluiden! Ringe-dillo-del, m’n hartjes! Als je vlug komt, zul je ontbijt op tafel vinden. Als je laat bent, krijg je gras en regenwater!’

Onnodig te zeggen – niet dat Toms dreiging bijzonder ernstig klonk – dat de hobbits gauw kwamen en pas laat van tafel opstonden toen die er nogal leeg begon uit te zien. Tom noch Goudbezie was aanwezig. Ze konden Tom in huis horen rondscharrelen, kletterend in de keuken, de trap op en neer gaand en hier en daar buitenshuis zingend. De kamer keek op het westen uit over de door mist omnevelde vallei, en het raam stond open. Voor ze klaar waren met hun ontbijt hadden de wolken zich tot een ononderbroken dak samengetrokken, en een rechte grijze regen viel zacht, maar gestadig neer. Achter dit dichte watergordijn was het Woud helemaal versluierd.

Toen ze uit het raam keken, hoorden ze zacht, alsof hij op de regen uit de hemel kwam vallen, de heldere stem van Goudbezie die boven hen aan het zingen was. Ze konden maar weinig woorden horen, maar het was hun duidelijk dat het lied een regenliedje was, even weldadig als stortregens op droge heuvels, dat het verhaal vertelde van een rivier van de bron in de hooglanden tot de zee ver daarbeneden. De hobbits luisterden verrukt, en Frodo was blij in zijn hart en zegende het welgevallige weer, want het vertraagde hun vertrek. Het idee om te vertrekken had hem van het ogenblik dat hij wakker werd bezwaard, maar nu vermoedde hij dat ze die dag niet verder zouden gaan.

De bovenwind bleef uit het westen waaien en grotere en nattere wolken kwamen aandrijven om hun regenvracht boven de kale toppen van de Heuvels uit te storten. Rond het huis was nu niets anders te zien dan vallend water. Frodo stond bij de open deur en zag het kleine kalkachtige pad in een riviertje van melk veranderen en borrelend naar het dal stromen. Tom Bombadil kwam plotseling om de hoek van het huis aandraven, met zijn armen zwaaiend alsof hij de regen afweerde – en warempel, toen hij over de drempel sprong, bleek hij helemaal droog te zijn, op zijn laarzen na. Hij trok ze uit en zette ze in de hoek bij de schoorsteen. Toen ging hij in de grootste stoel zitten en vroeg de hobbits zich rond hem te verzamelen.

‘Dit is Goudbezies wasdag,’ zei hij, ‘en haar herfstschoonmaak. Te nat voor hobbits – laat hen maar rusten zolang ’t nog kan! ’t Is een goede dag voor lange verhalen, voor vragen en voor antwoorden, dus Tom zal maar beginnen.’

Toen vertelde hij hun vele merkwaardige verhalen, soms alsof hij half tegen zichzelf sprak, en dan ineens weer met helderblauwe ogen onder borstelige wenkbrauwen naar hen kijkend. Vaak verviel zijn stem in gezang en dan stond hij uit zijn stoel op en danste in het rond. Hij vertelde hun verhalen over bijen en bloemen, de gewoonten van bomen en de vreemde schepselen van het Woud, over slechte dingen en goede dingen, vriendelijke en onvriendelijke dingen, wrede dingen en zachte dingen, en geheimen die onder braamstruiken verscholen zijn.

Al luisterend begonnen ze de dingen die in het Woud leefden te begrijpen, los van zichzelf; ze begonnen zichzelf daar als de vreemdelingen te voelen waar alle andere dingen thuis waren. Er was voortdurend sprake van Oude Wilgeman, en Frodo kwam nu genoeg te weten om zich tevreden te stellen, meer dan genoeg zelfs, want die wetenschap was niet geruststellend. Toms woorden legden de harten van bomen en hun gedachten bloot, die vaak duister en vreemd waren, en vervuld van haat jegens dingen die vrij op aarde rondlopen, knagend, bijtend, brekend, hakkend, brandend: vernielers en overweldigers. Het heette niet zonder reden het Oude Woud, want het was inderdaad heel oud, een overblijfsel van enorme, vergeten wouden, en daarin leefden nog, niet vlugger verouderend dan de heuvels, de vaders van bomen die zich de tijd nog herinnerden toen ze heersers waren. De talloze jaren hadden hen met trots en ingewortelde wijsheid, maar ook met boosaardigheid vervuld. Maar geen was gevaarlijker dan de Grote Wilg: zijn hart was rot, maar zijn kracht was jeugdig, en hij was sluw en een meester van winden, en zijn gezang en gedachten liepen door de bossen aan beide kanten van de rivier. Zijn grijze dorstige geest haalde kracht uit de aarde en verspreidde zich als dunne worteldraden in de grond, en onzichtbare twijgenvingers in de lucht, tot hij bijna alle bomen van het Woud, van de Haag tot de Heuvels, in zijn macht had.

Plotseling stapte Tom van de bossen af en sprong nu over op de jonge stroom, over bruisende watervallen, over kiezels en uitgeslepen rotsen en tussen kleine bloemen in dicht gras en natte spelonken, en dwaalde ten slotte omhoog naar de Heuvels. Ze hoorden over de Grote Grafheuvels, en de groene terpen, en de steenkringen op de heuvels en in de laagten ertussenin. Kudden schapen waren aan het blaten. Groene muren en witte muren verrezen. Er stonden forten op de hoogten. Koningen van kleine koninkrijken vochten met elkaar, en de jonge zon scheen als vuur op het rode staal van hun nieuwe, op bloed beluste zwaarden. Er waren overwinningen en nederlagen; torens vielen, forten werden gebrandschat en vlammen sloegen omhoog naar de hemel. Er werd goud gestapeld op de lijkbaren van koningen en koninginnen; grafheuvels bedekten hen, en de stenen deuren vielen dicht; en het gras groeide over alles heen. Een tijdlang liepen schapen in het gras te grazen, maar weldra waren de heuvels weer verlaten. Een schaduw kwam uit donkere plaatsen ver weg, en de beenderen in de terpen begonnen zich te roeren. Grafgeesten waarden in spelonken rond met het gerinkel van ringen aan koude vingers, en gouden kettingen in de wind. Stenen ringen kwamen grijnzend uit de grond, als gebroken tanden in het maanlicht.

De hobbits huiverden. Zelfs in de Gouw had men geruchten over de Grafgeesten van de Grafheuvels achter het Woud gehoord. Maar dit was geen verhaal waar hobbits graag naar luisterden, zelfs niet bij een gezellig haardvuur ver ervandaan. Dit viertal herinnerde zich nu plotseling wat de vreugde van dit huis uit hun gedachten had verdreven: het huis van Tom Bombadil lag vlak tegen die gevreesde heuvels aan. Ze raakten de draad van zijn verhaal kwijt en schoven onrustig heen en weer, terwijl ze elkaar van opzij aankeken.

Toen ze zijn woorden weer volgden, merkten ze dat hij nu was afgedwaald naar verre regionen, die buiten hun herinnering en bewuste denken lagen, in tijden toen de wereld wijder was en de zeeën recht naar de westelijke kust stroomden; maar Tom ging nog steeds verder terug, zingend onder het aloude sterrenlicht toen alleen de voorvaderen van de elfen er waren. Toen hield hij ineens op, en ze zagen hem knikkebollen alsof hij op het punt stond in slaap te vallen. De hobbits zaten stil voor hem, betoverd, en het leek alsof de wind onder de betovering van zijn woorden was gaan liggen, de wolken waren opgedroogd en de dag zich had teruggetrokken, en duisternis uit het oosten en westen was gekomen, en de hele hemel was vervuld van het licht van witte sterren.

Frodo kon niet zeggen of de ochtend en avond van één dag of van vele dagen waren verlopen. Hij voelde geen honger of vermoeienis, alleen maar verwondering. De sterren schenen door het raam en de stilte van de hemel scheen hen te omringen. Eindelijk sprak hij van verbazing en uit een plotselinge angst voor die stilte:

‘Wie bent u, meester?’ vroeg hij.

‘Hè, wat?’ vroeg Tom terwijl hij rechtovereind ging zitten en zijn ogen in de schemering glinsterden. ‘Ken je mijn naam nog niet?

Dat is ’t hele antwoord. Zeg mij, wie ben jij, alleen, jezelf en naamloos? Maar jij bent jong en ik ben oud. De oudste, dat ben ik. Let op mijn woorden, vriendjes: Tom was hier eerder dan de rivier en de bomen. Tom herinnert zich de eerste regendrop en de eerste eikel. Hij maakte paden vóór de Grote Lieden en zag de Kleine Lieden komen. Hij was hier vóór de Koningen en de graven en de Grafgeesten. Toen de elfen westwaarts trokken, was Tom er al, voordat de zeeën zich welfden. Hij kende het donker onder de sterren toen er geen angst was – vóór de Donkere Heerser van Buiten kwam.’

Een schaduw scheen langs het raam te trekken en de hobbits keken haastig door de ruiten. Toen ze zich weer omdraaiden, stond Goudbezie in de deur achter hen, door licht omlijst. Ze had een kaars in de hand en beschermde de vlam met haar hand tegen de tocht; en het licht scheen erdoorheen, als zonlicht door een witte schelp.

‘De regen is opgehouden,’ zei ze, ‘en nieuwe wateren stromen de heuvel af, onder de sterren. Laat ons nu lachen en blij zijn!’

‘En laat ons eten en drinken,’ riep Tom uit. ‘Lange verhalen maken dorstig. En van lang luisteren krijg je honger, ochtend, noen en avond!’ Hierop kwam hij uit zijn stoel en met één sprong pakte hij een kaars van de schoorsteenmantel en ontstak hem aan de vlam die Goudbezie in haar hand hield; toen begon hij om de tafel heen te dansen. Plotseling hupte hij door de deuropening en was weg.

Hij kwam vlug terug met een groot en volgeladen blad. Toen dekten Tom en Goudbezie de tafel en de hobbits zaten half verbaasd, half lachend: zo mooi was de bevalligheid van Goudbezie en zo uitgelaten en grappig de grollen van Tom. Toch schenen ze op een bepaalde manier één enkele dans te doen zonder elkaar te hinderen, de kamer in en uit, en om de tafel heen; en met grote snelheid werden eten, aardewerk en lichten klaargezet. De tafel werd helder door witte en gele kaarsen verlicht. Tom maakte een buiging voor zijn gasten. ‘Het avondeten staat klaar,’ zei Goudbezie en nu zagen de hobbits dat ze helemaal in het zilver was gekleed, met een witte ceintuur, en haar schoenen leken op visschubben. Maar Tom stak helemaal in helder blauw, blauw als door de regen verfriste vergeetmijnietjes, en hij droeg groene kousen.

Dit avondmaal was nog beter dan het vorige. Toen de hobbits onder de betovering van Toms woorden verkeerden, hadden ze wellicht één of vele maaltijden overgeslagen, maar toen het eten voor hen stond, scheen het minstens een week geleden sinds ze voor het laatst hadden gegeten. Een tijdlang zongen of spraken zij niet veel, en schonken veel aandacht aan het eten. Maar na een tijdje kwamen zij weer in een opgewekte stemming en hun stemmen schalden van blijdschap en gelach.

Nadat ze hadden gegeten, zong Goudbezie vele liederen voor hen, liederen die vrolijk in de heuvels begonnen en langzaam verstilden – en in die stilten zagen zij in hun verbeelding plassen en wateren wijder dan zij ooit hadden gekend, en toen ze erin keken, zagen ze de hemel onder zich en de sterren als juwelen in de diepten. Toen wenste ze elk van hen nogmaals goedenacht en liet hen bij de haard achter. Maar Tom scheen nu klaarwakker en overstelpte hen met vragen.

Hij bleek al veel over hen en hun families af te weten, en ook van heel de geschiedenis en gebeurtenissen in de Gouw, van tijden af die de hobbits zich zelf ternauwernood herinnerden. Ze verbaasden zich er niet meer over; maar hij maakte er geen geheim van dat hij zijn pas verworven kennis grotendeels aan boer Van der Made te danken had, die hij als iemand van groter gewicht scheen te beschouwen dan ze hadden gedacht. ‘Hij heeft aarde onder zijn oude voeten en klei aan zijn vingers; wijsheid in zijn botten en zijn beide ogen staan wijd open,’ zei Tom. Het was ook duidelijk dat Tom omgang had met de elfen, en het scheen dat hij op de een of andere manier van Gildor nieuws omtrent Frodo’s vlucht had gekregen. Tom wist zoveel en zijn vragen waren zo slim, dat Frodo hem onwillekeurig meer over Bilbo en zijn eigen hoop en vrees vertelde dan hij zelfs Gandalf ooit had toevertrouwd. Tom bewoog het hoofd op en neer en zijn ogen fonkelden toen hij van de Ruiters hoorde.

‘Laat mij die kostbare Ring eens zien,’ zei hij plotseling midden in het verhaal; en tot zijn eigen verbazing haalde Frodo de ketting uit zijn zak en, na de Ring te hebben losgemaakt, overhandigde hij hem meteen aan Tom.

Hij scheen groter te worden toen hij een ogenblik op zijn grote bruine hand lag. Toen zette hij hem eensklaps aan zijn oog en lachte. Een ogenblik lang kregen de hobbits een visioen, zowel komisch als verontrustend, van zijn helblauwe oog dat door een cirkel van goud glansde. Daarna schoof Tom de Ring om het topje van zijn pink en hield hem omhoog naar het kaarslicht. Eén ogenblik merkten de hobbits daar niets vreemds aan. Toen stokte hun adem. Want er was geen sprake van dat Tom verdween!

Tom lachte weer en liet de Ring toen in de lucht tollen – en die verdween in een flits. Frodo slaakte een kreet – en Tom boog zich voorover en gaf hem glimlachend terug.

Frodo bekeek hem aandachtig, en nogal achterdochtig (zoals iemand die een sieraad aan een goochelaar heeft uitgeleend). Het was dezelfde Ring, of zag er althans eender uit en woog hetzelfde: want Frodo had altijd gevonden dat de Ring vreemd zwaar op de hand lag. Maar iets bracht hem ertoe zich ervan te vergewissen. Hij was misschien wel een beetje boos op Tom dat hij zo luchthartig was omgesprongen met wat zelfs Gandalf zo vreselijk belangrijk vond. Hij wachtte op een goede gelegenheid; toen het gesprek weer was hervat, en Tom een absurd verhaal over dassen en hun vreemde gewoonten vertelde – liet hij de Ring aan zijn vinger glijden.

Merijn wendde zich tot hem om iets te zeggen, schrok en slaakte een gesmoorde kreet. Frodo was verrukt (tot op zekere hoogte); het was inderdaad zijn eigen Ring, want Merijn staarde met open mond naar zijn stoel, en kon hem klaarblijkelijk niet zien. Hij stond op en sloop stilletjes weg van de haard naar de buitendeur.

‘Hé daar,’ riep Tom uit, met een hoogst opmerkzame blik in zijn stralende ogen. ‘Hé, Frodo, hela! Waar moet dat naartoe? De oude Tom Bombadil is nog niet zo blind. Doe je gouden ring af. Je hand is zo veel mooier. Kom hier! Houd op met dat gedoe en kom naast me zitten! We moeten verder praten en over morgen denken. Tom moet je de goede weg wijzen en zorgen dat je niet verdwaalt.’

Frodo lachte (en deed zijn best zich voldaan te voelen), deed zijn Ring af en ging weer zitten. Tom vertelde hun nu dat hij dacht dat de zon morgen zou schijnen, en het een mooie ochtend zou worden, gunstig om op weg te gaan. Maar zij zouden er wel goed aan doen vroeg te vertrekken, want het weer in die streek was iets waar zelfs Tom niet lang zeker van kon zijn; soms veranderde het nog vlugger dan hij van jas kon verwisselen. ‘Ik ben geen weervoorspeller,’ zei hij, ‘en niets dat op twee benen rondloopt is dat.’

Op zijn aanraden besloten ze van zijn huis over de westelijke en lagere hellingen van de Heuvels bijna recht naar het noorden te gaan: op die manier konden zij misschien in één dag op de Oosterweg komen en de Grafheuvels vermijden. Hij zei hun niet bang te zijn, maar zich met hun eigen zaken te bemoeien.

‘Blijf op het groene gras. Steek je neus niet in oude stenen of koude Geesten, en gluur niet in hun huizen, tenzij jullie sterke lieden zijn, met harten die nooit versagen!’ Hij zei dit meer dan eens, en hij gaf hun de raad om de grafheuvels links te passeren als ze er naar een mochten afdwalen. Toen leerde hij hun een rijm dat ze moesten zingen als ze het ongeluk zouden hebben de volgende dag in gevaar of moeilijkheden te raken.

Hé, Tom Bombadil, Tom Bombadil,

Bij water, bos en heuvel, bij riet en wilg,

Bij vuur, zon en maan, luister en hoor ons,

Kom, Tom Bombadil, want gevaar ligt voor ons.

Toen zij hem dit hadden nagezongen, klopte hij hen elk met een lach op de schouders, pakte toen de kaarsen en leidde hen terug naar hun slaapkamer.

VIII. Mist op de Grafheuvels

Die nacht hoorden ze geen geluiden. Hij wist niet of het in een droom was of anderszins, maar Frodo hoorde lieflijk gezang in zijn hoofd: een lied dat als een vaag schijnsel achter een grijs regengordijn vandaan scheen te komen en sterker werd en het gordijn in glas en zilver deed veranderen, tot het ten slotte helemaal opzij werd geschoven en zich een ver groen landschap voor hem opende onder een snelle zonsopgang.

Het visioen versmolt met het ontwaken, en daar was Tom, fluitend als een boom vol vogels, en de zon scheen al schuin langs de heuvel omlaag en door het open raam. Buiten was alles groen en lichtgoud.

Na het ontbijt, dat ze weer alleen aten, maakten ze zich gereed om afscheid te nemen, bijna zo neerslachtig als mogelijk was op een dergelijke ochtend: koel, helder en stralend onder een schoongewassen, ijlblauwe herfsthemel. De lucht stroomde fris uit het noordwesten. Hun rustige pony’s waren bijna dartel: ze snoven en waren rusteloos. Tom kwam het huis uit en wuifde met zijn hoed en danste op de drempel, terwijl hij de hobbits vroeg op te stijgen en ze een voorspoedige reis toewenste.

Ze reden weg langs een pad dat zich slingerend van achter het huis uitstrekte en schuin omhoogliep naar het noordelijke einde van de heuvelrug, waaronder het verscholen lag. Ze waren net afgestegen om hun pony’s de laatste steile helling op te leiden, toen Frodo plotseling bleef staan.

‘Goudbezie,’ riep hij uit. ‘Schone vrouwe geheel in zilvergroen gekleed! Wij hebben haar niet eens vaarwel gezegd, en haar sinds gisteravond niet meer gezien!’ Hij was zo in de war dat hij terugging, maar op hetzelfde ogenblik klonk er een heldere klaterende roep naar omlaag. Daar op de heuvelrug stond zij hun te wenken: haar haren hingen los en toen de zon erop scheen, schitterde en glansde het. Er flitste een licht als de glinstering van water op bedauwd gras onder haar voeten terwijl ze danste.

Ze haastten zich de laatste helling op en stonden buiten adem naast haar. Ze maakten een buiging, maar met een armgebaar beduidde zij hun om rond te kijken, en zij keken van de top van de heuvel uit over het landschap in het ochtendlicht. Het was nu zo helder en ver zichtbaar als het verhuld en mistig was geweest toen ze op het heuveltje in het Woud stonden, dat ze nu lichtgroen uit de donkere bomen in het westen konden zien oprijzen. In die richting steeg het land met beboste richels, groen en geel, roodbruin onder de zon, en daarachter lag het dal van de Brandewijn verscholen. Naar het zuiden, aan de overkant van de Wilgewinde, was een verre schittering als van matglas, waar de Brandewijnrivier een grote lus door de laaglanden beschreef en wegstroomde uit de kennis van de hobbits. Naar het noorden, achter de laatste heuvels, strekte het land zich in vlakke en golvende stukken groen en grijs en lichte grondkleuren, tot het zich in een onduidelijke schimmige verte oploste. In het oosten verhieven zich de Grafheuvels, rij na rij in de ochtend, en verdwenen uit het zicht en werden een vermoeden: het was niet meer dan een vermoeden van blauw en een verre witte schittering, die overging in de zoom van de hemel, maar het sprak tot hen, uit de herinnering en oude verhalen van de hoge, verre bergen.

Ze ademden de lucht diep in, en voelden dat een sprong en een paar stevige stappen hen zouden brengen waar ze maar wilden. Wat leek het bangelijk om langs de verfomfaaide randen van de heuvels naar de Weg te gaan, terwijl ze even vrolijk als Tom over de stenen van de heuvels recht op de Bergen af behoorden te springen.

Goudbezie sprak tegen hen en vestigde hun blikken en gedachten op zich. ‘Haast jullie nu, beste gasten!’ zei ze. ‘En laat je niet van je doel afleiden! Naar het noorden met de wind in het linkeroog, en een zegening voor je voetstappen! Haast je zolang de zon schijnt!’ En tegen Frodo zei ze: ‘Vaarwel, elfenvriend, het was een blijde ontmoeting!’

Maar Frodo vond geen woorden om te antwoorden. Hij maakte een diepe buiging en besteeg zijn pony, en gevolgd door zijn vrienden reed hij langzaam de zachte glooiing achter de heuvel af. Tom Bombadils huis en het dal en het Woud waren aan het zicht onttrokken. De lucht werd warmer tussen de groene wanden van de heuvels, en de lucht die ze inademden, had de sterke zoete geur van gras. Zich omkerend toen zij de bodem van de groene kom bereikten, zagen ze Goudbezie, nu klein en slank, als een zonovergoten bloem tegen de hemel; ze stond hen nog steeds na te kijken, en haar handen waren naar hen uitgestrekt. Terwijl ze keken, stootte ze een heldere roep uit, en na haar hand te hebben opgeheven, draaide ze zich om en verdween achter de heuvel.

Hun pad slingerde zich langs de bodem van de kom, en om de groene voet van een steile heuvel naar een tweede diepere en bredere vallei, en toen over de rug van andere heuvels, en hun lange hellingen af, en weer hun gladde hellingen op, omhoog naar nieuwe heuveltoppen en omlaag naar andere dalen. Er was geen boom of water te zien; het was een landschap van kort, ruw gras, stil op het gefluister van de lucht over de randen van het land en hoge eenzame kreten van vreemde vogels na. Telkens wanneer zij een heuvelrug beklommen, scheen de bries te zijn afgenomen. Toen ze heel even een blik van het land in het westen opvingen, scheen het verre Woud te roken, alsof de regen die was gevallen weer van blad, wortel en aarde verdampte. Er lag nu een schaduw in de verte, een donkere nevel, waarboven de hoge hemel zich als een blauwe koepel welfde, warm en drukkend.

Tegen de middag kwamen ze bij een hoge heuvel met een brede vlakke top, als een ondiepe schotel met een groene opstaande rand. Daarbinnen was geen zuchtje wind en de hemel scheen dicht bij hun hoofden te zijn. Zij reden eroverheen en keken naar het noorden. Toen voelden ze zich opgewekt, want het was duidelijk dat ze al verder waren gevorderd dan ze hadden verwacht. Weliswaar waren de afstanden nu alle nevelig en misleidend geworden, maar er was geen twijfel aan dat ze het einde van de Heuvels naderden. Beneden hen lag een lange vallei die zich naar het noorden slingerde, tot ze aan een opening tussen twee steile heuvelruggen kwam. Daarachter schenen geen heuvels meer te zijn. In het noorden ontwaarden ze vaag een donkere lijn. ‘Dat is een rij bomen,’ zei Merijn, ‘en die moet de Weg aanduiden. Langs de hele Weg, vele mijlen ten oosten van de Brug, groeien bomen. Sommigen zeggen dat die in de dagen van weleer zijn geplant.’

‘Prachtig,’ zei Frodo. ‘Als we vanmiddag net zo goed opschieten als vanmorgen, zullen we de Heuvels voor zonsondergang hebben verlaten en verdergaan om een plaats te vinden om onze tenten op te slaan.’ Maar terwijl hij dit zei, keek hij naar het oosten en zag dat de heuvels aan die kant hoger waren en op hen neerkeken; en op al die heuvels stonden groene terpen en op sommige ervan stonden stenen, die naar boven wezen als gebroken tanden in groen tandvlees. Die aanblik was op de een of andere manier verontrustend; daarom wendden zij zich ervan af en daalden af naar de holle cirkel. In het midden ervan stond een eenzame steen, hoog onder de zon daarboven, die op dit uur geen enkele schaduw wierp. Hij was vormloos maar toch veelzeggend, als een oriëntatiepunt, of een vermanende vinger, of meer nog als een waarschuwing. Maar ze hadden nu honger gekregen en de zon stond nog steeds op de ongevreesde middaghoogte, dus gingen ze met hun rug tegen de oostzijde van de steen aan zitten. Hij was koel, alsof de zon niet de kracht had om hem te warmen, maar op dat ogenblik scheen dat prettig. Ze aten en dronken en richtten het beste noenmaal in de openlucht aan dat je je maar kon wensen, want het eten kwam van ‘onder aan de Heuvel’. Tom had hun voldoende mondvoorraad voor de hele dag meegegeven. Hun pony’s liepen onbepakt te grazen.

De rit over de heuvels, hun verzadigde buiken, de warme zon en de geur van gras, een wat te lange rustpoos, hun uitgestrekte benen en het staren naar de hemel boven hun neus – dat alles is waarschijnlijk een afdoende verklaring voor wat er gebeurde. Hoe het ook zij: ze ontwaakten plotseling en niet op hun gemak uit een slaap waaraan ze zich nooit hadden willen overgeven. De rechtopstaande steen was koud, en wierp een lange lichte schaduw, die zich oostwaarts over hen uitstrekte. De zon, bleek en waterig geel, scheen door de mist vlak boven de westelijke wand van de kom waarin ze lagen; ten noorden, zuiden en oosten achter de muur was de mist dicht, koud en wit. De lucht was stil, dicht en kil. Hun pony’s stonden tegen elkaar aan, met hangende hoofden.

De hobbits sprongen verschrikt op en renden naar de westelijke rand. Zij merkten dat ze zich op een eiland in de mist bevonden. En terwijl ze ontzet naar de ondergaande zon keken, zonk deze voor hun ogen in een witte zee, en een kille schaduw kwam in het oosten daarachter opzetten. De mist zweefde naar de wanden toe en terwijl hij steeg, welfde hij zich boven hen tot hij een dak vormde. Zij waren ingesloten in een zaal van mist, waarvan de middelste pilaar de rechtopstaande steen was.

Ze hadden het gevoel alsof een val zich om hen sloot, maar ze verloren de moed niet helemaal. Ze herinnerden zich nog het hoopvolle uitzicht dat ze op het contour van de Weg voor zich hadden gehad, en ze wisten nog in welke richting die lag. In ieder geval hadden ze nu zo’n grote afkeer van de kom rondom de steen, dat ze er niet over dachten om er nog langer te blijven. Ze pakten alles zo vlug in als hun verstijfde vingers hun toestonden.

Weldra leidden zij hun pony’s achter elkaar over de rand en omlaag langs de lange noordelijke helling van de heuvel, de mistige zee in. Onder het afdalen werd de mist kouder en vochtiger en hun haar hing sluik en druipend over hun voorhoofd. Toen ze beneden kwamen, was het zo koud, dat ze halt hielden en hun mantels en kappen tevoorschijn haalden, die weldra met grijze droppels bezaaid waren. Toen bestegen ze hun pony’s weer en gingen langzaam verder, pogend de weg te vinden aan de hand van de stijging en daling van het terrein. Voorzover ze wisten, waren ze op weg naar de op een poort lijkende opening aan de noordzijde van de lange vallei die ze ’s morgens hadden gezien. Als ze eenmaal door de kloof heen waren, hoefden ze alleen maar in rechte lijn verder te gaan om ten slotte op de Weg uit te komen. Dat was hun enige gedachte, behalve misschien dat ze de vage hoop koesterden dat er ergens achter de Heuvels geen mist zou zijn.

Ze kwamen heel langzaam vooruit. Om te verhinderen dat ze elkaar kwijt zouden raken en verschillende richtingen uit zouden dwalen, liepen ze achter elkaar, Frodo voorop. Daarachter kwam Sam en achter hem kwam Pepijn en daarachter Merijn. Er scheen geen einde aan de vallei te komen. Plotseling zag Frodo een hoopvol teken. Aan beide zijden begon iets donkers door de mist te schemeren en hij vermoedde dat ze eindelijk de opening in de Heuvels naderden; de noordelijke toegang tot de Grafheuvels. Als zij die door konden gaan, zouden ze vrij zijn.

‘Vooruit! Volg mij!’ riep hij over zijn schouder en spoedde zich voort. Maar zijn hoop sloeg weldra om in verbijstering en schrik. De donkere plekken werden donkerder, maar ze werden kleiner; en plotseling zag hij twee enorme rechtopstaande stenen dreigend voor zich oprijzen; ze leunden tegen elkaar aan als de zuilen van een deur zonder bovenkant, twee enorme rechtopstaande stenen. Hij kon zich niet herinneren enig teken hiervan in het dal te hebben gezien toen hij er ’s morgens van de heuvel op had neergekeken. Bijna voor hij er erg in had, was hij ertussendoor gereden: en terwijl hij dit deed, scheen duisternis rondom hem te vallen. Zijn pony steigerde en brieste, en hij viel eraf. Toen hij omkeek zag hij dat hij alleen was; de anderen waren hem niet gevolgd.

‘Sam!’ riep hij. ‘Pepijn! Merijn! Kom nu! Waarom blijven jullie niet bij me?’

Er kwam geen antwoord. Hij werd door angst gegrepen, en hij snelde terug langs de stenen, wild roepend: ‘Sam! Sam! Merijn! Pepijn!’ De pony sloeg in de mist op hol en verdween. Uit de verte, of zo leek het althans, meende hij een kreet te horen: ‘Hé! Frodo! Hé!’ Het kwam uit oostelijke richting, links vanwaar hij onder de grote stenen ingespannen in de duisternis stond te staren. Hij snelde in de richting van het geluid en merkte dat hij een steile heuvel opging.

Terwijl hij voortstrompelde, riep hij opnieuw en bleef almaar wilder roepen; een tijdlang hoorde hij geen antwoord, maar toen ineens scheen het flauw van ver en hoog boven hem te komen. ‘Frodo! Hé!’ klonken de ijle stemmen uit de mist, en toen een kreet die klonk als help, help, die vaak werd herhaald en eindigde met een laatste help, als een langgerekte jammerklacht die plotseling werd afgebroken. Hij strompelde zo vlug hij kon in de richting van de kreten, maar het licht was nu verdwenen en de omklemmende nacht had hem ingesloten, zodat het onmogelijk was om zeker te zijn van enige richting. Hij scheen almaar hoger en hoger te klimmen.

Hij merkte het alleen aan de verandering van het terrein onder zijn voeten toen hij eindelijk op de top van een rug of heuvel kwam. Hij was moe en transpireerde, maar had het niettemin koud. Het was pikkedonker.

‘Waar zijn jullie?’ riep hij ongelukkig uit.

Er kwam geen antwoord. Hij bleef staan luisteren. Hij merkte plotseling dat het heel koud begon te worden en dat er daarboven een wind opstak, een ijzige wind. Het weer begon te veranderen. De mist joeg nu in slierten en flarden langs hem heen. Zijn adem dampte en de duisternis was minder dicht en nabij. Hij keek omhoog en zag tot zijn verbazing dat er flauwe sterren boven hem verschenen tussen de jagende wolkenflarden en mist. De wind begon over het gras te suizen.

Hij verbeeldde zich plotseling dat hij een gesmoorde kreet hoorde, en hij ging eropaf; en terwijl hij voorwaarts ging, werd de mist opgerold en opzij geworpen en de sterrenhemel werd ontsluierd. In een oogopslag zag hij dat hij nu naar het zuiden keek en op de ronde top van een heuvel stond, die hij van de noordzijde moest hebben beklommen. Uit het oosten woei de snijdende wind. Aan zijn rechterkant doemde een donkere zwarte omtrek tegen de sterren in het westen op. Er lag daar een grote grafheuvel.

‘Waar zijn jullie?’ riep hij opnieuw, boos en bang.

‘Hier!’ zei een stem, diep en koud, die uit de grond scheen te komen. ‘Ik wacht op je!’

‘Nee!’ zei Frodo, maar hij liep niet weg. Zijn knieën knikten en hij viel op de grond. Er gebeurde niets en er klonk geen geluid. Hij keek bevend omhoog, op tijd om een lange donkere figuur te zien, als een schaduw tegen de sterren. Hij dacht dat er twee ogen waren, heel koud, hoewel lichtend met een flets licht dat van veraf scheen te komen. Toen voelde hij een greep die sterker en kouder was dan ijzer. De ijzige aanraking deed zijn beenderen verstijven, en toen herinnerde hij zich niets meer.

Toen hij weer bijkwam, kon hij zich een ogenblik niets anders herinneren dan een gevoel van angst. Maar plotseling wist hij dat hij gevangen was, hopeloos gevangen: hij bevond zich in een grafheuvel. Een Grafgeest had hem gegrepen en hij verkeerde waarschijnlijk al in de verschrikkelijke betovering van de Grafgeesten, waarvan gefluisterde verhalen spraken. Hij durfde zich niet te bewegen, maar bleef liggen in de houding waarin hij was ontwaakt: plat op zijn rug op een koude steen met zijn handen op zijn borst.

Maar hoewel zijn angst zo groot was dat hij deel van de rondom hem heersende duisternis scheen uit te maken, merkte hij dat hij aan Bilbo Balings en diens verhalen lag te denken, en hoe zij samen door de lanen van de Gouw hadden gelopen en over wegen en avonturen hadden gesproken. Er ligt een zaadje moed verborgen (weliswaar vaak diep) in het hart van de dikste en verlegenste hobbit, dat erop wacht tot een beslissend en wanhopig gevaar het doet ontkiemen. Frodo was niet erg dik en ook niet erg verlegen; en ofschoon hij dit eigenlijk niet wist, had Bilbo (en ook Gandalf) hem de beste hobbit van de Gouw gevonden. Hij dacht dat hij aan het einde van zijn avontuur was gekomen, en een verschrikkelijk einde bovendien, maar die gedachte verhardde hem. Hij merkte dat hij moed kreeg, als voor een laatste sprong. Hij voelde zich niet langer slap als een hulpeloze prooi.

Terwijl hij daar lag te denken en zichzelf in de hand kreeg, merkte hij ineens dat de duisternis langzaam begon te wijken: een bleekgroen licht gloeide rondom hem op. Eerst kon hij niet zien in wat voor omgeving hij eigenlijk was, want het licht scheen uit hemzelf te komen en uit de grond naast hem, en had het dak of de muur nog niet bereikt. Hij draaide zich om, en daar in het koude schijnsel zag hij Sam, Pepijn en Merijn naast zich liggen. Zij lagen op hun rug en hun gezichten zagen er doodsbleek uit en ze waren in het wit gekleed. Rondom hen lagen vele schatten, van goud misschien, hoewel ze er in dat licht koud en onaantrekkelijk uitzagen. Om hun hoofd hadden zij banden, om hun middel zaten gouden kettingen en aan hun vingers prijkten vele ringen. Ze hadden zwaarden aan hun zijde en schilden lagen aan hun voeten. Maar over hun drie nekken lag één lang ontbloot zwaard.

Plotseling begon er een lied: een kil gemompel, dat op en neer golfde. De stem scheen ver weg en onuitsprekelijk droevig, soms hoog in de lucht en ijl, soms als een diep onderaards gesteun. Uit de vormloze stroom van droeve, maar afschuwelijke geluiden vormden zich nu en dan reeksen woorden: grimmige, harde, koude woorden, harteloos en ongelukkig. De nacht voer uit tegen de ochtend waarvan hij was beroofd, en de kou vervloekte de warmte waarnaar hij hunkerde. Frodo huiverde tot in zijn merg. Na een tijdje werd het lied duidelijker en met angst in het hart merkte hij dat het in een bezweringsformule was overgegaan:

Koud zij hand en hart en been

en koud de slaap onder een steen;

nooit meer ontwaken op stenen bed

tot de Zon is gedoofd en de Maan ontzet.

De zwarte wind maakt de sterren koud,

laat roerloos liggen hen hier op goud,

tot de donkere vorst opheft zijn hand

over dode zee en ’t verdorde land.

Achter zijn hoofd hoorde hij een krakend en schrapend geluid. Hij verhief zich op een arm, keek en zag nu in het vage licht dat ze in een soort gang lagen, die achter hen een hoek omsloeg. Om die hoek tastte een lange arm, die op zijn vingers naar Sam liep, die het dichtstbij lag, en naar het gevest van het zwaard dat over hem heen lag.

Aanvankelijk had Frodo het gevoel dat hij inderdaad door de bezwering in steen was veranderd. Toen kwam een wilde gedachte aan ontsnappen bij hem op. Hij vroeg zich af of de Grafgeest hem over het hoofd zou zien als hij de Ring aan deed, en hij een weg naar buiten zou kunnen vinden. Hij zag zichzelf al in gedachten vrij over het gras rennen, rouwend om Merijn, Sam en Pepijn, maar zelf vrij en in leven. Gandalf zou toegeven dat hij niets anders had kunnen doen.

Maar de moed die in hem was aangewakkerd, bleek nu te sterk; hij kon zijn vrienden niet zo gemakkelijk in de steek laten. Hij weifelde terwijl hij in zijn zak rondtastte, en streed toen weer met zichzelf; maar ondertussen kroop de arm naderbij. Plotseling stond zijn besluit vast, hij greep een kort zwaard dat naast hem lag, en knielend boog hij zich laag over de lichamen van zijn metgezellen. Met alle kracht waarover hij beschikte, hakte hij op de pols van de kruipende arm in en de hand brak af, maar tegelijkertijd versplinterde het zwaard tot het gevest. Er klonk een gil en het licht verdween. In het donker klonk gegrom.

Frodo viel voorover over Merijn heen en Merijns gezicht voelde koud aan. Maar plotseling herinnerde hij zich het huis aan de voet van de Heuvel en het gezang van Tom, dat hij sinds de mist was komen opzetten, helemaal was vergeten. Hij herinnerde zich het rijm dat Tom hem had geleerd. En met een zwakke wanhopige stem begon hij: Hé, Tom Bombadil! En toen hij die naam eenmaal had uitgesproken, scheen zijn stem krachtig te worden: zij had een volle en levendige klank, en de donkere ruimte schalde als van een trommel en een trompet.

Hé, Tom Bombadil, Tom Bombadil,

Bij water, bos en heuvel, bij riet en wilg,

Bij vuur, zon en maan, luister en hoor ons,

Kom, Tom Bombadil, want gevaar ligt voor ons!

Plotseling viel er een diepe stilte, waarin Frodo zijn hart kon horen kloppen. Na een langgerekt ogenblik hoorde hij duidelijk, maar ver weg, alsof het door de grond of dikke muren heen drong, een stem die antwoordde, zingen:

De ouwe Tom Bombadil is een vrolijk kwastje,

Zijn laarzen zijn geel en knalblauw is zijn jasje.

Want Tom, die de meester is, heeft geen ooit gevangen:

Zijn liedjes zijn sterker en zijn benen zijn langer.

Er klonk een luid rommelend geluid, als van rollende en vallende stenen, en plotseling stroomde het licht naar binnen, echt licht, het heldere daglicht. Een lage, op een deur gelijkende opening verscheen aan het einde van de kamer voorbij Frodo’s voeten en daar was Toms hoofd (compleet met hoed en veer) tegen het licht van de zon, die rood achter hem opging. Het licht viel op de grond en op de gezichten van de drie hobbits die naast Frodo lagen. Ze bewogen zich niet, maar de doodskleur was weggetrokken. Ze zagen er nu uit alsof ze alleen maar heel zwaar sliepen.

Tom boog zich voorover, nam zijn hoed af en kwam de donkere kamer binnen terwijl hij zong:

Weg jij, ouwe Geest! Verdwijn in het zonlicht!

Verschrompel als de koude mist, ga huilen als de winden

In de woeste landen ver achter de bergen!

Kom nimmer weer hier! Laat je Grafheuvel ledig!

Wees verloren en vergeten, donkerder dan de duisternis

Waar poorten altijd dicht zijn, tot de wereld is genezen.

Na deze woorden klonk er een kreet en een gedeelte van het inwendige van de ruimte stortte krakend in. Toen klonk er een langgerekte gil, die in een onvoorstelbare verte uitstierf, en daarna was het stil.

‘Kom, vriend Frodo,’ zei Tom. ‘Laat ons naar buiten gaan op het schone gras! Je moet me helpen hen te dragen.’

Samen droegen ze Merijn, Pepijn en Sam naar buiten. Toen Frodo de grafheuvel voor de laatste keer verliet, meende hij een afgehakte hand te zien die nog wriggelde als een gewonde spin in een hoop neergestorte aarde. Tom ging weer naar binnen en er klonk een luid gebons en gestamp. Toen hij naar buiten kwam, had hij een kostbare schat in de armen: voorwerpen van goud, zilver, koper en brons; een groot aantal kralen en kettingen en met juwelen bezette sieraden. Hij klom op de groene grafheuvel en legde alles in de zonneschijn op de top.

Daar bleef hij staan, met zijn hoed in de hand en de wind in zijn haren, en keek neer op de drie hobbits, die op hun rug in het gras waren gelegd aan de westzijde van de heuvel. Terwijl hij zijn hand ophief, zei hij op heldere gebiedende toon:

Ontwaak nu, m’n vrienden. Hoor nu mijn roep schallen!

Verwarm hart en leden! De koude steen is gevallen;

Zwarte deur staat wijd open; dode hand is gebroken.

Nacht onder Nacht is heen, en de Poort is open!

Tot Frodo’s grote vreugde bewogen de hobbits zich, strekten hun armen uit, wreven in hun ogen, en sprongen plotseling op. Ze keken verbaasd in het rond, eerst naar Frodo en toen naar Tom, die levensgroot op de grafheuvel boven hen stond, en toen naar zichzelf in hun dunne witte vodden, gekroond en omgord met goud en rinkelende sieraden.

‘Wat in ’s hemelsnaam,’ begon Merijn toen hij het gouden bandje voelde, dat over één oog was gezakt. Toen zweeg hij en zijn gezicht betrok en hij sloot de ogen. ‘Natuurlijk, ik weet het weer!’ zei hij. ‘De mannen van Carn Dûm hebben ons bij nacht overvallen en overwonnen. Ach, de speer in mijn hart!’ Hij sloeg de handen voor zijn borst. ‘Nee! Nee!’ zei hij en opende de ogen weer. ‘Wat zeg ik allemaal? Ik heb gedroomd. Waar ben jij geweest, Frodo?’

‘Ik dacht dat ik verdwaald was,’ zei Frodo, ‘maar ik wil er liever niet over praten. Laat ons beraden wat ons nu te doen staat. Laten we verdergaan!’

‘Wat, meneer, in deze soepjurken?’ vroeg Sam. ‘Waar zijn mijn kleren?’ Hij wierp zijn hoofdband, gordel en ringen op het gras en keek toen hulpeloos rond alsof hij verwachtte zijn mantel, jas en broek en andere hobbitkleren ergens vlakbij te vinden. ‘Je kleren ben je kwijt, hoor!’ zei Tom, toen hij van de grafheuvel afsprong en lachend in het zonlicht om hen heen danste. Je zou de indruk hebben gekregen dat er niets gevaarlijks of vreselijks was gebeurd en, voorwaar, de schrik verdween uit hun harten toen ze naar hem keken en de vrolijke glans in zijn ogen zagen.

‘Wat bedoel je?’ vroeg Pepijn. ‘Hoezo?’

Maar Tom schudde het hoofd en zei: ‘Je hebt jezelf weergevonden, uit het diepe water. Kleren zijn slechts een klein verlies als je haast was verdronken. Wees blij, m’n beste vrienden, en laat de warme zon nu hart en lijf verwarmen. Trek uit die koude lompen. Ren naakt op het gras, terwijl Tom op jacht gaat!’

Hij sprong de heuvel af, fluitend en roepend. Toen hij hem nakeek, zag Frodo hem in zuidelijke richting de groene kom door rennen tussen hun heuvel en de volgende, nog steeds fluitend en roepend:

Hé nu! Kom, hoi nu! Waarnaartoe dwaal je?

Hoog, laag, dichtbij of ver? Kom hier of ik haal je,

Scherpoor, Wijsneus, Zwaaistaart en Lomperd,

Witsokje, m’n jongen, en ouwe Dikzak Slomper!

Zo zong hij, terwijl hij voortholde en zijn hoed in de lucht gooide en weer opving, tot hij aan het zicht werd onttrokken door een glooiing van het terrein. Maar zijn Hé nu! Hoi nu! werd aangedragen op de wind die nu naar het zuiden was gedraaid.

Het begon weer erg warm te worden. De hobbits renden een tijdje over het gras, zoals hij hun had gezegd. Toen gingen ze zich in de zon liggen koesteren met de verrukking van hen die plotseling uit de bittere winter naar een mild klimaat zijn overgebracht, of van mensen die, na lang ziek te bed te hebben gelegen, op een goede dag wakker worden en merken dat ze onverwachts beter zijn en de dag weer vol beloften is.

Tegen de tijd dat Tom terugkeerde voelden ze zich sterk (en hongerig). Hij verscheen weer, de hoed eerst, over de rand van de heuvel en achter hem volgden gehoorzaam achter elkaar zes pony’s: de vijf van henzelf en nog een. De achterste was duidelijk de oude Dikzak Slomper: hij was groter, sterker, dikker (en ouder) dan hun eigen pony’s. Merijn, die de eigenaar van de andere dieren was, had hen in feite heel andere namen gegeven, maar ze gehoorzaamden voor de rest van hun leven aan de nieuwe namen die Tom hun had gegeven. Tom riep ze een voor een en ze klommen over de rand en gingen in een rij staan. Toen boog Tom voor de hobbits.

‘Hier zijn jullie pony’s weer,’ zei hij. ‘Ze zijn verstandiger (in zeker opzicht) dan jullie, dolende hobbits – meer verstand in hun neuzen. Want zij ruiken het gevaar waar jullie recht op aflopen; en als ze rennen voor hun hachje, rennen ze de goede kant uit. Je moet hun maar vergeven, want hoewel hun hart trouw is, waren ze niet geschapen om hun angst voor Grafgeesten het hoofd te bieden.

Kijk, daar komen ze weer, met al hun lasten!’

Merijn, Sam en Pepijn trokken nu de extra kleren uit hun bagage aan en kregen het al gauw te warm, want ze moesten de dikkere en warmere kleren aantrekken die ze voor de naderende winter hadden meegenomen.

‘Waar komt dat andere oude beest, die Dikzak Slomper, vandaan?’ vroeg Frodo.

‘Hij is van mij,’ zei Tom. ‘Mijn viervoetige vriend; hoewel ik hem zelden berijd en hij vaak ver en vrij door de heuvels zwerft. Toen jullie pony’s bij mij verbleven, ontmoetten ze mijn Slomper en ze roken hem in de nacht en renden hem vlug tegemoet. ’k Dacht wel dat hij ze zou zoeken en met zijn wijze woorden hun angst zou wegnemen. Maar nu, mijn brave Slomper, zet Tom zich op je! Hela! Ik ga even met jullie mee om je op de weg te brengen, en daarvoor dient de pony. Want het is niet gemakkelijk praten met hobbits die zelf rijden, wanneer je zelf te voet achter hen aan moet draven.’

De hobbits vonden het bijzonder prettig dit te horen en bedankten Tom meer dan eens; maar deze lachte en zei dat ze zo goed waren in het verdwalen, dat hij zich niet gerust zou voelen voor hij hen veilig en wel buiten de grenzen van zijn land wist. ‘Ik heb dingen te doen,’ zei hij, ‘mijn maken en mijn zingen, mijn praten en mijn lopen en mijn waken over ’t land. Tom kan niet altijd dicht bij deuren en wilgenspleten zijn. Tom heeft ook nog zijn huis, en Goudbezie wacht daar.’

Naar de stand van de zon te oordelen was het nog vrij vroeg, zo tussen negen en tien uur, en de hobbits begonnen aan eten te denken. Hun laatste maaltijd was middageten geweest naast de rechtopstaande steen de vorige dag. Voor hun ontbijt aten ze nu de rest van Toms proviand, die bestemd was geweest voor hun avondmaal, met nog wat andere dingen die Tom had meegebracht. Het was geen grote maaltijd (de hobbits en de omstandigheden in aanmerking genomen), maar ze voelden zich er een stuk door opgeknapt. Terwijl ze zaten te eten, ging Tom de grafheuvel op en inspecteerde de schatten. De meeste ervan legde hij op een hoop, die in het gras glinsterde en fonkelde. Hij gelastte dat ze daar moesten blijven liggen ‘vrij voor alle vinders; vogels, dieren, elfen of mensen en alle vriendelijke schepselen’; want op die manier zou de betovering van de grafheuvel worden verbroken en verspreid en zou geen Geest er ooit naar terugkeren. Uit de hoop koos hij voor zichzelf een broche bezet met blauwe diamanten, veeltintig als vlasbloemen of de vleugels van blauwe vlinders. Hij keek er lang naar, alsof er een herinnering bij hem was opgekomen, schudde zijn hoofd en zei ten slotte: ‘Dit is een aardige snuisterij voor Tom en voor zijn vrouwe! Schoon was zij die lang gelee’ dit op haar schouder gespte. Goudbezie zal ’t dragen nu, en wij zullen haar niet vergeten!’ Voor ieder van de hobbits koos hij een dolk, lang, in de vorm van een blad, en scherp, prachtig afgewerkt, met drakenfiguren erin van rood en goud. Ze glansden toen hij ze uit hun zwarte scheden trok, die gemaakt waren van een vreemde metaalsoort, licht en sterk, en bezet met vele vlammende stenen. Of het door de voortreffelijkheid van de scheden kwam, of door de betovering die over de grafheuvel lag, het staal scheen niet door de tijd te zijn aangetast: vrij van roest, scherp en schitterend in de zon.

‘Oude dolken zijn lang genoeg als zwaarden voor hobbitlieden,’ zei hij. ‘Scherpe zwaarden zijn goed om te hebben, als lieden uit de Gouw naar oost of west, of ver weg naar duister en gevaar gaan zwerven.’ Toen vertelde hij hun dat deze messen vele lange jaren geleden door mensen van Westernisse waren gesmeed: ze waren vijanden van de Zwarte Heerser, maar ze werden door de boze koning van Carn Dûm in het Land Angmar overwonnen.

‘Weinigen herinneren zich hun nu,’ mompelde Tom, ‘maar toch dolen er nog enkelen rond, zonen van vergeten koningen die eenzaam dwalen, argeloze lieden tegen kwade dingen beschermend.’

De hobbits begrepen zijn woorden niet, maar terwijl hij sprak, kregen zij als het ware een visioen van een grote uitgestrektheid van jaren die achter hen lag, als een grote schimmige vlakte waarover gestalten van mensen schreden, groot en grimmig, met blinkende zwaarden, en als laatste kwam er een met een ster op zijn voorhoofd. Toen vervaagde het visioen, en ze waren terug in de zonovergoten wereld. Het was tijd om weer op weg te gaan. Ze maakten zich gereed, pakten hun zakken en bepakten hun pony’s. Hun nieuwe wapens hingen ze aan hun leren riemen onder hun jassen; ze vonden ze erg hinderlijk en vroegen zich af of ze van enig nut zouden zijn. Het was nog nooit eerder bij hen opgekomen dat een gevecht weleens een van de avonturen zou kunnen zijn waartoe hun vlucht zou kunnen leiden.

Eindelijk gingen ze op weg. Ze leidden hun pony’s de heuvel af, stegen op en draafden snel de vallei door. Ze keken om en zagen de top van de oude terp op de heuvel, en het zonlicht op het goud spoot omhoog als een gouden vlam. Toen reden zij om een helling van de Heuvels heen en konden hem niet meer zien.

Hoewel Frodo overal om zich heen keek, zag hij geen spoor van de grote stenen die als een poort overeind hadden gestaan, en weldra kwamen zij bij de noordelijke kloof en reden er vlug door, en het terrein begon te dalen. Het was een prettige reis met Tom Bombadil, die vrolijk op Dikzak Slomper, die veel sneller vooruit kwam dan zijn omvang deed vermoeden, naast hen of voor hen uit draafde. Tom zong bijna aan één stuk door, voornamelijk onzin, of anders misschien een vreemde taal die de hobbits niet kenden; een heel oude taal waarvan de woorden voornamelijk verbazing en verrukking uitdrukten.

Ze vorderden gestaag, maar al gauw zagen ze dat de Weg verder verwijderd was dan ze zich hadden voorgesteld. Zelfs als er geen mist was geweest, zou hun middagslaapje toch hebben gemaakt dat zij hem niet eerder hadden bereikt dan de avond van de vorige dag. De donkere lijn die ze hadden gezien, was geen rij bomen, maar een rij struiken die langs een diepe greppel groeide, met aan de andere kant een hoge muur. Tom zei dat het eens de grens van een koninkrijk was geweest, maar heel lang geleden. Hij scheen zich er iets droevigs over te herinneren, en wilde er niet veel over zeggen.

Ze daalden in de greppel af, klommen er weer uit, gingen door een gat in de muur en toen wendde Tom zich pal naar het noorden, want zij waren enigszins naar het westen gegaan. Het land was nu open en vrij vlak en ze voerden hun snelheid op, maar de zon stond al laag aan de hemel toen ze eindelijk een rij hoge bomen voor zich zagen, en ze wisten dat ze, na vele onverwachte avonturen, op de Weg waren teruggekeerd. Zij lieten hun pony’s de laatste mijlen dravend afleggen, en hielden halt onder de langgerekte schaduwen van de bomen. Ze stonden boven op een schuin aflopende berm en de Weg, nu vaag in de vallende avond, slingerde zich beneden hen. Op dit punt liep hij bijna van het zuidwesten naar het noordoosten, en rechts van hen liep hij snel omlaag in een diepe kom. Hij was met sporen doorsneden en vertoonde vele tekenen van de zware regen van de vorige dag; er waren kleine plassen en gaten vol water.

Ze reden de berm af en keken om zich heen. Er was niets te zien.

‘Nou, we zijn er eindelijk weer!’ zei Frodo. ‘Ik veronderstel dat we niet meer dan twee dagen hebben verloren door mijn korte weg door het Woud! Maar misschien zal het oponthoud nuttig blijken – het heeft hen wellicht van ons spoor afgebracht.’

De anderen keken hem aan. De schaduw van de angst voor de Zwarte Ruiters kwam plotseling weer over hen. Van het ogenblik af dat zij het Woud waren binnengegaan, was hun voornaamste gedachte geweest hoe ze weer op de Weg terug moesten komen, maar nu die aan hun voeten lag, herinnerden ze zich het gevaar dat hen achtervolgde en hun naar alle waarschijnlijkheid op de Weg zelf wachtte. Ze keken angstig om naar de ondergaande zon, maar de Weg was bruin en verlaten.

‘Denk je…’ vroeg Pepijn aarzelend, ‘denk je dat we vannacht zullen worden achtervolgd?’

‘Nee, ik hoop niet vannacht,’ antwoordde Tom Bombadil, ‘en misschien ook niet morgen. Maar vertrouw niet op mijn vermoeden, want ik weet het niet zeker. In ’t oosten schiet mijn kennis tekort. Tom is niet de baas van de Ruiters uit het Zwarte Land ver voorbij dit land.’

Hoe het ook zij, de hobbits wensten dat hij met hen meeging. Zij hadden het idee dat hij beter dan wie ook zou weten hoe de Zwarte Ruiters aangepakt moesten worden. Ze zouden nu spoedig landen in trekken die geheel en al vreemd voor hen waren, en verder dan de vaagste en verste legenden van de Gouw lagen, en in de vallende schemering begonnen ze naar huis te verlangen. Een diepe eenzaamheid en een gevoel van verlorenheid kwamen over hen. Zij bleven zwijgend staan, onwillig om definitief afscheid te nemen, en werden er zich pas langzaam van bewust dat Tom afscheid van hen nam en hun zei moed te houden en zonder ophouden tot het donker voort te rijden.

‘Tom zal je goed raden, tot deze dag om is (daarna moet je eigen geluk jullie hoeden en leiden); vier mijl verder kom je aan een dorpje, Breeg, aan de voet van Breegheuvel, met deuren op het westen. Daar vind je een oude herberg: De Steigerende Pony. Gersteman Boterbloem is de brave waard. Neem intrek voor de nacht, maar ga ’s morgens weer verder. Wees moedig, maar voorzichtig. Blijf opgewekt van zin en rijd naar je fortuin.’

Zij smeekten hem om in ieder geval tot aan de herberg mee te rijden en nog een keer met hen te drinken, maar hij weigerde lachend en zei:

Toms land eindigt hier; hij gaat de grens niet over,

Tom heeft ook nog zijn huis, en Goudbezie wacht hem!

Toen draaide hij zich om, gooide zijn hoed in de lucht, sprong op Slompers rug en reed over de berm weg, zingend in de schemering. De hobbits beklommen de berm en keken hem na tot hij uit het zicht was verdwenen.

‘Het spijt me afscheid te moeten nemen van meester Bombadil,’ zei Sam. ‘Hij is een bijzonder iemand, dat is zeker. Ik stel me voor dat we heel wat verder zullen gaan, zonder een betere of eigenaardiger man tegen te komen. Maar ik wil niet ontkennen dat ik blij zal zijn De Steigerende Pony te zien waarover hij het had. Ik hoop dat het net zoiets is als De Groene Draak bij ons thuis. Wat voor soort lieden zijn het daar in Breeg?’

‘Er zijn hobbits in Breeg,’ zei Merijn, ‘maar ook Grote Lieden. Ik denk dat het er erg op thuis zal lijken. Naar wat ik heb gehoord is De Pony een goede herberg. Mijn familie rijdt er af en toe weleens heen.’

‘Het mag dan misschien wel zijn wat we ons wensen,’ zei Frodo, ‘maar het ligt toch buiten de Gouw. Voel je er niet al te veel thuis! Denk er alsjeblieft aan – jullie allemaal – dat de naam Balings NIET genoemd mag worden. Ik ben meneer Onderheuvel, als er een naam genoemd moet worden.’

Ze bestegen nu hun pony’s en reden zwijgend de avond in. De duisternis daalde snel terwijl ze heuvel op en heuvel af gingen, tot ze eindelijk voor zich lichtjes zagen schitteren.

In de verte verrees de Breegheuvel, de weg blokkerend: een donkere massa tegen mistige sterren; en onder aan de voet van de westelijke helling lag een groot dorp genesteld. Daar haastten zij zich nu naartoe, en hun enige verlangen was een haardvuur en een deur tussen hen en de nacht te vinden.

IX. In ‘De Steigerende Pony’

Breeg was het voornaamste dorp van Breegland, een kleine bewoonde streek, als een eiland in de omringende lege landen. Behalve Breeg zelf was er Stadel, aan de andere kant van de heuvel, Kom, in een diep dal een eindje verder naar het oosten, en Boogwolde aan de rand van het Kijtbos. Rondom Breegheuvel en de dorpen lag een klein gebied van velden en gecultiveerd bosland dat slechts enkele mijlen breed was.

De mensen van Breeg waren bruin behaard, breed en nogal klein, opgewekt en onafhankelijk; zij behoorden aan niemand anders dan zichzelf toe, maar ze waren vriendelijker en gemeenzamer met hobbits, dwergen, elfen en andere bewoners van de hen omringende wereld dan voor Grote Lieden gebruikelijk was (of is). Volgens hun eigen verhalen waren zij de oorspronkelijke bewoners en de afstammelingen van de eerste mensen die ooit naar het westen van de middenwereld waren getrokken. Weinigen hadden de beroeringen van de Oudste Tijden overleefd, maar toen de Koningen weer over de Grote Zeeën waren teruggekeerd, hadden zij de mensen uit Breeg daar nog aangetroffen, en zij waren daar ook nu nog, terwijl de herinnering aan de oude Koningen in het gras was vervaagd.

In die tijd hadden zich geen andere mensen zo ver naar het westen gevestigd, dat wil zeggen binnen een afstand van driehonderd mijl van de Gouw. Maar in de wilde landen achter Breeg waren geheimzinnige zwervers. De bevolking van Breeg noemde hen Dolers, maar wist niets van hun oorsprong af. Ze waren langer en donkerder dan de mensen uit Breeg en men geloofde dat ze vreemde gaven van gezicht en gehoor hadden, en de taal van de dieren en vogels verstonden. Ze zwierven naar believen zuidwaarts of oostwaarts, tot aan de Nevelbergen zelfs; maar tegenwoordig zag men er slechts weinigen en dan nog zelden. Wanneer ze opdoken, brachten zij nieuws mee uit verre streken, en vertelden vreemde vergeten verhalen waar gretig naar werd geluisterd; maar de lieden uit Breeg sloten geen vriendschap met hen.

Er woonden ook vele hobbitfamilies in het Breegland, en die beroemden zich erop dat zij de oudste hobbitnederzetting in de wereld waren: een die was gevestigd lang voordat de Brandewijn werd overgestoken en de Gouw werd gekoloniseerd. Ze woonden voornamelijk in Stadel, hoewel er ook enkelen in Breeg zelf woonden, vooral op de hoger gelegen hellingen van de heuvel, boven de huizen van de mensen. De Grote Lieden en de Kleine Lieden (zoals zij elkaar noemden) stonden op vriendschappelijke voet, bemoeiden zich op hun eigen manier met hun eigen zaken, maar beschouwden zich terecht als onmisbare delen van de bevolking van Breeg. Nergens anders ter wereld vond men deze eigenaardige (maar uitstekende) regeling.

De Breeglieden, zowel Groot als Klein, reisden zelf niet veel; en de besognes van de vier dorpen waren hun voornaamste zorg. Nu en dan gingen de hobbits uit Breeg tot aan Bokland of het Oosterkwartier, maar hoewel hun kleine land niet veel verder dan een dagreis van de Brandewijnbrug lag, bezochten de hobbits uit de Gouw het zelden. Af en toe kwam er wel eens een Boklander of avontuurlijke Toek voor een paar nachten naar de herberg, maar ook dat begon al minder gebruikelijk te worden. De hobbits uit de Gouw noemden die uit Breeg, en alle anderen die buiten de grenzen woonden, Buitenstaanders, en legden heel weinig belangstelling voor hen aan de dag, en vonden ze saai en lomp. Er waren in die tijd waarschijnlijk heel wat meer Buitenstaanders over het westen van de wereld verspreid dan de bevolking van de Gouw vermoedde. Sommigen waren ongetwijfeld geen haar beter dan zwervers, bereid om een hol in iedere berm te graven en slechts zo lang te blijven als hen uitkwam. Maar in het land van Breeg waren de hobbits in ieder geval fatsoenlijk en welvarend, en niet ongelikter dan de meesten van hun verre verwanten Binnen. Men was nog niet vergeten dat er een tijd was geweest dat er een druk komen en gaan was tussen de Gouw en Breeg. In ieder geval hadden de Brandebokken Breegbloed in de aderen.

Het dorpje Breeg telde ongeveer honderd stenen huizen van de Grote Lieden, voornamelijk boven de Weg, tegen de helling van de heuvel genesteld, met ramen die op het westen uitzagen. Aan die kant, in een halve cirkel om de voet van de heuvel, lag een diepe greppel met een dichte haag aan de binnenkant ervan. De Weg liep hieroverheen, maar waar hij de haag doorsneed, werd hij versperd door een grote poort. Er was nog een poort in de zuidelijke hoek, waar de Weg uit het dorp liep. Bij het vallen van de avond werden de poorten gesloten, maar vlak aan de binnenkant ervan stonden kleine wachthuisjes voor de poortwachters.

Aan het eind van de Weg, waar deze naar rechts boog en om de voet van de heuvel liep, stond een grote herberg. Die was lang geleden gebouwd toen het verkeer op de wegen heel wat drukker was geweest dan nu. Want Breeg stond op een oud kruispunt van wegen; een tweede oude weg kruiste de Oosterweg vlak voorbij de greppel aan de westzijde van het dorp, en in vroeger tijden hadden mensen en verschillende andere lieden van allerlei slag er druk gebruik van gemaakt. Vreemd als Nieuws uit Breeg was nog altijd een gezegde in het Oosterkwartier, dat stamde uit de tijd toen men het nieuws uit het noorden, zuiden en oosten in de herberg kon horen, en toen de hobbits uit de Gouw er vaker plachten heen te gaan om het te horen. Maar de noordelijke landen waren lang verlaten geweest, en de Noorderweg werd nu zelden gebruikt; hij was met gras overgroeid, en de lieden uit Breeg noemden hem de Groeneweg.

De herberg van Breeg stond er echter nog, en de waard was een belangrijk man. Zijn huis was een trefpunt voor de werkschuwen, de spraakzamen en de nieuwsgierigen onder de inwoners, klein en groot, van de vier dorpen; een toevluchtsoord voor Dolers en andere zwervers, en ook voor die reizigers (voornamelijk dwergen) die nog van en naar de Bergen langs de Oosterweg trokken.

Het was donker en er schenen witte sterren toen Frodo en zijn metgezellen ten slotte bij het kruispunt van de Groeneweg kwamen en het dorp naderden. Ze kwamen aan de Westerpoort en merkten dat die gesloten was, maar voor de deur van het wachthuisje daarachter zat een man. Hij sprong op en ging een lantaarn halen en keek hen verbaasd aan over het hek.

‘Wat mot dat, en waar komen jullie vandaan?’ vroeg hij bars.

‘We zijn op weg naar de herberg hier,’ antwoordde Frodo. ‘We zijn op reis naar het oosten en kunnen vanavond niet verdergaan.’

‘Hobbits! Vier hobbits! En bovendien uit de Gouw naar hun tongval te oordelen,’ zei de poortwachter zachtjes alsof hij in zichzelf sprak. Hij keek hen een ogenblik dreigend aan, opende toen langzaam de poort en liet hen erdoor rijden.

‘We zien hier niet vaak lieden uit de Gouw bij nacht op de Weg,’ vervolgde hij toen ze een ogenblik bij zijn deur halt hielden. ‘U zult het me wel niet kwalijk nemen, dat ik me afvraag wat u ten oosten van Breeg voert! En hoe heet u, als ik zo vrij mag wezen?’

‘Onze namen en onze besognes doen er niet toe, en dit is bovendien geen goede plaats om erover te spreken,’ zei Frodo, die niet veel ophad met de man en de toon van zijn stem.

‘Uw zaken zijn ongetwijfeld de uwe,’ zei de man. ‘Maar het is mijn zaak om na het vallen van de avond vragen te stellen.’

‘Wij zijn hobbits uit Bokland en het belieft ons om te reizen en hier in de herberg te overnachten,’ zei Merijn. ‘Ik ben meneer Brandebok. Is dat voldoende voor u? De Breeglanders plachten altijd beleefd te zijn tegen reizigers – dat had ik tenminste gehoord.’

‘Goed, goed,’ zei de man. ‘Ik bedoelde er geen kwaad mee. Maar misschien zult u merken dat het niet alleen de oude Harry aan de poort is die u vragen zal stellen. Er zijn vreemde lieden in de buurt. Als u naar De Pony gaat, zult u merken dat u niet de enige gasten bent.’

Hij wenste hun goedenacht, en er werd niets meer gezegd; maar in het licht van de lantaarn kon Frodo zien dat de man hen nog nieuwsgierig nakeek. Hij was blij toen hij de poort achter hen hoorde dichtklappen terwijl zij verder reden. Hij vroeg zich af waarom de man zo achterdochtig was, en of er soms iemand naar nieuws over een groepje hobbits had gevraagd. Was het misschien Gandalf geweest? Misschien was hij aangekomen terwijl zij in het Woud en de Heuvels waren opgehouden. Maar de blik en de stem van de poortwachter hadden iets dat hem verontrustte.

De man bleef de hobbits een ogenblik staan nakijken en ging toen zijn huis weer binnen. Hij had zich nog niet omgedraaid of er klom snel een donkere gedaante over de poort naar binnen, die verdween in de schaduwen van de dorpsstraat.

De hobbits reden een flauwe glooiing op, passeerden een paar alleenstaande huizen, en stegen voor de herberg af. De huizen kwamen hun groot en eigenaardig voor. Sam staarde omhoog naar de herberg met haar drie verdiepingen en vele ramen, en voelde dat hem de moed in de schoenen zonk. Hij had zich voorgesteld dat hij vroeg of laat op zijn reis reuzen groter dan bomen en andere, nog vreselijker schepselen zou ontmoeten, maar op het ogenblik vond hij zijn eerste kennismaking met mensen en hun hoge huizen al meer dan genoeg, ja eigenlijk te veel voor het donkere einde van een vermoeiende dag. Hij stelde zich zwarte paarden voor die in de schaduw van het erf gezadeld stonden, en Zwarte Ruiters, die uit donkere bovenramen tuurden.

‘We gaan hier toch zeker vannacht niet logeren, wel meneer?’ riep hij uit. ‘Als er hobbitvolk in deze streek woont, waarom zoeken we dan niet iemand die ons onderdak wil geven? Dat zou veel knusser zijn.’

‘Wat is er mis met de herberg?’ vroeg Frodo. ‘Tom Bombadil heeft haar aanbevolen. Ik vermoed dat het binnen erg gezellig is.’

Ook van de buitenkant zag de herberg er in ieders ogen aangenaam uit. Zij stond met de voorzijde aan de Weg, en twee vleugels die naar achteren liepen op terrein dat gedeeltelijk uit de lagere hellingen van de Heuvel was uitgesneden, zodat aan de achterkant de ramen op de tweede verdieping op gelijke hoogte met de grond waren. Er was een grote poort die naar een binnenplaats tussen de twee vleugels leidde, en links onder de poort was een grote deur, die men via een paar brede treden kon bereiken. De deur stond open en licht straalde naar buiten. Boven de poort scheen een lamp en daaronder hing een groot uithangbord, met een dikke witte pony die op zijn achterbenen stond. Boven de deur stond in witte letters geschilderd: DE STEIGERENDE PONY VAN GERSTEMAN BOTERBLOEM. Door vele van de lagere ramen scheen licht achter dikke gordijnen. Terwijl ze buiten in de duisternis aarzelden, hief iemand binnen een vrolijk lied aan, en vele vrolijke stemmen zongen het refrein mee. Zij luisterden een ogenblik naar dit bemoedigende geluid en stegen toen van hun pony’s af. Het lied eindigde en er klonk een uitbarsting van gelach en handgeklap.

Ze leidden hun pony’s onder de boog door en lieten ze op de binnenplaats staan, terwijl ze de stoep bestegen. Frodo ging voorop en botste bijna tegen een kleine dikke man met een kaal hoofd en een rood gezicht op. Hij had een witte voorschoot aan en haastte zich een deur uit en een andere in met een dienblad beladen met volle kannen.

‘Kunnen wij… ’ begon Frodo.

‘Een ogenblik, alsjeblieft,’ riep de man over zijn schouder en verdween in een geroezemoes van stemmen en een wolk rook. Na een ogenblik kwam hij er weer uit, terwijl hij zijn handen aan zijn voorschoot afveegde.

‘Goedenavond, kleine meester!’ zei hij, zich vooroverbuigend. ‘En waar kan ik u mee van dienst zijn?’

‘Bedden voor vier en stalruimte voor vijf pony’s, indien mogelijk.

Bent u meneer Boterbloem?’

‘Jawel, mijn naam is Gersteman. Gersteman Boterbloem, tot uw dienst. U komt zeker uit de Gouw?’ vroeg hij, en toen ineens sloeg hij de hand aan zijn voorhoofd, alsof hij zich iets probeerde te herinneren. ‘Hobbits!’ riep hij uit. ‘Waar doet me dat nou aan denken?

Mag ik misschien uw namen weten, meneer?’

‘Meneer Toek en meneer Brandebok,’ zei Frodo, ‘en dit is Sam Gewissies. Mijn naam is Onderheuvel.’

‘Asjemenou!’ zei meneer Boterbloem, met zijn vingers knippend.

‘Nu ben ik het weer kwijt! Maar het zal wel weer terugkomen als ik de tijd heb om na te denken. Het hoofd loopt me om, maar ik zal zien wat ik voor u kan doen. Wij krijgen tegenwoordig niet vaak een gezelschap uit de Gouw, en het zou me spijten als ik u geen goede ontvangst zou bereiden. Maar er is vanavond al zo’n menigte in huis als er in lang niet is geweest. Alles of niets, zeggen wij in Breeg. Hela, Nob!’ riep hij toen. ‘Waar zit je, jij wolvoetige treuzelaar? Nob!’

‘Ik kom er al aan, meneer! Ik kom al!’ Een opgewekt kijkende hobbit kwam de deur uit gehuppeld en toen hij de reizigers zag, bleef hij staan en bekeek hen met grote belangstelling.

‘Waar hangt Bob uit?’ vroeg de waard. ‘Weet je het niet? Nu, ga hem dan zoeken. En schiet een beetje op! Ik heb geen zes benen en ook geen zes ogen! Zeg tegen Bob dat er vijf pony’s zijn die op stal moeten worden gezet. Hij moet maar zien dat-ie ruimte maakt.’ Nob verdween met een grijns en een knipoog.

‘Laat-es kijken, wat wou ik ook al weer zeggen?’ zei meneer Boterbloem, zijn voorhoofd bekloppend. ‘Het een verjaagt het ander, bij wijze van spreken. Ik heb het zo druk vanavond, dat m’n hoofd ervan omloopt. Er is een gezelschap dat gisteravond uit het zuiden van de Groeneweg is gekomen – en dat was al vreemd genoeg om mee te beginnen. Dan is er een groep dwergen die naar het westen reist en vanavond is aangekomen. En dan bent u er nu ook nog. Als u geen hobbits was, betwijfel ik het of we u wel konden herbergen. Maar we hebben een paar kamers in de noordelijke vleugel die speciaal voor hobbits zijn ingericht toen dit huis werd gebouwd. Gelijkvloers, zoals ze gewoonlijk verkiezen: ronde ramen en zo, zoals ze het graag hebben. Ik hoop dat u het gerieflijk zult vinden. En u zult zeker avondeten willen hebben. Zo gauw mogelijk. Deze kant uit graag.’ Hij ging voor hen een gang door en opende een deur. ‘Hier is een aardige kleine zitkamer!’ zei hij. ‘Ik hoop dat die u bevalt. Wilt u me nu verontschuldigen? Ik heb het zo druk. Geen tijd om te praten. Ik moet hollen. Het is zwaar werk voor twee benen, maar ik word er niet eens magerder van. Ik kom straks wel even kijken. Als u iets wilt hebben, moet u de tafelbel maar luiden, dan komt Nob. Als hij niet komt, moet u bellen en roepen!’

Hij ging eindelijk weg, en liet hen met een nogal amechtig gevoel achter. Hij scheen in staat een eindeloze woordenvloed te spuien, hoe druk hij het ook had. Ze bevonden zich in een kleine, gezellige kamer. In de haard brandde een vrolijk vuur en daarvoor stonden een paar lage, gemakkelijke stoelen. Er was een ronde tafel die al gedekt was met een wit tafelkleed met daarop een grote handbel. Maar Nob, de hobbitbediende, kwam allang voordat zij erover gedacht hadden haar te luiden haastig naar binnen. Hij bracht kaarsen en een blad vol borden.

‘Wilt u iets te drinken hebben, heren?’ vroeg hij. ‘En zal ik u de slaapkamers laten zien, terwijl het eten wordt klaargemaakt?’

Ze waren gewassen en zaten heerlijke grote kroezen bier te drinken, toen meneer Boterbloem en Nob binnenkwamen. In een oogwenk was de tafel gedekt. Er was hete soep, koud vlees, een bosbessentaart, verse broden, plakken boter en een halve roomkaas; goed, eenvoudig eten, even goed als men in de Gouw gewend was, en huiselijk genoeg om de laatste van Sams bedenkingen (die al aanzienlijk waren verlicht door de voortreffelijkheid van het bier) weg te nemen. De waard bleef wat rondhangen en maakte toen aanstalten om hen alleen te laten. ‘Ik weet niet of u zin hebt u bij het gezelschap te voegen wanneer u gegeten hebt,’ zei hij, bij de deur. ‘Misschien gaat u liever naar bed. Niettemin zou het gezelschap u graag begroeten als u er iets voor voelt. Wij krijgen niet vaak Buitenstaanders – reizigers uit de Gouw bedoel ik, neemt u mij niet kwalijk; en we vinden het prettig om wat nieuws te horen, of een verhaal of lied dat u kwijt zou willen. Doe maar waar u zin in hebt. En bel als u iets tekortkomt!’

Aan het einde van de maaltijd (ongeveer drie kwartier gestadig eten, niet gestoord door overbodig gepraat) voelden ze zich zo verkwikt en gesterkt, dat Frodo, Pepijn en Sam besloten het gezelschap te gaan opzoeken. Merijn dacht dat het te benauwd zou zijn. ‘Ik blijf hier rustig een tijdje bij het vuur zitten, en misschien ga ik later een frisse neus halen. Maar pas op jullie woorden, en vergeet niet dat jullie worden verondersteld in het geheim te vluchten, en dat je nog steeds op de hoofdweg en niet erg ver van de Gouw bent.’

‘Ja hoor,’ zei Pepijn. ‘Pas jij zelf maar op. Verdwaal niet en vergeet niet dat het binnenshuis veiliger is.’

Het gezelschap zat in de grote gelagkamer van de herberg. Het was talrijk en gemengd, zoals Frodo ontdekte toen zijn ogen aan het licht begonnen te wennen. Dit was voornamelijk afkomstig van een laaiend houtvuur, want de drie lampen die aan de balken hingen waren schemerig en half verhuld door rook. Gersteman Boterbloem stond bij het vuur met een paar dwergen en een of twee vreemd uitziende mannen te praten. Op de banken zaten verschillende lieden: mensen uit Breeg, een aantal plaatselijke hobbits (die met elkaar zaten te praten), nog wat dwergen, en andere vage figuren, die in de schaduwen en hoeken moeilijk te onderscheiden waren.

Zodra de hobbits uit de Gouw binnenkwamen, verwelkomden de Breeglanders hen in koor. De vreemdelingen, vooral zij die langs de Groeneweg waren gekomen, staarden hen nieuwsgierig aan. De waard stelde de nieuwelingen aan de Breeglieden voor, zo vlug dat ze, hoewel ze vele namen opvingen, zelden wisten bij wie ze behoorden. De mensen uit Breeg schenen allen nogal botanische namen te hebben (die de Gouwlieden nogal vreemd aandeden), zoals Bieslicht, Geiteblad, Heideteen, Appeldoor, Distelwol en Varen (om van Boterbloem nog maar te zwijgen). Sommigen van de hobbits droegen overeenkomstige namen. Zo schenen bijvoorbeeld de Muggekruids talrijk te zijn. Maar de meesten van hen hadden natuurlijke namen, zoals Berm, Broekhuis, Langhol, Zandtiller en Tunnelaar, waarvan er vele ook in de Gouw voorkwamen. Er waren verscheidene Onderheuvels uit Stadel, en omdat zij zich niet konden voorstellen dat zij dezelfde naam droegen zonder familie te zijn, drukten ze Frodo als een lang verloren gewaande neef aan hun boezem.

De hobbits uit Breeg waren feitelijk vriendelijk en nieuwsgierig, en Frodo merkte weldra dat hij een of andere verklaring zou moeten geven voor wat hij hier uitvoerde. Hij liet weten dat hij belangstelde in geschiedenis en geografie (waarop er druk met hoofden werd geknikt, hoewel geen van deze woorden vaak in het dialect van Breeg werden gebruikt). Hij zei dat hij erover dacht een boek te schrijven (waarop een verbaasde stilte volgde), en dat hij en zijn vrienden gegevens wilden verzamelen over hobbits die buiten de Gouw woonden, in het bijzonder in de oostelijke landen.

Hierop begon iedereen tegelijk te praten. Als Frodo werkelijk van plan was geweest een boek te schrijven en hij meer dan één paar oren had gehad, zou hij in een paar minuten genoeg hebben kunnen horen voor verscheidene hoofdstukken. En alsof dat nog niet genoeg was, gaf men hem een hele lijst van namen, beginnende met de ‘oude Gersteman hier’, tot wie hij zich voor verdere inlichtingen kon wenden. Maar na een poosje, toen Frodo geen aanstalten maakte om ter plekke een boek te schrijven, keerden de hobbits terug tot hun vragen over gebeurtenissen in de Gouw. Frodo bleek niet erg mededeelzaam, en hij merkte al gauw dat hij alleen in een hoekje zat te luisteren en rond te kijken.

De mensen en dwergen spraken voornamelijk over verre gebeurtenissen en vertelden nieuws van een soort dat maar al te vertrouwd begon te worden. Er waren problemen in het zuiden en het scheen dat de mensen die langs de Groeneweg waren gekomen, aan het trekken waren, op zoek naar landen waar ze wat rust konden vinden. De lieden uit Breeg waren meelevend, maar kennelijk niet bereid om een groot aantal vreemdelingen in hun kleine gebied op te nemen. Een van de reizigers, een loensende, onguur uitziende kerel, voorspelde dat er in de naaste toekomst steeds meer lieden naar het noorden zouden komen. ‘Als er geen plaats voor hen gevonden wordt, zullen zij die zelf wel vinden. Ze hebben er recht op te leven, net als andere lieden,’ zei hij luid. De plaatselijke bewoners keken niet erg opgewekt bij het vooruitzicht.

De hobbits schonken niet veel aandacht aan dit alles, en op dat ogenblik scheen het hobbits ook niet aan te gaan. Grote Lieden konden moeilijk om woonruimte vragen in hobbitholen. Zij stelden meer belang in Sam en Pepijn, die zich nu helemaal thuis voelden en vrolijk over gebeurtenissen in de Gouw spraken. Pepijn veroorzaakte grote hilariteit met een verhaal over het instorten van het dak van het Stadshol in Grotedelft: Willie Witvoet, de Burgemeester, en de dikste hobbit uit het Westerkwartier, was onder de kalk bedolven en er uitgekomen als een met poedersuiker bestoven oliebol. Maar er werden verschillende vragen gesteld die Frodo lichtelijk verontrustten. Een van de Breeglanders, die verschillende keren in de Gouw scheen te zijn geweest, wilde weten waar de Onderheuvels woonden en met wie ze verwant waren.

Plotseling merkte Frodo op dat een eigenaardig uitziende, verweerde man, die in de schaduw bij de muur zat, ook met grote aandacht naar de hobbitpraat zat te luisteren. Hij had een grote bierpul voor zich staan en rookte een lange pijp, die op een bijzondere manier was besneden. Zijn benen had hij voor zich uitgestrekt en deze lieten hoge laarzen van soepel leer zien, die hem uitstekend pasten, maar blijkbaar lang dienst hadden gedaan en nu met aangekoekte modder waren bedekt. Een door het vele reizen vuil geworden mantel van donkergroene stof was dicht om hem heen getrokken en ondanks de hitte in het vertrek droeg hij een kap die zijn gezicht verhulde, maar men kon zijn ogen zien glanzen terwijl hij de hobbits gadesloeg.

‘Wie is dat?’ vroeg Frodo toen hij kans zag om tegen meneer Boterbloem te fluisteren. ‘Ik geloof niet dat u hem hebt voorgesteld?’

‘Hij?’ vroeg de waard op fluisterende toon, terwijl hij uit zijn ooghoek gluurde zonder het hoofd om te draaien. ‘Ik weet het niet precies. Hij is een van die zwervende lieden – Dolers noemen wij ze. Hij praat zelden, niet dat hij geen bijzonder verhaal zou kunnen vertellen als hij daar zin in heeft. Hij verdwijnt een maand of een jaar lang, en komt dan weer opdagen. Afgelopen voorjaar was hij hier vaak, maar de laatste tijd heb ik hem niet gezien. Zijn ware naam heb ik nooit gehoord, maar hij staat hier in de buurt bekend als Stapper. Hij loopt enorm vlug met zijn lange benen, hoewel hij niemand vertelt waarom hij zo’n haast heeft. Maar je kunt geen peil trekken op oost en west, zoals wij hier in Breeg zeggen, waarmee we dan de Dolers en de lieden uit de Gouw bedoelen, met uw permissie. Gek dat u naar hem vraagt.’ Maar op dat ogenblik werd meneer Boterbloem weggeroepen, want er werd om meer bier gevraagd en zijn laatste opmerking bleef onverklaard.

Frodo zag dat Stapper nu naar hem keek, alsof hij alles wat was gezegd had gehoord of geraden. En kort daarna nodigde hij Frodo met een handgebaar en een knikje uit bij hem te komen zitten.

Toen Frodo naderbij kwam, gooide hij zijn capuchon achterover en gaf een hoofd met warrig donker haar te zien dat al grijs begon te worden, en een paar scherpe grijze ogen in een bleek, ernstig gezicht.

‘Men noemt mij Stapper,’ zei hij zacht. ‘Ik ben erg blij u te ontmoeten, meester… Onderheuvel, als de oude Boterbloem uw naam goed heeft verstaan.’

‘Dat heeft hij inderdaad,’ zei Frodo stijfjes. Hij voelde zich allesbehalve op zijn gemak onder de blik van die doordringende ogen.

‘Welnu, meester Onderheuvel,’ zei Stapper, ‘als ik u was, zou ik uw jonge vrienden niet zoveel laten praten. Drank, een vuur en een toevallige ontmoeting zijn inderdaad heel prettig, maar, welnu – u bent hier niet in de Gouw. Er lopen hier vreemde lieden rond. Hoewel u misschien vindt dat ik niet veel recht van spreken heb,’ voegde hij er met een wrange glimlach aan toe, toen hij Frodo’s blik zag. ‘Maar er zijn de afgelopen tijd nog vreemdere reizigers door Breeg getrokken,’ vervolgde hij, terwijl hij Frodo’s gezicht in de gaten hield.

Frodo staarde hem op zijn beurt aan, maar zei niets, en Stapper gaf geen verdere aanwijzing. Zijn aandacht scheen nu plotseling op Pepijn te zijn gevestigd. Tot zijn ontsteltenis merkte Frodo dat de dwaze jonge Toek, aangemoedigd door het succes met de dikke Burgemeester van Grotedelft, nu nota bene een komisch verslag deed van Bilbo’s afscheidsfeest. Hij gaf al een imitatie van de Toespraak en naderde de verbazingwekkende Verdwijning. Frodo was geërgerd. Voor de meeste hobbits uit Breeg was het verhaal onschuldig genoeg, niet meer dan een grappig verhaal over die grappige lui aan de overkant van de Rivier; maar sommigen (de oude Boterbloem bijvoorbeeld) wisten het een en ander en hadden waarschijnlijk lang geleden geruchten over Bilbo’s verdwijning gehoord. Het zou de naam Balings in hun herinnering brengen, vooral als er in Breeg navraag naar die naam was gedaan.

Frodo schoof onrustig heen en weer en vroeg zich af wat hij moest doen. Pepijn genoot blijkbaar van de aandacht die hij kreeg, en was het gevaar waarin ze verkeerden helemaal vergeten. Frodo vreesde plotseling dat hij in zijn huidige gemoedstoestand de Ring zelfs zou kunnen noemen, en dat zou rampzalig kunnen zijn.

‘U moet vlug iets doen,’ fluisterde Stapper hem in het oor. Frodo sprong overeind en ging op tafel staan en begon te spreken. De aandacht van Pepijns gehoor werd afgeleid. Sommigen van de hobbits keken naar Frodo en begonnen te lachen en klapten, in de veronderstelling dat meneer Onderheuvel meer bier tot zich had genomen dan goed voor hem was. Frodo voelde zich plotseling erg dwaas en betrapte zich erop (hetgeen hij altijd deed wanneer hij een toespraak hield) dat hij met de voorwerpen in zijn zak speelde. Hij voelde de Ring aan zijn ketting, en zonder te weten waarom, kwam het verlangen in hem op de Ring aan zijn vinger te doen en zich op die manier uit deze vreemde situatie te redden. Het scheen hem op de een of andere manier toe alsof dit denkbeeld hem van buitenaf werd ingegeven en uitging van iemand of iets in het vertrek. Hij weerstond de verleiding vastberaden en klemde de Ring in zijn hand, alsof hij hem wilde vasthouden en beletten dat hij hem zou ontsnappen of kwaad doen. In ieder geval gaf hij hem geen inspiratie. Hij sprak enkele ‘toepasselijke woorden’, zoals men in de Gouw zou hebben gezegd: We zijn allen erg getroffen door de vriendelijkheid waarmee u ons hebt ontvangen en ik waag het de hoop uit te spreken dat mijn korte bezoek ertoe zal bijdragen de oude banden van vriendschap tussen de Gouw en Breeg te hernieuwen; toen aarzelde hij en kuchte.

Iedereen in de gelagkamer keek hem nu aan. ‘Een lied!’ riep een van de hobbits. ‘Een lied. Zing eens wat!’ riepen al de anderen. ‘Vooruit, meester, zing iets voor ons dat we niet eerder hebben gehoord.’

Een ogenblik stond Frodo verbijsterd. Toen begon hij in zijn wanhoop een bespottelijk liedje te zingen, waar Bilbo nogal dol op was geweest (en trots, want hij had de woorden zelf gemaakt). Het ging over een herberg en dat is waarschijnlijk de reden waarom Frodo het zich op dat ogenblik herinnerde. Hier is de volledige tekst. Tegenwoordig herinnert men zich er in de regel slechts enkele woorden van:

Er staat een vrolijke herberg aan

de voet van een heuvel grijs, en

Daar heeft het bruine bier zo’n kracht,

Dat de Man in de Maan zelf op een nacht

er kwam om eens flink te hijsen.

De stalknecht heeft een dronken kat

die bespeelt een viool met vijf snaren;

Zijn stok beweegt hij op en neer,

Nu piepend en dan spinnend weer,

of zagend zonder haren.

Het kleine hondje van de waard

vindt grappen reuzeleuk;

Wanneer de gasten vrolijk zijn,

Spitst hij zijn oren bij de gein

en lacht zich haast een breuk.

Ook is er een gehoornde koe,

trots als een magistraat;

Muziek die stijgt haar naar de kop

Als bier en doet haar dansen op

het gras, mooi in de maat.

En o, de rijen zilveren borden

en de lepels in de la;

Voor zondags is er ’n extra-stel,

Die poetst men zaterdags op ’t appel

tevoren en tena.

De Man in de Maan dronk kan na kan,

de kat jankte op een snaar;

Een bord en lepel maakten een dans,

De koe in de tuin stapte als in trance

en de hond maakte jacht op zijn staart.

De Man in de Maan nam nog een kan

en zeeg toen op de grond,

Daar droomde hij van goudgele aal;

Toen gingen de sterren aan de haal

voor de nieuwe morgenstond.

Toen sprak de stalknecht tot zijn kat:

‘De schimmels van de Maan,

Die bijten op hun zilveren bit,

Wijl hun baas zich te bezatten zit,

en de Zon komt er al haast aan.’

De kat op zijn fiedel speelde hee, diedel, diedel,

wekte doden welhaast uit hun staat;

Hij kraste en zaagde als een orkaan,

Maar de waard die porde de Man in de Maan

en zei: ‘Het is al heel laat.’

Ze rolden de Man de heuvel op,

en gooiden hem op de Maan,

Terwijl zijn paarden eraan kwamen hollen,

De koe huppelend liep rond te tollen

achter bord en lepel aan.

Nog vlugger ging fiedel van diedel-dum-diedel,

de hond brulde om een grap.

De koe en de paarden waren gek van de pret,

De gasten vielen uit hun bed

en dansten zich bijna slap.

De snaren knapten met een ping en een pong!

de koe sprong over de Maan,

Het hondje lachte om zoveel lol,

De zaterdagse borden sloegen op hol

achter de zondagse lepels aan.

Achter de heuvel rolde de Maan

en de Zon vroeg om belet.

Ze geloofde nauwelijks wat ze zag,

Want al was het nu klaarlichte dag,

iedereen ging weer naar bed.

Er klonk een luid en aanhoudend applaus. Frodo had een goede stem en het lied sprak tot hun verbeelding. ‘Waar zit de oude Gerst?’ riepen ze. ‘Hij moest dit eens horen. Bob moet zijn kat viool leren spelen, dan zouden we kunnen dansen.’ Ze bestelden meer bier en begonnen te schreeuwen: ‘Laat het nog eens horen, meester! Vooruit, nog een keer!’

Ze dwongen Frodo nog iets te drinken en zijn lied te herhalen, en velen van hen deden mee, want de wijs was welbekend en de woorden kregen ze vlug te pakken. Het was nu Frodo’s beurt om zich zelfingenomen te voelen. Hij dartelde over de tafel en toen hij voor de tweede keer aan de koe sprong over de Maan kwam, sprong hij een gat in de lucht. Veel te hard, want hij kwam, boem, precies op een blad vol met kroezen terecht, gleed uit en rolde met een klap, gerinkel en een bons van de tafel af. Zijn toehoorders zetten hun monden wijd open om te lachen, maar bleven toen zo zitten, alsof ze met stomheid waren geslagen, want de zanger was verdwenen. Hij was gewoon weg, alsof hij, plof, door de vloer was gezakt zonder een gat achter te laten!

De plaatselijke hobbits keken stomverbaasd, en sprongen toen overeind en riepen om Gersteman. Het hele gezelschap trok zich terug van Pepijn en Sam, die alleen in een hoekje waren achtergebleven en dreigend en twijfelachtig van een afstand werden aangestaard. Het was duidelijk dat vele lieden hen nu als de metgezellen van een rondtrekkende tovenaar beschouwden, met onbekende doeleinden en vermogens. Maar er was één duistere Breeglander die hen met een wetende en halfspottende blik stond aan te kijken, waardoor ze zich heel slecht op hun gemak voelden. Kort daarop glipte hij de deur uit, gevolgd door de loensende zuiderling: het tweetal had de hele avond druk met elkaar zitten fluisteren. Harry, de poortwachter, ging ook vlak na hen weg.

Frodo voelde zich bespottelijk. Omdat hij niets beters te doen wist, kroop hij onder de tafel naar de donkere hoek bij Stapper, die onbewogen was blijven zitten en zijn gedachten op geen enkele manier liet blijken. Frodo leunde achterover tegen de muur en schoof de Ring van zijn vinger. Hoe die erom was gekomen, was hem een raadsel. Hij veronderstelde dat hij ermee in zijn zak had gespeeld toen hij had staan zingen, en dat hij op de een of andere manier om zijn vinger was gegleden toen hij zijn hand met een ruk had uitgestoken om zijn val te breken. Een ogenblik vroeg hij zich af of de Ring hem geen poets had gebakken; misschien had hij zich geprobeerd te openbaren om zodoende gehoor te geven aan een wens of bevel, die zich in het vertrek manifesteerde. Hij vertrouwde de gezichten niet van de mannen die zojuist waren weggegaan.

‘En?’ vroeg Stapper toen hij weer verscheen. ‘Waarom hebt u dat gedaan? Dat was erger dan iets dat uw vrienden hadden kunnen zeggen. U bent erin getrapt! Of moet ik zeggen: u hebt uw vinger erin gestoken?’

‘Ik weet niet wat u bedoelt,’ zei Frodo, geërgerd en verontrust.

‘O ja, dat weet u wel,’ antwoordde Stapper, ‘maar het is beter om te wachten tot het rumoer is bedaard. Daarna, als het mij is vergund, meneer Balings, zou ik graag eens rustig met u willen praten.’

‘Waarover?’ vroeg Frodo, het plotselinge gebruik van zijn eigenlijke naam negerend.

‘Een zaak van enig gewicht – voor ons beiden,’ antwoordde Stapper, terwijl hij Frodo recht aankeek. ‘Misschien zult u iets te horen krijgen waar u uw voordeel mee kunt doen.’

‘Goed dan,’ zei Frodo, die zijn best deed er zorgeloos uit te zien. ‘Ik zal later met u spreken.’

Ondertussen was er bij de haard een discussie gaande. Meneer Boterbloem was naar binnen gedrenteld en probeerde nu te luisteren naar de verschillende tegenstrijdige verslagen van het gebeurde, die allemaal tegelijk werden afgerateld.

‘Ik zag hem, meneer Boterbloem,’ zei een hobbit, ‘of eigenlijk zag ik hem niet, als u begrijpt wat ik bedoel. Hij verdween eenvoudig in de lucht, zogezeid.’

‘Nee maar, meneer Muggekruid,’ zei de waard, hem verbijsterd aankijkend.

‘Jazeker!’ antwoordde Muggekruid. ‘En ik meen bovendien wat ik zeg.’

‘Er moet ergens een misverstand in het spel zijn,’ zei Boterbloem, hoofdschuddend. ‘Die meneer Onderheuvel was veel te lijvig om zomaar in de ijle lucht te verdwijnen, of liever in de dikke lucht, wat veel waarschijnlijker is in dit vertrek.’

‘En waar is hij nu dan?’ riepen verschillende stemmen uit.

‘Hoe weet ik dat? Hij mag hier gaan en staan waar hij wil, zolang hij morgenochtend maar betaalt. Daar is meneer Toek; die is niet verdwenen.’

‘Nou, wat ik gezien heb, heb ik gezien en ik weet wat ik niet heb gezien,’ zei Muggekruid obstinaat.

‘En ik zeg je dat er een misverstand in het spel is,’ herhaalde Boterbloem, terwijl hij het blad opraapte en de scherven bij elkaar veegde.

‘Natuurlijk is het een misverstand,’ zei Frodo. ‘Ik ben helemaal niet verdwenen. Hier ben ik! Ik heb zojuist hier in de hoek met Stapper zitten praten.’

Hij kwam naar voren in het schijnsel van het vuur, maar het grootste deel van het gezelschap week achteruit, nog ontstelder dan eerst. Ze waren helemaal niet tevreden met zijn verklaring dat hij vlug onder de tafels door was gekropen, nadat hij was gevallen. De meesten van de hobbits en de mensen uit Breeg gingen toen haastig weg en voelden er niets voor die avond nog verder te worden vermaakt. Een paar lieden keken Frodo grimmig aan en liepen mompelend naar buiten. De dwergen en de twee of drie vreemde mensen die nog waren overgebleven, stonden op en wensten de waard goedenacht, maar Frodo en zijn vrienden niet. Het duurde niet lang of er was niemand anders overgebleven dan Stapper, die stilletjes bij de muur was blijven zitten.

Meneer Boterbloem scheen zich er niet veel van aan te trekken. Hij rekende er waarschijnlijk op dat zijn zaak vele volgende avonden weer vol zou zijn, totdat het huidige mysterie grondig was besproken. ‘Wat hebt u nu gedaan, meneer Onderheuvel?’ vroeg hij. ‘Mijn klanten de stuipen op het lijf gejaagd en mijn aardewerk gebroken met uw acrobatische toeren?’

‘Het spijt me heel erg dat ik moeilijkheden heb veroorzaakt. Het was helemaal niet mijn opzet. Een betreurenswaardig ongeluk.’

‘Goed, meneer Onderheuvel! Maar als u nog meer gaat duikelen of goochelen, of wat het ook was, moest u de luitjes maar van tevoren waarschuwen – en mij ook. Wij zijn hier in deze buurt een beetje achterdochtig tegenover ongewone dingen – geheimzinnig, als u me begrijpt – en we wennen er niet zo gauw aan.’

‘Ik zal zoiets zeker niet meer doen, meneer Boterbloem, dat beloof ik u. En nu denk ik dat ik maar eens naar bed ga. We gaan morgen vroeg op pad. Wilt u ervoor zorgen dat onze pony’s tegen acht uur klaar zijn?’

‘Uitstekend. Maar voordat u gaat, zou ik u nog even onder vier ogen gesproken willen hebben, meneer Onderheuvel. Er is me zojuist iets te binnen geschoten dat ik u moet vertellen. Ik hoop niet dat u het me kwalijk zult nemen. Zodra ik een paar dingen geregeld heb, kom ik naar uw kamer, met uw welnemen!’

‘Dat is goed,’ zei Frodo, maar het hart zonk hem in de schoenen.

Hij vroeg zich af hoeveel vertrouwelijke gesprekken hij nog zou moeten voeren, voor hij naar bed kon gaan, en wat ze zouden onthullen. Spanden al deze lieden tegen hem samen? Hij begon zelfs Boterbloems dikke gezicht ervan te verdenken dat er duistere plannen achter scholen.

X. Stapper

Frodo, Pepijn en Sam gingen terug naar hun kleine zitkamer. Er brandde geen licht. Merijn was er niet en het vuur was bijna uitgebrand. Pas toen ze de gloeiende spaanders hadden aangeblazen en er een paar stukken hout op hadden gegooid, ontdekten ze dat Stapper met hen was meegekomen. Hij zat daar op zijn dooie gemak in een stoel bij de deur!

‘Hallo,’ zei Pepijn. ‘Wie bent u en wat wilt u?’

‘Ik word Stapper genoemd,’ antwoordde hij, ‘en hoewel hij het misschien is vergeten – uw vriend heeft mij een rustig gesprek met hem beloofd.’

‘U zei, geloof ik, dat ik iets zou horen waar ik mijn voordeel mee kon doen,’ zei Frodo. ‘Wat hebt u te zeggen?’

‘Verschillende dingen,’ antwoordde Stapper. ‘Maar ik heb er natuurlijk mijn prijs voor.’

‘Wat bedoelt u?’ vroeg Frodo scherper.

‘Maak u niet ongerust! Ik bedoel dit: ik zal u vertellen wat ik weet, en u goede raad geven – maar ik moet daarvoor een beloning hebben.’

‘En waaruit mag die dan wel bestaan?’ vroeg Frodo. Hij vermoedde nu dat hij een schurk had ontmoet, en bedacht verontrust dat hij maar weinig geld had meegenomen. Het hele bedrag zou een schurk nauwelijks tevredenstellen, en hij kon er niets van missen.

‘Niet meer dan u kunt bekostigen,’ antwoordde Stapper met een lome glimlach, alsof hij Frodo’s gedachten raadde. ‘Alleen maar dit: u moet me met u meenemen, totdat ik u wens te verlaten.’

‘Zo, werkelijk!’ antwoordde Frodo verbaasd, maar niet erg opgelucht.

‘Zelfs al wilde ik nog een reisgenoot erbij hebben, dan zou ik daar toch niet op ingaan zonder heel wat meer van u en uw zaken af te weten.’

‘Uitstekend,’ riep Stapper uit, terwijl hij zijn benen over elkaar sloeg en gemakkelijk achteroverleunde. ‘U schijnt uw verstand weer terug te krijgen, en dat kan de zaak er alleen maar beter op maken. Tot dusver bent u veel te onvoorzichtig geweest. Goed dan! Ik zal u vertellen wat ik weet en de beloning aan u overlaten. U zult misschien blij zijn hem toe te kennen wanneer u mij hebt aangehoord.’

‘Ga door dan!’ zei Frodo. ‘Wat weet u?’

‘Te veel – te veel duistere zaken,’ zei Stapper ernstig. ‘Maar wat uw zaken…’ Hij stond op, ging naar de deur, opende die en keek naar buiten. Toen deed hij haar zacht dicht en ging weer zitten. ‘Ik heb een scherp gehoor,’ zei hij met zachte stem, ‘en hoewel ik niet kan verdwijnen, heb ik op vele wilde en behoedzame dingen gejaagd, en ik kan meestal voorkomen dat ik gezien word als ik dat wil. Welnu, ik stond vanavond achter de haag op de Weg ten westen van Breeg toen er vier hobbits uit de Heuvellanden kwamen. Ik behoef niet alles te herhalen wat ze tegen de oude Bombadil of elkaar zeiden, maar één ding interesseerde me. Denk er alsjeblieft aan, zei een van hen, dat de naam Balings niet genoemd mag worden. Ik ben meneer Onderheuvel, als er een naam genoemd moet worden. Dat interesseerde mij zozeer, dat ik hen hiernaartoe ben gevolgd. Ik sprong vlak achter hen het hek over. Misschien heeft meneer Balings een eerzame reden om zijn naam achter te laten, maar als dat zo is, zou ik hem en zijn vrienden willen aanraden voorzichtiger te zijn.’

‘Ik zie niet in wie er in Breeg belang in mijn naam kan stellen,’ zei Frodo nijdig, ‘en ik weet nog steeds niet waarom u er belang in stelt. Meneer Stapper mag dan een eerzame reden hebben om te spioneren en voor luistervink te spelen, maar als dat zo is, zou ik hem aanraden zich nader te verklaren.’

‘Een goed antwoord,’ zei Stapper lachend. ‘Maar de verklaring is eenvoudig: ik was op zoek naar een hobbit, Frodo Balings genaamd. Ik wilde hem vlug vinden. Ik had gehoord dat hij een geheim met zich uit de Gouw meenam dat mij en mijn vrienden aanging.

Begrijp mij niet verkeerd,’ riep hij uit toen Frodo uit zijn stoel opstond en Sam grommend opsprong. ‘Ik zal het geheim zorgvuldiger bewaren dan jullie. En voorzichtigheid is geboden!’ Hij boog zich voorover en keek hen aan. ‘Houd iedere schaduw in het oog,’ zei hij zacht. ‘Zwarte Ruiters zijn door Breeg getrokken. Maandag is er, naar men zegt, een uit het noorden langs de Groeneweg gekomen; en een tweede is later verschenen, langs de Groeneweg uit het zuiden.’

Er viel een stilte. Eindelijk sprak Frodo tegen Pepijn en Sam: ‘Ik had het kunnen afleiden uit de manier waarop de poortwachter ons begroette,’ zei hij. ‘En de waard schijnt iets gehoord te hebben. Waarom drong hij er zo op aan dat we ons bij het gezelschap zouden voegen? En waarom hebben we ons zo dwaas gedragen? We hadden rustig hier moeten blijven.’

‘Dat zou beter zijn geweest,’ zei Stapper. ‘Ik zou jullie ervan hebben weerhouden de gelagkamer binnen te gaan, als ik dat kon; maar de waard wilde me niet bij jullie binnenlaten, of een boodschap aannemen.’

‘Denkt u dat hij…’ begon Frodo.

‘Nee, ik denk niets kwaads van de oude Boterbloem. Alleen houdt hij niet erg van geheimzinnige vagebonden zoals ik.’

Frodo keek hem verwonderd aan. ‘Welnu, ik zie er nogal schurkachtig uit, nietwaar,’ zei Stapper met een krullende lip en een vreemde schittering in zijn ogen. ‘Maar ik hoop dat we elkaar beter zullen leren kennen. En dan hoop ik dat u mij zult vertellen wat er aan het einde van uw lied is gebeurd. Want die poets…’

‘Het was zuiver een ongeluk!’ viel Frodo hem in de rede.

‘Ik weet het zonet niet,’ zei Stapper. ‘Ongeluk dan. Dat ongelukje heeft uw positie in gevaar gebracht.’

‘Nauwelijks gevaarlijker dan ze al was,’ zei Frodo. ‘Ik wist dat die Ruiters mij nazaten; maar nu schijnen ze mij in ieder geval misgelopen te zijn en zijn ze vertrokken.’

‘Daar zou ik niet op rekenen,’ zei Stapper scherp. ‘Ze zullen terugkomen. En er komen er nog meer. Er zijn anderen. Ik weet hoeveel. Ik ken die Ruiters.’ Hij zweeg, en zijn ogen werden koud en hard. ‘En er zijn lieden in Breeg die niet te vertrouwen zijn,’ vervolgde hij. ‘Willem Varentje, bijvoorbeeld. Hij heeft een slechte naam in Breegland en er komen rare mensen bij hem over de vloer. U moet hem tussen het gezelschap hebben zien zitten: een snode, onguur uitziende kerel. Hij was erg dik met een van die vreemdelingen uit het zuiden en ze glipten samen de deur uit, vlak na uw “ongeluk”. Niet alle zuiderlingen hebben goeds in de zin; en wat Varentje betreft, hij zou zelfs zijn eigen moeder verraden en verkopen, of voor zijn plezier kwaad stichten.’

‘Wat heeft Varentje te verkopen, en wat heeft mijn ongeluk met hem te maken?’ vroeg Frodo, nog steeds vastbesloten om Stappers toespelingen te negeren.

‘Nieuws over u, natuurlijk,’ antwoordde Stapper. ‘Er zijn lieden die een verslag van uw optreden heel interessant zouden vinden. Daarna zouden ze uw eigen naam nauwelijks nog hoeven te weten. Het lijkt mij maar al te waarschijnlijk dat ze hiervan zullen horen voor de avond om is. Is dat genoeg? U kunt wat mijn beloning betreft doen wat u wilt: me als gids meenemen of niet. Maar ik wil erop wijzen dat ik alle landen tussen de Gouw en de Nevelbergen ken, want ik heb er vele jaren door rondgezworven. Ik ben ouder dan ik eruitzie. Ik zou wel eens van nut kunnen blijken. U zult na vanavond de open weg moeten verlaten, want de Ruiters zullen u dag en nacht in de gaten houden. Misschien kunt u uit Breeg ontsnappen, en mag u verdergaan zolang de zon schijnt, maar u zult niet ver komen. Ze zullen u in de wildernis, op een donkere plek waar geen hulp is, overvallen. Wilt u dat ze u vinden? Ze zijn verschrikkelijk!’

De hobbits keken hem aan en zagen tot hun verbazing dat zijn gezicht vertrokken was, alsof hij pijn had, en zijn handen omklemden de leuningen van zijn stoel. De kamer was heel rustig en stil en het licht scheen verflauwd te zijn. Een tijdlang zat hij te staren zonder iets te zien, alsof hij ergens heel ver weg was of luisterde naar heel verre geluiden in de Nacht.

‘Nu,’ riep hij na een ogenblik, en streek met de hand over zijn voorhoofd. ‘Misschien weet ik meer over deze achtervolgers dan u. U vreest hen, maar u vreest hen nog niet genoeg. Morgen zult u moeten ontsnappen als u kunt. Stapper kan u langs paden voeren die zelden zijn betreden. Wilt u dat hij meegaat?’

Er viel een drukkende stilte. Frodo gaf geen antwoord; zijn geest was ten prooi aan verwarring en twijfel. Sam fronste het voorhoofd, keek zijn meester aan en voer plotseling heftig uit: ‘Met uw permissie, meneer Frodo, ik zou nee zeggen. Deze Stapper hier, nou ja, hij waarschuwt wel en zegt: pas op; en daar zeg ik ja op, en laten we bij hem beginnen. Hij komt uit de Wildernis en ik heb nog nooit een goed woord gehoord over dergelijke lui. Hij weet iets, dat is nogal wiedes, en meer dan me lief is; maar dat is nog geen reden waarom wij ons door hem naar een donkere plek zouden laten voeren, waar geen hulp is, zoals hij zegt.’

Pepijn schoof onrustig op zijn stoel heen en weer en leek niet erg op zijn gemak. Stapper gaf Sam geen antwoord, maar keek Frodo doordringend aan. Frodo zag zijn blik en ontweek hem. ‘Nee,’ zei hij langzaam, ‘daar ben ik het niet mee eens. Ik geloof dat u niet werkelijk bent die u voorgeeft te zijn. U bent begonnen met tegen me te praten zoals de lieden uit Breeg, maar uw stem is veranderd. Toch schijnt Sam hierin gelijk te hebben: ik zie niet in waarom u ons waarschuwt voorzichtig te zijn, en ons toch vraagt u te vertrouwen. Waarom de vermomming? Wie bent u? Wat weet u eigenlijk van… mijn zaken af; en hoe weet u dat?’

‘De les in voorzichtigheid hebt u goed geleerd,’ zei Stapper met een ernstige glimlach. ‘Maar voorzichtigheid is iets anders dan besluiteloosheid. U zult nu nooit alleen Rivendel bereiken, en uw enige kans ligt daarin als u mij vertrouwt. U moet een besluit nemen. Ik zal enkele van uw vragen beantwoorden, als dat u daarbij zal helpen. Maar waarom zou u geloof schenken aan mijn verhaal, als u mij niet vertrouwt? In ieder geval, hier is het…’

Op dat ogenblik werd er op de deur geklopt. Meneer Boterbloem kwam met kaarsen binnen, gevolgd door Nob met kannen heet water. Stapper trok zich in een donkere hoek terug. ‘Ik ben gekomen om u goedenacht te wensen,’ zei de waard, terwijl hij de kaarsen op tafel zette. ‘Nob, breng het water naar de kamers.’ Hij kwam binnen en sloot de deur.

‘Het zit zo,’ begon hij, aarzelend en met een zorgelijke uitdrukking op zijn gezicht. ‘Als ik kwaad heb gedaan, spijt het mij zeer. Maar het een verjaagt het ander, dat zult u met me eens zijn, en ik heb het erg druk. Maar eerst heeft het een en toen het ander mijn geheugen deze week in de war gestuurd, zoals men wel zegt; en niet te laat, hoop ik. Ziet u, men had mij gevraagd uit te kijken naar hobbits uit de Gouw, in het bijzonder naar eentje die Balings heet.’

‘En wat heeft dat met mij te maken?’ vroeg Frodo.

‘Nu, dat zult u zelf het beste weten,’ zei de waard gewiekst. ‘Ik zal u niet verraden; maar men zei mij, dat deze Balings onder de naam Onderheuvel zou reizen, en ik kreeg een beschrijving die maar al te goed met u overeenstemt, met uw permissie.’

‘Werkelijk? Voor de draad ermee dan,’ zei Frodo, hem onwijselijk in de rede vallend.

‘Een dik kereltje met rode wangen,’ zei meneer Boterbloem ernstig. Pepijn giechelde, maar Sam keek verontwaardigd. ‘Daar heb je niet veel houvast aan; dat geldt voor de meeste hobbits, Gersteman, zei hij tegen me,’ vervolgde meneer Boterbloem met een blik op Pepijn. ‘Maar deze is langer dan sommigen en blonder dan de meesten, en hij heeft een spleetje in zijn kin; een parmantig mannetje met een heldere blik. Neem me niet kwalijk, maar dat zei hij, niet ik.’

‘Hij? En wie is hij?’ vroeg Frodo verlangend.

‘Ha, dat was Gandalf, als u weet wie ik bedoel. Ze zeggen dat hij een tovenaar is, maar hij is een goede vriend van me, of het waar is of niet! Maar ik weet nu niet wat hij me te zeggen heeft als ik hem weerzie: waarschijnlijk zal hij al m’n bier doen verzuren of me in een houtblok veranderen, denk ik. Hij is een beetje kortaangebonden. Maar ja, wat gebeurd is, is gebeurd.’

‘Maar wat hebt u dan gedaan?’ vroeg Frodo, die ongeduldig begon te worden door de trage ontrafeling van Boterbloems gedachten.

‘Waar was ik ook al weer,’ zei de waard, zweeg en frommelde met zijn vingers. ‘O ja, de oude Gandalf. Drie maanden geleden kwam hij zomaar pardoes mijn kamer binnenlopen, zonder te kloppen.

Gersteman, zei hij, ik ga er morgenochtend vandoor. Wil je iets voor me doen? U hoeft het maar te zeggen, zei ik. Ik heb haast, zei hij, en ik heb zelf geen tijd, maar ik wil dat je een boodschap naar de Gouw stuurt. Heb je een vertrouwd iemand die je kunt sturen? Ik kan wel iemand vinden, zei ik, morgen, misschien of overmorgen. Doe het morgen, zei hij en toen gaf hij mij een brief. Het adres is duidelijk genoeg,’ zei meneer Boterbloem, terwijl hij een brief uit zijn zak haalde en het adres trots voorlas (hij ging prat op zijn reputatie als een geletterd man):

‘Meneer FRODO BALINGS. BALINGSHOEK, HOBBITSTEE in de GOUW.’

‘Een brief voor mij van Gandalf!’ riep Frodo uit.

‘Aha,’ zei meneer Boterbloem. ‘Dus uw echte naam is Balings.’

‘Inderdaad,’ zei Frodo, ‘en geef die brief maar meteen hier, en legt u maar eens uit waarom u hem nooit hebt verzonden. Ik denk dat u mij dat wou komen vertellen, maar u hebt er lang voor nodig gehad om ter zake te komen.’

De arme meneer Boterbloem zag er zorgelijk uit. ‘Daar hebt u gelijk in, meester,’ zei hij, ‘en neemt u mij niet kwalijk. Ik ben doodsbang voor wat Gandalf zal zeggen, als er kwaad van komt. Maar ik heb hem niet met opzet achtergehouden. Ik heb hem veilig opgeborgen. En toen kon ik niemand vinden, de volgende dag of de dag daarna, die naar de Gouw wilde gaan, en ik kon geen van mijn eigen mensen missen; en toen heb ik er door allerlei dingen niet meer aan gedacht. Ik ben een druk bezet man. Ik zal doen wat ik kan om het goed te maken, en als ik op enigerlei manier kan helpen, hoeft u het maar te zeggen.

Afgezien van die brief heb ik dat Gandalf ook beloofd. Gersteman, zei hij tegen mij, die vriend van me uit de Gouw – misschien komt hij binnenkort deze kant uit, met nog iemand. Hij zal zich Onderheuvel noemen. Denk daarom! Maar je hoeft niets te vragen. En als ik niet bij hem ben, is hij misschien in moeilijkheden en heeft hij wellicht hulp nodig. Doe voor hem wat je kunt, en ik zal je dankbaar zijn, zei hij. En hier bent u nu, en blijkbaar is het gevaar niet veraf.’

‘Wat bedoelt u?’ vroeg Frodo.

‘Die zwarte mannen,’ zei de waard terwijl hij zijn stem liet zakken. ‘Ze zoeken naar Balings, en ik mag een hobbit zijn als ze iets goeds in de zin hebben. Het was op maandag en alle honden waren aan het janken en de ganzen schreeuwden. Ik vond het griezelig. Nob kwam me vertellen dat er twee zwarte mannen aan de deur waren die vroegen naar een hobbit die Balings heette. Nobs haar stond rechtovereind. Ik zei die zwarte kerels dat ze moesten opdonderen en sloeg de deur voor hun neus dicht, maar ze hebben, naar ik hoor, van hier tot aan Boogwolde dezelfde vraag gesteld. En die Doler, Stapper, heeft ook vragen gesteld. Probeerde hier binnen te komen om u te spreken, voordat u de kans had gehad om een hap te eten, of een slok te drinken.’

‘Ja, dat deed-ie!’ zei Stapper plotseling, in het licht tredend. ‘En er zouden ons vele moeilijkheden bespaard zijn gebleven als je hem had binnengelaten, Gersteman.’

De waard deinsde verbaasd terug. ‘Jij!’ riep hij uit. ‘Jij komt ook overal opdagen. Wat moet je nu weer?’

‘Hij is hier met mijn toestemming,’ zei Frodo. ‘Hij kwam mij zijn hulp aanbieden.’

‘Nou ja, u zult het zelf wel het beste weten, misschien,’ zei meneer Boterbloem, terwijl hij Stapper achterdochtig aankeek. ‘Maar als ik in uw schoenen stond, zou ik me niet met een Doler afgeven.’

‘Met wie zou jij je dan wel afgeven?’ vroeg Stapper. ‘Een dikke waard die zich zijn eigen naam alleen herinnert omdat de mensen hem die de hele dag toeschreeuwen. Ze kunnen niet altijd in De Pony blijven en ze kunnen niet naar huis gaan. Ze hebben een lange weg voor zich. Zul jij met hen meegaan en de zwarte mannen op een afstand houden?’

‘Ik? Uit Breeg weg? Voor geen geld ter wereld,’ zei meneer Boterbloem, die er werkelijk angstig uitzag. ‘Maar waarom kunt u hier niet rustig een poosje blijven, meneer Onderheuvel? Wat gebeuren er toch allemaal voor rare dingen? Waar hebben die zwarte mannen het toch op gemunt, en waar komen ze vandaan, dat zou ik wel eens willen weten.’

‘Het spijt me dat ik het niet allemaal kan uitleggen,’ antwoordde Frodo. ‘Ik ben moe en erg verontrust, en het is een lang verhaal.

Maar als u me wilt helpen, moet ik u wel waarschuwen dat u in gevaar zult zijn zolang ik onder uw dak vertoef. Die Zwarte Ruiters: ik weet het niet zeker, maar ik denk, ik vrees dat ze uit…’

‘Ze komen uit Mordor,’ zei Stapper zacht. ‘Uit Mordor, Gersteman, als dat je iets zegt.’

‘Bewaar ons!’ riep Gersteman uit en werd spierwit: de naam was hem blijkbaar bekend. ‘Dat is het slechtste nieuws dat in mijn levensdagen naar Breeg is gekomen.’

‘Zo is het,’ zei Frodo. ‘Bent u nog steeds bereid mij te helpen?’

‘Dat ben ik,’ zei meneer Boterbloem. ‘Meer dan ooit. Hoewel ik niet weet wat iemand als ik kan uitrichten tegen, tegen…’ Hij kon het woord niet over zijn lippen krijgen.

‘Tegen de Schaduw uit het Oosten,’ zei Stapper bedaard. ‘Niet veel, Boterbloem, maar alle beetjes helpen. Je kunt meneer Onderheuvel hier vannacht laten blijven, als meneer Onderheuvel, en je kunt de naam Balings vergeten tot hij ver weg is.’

‘Dat zal ik doen,’ zei Boterbloem. ‘Maar ze zullen ook zonder mijn hulp wel ontdekken dat hij hier is, vrees ik. Het is jammer dat meneer Balings vanavond de aandacht op zich heeft gevestigd, om het maar zachtjes uit te drukken. Het verhaal van het vertrek van die meneer Bilbo is vóór vanavond in Breeg gehoord. Zelfs onze Nob heeft op zijn trage manier al bepaalde vermoedens gekregen en er zijn anderen in Breeg die vlugger van begrip zijn dan hij.’

‘Welnu, we kunnen alleen maar hopen dat de Ruiters nog niet terugkomen,’ zei Frodo.

‘Ik hoop het inderdaad,’ zei Boterbloem. ‘Maar spoken of geen spoken, ze zullen De Pony niet zo gemakkelijk binnenkomen. U hoeft zich tot morgenochtend geen zorgen te maken. Nob zal geen woord loslaten. Geen zwarte man komt mijn huis binnen zolang ik nog op mijn twee benen kan staan. Ik en mijn mannetjes zullen vannacht de wacht houden; maar u moest nu maar gaan slapen, als u dat kunt.’

‘In ieder geval moeten wij bij zonsopgang worden gewekt,’ zei Frodo. ‘We moeten zo vlug mogelijk vertrekken. Ontbijt om half zeven, alstublieft.’

‘Goed, ik zal ervoor zorgen,’ zei de waard. ‘Goedenacht, meneer Balings – Onderheuvel, bedoel ik. Welterusten. Wel allemachtig! Waar zit die meneer Brandebok?’

‘Ik weet het niet,’ zei Frodo, plotseling verontrust. Ze waren Merijn helemaal vergeten, en het begon laat te worden. ‘Ik vrees dat hij uit is. Hij zei dat hij een frisse neus zou gaan halen.’

‘Nou, jullie hebben iemand nodig om op jullie te passen, zo is het. Het lijkt wel alsof jullie met vakantie zijn!’ zei Boterbloem. ‘Ik moet vlug de deuren gaan vergrendelen, maar ik zal ervoor zorgen dat uw vriend wordt binnengelaten zodra hij komt. Ik moest Nob er maar op uitsturen om hem te zoeken. Goedenavond allemaal!’

Eindelijk verliet meneer Boterbloem de kamer, na nog eens een achterdochtige blik op Stapper te hebben geworpen en het hoofd te hebben geschud. Zijn voetstappen stierven weg in de gang.

‘En?’ vroeg Stapper. ‘Wanneer bent u van plan die brief eens open te maken?’ Frodo keek voorzichtig naar het zegel, voordat hij het verbrak. Hij was zonder twijfel van Gandalf. Binnenin, geschreven in het krachtige, maar toch sierlijke handschrift van de tovenaar, stond de volgende boodschap:

DE STEIGERENDE PONY, BREEG

Middenjaarsdag, Gouwjaar 1418

Beste Frodo,

Er heeft mij hier slecht nieuws bereikt. Ik moet onmiddellijk weg. Je moet Balingshoek maar gauw verlaten en uiterlijk voor het einde van juli de Gouw uit zijn. Ik zal zo spoedig mogelijk terugkeren en je achterop komen als ik zie dat je bent vertrokken. Laat hier een boodschap voor mij achter, als je door Breeg komt. Je kunt de waard (Boterbloem) vertrouwen. Wellicht kom je een vriend van mij op de Weg tegen – een mens, slank, donker en lang, door sommigen Stapper genoemd. Hij kent onze zaken en zal je helpen. Ga naar Rivendel. Daar zullen wij elkaar, hoop ik, weer ontmoeten. Als ik niet kom, zal Elrond je raad geven.

In haast, je

GANDALF

P.S. Gebruik Hem NIET weer, om geen enkele reden! Reis niet bij nacht!

P.P.S. Overtuig je ervan dat het de echte Stapper is. Er zijn vele vreemde lieden op de wegen. Zijn ware naam is Aragorn.

Niet alles schittert wat goud is,

Niet ieder die zwerft is teloor;

Wat sterk is verkwijnt niet als ’t oud is,

Vorst dringt niet tot wortels diep door.

Uit de as zal een nieuw vuur ontvlammen,

Uit de schaduwen ontspringt een schijn;

Vernieuwd wordt het zwaard, het verlamde,

De kroonloze zal weer koning zijn.

P.P.P.S. Ik hoop dat Boterbloem je dit prompt doet bezorgen. Een achtenswaardig man, maar zijn geheugen lijkt wel een rommelkamer: dat wat je moet hebben, ligt altijd onderop. Als hij het vergeet, zal ik hem roosteren.

Vaarwel!

Frodo las de brief eerst zelf, en gaf hem toen aan Pepijn en Sam. ‘De ouwe Boterbloem heeft de zaak werkelijk in het honderd laten lopen. Hij verdient te worden geroosterd. Als ik dit meteen had gekregen, hadden we nu allemaal veilig in Rivendel kunnen zijn. Maar wat kan er met Gandalf zijn gebeurd? Hij schrijft alsof hij een groot gevaar tegemoet ging.’

‘Dat heeft hij al jarenlang gedaan,’ zei Stapper.

Frodo draaide zich om, keek hem nadenkend aan en verwonderde zich over Gandalfs tweede naschrift. ‘Waarom hebt u me niet meteen verteld dat u Gandalfs vriend was?’ vroeg hij. ‘Dat zou ons tijd hebben bespaard.’

‘Denkt u dat? Zou een van jullie mij vóór dit ogenblik hebben geloofd?’ vroeg Stapper. ‘Ik wist niets van deze brief af. Voorzover ik wist, moest ik jullie vertrouwen zien te winnen zonder bewijzen, als ik jullie wilde helpen. In elk geval was ik niet van plan jullie meteen alles over mezelf te vertellen. Ik moest jullie eerst bestuderen en mezelf overtuigen. De Vijand heeft al eerder vallen voor me uitgezet. Zodra ik zekerheid had, was ik bereid jullie op alle vragen antwoord te geven. Maar ik moet toegeven,’ voegde hij er met een vreemd lachje aan toe, ‘dat ik hoopte dat jullie mij zouden mogen ter wille van mezelf. Een opgejaagd mens krijgt wel eens genoeg van wantrouwen en verlangt naar vriendschap. Maar wat dat betreft, heb ik, geloof ik, mijn uiterlijk tegen.’

‘Dat is ook zo – in ieder geval op het eerste gezicht,’ zei Pepijn, plotseling opgelucht lachend na Gandalfs brief te hebben gelezen. ‘Maar mooi vanbuiten betekent nog niet mooi vanbinnen, zoals wij in de Gouw zeggen, en ik geloof dat we er allemaal zo uit zullen zien als we dagenlang in greppels en achter hagen hebben gelegen.’

‘Er zijn meer dan een paar dagen, weken of jaren van omzwervingen in de Wildernis voor nodig voor je er als Stapper uitziet,’ antwoordde hij. ‘En je zou het niet overleven, tenzij je taaier bent dan je lijkt.’

Pepijn zei niets meer, maar Sam was niet onder de indruk en keek Stapper nog bedenkelijk aan. ‘Hoe weten we dat jij de Stapper bent waar Gandalf het over heeft?’ vroeg hij. ‘Voor deze brief op de proppen kwam, heb je Gandalf nooit genoemd. Misschien ben je wel een komedie spelende spion, voorzover ik weet, die probeert met ons aan te pappen. Misschien heb je de echte Stapper wel om zeep gebracht en zijn kleren aangetrokken. Wat heb je daarop te zeggen?’

‘Dat je een flinke kerel bent,’ antwoordde Stapper, ‘maar ik vrees dat mijn enige antwoord aan jou, Sam Gewissies, dit is: als ik de echte Stapper had gedood, zou ik jou kunnen doden. En ik zou je allang gedood hebben, zonder zoveel gepraat. Als het mij om de Ring te doen was, kon ik hem hebben – NU!’

Hij stond op en scheen plotseling veel groter te worden. In zijn ogen glansde een licht, helder en gebiedend. Terwijl hij zijn mantel opensloeg, legde hij zijn hand op het gevest van een zwaard dat onzichtbaar aan zijn zijde had gehangen. Ze durfden zich niet te verroeren. Sam zat hem met wijdopen mond stom aan te staren.

‘Maar gelukkig ben ik de echte Stapper,’ zei hij, terwijl hij op hen neerkeek en zijn gezicht door een plotselinge glimlach werd vertederd. ‘Ik ben Aragorn, de zoon van Arathorn; en als ik jullie met mijn leven of dood kan redden, zal ik dat doen.’

Er viel een lange stilte. Ten slotte sprak Frodo, aarzelend. ‘Ik geloofde dat je een vriend was, voordat de brief kwam,’ zei hij, ‘of dat hoopte ik in ieder geval. Je hebt me vanavond meer dan eens laten schrikken, maar niet op de manier waarop dienaren van de Vijand dat zouden doen, zo stel ik me voor. Ik denk dat een van zijn spionnen er – mooier uit zou zien, maar gemener zou zijn, begrijp je?’

‘Ja, ik begrijp het,’ zei Stapper lachend. ‘Ik zie er gemeen uit, maar ben innerlijk mooi. Is dat het? Niet alles schittert wat goud is, niet ieder die zwerft is teloor.’

‘Sloegen de versregels dan op jou?’ vroeg Frodo. ‘Ik begreep niet waar ze over gingen. Maar hoe wist je dat ze in Gandalfs brief stonden, als je die nooit hebt gezien?’

‘Dat wist ik ook niet,’ antwoordde hij. ‘Maar ik ben Aragorn en die versregels horen bij die naam.’ Hij trok zijn zwaard en ze zagen dat het staal inderdaad dertig centimeter onder het gevest was afgebroken. ‘Je hebt er niet veel aan, hè Sam?’ zei Stapper. ‘Maar de tijd is nabij waarop het opnieuw zal worden gesmeed.’ Sam zei niets.

‘Welnu,’ zei Stapper, ‘met Sams goedvinden zullen we dit als een uitgemaakte zaak beschouwen. Stapper zal jullie tot gids dienen. We zullen morgen een moeilijke weg hebben af te leggen. Zelfs als men ons ongehinderd uit Breeg laat vertrekken, is er nauwelijks hoop op dat we ongemerkt kunnen vertrekken. Maar ik zal proberen zo gauw mogelijk te verdwijnen. Ik ken buiten de hoofdweg nog een paar andere wegen die uit Breegland leiden. Wanneer we onze achtervolgers eenmaal van ons hebben afgeschud, ga ik op weg naar de Weertop.’

‘De Weertop?’ vroeg Sam. ‘Wat is dat?’

‘Dat is een heuvel, even ten noorden van de Weg, ongeveer halverwege tussen waar we nu zijn en Rivendel. Hij geeft een wijd uitzicht naar alle kanten; en daar zullen we een kans hebben om ons heen te kijken. Gandalf koerst op dat punt aan, als hij ons achterop komt. Na de Weertop zal onze reis moeilijker worden, en we zullen tussen verschillende gevaren moeten kiezen.’

‘Wanneer heb je Gandalf voor het laatst gezien?’ vroeg Frodo. ‘Weet je waar hij is of wat hij doet?’

Stapper keek ernstig. ‘Ik weet het niet,’ zei hij. ‘In het voorjaar ben ik met hem meegegaan naar het westen. Ik heb de laatste jaren vaak de wacht gehouden aan de grenzen van de Gouw, als hij ergens anders dingen te doen had. Hij liet de Gouw zelden onbewaakt. De laatste keer dat wij elkaar zagen, was op de eerste mei: bij Sarnvoorde aan de benedenloop van de Brandewijn. Hij vertelde me dat zijn besprekingen met jou goed waren verlopen en dat je in de laatste week van september naar Rivendel zou vertrekken. Daar ik wist dat hij aan jouw zijde stond, ging ik zelf op reis. En dat is ongunstig gebleken, want het is duidelijk dat hem een of ander nieuws heeft bereikt, en ik was er niet om hem te helpen.

Voor de eerste keer zolang ik hem ken, ben ik ongerust. We hadden boodschappen moeten ontvangen, ook al kon hij zelf niet komen. Toen ik vele dagen geleden terugkeerde, hoorde ik het slechte nieuws. Het gerucht had zich wijd en zijd verspreid dat Gandalf zoek was en dat de Ruiters waren gesignaleerd. Het was het elfenvolk van Gildor dat mij dit vertelde; en later hoorde ik van hen dat je van huis was vertrokken; maar er was geen nieuws dat je uit Bokland was weggegaan. Ik heb de Oosterweg nauwlettend in de gaten gehouden.’

‘Denk je dat de Zwarte Ruiters er iets mee te maken hebben – met Gandalfs afwezigheid, bedoel ik?’ vroeg Frodo.

‘Ik zou niet weten wat hem anders zou hebben kunnen tegenhouden, behalve de Vijand zelf,’ zei Stapper. ‘Maar geef de moed niet op! Gandalf is groter dan jullie in de Gouw weten – in de regel krijgen jullie alleen zijn grappen en beuzelarijen te zien. Maar deze aangelegenheid van ons zal zijn grootste opgave zijn.’ Pepijn geeuwde.

‘Neem me niet kwalijk,’ zei hij, ‘maar ik ben doodmoe. Ondanks alle gevaren en zorgen moet ik naar bed gaan, anders val ik ter plekke in slaap. Waar zit die rare Merijn toch? Het zou het toppunt zijn als we hem buiten in het donker moesten gaan zoeken.’

Op dat ogenblik hoorden ze een deur dichtslaan; toen kwamen er voetstappen door de gang gerend. Merijn stormde de kamer binnen gevolgd door Nob. Hij sloot haastig de deur, en leunde ertegenaan. Hij was buiten adem. Ze staarden hem een ogenblik ontsteld aan voordat hij hijgend kon zeggen: ‘Ik heb ze gezien, Frodo. Ik heb ze gezien! Zwarte Ruiters!’

‘Zwarte Ruiters!’ riep Frodo uit. ‘Waar?’

‘Hier. In het dorp. Ik ben een uur binnengebleven. Omdat jullie niet terugkwamen, ben ik een eindje gaan lopen. Ik was weer terug en stond net buiten het schijnsel van de lantaarn naar de sterren te kijken. Plotseling huiverde ik en voelde dat er iets afgrijselijks naderbij sloop: er was een soort diepere schaduw tussen de schaduwen op de weg, vlak aan de grens van het lamplicht. Die gleed onmiddellijk geluidloos in het donker terug. Er was geen paard.’

‘Welke kant ging hij uit?’ vroeg Stapper abrupt en scherp.

Merijn schrok toen hij de vreemdeling opmerkte. ‘Ga verder,’ zei Frodo. ‘Dit is een vriend van Gandalf. Ik zal het je later wel uitleggen.’

‘Hij scheen de Weg op te gaan, in oostelijke richting,’ vervolgde Merijn. ‘Ik probeerde hem te volgen. Natuurlijk verdween hij vrijwel meteen, maar ik ging de hoek om en toen tot aan het laatste huis aan de Weg.’

Stapper keek Merijn verbaasd aan. ‘Je bent moedig,’ zei hij, ‘maar het was dwaas.’

‘Ik weet het niet!’ zei Merijn. ‘Ik geloof dat het dwaas noch moedig was. Het ging min of meer tegen wil en dank. Ik scheen op de een of andere manier te worden getrokken. In ieder geval ben ik gegaan, en plotseling hoorde ik stemmen bij de haag. De ene mompelde en de andere fluisterde, of siste. Ik kon geen woord horen van wat er gezegd werd. Ik sloop niet dichterbij, want ik begon over mijn hele lichaam te beven. Toen voelde ik mij doodsbang, draaide me om en wou juist terugrennen toen iets mij achterop kwam en ik… ik viel.’

‘Ik heb hem gevonden, meneer,’ zei Nob. ‘Meneer Boterbloem heeft mij er met een lantaarn op uitgestuurd. Ik ging eerst naar de Westerpoort en toen terug naar de Zuiderpoort. Vlak bij Willem Varentjes huis meende ik iets op de Weg te zien. Ik kan er geen eed op doen, maar het leek net alsof twee mannen zich over iets bukten en het optilden. Ik gaf een schreeuw, maar toen ik op de plek aankwam, waren ze nergens te bekennen; alleen maar meneer Brandebok, die aan de kant van de Weg lag. Hij scheen te slapen. “Ik dacht dat ik in diep water was gevallen,” zei hij tegen me toen ik hem wakker schudde. Hij deed heel vreemd, want zodra ik hem wakker had gemaakt, stond hij op en rende als een haas hiernaartoe.’

‘Ik vrees dat het zo is gegaan,’ zei Merijn, ‘hoewel ik niet meer weet wat ik heb gezegd. Ik had een enge droom, die ik me niet meer kan herinneren. Ik was helemaal de kluts kwijt. Ik weet niet wat er met me gebeurde.’

‘Ik wel,’ zei Stapper. ‘De Zwarte Adem. De Ruiters moeten hun paarden buiten hebben laten staan en in het geheim door de Zuiderpoort zijn teruggekomen. Ze zullen nu al het nieuws weten, want ze hebben Willem Varentje bezocht, en waarschijnlijk was die zuiderling ook een spion. Het is heel goed mogelijk dat er vannacht iets gebeurt, voor we uit Breeg vertrekken.’

‘Wat kan er gebeuren?’ vroeg Merijn. ‘Zullen ze de herberg aanvallen?’

‘Nee, dat denk ik niet,’ zei Stapper. ‘Ze zijn nog niet allemaal hier. En in ieder geval is dat niet hun methode. In het donker en de eenzaamheid zijn ze het sterkste; ze zullen niet openlijk een huis aanvallen waar licht brandt en veel mensen zijn – tenzij ze zich radeloos voelen, maar niet terwijl de lange mijlen van Eriador nog voor ons liggen. Maar hun kracht ligt in terreur en ze hebben al enkele lieden uit Breeg in hun macht. Ze zullen deze ongelukkigen tot euvele daden aanzetten: Varentje, en enkelen van de vreemdelingen, en misschien ook de poortwachter. Ze hebben maandag met Harry aan de Westerpoort staan praten. Ik heb ze gezien. Hij zag spierwit en beefde toen ze weggingen.’

‘We schijnen overal door vijanden te zijn omringd,’ zei Frodo. ‘Wat moeten we doen?’

‘Hier blijven en niet naar jullie kamers gaan! Ze hebben nu zeker al ontdekt welke jullie kamers zijn. De hobbitkamers hebben ramen op het noorden die dicht bij de grond zijn. Wij zullen allen bij elkaar blijven en dit raam en de deur barricaderen. Maar eerst zullen Nob en ik jullie bagage gaan halen.’

Terwijl Stapper weg was, deed Frodo Merijn snel verslag van alles wat er sinds het avondeten was gebeurd. Merijn was nog bezig Gandalfs brief te lezen en erover na te denken toen Stapper en Nob terugkwamen.

‘Nu, meesters,’ zei Nob. ‘Ik heb de dekens door elkaar gegooid en een peluw midden in elk bed gelegd. En ik heb een aardige imitatie van uw hoofd gemaakt met een bruine mat, meneer Ba – Onderheuvel, meneer,’ voegde hij er met een grijns aan toe.

Pepijn lachte. ‘Heel levensecht,’ zei hij. ‘Maar wat gebeurt er wanneer ze de vermomming doorhebben?’

‘Dat zullen we wel zien,’ zei Stapper. ‘Laat ons hopen dat we het fort tot morgenochtend kunnen houden.’

‘Goedenacht,’ zei Nob, en ging weg om zijn post bij de deur te betrekken.

Hun zakken en uitrusting stapelden ze op de vloer van de zitkamer. Ze schoven een lage stoel tegen de deur en sloten het raam. Toen hij naar buiten keek, zag Frodo dat de nacht nog helder was. De Sikkel[3] stond helder boven de hellingen van Breegheuvel. Hij vergrendelde de luiken en trok de gordijnen dicht. Stapper zorgde voor het vuur en blies alle kaarsen uit.

De hobbits rolden zich in hun dekens, met de voeten naar de haard, maar Stapper maakte het zich gemakkelijk in de stoel tegen de deur. Ze bleven nog een tijdje praten, want Merijn had nog een paar vragen.

‘Sprong over de Maan,’ giechelde Merijn toen hij zich in zijn deken rolde. ‘Bijzonder bespottelijk van je, Frodo! Maar ik wou dat ik erbij was geweest om het te zien. De notabelen van Breeg zullen er over honderd jaar nog over praten.’

‘Dat is te hopen,’ zei Stapper. Toen zweeg iedereen, en een voor een sukkelden de hobbits in slaap.

XI. Een mes in het donker

Terwijl ze zich gereedmaakten om in de herberg van Breeg te gaan slapen, lag Bokland in een diepe duisternis gehuld; de mist slierde door de dalen en langs de oever van de rivier. Het huis in Krikhol was stil. Dikkie Burger opende voorzichtig de deur en gluurde naar buiten. De hele dag al had hij een groeiend gevoel van angst gehad, en hij was niet in staat om te rusten of naar bed te gaan: er hing een broeierige dreiging in de windstille nachtlucht. Terwijl hij de duisternis in tuurde, bewoog er een zwarte schaduw onder de bomen; het hek scheen vanzelf open te gaan en zich even geruisloos weer te sluiten. Ontzetting greep hem aan. Hij deinsde terug en stond een ogenblik in de hal te beven. Toen sloot en grendelde hij de deur.

De nacht werd nog donkerder. Er kwam het zachte geluid van paarden die steels door de laan werden geleid. Voor het hek bleven ze staan en drie zwarte gestalten liepen het pad op, als nachtschaduwen die over de grond kropen. Eén ging naar de deur, één naar de hoek van het huis aan iedere kant; en bleven daar staan, roerloos als de schaduwen van stenen, terwijl de nacht langzaam voortschreed. Het huis en de roerloze bomen schenen ademloos te wachten.

Er was een zachte ritseling in de bladeren, en in de verte kraaide een haan. Het koude uur voor zonsopgang liep ten einde. De gestalte bij de deur bewoog. In het donker, zonder maanlicht of sterren glinsterde een getrokken zwaard, alsof een kil licht uit de schede was gehaald. Er klonk een klap, zacht maar zwaar, en de deur trilde.

‘Doe open, in naam van Mordor!’ zei een stem, ijl en dreigend.

Na een tweede slag bezweek de deur en viel om, terwijl de spaanders in het rond vlogen en het slot brak. De zwarte figuren gingen snel naar binnen.

Op dat ogenblik schalde er door de bomen in de buurt een hoorn.

Hij verscheurde de nacht als vuur op de top van een heuvel.

ONTWAAK! VREES! VUUR! VIJANDEN! ONTWAAK!

Dikkie Burger had niet stilgezeten. Zodra hij de zwarte gestalten door de tuin had zien sluipen, wist hij dat hij moest rennen voor zijn leven. En dat deed hij ook, de achterdeur uit, de tuin door, de velden over. Toen hij het dichtstbijzijnde huis bereikte, meer dan een mijl verder, zakte hij op de stoep in elkaar. ‘Nee, nee, nee!’ jammerde hij. ‘Nee, ik niet! Ik heb hem niet!’ Het duurde geruime tijd voordat iemand begreep waar hij het over had. Eindelijk kwam men op het idee dat er vijanden in Bokland waren, een vreemdsoortige invasie uit het Oude Woud. En toen verloren ze verder geen tijd meer.

VREES! VUUR! VIJANDEN!

De Brandebokken bliezen het hoornsignaal van Bokland, dat honderd jaar geleden voor het laatst had weerklonken toen de witte wolven in de Wrede Winter kwamen en de Brandewijn bevroren was.

ONTWAAK! ONTWAAK!

In de verte hoorde men andere hoornsignalen. Het alarm verspreidde zich. De zwarte figuren vluchtten het huis uit. Een van hen liet een hobbitmantel op de stoep vallen terwijl hij wegrende. In de laan barstte het geluid van hoeven los en na in galop te zijn overgegaan, kletterden ze door de duisternis. Overal rond Krikhol hoorde men nu hoorngeschal, roepende stemmen en rennende voeten. Maar de Zwarte Ruiters reden als een stormwind naar de Noorderpoort. De kleine lieden konden naar de duivel lopen! Sauron zou later met hen afrekenen. Ondertussen hadden ze iets anders te doen; ze wisten nu dat het huis leeg was en dat de Ring was verdwenen. Ze reden langs de wachters bij de poort en verdwenen uit de Gouw.

Vroeg in de nacht werd Frodo plotseling wakker uit een diepe slaap, alsof een geluid of aanwezigheid hem had gestoord. Hij zag dat Stapper waakzaam in zijn stoel zat; zijn ogen glansden in het schijnsel van het vuur, dat was opgestookt en helder vlamde, maar hij gaf geen enkel teken en bewoog zich niet.

Frodo viel weldra weer in slaap, maar zijn dromen werden opnieuw verstoord door het geluid van wind en galopperende hoeven. De wind scheen zich om het huis heen te krullen en het te schudden; en ver weg hoorde hij een hoorn wild schallen. Hij opende zijn ogen en hoorde op het erf van de herberg een haan wellustig kraaien. Stapper had de gordijnen opengeschoven en wierp met een bons de luiken open. Het eerste grijze daglicht scheen de kamer in en er kwam een koude luchtstroom door het open raam.

Zodra Stapper hen allen had gewekt, ging hij hen voor naar hun slaapkamers. Toen ze die zagen, waren ze blij dat ze zijn raad hadden opgevolgd: de ramen waren opengebroken en zwaaiden nu heen en weer, en de gordijnen wapperden; de bedden waren helemaal overhoop gehaald en de peluws waren stukgesneden en op de grond gegooid; de bruine mat was aan stukken gereten.

Stapper ging onmiddellijk de waard halen. De arme meneer Boterbloem zag er slaperig en angstig uit. Hij had de hele nacht nauwelijks een oog dichtgedaan (naar hij zei), maar hij had niets gehoord. ‘Zoiets is me van mijn leven nog niet overkomen!’ riep hij uit, de handen in verschrikking opgeheven. ‘Gasten die niet in hun bed kunnen slapen, en goede peluws verruwineerd en al! Waar moet dat heen?’

‘Het zijn duistere tijden,’ zei Stapper. ‘Maar voorlopig zul je misschien met rust worden gelaten als je ons kwijt bent. We zullen onmiddellijk vertrekken. Maak je niet druk om het ontbijt; we zullen wel wat uit de vuist eten en drinken. Over een paar minuten zijn we gepakt.’

Meneer Boterbloem snelde weg om ervoor te zorgen dat de pony’s in gereedheid werden gebracht, en om iets voor hen te eten te halen. Maar hij keerde weldra in zak en as terug. De pony’s waren verdwenen! De staldeuren waren in de nacht geopend en ze waren weg – niet alleen Merijns pony’s, maar ook alle andere paarden en beesten.

Frodo was verpletterd door dit nieuws. Hoe konden ze hopen Rivendel te voet te bereiken, achtervolgd door vijanden te paard? Ze konden evengoed op weg gaan naar de maan. Stapper bleef de hobbits een tijdje zwijgend aankijken, alsof hij hun kracht en moed taxeerde.

‘Pony’s zouden ons niet helpen aan ruiters te ontkomen,’ zei hij ten slotte nadenkend, alsof hij Frodo’s gedachten raadde. ‘Te voet zouden wij echt niet zoveel langzamer vooruitkomen, niet op de wegen die ik van plan was te nemen. Het zijn vooral het eten en de voorraden waar ik me ongerust over maak. We kunnen er niet op rekenen dat we tussen hier en Rivendel iets zullen krijgen buiten wat we zelf meenemen; en we moeten heel wat extra’s meenemen, omdat we kunnen worden opgehouden of gedwongen een omweg te maken, ver uit de goede richting. Hoeveel zijn jullie bereid op je rug te dragen?’

‘Zoveel als nodig is,’ zei Pepijn, die ontmoedigd was, maar probeerde te laten zien dat hij taaier was dan hij eruitzag (of zich voelde).

‘Ik kan wel voor twee dragen,’ zei Sam uitdagend.

‘Is er niets aan te doen, meneer Boterbloem?’ vroeg Frodo. ‘Kunnen we niet een paar pony’s in het dorp krijgen, of zelfs maar één voor de bagage? Ik neem niet aan dat we ze zouden kunnen huren, maar misschien kunnen we ze kopen,’ voegde hij er weifelend aan toe, zich afvragend of hij het kon betalen.

‘Ik betwijfel het,’ zei de waard ongelukkig. ‘De twee of drie rijpony’s die er in Breeg waren, stonden in mijn stal en zijn weg. En wat andere dieren aangaat – paarden of trekpony’s en zo – zijn er heel weinig in Breeg, en die zullen niet te koop zijn. Maar ik zal zien wat ik kan doen. Ik zal Bob uit zijn bed halen en hem zo gauw mogelijk naar u toe sturen.’

‘Ja,’ zei Stapper met tegenzin, ‘doet u dat maar. Ik vrees dat we toch zullen moeten proberen minstens één pony te krijgen. Maar daarmee vervliegt alle hoop op een spoedig vertrek en een geruisloze aftocht.

We hadden evengoed op een hoorn kunnen blazen om ons vertrek aan te kondigen. Dat was ongetwijfeld ook hun opzet.’

‘Er is een piezeltje troost,’ zei Merijn, ‘en meer dan een piezeltje, hoop ik – we kunnen nu ontbijten terwijl we wachten, en erbij gaan zitten. Laten we Nob te pakken zien te krijgen!’

Uiteindelijk bleek het oponthoud meer dan drie uur te duren. Bob kwam terug met het nieuws dat er in de hele omgeving geen paard of pony voor geld of goede woorden te krijgen was – op één na: Willem Varentje had er een die hij mogelijk wilde verkopen. ‘Een armzalig, half verhongerd beest is het,’ zei Bob, ‘maar hij wil er geen afstand van doen voor minder dan drie keer de prijs die het waard is, uw toestand in aanmerking genomen, daar ken ik Willem Varentje te goed voor.’

‘Willem Varentje?’ vroeg Frodo. ‘Schuilt er niet ergens een adder onder het gras? Zou het beest niet met al onze spullen naar hem terug komen draven, of helpen ons op te sporen, of iets dergelijks?’

‘Ik weet het niet,’ zei Stapper. ‘Maar ik kan me niet voorstellen dat er ooit een beest naar hem terug zou rennen wanneer het eenmaal weg was. Ik denk dat dit een nieuw idee van meester Varentje is: eenvoudig een manier om nog meer munt uit de zaak te slaan. Het grootste gevaar is dat het arme beest waarschijnlijk de dood nabij is. Maar we schijnen geen andere keus te hebben. Hoeveel moet hij ervoor hebben?’

Willem Varentjes prijs was twaalf zilveren stuivers en dat was inderdaad minstens drie keer zoveel als de pony in die streek waard was. Het bleek een knokig, ondervoed en neerslachtig dier te zijn, maar het zag er niet naar uit dat het op het punt stond dood te gaan. Meneer Boterbloem betaalde er zelf voor en bood Merijn achttien stuivers aan als gedeeltelijke schadevergoeding voor de verloren dieren. Hij was een eerlijk man en zat er warmpjes bij, naar men in Breeg aannam; maar dertig zilveren stuivers was een zware slag voor hem, en dat hij door Willem Varentje werd opgelicht maakte de zaak nog erger.

Maar uiteindelijk had hij er nog voordeel van ook. Het bleek later dat er in werkelijkheid slechts één paard gestolen was. De andere waren weggejaagd of van schrik gevlucht, en werden in verschillende hoeken van het Breegland teruggevonden. Merijns pony’s waren echt ontsnapt en gingen (verstandig als ze waren) ten slotte naar de Heuvels, op zoek naar Dikzak Slomper. Zo kwamen ze een tijdje onder de hoede van Tom Bombadil en hadden het er goed. Maar toen Tom het nieuws van de gebeurtenissen in Breeg ter ore kwam, stuurde hij ze naar meneer Boterbloem, die op die manier vijf uitstekende dieren tegen een zeer lage prijs in zijn bezit kreeg. Ze moesten harder werken in Breeg, maar Bob zorgde goed voor ze; dus over het algemeen mochten ze van geluk spreken: ze ontliepen een duistere en gevaarvolle tocht. Maar ze kwamen nooit in Rivendel.

Ondertussen wist meneer Boterbloem niet beter of hij was al zijn geld kwijt, ten goede of ten kwade. En hij had nog andere moeilijkheden. Want er ontstond grote beroering zodra de andere gasten opstonden en het nieuws van de overval op de herberg vernamen. De reizigers uit het zuiden hadden verscheidene paarden verloren en gaven er de waard met luider stemme de schuld van, totdat bekend werd dat een van hen ook in de nacht verdwenen was, niemand anders dan Willem Varentjes loensende metgezel. De verdenking viel onmiddellijk op hem.

‘Als jullie met een paardendief aanpappen en hem naar mijn huis brengen,’ zei Boterbloem nijdig, ‘moet je zelf alle schade voor je rekening nemen en niet tegen mij komen opspelen. Ga Varentje maar vragen waar jullie mooie vriend uithangt!’ Maar hij bleek niemands vriend te zijn en niemand kon zich herinneren wanneer hij zich bij het gezelschap had aangesloten.

Na hun ontbijt moesten de hobbits opnieuw pakken, en meer voorraden bijeenbrengen voor de langere reis die ze nu verwachtten. Het was bijna tien uur toen ze eindelijk vertrokken. Tegen die tijd gonsde heel Breeg van opwinding. Frodo’s verdwijntruc, de verschijning van de Zwarte Ruiters, de inbraak in de stallen en niet in de laatste plaats het nieuws dat Stapper de Doler zich bij de geheimzinnige hobbits had gevoegd, vormden bij elkaar een verhaal dat nog vele onbewogen jaren een onderwerp van gesprek zou vormen. De meeste inwoners van Breeg en Stadel, en zelfs velen uit Kom en Boogwolde verdrongen zich op de weg om de reizigers te zien vertrekken. De andere gasten in de herberg stonden bij de deuren of hingen uit de ramen.

Stapper was van gedachten veranderd en had besloten om Breeg via de hoofdweg te verlaten. Een poging om onmiddellijk de velden door te steken zou de zaak alleen maar erger maken: de helft van de bewoners zou hen achternagaan om te zien wat ze van plan waren en hen verhinderen een overtreding te begaan.

Ze zeiden Nob en Bob goedendag en namen onder veel dankbetuigingen afscheid van meneer Boterbloem. ‘Ik hoop dat wij elkaar nog eens zullen ontmoeten wanneer het leven weer vrolijk is,’ zei Frodo. ‘Ik zou niets liever willen dan een tijdlang rustig in uw huis verblijven.’

Ze vertrokken, bezorgd en moedeloos, terwijl de menigte toekeek. Niet alle gezichten stonden vriendelijk, en dat waren ook niet alle woorden die hun werden toegeroepen. Maar Stapper scheen de meeste Breeglanders ontzag in te boezemen, want degenen die hij aanstaarde, hielden hun mond dicht en deinsden achteruit. Hij liep met Frodo voorop; vervolgens kwamen Merijn en Pepijn en achteraan kwam Sam, die de pony leidde, die zoveel van hun bagage droeg als ze op hem hadden durven laden. Maar het dier zag er al minder neerslachtig uit, alsof het met zijn lotsverandering instemde. Sam kauwde peinzend op een appel. Hij had een hele zak vol: een afscheidsgeschenk van Nob en Bob. ‘Appels voor als je loopt en een pijp voor als je zit,’ zei hij. ‘Maar ik veronderstel dat het niet lang zal duren voor ik ze allebei zal missen.’

De hobbits namen geen notitie van de nieuwsgierige hoofden die om de hoeken van deuren of over muren en heggen gluurden toen ze voorbijkwamen. Maar toen ze de verste poort naderden, zag Frodo een somber, slecht onderhouden huis achter een dikke haag; het laatste huis van het dorp. Voor een van de ramen zag hij heel even een onguur gezicht met sluwe scheve ogen, maar het verdween onmiddellijk.

Dus daar houdt de zuiderling zich schuil! dacht hij. Hij lijkt verbazend veel op een aardmannetje.

Over de haag staarde een andere man hen brutaal aan. Hij had zware zwarte wenkbrauwen en donkere minachtende ogen; zijn grote mond was tot een spotlach vertrokken. Hij rookte een korte zwarte pijp. Toen ze naderden, nam hij haar uit de mond en spuwde.

‘Morgen, Langbeen!’ zei hij. ‘Vroeg op pad? Dus je hebt eindelijk een stel vrienden gevonden?’ Stapper knikte, maar gaf geen antwoord.

‘Morgen, mijn kleine vriendjes,’ zei hij tegen de anderen. ‘Ik veronderstel dat jullie weten met wie je hebt aangepapt. Dat is de voornietsterugdeinzende Stapper, dat is-ie. Hoewel ik andere namen heb gehoord die minder aardig zijn. Pas maar op vanavond. En jij, Sammie, pas maar op dat je mijn arme pony niet slecht behandelt. Bah!’ Hij spuwde opnieuw.

Sam draaide zich vlug om. ‘En jij, Varentje,’ zei hij, ‘doe je lelijke bakkes weg voordat je het bezeert.’ Met een onverhoedse bliksemsnelle beweging schoot er uit zijn linkerhand een appel weg, die Willem pal op de neus trof. Hij had zich te laat gebukt en er klonken verwensingen achter de haag. ‘Zonde van die goeie appel,’ zei Sam spijtig en vervolgde zijn weg.

Eindelijk hadden ze het dorp achter zich gelaten. De optocht van kinderen en nieuwsgierigen die hen had gevolgd, begon vermoeid te raken en keerde bij de Zuiderpoort terug. Nadat ze erdoor waren gegaan, bleven ze nog een paar mijl op de Weg. Deze beschreef een bocht naar links en liep weer naar het oosten terwijl hij om de voet van Breegheuvel boog, en daarna liep hij vrij snel omlaag het beboste land in. Links van hen konden ze een paar huizen en hobbitholen van Stadel op de vriendelijker zuidoostelijke hellingen van de heuvel zien; omlaag in een diepe kom ten noorden van de Weg stegen sliertjes rook omhoog die aangaven waar Kom lag; Boogwolde was door de bomen aan hun oog onttrokken.

Nadat de Weg een eind naar omlaag had gelopen en de heuvel van Breeg hoog en bruin achter hen had gelaten, kwamen ze bij een smal pad dat naar het noorden liep. ‘Hier zullen we het open terrein verlaten en dekking zoeken,’ zei Stapper.

‘Toch geen “korte weg”, hoop ik,’ zei Pepijn. ‘Onze laatste “korte weg” door de bossen liep bijna op een ramp uit.’

‘Nee, maar toen hadden jullie mij niet bij je,’ zei Stapper lachend. ‘Mijn afsnijdingen, of ze nu kort zijn of lang, gaan niet mis.’ Hij keek vlug naar beide kanten de Weg langs. Er was niemand te zien, en hij ging hun vlug voor naar de beboste vallei.

Voorzover ze konden opmaken zonder het land te kennen, was hij van plan om eerst naar Boogwolde te gaan, maar rechts aan te houden en er aan de oostkant voorbij te gaan, en dan in een zo recht mogelijke lijn over de Wilde Landen naar de Heuvel Weertop te gaan. Op die manier zouden ze, als alles goed ging, een grote lus van de Weg kunnen afsnijden, die een eind verder een bocht naar het zuiden maakte om de Muggewatermoerassen te vermijden. Maar natuurlijk zouden ze door de moerassen zelf moeten gaan, en Stappers beschrijving ervan was niet erg bemoedigend.

Ondertussen was de wandeling echter geenszins onaangenaam. Sterker nog, als de verontrustende gebeurtenissen van de afgelopen nacht er niet waren geweest, zouden ze van dit deel van de reis meer hebben genoten dan van enig vorig traject. De zon scheen helder, maar niet te warm. De bossen in het dal waren nog bebladerd en kleurig, en schenen vredig en gezond. Stapper leidde hen vol vertrouwen langs de vele kriskras lopende paden, hoewel ze, indien ze alleen waren geweest, de weg weldra kwijt zouden zijn geraakt. Hij volgde een grillige koers met vele bochten en draaiingen om eventuele achtervolgers te misleiden.

‘Willem Varentje heeft ongetwijfeld gekeken waar we van de Weg af zijn gegaan,’ zei hij, ‘hoewel ik niet geloof dat hij ons zelf zal volgen. Hij kent het land hier op zijn duimpje, maar hij weet dat hij zich in een bos niet met mij kan meten. Ik vrees alleen wat hij anderen zou kunnen vertellen. Ik denk niet dat ze ver uit de buurt zijn. Als ze denken dat we op weg zijn naar Boogwolde, des te beter.

Of het nu door Stappers vaardigheid kwam of door iets anders, ze zagen die hele dag niets en hoorden geen geluid van enig ander levend wezen: noch tweevoetig, behalve vogels; noch viervoetig, met uitzondering van een vos en een paar eekhoorns. De volgende dag volgden ze een vaste koers naar het oosten en nog altijd was alles kalm en vredig. Op de derde dag na hun vertrek uit Breeg verlieten ze het Boogbos. Van het ogenblik af dat ze de Weg hadden verlaten, was het land almaar gedaald en ze kwamen nu aan een grote vlakte die veel moeilijker begaanbaar was. Ze waren nu ver van de grenzen van Breegland in de ongebaande wildernis, en naderden de Muggewatermoerassen.

De grond begon nu vochtig en op sommige plaatsen modderig te worden, en hier en daar kwamen ze bij plassen en grote vlakten met riet en varens, waarin het gekwetter van onzichtbare vogeltjes weerklonk. Ze moesten zich zorgvuldig een weg banen om hun voeten droog te houden en hun juiste koers te vervolgen. Aanvankelijk schoten ze goed op, maar naarmate ze verdergingen, werd hun tocht trager en gevaarlijker. De moerassen waren verbijsterend en verraderlijk, en er was zelfs voor Dolers geen vast spoor door de zich verplaatsende poelen te vinden. De vliegen begonnen hen te kwellen, en de lucht was bezaaid met wolken kleine muggen, die in hun mouwen en broekspijpen en in hun haar kropen.

‘Ik word levend verslonden!’ riep Pepijn. ‘Muggewater! Er zijn meer muggen dan dat er water is.’

‘Waar leven ze van als ze geen hobbit kunnen krijgen?’ vroeg Sam terwijl hij zijn nek krabde.

Ze brachten een ellendige dag door in dit verlaten en onaangename gebied. Hun kampeerplaats was vochtig, koud en onbehaaglijk, en de bijtende insecten gunden hun geen slaap. Er zwierven ook afschuwelijke schepsels door het riet en het gras, die, naar het geluid te oordelen, boosaardige verwanten van de krekel waren. Er waren er duizenden en ze krasten onophoudelijk: niek-briek, briek-niek, de hele nacht door totdat de hobbits er bijna gek van werden.

De volgende dag, de vierde, was al niet veel beter en de nacht bijna even troosteloos. Want hoewel ze de Niekerbriekers, zoals Sam ze noemde, achter zich hadden gelaten, werden ze nog steeds door de muggen achtervolgd.

Terwijl Frodo daar lag, moe, maar niet in staat een oog dicht te doen, scheen het hem toe dat hij ver in het oosten een licht aan de hemel zag: het flakkerde en doofde vele keren. Het was niet de dageraad, want die was nog enkele uren van hen verwijderd.

‘Wat is dat licht?’ vroeg hij aan Stapper, die was opgestaan en in de nacht voor zich uit tuurde.

‘Ik weet het niet,’ antwoordde hij. ‘Het is te ver weg om te kunnen onderscheiden. Het lijkt wel bliksem die van de toppen van de heuvels omhoogschiet.’

Frodo ging weer liggen, maar nog lange tijd kon hij de witte flitsen zien, waartegen zich de donkere gestalte van Stapper, die roerloos en waakzaam stond te kijken, aftekende. Eindelijk viel hij in een onrustige slaap.

Ze waren op de vijfde dag nog niet ver gegaan toen ze de laatste plassen en rietvlakten van de moerassen achter zich lieten. Het land voor hen begon weer zacht te glooien. In de verte in het oosten konden ze nu een rij heuvels zien. De hoogste ervan stond rechts in de rij en een eindje van de andere af. Hij had een kegelvormige top, enigszins afgeplat aan de kruin.

‘Dat is de Weertop,’ zei Stapper. ‘De Oude Weg, die wij ver rechts achter ons hebben gelaten, loopt er ten zuiden van, en gaat er niet ver van de voet langs. Misschien zullen wij hem tegen morgenmiddag bereiken als wij er recht op afgaan. Ik denk dat we dat maar moesten doen.’

‘Wat bedoel je?’ vroeg Frodo.

‘Ik bedoel dat het niet zeker is wat we er zullen aantreffen, wanneer we de Weertop bereiken. Hij ligt dicht bij de Weg.’

‘Maar wij hoopten Gandalf er toch aan te treffen?’

‘Ja, maar die hoop is niet groot. Ook al komt hij deze richting uit, dan hoeft hij nog niet door Breeg te komen, en dus weet hij misschien niet wat wij doen. En in ieder geval zullen we elkaar mislopen, tenzij we daar door puur toeval tegelijk aankomen; het zal niet veilig voor hem of voor ons zijn daar lang te blijven wachten. Als de Ruiters ons niet in de wildernis vinden, zullen ze waarschijnlijk zelf ook naar de Weertop gaan. Men heeft er een wijd uitzicht naar alle kanten. Er zijn trouwens vele vogels en dieren in dit land die ons van die heuveltop af zouden kunnen zien, zoals wij hier staan. Niet alle vogels zijn te vertrouwen en er zijn andere spionnen, nog boosaardiger dan zij.’

De hobbits keken angstig naar de verre heuvels. Sam keek omhoog naar de bleke lucht en vreesde haviken of adelaars boven hen te zien zweven met scherpe, onvriendelijke ogen. ‘Je maakt dat ik me ongerust en eenzaam begin te voelen, Stapper,’ zei hij.

‘Wat raad je ons aan te doen?’ vroeg Frodo.

‘Ik denk,’ zei Stapper langzaam, alsof hij het niet heel zeker wist, ‘ik denk dat het ’t beste is om van hier zo recht mogelijk op het oosten aan te houden, naar de heuvelrij, niet naar de Weertop. Daar kunnen we op een pad komen dat aan de voet ervan loopt; dat zal ons van het noorden op een minder openlijke manier naar de Weertop brengen. Dan zullen we zien wat er te zien valt.’

Ze sjouwden de hele dag verder, tot de koude en vroege avond viel. Het land werd droger en dorder, maar achter hen hingen nevels en dampen boven de moerassen. Een paar melancholieke vogels kwetterden en klaagden tot de ronde rode zon langzaam in de westelijke schaduwen zonk; toen viel er een lege stilte. De hobbits dachten aan het zachte licht van de zonsondergang dat door de vrolijke ramen van Balingshoek scheen, ver weg.

Aan het einde van de dag kwamen ze bij een stroom die uit de heuvels kwam en zich in het stille moerasland verloor; ze volgden hem langs zijn oevers zolang het licht was. Het was al nacht toen ze ten slotte halt hielden en onder een paar knoestige elzenbomen bij de oever van de stroom hun kamp opsloegen. In de verte staken nu tegen de halfduistere hemel de zwarte kale ruggen van de heuvels af. Die nacht zetten ze een wachtpost uit en Stapper, scheen het, sliep helemaal niet. Het was wassende maan en in de vroege uren van de nacht lag een koud grijs licht over het landschap.

De volgende morgen gingen ze spoedig na zonsopgang weer op weg. Er zat vorst in de lucht en de hemel was helder lichtblauw. De hobbits voelden zich verkwikt alsof ze de hele nacht aan één stuk door hadden geslapen. Ze begonnen al gewend te raken aan lange dagmarsen op kleine rantsoenen – kleiner in ieder geval dan ze in de Gouw nauwelijks genoeg zouden hebben gevonden om zich staande te houden. Pepijn verklaarde dat Frodo twee keer de hobbit scheen die hij was geweest.

‘Heel vreemd,’ zei Frodo, terwijl hij zijn buikriem aanhaalde; ‘als je in aanmerking neemt dat ik sterk in volume ben afgenomen. Ik hoop dat de vermageringskuur niet eindeloos zal duren, of ik zal een geest worden.’

‘Met dergelijke dingen moet je niet spotten,’ zei Stapper vlug en verrassend ernstig.

De heuvels kwamen dichterbij. Zij vormden een golvende rug, die vaak tot een hoogte van bijna duizend voet steeg, hier en daar onderbroken door lage kloven of passen die naar het oostelijke land daarachter leidden. Langs de top van de rug zagen de hobbits iets dat op de overblijfselen van begroeide muren en wallen leek, en in de kloven stonden nog de bouwvallen van oude stenen muren. Tegen de avond hadden zij de voet van de westelijke hellingen bereikt en daar sloegen zij hun kamp op. Het was de avond van de vijfde oktober, en ze waren vijf dagreizen van Breeg verwijderd.

In de ochtend vonden ze, voor het eerst sinds ze het Boogbos hadden verlaten, een duidelijk pad. Ze sloegen rechtsaf en volgden het in zuidelijke richting. Het liep heel listig, een lijn volgend die zo gekozen scheen te zijn, dat het zoveel mogelijk aan het oog werd onttrokken, zowel van de toppen van de heuvels als van de vlakte in het westen. Het pad dook in begroeide dalen en liep dicht langs hoge bermen; en waar het over vlakker en opener terrein liep, waren er aan beide kanten rijen grote keien en stukgehakte stenen, die de reizigers bijna als een haag afschermden.

‘Ik vraag me af wie dit pad heeft gemaakt en waarvoor,’ zei Merijn toen ze langs een van deze wegen liepen, waar de stenen ongewoon groot waren en dicht op elkaar stonden. ‘Ik vertrouw het niet helemaal: het ziet er een beetje grafgeesterig uit. Is er soms een grafheuvel op de Weertop?’

‘Nee. Er is geen grafheuvel op de Weertop, en ook niet op de andere heuvels,’ antwoordde Stapper. ‘De mensen van het Westen hebben hier niet gewoond, hoewel ze de heuvels in hun laatste dagen een tijdlang tegen het kwaad uit Angmar hebben verdedigd. Dit pad werd aangelegd ten behoeve van de forten langs de muur. Maar lang daarvoor, in de eerste dagen van het Noordelijke Koninkrijk, bouwde men een grote uitkijktoren op de Weertop – Amon Sûl, noemden zij hem. Hij werd in brand gestoken en verwoest, en nu is er niets meer van over dan een soort ring, als een ruwe kroon op de kruin van de oude heuvel. Maar eens was hij hoog en mooi. Het verhaal gaat dat Elendil daar heeft staan uitkijken naar Gil-galads komst uit het Westen, in de dagen van het Laatste Bondgenootschap.’

De hobbits staarden Stapper aan. Het scheen dat hij evenveel van de oude geschiedenis af wist als van het leven in de wildernis.

‘Wie was Gil-galad?’ vroeg Merijn. Maar Stapper gaf geen antwoord en scheen in gedachten verzonken. Plotseling klonk zacht een stem:

Een elfenvorst was Gil-galad.

Een betere had men nooit gehad:

de laatste wiens rijk schoon was en vrij

tussen de Zee en de Bergen-rij.

Zijn zwaard was lang en scherp zijn lans,

van ver zag men zijn helm in glans;

zijn schild weerkaatste, ongeteld,

de sterren aan het hemelveld.

Maar lang geleden reed hij heen

en waar hij nu is, dat weet geen;

zijn ster viel in een zwart ravijn

In Mordor waar de schimmen zijn.

De anderen keerden zich verbaasd om, want het was Sam die zong.

‘Ga verder,’ zei Merijn.

‘Meer ken ik er niet van,’ stotterde Sam, blozend. ‘Ik heb het van meneer Bilbo geleerd toen ik een jongen was. Hij placht mij dat soort verhalen te vertellen, omdat-ie wist dat ik er altijd dol op was om over elfen te horen. Meneer Bilbo heeft mij leren lezen. Hij was enorm geleerd, meneer Bilbo, dat was-ie. En hij schreef poëzie. Hij schreef wat ik zonet heb gezongen.’

‘Hij heeft het niet verzonnen,’ zei Stapper. ‘Het is een deel van het lied dat De Val van Gil-galad wordt genoemd, dat in een oude taal is geschreven. Bilbo moet het hebben vertaald. Dat heb ik nooit geweten.’

‘Er was een heleboel meer,’ zei Sam, ‘allemaal over Mordor. Dat stuk heb ik niet geleerd: ik kreeg er kippenvel van. Ik had nooit gedacht dat ik daar zelf nog eens heen zou gaan.’

‘Naar Mordor gaan!’ riep Pepijn uit. ‘Ik hoop niet dat het zover zal komen.’

‘Spreek die naam niet zo luid uit!’ zei Stapper.

Het was al middag toen ze het zuidelijke eind van het pad begonnen te naderen en in het bleke heldere licht van de oktoberzon een grijsgroene berm voor zich zagen, die als een brug naar de noordelijke helling van de heuvel leidde. Ze besloten onmiddellijk op de top af te gaan, terwijl het nog volop dag was. Het was niet langer mogelijk zich te verbergen en zij konden alleen maar hopen dat geen vijand of spion hen gadesloeg. Op de heuvel was geen teken van leven te zien. Zo Gandalf zich hier ergens ophield, dan was er in elk geval niets van hem te bekennen.

Op de westelijke flank van de Weertop vonden zij een beschutte holte met aan het einde een komvormige, begroeide kleine vallei met wanden van gras. Daar lieten ze Sam en Pepijn met de pony en hun pakken en bagage achter. De andere drie gingen verder. Na een moeizame klim van een half uur bereikte Stapper de kruin van de heuvel; Frodo en Merijn volgden, moe, buiten adem. De laatste helling was steil en rotsachtig geweest.

Op de top zagen zij, zoals Stapper had gezegd, een grote kring van oud metselwerk, dat nu afbrokkelde of bedekt was met eeuwenoud gras. Maar in het midden van de ring lag een cairn, een kegelvormige hoop van gebroken stenen. Zij waren als door vuur geblakerd. Eromheen was het gras tot aan de wortels toe verbrand en binnen de hele ring was het gras geschroeid en verdord, alsof er vlammen over de top van de Heuvel hadden gespeeld; maar er was geen teken van enig levend wezen.

Toen ze op de rand van de verwoeste kring stonden zagen ze rondom beneden hen een wijd vergezicht: voornamelijk lege en kale landen met uitzondering van stukken bosland in het zuiden, waarachter ze hier en daar water zagen glinsteren. Beneden hen, aan de zuidkant, liep als een lint de Oude Weg, die uit het westen kwam en slingerend op en neer golfde, tot hij achter een rand van donker land in het oosten vervaagde. Niets bewoog erop. Toen ze de omtrek van de Weg naar het oosten met hun ogen volgden, zagen ze de Bergen: de heuvels aan de voet ervan waren bruin en somber; erachter stonden hogere grijze vormen, en daarachter weer waren hoge witte pieken die tussen de wolken schitterden.

‘Nou, we zijn er!’ zei Merijn. ‘En het ziet er behoorlijk troosteloos en ongezellig uit! Er is geen water en geen beschutting. En geen teken van Gandalf. Maar ik neem ’t hem niet kwalijk dat hij niet heeft gewacht – als hij hier tenminste ooit is geweest.’

‘Ik vraag het me af,’ zei Stapper, bedachtzaam rondkijkend. ‘Ook al was hij een dag of twee na ons in Breeg, dan kon hij hier toch als eerste zijn aangekomen. Hij kan heel vlug rijden als de nood aan de man komt.’ Plotseling bukte hij zich en keek naar de steen die boven op de cairn lag; hij was platter dan de andere, en witter, alsof hij aan de vlammen was ontkomen. Hij pakte hem op en onderzocht hem, hem in zijn vingers ronddraaiend. ‘Die is heel kort geleden in iemands handen geweest,’ zei hij. ‘Wat denken jullie van deze tekens?’

Aan de platte onderkant zag Frodo een paar krassen:

‘Er lijken een streep, een punt en dan weer drie strepen te staan,’ zei hij.

‘De streep links zou wel eens een G-rune met dunne zijtakken kunnen zijn,’ zei Stapper. ‘Misschien is het een teken dat door Gandalf is achtergelaten, hoewel je er niet zeker van kunt zijn. De krasjes zijn heel fijn en ongetwijfeld pas gemaakt. Maar de tekens zouden wel eens iets anders kunnen beduiden, en niets met ons te maken hebben. Dolers bedienen zich van runen, en zij komen hier wel eens.’

‘Wat zouden ze kunnen betekenen, ook al heeft Gandalf ze gemaakt?’ vroeg Merijn.

‘Ik zou zeggen,’ antwoordde Stapper, ‘dat ze voor G3 staan, hetgeen zou kunnen betekenen dat Gandalf hier op drie oktober is geweest; dat is nu drie dagen geleden. Het zou er ook op wijzen dat hij haast had en dat er gevaar dreigde, zodat hij geen tijd had om uitvoerig of duidelijker te schrijven, of dit niet durfde te doen. Indien dat zo is, moeten we op onze hoede zijn.’

‘Ik wou dat we er zeker van konden zijn dat hij die tekens gemaakt heeft, wat ze ook mogen betekenen,’ zei Frodo. ‘Het zou een grote geruststelling zijn te weten dat hij op weg is, hetzij voor of achter ons.’

‘Misschien,’ zei Stapper. ‘Ik voor mij geloof dat hij hier is geweest en in gevaar verkeerde. Er zijn hier verschroeiende vlammen geweest; en ik herinner me nu het licht dat we drie avonden geleden aan de oostelijke hemel hebben gezien. Ik vermoed dat hij op deze heuveltop is aangevallen, maar met welk resultaat weet ik niet. Hij is hier niet langer en wij moeten nu op onszelf passen en zo goed en zo kwaad als het kan naar Rivendel gaan.’

‘Hoe ver is het naar Rivendel?’ vroeg Merijn, terwijl hij mistroostig rondkeek. De wereld zag er wild en wijd uit vanaf de Weertop.

‘Ik weet niet of de Weg ooit in mijlen is opgemeten na De Verlaten Herberg, een dagreis ten oosten van Breeg,’ zei Stapper. ‘Sommigen zeggen dat het zo ver is, en anderen beweren weer iets anders. Het is een vreemde Weg, en men is altijd blij als men het doel van zijn reis heeft bereikt, of het nu lang of kort heeft geduurd. Maar ik weet hoelang ik er zelf over zou doen, bij mooi weer en zonder tegenslag: twaalf dagen van hier naar de Voorde van Bruinen, waar de Weg het Luidwater kruist, dat uit Rivendel stroomt. Wij hebben een reis van minstens veertien dagen voor ons, want ik denk niet dat wij de Weg zullen kunnen nemen.’

‘Veertien dagen!’ zei Frodo. ‘In die tijd kan er een hoop gebeuren.’

‘Inderdaad,’ zei Stapper.

Ze bleven een tijdje zwijgend op de top van de heuvel staan, bij de zuidelijke rand. Op die eenzame plek besefte Frodo voor het eerst ten volle dat hij dakloos was en in gevaar. Hij wenste zeer dat het lot hem in de rustige, geliefde Gouw had gelaten. Hij keek omlaag naar de gehate Weg, die naar het westen terugliep – naar zijn huis. Plotseling was hij zich ervan bewust dat er langzaam twee zwarte stipjes over bewogen, naar het westen gaand; en toen hij weer keek zag hij dat drie andere ze in oostelijke richting tegemoet kropen. Hij slaakte een gil en pakte Stapper bij de arm.

‘Kijk,’ zei hij, omlaag wijzend.

Onmiddellijk liet Stapper zich op de grond vallen achter de ruïne van de cirkel en trok Frodo naast zich mee. Merijn wierp zich naast hem op de grond.

‘Wat is er?’ fluisterde hij.

‘Ik weet het niet, maar ik vrees het ergste,’ antwoordde Stapper.

Langzaam kropen zij weer omhoog naar de rand van de kring, en gluurden door een spleet tussen twee gekartelde stenen. Het licht was niet langer stralend, want de heldere ochtend was voorbij, en wolken die langzaam uit het oosten kwamen opzetten, waren nu voor de zon geschoven, terwijl die begon te dalen. Zij konden allen de zwarte stippen zien, maar Frodo noch Merijn kon hun gedaanten met zekerheid vaststellen. Toch was er iets dat hen zei dat daar, ver beneden, Zwarte Ruiters waren die zich op de Weg aan de voet van de heuvel verzamelden.

‘Ja,’ zei Stapper, wiens scherpere blik hem geen ogenblik deed twijfelen. ‘De Vijand is er!’

Ze kropen haastig weg en lieten zich langs de noordelijke helling van de heuvel glijden om zich bij hun metgezellen te voegen.

Sam en Peregrijn hadden niet stilgezeten. Ze hadden het kleine dichtbegroeide dal en de omliggende hellingen onderzocht. Niet ver weg hadden ze op de helling een heldere waterbron gevonden, en in de nabijheid ervan voetsporen die hoogstens een paar dagen oud waren. In het dal zelf vonden ze recente sporen van een vuur en andere tekens van een haastig kamp. Er waren enkele omgevallen rotsblokken aan de rand van het dal, vlak bij de helling. Daarachter trof Sam een kleine voorraad brandhout aan, die daar netjes lag opgestapeld.

‘Ik vraag me af of de oude Gandalf hier is geweest,’ zei hij tegen Pepijn. ‘Degene die dat spul daar heeft neergezet was van plan om terug te komen, lijkt het.’

Stapper stelde bijzonder veel belang in deze ontdekkingen. ‘Ik wou dat ik had gewacht en het terrein hier zelf had onderzocht,’ zei hij en ging haastig naar de bron om de voetsporen te onderzoeken.

‘Net wat ik vreesde,’ zei hij toen hij terugkwam. ‘Sam en Pepijn hebben de zachte grond vertreden en de sporen zijn bedorven of onduidelijk. Er zijn hier kort geleden Dolers geweest. Zij hebben het brandhout achtergelaten. Maar er zijn ook enkele versere sporen, die niet door Dolers zijn gemaakt. Minstens één paar indrukken is hoogstens een dag of twee geleden gemaakt, door zware laarzen. Minstens één paar. Ik weet het nu niet zeker, maar ik vermoed dat er vele gelaarsde voeten zijn geweest.’ Hij zweeg en bleef zorgelijk staan nadenken.

Elk van de hobbits kreeg in zijn gedachten een visioen van de bemantelde en gelaarsde Ruiters. Als de Ruiters het dal al gevonden hadden, hoe eerder Stapper hen dan ergens anders heen zou leiden, hoe beter. Sam bekeek de spelonk met grote afkeer nu hij het nieuws had gehoord dat hun vijanden op de Weg waren, slechts enkele mijlen van hen vandaan.

‘Zou het niet beter zijn om hier vlug vandaan te gaan, meneer Stapper?’ vroeg hij ongedurig. ‘Het begint laat te worden, en ik heb het niet erg op dit hol begrepen; het doet me de moed in de schoenen zinken.’

‘Ja, we moeten inderdaad onmiddellijk beslissen wat we zullen doen,’ antwoordde Stapper, terwijl hij naar de hemel keek en het weer en de tijd in aanmerking nam. ‘Weet je, Sam,’ zei hij ten slotte, ‘ik vind dit ook geen prettige plaats, maar ik weet geen betere plek die wij nog voor de nacht zouden kunnen bereiken. In ieder geval zijn we op het ogenblik onzichtbaar, en als we weggingen, zouden we veel eerder door spionnen worden opgemerkt. Het enige dat we zouden kunnen doen, is een heel grote omweg maken, terug naar het noorden aan deze kant van de heuvelrij, waar het landschap vrijwel eender is als hier. De Weg wordt bewaakt, maar we zouden hem moeten oversteken als we probeerden dekking te zoeken in het kreupelhout in het zuiden. Aan de noordzijde van de Weg, achter de heuvels, is het land mijlenver kaal en vlak.’

‘Kunnen de Ruiters zien?’ vroeg Merijn. ‘Ik bedoel dat ze gewoonlijk hun neuzen meer gebruikt schijnen te hebben dan hun ogen, ons ruikend, als ruiken het juiste woord is, althans overdag. Maar je hebt ons plat laten liggen toen je hen beneden zag; en nu zeg je dat we gezien zullen worden als we ons bewegen.’

‘Ik was te onvoorzichtig op de heuveltop,’ antwoordde Stapper. ‘Ik verlangde hevig een of ander teken van Gandalf te vinden, maar het was verkeerd dat wij alle drie naar boven zijn gegaan en daar zo lang hebben gestaan. Want de zwarte paarden kunnen zien, en de Ruiters kunnen mensen en andere schepselen als spionnen gebruiken, zoals we in Breeg hebben ondervonden. Zijzelf zien de wereld van het licht niet zoals wij, maar onze gestalten projecteren schaduwen in hun geest, die alleen de middagzon vernietigt; en in het donker nemen ze vele tekenen en vormen waar die voor ons verborgen blijven; dan zijn ze het meest te duchten. En te allen tijde ruiken zij het bloed van levende wezens, dat zij haten en waarnaar zij dorsten. Er zijn nog andere zintuigen behalve het gezicht of de reuk. Wij kunnen hun aanwezigheid voelen – daarom verontrustte het onze harten zodra wij hier kwamen, en voor wij hen zagen; zij voelen de onze nog sterker. En ook,’ voegde hij eraan toe, en hij ging fluisteren, ‘trekt de Ring hen aan.’

‘Is er dan geen ontsnapping mogelijk?’ vroeg Frodo, onrustig rondkijkend. ‘Als ik wegga, zal ik worden gezien en opgejaagd. Als ik blijf, zal ik hen aantrekken.’

Stapper legde zijn hand op Frodo’s schouder. ‘Er is nog hoop,’ zei hij. ‘Je bent niet alleen. Laten we dit hout dat voor het vuur is klaargelegd, als een teken beschouwen. Er is hier weinig beschutting of mogelijkheid tot verdediging, maar het vuur zal ons tot beide dienen. Sauron kan vuur voor kwade doeleinden aanwenden, zoals hij dat met alle dingen kan, maar deze Ruiters houden er niet van en vrezen hen die het hanteren. Vuur is onze vriend in de wildernis.’

‘Misschien,’ mompelde Sam. ‘Maar het is ook de beste manier die ik me kan indenken om te laten merken dat we er zijn, op schreeuwen na.’

In het laagst gelegen en meest beschutte plekje van de vallei ontstaken zij een vuur, en bereidden een maaltijd. De schaduwen van de avond begonnen te vallen en het werd koud. Zij merkten plotseling dat ze erge honger hadden, want ze hadden sinds het ontbijt niets gegeten, maar durfden toch niet meer dan een karig avondmaal klaar te maken. De landen die zich voor hen uitstrekten, waren verlaten, op vogels en dieren na: onvriendelijke oorden, verlaten door alle rassen op aarde. Soms trokken Dolers achter de heuvels langs, maar dat waren er maar weinig en ze bleven niet. Andere zwervers waren zeldzaam en van een boosaardige soort; soms kwamen er trollen uit de noordelijke dalen van de Nevelbergen. Alleen op de Weg trof men reizigers aan, voornamelijk dwergen, die zich op eigen houtje voortspoedden, zonder hulp en weinig spraakzaam tegenover vreemdelingen.

‘Ik zie niet in hoe we met onze proviand kunnen toekomen,’ zei Frodo. ‘Wij zijn de laatste dagen heel voorzichtig geweest en dit avondmaal is geen banket, maar we hebben meer gebruikt dan nodig is, als we nog twee weken, of meer misschien, voor ons hebben.’

‘Er is voedsel in de wildernis,’ zei Stapper, ‘bessen, wortels en kruiden en als het moet, heb ik ook enige ervaring als jager. Je hoeft niet bang te zijn dat je van de honger zult sterven voor de winter invalt. Maar het bijeengaren van eten en vangen van wild is een lang en moeilijk karwei, en wij hebben haast. Dus snoer de buikriem maar aan en denk met hoop aan de tafels van Elronds huis!’

Het werd nog kouder toen de duisternis inviel. Toen zij over de rand van de vallei keken, konden zij niets anders zien dan een grijs landschap, dat nu snel in de schaduw verdween. De hemel erboven was weer opgeklaard en begon zich langzaam met twinkelende sterren te vullen. Frodo en zijn metgezellen kropen bij elkaar rond het vuur, met alle kledingstukken en dekens die ze bezaten om zich heen gewikkeld; maar Stapper stelde zich met één mantel tevreden en zat een eindje van hen af nadenkend aan zijn pijp te trekken.

Toen de nacht viel en het licht van het vuur helder ging schijnen, begon hij hun verhalen te vertellen, opdat zij hun angst zouden vergeten. Hij kende vele geschiedenissen en legenden uit het verre verleden, van elfen en mensen en de goede en slechte daden van de Oudste Tijden. Ze vroegen zich af hoe oud hij was en waar hij al zijn kennis vandaan had.

‘Vertel ons nu van Gil-galad,’ zei Merijn plotseling toen hij aan het einde van zijn verhaal over de elfenkoninkrijken zweeg. ‘Weet je nog meer van dat oude lied waarover je sprak?’

‘Jazeker,’ antwoordde Stapper. ‘En Frodo ook, want wij zijn er nauw bij betrokken.’ Merijn en Pepijn keken Frodo, die in het vuur zat te staren, aan.

‘Ik weet alleen het weinige dat Gandalf mij heeft verteld,’ zei Frodo langzaam. ‘Gil-galad was de laatste van de grote elfenkoningen van Midden-aarde. In hun taal betekent Gil-galad Sterrenlicht. Met Elendil, de vriend der elfen, ging hij naar het land…’

‘Nee,’ zei Stapper, hem in de rede vallend. ‘Ik denk niet dat dat verhaal nu verteld moet worden met de dienaren van de Vijand zo dicht in de buurt. Als wij erin slagen het huis van Elrond te bereiken, zullen jullie het daar wel horen, en in zijn geheel.’

‘Vertel ons dan een ander verhaal uit de oude tijd,’ vroeg Sam, ‘een verhaal over de elfen vóór de tijd van het verval. Ik zou graag meer over elfen willen horen; het donker schijnt ons zo nauw in te sluiten.’

‘Ik zal je het verhaal van Tinúviel vertellen,’ zei Stapper, ‘in het kort, want het is een lang verhaal waarvan het einde niet bekend is; en er is nu niemand meer, behalve Elrond, die het zich herinnert zoals het vroeger werd verteld. Het is een mooi verhaal, hoewel het droevig is, zoals alle verhalen over Midden-aarde, maar het zal jullie misschien toch moed geven.’ Hij zweeg even en toen begon hij niet te spreken, maar zacht te zingen:

Lang was het blad en groen het mos,

De kervelbloesems, groot en zwaar,

En op een open plek in ’t bos

Was schitterlicht van sterrenglans.

Tinúviel die danste daar

Op tonen van een fluit op ’t mos

En sterrenlicht glansde in heur haar

En ook haar kleed was lichtomkranst.

Daar Beren kwam uit bergen koud,

Verloren dwalend onder ’t loof,

En langs de elfen-stroom in ’t woud

Liep eenzaam hij en treurende.

Hij gluurde door het kervelloof

En zag verwonderd bloemen goud

Op hare mantel, rijke schoof;

Heur haar, als koren geurende.

Verrukking! En op slag verdween

Vermoeienis van ’t heuvelland;

Hij repte zich gezwind erheen

En greep naar zilv’ren manestralen.

Door ’t dichte bos in elfenland

Vluchtte zij dansend en verdween.

En hij liep, steeds nog eenzaam man,

Luist’rend door ’t stille bos te dwalen.

Vaak hoorde hij vluchtend voor zich uit

Geluid van voeten, bladerlicht,

Of uit de grond wellend gefluit

In schuileplekjes bevende.

Nu was het lover minder dicht

En fluisterend vielen bladeren uit

De beukenbomen, vederlicht,

In ’t winters bosland zwevende.

Hij zocht haar immer, zwervend ver

Naar waar nooit iemand was gegaan.

Bij licht van maan en glans van ster

In de vrieshemel, rillende.

Haar mantel glansde in de maan

Als op een heuvel, hoog en ver,

Danste zij, zilv’ren mist lag aan

Haar voeten gespreid, trillende.

Maar na de winter kwam zij weer,

Haar lied wekte het prille jaar,

Als leeuweriksvlucht en lenteweer

En bruisend water, rusteloos.

Elf-bloemen zag hij bloeien daar

Waar zij ging, en genezen weer

Wilde hij jubelen met haar

En dansen op ’t gras, zorgeloos.

Weer vluchtte zij; hij ging haar na

Tinúviel! Tinúviel!

Hij riep haar bij haar elfennaam

En toen bleef zij staan luisteren,

Een ogenblik, zijn stem leek wel

Haar te betoveren: hij trad na.

Het lot doorvoer Tinúviel

Die in zijn armen huiverde.

Toen keek Beren naar haar gezicht:

Binnen de schaduw van heur haar,

Zag hij het trillend sterrenlicht

Dat daar weerspiegeld glinsterde.

Tinúviel, zo schoon en klaar,

Onsterflijk, sloeg om zijn gezicht

De schaduw van heur zachte haar

En armen, zilver glinsterend.

Lang was hun noodlotsweg en zwaar,

Over rotsige bergen leidde hij,

Door zalen en deuren, onderaards,

Bossen van nachtscha, uitzichtloos,

Toen lag de Zee tussen hen bei,

Toch kwamen zij weer tot elkaar

En lang geleên verdwenen zij

In ’t Woud, zingende zorgeloos.

Stapper zuchtte en zweeg voor hij weer begon te spreken. ‘Dit is een lied,’ zei hij, ‘op de wijze die de elfen ann-thennath noemen, maar het is moeilijk in onze Gemeenschappelijke Taal over te brengen, en dit is er slechts een grove navolging van. Het verhaalt van de ontmoeting tussen Beren, de zoon van Barahir, en Lúthien Tinúviel. Beren was een sterfelijke man, maar Lúthien was de dochter van Thingol, een elfenkoning in Midden-aarde toen de wereld jong was, en zij was de schoonste maagd die er ooit onder alle kinderen van deze wereld heeft geleefd.

Ze was lieflijk als de sterren boven de nevels van de noordelijke landen, en haar gezicht straalde licht uit. In die tijd verbleef de Grote Vijand, van wie Sauron van Mordor slechts een dienaar was, in Angband in het noorden, en de elfen van het westen, die naar Midden-aarde terugkeerden, voerden oorlog met hem om de Silmarillen die hij had gestolen te heroveren; en de voorvaderen der mensen hielpen de elfen. Maar de Vijand zegevierde en Barahir werd gedood en Beren, die aan grote gevaren ontsnapte, trok over de Angstbergen naar het verscholen koninkrijk van Thingol in het Woud Neldoreth. Daar zag hij Lúthien op een open plek naast de betoverde rivier de Esgalduin zingen en dansen; en hij noemde haar Tinúviel, hetgeen in de taal van weleer Nachtegaal betekent. Daarna kwam er veel verdriet over hen, en zij werden lange tijd gescheiden. Tinúviel redde Beren uit de kerkers van Sauron, en samen doorstonden zij vele gevaren en stootten zelfs de Grote Vijand van zijn troon, en roofden uit zijn ijzeren kroon een van de drie Silmarillen, de schoonste van alle juwelen, als Lúthiens bruidsschat aan Thingol, haar vader. Toch werd Beren ten slotte door de wolf die van de poorten van Angband kwam, gedood en stierf in de armen van Tinúviel. Maar zij verkoos de sterfelijkheid en wilde de wereld verlaten, opdat zij hem zou kunnen volgen; en het lied wil dat zij elkaar weerzagen achter de Scheidende Zeeën, en na een korte tijd, waarin zij weer samen levend door de groene Wouden trokken, overschreden zij, lang geleden, de grenzen van deze wereld. Zo komt het dat Lúthien Tinúviel de enige van het elfenras is, die werkelijk is gestorven en de wereld verlaten heeft, en dat de elfen haar verloren van wie zij het meest hielden. Maar van haar zette de lijn van de elfenvorsten van vroeger zich in de mensen voort. Er zijn er nog in leven waarvan Lúthien de stammoeder is, en men zegt dat haar tak nooit zal uitsterven. Elrond van Rivendel is een van dat geslacht. Want uit Beren en Lúthien werd Dior, Thingols erfgenaam, geboren, en uit hem Elwing de Witte met wie Eärendil trouwde, hij die zijn schip uit de nevels van de wereld naar de zeeën van de hemel stuurde met de Silmaril op zijn voorhoofd. En van Eärendil stammen de Koningen van Númenor, ofwel Westernisse, af.’

Terwijl Stapper sprak, keken zij naar zijn vreemde vurige gezicht, dat flauw werd verlicht door de rode gloed van het houtvuur. Zijn ogen straalden en zijn stem klonk warm en diep. Boven hem welfde zich een zwarte hemel vol sterren. Plotseling verscheen een bleek licht op de kruin van de Weertop achter hem. De wassende maan rees langzaam boven de heuvel die hen overschaduwde, en de sterren boven de top vervaagden.

Het verhaal was ten einde. De hobbits bewogen zich en strekten zich uit. ‘Kijk,’ zei Merijn. ‘De maan staat al hoog aan de hemel; het moet al laat zijn.’

De anderen keken omhoog. Maar toen zagen zij op de top van de heuvel iets kleins en donkers tegen het schijnsel van de maan. Het was misschien alleen maar een grote steen of een uitstekende rotspunt die zich in het fletse licht aftekende.

Sam en Merijn stonden op en liepen weg van het vuur. Frodo en Pepijn bleven zwijgend zitten. Stapper sloeg het maanlicht op de heuvel gespannen gade. Alles scheen rustig en stil, maar Frodo voelde een ijzige beklemming over zijn hart komen nu Stapper niet langer sprak. Hij schoof dichter bij het vuur. Op hetzelfde ogenblik kwam Sam hard teruglopen van de rand van de vallei.

‘Ik weet niet wat het is,’ zei hij, ‘maar ik voelde mij plotseling bang; ik dorst voor geen geld ter wereld deze vallei te verlaten; ik voelde dat er iets tegen de helling opkroop.’

‘Heb je iets gezien?’ vroeg Frodo, terwijl hij overeind sprong.

‘Nee, meneer. Ik heb niets gezien, maar ik ben niet blijven staan om te kijken.’

‘Ik zag iets,’ zei Merijn, ‘of dat dacht ik – in het westen, waar het maanlicht op de vlakte scheen achter de schaduw van de heuveltoppen, meende ik twee of drie zwarte gestalten te zien. Zij schenen zich onze kant uit te bewegen.’

‘Blijf dicht bij het vuur, met je rug ernaartoe!’ riep Stapper. ‘Neem een paar van die lange stokken in je handen.’

Een tijdlang zaten ze daar, ademloos, zwijgend en gespannen met hun ruggen naar het houtvuur terwijl ze allen in de schaduwen keken die hen omringden. Er gebeurde niets. Er was geen geluid of beweging in de nacht. Frodo verroerde zich en had het gevoel dat hij de stilte moest verbreken: hij verlangde ernaar om hard te schreeuwen.

‘Ssst!’ fluisterde Stapper. ‘Wat is dat?’ bracht Pepijn er op hetzelfde moment hijgend uit.

Over de rand van de kleine vallei, aan de kant die van de Heuvel af was, voelden zij, nog voor zij het zagen, een schaduw oprijzen: één schaduw of meer dan één. Ze spanden hun ogen tot het uiterste in en de schaduwen schenen groter te worden. Weldra was er geen twijfel meer mogelijk: op de helling stonden drie of vier lange zwarte gestalten op hen neer te kijken. Zij waren zo zwart dat ze zwarte gaten leken in de diepe schaduw achter hen. Frodo meende een zacht gesis, als van een giftige adem, te horen, en voelde een ijzige doordringende kou. Toen kwamen de gestalten langzaam naar voren.

Pepijn en Merijn werden door angst bevangen, en ze wierpen zich plat op de grond. Sam sloop naar Frodo’s zijde. Frodo was niet minder bang dan zijn metgezellen; hij rilde alsof het bitter koud was, maar zijn angst werd opgeslokt door de plotselinge verleiding om de Ring om te doen. Het verlangen om dit te doen kreeg de overhand, en hij kon aan niets anders denken. Hij was de Grafheuvel noch de boodschap van Gandalf vergeten, maar er was iets anders dat hem scheen te dwingen om alle raadgevingen in de wind te slaan, en hij verlangde ernaar eraan toe te geven. Niet met de hoop om te ontsnappen of iets goeds of slechts te doen; hij voelde eenvoudig dat hij de Ring tevoorschijn moest halen en hem aan zijn vinger schuiven. Hij kon geen woord uitbrengen. Hij voelde dat Sam naar hem keek, alsof hij wist dat zijn meester in grote moeilijkheden verkeerde, maar hij geen beroep op hem kon doen. Hij sloot de ogen en vocht er een tijdje tegen; maar het werd onmogelijk om er weerstand aan te bieden, en ten slotte haalde hij langzaam de ketting tevoorschijn en schoof de Ring aan de wijsvinger van zijn linkerhand.

Hoewel al het andere bleef zoals het eerst was geweest, vaag en donker, werden de gestalten meteen vreselijk duidelijk. Hij was in staat onder hun zwarte omhulsels te zien. Er waren vijf grote gestalten; twee stonden op de vooruitspringende rand van de vallei en drie kwamen nader. In hun witte gezichten brandden felle genadeloze ogen; onder hun mantels droegen ze lange grijze gewaden; op hun grijze haren stonden zilveren helmen; in hun knokige handen hielden ze stalen zwaarden. Hun ogen vielen op hem en doorboorden hem terwijl zij op hem afstormden. Wanhopig trok hij zijn eigen zwaard en het scheen hem toe dat het rood schitterde alsof het een stuk brandhout was. Twee van de gestalten bleven staan. De derde was rijziger dan de anderen: zijn haar was lang en glanzend en op zijn helm stond een kroon. In de ene hand hield hij een lang zwaard, in de andere een dolk; zowel de dolk als de hand die hem vasthield straalde een bleek licht uit. Hij sprong naar voren en stortte zich op Frodo.

Op dat ogenblik wierp Frodo zich voorover ter aarde en hoorde zichzelf luid uitroepen: O Elbereth! Gilthoniel! Tegelijkertijd hieuw hij op de voeten van zijn vijand in. Een schrille kreet weerklonk in de nacht en hij voelde een pijn alsof een pijl van giftig ijs door zijn linkerschouder drong. Terwijl hij flauwviel, zag hij nog als in een rondkolkende mist een glimp van Stapper, die met een brandend stuk hout in iedere hand uit de duisternis sprong. Met een laatste inspanning van zijn krachten nam Frodo de Ring van zijn vinger en klemde hem vast in zijn rechterhand.

XII. Vlucht naar de Voorde

Toen Frodo bij kennis kwam, hield hij de Ring nog steeds wanhopig vastgeklemd. Hij lag bij het vuur, dat nu hoog was opgestapeld en fel brandde. Zijn drie metgezellen stonden over hem heen gebogen.

‘Wat is er gebeurd? Waar is de schimmige Koning?’ vroeg hij ijlend. Ze waren zo blij dat ze hem hoorden spreken dat ze een tijdje niet konden antwoorden; en ook begrepen ze zijn vraag niet. Eindelijk begreep hij van Sam dat ze niets anders hadden gezien dan de vage schimmige gedaanten die op hen af waren gekomen. Plotseling had Sam tot zijn afgrijzen ontdekt dat zijn meester was verdwenen, en op hetzelfde ogenblik was er een zwarte schaduw langs hem heen gestormd en was hij gevallen. Hij had Frodo’s stem gehoord, maar die scheen van een grote afstand te komen of van onder de aarde, vreemde woorden roepend. Ze zagen niets meer totdat ze over Frodo’s lichaam struikelden, dat op het gras lag alsof hij dood was, het gezicht naar de aarde gekeerd met zijn zwaard onder hem. Stapper had bevolen hem op te pakken en bij het vuur neer te leggen en was toen verdwenen. Dat was nu al geruime tijd geleden.

Het was duidelijk dat Sam weer aan Stapper begon te twijfelen, maar terwijl ze zaten te praten kwam hij terug, plotseling uit de schaduwen naar voren tredend. Ze schrokken en Sam trok zijn zwaard en beschermde Frodo, maar Stapper knielde vlug naast hem neer.

‘Ik ben geen Zwarte Ruiter, Sam,’ zei hij vriendelijk, ‘en ik speel ook niet onder een hoedje met ze. Ik heb geprobeerd iets omtrent hun bewegingen te weten te komen, maar heb niets kunnen ontdekken. Ik kan me niet indenken waarom ze zijn weggegaan en niet opnieuw aanvallen. Maar hun aanwezigheid is nergens voelbaar.’

Toen hij hoorde wat Frodo te vertellen had, werd hij zeer bezorgd en schudde het hoofd en zuchtte. Toen gelastte hij Pepijn en Merijn zoveel mogelijk water in hun kleine ketels te verhitten en de wond ermee te betten. ‘Laat het vuur goed branden en houd Frodo warm,’ zei hij. Toen stond hij op, liep weg en riep Sam bij zich. ‘Ik geloof dat ik de zaak nu beter begrijp,’ zei hij zacht. ‘Het schijnt dat er slechts vijf van de Vijand waren. Waarom ze er niet allemaal waren, weet ik niet, maar ik vermoed dat ze niet op tegenstand hadden gerekend. Ze zijn voorlopig weggegaan, maar niet ver, vrees ik. Ze zullen een andere nacht opnieuw komen als we niet kunnen ontsnappen. Ze wachten, denk ik, alleen maar omdat ze denken dat hun taak bijna is volbracht en dat de Ring niet veel verder kan vluchten. Ik vrees, Sam, dat zij denken dat je meester een dodelijke wond heeft opgelopen, die hem aan hun wil zal onderwerpen. We zullen zien!’

Sam barstte bijna in snikken uit. ‘Wanhoop niet,’ zei Stapper. ‘Je moet me nu vertrouwen. Jouw Frodo is taaier dan ik had gedacht, hoewel Gandalf erop heeft gezinspeeld dat dat wel eens zo zou kunnen zijn. Hij is niet gedood en ik denk dat hij de kwade macht van de wond langer zal weerstaan dan zijn vijanden verwachten. Ik zal alles doen wat ik kan om hem te helpen en te genezen. Bewaak hem goed terwijl ik weg ben!’ Hij ging haastig weg en verdween weer in de duisternis.

Frodo dommelde in, hoewel de pijn van de wond langzaam verergerde, en een dodelijke koude zich van zijn schouder naar zijn arm en zijn zijde verspreidde. Zijn vrienden waakten over hem: ze hielden hem warm en wasten zijn wond uit. De nacht ging langzaam en moeizaam voorbij. Aan de hemel begon het te dagen en een grijs licht vervulde het dal toen Stapper eindelijk terugkwam.

‘Kijk!’ riep hij, en terwijl hij zich vooroverboog, pakte hij een zwarte mantel van de grond op die daar door de duisternis verborgen had gelegen. Ongeveer dertig centimeter boven de onderste zoom zat een snee. ‘Dit was de slag van Frodo’s zwaard,’ zei hij. ‘Het enige letsel dat het zijn vijand toebracht, vrees ik; want het is onbeschadigd, maar alle zwaarden die de verschrikkelijke Koning doorboren, vergaan. De naam van Elbereth was dodelijker voor hem.’

‘En dit was dodelijker voor Frodo!’ Hij bukte zich opnieuw en raapte een lange dunne dolk op. Het staal had een koude glans. Toen Stapper hem omhooghield, zagen ze dat de scherpe rand ervan aan het einde gekarteld was en dat de punt was afgebroken. Maar terwijl hij hem in het helder wordende licht omhoog hield, zagen zij tot hun verbazing dat het staal scheen te smelten en als rook in de lucht verdween, alleen het gevest in Stappers hand overlatend. ‘Helaas,’ riep hij. ‘Het was dit vervloekte mes waarmee de wond werd toegebracht. Weinigen bezitten nu nog de geneeskunst die tegen dergelijke wapens is opgewassen. Maar ik zal doen wat ik kan.’

Hij ging op de grond zitten, legde het gevest van de dolk op zijn knieën en zong zacht een lied in een vreemde taal. Toen legde hij het opzij en, zich tot Frodo wendend, sprak hij met zachte stem woorden die de anderen niet konden verstaan. Uit de zak aan zijn riem haalde hij de langwerpige bladeren van een plant tevoorschijn. ‘Ik heb ver moeten lopen om deze bladeren te vinden,’ zei hij, ‘want deze plant groeit niet op de kale heuvels, maar in het struikgewas ten zuiden van de Weg; ik heb haar in het donker gevonden, dankzij de geur van de bladeren.’ Hij kneep een blad fijn tussen zijn vingers en het scheidde een zoete en doordringende geur af. ‘Het is een geluk dat ik haar kon vinden, want het is een geneeskrachtige plant, die de mensen uit het Westen naar Midden-aarde hebben meegebracht. Athelas hebben zij haar genoemd, maar ze groeit nu spaarzaam en uitsluitend in de buurt van plaatsen waar ze vroeger woonden of hun kamp opsloegen; en ze is in het noorden niet bekend, behalve aan enkelen van hen die in de Wildernis zwerven. Zij bezit een grote heilzame werking, maar de geneeskracht bij een wond als deze is wellicht klein.’

Hij wierp de bladeren in kokend water en waste Frodo’s schouder. De geur van de stoom was verkwikkend en zij die niet gewond waren, voelden hun geest tot rust komen en helder worden. Het kruid had ook enige macht over de wond, want Frodo voelde de pijn en ook de ijzige koude in zijn zijde verminderen, maar het leven keerde niet in zijn arm terug, en hij kon zijn hand niet opheffen of gebruiken. Hij betreurde zijn dwaasheid bitter en verweet zich de zwakheid van zijn wil, want hij besefte nu dat hij door de Ring aan te doen niet aan zijn eigen wil, maar aan de gebiedende wens van zijn vijanden had gehoorzaamd. Hij vroeg zich af of hij voor zijn gehele leven verminkt zou blijven en hoe ze hun reis zouden kunnen vervolgen. Hij voelde zich te zwak om op zijn benen te staan.

De anderen beraadden zich ook over die vraag. Ze besloten de Weertop zo snel mogelijk te verlaten. ‘Ik denk nu,’ zei Stapper, ‘dat de Vijand deze plek al enkele dagen in het oog heeft gehouden. Indien Gandalf hier geweest is, werd hij vast gedwongen om weg te rijden, en hij zal wel niet terugkeren. In ieder geval zijn wij hier na het donker in groot gevaar, sinds de aanval van gisteravond en we kunnen ons nauwelijks aan een groter gevaar blootstellen, waar we ook gaan.’

Zodra het helemaal licht was geworden, aten ze haastig iets en pakten hun spullen in. Frodo kon onmogelijk lopen; daarom verdeelden zij het grootste deel van zijn bagage onder hun vieren, en zetten Frodo op de pony. In de laatste paar dagen was het arme dier enorm vooruitgegaan: het scheen al dikker en sterker en was een grote genegenheid voor zijn nieuwe meesters gaan tonen, vooral voor Sam. Willem Varentjes behandeling moest wel bijzonder hardvochtig zijn geweest, dat de reis door de wildernis zoveel beter scheen dan zijn vroegere leven.

Zij gingen op weg in zuidelijke richting. Dit zou betekenen dat ze de Weg moesten oversteken, maar het was de kortste weg naar meer bebost terrein. En ze hadden brandhout nodig, want Stapper zei dat Frodo warm moest worden gehouden, vooral ’s nachts, en bovendien zou het vuur hun allen bescherming geven. Het was ook zijn plan hun reis te verkorten door nog een grote lus in de Weg af te snijden; ten oosten achter de Weertop veranderde hij zijn loop en beschreef een grote bocht naar het noorden.

Zij gingen heel langzaam en voorzichtig om de zuidwestelijke hellingen van de heuvels heen, en kwamen na een tijdje aan de rand van de Weg. Er was geen spoor van de Ruiters te bekennen. Maar terwijl ze hem snel overstaken, hoorden ze in de verte twee kreten: een koude stem die riep en een koude stem die antwoordde. Bevend sprongen ze naar voren, en snelden naar de bosjes die voor hen lagen. Het land vóór hen helde naar het zuiden af, maar het was wild en ongebaand: bosjes en knoestige bomen groeiden in dichte groepen, met grote woeste plekken ertussenin. Het gras was spaarzaam, grof en grijs, en de bladeren in de bosjes waren vaal en vielen af. Het was een troosteloos landschap, en hun reis verliep traag en somber. Ze spraken weinig terwijl ze voortsjokten. Frodo’s hart deed pijn toen hij hen met gebogen hoofden naast zich zag sjouwen, hun ruggen gekromd onder hun last. Zelfs Stapper scheen moe en neerslachtig.

Voor de eerste dagmars voorbij was, begon Frodo’s pijn weer erger te worden, maar lange tijd repte hij er met geen woord over. Vier dagen gingen voorbij zonder dat het terrein of landschap veel veranderde, behalve dat de Weertop achter hen langzaam lager werd, en de verre bergen voor hen wat dichterbij opdoemden. Toch hadden zij sinds die verre schreeuw geen enkel teken gehoord of gezien dat de Vijand hun vlucht had opgemerkt of hen was gevolgd. Ze vreesden de donkere uren en waakten iedere nacht met z’n tweeën, in de verwachting elk ogenblik de zwarte gestalten in de grijze nacht, flauw verlicht door de achter de wolken schijnende maan, naderbij te zien sluipen; maar ze zagen niets en hoorden geen ander geluid dan het zuchten van verdorde bladeren en gras. Niet één keer kregen zij het gevoel van de aanwezigheid van kwaad, zoals ze dat hadden gehad voor de overval in de vallei. Het scheen te veel om te hopen dat de Ruiters hun spoor alweer bijster waren. Misschien wachtten zij erop om hen ergens op een nauwe plaats in een hinderlaag te lokken?

Aan het einde van de vijfde dag begon het terrein weer langzaam omhoog te lopen uit de brede ondiepe vallei waarin ze waren afgedaald. Stapper ging nu in een meer noordoostelijke richting, en op de zesde dag bereikten ze de top van een lange, traag glooiende helling, en zagen ver voor zich uit een groep beboste heuvels. In de verte onder hen konden ze de Weg weer zien liggen, die zich om de voet van de heuvels slingerde, en rechts van hen glinsterde flets een grijze rivier in het ijle zonlicht. In de verte zagen zij nog een rivier in een rotsachtig dal, half in mist gehuld.

‘Ik vrees dat we hier weer een eind naar de Weg terug moeten gaan,’ zei Stapper. ‘Wij zijn nu bij de rivier de Grauwel gekomen, die de elfen Mitheithel noemen. Zij stroomt uit de Reuzenheide, de Trollenbergen ten noorden van Rivendel, en komt uit in het zuiden in het Luidwater. Vandaar wordt ze ook wel de Grijsvloed genoemd. Het is een brede stroom voordat zij de zee bereikt. Geen weg overspant haar beneden haar bronnen in de Reuzenheide, behalve de Laatste Brug waar de Weg over loopt.’

‘Wat is die andere rivier, die we daar in de verte kunnen zien?’ vroeg Merijn.

‘Dat is het Luidwater, de Bruinen van Rivendel,’ antwoordde Stapper. ‘De Weg loopt vele mijlen langs de rand van de heuvels van de Brug naar de Voorde van Bruinen. Maar ik heb er nog niet over nagedacht hoe we dat water zullen oversteken. Eén rivier tegelijk! Wij mogen ons trouwens gelukkig prijzen als we de Laatste Brug niet versperd vinden.’

De volgende dag, ’s ochtends vroeg, daalden ze weer af naar de bermen van de Weg. Sam en Stapper gingen voorop, maar zagen geen enkel spoor van reizigers of ruiters. Hier, in de schaduw van de heuvels, had het geregend. Stapper vermoedde dat de regen twee dagen geleden was gevallen en alle voetafdrukken had weggespoeld. Sindsdien was er, voorzover hij kon zien, geen ruiter voorbijgekomen.

Ze haastten zich zo vlug zij konden, en na een paar mijl zagen zij de Laatste Brug voor zich, onder aan een korte steile helling. Ze vreesden daar door zwarte gestalten te worden opgewacht, maar zagen niets. Stapper liet hen dekking zoeken in een bosje aan de kant van de Weg, terwijl hij vooruitging om de toestand te verkennen.

Weldra kwam hij hard teruglopen. ‘Er is geen teken van de vijand te bekennen,’ zei hij, ‘en ik vraag me af wat dat betekent. Maar ik heb iets heel vreemds gevonden.’

Hij stak zijn hand uit en liet een lichtgroen juweel zien. ‘Dit heb ik in de modder midden op de Brug gevonden,’ zei hij. ‘Het is een beril, een elfensteen. Of hij daar met opzet is neergelegd of per ongeluk is gevallen, weet ik niet, maar ik vind het hoopvol. Ik zal het als een aanwijzing beschouwen dat wij de Brug kunnen oversteken, maar aan de overkant durf ik niet zonder een duidelijker teken op de Weg te blijven.’

Zij vervolgden onmiddellijk hun weg. Zij staken de Brug veilig over en hoorden geen ander geluid dan dat van het water, dat om de drie grote bogen kolkte. Een mijl verder kwamen ze bij een smal ravijn, dat naar het noorden door het steile terrein links van de Weg liep. Hier verliet Stapper de Weg en weldra waren zij verloren in een somber landschap van donkere bomen dat zich om de voet van de naargeestige heuvels slingerde.

De hobbits waren blij de vreugdeloze landen en de gevaarlijke Weg achter zich te laten; maar dit nieuwe land scheen dreigend en onvriendelijk. Toen ze verdergingen, werden de heuvels rondom hen steeds hoger. Hier en daar zagen ze op hoogten en ruggen oude stenen muren en de bouwvallen van torens: ze zagen er onheilspellend uit. Frodo, die niet liep, had tijd om voor zich uit te kijken en na te denken. Hij herinnerde zich Bilbo’s verslag van zijn reis en de dreigende torens op de heuvels ten noorden van de Weg, in het land bij het Trollenbos, waar hem zijn eerste gevaarlijke avontuur was overkomen. Frodo vermoedde dat zij nu in dezelfde streek waren, en vroeg zich af of ze misschien langs die plek zouden komen.

‘Wie woont er in dit land?’ vroeg hij. ‘En wie heeft die torens gebouwd? Is dit trollenland?’

‘Nee,’ zei Stapper. ‘Trollen bouwen niet. Er woont niemand in dit land. Eens hebben hier mensen gewoond, eeuwen geleden, maar die zijn er nu niet meer. Zij werden een boosaardig volk, zoals de legenden verhalen, want zij vielen onder de schaduw van Angmar. Maar ze werden allen uitgeroeid in de oorlog die een einde aan het Noordelijke Koninkrijk maakte. Maar dat is nu zo lang geleden, dat de heuvels hen vergeten zijn, hoewel er nog altijd een schaduw over het land ligt.’

‘Waar heb je dan die verhalen vandaan, als het land helemaal verlaten en vergeten is?’ vroeg Peregrijn. ‘De vogels en andere dieren vertellen dat soort verhalen toch niet?’

‘De erfgenamen van Elendil vergeten niet alle dingen uit het verleden,’ zei Stapper, ‘en in Rivendel herinnert men zich nog veel meer zaken dan ik kan vertellen.’

‘Ben je vaak in Rivendel geweest?’ vroeg Frodo.

‘Jazeker,’ zei Stapper. ‘Ik heb daar eens gewoond, en ik keer er nog terug wanneer ik de kans krijg. Daar gaat mijn hart naar uit, maar het is niet mijn bestemming om rustig te zitten, zelfs niet in het mooie huis van Elrond.’

De heuvels begonnen hen nu in te sluiten. De Weg achter hen liep verder naar de rivier de Bruinen, maar beide waren nu aan het oog onttrokken. De reizigers kwamen in een lange vallei: nauw, diep uitgesneden, donker en stil. Bomen met oude, grillige wortels hingen over steile rotswanden en stonden dicht daarachter tegen stijgende hellingen met pijnbomen.

De hobbits werden erg moe. Ze vorderden langzaam, want ze moesten een weg door een ongebaand terrein zien te vinden, gehinderd door omgevallen bomen en neergestorte rotsblokken. Zolang zij konden, vermeden zij te klimmen, met het oog op Frodo, en ook omdat het moeilijk was om naar boven een uitweg uit de nauwe dalen te vinden. Ze waren twee dagen in dit land geweest toen het begon te regenen. De wind begon hard uit het westen te waaien en het water van de verre zeeën over de donkere toppen van de heuvels uit te storten als een fijne, alles doordringende regen. Tegen het vallen van de avond waren ze allemaal doorweekt en hun kamp was troosteloos, want ze konden geen vuur aan de praat krijgen. De volgende dagen rezen de heuvels nog hoger en steiler voor hen op, en ze waren gedwongen om in noordelijke richting van hun koers af te wijken. Stapper scheen zich ongerust te maken; zij waren nu bijna tien dagen reizen van de Weertop verwijderd en hun voorraad proviand begon te slinken. En het bleef maar regenen.

Die nacht kampeerden zij op een stenen richel met daarachter een rotsmuur waarin een ondiepe grot was, een soort holte in de rotswand. Frodo was rusteloos. De koude en de natheid hadden zijn wond pijnlijker gemaakt dan ooit, en de pijn en het dodelijk koude gevoel maakten het slapen onmogelijk. Hij lag te woelen en te draaien en angstig naar de geheimzinnige nachtelijke geluiden te luisteren: wind in rotsspleten, droppelend water, gekraak, het plotselinge geratel van een losgeraakte vallende steen. Hij voelde dat zwarte gestalten op hem afkwamen om hem te verstikken; maar wanneer hij overeind ging zitten, zag hij niets anders dan de rug van Stapper, die ineengedoken aan zijn pijp zat te trekken en de wacht hield. Hij ging weer liggen en kreeg een onrustige droom, waarin hij op het gras in zijn tuin in de Gouw liep, maar het scheen vaag en ver, minder helder dan de grote zwarte schaduwen die over de heg stonden te kijken.

Toen hij de volgende morgen wakker werd, zag hij dat de regen was opgehouden. De wolken waren nog dik, maar zij begonnen te breken en ertussenin verschenen lichte strepen blauw. De wind was weer aan het draaien. Zij gingen niet vroeg op pad. Onmiddellijk na hun koude troosteloze ontbijt trok Stapper er alleen op uit, nadat hij de anderen had gezegd onder de beschutting van de overstekende rand te blijven totdat hij terugkwam. Hij zou, als hij kon, naar boven klimmen om het terrein op te nemen.

Toen hij terugkwam, was hij niet erg bemoedigend. ‘We zijn te ver naar het noorden gegaan,’ zei hij, ‘en we moeten een manier vinden om weer naar het zuiden te gaan. Als we zo verder trekken, zullen we in de Reuzendalen komen, ver ten noorden van Rivendel. Dat is trollenland waar ik niet goed thuis ben. Misschien zouden we er een weg doorheen kunnen vinden en Rivendel vanuit het noorden bereiken; maar het zou te veel tijd kosten, want ik ken de weg niet, en ons voedsel zou niet toereikend zijn. Daarom moeten we op de een of andere manier de Voorde van Bruinen zien te vinden.’

De rest van de dag klauterden ze over rotsachtige grond. Ze vonden een doorgang tussen twee heuvels die hen naar een dal leidde dat zuidoostelijk liep, de richting die zij uit wilden gaan, maar tegen het einde van de dag merkten ze dat hun weg weer werd versperd door een hoge landrug; de donkere rand die zich tegen de hemel aftekende, was gekarteld als de tanden van een stompe zaag. Zij konden kiezen tussen teruggaan of eroverheen klimmen.

Ze besloten de klim te ondernemen, maar dit bleek bijzonder moeilijk. Het duurde niet lang of Frodo moest van zijn pony afstijgen en te voet verder sjokken. Maar niettemin wanhoopten ze er vaak aan of ze de pony ertegenop konden krijgen of zelf een pad konden vinden, bepakt en bezakt als ze waren. Het licht was bijna verdwenen, en ze waren allemaal uitgeput toen ze de top ten slotte bereikten. Ze waren op een smalle pas tussen twee hogere punten geklommen, en een klein eind voor hen uit liep het terrein weer steil naar beneden. Frodo wierp zich op de grond en bleef huiverend liggen. Zijn linkerarm was levenloos en zijn schouder en zijde voelden aan alsof er ijzige klauwen op lagen. De bomen en rotsen om hem heen schenen schimmig en vaag.

‘We kunnen niet verdergaan,’ zei Merijn tegen Stapper. ‘Ik vrees dat dit te veel is geweest voor Frodo. Ik maak me heel erg ongerust over hem. Wat moeten we doen? Denk je dat men hem in Rivendel zal kunnen genezen, als we daar ooit aankomen?’

‘We zullen zien,’ antwoordde Stapper. ‘Ik kan verder niets doen in de wildernis, en het is voornamelijk vanwege zijn wond dat ik graag voort wil maken. Maar ik ben het met je eens dat we vanavond niet meer verder kunnen.’

‘Wat is er aan de hand met mijn meester?’ vroeg Sam met zachte stem, terwijl hij smekend naar Stapper opkeek. ‘Zijn wond was klein en is al geheeld. Er is niets anders te zien dan een koud wit litteken op zijn schouder.’

‘Frodo is getroffen door de wapens van de Vijand,’ zei Stapper, ‘en er is een of ander vergif of kwaad aan het werk dat ik niet kan verdrijven. Maar geef de hoop niet op, Sam!’

De nacht was koud op de hoge heuvelrug. Ze ontstaken een klein vuur onder de knoestige wortels van een oude pijnboom die over een ondiepe groeve hingen; ze zag eruit alsof er eens stenen uit waren gehaald. Ze zaten ineengedoken bij elkaar. De wind woei kil door de pas en ze hoorden de boomkruinen beneden zich kreunen en steunen. Frodo droomde half en verbeeldde zich dat eindeloze donkere vleugels boven hem voorbijsnelden, en dat op die vleugels achtervolgers zaten die hem in alle spleten van de heuvels zochten.

De ochtend brak helder en mooi aan; de lucht was zuiver, en het licht was bleek en klaar in een door de regen schoongewassen hemel. Hun harten waren vol nieuwe moed, maar ze verlangden naar de zon om hun koude stijve ledematen te verwarmen. Zodra het licht was, nam Stapper Merijn met zich mee en ging het land verkennen vanaf de hoogte ten oosten van de pas. De zon was opgegaan en scheen vrolijk toen hij met opbeurender nieuws terugkwam. Ze gingen nu min of meer in de goede richting. Als ze verdergingen, langs de andere helling van de rug naar omlaag, zouden ze de Bergen links van zich hebben. Iets verder voor zich uit had Stapper weer een spoor van het Luidwater gezien, en hij wist dat de Weg naar de Voorde, hoewel aan het oog onttrokken, niet ver van de Rivier was en aan hun kant lag.

‘We moeten weer op de Weg aan,’ zei hij. ‘Er is geen hoop op dat we een pad door deze heuvels zullen vinden. Welke de gevaren ook mogen zijn, de Weg is onze enige route naar de Voorde.’

Zodra ze gegeten hadden, gingen ze weer op pad. Ze klommen langzaam langs de zuidelijke helling van de heuvelrug naar omlaag, maar het ging veel gemakkelijker dan ze hadden verwacht, want de helling was minder steil aan deze kant, en het duurde niet lang of Frodo kon weer rijden. Willem Varentjes arme oude pony vertoonde een onverwacht talent voor het vinden van een pad, om zijn ruiter zoveel mogelijk schokken te besparen. Het gezelschap vatte weer moed. Zelfs Frodo voelde zich beter in het ochtendlicht, maar af en toe scheen een mist zijn gezicht te doen vervagen, en streek hij met de hand over zijn ogen.

Pepijn was de anderen een eindje vooruit. Plotseling draaide hij zich om en riep hun toe: ‘Er is hier een pad!’

Toen ze hem inhaalden, zagen ze dat hij zich niet had vergist: er was duidelijk het begin van een pad dat met vele kronkelingen uit de bossen beneden kwam en over de heuveltop daarachter verdween. Op sommige plaatsen was het onduidelijk en begroeid of geblokkeerd door omgevallen stenen en bomen, maar eens moest er druk gebruik van gemaakt zijn. Het was een pad dat door sterke armen en zware voeten was gemaakt. Hier en daar waren oude bomen omgehakt of geknakt, en grote rotsblokken gekloofd of opzij gesleept om ruim baan te maken.

Ze volgden het pad een eind, want het bood vrijwel de gemakkelijkste weg naar beneden, maar ze liepen heel voorzichtig, en hun ongerustheid nam toe toen ze in de donkere bossen kwamen, en het pad onduidelijker en breder werd. Plotseling, toen het uit de gordel van dennenbomen kwam, liep het steil een helling af en beschreef een scherpe bocht naar links om de hoek van een rotsachtige helling van de heuvel. Toen ze bij de hoek kwamen, keken zij eromheen en zagen dat het pad verder liep over een vlakke strook onder de wand van een lage rots met overhangende bomen. In de rotsachtige muur hing een deur half open aan een grote scharnier.

Voor de deur bleven ze allen staan. Erachter was een grot of rotskamer, maar in de duisternis daarbinnen viel niets te zien. Stapper, Sam en Merijn slaagden er met inspanning van al hun krachten in de deur een eindje verder open te krijgen, en toen gingen Stapper en Merijn naar binnen. Ze gingen niet ver, want op de grond lagen vele oude beenderen, en verder was er bij de ingang niets te zien, behalve een paar grote lege kannen en gebroken potten.

‘Als dit geen trollenhol is weet ik het niet!’ zei Pepijn. ‘Kom eruit, jullie tweeën, en laten we weggaan. Nu weten we wie het pad heeft gebaand – en het is het beste om het maar zo vlug mogelijk te verlaten.’

‘Ik denk niet dat dat nodig is,’ zei Stapper toen hij eruit kwam. ‘Het is ongetwijfeld een trollenhol, maar het schijnt sinds lang verlaten. Ik denk niet dat we bang hoeven te zijn. Maar laat ons voorzichtig omlaag gaan, dan zullen we het zien.’

Van de deur liep het pad verder, en nadat het weer een bocht naar rechts had beschreven over het vlakke terrein, dook het langs een dichtbeboste helling naar omlaag. Pepijn, die Stapper niet wilde laten zien dat hij toch bang was, ging nog steeds met Merijn voorop. Daarachter kwamen Sam en Stapper, een aan elke kant van Frodo’s pony, want het pad was nu zo breed, dat er vier of vijf hobbits naast elkaar op konden lopen. Maar ze waren niet ver gegaan of Pepijn kwam teruggerend, gevolgd door Merijn. Ze zagen er beiden doodsbang uit.

‘Er zijn hier trollen,’ hijgde Pepijn. ‘Ginds op een open plek in het bos niet ver hierbeneden. We zagen ze tussen de boomstammen door. Ze zijn heel groot!’

‘We zullen ze eens gaan bekijken,’ zei Stapper, terwijl hij een stok opraapte. Frodo zei niets, maar Sam keek angstig.

De zon stond nu hoog aan de hemel en scheen door de halfkale takken van de bomen en toverde heldere lichtvlekken op de open plek. Aan de rand ervan bleven ze plotseling staan en gluurden tussen de boomstammen door, terwijl ze de adem inhielden. Daar stonden de trollen: drie enorme trollen. De ene bukte zich terwijl de andere twee naar hem stonden te kijken.

Stapper liep onbevreesd naar voren. ‘Sta op, ouwe steen!’ zei hij en sloeg zijn stok in tweeën op de voorovergebogen trol. Er gebeurde niets. De hobbits slaakten een zucht van verbazing en zelfs Frodo moest lachen. ‘Nu,’ zei hij. ‘We zijn onze familiegeschiedenis vergeten. Het kan bijna niet anders of dit is het drietal dat Gandalf aantrof toen ze aan het ruziën waren over de juiste manier om dertien dwergen en één hobbit te roosteren.’

‘Ik had er geen idee van dat wij in de buurt van die plek waren,’ zei Pepijn. Hij kende het verhaal goed. Bilbo en Frodo hadden het vaak verteld, maar eigenlijk had hij het altijd maar half geloofd. Ook nu bekeek hij de stenen trollen achterdochtig en vroeg zich af of ze niet plotseling door tovenarij weer tot leven konden worden gewekt.

‘Je vergeet niet alleen je familiegeschiedenis, maar alles wat je ooit van trollen af hebt geweten,’ zei Stapper. ‘Het is klaarlichte dag, met een heldere zon, en toch proberen jullie me angst aan te jagen met een verhaal over levende trollen die ons op deze open plek staan op te wachten. In ieder geval had je kunnen opmerken dat een ervan een oud vogelnestje achter zijn oor heeft. Dat zou een bijzonder ongewone versiering zijn voor een levende trol.’

Ze barstten allen in lachen uit. Frodo voelde zich opgewekter: de herinnering aan Bilbo’s eerste geslaagde avontuur was bemoedigend. De zon was ook warm en verkwikkend en de mist voor zijn ogen scheen een beetje op te trekken. Ze bleven daar een tijd rusten op de open plek en nuttigden hun middagmaal in de schaduw van de grote benen van de trollen.

‘Wil iemand niet iets voor ons zingen terwijl de zon nog hoog aan de hemel staat?’ vroeg Merijn toen hij klaar was. ‘We hebben in geen dagen een verhaal of lied gehoord.’

‘Niet sinds de Weertop,’ zei Frodo. De anderen keken hem aan. ‘Maak je geen zorgen om mij!’ voegde hij eraan toe. ‘Ik voel me een stuk beter, maar ik denk niet dat ik zou kunnen zingen. Misschien kan Sam iets uit zijn geheugen opdiepen.’

‘Vooruit, Sam,’ zei Merijn. ‘Er zit meer in jouw hoofd gestouwd dan je ons wilt doen geloven.’

‘Dat weet ik nog zonet niet,’ zei Sam. ‘Maar wat zouden jullie hiervan zeggen? Het is niet wat ik echte poëzie noem, als u me vat; alleen maar een beetje onzin. Maar die oude beelden brachten het in mijn herinnering terug.’

Rechtopstaand, met zijn handen achter zijn rug, als een schooljongen, begon hij een oud lied te zingen:

Trol zat alleen op z’n kruk van steen

En knauwde en knaagde op een mager oud been;

En al menig jaar zat te knagen hij daar

Want aan vlees was moeilijk te komen.

Dromen! Genomen!

In een heuvelgrot woonde hij alleen

En aan vlees was moeilijk te komen.

Tom kwam aldaar, zette haar op snaar

En sprak tot trol: ‘Zeg wat is dat daar?

Het lijkt wel de scheen van mijn ome Jeen,

Die thuishoort op het kerkhof.

Zerkhof! Perkhof!

Jeen is morsdood, al menig jaar

Maar ik dacht dat hij rustte op het kerkhof.’

‘Dat been,’ zei trol, ‘gapte ik voor de lol.

Wat heb je aan een been dat ligt in een hol?

Je oom was zo dood als een oud stuk lood

Voordat ik vond zijn scheenbeen.

Geenbeen! Leenbeen!

Hij kan wel wat missen voor een oude trol;

Hij kan wel buiten zijn scheenbeen.’

Zei Tom: ‘Ik kan niet inzien, man,

Waarom lui als jij mogen kluiven an

De scheen of het been van m’n Pa’s broer Jeen,

Dus handig het been nu maar over.

Klover! Rover!

Hoewel hij ’n lijk is, hoort ’t eran,

Dus handig het been nu maar over!’

‘Pas op maar jij,’ zei trol, dolblij,

‘Ik eet je op, met je schenen erbij.

Een stuk vers vlees is voor mij een feest!

Ik zet m’n tanden in jou nu.

Hou nu! Gauw nu!

Ik ben het beu al die knagerij.

Ik heb veel meer trek in jou nu.’

Maar toen hij docht dat zijn kost was gekocht

Voelden zijn handen niets dan de tocht:

Achter hem, vermist, stond Tom, vol list

En trapte hem tegen z’n billen.

Trillen! Gillen!

De beste les voor hem was, Tom docht,

Een trap tegen zijn billen.

Maar harder dan steen is het vlees en been

Van een trol die zit in de heuvels alleen.

Een trap tegen ’n berg is net zo erg,

Want een trollenbil kan het niet voelen.

Joelen! Smoelen!

En de oude trol lachte om Toms geween

En wist dat zijn tenen het voelden.

Sinds hij thuiskwam, is Toms been stram

En zijn schoenloze voet voor altijd lam;

Maar dat deert niet trol, want die is nog vol

Van het been dat hij stal van zijn eigenaar.

Weigeraar! Zwijg maar!

Trol zit nog steeds aan zijn kruk gekramd

Met het been dat hij stal van zijn eigenaar.

‘Welnu, dat is een waarschuwing voor ons allemaal,’ zei Merijn lachend. ‘Het is maar goed dat je een stok hebt gebruikt en niet je hand, Stapper.’

‘Hoe ben je daaraan gekomen, Sam?’ vroeg Pepijn. ‘Ik heb die tekst nog nooit eerder gehoord.’

Sam mompelde iets onverstaanbaars. ‘Hij heeft het zelf gemaakt natuurlijk,’ zei Frodo. ‘Ik kom een heleboel over Sam Gewissies te weten op deze reis. Eerst was hij een samenzweerder en nu is hij een nar. Hij zal nog als tovenaar of als krijger eindigen.’

‘Ik hoop van niet,’ zei Sam. ‘Ik wil geen van beide zijn.’

’s Middags vervolgden zij hun weg door de bossen. Ze gingen waarschijnlijk langs hetzelfde pad dat Gandalf, Bilbo en de dwergen vele jaren geleden hadden gevolgd. Na een paar mijl kwamen ze op de top van een hoge berm boven de Weg. Op dit punt had de Weg het Luidwater in het smalle dal ver achter zich gelaten en liep nu dicht langs de voet van de heuvels, door bossen en met heide begroeide hellingen, naar de Voorde en de Bergen golvend en slingerend. Niet ver de berm in wees Stapper op een steen in het gras. Daarop stonden, met ruwe krassen en nu erg verweerd, nog dwergenrunen en geheime tekens te lezen.

‘Kijk,’ zei Merijn. ‘Dat moet de steen zijn die de plaats aangaf waar het goud van de trollen verborgen was. Hoeveel is er nog van Bilbo’s aandeel over, vraag ik me af, Frodo?’

Frodo keek naar de steen en wenste dat Bilbo geen schat mee terug had gebracht die gevaarlijker was, of een waarvan men zich minder gemakkelijk kon ontdoen. ‘Helemaal niets,’ zei hij. ‘Bilbo heeft het allemaal weggegeven. Hij zei mij dat hij vond dat het hem eigenlijk niet toekwam, omdat het van rovers afkomstig was.’

De Weg lag vredig onder de lange schaduwen van de vroege avond. Er was geen teken van andere reizigers te zien. Aangezien hun geen andere mogelijkheid openstond, klommen zij de berm af en, na linksaf te zijn geslagen, spoedden ze zich zo vlug mogelijk voorwaarts. Weldra sneed een van de heuvelruggen het licht van de snel naar het westen zinkende zon af. Een koude wind kwam hun uit de bergen tegemoet.

Ze begonnen uit te kijken naar een plek aan de kant van de Weg waar ze hun kamp voor de nacht konden opslaan, toen ze een geluid hoorden dat plotseling de angst in hun harten deed weerkeren: het geluid van hoeven achter hen. Ze keken achterom, maar konden niet ver zien door de vele bochten en golven in de Weg. Zo vlug ze konden, verlieten ze de gebaande weg en strompelden de diepe hei en bosbessenstruiken op de hellingen erboven in, tot ze bij een klein gedeelte kwamen dat dicht met hazelaars was begroeid. Toen ze uit de bosjes gluurden, konden ze de Weg zien, grijs en vaag in het afnemende licht, ongeveer negen meter beneden hen. Het geluid van de hoeven kwam nader. Ze gingen snel, met een zacht klikker-de-klik, klikker-de-klak. Toen, heel zachtjes alsof het op de wind werd aangedragen, schenen ze een zacht getinkel te horen, als van kleine rinkelende belletjes.

‘Dat klinkt niet als het paard van een Zwarte Ruiter,’ zei Frodo, terwijl hij intens luisterde. De andere hobbits stemden hoopvol met hem in, maar ze bleven achterdochtig. Zij hadden nu al zo lang met de vrees voor achtervolging rondgelopen, dat elk geluid van achteren onheilspellend en vijandig klonk. Maar Stapper leunde nu voorover, naar de grond gebogen, met een hand aan zijn oor en een verheugde uitdrukking op zijn gezicht.

Het begon donker te worden en de bladeren aan de struiken ruisten zacht. Helderder en dichterbij tinkelden de belletjes nu en klikkerde-klik klonken de vlug stappende hoeven. Plotseling zagen ze uit de schaduwen beneden een wit paard opdoemen, glanzend in de schaduwen, dat hard liep. In de schemering schitterden en flonkerden zijn bit en breidel alsof ze bezaaid waren met juwelen als levende sterren. De mantel van de ruiter golfde achter hem aan, en zijn kap was achterover geworpen; zijn gouden haren wapperden schitterend in de wind van zijn snelheid. Het scheen Frodo toe dat er een wit licht door de gestalte en kleren van de ruiter straalde, als door een dunne sluier.

Stapper sprong uit zijn schuilplaats tevoorschijn en snelde naar de Weg, terwijl hij met een schreeuw door de hei sprong; maar nog voor hij zich had bewogen of geroepen, had de ruiter zijn paard ingetoomd en was blijven staan, naar het struikgewas kijkend waar zij stonden. Toen hij Stapper zag, steeg hij af en snelde hem tegemoet, terwijl hij riep: Ai na vedui Dúnadan! Mae govannen! Zijn taal en zijn helder schallende stem lieten er geen twijfel in hun hart over bestaan: de ruiter behoorde tot het elfenvolk. In de wijde wereld waren geen anderen wier stemmen zo schoon waren om te horen. Maar in zijn uitroep scheen een toon van haast of angst, en ze zagen hem nu vlug en dringend met Stapper spreken.

Weldra wenkte Stapper hen en de hobbits kwamen uit het struikgewas en spoedden zich naar de Weg. ‘Dit is Glorfindel, die in het huis van Elrond woont,’ zei Stapper.

‘Heil! Ik ben blij u eindelijk te ontmoeten,’ zei de elfenheer tegen Frodo. ‘Ik ben van Rivendel gezonden om u te zoeken. Wij vreesden dat u op de Weg in gevaar verkeerde.’

‘Dus Gandalf is in Rivendel aangekomen?’ riep Frodo verheugd.

‘Nee, nog niet toen ik vertrok, maar dat was negen dagen geleden,’ antwoordde Glorfindel. ‘Elrond had nieuws ontvangen dat hem verontrustte. Sommigen van mijn geslacht, die in uw land achter de Baranduin[4] reizen, vernamen dat er iets was misgegaan en hebben zo vlug mogelijk boodschappen gezonden. Ze zeiden dat de Negen op pad waren en dat u verdwaald was en een zware last droeg zonder leiding, omdat Gandalf niet was teruggekeerd. Zelfs in Rivendel zijn er weinigen die het openlijk tegen de Negen kunnen opnemen; maar die er waren, heeft Elrond op weg gestuurd, noord, west en zuid. Men dacht dat u misschien een verre omweg zou maken om aan de achtervolging te ontkomen, en in de wildernis zou verdwalen.

Het lot had mij aangewezen om de Weg te nemen, en ik kwam aan de Brug van de Mitheithel en liet daar een teken achter, bijna zeven dagen geleden. Drie van Saurons dienaren waren op de Brug, maar zij trokken zich terug en ik achtervolgde hen in westelijke richting. Ik heb ook twee anderen ontmoet, maar die gingen zuidwaarts. Sindsdien heb ik uw spoor gezocht. Twee dagen geleden vond ik het en volgde het over de Brug; en vandaag ontdekte ik waar u weer uit de heuvels afdaalde. Maar kom! Er is geen tijd voor verder nieuws. Nu u hier bent, moeten wij de gevaren van de Weg riskeren en gaan. Vijf zitten er achter ons aan, en wanneer ze uw spoor op de Weg vinden, zullen ze als de wind achter ons aan rijden. En zij zijn niet de enigen. Waar de andere Vier zich bevinden, weet ik niet. Ik vrees dat wij wel eens zouden kunnen ontdekken dat de Weg door de Voorde reeds is afgesneden.’

Terwijl Glorfindel dit zei, werd de duisternis nog dieper. Frodo voelde een grote vermoeidheid over zich komen. Sinds de zon was gaan dalen, was de mist voor zijn ogen donkerder geworden, en hij voelde dat er een schaduw kwam tussen hem en de gezichten van zijn vrienden. Nu kreeg hij weer een aanval van pijn, en hij voelde zich koud. Hij wankelde en greep Sams arm.

‘Mijn meester is ziek en gewond,’ zei Sam boos. ‘Hij kan onmogelijk verder rijden na het vallen van de duisternis. Hij heeft rust nodig.’

Glorfindel pakte Frodo toen hij op de grond zakte, en nadat hij hem voorzichtig in zijn armen had genomen, keek hij ernstig bezorgd naar zijn gezicht.

Stapper vertelde in het kort van de aanval op hun kamp bij de Weertop en van het dodelijke mes. Hij haalde het gevest tevoorschijn dat hij had bewaard en gaf het aan de elf. Glorfindel huiverde toen hij het aannam, maar keek er aandachtig naar. ‘Er staan boze dingen op dit gevest geschreven,’ zei hij, ‘hoewel jouw ogen ze misschien niet kunnen zien. Bewaar het, Aragorn, tot we het huis van Elrond bereiken! Maar wees voorzichtig en kom er zo min mogelijk aan! Helaas ben ik niet kundig genoeg om de wonden van dit wapen te genezen. Ik zal doen wat ik kan – maar nog dringender moet ik je nu vragen om zonder rust verder te gaan.’

Hij onderzocht de wond op Frodo’s schouder met zijn vingers en zijn gezicht werd ernstiger, alsof hij verontrust was door wat hij had ontdekt. Maar Frodo voelde de koude in zijn zijde en arm minder worden; een warme gloed kroop van zijn schouder naar zijn hand en de pijn werd draaglijker. De avondschemer rondom hem scheen lichter te worden, alsof er een wolk was weggetrokken. Hij zag de gezichten van zijn vrienden weer duidelijker en kreeg weer wat nieuwe hoop en kracht.

‘U zult mijn paard berijden,’ zei Glorfindel. ‘Ik zal de stijgbeugels inkorten tot de rand van het zadel, en u moet u zo stevig mogelijk vastklemmen. Maar u hoeft niet bang te zijn: mijn paard werpt geen enkele berijder af die ik hem gelast te dragen. Zijn gang is licht en gelijkmatig; en als het gevaar te dichtbij komt, zal hij u meevoeren met een snelheid die zelfs de zwarte hengsten van de Vijand niet kunnen evenaren.’

‘Nee, dat zal hij niet,’ zei Frodo. ‘Ik zal hem niet berijden als ik naar Rivendel word gevoerd of ergens anders heen, terwijl mijn vrienden in gevaar achterblijven.’

Glorfindel glimlachte. ‘Ik betwijfel ten zeerste,’ zei hij, ‘of uw vrienden in gevaar zouden verkeren als u niet bij hen was! De achtervolgers zouden achter u aan gaan en ons met rust laten, denk ik. U bent het, Frodo, en datgene waarvan u de drager zijt, die ons allen in gevaar brengt.’

Hierop had Frodo geen antwoord, en hij liet zich ertoe overhalen Glorfindels witte paard te bestijgen. De pony kreeg het grootste deel van de last van de anderen te dragen, zodat ze nu gemakkelijker vooruit konden komen. Een tijdlang schoten ze behoorlijk op, maar het viel de hobbits niet mee om de vlugge onvermoeibare voeten van de elf bij te houden. Hij ging hun voor, de gapende duisternis in, al verder onder de dichtbewolkte nacht. Er waren geen sterren en geen maan. Pas toen de ochtend grijs aanbrak, stond hij hun toe halt te houden. Pepijn, Merijn en Sam waren tegen die tijd bijna in slaap gevallen op hun strompelende benen; en te oordelen naar zijn afhangende schouders scheen zelfs Stapper moe te zijn. Frodo zat in een duistere droom op zijn paard.

Ze lieten zich in de heide vallen, enkele meters van de kant van de weg en vielen ogenblikkelijk in slaap. Ze schenen hun ogen nauwelijks te hebben gesloten toen Glorfindel, die zelf de wacht had gehouden terwijl zij sliepen, hen weer wekte. De zon stond nu al hoog aan de hemel, en de wolken en nevels van de nacht waren verdwenen.

‘Drink dit!’ zei Glorfindel, en gaf ieder een beetje vloeistof uit zijn met zilver beslagen leren kruik te drinken. Het was helder als bronwater, smaakloos en voelde warm noch koud aan in de mond; maar toen ze het dronken, schenen kracht en sterkte in al hun ledematen te stromen. Na die dronk scheen het oudbakken brood en gedroogde fruit (het enige dat nog restte) hun honger beter te stillen dan menig voortreffelijk ontbijt in de Gouw had gedaan.

Ze hadden nog geen vijf uur gerust toen ze de Weg weer opzochten.

Glorfindel spoorde hen nog steeds aan en stond hun slechts twee keer tijdens de dagmars een kort oponthoud toe. Op die manier legden ze voor het vallen van de avond bijna twintig mijl af, en kwamen bij een punt waar de Weg naar rechts boog en steil naar de bodem van het dal liep en weer op de Bruinen afging. Tot dusver hadden de hobbits geen teken of geluid van een achtervolger gezien of gehoord; maar Glorfindel bleef vaak een ogenblik staan luisteren als ze achterop raakten, en een bezorgde blik bewolkte zijn gezicht. Een paar keer had hij met Stapper in de elfentaal gesproken.

Maar hoe bezorgd hun gidsen ook mochten zijn, het was duidelijk dat de hobbits die nacht niet verder konden gaan. Zij sukkelden voort, duizelig van moeheid en niet in staat om aan iets anders dan hun voeten en benen te denken. Frodo’s pijn was nu dubbel zo hevig geworden, en in de loop van de dag vervaagden de dingen rondom hem tot schaduwen van spookachtig grijs. Hij was haast blij dat de nacht viel, want dan scheen de wereld tenminste minder bleek en leeg.

De hobbits waren nog moe toen zij de volgende ochtend weer vroeg op weg gingen. Ze hadden nog vele mijlen voor de boeg eer ze bij de Voorde zouden komen, en ze hobbelden voort zo vlug ze konden.

‘Het gevaar zal het grootst zijn vlak voor we de rivier bereiken,’ zei Glorfindel, ‘mijn hart zegt mij dat de achtervolging nu vlak achter ons is en wellicht wachten ons bij de Voorde nog andere gevaren.’

De Weg liep nog steeds geleidelijk heuvelafwaarts, en op sommige plaatsen was er nu aan beide kanten veel gras, waar de hobbits doorheen liepen als ze de kans kregen om hun moede voeten verlichting te geven. Laat in de middag kwamen ze bij een open plek waar de Weg plotseling onder de donkere schaduwen van hoge dennenbomen liep, waarna hij in een diepe holte met steile vochtige wanden van rode steen dook. Er klonken echo’s terwijl ze zich voorwaarts spoedden, en er scheen een geluid van vele voetstappen te zijn die de hunne volgden. Maar ineens, als door een poort van licht, kwam de Weg aan het einde van de tunnel weer in de openlucht. Daar, onder aan een steile helling, zagen ze een vlakte van een mijl voor zich, en daarachter de Voorde van Rivendel. Aan de overkant was een hoge bruine oever waarover een slingerend pad liep; en daarachter verrezen de hoge bergen, helling na helling, top na top in de verblekende hemel.

Nog steeds klonk er een echo als van achtervolgende voetstappen op de holle weg achter hen; een ruisend geluid alsof er een wind opstak en door de takken van de dennenbomen joeg. Een ogenblik draaide Glorfindel zich om en luisterde; toen sprong hij met een luide kreet naar voren.

‘Vlucht!’ riep hij. ‘Vlucht! De Vijand is er!’

Het witte paard sprong vooruit. De hobbits renden de helling af. Glorfindel en Stapper volgden als achterhoede. Zij waren pas halverwege de open plek toen er plotseling een geluid klonk als van galopperende paarden. Uit de poort in de bomen waar ze net uit waren gekomen, kwam een Zwarte Ruiter aangereden. Hij toomde zijn paard in en bleef staan, in het zadel zwaaiend. Een tweede volgde hem; toen nog een en toen nog twee meer.

‘Rijden! Vooruit! Rijden!’ schreeuwde Glorfindel tegen Frodo. Hij gehoorzaamde niet onmiddellijk, want hij werd door een vreemde tegenzin aangegrepen. Het paard inhoudend tot het stapvoets liep, draaide hij zich om en keek over zijn schouder. De Ruiters schenen op hun grote hengsten te zitten als dreigende standbeelden op een heuvel, donker en massief, terwijl de bossen en het land eromheen terugweken, als in een mist. Plotseling wist hij in zijn hart dat zij hem zwijgend bevalen te wachten. Toen kwamen plotseling angst en haat in hem op. Zijn hand liet de teugel los en greep het gevest van zijn zwaard en met een rode flits trok hij het uit de schede.

‘Rijd verder! Rijd verder!’ riep Glorfindel, en toen riep hij luid en helder in de elfentaal tegen zijn paard: ‘Noro lim, noro lim, Asfaloth!’ Meteen sprong het witte paard weg en rende als de wind over het laatste stuk van de Weg. Op hetzelfde ogenblik sprongen de zwarte paarden hem achterna de heuvel af, en de Ruiters slaakten een afschrikwekkende kreet, zoals Frodo eens met afgrijzen ver weg in de bossen in het Oosterkwartier had gehoord. Hij werd beantwoord en tot Frodo’s ontzetting en die van zijn vrienden kwamen er van tussen de bomen en rotsen links nog vier andere Ruiters snellen. Twee reden op Frodo af; twee galoppeerden als razenden naar de Voorde om hem de weg af te snijden. Het scheen hem toe dat zij als de wind joegen en snel groter en donkerder schenen te worden toen hun baan met de zijne samenviel.

Frodo keek een ogenblik achterom over zijn schouder. Hij kon zijn vrienden niet langer zien. De Ruiters achter hem kregen een achterstand: zelfs hun grote hengsten konden Glorfindels snelle witte elfenpaard niet bijhouden. Hij keek opnieuw voor zich uit, en zijn hoop vervloog. Er scheen geen kans op dat hij de Voorde zou bereiken, voor hij door de anderen die in hinderlaag hadden gelegen werd afgesneden. Hij kon ze nu duidelijk zien: ze schenen hun kappen en mantels te hebben weggeworpen en waren in het wit en grijs gekleed. Zwaarden lagen ontbloot in hun bleke handen en zij hadden helmen op het hoofd. Hun koude ogen schitterden en zij schreeuwden hem toe met woedende stemmen.

Frodo’s geest was nu geheel door angst bevangen. Hij dacht niet langer aan zijn zwaard. Hij kon geen kreet uitbrengen. Hij sloot de ogen en klampte zich aan de manen van het paard vast. De wind floot in zijn oren en de bellen aan de toom rinkelden wild en schril. Een dodelijke koude adem drong als een speer door hem heen toen met een laatste sprint, als een witte vuurflits, het elfenpaard, dat wel te vliegen scheen, vlak langs het gezicht van de voorste Ruiter voorbijschoot.

Frodo hoorde het gespetter van water. Het schuimde aan zijn voeten. Hij voelde het water snel rijzen en zuigen toen het paard de rivier verliet en het stenen pad opklauterde. Hij klom tegen de steile oever op. Hij was over de Voorde.

Maar de achtervolgers zaten hem op de hielen. Op de oever bleef het paard staan, keerde zich om en hinnikte fel. Er waren negen Ruiters aan de rand van het water beneden, en Frodo voelde zijn moed versagen toen hij de dreiging van hun opgeheven gezichten zag. Hij wist dat niets hen ervan kon weerhouden de Voorde even gemakkelijk over te steken als hijzelf had gedaan en voelde dat het nutteloos was te proberen langs het lange onbekende pad van de Voorde tot aan de rand van Rivendel te ontsnappen, wanneer de Ruiters eenmaal aan de andere kant waren. In ieder geval voelde hij dat hem dringend werd bevolen halt te houden. Haat welde weer in hem op, maar hij had niet langer de kracht om te weigeren.

Plotseling gaf de voorste Ruiter zijn paard de sporen. Het deinsde bij het water terug en verhief zich op de achterbenen. Met grote inspanning ging Frodo rechtop zitten en ontblootte zijn zwaard. ‘Ga terug!’ riep hij uit. ‘Ga terug naar het Land Mordor en volg me niet langer!’ Zijn stem klonk hem zwak en schril in de oren. De Ruiters bleven staan, maar Frodo had niet de macht van Bombadil. Zijn vijanden lachten hem uit met een rauwe, angstaanjagende lach. ‘Kom terug! Kom terug!’ riepen ze. ‘We zullen je mee naar Mordor nemen.’

‘Ga terug,’ fluisterde hij.

‘De Ring. De Ring!’ riepen zij met doodse stemmen en onmiddellijk daarop dwong de leider zijn paard het water in te gaan, op de hielen gezeten door twee anderen.

‘Bij Elbereth en Lúthien de Schone,’ zei Frodo met een laatste poging terwijl hij zijn zwaard ophief, ‘jullie zullen de Ring noch mij krijgen!’

Toen ging de leider, die nu halverwege de Voorde was, dreigend in de stijgbeugels staan en hief zijn hand op. Frodo was met stomheid geslagen. Hij voelde zijn tong aan zijn gehemelte kleven en zijn hart zwoegde. Zijn zwaard brak en viel uit zijn bevende hand. Het elfenpaard steigerde en brieste. Het voorste van de zwarte paarden had nu bijna de oever bereikt.

Op dat ogenblik brak er een brullend en ruisend geweld los: een rumoer van luide wateren die vele stenen met zich meevoerden. Vagelijk zag Frodo de rivier beneden zich stijgen, en langs haar bedding kwam een gepluimde ruiterij van golven. Het scheen Frodo toe dat er witte vlammen op hun toppen flikkerden en hij verbeeldde zich half dat hij midden in het water witte ruiters op witte paarden met schuimende manen zag. De drie Ruiters die nog in het midden van de Voorde waren, werden overweldigd: zij verdwenen en werden plotseling onder woedend schuim begraven. Zij die daarachter waren trokken zich ontzet terug.

Met zijn laatste verzwakkende zintuigen hoorde Frodo kreten en het scheen hem toe dat hij achter de Ruiters die op de oever draalden, een stralende gestalte van wit licht zag; en daarachter renden kleine schimmige figuren die met vlammen zwaaiden, rood flakkerend in de grijze mist die over de wereld neerdaalde.

De zwarte paarden waren van razernij vervuld, en terwijl ze in doodsangst steigerden, droegen ze hun berijders de ziedende wateren in. Hun doordringende kreten gingen verloren in het gebulder van de rivier, die hen meesleurde. Toen voelde Frodo dat hij viel, en het gebrul en de verwarring schenen nog groter te worden en hem tegelijk met zijn vijanden op te slokken. Hij hoorde en zag niets meer.

Tweede boek

I. Vele kennismakingen

Frodo werd wakker en kwam tot de ontdekking dat hij in bed lag. Eerst dacht hij dat hij zich had verslapen, na een lange nare droom, die hij zich nog vaag herinnerde. Of misschien was hij ziek geweest?

Maar het plafond zag er vreemd uit; het was vlak en het had donkere, mooi bewerkte balken. Hij bleef nog wat langer naar de vlekken zonlicht op de muur liggen kijken, en naar het geluid van een waterval luisteren.

‘Waar ben ik en hoe laat is het?’ zei hij hardop tegen het plafond.

‘In het huis van Elrond, en het is tien uur in de ochtend,’ zei een stem. ‘Het is de ochtend van de vierentwintigste oktober, als je het wilt weten.’

‘Gandalf!’ riep Frodo uit, terwijl hij rechtop ging zitten. Daar zat de oude tovenaar in een stoel bij het open raam.

‘Ja,’ zei hij. ‘Ik ben hier. En jij mag van geluk spreken dat je ook hier bent, na alle dwaze dingen die je hebt gedaan sinds je van huis bent vertrokken.’

Frodo ging weer liggen. Hij voelde zich te behaaglijk en vredig om te redetwisten, en in ieder geval dacht hij niet dat hij een woordenwisseling zou kunnen winnen. Hij was nu klaarwakker en de herinnering aan zijn reis kwam bij hem terug: de rampspoedige ‘korte weg’ door het Oude Woud; het ‘ongeluk’ in De Steigerende Pony; zijn dwaze daad in de vallei onder de Weertop toen hij de Ring had aangedaan. Terwijl hij aan al deze dingen dacht en zich tevergeefs probeerde te herinneren hoe hij in Rivendel was aangekomen, viel er een lange stilte, die alleen werd verbroken door de zachte pufjes van Gandalfs pijp, terwijl hij blauwwitte rookkringen het raam uit blies.

‘Waar is Sam?’ vroeg Frodo ten slotte. ‘En maken de anderen het goed?’

‘Ja, iedereen is gezond en wel,’ antwoordde Gandalf. ‘Sam is hier geweest totdat ik hem heb weggestuurd om te gaan rusten, ongeveer een half uur geleden.’

‘Wat is er bij de Voorde gebeurd?’ vroeg Frodo. ‘Het leek allemaal zo vaag, en dat doet het nog.’

‘Ja, dat kan ook niet anders. Je begon te vervagen,’ antwoordde Gandalf. ‘De wond begon je ten slotte te overmeesteren. Nog een paar uur en we zouden je niet meer hebben kunnen redden. Maar je hebt heel wat kracht in je, mijn waarde hobbit! Zoals je ook in de Grafheuvel hebt laten zien. Dat was op het nippertje; misschien het gevaarlijkste ogenblik van alle. Ik wou dat je bij de Weertop had kunnen volhouden.’

‘Je schijnt al een heleboel te weten,’ zei Frodo. ‘Ik heb met de anderen niet over de Grafheuvel gesproken. Eerst was het te afgrijselijk en daarna waren er andere dingen om aan te denken. Hoe weet jij het eigenlijk?’

‘Je hebt lang in je slaap liggen praten,’ zei Gandalf vriendelijk, ‘en het is mij niet moeilijk gevallen je gedachten en herinneringen te lezen. Maak je geen zorgen! Hoewel ik daarnet “dwaas” heb gezegd, meende ik het niet. Ik heb eerbied voor jou en voor de anderen. Het is geen geringe prestatie dat je zo ver gekomen bent, ondanks al die gevaren, en de Ring nog in je bezit hebt!’

‘Zonder Stapper hadden we het nooit klaargespeeld,’ zei Frodo.

‘Maar we hadden jou nodig. Ik wist niet wat ik zonder jou moest beginnen.’

‘Ik werd opgehouden,’ zei Gandalf, ‘en dat is bijna onze ondergang geworden. Maar toch weet ik het zonet niet: misschien was het wel beter zo.’

‘Ik wou dat je me vertelde wat er is gebeurd.’

‘Alles op zijn tijd! Je mag niet praten of je ergens zorgen over maken vandaag, heeft Elrond gezegd.’

‘Maar als ik praat, houd ik tenminste op met denken en mezelf vragen te stellen, wat even vermoeiend is,’ zei Frodo. ‘Ik ben nu klaarwakker, en ik herinner me zoveel dingen die opgehelderd moeten worden. Waardoor werd je opgehouden? Dat is het minste dat je me zou moeten vertellen.’

‘Je zult weldra alles te horen krijgen wat je wilt weten,’ zei Gandalf.

‘We zullen een Raadsvergadering houden zodra je voldoende hersteld bent. Op het ogenblik wil ik alleen maar zeggen dat ik gevangen werd gehouden.’

‘Jij?’ riep Frodo uit.

‘Ja ik, Gandalf de Grijze,’ zei de tovenaar ernstig. ‘Er zijn vele machten in de wereld, goede en kwade. Sommige zijn groter dan ik. Er zijn er met wie ik mij nog niet gemeten heb. Maar mijn tijd komt. De Morgulvorst en zijn Zwarte Ruiters zijn tevoorschijn gekomen. Er is een oorlog ophanden!’

‘Dus dan wist je al van die Ruiters af – voordat ik ze tegenkwam?’

‘Ja, ik wist van ze af. Eigenlijk had ik er al eens met je over gesproken, want de Zwarte Ruiters zijn de Ringgeesten, de Negen Dienaren van de Heer van de Ringen. Maar ik wist niet dat zij weer waren opgestaan, anders zou ik onmiddellijk met je gevlucht zijn. Ik vernam het nieuws over hen pas nadat ik je in juni had verlaten; maar dat verhaal moet wachten. Voorlopig zijn wij voor een ramp behoed, dankzij Aragorn.’

‘Ja,’ zei Frodo, ‘Stapper heeft ons gered. Toch was ik eerst bang van hem. Sam heeft hem, geloof ik, nooit helemaal vertrouwd, in ieder geval niet totdat we Glorfindel ontmoetten.’ Gandalf glimlachte. ‘Ik heb alles over Sam gehoord,’ zei hij. ‘Hij heeft nu geen bedenkingen meer.’

‘Daar ben ik blij om,’ zei Frodo. ‘Want ik ben erg veel van Stapper gaan houden. Nou, houden is niet het goede woord. Ik bedoel dat hij mij dierbaar is; hoewel hij vreemd is en soms streng. Eigenlijk doet hij me vaak aan jou denken. Ik wist niet dat er Grote Lieden waren die zo zijn. Ik dacht, welnu, dat ze alleen maar groot, en nogal dom waren; vriendelijk en dom zoals Boterbloem; of dom en slecht zoals Willem Varentje. Maar goed, wij weten niet veel van mensen af in de Gouw, behalve misschien de Breeglanders.’

‘Jullie weten ook niet veel van hén af, als je denkt dat de ouwe Gersteman dom is,’ zei Gandalf. ‘Hij is wijs genoeg op zijn eigen terrein. Hij denkt minder dan hij praat, en langzamer; toch kan hij op den duur door een stenen muur heen kijken (zoals ze in Breeg zeggen). Maar er zijn er niet veel meer over in Midden-aarde als Aragorn, de zoon van Arathorn. Het geslacht van de Koningen van Overzee is bijna uitgestorven. Het is mogelijk dat deze Oorlog om de Ring hun laatste avontuur zal zijn.’

‘Bedoel je werkelijk dat Stapper van het volk van de oude Koningen is?’ vroeg Frodo verbaasd. ‘Ik dacht dat ze allen lang geleden waren verdwenen. Ik dacht dat hij maar een Doler was.’

‘Maar een Doler!’ riep Gandalf uit. ‘Beste Frodo, dat is nu precies wat de Dolers zijn: de laatste nazaten in het noorden van het grote volk, de mensen uit het Westen. Zij hebben mij al eerder geholpen, en ik zal hun hulp in de toekomst nodig hebben; want hoewel we Rivendel hebben bereikt, is de Ring nog niet tot rust gekomen.’

‘Dat lijkt mij ook,’ zei Frodo. ‘Maar tot dusverre is mijn enige gedachte geweest om hier te komen, en ik hoop dat ik niet verder hoef te gaan. Het is erg prettig om alleen maar uit te rusten. Ik heb een maand van verbanning en avontuur achter de rug, en dat vind ik welletjes.’

Hij zweeg en sloot de ogen. Na een tijdje sprak hij weer. ‘Ik ben aan het rekenen geweest,’ zei hij, ‘maar ik kan het totaal niet tot 24 oktober brengen. Volgens mij moet het de eenentwintigste zijn. Wij moeten de twintigste bij de Voorde zijn aangekomen.’

‘Je hebt meer gepraat en gerekend dan goed voor je is,’ zei Gandalf.

‘Hoe voelen je zij en schouder nu aan?’

‘Ik weet het niet,’ antwoordde Frodo. ‘Ik heb er helemaal geen gevoel in, hetgeen een verbetering is, maar’ – hij deed een poging – ‘ik kan mijn arm weer een beetje bewegen. Ja, er komt weer leven in. Hij is niet koud,’ voegde hij eraan toe, terwijl hij zijn linkerhand met zijn rechter betastte.

‘Goed!’ zei Gandalf. ‘Hij gaat vlug vooruit. Je zult weldra weer gezond zijn. Elrond heeft je genezen; hij heeft je dagenlang verzorgd, van het ogenblik af dat je werd binnengebracht.’

‘Dagen?’ vroeg Frodo.

‘Nu, vier nachten en drie dagen, om precies te zijn. De elfen hebben je op de avond van de twintigste van de Voorde hiernaartoe gebracht, en daar ben je de tel kwijtgeraakt. We zijn heel erg ongerust geweest, en Sam is nauwelijks van je zijde geweken, behalve om boodschappen te doen. Elrond is een meester in de geneeskunst, maar de wapens van onze Vijand zijn dodelijk. Om je de waarheid te zeggen, had ik maar heel weinig hoop, want ik vermoedde dat er nog een schilfer van het staal in de gesloten wond was achtergebleven. Maar die is gisteravond pas gevonden. Toen heeft Elrond er een splinter uitgehaald. Hij zat heel diep en was zich nog verder aan het inwerken.’

Frodo huiverde toen hij zich de wrede dolk met het gekartelde lemmet herinnerde dat in Stappers handen was verdwenen.

‘Maak je niet ongerust!’ zei Gandalf. ‘Hij is er niet meer. Hij is gesmolten. En het schijnt dat hobbits heel moeilijk vervagen. Ik heb sterkere krijgers onder de Grote Lieden gekend die snel zouden zijn bezweken aan die splinter waarmee jij zeventien dagen hebt rondgelopen.’

‘Wat zouden ze met me gedaan hebben?’ vroeg Frodo. ‘Wat waren de Ruiters van plan?’

‘Ze probeerden je hart te doorboren met een Morguldolk, die in de wond blijft. Als ze daarin waren geslaagd, zou je net als zij zijn geworden, alleen zwakker en ondergeschikt aan hen. Je zou een geest zijn geworden onder de heerschappij van de Donkere Vorst; hij zou je hebben gemarteld omdat je probeerde zijn Ring te houden, indien er een groter kwelling denkbaar is dan ervan beroofd worden en hem aan zijn hand te zien.’

‘De hemel zij dank dat ik het verschrikkelijke gevaar niet heb beseft!’ zei Frodo zacht. ‘Ik was natuurlijk doodsbang, maar als ik meer had geweten, zou ik me zelfs niet hebben durven verroeren. Het is een wonder dat ik ben ontsnapt.’

‘Ja, de fortuin of het noodlot heeft je geholpen,’ zei Gandalf, ‘om van moed maar te zwijgen. Want je hart werd niet aangetast en alleen je schouder werd doorboord; dat kwam omdat je je tot het uiterste hebt verzet. Maar het was op het kantje af. Je verkeerde in het grootste gevaar terwijl je de Ring droeg, want toen verkeerde je zelf half in de geestenwereld en hadden ze je kunnen grijpen. Jij kon hen zien, en zij konden jou zien.’

‘Dat weet ik,’ zei Frodo. ‘Ze waren vreselijk om te aanschouwen. Maar waarom konden wij wel allemaal hun paarden zien?’

‘Omdat het echte paarden zijn; evenals hun zwarte kleren echte kleren zijn, die ze dragen om vorm te geven aan hun niets-zijn wanneer ze omgang hebben met de levenden.’

‘Maar waarom verdragen die zwarte paarden dergelijke Ruiters dan? Alle andere dieren zijn doodsbang als ze naderbij komen, zelfs het elfenpaard van Glorfindel. De honden janken en de ganzen schreeuwen tegen hen.’

‘Omdat deze paarden geboren en grootgebracht zijn in dienst van de Donkere Heerser in Mordor. Niet al zijn dienaren en bezittingen zijn geesten! Er zijn orks en trollen, er zijn wargen en weerwolven; en er waren en zijn nog vele mensen, krijgers en koningen, die onder de zon leven en toch onder zijn heerschappij vallen. En hun aantal groeit met de dag.’

‘En hoe zit het met Rivendel en de elfen? Is Rivendel veilig?’

‘Ja, op het ogenblik, totdat al het andere is veroverd. De elfen mogen dan de Donkere Heerser vrezen, en zij mogen voor hem vluchten, maar zij zullen nooit weer naar hem luisteren of hem dienen. En hier in Rivendel wonen nog enkelen van zijn voornaamste vijanden: de elfenwijzen, heren van de Eldar vanachter de verste zeeën. Zij vrezen de Ringgeesten niet, want zij die in het Gezegende Rijk hebben gewoond verkeren gelijktijdig in beide werelden en bezitten grote macht, zowel tegen het Zichtbare als tegen het Onzichtbare.’

‘Ik dacht dat ik een witte figuur zag, die straalde en niet vervaagde zoals de anderen. Was dat Glorfindel?’

‘Ja, je hebt hem een ogenblik gezien zoals hij aan de overzijde is, een van de machtigen onder de Eerstgeborenen. Hij is een elfenvorst uit een huis van prinsen. Er is inderdaad in Rivendel een macht die de macht van Mordor kan weerstaan; een tijdlang; en elders zijn nog andere machten. Maar al die plaatsen zullen weldra belegerde eilanden worden, als de dingen verdergaan zoals zij nu gaan. De Donkere Heerser wendt al zijn krachten aan. Maar toch,’ zei hij, terwijl hij plotseling opstond en zijn kin naar voren stak, waarbij zijn baard stijf en recht werd als borstelige draden, ‘moeten we moed blijven houden. Je zult weldra beter zijn, als ik je niet dood praat. Je bent in Rivendel en je hoeft je voorlopig nergens zorgen over te maken.’

‘Ik heb helemaal geen moed meer om erin te houden,’ zei Frodo, ‘maar op het ogenblik ben ik niet bezorgd. Vertel me alleen het nieuws over mijn vrienden, en vertel mij het besluit van de gebeurtenissen bij de Voorde, zoals ik je al een paar keer heb gevraagd, dan zal ik voorlopig tevreden zijn. Daarna zal ik, denk ik, weer gaan slapen; maar ik zal geen oog dicht kunnen doen voordat je het verhaal voor me hebt afgemaakt.’

Gandalf trok zijn stoel bij het bed en keek Frodo eens goed aan. De kleur was weer op zijn gezicht teruggekomen, en zijn ogen waren helder en klaarwakker en scherp. Hij glimlachte en er scheen hem weinig te mankeren. Maar voor het oog van de tovenaar was er een flauwe verandering; een zweem van doorzichtigheid omgaf hem, als het ware; vooral de hand, die op de deken lag.

Maar dat was te verwachten, zei Gandalf bij zichzelf. Hij is er nog niet half doorheen, en wat er uiteindelijk met hem zal gebeuren, kan zelfs Elrond niet voorspellen. Maar niets kwaads, denk ik. Hij wordt wellicht als een glas, gevuld met een klaar licht voor ogen die dat kunnen zien.

‘Je ziet er voortreffelijk uit,’ zei hij hardop. ‘Ik zal het erop wagen je een kort verhaal te vertellen zonder Elrond erin te kennen. Maar heel kort, denk erom, en dan moet je weer gaan slapen. Voorzover ik weet, is er dit gebeurd. De Ruiters kwamen recht op je af, zodra je vluchtte. Zij hadden de leiding van hun paarden niet langer nodig; jij was zichtbaar voor hen geworden, omdat je al op de drempel van hun wereld vertoefde. En de Ring trok hen ook aan. Je vrienden sprongen opzij, van de weg af, anders zouden ze omver zijn gereden. Ze wisten dat niets je kon redden als het witte paard dat niet kon. De Ruiters waren te snel om in te halen en met te velen om te weerstaan. Te voet zouden zelfs Glorfindel en Aragorn samen alle Negen niet tegelijk aankunnen.

Toen de Ringgeesten voorbijstormden, snelden je vrienden hen achterna. Dicht bij de Voorde is een kleine inham naast de weg, aan het oog onttrokken door een paar afgeknotte bomen. Daar maakten zij snel een vuur, want Glorfindel wist dat er een springvloed zou komen als de Ruiters probeerden over te steken, en dan zou hij moeten afrekenen met degenen die aan zijn kant van de rivier waren gebleven. Het ogenblik dat de vloed opkwam, snelde hij met vlammende takken naar het water, gevolgd door Aragorn en de anderen. Gevangen tussen vuur en water en bij de aanblik van een elfenvorst in zijn toorn, werden zij ontsteld en hun paarden door dolheid getroffen. Drie waren door de eerste stormloop van de vloed meegesleurd; de anderen werden door hun paarden in het water geworpen en overweldigd.’

‘En is dat het einde van de Zwarte Ruiters?’ vroeg Frodo.

‘Nee,’ zei Gandalf, ‘hun paarden moeten zijn omgekomen, en zonder hen zijn ze verlamd. Maar de Ringgeesten zelf zijn niet zo gemakkelijk te vernietigen. Op het ogenblik hebben wij echter niets meer van hen te vrezen. Je vrienden staken de Voorde over toen de vloed voorbij was; en ze vonden je op de oever op je buik liggen met een gebroken zwaard onder je. Het paard hield de wacht naast je. Je was bleek en koud en ze vreesden dat je dood was, of nog erger. Elronds lieden kwamen hun tegemoet toen ze je langzaam naar Rivendel droegen.’

‘Wie veroorzaakte de vloed?’ vroeg Frodo.

‘Elrond gelastte die,’ antwoordde Gandalf. ‘De rivier in deze vallei staat onder zijn heerschappij, en wast in gramschap, wanneer het nodig is de Voorde te versperren. Zodra de kapitein van de Ringgeesten het water inreed, werd de vloed losgelaten. Als ik het mag zeggen, ik heb er zelf ook een paar steentjes toe bijgedragen; misschien heb je het niet gemerkt, maar sommige van de golven namen de vorm aan van grote witte paarden met stralende witte ruiters; er waren vele rollende en knarsende keien. Een ogenblik vreesde ik dat we een te grote toorn hadden ontketend en dat de vloed uit de hand zou lopen, en jullie allen zou wegspoelen. Er schuilt een grote kracht in de wateren die van de sneeuw op de Nevelbergen komen.’

‘Ja, ik herinner het mij nu allemaal weer,’ zei Frodo, ‘het enorme gebrul. Ik dacht dat ik verdronk, met mijn vrienden en vijanden en al. Maar nu zijn we veilig!’

Gandalf keek snel naar Frodo, maar deze had de ogen gesloten. ‘Ja, op het ogenblik zijn jullie allemaal veilig. Weldra zal er feest en vertier zijn om de overwinning bij de Voorde van de Bruinen te vieren, en jullie zullen allen ereplaatsen innemen.’

‘Prachtig!’ zei Frodo. ‘Het is schitterend dat Elrond en Glorfindel en dergelijke grote heren, om van Stapper maar te zwijgen, zich zoveel moeite getroosten en mij zoveel vriendelijkheid betuigen.’

‘Welnu, er zijn vele redenen waarom ze dat behoren te doen,’ zei Gandalf glimlachend. ‘Ik ben er een van. De Ring is er nog een; jij bent de drager van de Ring. En je bent de erfgenaam van Bilbo, de vinder van de Ring.’

‘Die beste Bilbo,’ zei Frodo slaperig. ‘Ik vraag me af waar hij is. Ik wou dat hij hier was en er alles over kon horen. Het zou hem aan het lachen hebben gemaakt. De koe sprong over de Maan. En die arme ouwe trol!’ En toen hij dat had gezegd, viel hij vast in slaap.

Frodo bevond zich nu veilig in het Laatste Huiselijke Huis ten oosten van de zee. Dat huis was, zoals Bilbo lang geleden had verteld, ‘een volmaakt huis, of je nu het meeste van eten, slapen, naar verhalen luisteren of alleen maar van mijmeren, of van een aangename mengeling van dit alles houdt’. Alleen al om daar te vertoeven was een medicijn tegen verveling, angst en droefenis.

Later op de avond werd Frodo weer wakker, en hij merkte dat hij geen behoefte meer had aan rust of slaap, maar zin had in eten en drinken, met daarna waarschijnlijk een lied en een verhaal. Hij kwam uit bed en ontdekte dat zijn arm weer bijna even bruikbaar was als ooit. Er lagen, zag hij, schone kleren van groene stof voor hem klaar, die hem voortreffelijk pasten. Toen hij in de spiegel keek, zag hij tot zijn verbazing een veel magerder weerkaatsing van zichzelf dan hij zich herinnerde; het vertoonde een opvallende gelijkenis met de jeugdige neef van Bilbo, die met zijn oom in de Gouw uit zwerven placht te gaan; maar de ogen hadden een peinzende uitdrukking.

‘Ja, je hebt zo wel het een en ander meegemaakt sinds je voor het laatst in een spiegel hebt gekeken,’ zei hij tot zijn spiegelbeeld. ‘Maar nu – op naar een vrolijke bijeenkomst!’ Hij strekte zijn armen uit en floot een deuntje.

Op dat ogenblik werd er op de deur geklopt en Sam kwam binnen. Hij liep op Frodo toe en pakte hem bij de linkerhand, wat onbeholpen en verlegen. Hij streelde die zacht, bloosde en keerde zich haastig om.

‘Hallo, Sam!’ zei Frodo.

‘Hij is warm,’ zei Sam. ‘Ik bedoel uw hand, meneer Frodo. Hij heeft al die lange nachten zo koud aangevoeld. Laat de bazuinen schallen!’ riep hij uit, terwijl hij zich weer omdraaide en een rondedansje maakte. ‘Het is heerlijk u weer op en gezond te zien, meneer! Gandalf vroeg me om te gaan kijken of u klaar was om naar beneden te komen, en ik dacht dat het een grap was.’

‘Ik ben klaar,’ zei Frodo. ‘Vooruit, laat ons de anderen van het gezelschap gaan opzoeken.’

‘Ik kan u bij hen brengen, meneer,’ zei Sam. ‘Dit is een groot huis en heel eigenaardig. Er valt altijd weer iets nieuws aan te ontdekken, en je weet nooit wat je om een hoek te wachten staat. En een elfen, meneer! Elfen hier, en elfen daar! Sommigen als koningen, angstwekkend en luisterrijk, en anderen uitgelaten als kinderen. En al die muziek en dat zingen – niet dat ik veel tijd of zin heb gehad om ernaar te luisteren sinds wij hier zijn aangekomen. Maar ik begin toch iets omtrent de gewoonten in dit huis te leren.’

‘Ik weet wat je hebt gedaan, Sam,’ zei Frodo, terwijl hij hem bij de arm pakte. ‘Maar vanavond zul je vrolijk zijn en naar hartelust luisteren. Kom mee, wijs me de weg om de hoeken heen.’

Sam leidde hem door vele gangen en langs vele trappen naar een hooggelegen tuin boven de steile rivieroever. Hij trof zijn vrienden gezeten in een loggia aan de zijkant van het huis, op het oosten uitkijkend. In het dal beneden was de duisternis gevallen, maar op de berghellingen en hoog daarboven scheen nog licht. De lucht was warm. Er was een luid gerucht van stromend en neerklaterend water, en de avond was vervuld van een flauwe geur van bomen en bloemen, alsof de zomer nog in Elronds tuinen verwijlde.

‘Hoera!’ riep Pepijn opspringend. ‘Daar heb je onze nobele neef!

Maak plaats voor Frodo, Heer van de Ring!’

‘Stil toch,’ zei Gandalf uit de schaduwen achter in de loggia. ‘Boze zaken dringen niet door tot dit dal, maar toch moeten we er niet over spreken. De Heer van de Ring is niet Frodo, maar de meester van de Zwarte Toren van Mordor, wiens macht zich weer over de wereld uitstrekt! Wij bevinden ons in een fort. Buiten valt de duisternis.’

‘Gandalf heeft een hoop van deze opwekkende dingen gezegd,’ zei Pepijn. ‘Hij vindt blijkbaar dat ik in toom moet worden gehouden. Maar het schijnt op de een of andere manier onmogelijk je hier neerslachtig te voelen. Ik heb het gevoel dat ik zou kunnen zingen, als ik het juiste lied voor de gelegenheid kende.’

‘Ik zou zelf ook wel willen zingen,’ zei Frodo lachend. ‘Hoewel ik op het ogenblik meer voor eten en drinken voel.’

‘Daar is vlug iets aan te doen,’ zei Pepijn. ‘Je hebt je gebruikelijke slimheid betoond door juist op tijd voor een maaltijd op te staan.’

‘Meer dan een maal, een banket!’ zei Merijn. ‘Zodra Gandalf je voor genezen verklaarde, zijn de voorbereidingen begonnen.’ Hij was nauwelijks uitgesproken of ze werden door het luiden van vele klokken naar de grote zaal geroepen.

De zaal van Elronds huis wemelde van volk: elfen voor het merendeel, hoewel er ook enkele andere soorten gasten waren. Elrond zat, zijn gewoonte getrouw, op een grote stoel aan het hoofd van de lange tafel op de verhoging; en aan zijn ene kant zat Glorfindel, aan zijn andere Gandalf.

Frodo keek met verwondering naar hen, want hij had Elrond, over wie zoveel verhalen de ronde deden, nog nooit eerder gezien. En Glorfindel en zelfs Gandalf, die hij meende zo goed te kennen, zetelden, zoals zij daar rechts en links van hem troonden, als vorsten bekleed met waardigheid en macht.

Gandalf was kleiner van gestalte dan de beide anderen, maar zijn lange witte haar, zijn wuivende zilveren baard en zijn brede schouders gaven hem het aanzien van een wijze koning uit een eeuwenoude legende. In zijn oude gezicht, onder grote sneeuwwitte wenkbrauwen, stonden zijn donkere ogen, als kolen die plotseling konden ontvlammen.

Glorfindel was lang en rijzig; zijn haar was glanzend goud, zijn gezicht knap en jong, onbevreesd en vol vreugde; zijn ogen waren helder en levendig, en zijn stem klonk als muziek; zijn voorhoofd verried wijsheid en zijn hand was krachtig.

Het gezicht van Elrond was leeftijdloos – jong noch oud, hoewel de herinnering aan vele blijde en droeve dingen er haar stempel op had gedrukt. Zijn haar was donker als de schaduwen van de schemering, en het was gekroond met een zilveren band; zijn ogen waren grijs als een heldere avond, en het licht dat erin scheen, was gelijk aan dat van de sterren. Eerbiedwaardig zag hij eruit, als een koning gekroond door vele winters, maar toch kloek als een beproefde krijgsman in de volheid van zijn kracht. Hij was de Heer van Rivendel, en machtig onder elfen en mensen.

In het midden van de tafel, tegen de geweven kleden aan de wand, stond een zetel onder een baldakijn en daarop zat een Vrouwe, die schoon was om te zien; zij leek zozeer het vrouwelijke evenbeeld van Elrond, dat Frodo vermoedde dat zij een van zijn naaste bloedverwanten was. Zij was jong en toch ook weer niet, want hoewel de krullen van haar haar nog geen matheid vertoonden en haar blanke armen en helder gelaat fris en glad waren en het licht van de sterren in haar klare ogen scheen, grijs als een wolkeloze nacht, zag zij er toch koninklijk uit, en haar blik verried de wijsheid van iemand die vele dingen kent die de jaren met zich brengen. De kruin van haar hoofd was bedekt met een kapje van zilveren kant, met kleine juwelen bezet, die wit glinsterden; maar haar zachtgrijze gewaad had geen enkele opsmuk behalve een gordel van bladeren van zilveren smeedwerk. Zo zag Frodo haar die slechts weinig stervelingen hadden aanschouwd: Arwen, de dochter van Elrond in wie, naar men zei, het evenbeeld van Lúthien weer op aarde was gekomen; en zij werd Undómiel genoemd, omdat zij de Avondster van haar volk was. Lang had zij in het land van haar moeders familie vertoefd, in Lórien achter de bergen, en was pas kort geleden naar Rivendel en haar vaders huis teruggekeerd. Maar haar broers, Elladan en Elrohir, waren op avontuur uit; zij reden vaak ver weg met de Dolers uit het noorden, altijd de marteling indachtig van hun moeder in de holen van de orks.

Zoveel lieflijkheid in een levend wezen had Frodo nog nooit eerder in zijn geest gezien of gedroomd, en hij was verrast en verlegen te zien dat hij een plaats aan Elronds tafel had te midden van al deze zo hoge en schone lieden. Hoewel hij een passende stoel had en hoog op enige kussens zat, voelde hij zich heel klein en niet op zijn plaats; maar dat gevoel ging weldra voorbij. Het feestmaal was vrolijk en het eten bestond uit alles waar hij maar trek in kon hebben. Het duurde enige tijd voor hij weer om zich heen keek of zich tot zijn tafelburen wendde.

Hij zocht het eerst naar zijn vrienden. Sam had gevraagd zijn meester te mogen bedienen, maar men had hem te verstaan gegeven dat hij ditmaal een eregast was. Frodo zag hem nu met Pepijn en Merijn aan het einde van de zijtafels, dicht bij de verhoging zitten. Maar van Stapper was niets te bekennen.

Aan Frodo’s rechterzijde zat een gewichtig uitziende, rijk geklede dwerg. Zijn baard, heel lang en gevorkt, was wit, bijna even wit als de sneeuwwitte stof van zijn kleren. Hij droeg een zilveren gordel en om zijn hals hing een ketting van zilver en diamanten. Frodo hield op met eten om naar hem te kijken.

‘Welkom, en aangenaam kennis te maken,’ zei de dwerg tegen hem. Toen stond hij van zijn zetel op en boog. ‘Glóin, tot uw dienst,’ zei hij en boog nog dieper.

‘Frodo Balings, tot uw dienst en die van uw familie,’ zei Frodo beleefd, verbaasd opstaand, waarbij zijn kussens op de grond vielen.

‘Is mijn vermoeden juist dat u de Glóin bent, een van de twaalf gezellen van de grote Thorin Eikenschild?’

‘Volkomen juist,’ antwoordde de dwerg, terwijl hij de kussens opraapte en Frodo beleefd weer in zijn stoel hielp. ‘En ik hoef niets te vragen, want men heeft mij al verteld dat u de neef en aangenomen erfgenaam van onze befaamde vriend Bilbo bent. Sta mij toe u geluk te wensen met uw herstel.’

‘Dank u zeer,’ zei Frodo.

‘U hebt een aantal zeer vreemde avonturen beleefd, hoor ik,’ zei Glóin. ‘Ik ben zeer benieuwd naar wat vier hobbits op een zo lange reis heeft gevoerd. Wij hebben zoiets niet meer meegemaakt sinds Bilbo met ons meeging. Maar misschien moet ik niet te nieuwsgierig zijn, aangezien Elrond en Gandalf niet geneigd schijnen te zijn hierover te spreken?’

‘Mij dunkt dat wij er niet over moeten spreken, tenminste nóg niet,’ zei Frodo beleefd. Hij vermoedde dat zelfs in Elronds huis de kwestie van de Ring niet lichtvaardig werd besproken; en in ieder geval wilde hij zijn moeilijkheden enige tijd vergeten. ‘Maar ik ben even benieuwd te horen,’ voegde hij eraan toe, ‘wat een zo belangrijke dwerg zo ver van de Eenzame Berg voert.’

Glóin keek hem aan. ‘Als u dat nog niet hebt vernomen, denk ik dat we daar ook nog niet over zullen praten. Meester Elrond zal ons allen weldra bij zich roepen, neem ik aan, en dan zullen wij allen vele dingen te horen krijgen. Maar er zijn veel andere dingen die wel verteld mogen worden.’

Tijdens de rest van de maaltijd spraken zij met elkaar, maar Frodo luisterde meer dan hij sprak, want het nieuws over de Gouw, behalve dan wat de Ring betrof, scheen nietig en ver weg en onbelangrijk, terwijl Glóin veel te vertellen had over de gebeurtenissen in de noordelijke gebieden van Wilderland.

Frodo kwam te weten dat Grimbeorn de Oude, zoon van Beorn, nu de heerser was over vele sterke mannen en dat ork noch wolf zich in hun land tussen de Bergen en het Demsterwold durfde te wagen.

‘Voorwaar,’ zei Glóin, ‘als de Beornings er niet waren, zou de doortocht van Dal naar Rivendel lang geleden al onmogelijk zijn geworden. Het zijn dappere mannen en ze houden de Hoge Pas en de Voorde van Karrots open. Maar zij eisen een hoge tol,’ voegde hij er hoofdschuddend aan toe, ‘en evenals Beorn houden zij als vanouds niet erg van dwergen. Maar ze zijn in ieder geval te vertrouwen, en dat is heel wat tegenwoordig. Nergens zijn er mensen zo vriendelijk voor ons als de mensen van Dal. Het zijn beste lui, de Bardings. De kleinzoon van Bard de Boogschutter regeert over hen, Brand, zoon van Bain, zoon van Bard. Hij is een sterke koning en zijn rijk strekt zich nu ver ten zuiden en oosten van Esgaroth uit.’

‘En hoe is het met uw eigen volk?’ vroeg Frodo.

‘Daar valt veel over te vertellen, goed en slecht,’ zei Glóin. ‘Maar het meeste is toch goed: tot dusver hebben we geluk gehad, hoewel we ons niet aan de schaduw van deze tijd kunnen onttrekken. Als u werkelijk over ons wilt horen, zal ik u het nieuws met alle plezier vertellen. Maar laat me ophouden als het u begint te vervelen. Dwergentongen weten van geen ophouden als zij over hun ambacht spreken, zegt men wel.’

En daarmee begon Glóin aan een lang verslag van de bedrijvigheden van het dwergenkoninkrijk. Hij was opgetogen dat hij zo’n beleefde toehoorder had gevonden, want Frodo vertoonde geen enkel teken van verveling en probeerde niet een ander onderwerp aan te snijden, hoewel hij in feite al gauw geen raad meer wist met de vreemde namen van personen en plaatsen, waar hij nooit eerder van had gehoord. Maar hij vond het niettemin interessant om te horen dat Dáin nog steeds Koning onder de Berg en nu oud was (hij was al in zijn tweehonderdvijftigste jaar), eerbiedwaardig en ongelooflijk rijk. Van de tien metgezellen die met hem de Slag van Vijf Legers hadden overleefd, waren er nog zeven bij hem: Dwalin, Glóin, Dori, Nori, Bifur, Bofur en Bombur. Bombur was nu zo dik, dat hij niet eens meer van zijn rustbank naar zijn stoel bij de tafel kon komen, en er zes jonge dwergen voor nodig waren om hem op te tillen.

‘En wat is er van Balin en Ori en Óin geworden?’ vroeg Frodo.

Glóins gezicht betrok. ‘Dat weten wij niet,’ antwoordde hij. ‘Het is voornamelijk vanwege Balin, dat ik hier gekomen ben om de raad in te winnen van hen die in Rivendel wonen. Maar laten we het vanavond over vrolijker zaken hebben!’

Daarna begon Glóin over de werken van zijn volk te spreken en vertelde Frodo over hun grootste werken in Dal en onder de Berg. ‘Wij hebben goede dingen verricht,’ zei hij. ‘Maar op het gebied van de metaalbewerking kunnen wij onze voorvaderen niet evenaren, want vele van hun geheimen zijn verloren gegaan. Wij maken goede wapenrustingen en scherpe zwaarden, maar we kunnen geen maliën of klingen maken die het kunnen halen bij die welke voor de komst van de draak werden gemaakt. Alleen op het gebied van de mijnbouw en de bouw hebben we de oude tijd overtroffen. Je moest de waterwegen van Dal eens zien, Frodo, en de bergen en de bassins. Je zou de veelkleurig geplaveide stenen wegen moeten zien. En de zalen en grotstraten onder de aarde met bogen uitgesneden als bomen; en de terrassen en torens op de hellingen van de Berg! Dan zou je zien dat we niet hebben stilgezeten.’

‘Ik zal ze komen bezichtigen als ik ooit in de gelegenheid ben,’ zei Frodo. ‘Wat zou Bilbo verrast zijn als hij al die veranderingen in de Woestenij van Smaug had kunnen zien.’ Glóin keek Frodo aan en glimlachte.

‘Je was erg op Bilbo gesteld, nietwaar?’ vroeg hij.

‘Ja,’ antwoordde Frodo. ‘Ik zou hem liever zien dan alle torens en paleizen ter wereld bij elkaar.’

Ten slotte was het banket ten einde. Elrond en Arwen stonden op en liepen de zaal door, en het gezelschap volgde hen in de voorgeschreven volgorde. De deuren werden opengeworpen en zij gingen een brede gang en andere deuren door en kwamen in een verder gelegen zaal. Daarin stonden geen tafels, maar een helder vuur brandde in een grote haard tussen de gebeeldhouwde pilaren aan weerskanten.

Frodo liep aan Gandalfs zijde. ‘Dit is de Zaal van het Vuur,’ zei de tovenaar. ‘Hier zul je vele liederen en verhalen te horen krijgen – als je wakker kunt blijven. Maar behalve op hoogtijdagen is zij gewoonlijk verlaten en stil, en er komen alleen lieden die rust willen hebben en willen nadenken. Er brandt hier altijd een vuur, het hele jaar door, maar er is weinig ander licht.’

Toen Elrond binnenkwam en naar de zetel liep die voor hem klaar was gezet, begonnen elfenminstrelen zoete muziek te maken. Langzaam vulde de zaal zich en Frodo keek opgetogen naar de vele mooie gezichten die daar verzameld waren; het gouden schijnsel van het vuur speelde op hen en deed hun haren glanzen. Plotseling merkte hij, niet ver van de andere kant van het vuur, een kleine donkere figuur op, gezeten op een kruk, die met zijn rug tegen een pilaar leunde. Naast hem op de grond stond een drinkbeker en wat brood. Frodo vroeg zich af of hij ziek was (zo men ooit ziek was in Rivendel) en niet in staat was geweest het banket bij te wonen. Zijn hoofd scheen op zijn borst in slaap te zijn gezonken, en een plooi van zijn donkere mantel was over zijn gezicht getrokken.

Elrond liep naar voren en ging naast de stille figuur staan.

‘Word wakker, kleine meester!’ zei hij met een glimlach. Toen, zich tot Frodo wendend, wenkte hij hem. ‘Nu is eindelijk het uur gekomen waarnaar je verlangd hebt, Frodo,’ zei hij. ‘Hier is een vriend die je lang hebt gemist.’

De donkere figuur hief het hoofd op en onthulde zijn gezicht.

‘Bilbo!’ riep Frodo uit, toen hij hem plotseling herkende, en sprong naar voren.

‘Hallo, Frodo, m’n jongen,’ zei Bilbo. ‘Dus je bent hier eindelijk aangekomen. Ik hoopte dat het je zou lukken. Wel, wel. Dus al deze feestelijkheden zijn ter ere van jou, hoor ik. Ik hoop dat je je hebt geamuseerd.’

‘Waarom was jij er niet bij?’ riep Frodo uit. ‘En waarom heb ik je niet eerder mogen zien?’

‘Omdat je sliep. Ik heb jou al heel wat keren gezien. Ik heb iedere dag met Sam aan je bed gezeten. Maar wat het banket betreft, ik stel tegenwoordig niet zoveel belang meer in dergelijke dingen. En ik had iets anders te doen.’

‘Wat heb je dan gedaan?’

‘Welnu, zitten denken. Dat doe ik tegenwoordig vaak en dit is de beste plaats om het te doen, meestal. U met uw “word wakker”,’ zei hij met een knipoog tegen Elrond. Zijn oog schitterde en Frodo kon er geen spoor van slaperigheid in ontdekken. ‘Word wakker! Ik sliep niet, meester Elrond. Als u het wilt weten, jullie zijn allemaal te vroeg van het banket gekomen en hebben mij gestoord, terwijl ik een lied aan het maken was. Ik zat met een paar regels in de knoop en was erover aan het nadenken; maar ik denk niet dat ik ze nu ooit goed zal krijgen. Er zal zoveel worden gezongen, dat de ideeën regelrecht uit mijn hoofd zullen worden verjaagd. Ik zal mijn vriend de Dúnadan moeten vragen mij te helpen. Waar is hij?’

Elrond lachte. ‘We zullen hem laten komen,’ zei hij. ‘Dan kunnen jullie tweeën in een hoek gaan zitten om je taak te volbrengen, en wij zullen het aanhoren en erover oordelen voor we ons feest besluiten.’ Er werden boodschappers uitgestuurd om Bilbo’s vriend te zoeken, hoewel niemand wist waar hij was of waarom hij het banket niet had bijgewoond.

Ondertussen zaten Frodo en Bilbo naast elkaar en Sam kwam vlug en ging bij hen zitten. Zij spraken op zachte toon met elkaar en schonken helemaal geen aandacht aan de vrolijkheid en de muziek in de zaal om hen heen. Bilbo had niet veel over zichzelf te vertellen. Toen hij uit Hobbitstee was vertrokken, had hij doelloos langs de Weg gezworven of door het land aan weerskanten ervan; maar op de een of andere manier scheen hij toch voortdurend recht op Rivendel afgestevend te zijn.

‘Ik ben hier zonder veel avonturen aangekomen,’ zei hij, ‘en na een rustpoos ben ik verder met de dwergen naar Dal gegaan; mijn laatste reis. Ik zal niet weer op reis gaan. De Oude Balin was vertrokken. Toen ben ik hier teruggekomen en gebleven. Ik heb zo het een en ander gedaan. Ik heb nog wat aan mijn boek geschreven. En natuurlijk schrijf ik ook liederen. Zo nu en dan zingen zij ze. Ik denk om mij een plezier te doen, want ze zijn natuurlijk eigenlijk niet goed genoeg voor Rivendel. En ik luister en denk na. De tijd schijnt hier niet voorbij te gaan; hij is er eenvoudig. In alle opzichten een merkwaardige plaats.

Ik hoor allerlei nieuws, van over de Bergen en uit het zuiden, maar nauwelijks iets uit de Gouw. Ik heb natuurlijk over de Ring gehoord. Gandalf is hier vaak geweest. Niet dat hij me veel heeft verteld; hij is de afgelopen jaren geslotener geworden dan ooit. De Dúnadan heeft me meer verteld. Stel je voor dat die Ring van mij zo’n beroering heeft veroorzaakt. Het is jammer dat Gandalf niet eerder meer heeft ontdekt. Ik had het ding hier zelf lang geleden naartoe kunnen brengen zonder zoveel narigheid. Ik heb er vaak over gedacht om naar Hobbitstee terug te gaan om hem te halen, maar ik begin oud te worden en ze wilden mij niet laten gaan: Gandalf en Elrond, bedoel ik. Zij schenen te denken dat de Vijand me in alle gaten en hoeken zocht en gehakt van me zou maken als hij me in de Wildernis rond zag strompelen!

En Gandalf zei: “De Ring is in andere handen overgegaan, Bilbo. Het zou jou noch anderen goed doen als je je er weer mee probeerde te bemoeien.” Een rare opmerking, net iets voor Gandalf. Maar hij zei dat hij je in de gaten hield, dus liet ik het maar zo. Ik ben erg blij dat je veilig en gezond bent.’ Hij zweeg en keek Frodo bedenkelijk aan.

‘Heb je hem bij je?’ fluisterde hij. ‘Ik kan er niets aan doen dat ik nieuwsgierig ben, weet je, na alles wat ik heb gehoord. Ik zou hem heel graag nog eens even willen zien.’

‘Ja, ik heb hem,’ antwoordde Frodo, terwijl hij een vreemde terughoudendheid voelde. ‘Hij ziet er nog precies zo uit als altijd.’

‘Welnu, ik zou hem graag heel even willen zien,’ zei Bilbo.

Toen hij zich had aangekleed, had Frodo opgemerkt dat de Ring, terwijl hij had geslapen, aan een nieuwe ketting om zijn hals was gehangen, licht maar sterk. Langzaam haalde hij hem tevoorschijn. Bilbo stak zijn hand uit. Maar Frodo trok de Ring vlug terug. Tot zijn verbazing en verontrusting bemerkte hij dat hij niet langer naar Bilbo keek: er leek een schaduw tussen hen te zijn gevallen, en aan de andere kant ervan zag hij een gerimpeld schepseltje met een hongerige blik en bottige grijpgrage handen. Hij voelde het verlangen hem te slaan.

De muziek en het gezang rondom hen schenen te verstommen en er viel een stilte. Bilbo keek vlug naar Frodo’s gezicht en streek met een hand over zijn ogen. ‘Ik begrijp het nu,’ zei hij. ‘Doe hem weg! Het spijt me; het spijt mij dat jij deze last moet dragen; ik heb spijt van alles. Komt er dan nooit een einde aan avonturen? Ik neem aan van niet. Iemand anders moet het verhaal altijd voortzetten. Nou ja, daar is niets aan te doen. Ik vraag me af of het zin heeft mijn boek af te maken. Maar laten we ons daar nu geen zorgen over maken – ik wil wat echt nieuws horen! Vertel me alles over de Gouw!’

Frodo borg de Ring weer op, en de schaduw vervloog en liet nauwelijks een herinnering achter. Het licht en de muziek van Rivendel omringden hem weer. Bilbo glimlachte gelukkig. Elk stukje nieuws uit de Gouw dat Frodo kon vertellen – nu en dan door Sam aangevuld of verbeterd – van het vellen van de kleinste boom tot de streken van het kleinste kind in Hobbitstee, was van het grootste belang voor hem. Ze waren zo diep verzonken in het doen en laten van de Vier Kwartieren, dat ze niet merkten dat er een man, gekleed in donkergroene stof, was aangekomen. Minutenlang stond hij glimlachend op hen neer te kijken.

Plotseling keek Bilbo op. ‘Ha, daar ben je dus eindelijk, Dúnadan!’ riep hij uit.

‘Stapper!’ zei Frodo. ‘Je schijnt er een hoop namen op na te houden.’

‘Nu, Stapper is er in ieder geval een die ik nog niet eerder heb gehoord,’ zei Bilbo. ‘Waarom noem je hem zo?’

‘Zo noemen ze mij in Breeg,’ zei Stapper lachend, ‘en onder die naam ben ik ook aan hen voorgesteld.’

‘En waarom noem jij hem Dúnadan?’ vroeg Frodo.

‘De Dúnadan,’ zei Bilbo. ‘Zo wordt hij hier vaak genoemd. Maar ik dacht dat je genoeg Elfs kende om tenminste te weten wat dúnadan betekent: mens uit het Westen. Númenoreaan. Maar dit is geen tijd voor lessen!’ Hij wendde zich tot Stapper. ‘Waar ben je geweest, mijn vriend? Waarom was je niet op het banket? Vrouwe Arwen was er!’

Stapper keek Bilbo ernstig aan. ‘Ik weet het,’ zei hij. ‘Maar ik moet de vrolijkheid vaak terzijde stellen. Elladan en Elrohir zijn onverwachts uit de Wildernis teruggekeerd, en zij hadden nieuws dat ik meteen wilde horen.’

‘Nu, beste kerel,’ zei Bilbo, ‘nu je het nieuws hebt gehoord, heb je zeker wel even tijd voor me? Ik heb dringend je hulp nodig. Elrond zegt dat dit lied van mij voor het einde van de avond af moet zijn, en ik ben vastgelopen. Laten we in een hoekje gaan zitten om het bij te vijlen.’

Stapper glimlachte. ‘Kom dan!’ zei hij. ‘Laat mij het eens horen.’

Frodo werd een tijdje aan zijn lot overgelaten, want Sam was in slaap gevallen. Hij was alleen en voelde zich nogal eenzaam, hoewel de bevolking van Rivendel om hem heen verzameld was. Maar degenen die in zijn buurt zaten, waren stil en luisterden aandachtig naar de muziek van de stemmen en de instrumenten en schonken aan niets anders aandacht. Frodo begon te luisteren.

Aanvankelijk hielden de schoonheid van de melodieën en de woorden in de elfentaal, zelfs al begreep hij er weinig van, hem in hun ban, zodra hij erop ging letten. Het scheen bijna dat de woorden vorm aannamen, en visioenen van verre landen en mooie dingen die hij zich nog nooit had verbeeld, ontvouwden zich voor hem. De door het vuur verlichte zaal werd als een gouden mist boven zeeën van schuim, die aan de randen van de wereld trilden. Toen werd de betovering nog meer als van een droom, totdat hij een eindeloze rivier van aanzwellend goud en zilver over zich heen voelde stromen, zo veelsoortig, dat hij het patroon ervan niet kon begrijpen; het maakte deel uit van de trillende lucht om hem heen, en het doorweekte en overstelpte hem. Vlug zonk hij onder het glanzende gewicht ervan in een diep rijk van slaap.

Daar zwierf hij lang in een droom van muziek die in stromend water veranderde, en toen plotseling een stem werd. Het leek de stem van Bilbo te zijn, die verzen zong. Eerst vaag, maar toen werden de woorden duidelijker:

Eärendil was een zeevaarder

die woonde in Arvernien;

hij bouwde een boot van hout geveld

in Nimbrethil om mee scheep te gaan;

haar zeilen waren van zilverdraad,

van zilver haar lantaarns ook,

haar boeg was als een zwaan gevormd

en van haar vanen straalde licht.

Met wapentuig van vorsten oud,

met maliën harnaste hij zich;

runen stonden in zijn schild gegrift

om af te weren wond en kwaad;

zijn boog bestond uit ebbenhout,

van zilver was zijn maliënhemd;

heldhaftig was zijn zwaard van staal,

van adamant zijn hoge helm

gekroond met veer van adelaar,

en op zijn borst een smaragd groen.

Onder de maan en onder ster

dwaalde hij ver van ’t noorderstrand,

verbijsterd op een toverweg

achter het sterfelijke land.

Van ’t schuren van het Nauwe IJs

met schaduwgrijs op bergen koud,

van hitte en brandende woestijn

trok hij op ’t laatst door Nacht van Niets,

maar nooit zag hij een teken van

de kust en ’t licht waarnaar hij zocht.

De wind van gramschap joeg hem op

en blindelings vluchtte hij in ’t schuim

van west naar oost en vruchteloos,

onaangekondigd, keerde hij weer.

Daar vloog Elwing hem tegemoet,

en in het donker vonkte een vlam;

heller dan licht van diamant

was van haar halsketting de glans.

De Silmaril gaf zij hem mee,

bekleedde hem met levend licht

en, onvervaard, met stralend hoofd,

wendde hij ’t schip en in de nacht

van Anderwereld achter Zee

stak sterk en woest een storm toen op,

een machtige wind in Tarmenel;

een koers die zelden sterveling gaat

joeg hij zijn boot met adem fel

als macht des doods over de lang

verlaten grijze Zee, gekweld:

van oost naar west trok hij voorbij.

Door Immernacht voer hij terug

op golvenruggen, woest en zwart,

over duister, verzonken land,

verdronken lang voor Tijd begon

totdat hij hoorde op paarlen strand

aan ’t eind der aarde, muziek lang,

waar altijd schuimend golvenspel

geelgoud en edelstenen wiegt.

Hij zag de Berg die zwijgend stond

waar schemering valt op de schoot

van Valinor en Eldamar

hij zag, heel ver achter de Zee.

Een zwerver aan de nacht ontsnapt

kwam hij ten slotte aan haven wit

bij elfenwoon, zo groen en schoon

in pure lucht, waar bleek als glas

onder de heuvel Ilmarin

schijnend in laaggelegen dal

verlichte toren Tirion

zich spiegelt in het Schaduwmeer.

Daar toefde hij toen, zwervensmoe,

en zingen leerde men er hem,

wonderen vertelden wijzen oud

en gouden harpen bracht men hem.

Men kleedde hem in elfenwit,

zond zeven lichten voor hem uit

toen door de Calacirian

hij trok naar het verloren land.

Hij kwam aan zalen tijdeloos

waar glanzend vallen zonder tal

de jaren en Eerste Koning heerst,

in Ilmarin op steile berg;

woorden ongehoord klonken er toen

over mensen en elfenras,

buiten de wereld werd visioen

getoond, verboden voor wie wonen daar.

Toen bouwde men hem een nieuw schip

van mithril en van elfenglas

met schitterboeg; geen gladde riem

noch zeil had ze aan de zilveren mast:

de Silmaril als lampenlicht

en held’re vaan met helle vlam

daarop gezet door Elbereth

met eigen hand, die daarheen kwam

en hem eeuwige vleugels gaf

en hem oplegde ’t eeuwig lot

te klieven luchten zonder kust

tot achter ’t licht van Zon en Maan.

Van Immeravonds heuv’len hoog

waar de fonteinen klaat’ren zacht

voerden zijn vleugels hem, dwaallicht,

achter de Bergmuur, groot en sterk.

En toen verliet hij ’sWerelds Eind,

verlangend weer te vinden zijn

verre oord, een reis door schaduwen,

en brandend als een eilandster

steeg ver boven de mist hij uit,

een verre vlam voor ’t licht der Zon,

een wonder vóór de ochtendstond

waar grijs het Noorlands water stroomt.

Over Midden-aard trok hij voorbij

en hoorde op ’t laatst het droef geween

van vrouwen en elfenmaagden in

Vroeger Tijden, lang geleen.

Maar op hem rustte ontzaglijk lot,

tot Maan zou doven, een ster te zijn,

voorbijgaand, nooit vertoevend meer

op stranden van de sterfelijken;

voor altijd een heraut nu met

een missie die nooit eindigen zal,

zijn toorts te dragen, ver, ver weg,

De Vlammifer van Westernisse.

Het gezang hield op. Frodo opende de ogen en zag Bilbo op zijn krukje zitten te midden van een kring toeschouwers, die lachten en in de handen klapten.

‘Laat het nog maar eens horen,’ zei een elf.

Bilbo stond op en boog. ‘Ik voel mij gevleid, Lindir,’ zei hij. ‘Maar het zou te vermoeiend zijn om het in zijn geheel te herhalen.’

‘Niet te vermoeiend voor jou,’ zeiden de elfen lachend. ‘Je weet dat je het nooit moe wordt je eigen verzen voor te dragen. Maar we kunnen je vraag eigenlijk niet beantwoorden na het één keer te hebben gehoord.’

‘Wat!’ riep Bilbo uit. ‘Kun je niet zeggen welke gedeelten van mij waren en welke van de Dúnadan?’

‘Het is niet gemakkelijk voor ons het verschil uit te maken tussen twee Stervelingen,’ zei de elf.

‘Onzin, Lindir,’ bromde Bilbo. ‘Als je het verschil niet kent tussen een mens en een hobbit, is je oordeel armzaliger dan ik dacht. Ze verschillen evenveel van elkaar als erwten en appels.’

‘Misschien. Schapen vinden andere schapen waarschijnlijk anders,’ zei Lindir lachend. ‘Of schaapherders. Maar wij hebben geen studie van Stervelingen gemaakt. Wij hebben andere dingen aan ’t hoofd.’

‘Ik zal niet met je redetwisten,’ zei Bilbo. ‘Ik heb slaap gekregen na zoveel muziek en gezang; wat mij betreft mogen jullie ernaar raden.’

Hij stond op en ging naar Frodo toe. ‘Nu, dat hebben we gehad,’ zei hij. ‘Het is beter gegaan dan ik verwachtte. Men vraagt me niet dikwijls om te bisseren. Wat vond jij ervan?’

‘Ik zal het niet proberen te raden,’ zei Frodo glimlachend.

‘Dat hoef je ook niet,’ zei Bilbo. ‘Feitelijk was het allemaal van mij. Behalve dat Aragorn erop stond dat ik er een groene steen in zou verwerken. Hij scheen dat belangrijk te vinden. Ik weet niet waarom. Voor het overige vond hij blijkbaar dat het hele geval ver boven mijn pet ging, en zei dat als ik de brutaliteit had om in het Huis van Elrond verzen over Eärendil te maken, ik het zelf maar moest weten. Ik veronderstel dat hij gelijk had.’

‘Ik weet het niet,’ zei Frodo. ‘Het scheen mij heel toepasselijk toe, hoewel ik dat niet kan verklaren. Ik was half in slaap toen je begon en het scheen een vervolg op iets waar ik over droomde. Ik besefte niet dat jij het in werkelijkheid was die sprak, tot vlak voor het einde.’

‘Het is inderdaad moeilijk om hier wakker te blijven, totdat je eraan gewend raakt,’ zei Bilbo. ‘Niet dat hobbits ooit de elfse smaak voor muziek, poëzie en verhalen helemaal te pakken zullen krijgen. Ze schijnen er evenveel van te houden als van eten, of meer nog. Ze zullen nog heel lang doorgaan. Wat zou je ervan zeggen als we nog eens rustig ergens gingen zitten praten?’

‘Kan dat?’ vroeg Frodo.

‘Natuurlijk. We zijn hier nu voor ons plezier en niet voor zaken. Je kunt doen en laten wat je wilt, zolang je maar geen lawaai maakt.’

Ze stonden op en trokken zich rustig in de schaduwen terug en liepen naar de deuren. Sam lieten ze vast in slaap achter, met een glimlach op het gezicht. Ondanks zijn verrukking in Bilbo’s gezelschap, voelde Frodo heel even spijt toen ze de Vuurzaal verlieten. Op het ogenblik dat zij over de drempel stapten klonk er een heldere stem die zong.

A Elbereth Gilthoniel,

silivren penna míriel

o menel aglar elenath!

Na-chaered palan-díriel

o galadhremmin ennorath,

Fanuilos, le linnathon

nef aear, sí

nef aearon!

Frodo bleef een ogenblik staan en keek om. Elrond zat op zijn stoel en het vuur scheen op zijn gezicht als zomerlicht op de bomen. Naast hem zat Vrouwe Arwen. Tot zijn verwondering zag Frodo dat Aragorn naast haar stond; zijn donkere mantel was opengeslagen en hij scheen gekleed te zijn in elfenmaliën en er schitterde een ster op zijn borst. Zij spraken samen, en toen scheen het Frodo plotseling toe dat Arwen hem aankeek, en het licht van haar ogen viel van verre op hem en drong in zijn hart door. Hij bleef opgetogen staan, terwijl de zoete lettergrepen van het elfenlied als heldere juwelen van woord en melodie versmolten.

‘Het is een lied aan Elbereth,’ zei Bilbo. ‘Ze zullen dat en andere liederen van het Gezegende Rijk vanavond vele keren zingen. Kom mee!’

Hij leidde Frodo naar zijn eigen kleine kamer terug. Die kwam uit op de tuinen en keek op het zuiden uit over het ravijn van de Bruinen. Daar bleven ze enige tijd zitten, terwijl ze door het raam naar de heldere sterren boven de steil oprijzende bossen keken en zacht praatten. Zij spraken niet langer over de nieuwtjes uit de verre Gouw, en ook niet over de donkere dreigingen en gevaren die hen omringden, maar over de mooie dingen die zij samen in de wereld hadden gezien, over de elfen, de sterren, bomen en het zoete sterven van het mooie jaar in de bossen.

Eindelijk klonk er een klop op de deur. ‘Neemt u mij niet kwalijk,’ zei Sam, terwijl hij zijn hoofd naar binnen stak, ‘maar ik vroeg me net af of asdat u misschien iets nodig had.’

‘En als je mij niet kwalijk neemt, Sam Gewissies,’ antwoordde Bilbo, ‘vermoed ik dat je bedoelt dat het tijd is dat je meester naar bed gaat.’

‘Nou ziet u, meneer, er is morgen een bijeenkomst van de Raad, hoor ik, en hij is vandaag pas voor het eerst op geweest.’

‘Groot gelijk, Sam,’ schaterde Bilbo. ‘Scheer je weg en zeg maar tegen Gandalf dat hij naar bed is gegaan. Welterusten, Frodo! Hè, wat was het fijn om je weer te zien! Er gaat per slot van rekening niets boven hobbits als je een werkelijk goed gesprek wilt voeren. Ik begin heel oud te worden, en ik begon me af te vragen of ik lang genoeg zal leven om jouw hoofdstukken van ons verhaal te zien. Welterusten! Ik denk dat ik nog wat ga wandelen en naar de sterren van Elbereth in de tuin ga kijken. Welterusten!’

II. De Raad van Elrond

De volgende dag werd Frodo vroeg wakker; hij voelde zich verkwikt en wel. Hij liep langs de terrassen boven de luidruchtig stromende Bruinen en zag de fletse, koele zon boven de verre bergen opgaan en neerschijnen, schuin door de dunne zilveren mist stralend; de dauw op de gele bladeren schitterde en het web van herfstdraden flonkerde aan iedere struik. Sam liep naast hem en zei niets, maar snoof de lucht op en keek af en toe met een verbaasde blik naar de grote hoogten in het oosten. De toppen ervan waren met sneeuw bedekt.

Op een zetel die in het gesteente naast een bocht in het pad was uitgehouwen, kwamen zij Gandalf en Bilbo tegen, die in diep gesprek met elkaar waren. ‘Hallo! Goeiemorgen!’ zei Bilbo. ‘Ben je gereed voor de grote vergadering?’

‘Ik ben gereed voor alles,’ antwoordde Frodo. ‘Maar het liefst zou ik vandaag gaan wandelen en het dal verkennen. Ik zou graag naar die pijnbossen daarboven willen gaan.’ Hij wees in de verte naar het noorden van Rivendel.

‘Misschien krijg je daar later nog gelegenheid voor,’ zei Gandalf.

‘Maar we kunnen nog geen plannen maken. Er valt vandaag veel te horen en te besluiten.’

Plotseling, terwijl ze aan het praten waren, begon er een bel helder te luiden. ‘Dat is de waarschuwing voor de Raadsvergadering van Elrond,’ riep Gandalf uit. ‘Kom mee! Jij en Bilbo moeten erbij zijn.’

Frodo en Bilbo volgden de tovenaar snel langs het kronkelende pad terug naar huis; achter hen, ongenood en voor het ogenblik vergeten, draafde Sam.

Gandalf leidde hen naar de loggia waar Frodo zijn vrienden de vorige avond had aangetroffen. Het licht van de heldere herfstochtend glansde nu in de vallei. Het geluid van bruisende wateren steeg op uit de schuimende rivierbedding. Vogels zongen en een weldadige vrede lag over het land. Frodo schenen zijn gevaarlijke vlucht en de geruchten over de toenemende duisternis in de Buitenwereld nu al slechts de herinneringen aan een boze droom toe; maar de gezichten die zich naar hen toe keerden toen zij binnenkwamen, stonden ernstig.

Elrond was er, en verscheidene anderen zaten zwijgend om hem heen. Frodo zag Glorfindel en Glóin en in een hoekje alleen zat Stapper, die weer zijn oude reisplunje droeg. Elrond trok Frodo naar een stoel naast hem, en stelde hem aan het gezelschap voor, zeggende:

‘Dit, vrienden, is de hobbit Frodo, de zoon van Drogo. Weinigen zijn ooit door grotere gevaren of met een dringender boodschap hierheen gekomen.’

Hij wees toen degenen aan die Frodo nog niet eerder had ontmoet en noemde hun namen. Er zat een jongere dwerg naast Glóin: zijn zoon Gimli. Naast Glorfindel zaten verschillende andere raadgevers van Elronds huis, van wie Erestor het hoofd was; en naast hem zat Galdor, een elf uit de Grijze Havens, die met een boodschap van Círdan, de scheepsbouwmeester, was gekomen. Er was ook een vreemde elf, die in groen en bruin was gekleed: Legolas, een boodschapper van zijn vader Thranduil, de Koning van de elfen van het noordelijke Demsterwold. En enigszins terzijde zat een lange man met een mooi en nobel gezicht, donker haar en grijze ogen, trots en met een ernstige blik.

Hij droeg een mantel en laarzen als voor een reis te paard; en hoewel zijn kleding er rijk uitzag en zijn mantel met bont was afgezet, waren ze vuil van een lange reis. Hij had een kraag van zilver, waarin één witte steen was gezet; zijn lokken hingen tot op zijn schouders. Aan een schouderriem droeg hij een grote hoorn, die aan de uiteinden met zilver was beslagen en die nu op zijn knieën lag. Hij staarde Frodo en Bilbo met plotselinge verbazing aan.

‘Dit,’ zei Elrond, zich tot Gandalf wendend, ‘is Boromir, een man uit het zuiden. Hij is in de grijze ochtend aangekomen en vraagt om raad. Ik heb hem gevraagd aanwezig te zijn, want hier zullen zijn vragen worden beantwoord.’

Niet alles wat in de Raadsvergadering gezegd en besproken werd, hoeft hier te worden verteld. Er werd uitvoerig over de gebeurtenissen in de buitenwereld gesproken, vooral in het zuiden en in de uitgestrekte landen ten oosten van de Bergen. Hierover had Frodo al vele geruchten gehoord, maar het verhaal van Glóin was nieuw voor hem, en toen de dwerg sprak, luisterde hij aandachtig. Het bleek dat te midden van de pracht van hun handwerken de harten van de dwergen van de Eenzame Berg verontrust waren.

‘Het is nu vele jaren geleden,’ zei Glóin, ‘dat een schaduw van onrust over ons volk viel. Waar die vandaan kwam wisten wij aanvankelijk niet. Er werden woorden in het geheim gefluisterd; men zei dat wij op een benauwde plaats waren ingesloten en dat er grotere rijkdom en pracht in een wijdere wereld te vinden waren. Sommigen spraken van Moria: de machtige werken van onze voorvaderen, die in onze eigen taal Khazad-dûm heten; en zij verklaarden dat wij nu eindelijk de macht en de aantallen hadden om terug te keren.’

Glóin zuchtte. ‘Moria! Moria! Wonder van de Noordelijke wereld! Te diep hebben wij daar gedolven, en de naamloze angst gewekt. Lang hebben zijn uitgestrekte woningen leeggestaan sinds de kinderen van Durin vluchtten. Maar nu spraken wij er weer verlangend over, en toch ook met angst, want geen dwerg heeft het gedurende de levens van vele koningen gewaagd de deuren van Khazad-dûm door te gaan, met uitzondering alleen van Thrór, en hij kwam om. Eindelijk schonk Balin echter gehoor aan het gefluister en besloot te gaan; en hoewel Dáin niet graag toestemming gaf, nam hij Ori en Óin en velen van ons volk mee, en zij gingen weg naar het zuiden.

Dat was bijna dertig jaar geleden. Een tijdlang kregen wij nieuws en dat scheen gunstig te zijn: de berichten meldden dat men Moria was binnengegaan en dat daar een groot werk was begonnen. Toen werd het stil, en sindsdien is er nooit meer een bericht uit Moria gekomen.

Toen, ongeveer een jaar geleden, kwam er een boodschapper bij Dáin, maar niet uit Moria – uit Mordor: een ruiter in de nacht, die Dáin aan de poort riep. Heer Sauron de Grote, zei hij, wenste onze vriendschap. Hij zou er ringen voor geven, zoals hij vroeger had gedaan. En hij stelde dringende vragen over hobbits; wat voor soort wezens dat waren en waar ze woonden. “Want Sauron weet,” zei hij, “dat één van hen u eertijds bekend was.”

Dit verontrustte ons ten zeerste, en wij gaven geen antwoord. Toen dempte hij zijn veile stem en hij zou hem hebben verzoet als hij had gekund. “Als klein bewijs van uw vriendschap,” zo zei hij, “vraagt Sauron u het volgende: dat u deze dief vindt en goedschiks of kwaadschiks, een kleine ring, de minste van de ringen, die hij eens gestolen heeft, van hem afpakt. Het is maar een kleinigheid waarop Sauron zijn zinnen heeft gezet, en een blijk van uw goede wil. Vind hem, en drie ringen, die de dwergheren vroeger bezaten, zullen u worden teruggegeven en het rijk Moria zal voor altijd het uwe zijn. Als u alleen maar nieuws omtrent de dief te weten komt, of hij nog leeft en waar, dan zullen u een grote beloning en de duurzame vriendschap van de Heer ten deel vallen. Weiger, en de dingen zullen er niet zo goed voor u uitzien. Weigert u?”

Hierop klonk zijn adem als het gesis van slangen, en allen die erbij waren huiverden, maar Dáin zei: “Ik zeg ja noch nee. Ik moet over deze boodschap nadenken en zien wat hij eigenlijk betekent.’

“Denk er goed over na, maar niet te lang,” zei hij.

“Het is aan mij om te denken zo lang ik wil,” antwoordde Dáin.

“Voorlopig althans,” zei hij en reed de duisternis in.

Zwaar te moede is het onze leiders sinds die avond geweest. Wij hadden de wrede stem van de boodschapper niet nodig om ons te waarschuwen dat zijn woorden zowel dreiging als misleiding inhielden, want wij wisten al dat de macht die weer in Mordor is teruggekeerd, niet veranderd is en ons als vanouds bedreigde. Twee keer is de boodschapper teruggekeerd en zonder antwoord vertrokken. De derde en laatste keer, zo zegt hij, zal spoedig komen, voor het einde van het jaar.

En daarom ben ik ten slotte door Dáin uitgezonden om Bilbo te waarschuwen dat de Vijand hem zoekt, en zo mogelijk te weten te komen, waarom hij deze ring, de minste van de ringen, begeert. Ook zijn wij zeer verlangend naar de raadgeving van Elrond. Want de Schaduw groeit en komt naderbij. We weten dat er ook boodschappers naar Koning Brand in Dal zijn gegaan, en dat hij bang is. Wij vrezen dat hij misschien zal zwichten. Er dreigt al oorlog aan de oostgrenzen van zijn land. Als wij geen antwoord geven, zal de Vijand misschien mensen onder zijn heerschappij ertoe brengen Koning Brand aan te vallen, en ook Dáin.’

‘U hebt er goed aan gedaan te komen,’ zei Elrond. ‘U zult vandaag alles horen wat u nodig hebt om de bedoelingen van de Vijand te begrijpen. Er is niets anders dat u kunt doen dan weerstand bieden, met of zonder hoop. Maar u staat niet alleen. U zult horen dat uw moeilijkheden slechts een onderdeel van de moeilijkheden van de hele westelijke wereld zijn. De Ring! Wat zullen we doen met de Ring, de minste van de ringen, het bagatel waar Sauron zijn zinnen op heeft gezet. Dat is het oordeel dat wij moeten vellen.

Dat is het doel, waartoe u hierheen geroepen bent. Geroepen, zeg ik, hoewel ik u, vreemdelingen uit verre landen, niet tot mij geroepen heb. U bent hier precies op tijd bijeengekomen, bij toeval naar het schijnt. Toch is dat niet zo. Geloof liever dat het zo is beschikt dat wij, die hier zitten, en niemand anders, nu raad moeten vinden voor het gevaar waarin de wereld verkeert.

Daarom zullen nu openlijk dingen worden besproken die tot op deze dag voor allen, op enkelen na, verborgen zijn geweest. En eerst, opdat allen mogen begrijpen wat het gevaar is, zal het verhaal van de Ring worden verteld van het begin tot aan dit ogenblik. En ik zal dat verhaal beginnen, hoewel anderen het zullen voltooien.’

Toen luisterden allen terwijl Elrond met zijn heldere stem sprak over Sauron en de Ringen van Macht, en hoe ze in de Tweede Era van de wereld, lang geleden, waren gesmeed. Sommige aanwezigen kenden een gedeelte van het verhaal, maar niemand kende het in zijn geheel, en vele ogen waren met angst en verbazing op Elrond gericht toen hij vertelde van de elfensmeden van Eregion en hun vriendschap met Moria, en hun dorst naar kennis, waardoor Sauron hen verstrikte. Want in die tijd was hij nog niet boosaardig van uiterlijk, en zij ontvingen zijn hulp en werden machtig in het ambacht, terwijl hij al hun geheimen te weten kwam en hen verried, en in het geheim in de Vuurberg de Ene Ring smeedde, die hun meester zou zijn. Maar Celebrimbor doorzag hem en verborg de Drie die hij had gemaakt; en er brak oorlog uit en het land werd verwoest, en de poort van Moria werd gesloten.

Daarna, in alle jaren die daarna kwamen, volgde hij het spoor van de Ring; maar omdat die geschiedenis elders wordt verteld, precies zoals Elrond haar zelf in zijn wijze boeken optekende, wordt er hier niet aan herinnerd. Want het is een lang verhaal, met vele grote en verschrikkelijke daden, en hoe beknopt Elrond ook sprak, de zon steeg aan de hemel en de ochtend was bijna om toen hij ophield.

Hij sprak over Númenor, zijn glorie en val, en de terugkeer van de koningen der mensen naar Midden-aarde uit de diepten van de Zee, gedragen op de vleugels van storm. Toen werden Elendil de Lange en zijn machtige zonen Isildur en Anárion grote heersers; het Noordelijke rijk vestigden zij in Arnor en het Zuidelijke rijk in Gondor boven de mondingen van de Anduin. Maar Sauron van Mordor viel hen aan, en zij sloten het Laatste Bondgenootschap van elfen en mensen, en de legers van Gil-galad en Elendil verzamelden zich in Arnor.

Daarna zweeg Elrond even en zuchtte. ‘Ik herinner me de pracht van hun banieren nog goed,’ zei hij. ‘Die deed mij denken aan de glorie van de Oudste Tijden en de legers van Beleriand, zoveel grote prinsen en aanvoerders waren er verzameld. Maar toch niet zo velen, en niet zo mooi als toen Thangorodrim werd verwoest en de elfen meenden dat er voorgoed een eind aan het kwaad was gekomen, hoewel dat niet zo was.’

‘Herinnert u zich dat?’ vroeg Frodo, terwijl hij tot zijn verbazing merkte dat hij zijn gedachten hardop uitsprak. ‘Maar ik dacht,’ stotterde hij, toen Elrond zich naar hem toe keerde, ‘ik dacht dat de val van Gil-galad heel lang geleden was.’

‘Dat is ook zo,’ antwoordde Elrond ernstig. ‘Maar mijn herinnering gaat zelfs tot de Oudste Tijden terug. Eärendil was mijn vader, die in Gondolin werd geboren voor dit viel; en mijn moeder was Elwing, de dochter van Dior, de zoon van Lúthien van Doriath. Ik heb drie Era’s in het westen van de wereld en vele nederlagen en vele vruchteloze overwinningen gezien.

Ik was de heraut van Gil-galad en trok met zijn leger op. Ik was bij de Slag van Dagorlad voor de Zwarte Poort van Mordor, waar wij de overhand hadden: want de Speer van Gil-galad en het Zwaard van Elendil, Aiglos en Narsil, kon niemand weerstaan. Ik zag de laatste slag op de hellingen van de Orodruin, waar Gil-galad stierf en Elendil sneuvelde en Narsil onder hem brak; maar Sauron zelf werd omvergeworpen en Isildur sneed de Ring van zijn hand met het gebroken heft van zijn vaders zwaard en eigende hem zich toe.’

Hierop viel de vreemdeling Boromir hem in de rede: ‘Dus dat is er van de Ring geworden!’ riep hij uit. ‘Zo een dergelijk verhaal ooit in het zuiden werd verteld, is het allang vergeten. Ik heb van de Grote Ring gehoord van hem wiens naam wij niet noemen; maar wij meenden dat hij bij de ondergang van zijn eerste rijk van de aardbodem verdween. Isildur nam hem dus! Dat is inderdaad nieuws.’

‘Ja, helaas,’ zei Elrond. ‘Isildur nam hem, hetgeen niet had behoren te gebeuren. Hij had toen in Orodruins vuur gegooid moeten worden, waar hij werd gemaakt. Maar weinigen bemerkten wat Isildur deed. Hij alleen stond zijn vader terzijde in die laatste dodelijke tweekamp, en Gil-galad werd slechts door Círdan en mij bijgestaan. Maar Isildur weigerde naar onze raad te luisteren.

“Dit zal ik nemen als weergeld voor mijn vader en mijn broeder,” zei hij; en daarom, of wij wilden of niet, nam hij hem om als schat te bewaren. Maar weldra veroorzaakte hij zijn dood; en daarom wordt hij in het noorden Isildurs Vloek genoemd. Toch was de dood misschien beter dan wat hem anders had kunnen overkomen. Deze berichten kwamen alleen naar het noorden en bereikten slechts enkelen. Daarom is het niet verwonderlijk dat u ze niet hebt gehoord, Boromir. Uit de verwoesting van de Irisvelden, waar Isildur omkwam, keerden slechts drie mannen ooit na lange omzwervingen over de bergen terug. Een van hen was Othar, Isildurs schildknaap, die de scherven van Elendils zwaard droeg; en hij bracht ze naar Valandil, de erfgenaam van Isildur die, omdat hij nog maar een kind was, hier in Rivendel was achtergebleven. Maar Narsil was gebroken en zijn licht gedoofd en het is nooit opnieuw gesmeed.

Noemde ik de overwinning van het Laatste Bondgenootschap vruchteloos? Niet helemaal, hoewel het doel niet werd bereikt.

Sauron was verzwakt, maar niet vernietigd. Zijn Ring was verloren, maar niet tenietgedaan. De Zwarte Toren was gebroken, maar de grondslagen ervan waren niet verwijderd, want zij waren met de macht van de Ring gemaakt en zolang die bestaat, zullen zij in stand blijven. Vele elfen en vele machtige mensen en velen van hun vrienden waren in de oorlog omgekomen. Anárion was gesneuveld en Isildur was gedood; en Gil-galad en Elendil waren niet langer. Nooit weer zal er een dergelijk bondgenootschap van elfen en mensen zijn; want de mensen vermenigvuldigen zich en de Eerstgeborenen nemen in aantal af, en de twee geslachten zijn van elkaar vervreemd. En van die dag af is het ras van Númenor in verval geraakt en de spanne van hun jaren is verminderd.

In het noorden waren na de oorlog en het bloedbad van de Irisvelden, de mensen van Westernisse in aantal verminderd, en hun stad Annúminas aan het Avondschemermeer was in verval geraakt; en de erfgenamen van Valandil trokken weg en gingen in Fornost wonen op de hoge Noorderheuvels, maar ook die zijn thans verlaten. De mensen noemen het de Dodemanswal en zijn bang daar te gaan. Want de bevolking van Arnor nam af en hun vijanden verslonden hen, en hun heerschappij ging verloren, alleen groene terpen op de grazige heuvels achterlatend.

In het zuiden hield het rijk van Gondor lang stand; en een tijdlang groeide zijn pracht, die enigszins aan de macht van Númenor deed denken, voor dit onderging. Hoge torens, die mensen bouwden, en sterke forten en havens voor vele schepen; en de gevleugelde kroon van de koningen der mensen boezemde lieden van vele talen ontzag in. Hun voornaamste stad was Osgiliath, de Citadel der Sterren, waar de Rivier dwars doorheen stroomde. En ook Minas Ithil bouwden zij, de Toren van de Wassende Maan, op een oostelijke helling van de Schaduwberg; en westelijk, aan de voet van de Witte Bergen bouwden ze Minas Anor, de Toren van de Ondergaande Zon. Daar in de tuinen van de Koning groeide een witte boom uit het zaad van de boom dat Isildur over de diepe wateren had meegebracht, en het zaad van die boom kwam uit Eressëa, en daarvoor uit het Uiterste Westen in de Tijd voor de dagen toen de wereld jong was.

Maar met het verstrijken van de vlugge jaren van Midden-aarde stierf de tak van Meneldil, zoon van Anárion, uit en de Boom verdorde, en het bloed van de Númenóreanen werd met dat van mindere mensen vermengd. Toen sliep de wacht op de muren van Mordor, en duistere dingen slopen terug naar Gorgoroth. En op een dag kwamen er boze wezens tevoorschijn en namen Minas Ithil in, woonden er en deden het in een stad van angst verkeren; het heet nu Minas Morgul, de Toren van Tovenarij. Toen werd Minas Anor herdoopt in Minas Tirith, de Toren van Waakzaamheid; en deze twee steden waren altijd met elkaar in oorlog, maar Osgiliath, dat ertussenin lag, was verlaten en te midden van haar bouwvallen waarden schimmen rond.

Zo is het vele mensengeslachten geweest. Maar de Heren van Minas Tirith vechten nog steeds voort, onze vijanden trotserend, en houden de doorgang van de Rivier van Argonath naar zee open. En nu loopt het gedeelte van het verhaal dat ik zal vertellen ten einde. Want in de tijd van Isildur verdween de Regerende Ring uit ieders herinnering, en de Drie werden van zijn heerschappij verlost. Maar nu, in deze latere tijd, zijn ze weer in gevaar, want tot ons verdriet is de Ene gevonden. Anderen zullen u van de vondst ervan verhalen, want daarin heb ik slechts een klein aandeel gehad.’

Hij zweeg, maar meteen stond Boromir voor hen op, rijzig en trots.

‘Sta mij toe, meester Elrond,’ zei hij, ‘om eerst meer over Gondor te vertellen; want, voorwaar, ik kom zelf uit het land Gondor. En het zou voor allen dienstig zijn te weten wat daar voorvalt. Want weinigen, neem ik aan, hebben van onze daden gehoord, en weten daarom weinig af van het gevaar waarin zij zouden verkeren als wij ten slotte zouden falen.

Geloof niet dat in het land van Gondor het bloed van Númenor is verdwenen, of al zijn trots en waardigheid vergeten. Door onze dapperheid worden de wilde volken uit het oosten nog altijd in toom en de verschrikking van Morgul op een afstand gehouden; en alleen op die manier blijven de vrede en de vrijheid in de landen achter ons, bolwerk van het westen, bewaard. Maar indien de oversteekplaatsen in de Rivier in hun handen zouden vallen, wat dan?

Ja, dat uur is misschien niet meer veraf. De Naamloze Vijand is weer opgestaan. Weer stijgt er rook op uit de Orodruin, die wij de Doemberg noemen. De macht van het Zwarte Land groeit en wij worden ernstig bedreigd. Toen de Vijand terugkeerde, werden onze mensen uit Ithilien, ons schone gebied ten oosten van de Rivier, verdreven, hoewel wij daar een steunpunt en een gewapende macht handhaafden. Maar dit jaar, in de dagen van juni, werden wij plotseling uit Mordor aangevallen, en wij werden weggevaagd. Wij stonden voor een overmacht, want Mordor heeft zich met de Oosterlingen en de wrede Haradrim verbonden; maar het was niet hun overmacht waardoor wij werden verslagen. Er was daar een macht aanwezig die wij nooit eerder hebben gevoeld. Sommigen zeiden dat hij zichtbaar was, als een grote Zwarte Ruiter, een donkere schaduw onder de maan. Waar hij zich vertoonde, werden onze vijanden met krankzinnigheid vervuld, maar de dappersten onder ons werden door vrees overvallen, zodat paard en man bezweken en vluchtten. Slechts een gedeelte van onze oostelijke strijdmacht keerde terug en verwoestte de laatste Brug die nog te midden van de ruïnes van Osgiliath overeind stond.

Ik was bij de compagnie die de Brug verdedigde, totdat zij achter ons instortte. Slechts vier konden zich zwemmende redden; mijn broer, ikzelf en twee anderen. Maar wij vechten nog steeds door en houden alle westelijke oevers van de Anduin bezet; en zij die achter ons schuilen, prijzen ons wanneer zij onze naam horen; grote lof maar weinig hulp. Alleen nog uit Rohan stuurt men ons manschappen als wij erom vragen.

Op dit kwade uur heb ik als boodschapper vele gevaarlijke mijlen naar Elrond afgelegd: honderdtien dagen heb ik alleen gereisd. Maar ik zoek geen bondgenoten in de oorlog. De macht van Elrond ligt in wijsheid, niet in wapenen, zegt men. Ik kom vragen om raad en om vele duistere woorden te ontwarren. Want aan de vooravond van de overval kreeg mijn broer in een rusteloze slaap een droom en daarna keerde een dergelijke droom vaak bij hem terug, en ook ik had hem eenmaal.

In die droom meende ik dat de oostelijke hemel donker werd en er een dreigend onweer was, maar in het westen draalde nog een bleek licht en daaruit hoorde ik een stem, ver weg maar helder, die riep:

Zoek het Zwaard dat is geschonden;

In Imladris leeft het voort;

De raad die zal worden gegeven

Is sterker dan Morgul-woord.

Een teken zal er verkonden

Dat het lot zich voltrekken gaat,

Want Isildurs Vloek zal herleven

En de halfling zal stellen de daad.

Wij begrepen weinig van deze woorden en spraken erover met onze vader, Denethor, de Heer van Minas Tirith, wijs in de wetenschap van Gondor. Het enige dat hij wilde zeggen, was dat Imladris vanouds de naam was die de elfen hadden gegeven aan een dal in het hoge noorden, waar Elrond de Half-elf woonde, de grootste geleerde. Daarom wilde mijn broer, ziende hoe groot onze nood was, graag aan de droom gevolg geven en naar Imladris zoeken, maar omdat de Weg vol onzekerheden en gevaren was, aanvaardde ik de reis zelf. Mijn vader gaf mij ongaarne verlof en lang heb ik gezworven over lang vergeten wegen, op zoek naar het Huis van Elrond, waar velen van hadden gehoord, hoewel weinigen wisten waar het lag.’

‘En hier in het huis van Elrond zal u nog meer duidelijk worden,’ zei Aragorn, terwijl hij opstond. Hij wierp zijn zwaard op de tafel die voor Elrond stond: het staal lag in twee stukken. ‘Hier is het Zwaard dat werd Gebroken,’ zei hij.

‘En wie bent u, en wat hebt u met Minas Tirith van doen?’ vroeg Boromir, terwijl hij met verbazing naar het magere gezicht van de Doler en zijn verschoten mantel keek.

‘Hij is Aragorn, de zoon van Arathorn,’ zei Elrond, ‘en hij stamt via vele voorvaderen af van Isildur, Elendils zoon van Minas Ithil. Hij is het Hoofd van de Dúnedain in het noorden, en weinigen zijn er thans nog van zijn volk over.’

‘Dan is hij van jou, en helemaal niet van mij!’ riep Frodo verbaasd uit, terwijl hij opsprong alsof hij verwachtte dat de Ring onmiddellijk zou worden opgeëist.

‘Hij behoort aan geen van ons beiden toe,’ zei Aragorn, ‘maar het is zo beschikt dat jij hem een tijdlang moet bezitten.’

‘Haal de Ring tevoorschijn, Frodo!’ zei Gandalf plechtig. ‘De tijd is gekomen. Houd hem omhoog, dan zal Boromir de rest van zijn raadsel begrijpen.’

Er viel een stilte en aller ogen werden op Frodo gericht. Hij werd plotseling door een gevoel van schaamte en angst aangegrepen en hij voelde een grote tegenzin om de Ring te laten zien en walgde ervan hem aan te raken. Hij wenste dat hij ver weg was. De Ring glansde en flikkerde toen hij hem in zijn bevende hand voor hen omhooghield.

‘Ziedaar Isildurs Vloek!’ zei Elrond.

Boromirs ogen glinsterden toen hij naar het gouden voorwerp keek. ‘De halfling!’ mompelde hij. ‘Is het lot van Minas Tirith dan eindelijk vervuld? Maar waarom zoeken wij dan een gebroken zwaard?’

‘De woorden waren niet het lot van Minas Tirith!’ zei Aragorn. ‘Maar het lot en grote daden zijn inderdaad ophanden. Want het zwaard dat gebroken werd, is het zwaard van Elendil dat onder hem brak toen hij sneuvelde. Het is zorgvuldig door zijn erfgenamen bewaard toen alle andere erfstukken verloren waren gegaan; want wij hebben er vanouds over gesproken dat het weer gemaakt zou worden wanneer de Ring, Isildurs Vloek, was gevonden. Wat wilt u vragen, nu u het zwaard dat u zocht, hebt gezien? Wilt u dat het Huis van Elendil weer naar het Land Gondor terugkeert?’

‘Ik ben hier niet gestuurd om gunsten te vragen, maar alleen om de zin van een raadsel te vinden,’ antwoordde Boromir trots.

‘Toch verkeren we in een benarde positie en het Zwaard van Elendil zou een grotere hulp zijn dan waarop wij durfden hopen – indien een dergelijk voorwerp inderdaad uit de schaduwen van het verleden zou kunnen terugkeren.’ Hij keek opnieuw naar Aragorn, en zijn blik verried twijfel.

Frodo voelde dat Bilbo zich onrustig aan zijn zijde bewoog. Klaarblijkelijk ergerde hij zich omwille van zijn vriend. Hij stond onverwacht op en begon te zingen:

Niet alles schittert wat goud is,

Niet ieder die zwerft is teloor,

Wat sterk is verkwijnt niet als ’t oud is,

Vorst dringt niet tot wortels diep door.

Uit de as zal een nieuw vuur ontvlammen,

Uit de schaduwen ontspringt een schijn;

Vernieuwd wordt het zwaard, het verlamde,

De kroonloze zal weer koning zijn.

‘Niet erg goed misschien, maar wel terzake – als je nog meer verlangt dan het woord van Elrond. Als dat een reis van honderdtien dagen waard was om te horen, kunt u er het beste naar luisteren.’ Hij ging snuivend weer zitten.

‘Dat heb ik zelf gemaakt,’ fluisterde hij tegen Frodo, ‘voor de Dúnadan, lang geleden, toen hij mij voor de eerste keer over zichzelf vertelde. Ik wou bijna dat mijn avonturen niet ten einde waren en dat ik met hem mee kon gaan wanneer zijn tijd komt.’ Aragorn glimlachte naar hem en wendde zich toen weer tot Boromir. ‘Wat mij aangaat vergeef ik u uw twijfel,’ zei hij. ‘Ik lijk weinig op de figuren van Elendil en Isildur zoals deze in hun majesteit in de zalen van Denethor gebeeldhouwd staan. Ik ben maar de erfgenaam van Isildur, niet Isildur zelf. Ik heb een hard en lang leven gehad; en de mijlen die tussen hier en Gondor liggen, maken maar een klein deel van mijn reizen uit. Ik ben vele bergen en vele rivieren overgestoken, en heb menige vlakte doorkruist, zelfs in de verre gebieden van Rhûn en Harad, waar de sterren vreemd zijn.

Maar mijn woonplaats, voor zover ik die heb, is in het noorden. Want daar hebben de erfgenamen van Valendil altijd in een ononderbroken lijn van vader op zoon vele generaties gewoond. Onze tijd is duister geworden en ons aantal is verminderd, maar altijd is het zwaard op een nieuwe bewaarder overgegaan. En dat, Boromir, wil ik u nog zeggen voor ik er het zwijgen toe doe. Wij Dolers in de wildernis zijn eenzame mensen, jagers – maar jagers ook altijd op de dienaren van de Vijand; want die treft men op vele plaatsen aan, niet alleen in Mordor.

Hoewel Gondor, Boromir, een dappere veste is geweest, wij hebben een andere rol gespeeld. Er zijn vele boze dingen die uw sterke muren en flonkerende zwaarden niet tegenhouden; u weet weinig van de landen achter uw grenzen af. Vrede en vrijheid, zegt u? Het Noorden zou ze nauwelijks hebben gekend zonder ons. Angst zou hen hebben vernietigd. Maar wanneer donkere wezens uit onbewoonde heuvels komen, of uit zonloze bossen kruipen, vluchten zij voor ons. Welke wegen zou iemand durven begaan, wat voor veiligheid zou er in rustige landen zijn, of in de woningen van eenvoudige lieden bij nacht, als de Dúnedain hadden geslapen, of allen in het graf waren gedaald?

Maar toch krijgen wij minder dank dan jullie! Reizigers kijken ons kwaad aan, en landlieden geven ons scheldnamen. “Stapper”, zo noemt mij een dikke man die op een dag gaans van vijanden woont die zijn bloed zouden doen stollen of zijn dorp verwoesten als hij niet onafgebroken werd bewaakt. Toch zouden wij niet willen dat het anders was. Als eenvoudige lieden vrij zijn van zorgen en angst, blijven zij eenvoudig, en wij moeten ons bestaan geheimhouden om te maken dat het zo blijft. Dat is de taak van mijn verwanten geweest, terwijl de jaren zijn vermeerderd en het gras is gegroeid.

Nu is de wereld echter weer aan het veranderen. Een nieuw uur breekt aan. Isildurs Vloek is gevonden. De strijd is ophanden. Het Zwaard zal opnieuw worden gesmeed. Ik zal naar Minas Tirith gaan.’

‘Isildurs Vloek is gevonden, zegt u,’ zei Boromir. ‘Ik heb een fonkelende ring in de hand van de halfling gezien; maar Isildur kwam om voordat deze Era van de wereld begon, zegt men. Hoe weten de Wijzen dat deze ring de zijne is? En wat is er in de loop van de jaren mee gebeurd voor hij door zulk een vreemde boodschapper hierheen werd gebracht?’

‘Dat zal worden verteld,’ zei Elrond.

‘Maar nu nog niet, verzoek ik u, meester!’ zei Bilbo. ‘De zon klimt reeds naar haar hoogste stand en ik voel behoefte aan iets om mij te versterken.’

‘Ik had jou nog niet genoemd,’ zei Elrond glimlachend. ‘Maar dat doe ik dan nu. Kom! Vertel ons je verhaal. En als je je relaas nog niet in dichtvorm hebt gegoten, mag je het ook in gewone woorden vertellen. Hoe korter, hoe eerder je inwendige hobbit zal worden versterkt.’

‘Goed dan,’ zei Bilbo. ‘Ik zal doen wat u vraagt. Maar ik zal nu het ware verhaal vertellen, en als sommigen het mij anders hebben horen vertellen’ – hij keek Glóin van opzij aan – ‘vraag ik hun dat te vergeten en mij te vergeven. Ik wilde in die dagen de schat slechts als mijn eigendom opeisen en mij ontdoen van de naam van dief, die mij werd toegevoegd. Maar misschien begrijp ik de dingen nu een beetje beter. In ieder geval, dit is wat er is gebeurd.’

Voor sommigen was Bilbo’s verhaal helemaal nieuw, en ze luisterden er met verbazing naar, terwijl de oude hobbit, die feitelijk helemaal niet ontstemd was, zijn avontuur met Gollem in zijn geheel vertelde. Hij sloeg geen enkel raadsel over. Hij zou ook een verslag van zijn feest en verdwijning uit de Gouw hebben gedaan als hij zijn gang had mogen gaan, maar Elrond hief zijn hand op.

‘Goed verteld, mijn vriend,’ zei hij, ‘maar dat is voor deze keer genoeg. Voor het ogenblik is het voldoende te weten dat de Ring op Frodo, je erfgenaam, is overgegaan. Laat hem nu spreken!’

Daarna, minder gewillig dan Bilbo, vertelde Frodo al zijn ervaringen met de Ring, van de dag af dat hij aan hem werd toevertrouwd. Elke stap van zijn reis van Hobbitstee naar de Voorde van de Bruinen werd aan een ondervraging en bespreking onderworpen, en alles wat hij zich met betrekking tot de Zwarte Ruiters kon herinneren werd onderzocht. Ten slotte ging hij weer zitten.

‘Niet slecht,’ zei Bilbo tegen hem. ‘Je zou er een goed verhaal van hebben gemaakt als je niet voortdurend in de rede was gevallen. Ik heb geprobeerd een paar aantekeningen te maken, maar we zullen het allemaal nog eens moeten doornemen, als ik het moet opschrijven. Er is al genoeg stof voor hele hoofdstukken voordat je hier aankwam.’

‘Ja, het was een behoorlijk lang verhaal,’ zei Frodo. ‘Maar het schijnt mij toe dat het verhaal nog niet af is. Ik wil nog een heleboel meer weten, vooral over Gandalf.’

Galdor van de Havens, die dicht bij hen zat, hoorde wat hij zei. ‘U spreekt ook namens mij,’ riep hij uit, en zich tot Elrond wendend, zei hij: ‘De Wijzen hebben misschien een goede reden om aan te nemen dat de schat van de halfling inderdaad de veelbesproken Grote Ring is, hoe onwaarschijnlijk dat ook hun die minder weten, moge schijnen. Maar mogen wij de bewijzen niet vernemen? En ik zou ook dit willen vragen. Hoe zit het met Saruman? Hij is een groot geleerde op het gebied van de Ringen, maar toch hij is niet in ons midden. Welke is zijn raad – als hem de dingen bekend zijn die wij hebben gehoord?’

‘De vragen die u stelt, Galdor, staan met elkaar in verband,’ zei Elrond. ‘Ik had ze niet over het hoofd gezien, en ze zullen worden beantwoord. Maar het is aan Gandalf om deze dingen op te helderen; en ik doe het laatste een beroep op hem, want hem komt de ereplaats toe; in deze hele aangelegenheid is hij de voornaamste persoon geweest.’

‘Sommigen, Galdor,’ zei Gandalf, ‘zouden het nieuws van Glóin en de achtervolging van Frodo al voldoende bewijs vinden dat de Schat van de halfling een voorwerp van grote waarde voor de Vijand is. Toch is het een ring. Wat dan? De Negen zijn in het bezit van de Nazgûl. De Zeven zijn zoek of vernietigd.’

Hierop bewoog Glóin zich onrustig, maar zei niets. ‘Van de Drie weten wij alles af. Welke is dan deze die hij zo fel begeert?

Er ligt inderdaad een groot tijdsverloop tussen de Rivier en de Berg, tussen het verloren gaan en het vinden. Maar het hiaat in de kennis van de Wijzen is ten slotte gevuld. Te langzaam echter, want de Vijand is er vlakbij geweest, nog dichter dan ik vreesde. En het is maar goed dat hij pas dit jaar, deze zomer naar het schijnt, de volle waarheid te weten is gekomen.

Sommigen van u hier zullen zich herinneren dat ik het vele jaren geleden heb gewaagd de deuren van de Zwarte Tovenaar in Dol Guldur door te gaan, en zijn gangen in het geheim heb nagespeurd, en zodoende ontdekte dat onze vrees gegrond was: hij was niemand anders dan Sauron, vanouds onze Vijand, die eindelijk weer vorm en macht begon te krijgen. Sommigen zullen zich ook herinneren dat Saruman ons heeft afgeraden openlijk iets tegen hem te ondernemen, en lange tijd hebben wij hem slechts in de gaten gehouden. Maar ten slotte, toen zijn schaduw groter werd, zwichtte Saruman en de Raad wendde zijn kracht aan en dreef het kwaad uit het Demsterwold, en dat was hetzelfde jaar waarin deze Ring werd gevonden – een vreemd toeval, zo het toeval was. Maar wij waren te laat, zoals Elrond voorzag. Sauron had ons ook in het oog gehouden, en had zich lang op onze zet voorbereid terwijl hij Mordor uit de verte regeerde door middel van Minas Morgul waar zijn Negen Dienaren verbleven, totdat alles in gereedheid was. Toen week hij voor ons, hoewel hij slechts voorwendde te vluchten, en kwam spoedig daarna bij de Donkere Toren en vertoonde zich openlijk. Toen vergaderde de Raad voor de laatste keer; want nu vernamen wij dat hij begeriger dan ooit naar de Ene zocht. Wij vreesden toen dat hij er nieuws over had waar wij niets van af wisten. Maar Saruman ontkende dat, en herhaalde wat hij ons al eerder had gezegd: dat de Ene nooit meer in Midden-aarde zou worden teruggevonden.

“In het ergste geval,” zei hij, “weet onze Vijand dat wij hem niet hebben en dat hij nog altijd verloren is. Maar wat verloren is gegaan, kan nog worden teruggevonden, denkt hij. Vrees niet! Zijn hoop zal hem bedriegen. Heb ik deze zaak niet ernstig bestudeerd? Hij is in Anduin de Grote gevallen; en lang geleden, terwijl Sauron sliep, werd hij door de Rivier naar Zee gespoeld. Laat hem daar rusten tot het Einde.”’

Gandalf zweeg en staarde van de loggia naar het oosten, naar de verre toppen van de Nevelbergen aan de grondvesten waarvan het gevaar voor de wereld zo lang verborgen had gelegen. Hij zuchtte.

‘Daar heb ik een fout begaan,’ zei hij. ‘Ik was in slaap gewiegd door de woorden van Saruman de Wijze, maar ik had eerder naar de waarheid moeten zoeken, dan zou het gevaar nu minder groot zijn geweest.’

‘Wij hebben ons allen vergist,’ zei Elrond, ‘en het is alleen aan jouw waakzaamheid te danken dat de Duisternis al niet over ons is gekomen. Maar ga verder.’

‘Vanaf het eerste ogenblik was er een bang voorgevoel in mijn hart, tegen alle rede, die ik kende, in,’ zei Gandalf, ‘en ik wilde weten hoe Gollem dit voorwerp in zijn bezit had gekregen, en hoelang hij het had bezeten. Dus liet ik goed naar hem uitkijken, vermoedend dat hij eerlang uit zijn duisternis tevoorschijn zou komen om zijn kleinood te zoeken. Hij kwam inderdaad, maar ontvluchtte en werd niet gevonden. En toen, helaas, liet ik de zaak rusten en wachtte en waakte alleen maar, zoals wij te vaak hebben gedaan.

De tijd verstreek met vele zorgen, totdat mijn twijfels plotseling weer in angst omsloegen. Waar kwam de Ring van de hobbit vandaan? En wat, als mijn vrees gegrond was, moest ermee gebeuren?

Dat alles was aan mij om te beslissen. Maar ik gewaagde tegen niemand van mijn vrees, omdat ik het gevaar van een ontijdig gerucht kende als verkeerde oren het zouden horen. In al de lange oorlogen met de Donkere Toren is verraad altijd onze grootste vijand geweest.

Dat was zeventien jaar geleden. Weldra bemerkte ik dat vele soorten spionnen, zelfs beesten en vogels, om de Gouw waren verzameld, en mijn angst nam toe. Ik riep de hulp van de Dúnedain in, en hun wacht werd verdubbeld; en ik stortte mijn hart uit bij Aragorn, de erfgenaam van Isildur.’

‘En ik,’ zei Aragorn, ‘ried aan om Gollem op te sporen, hoewel het misschien te laat leek. En omdat het niet meer dan oorbaar scheen dat Isildurs erfgenaam zich zou inspannen om Isildurs fout te herstellen, ging ik met Gandalf mee op de lange hopeloze speurtocht.’ Toen beschreef Gandalf hoe ze heel Wilderland hadden afgezocht, helemaal tot aan de Schaduwbergen en de omheiningen van Mordor. ‘Daar hoorden we geruchten over hem, en we vermoedden dat hij daar lang in de donkere heuvels had vertoefd; maar we vonden hem niet, en ten slotte gaf ik de moed op. Toen, in mijn wanhoop, dacht ik weer aan een proef die het wellicht onnodig zou maken om Gollem te vinden. De Ring zelf zou kunnen vertellen of hij de Ene was. De herinnering aan woorden tijdens de Raad gesproken kwamen in mijn geest terug: woorden van Saruman, waar ik toentertijd slechts met een half oor naar had geluisterd. Ik hoorde ze nu duidelijk in mijn hart.

“De Negen, de Zeven, en de Drie,” zei hij, “hadden elk hun eigen sieraad. De Ene echter niet. Die was rond en zonder enig versiersel, alsof hij een van de mindere ringen was; maar zijn maker bracht er tekens op aan die de geoefenden misschien konden zien en lezen.”

Wat die tekens waren, had hij niet gezegd. Wie zou dat nu nog weten?

De maker. En Saruman? Want hoe groot zijn kennis ook moge zijn, zij moet een bron hebben. Wie anders dan Sauron zelf had dit voorwerp in handen gehad voor het verloren ging? Alleen Isildur.

Met die gedachte gaf ik de achtervolging op en begaf mij snel naar Gondor. In vroegere tijden waren de leden van mijn orde daar goed ontvangen, maar vooral Saruman. Vaak was hij lange tijd de gast geweest van de Heren van de Stad. Heer Denethor ontving mij minder hartelijk dan vroeger en stond mij node toe om in zijn perkamentrollen en boeken te snuffelen.

“Als u werkelijk, zoals u zegt, slechts naar annalen van oude tijden en het begin van de Stad zoekt, lees dan maar,” zei hij, “want mij is datgene wat is geweest minder duister dan wat er komen gaat, en dat baart mij zorg. Maar tenzij u nog geleerder bent dan Saruman, die hier lang heeft gestudeerd, zult u niets vinden dat ook mij niet bekend is, meester in de kennis van deze Stad.”

Aldus sprak Denethor. En toch bevinden zich tussen zijn schatten vele annalen die tegenwoordig weinigen kunnen lezen, zelfs de geleerden niet, want hun schrifturen en talen zijn de latere mensen duister geworden. En, Boromir, er ligt in Minas Tirith nog, ongelezen denk ik, behalve door Saruman en mijzelf sinds de Koningen faalden, een geschrift dat Isildur zelf heeft vervaardigd. Want Isildur is niet meteen van de oorlog in Mordor weggemarcheerd, zoals sommigen hebben verteld.’

‘Sommigen in het noorden misschien,’ viel Boromir hem in de rede. ‘In Gondor weet iedereen dat hij eerst naar Minas Anor is gegaan en een tijd bij zijn neef Meneldil heeft gewoond, hem onderwijzend, voordat hij hem de nieuwe regering van het Zuidelijk Koninkrijk toevertrouwde. In die tijd plantte hij daar de laatste loot van de Witte Boom, ter nagedachtenis aan zijn broer.’

‘Maar in die tijd vervaardigde hij ook dit geschrift,’ zei Gandalf, ‘en dat herinnert men zich blijkbaar niet in Gondor. Want deze perkamentrol heeft betrekking op de Ring, en Isildur schreef daar als volgt in:

De Grote Ring zal thans heengaan om een erfstuk te worden van het Noordelijk Koninkrijk; maar boekstavingen ervan zullen in Gondor worden achtergelaten, waar ook de erfgenamen van Elendil verblijven, opdat er niet een tijd zal komen waarin de herinnering aan deze belangrijke zaken zal vervagen.

En na deze woorden beschreef Isildur de Ring, zoals hij hem had gevonden.

Hij was heet toen ik hem eerst oppakte, heet als een gloeiende sintel, en mijn hand werd verschroeid, zodat ik betwijfel of ik ooit weer vrij zal zijn van de pijn ervan. Maar terwijl ik dit schrijf, koelt hij af, en hij schijnt te krimpen, hoewel hij noch zijn schoonheid noch zijn vorm verliest. Het schrift erop, dat eerst helder scheen als een rode vlam, vervaagt al en is nu nauwelijks meer te lezen. Het heeft de vorm van het elfenschrift van Eregion, want men heeft in Mordor geen letters voor zulk fijn werk; maar de taal is mij onbekend. Ik veronderstel dat het een taal van het Zwarte Land is, want het is laag en gemeen. Welk kwaad het verkondigt weet ik niet; maar ik maak er hier een afschrift van, opdat het niet voorgoed vervaagt. De Ring mist, wellicht, de hitte van Saurons hand, die zwart was en toch brandde als vuur, en zo werd Gil-galad gedood; en misschien dat het schrift, als het goud weer warm werd gemaakt, zou herleven. Maar wat mij betreft, ik wil het niet wagen dit voorwerp schade te berokkenen; van alle werken van Sauron het enige mooie. Het is mij lief hoewel ik het met grote pijn bekoop.

Toen ik deze woorden las, was mijn queeste ten einde. Want het gekopieerde schrift was inderdaad, zoals Isildur vermoedde, in de taal van Mordor en de Dienaren van de Toren. En wat dit inhield was al bekend. Want op de dag dat Sauron de Ene voor het eerst omdeed, was Celebrimbor, de maker van de Drie, hem gewaargeworden, en hoorde hem van verre deze woorden spreken, en zo werden zijn kwade bedoelingen geopenbaard.

Onmiddellijk nam ik afscheid van Denethor, maar terwijl ik naar het noorden ging, bereikten mij berichten uit Lórien dat Aragorn daardoor was gekomen en dat hij het schepsel dat Gollem werd genoemd, had gevonden. Daarom besloot ik hem eerst tegemoet te reizen en zijn verhaal aan te horen. Ik durfde er niet aan te denken in welke dodelijke gevaren hij zich alleen had begeven.’

‘Het is ook niet nodig erover te spreken,’ zei Aragorn. ‘Als een mens in het gezicht van de Zwarte Poort moet gaan, of op de dodelijke bloemen van het Morguldal moet trappen, dan loopt hij gevaar. Ik wanhoopte op het laatst ook en ik aanvaardde de thuisreis. Maar toen vond ik door louter toeval plotseling wat ik zocht: de afdrukken van zachte voeten naast een modderige poel. Maar nu was het spoor vers en vluchtig en het leidde niet naar Mordor, maar in tegengestelde richting. Ik volgde het langs de randen van de Dode Moerassen en toen kreeg ik hem te pakken. Terwijl hij bij een stilstaande poel schuilde en in het water staarde terwijl de donkere nacht viel, greep ik hem, Gollem. Hij was met groen slijm overdekt. Hij zal nooit van mij houden, vrees ik; want hij beet me en ik was niet zachtzinnig. Ik heb nooit meer uit zijn mond gekregen dan de afdrukken van zijn tanden. Dat vond ik het ergste gedeelte van heel mijn reis, de terugweg, waarop ik hem dag en nacht moest bewaken en voor mij uit doen lopen met een halter op zijn nek gebonden, gekneveld, totdat hij getemd was door gebrek aan water en eten, hem steeds voor mij uitdrijvend naar het Demsterwold. Ten slotte kwam ik daar aan en droeg hem over aan de elfen, want wij hadden afgesproken dat dit zou gebeuren; en ik was blij van zijn gezelschap verlost te zijn, want hij stonk. Wat mij betreft, hoop ik hem nooit weer onder ogen te krijgen; maar Gandalf kwam en heeft lang met hem gesproken.’

‘Ja, lang en vermoeiend was het,’ zei Gandalf, ‘maar niet zonder nut. In de eerste plaats stemde het verhaal dat hij over zijn verlies vertelde overeen met dat wat Bilbo nu voor het eerst in het openbaar heeft verteld, maar dat was niet zo belangrijk, want ik had het al vermoed. Maar ik kreeg toen voor het eerst te horen dat Gollems Ring uit de Grote Rivier kwam vlak bij de Irisvelden. En ik kreeg ook te horen dat hij hem lang had bezeten. Veel levens van zijn kleine soort. De macht van de Ring had zijn jaren ver boven zijn tijdsspanne verlengd: maar die macht oefenen alleen de grote ringen uit.

En als dat nog niet voldoende bewijs is, Galdor, is er de andere proef waarvan ik sprak. Op dezelfde Ring die u hier omhoog hebt zien houden, rond en zonder versiering, staan de letters waarvan Isildur gewaagde te lezen, indien men de wilskracht heeft om het gouden sieraad een tijdje in het vuur te houden. Dat heb ik gedaan en dit is wat ik heb gelezen:

ASH NAZG DURBATULÛK, ASH NAZG GIMBATUL,

ASH NAZG THRAKATALÛK, AGH BURZUM-ISHI KRIMPATUL.’

De verandering in de stem van de tovenaar was verbazingwekkend.

Plotseling werd zij dreigend, krachtig en ruw als steen. Er scheen een schaduw langs de hoge zon te trekken en de loggia werd een ogenblik donker. Allen beefden en de elfen stopten hun vingers in de oren.

‘Nog nooit eerder heeft een stem woorden in die taal in Imladris durven spreken, Gandalf de Grijze,’ zei Elrond, toen de schaduw voorbijtrok en het gezelschap weer herademde.

‘En laat ons hopen dat geen hier die ooit weer zal spreken,’ zei Gandalf. ‘Niettemin vraag ik u niet om vergiffenis, meester Elrond. Want als die taal niet spoedig in elke uithoek van het Westen zal worden gehoord, laat ons dan alle twijfel opzij zetten dat dit voorwerp werkelijk is wat de Wijzen hebben verklaard: de schat van de Vijand, gemaakt met al zijn boosaardigheid; en er ligt een groot deel van zijn vroegere kracht in. Uit de Zwarte Jaren komen de woorden die de Smeden van Eregion hoorden, en wisten dat zij waren verraden:

Eén Ring om allen te regeren, Eén Ring om hen te vinden,

Eén Ring om hen te brengen en in de duisternis te binden.

En weet ook, vrienden, dat ik nog meer van Gollem te weten ben gekomen. Hij was ongenegen te spreken en zijn verhaal was onduidelijk, maar het is boven alle twijfel verheven dat hij naar Mordor is gegaan en daar werd gedwongen alles te vertellen wat hij wist. Op die manier weet de Vijand nu dat de Ene is gevonden, dat hij lang in de Gouw is geweest; en omdat zijn dienaren hem bijna tot aan onze drempel hebben achtervolgd, zal hij weldra weten, zo hij het al niet weet, dat wij hem hier hebben.’

Allen bleven een tijdje zwijgend zitten, tot Boromir eindelijk sprak. ‘Hij is een klein wezen, zegt u, deze Gollem? Klein, maar groot in het kwaad. Wat is er van hem geworden? Welk lot hebt u hem doen ondergaan?’

‘Hij zit gevangen, erger niet,’ zei Aragorn. ‘Hij had veel geleden. Er is geen twijfel aan dat hij werd gekweld, en de vrees voor Sauron ligt zwaar op zijn hart. Maar ik voor mij ben blij dat hij veilig door de waakzame elfen van het Demsterwold wordt vastgehouden. Zijn boosaardigheid is groot en geeft hem een kracht die men nauwelijks voor mogelijk houdt bij een zo mager en verschrompeld schepsel. Hij zou nog veel kwaad kunnen doen, als hij vrij was. En ik twijfel er niet aan dat hij Mordor mocht verlaten om een boze opdracht te vervullen.’

‘Helaas, helaas!’ riep Legolas uit, en grote bezorgdheid stond op zijn mooie elfengezicht te lezen. ‘Het nieuws waarmee ik hierheen ben gezonden, moet nu worden verteld. Het is niet gunstig, vooral nu ik zojuist heb gehoord hoe kwaad het dit gezelschap wel moet voorkomen. Sméagol, die nu Gollem wordt genoemd, is ontsnapt.’

‘Ontsnapt?’ riep Aragorn uit. ‘Dat is inderdaad slecht nieuws. We zullen het allen bitter berouwen, vrees ik. Hoe is het gekomen dat het volk van Thranduil het vertrouwen heeft beschaamd?’

‘Niet door gebrek aan waakzaamheid,’ zei Legolas, ‘maar misschien door te grote vriendelijkheid. En wij vrezen dat de gevangene hulp van anderen heeft gehad, en dat meer van ons doen en laten bekend is dan ons lief is. Wij bewaakten dit schepsel dag en nacht, op Gandalfs verzoek, hoezeer wij die taak ook moe werden. Maar Gandalf vroeg ons op zijn genezing te blijven hopen, en wij hadden de moed niet hem voor altijd in kerkers onder de aarde te houden, waar hij weer in zijn oude duistere gedachten zou vervallen.’

‘Jullie waren minder zachtzinnig met mij,’ zei Glóin met flitsende blik toen oude herinneringen aan zijn gevangenschap in de diepe gewelven van de kastelen van de elfenkoningen wakker werden geroepen.

‘Kom nu,’ zei Gandalf. ‘Val hem alsjeblieft niet in de rede, waarde Glóin. Dat was een betreurenswaardig misverstand, dat lang geleden is rechtgezet. Indien alle grieven tussen elfen en dwergen hier worden opgerakeld, kunnen wij deze Raad wel opheffen.’

Glóin stond op en boog, en Legolas vervolgde: ‘In de tijd dat het mooi weer was, leidden we Gollem door de bossen, en er stond een eenzame hoge boom ver van de andere waar hij graag in klom. Wij lieten hem vaak in de hoogste takken klimmen tot hij de vrije wind kon voelen; maar wij posteerden een schildwacht aan de voet van de boom. Op een dag weigerde hij naar beneden te komen, en de bewakers hadden er geen zin in hem achterna te klimmen: hij had het kunstje geleerd om zowel met zijn voeten als met zijn handen aan de takken te hangen; zodoende zaten ze tot diep in de nacht bij de boom.

Op diezelfde zomernacht, hoewel er geen maan en sterren schenen, overvielen de orks ons. Na verloop van tijd verdreven wij hen; zij waren met velen en fel, maar ze kwamen van over de bergen en waren niet aan de bossen gewend. Toen de slag voorbij was, merkten we dat Gollem was verdwenen, en zijn bewakers waren gedood of gevangengenomen. Toen was het ons duidelijk dat de overval was uitgevoerd om hem te redden, en dat hij er van tevoren van wist. Hoe dat was beraamd, weten wij niet; maar Gollem is sluw en de Vijand heeft vele spionnen. De donkere dingen die werden verjaagd in het jaar van de val van de draak, zijn in groteren getale teruggekeerd, en het Demsterwold is opnieuw een boos oord, behalve waar ons rijk is gehandhaafd.

We zijn er niet in geslaagd Gollem opnieuw gevangen te nemen. We hebben zijn spoor te midden van dat van vele orks gevonden, het liep tot diep in het Woud, in zuidelijke richting. Maar weldra raakten wij het spoor bijster en durfden de jacht niet voort te zetten, want wij naderden Dol Guldur, en dat is nog altijd een zeer boze plaats; wij gaan die kant niet uit.’

‘Zo, zo, dus hij is ontsnapt,’ zei Gandalf. ‘We hebben geen tijd om hem opnieuw te zoeken. Hij moet maar doen wat hij wil. Maar hij zou nog wel eens een rol kunnen spelen die hij noch Sauron heeft voorzien.

En nu zal ik Galdors andere vragen beantwoorden. Hoe zit het met Saruman? Welk nut hebben zijn raadgevingen voor ons in deze nood? Dit verhaal moet ik volledig vertellen, want tot op heden heeft alleen Elrond het gehoord, en wel heel beknopt; maar het staat in nauw verband met alles wat wij moeten besluiten. Het is het laatste hoofdstuk in het Verhaal over de Ring, tot nu toe.

Aan het einde van juni was ik in de Gouw, maar grote bezorgdheid bewolkte mijn geest, en ik reed naar de zuidelijke grenzen van het kleine land, want ik had een voorgevoel dat er gevaar dreigde, dat nog voor mij verborgen was, maar naderbij kwam. Daar bereikten mij berichten over oorlog en een nederlaag in Gondor, en toen ik van de Zwarte Schaduw hoorde, verkilde mijn hart. Maar ik vond er niets, behalve enkele vluchtelingen uit het zuiden; toch kwam het mij voor dat zij een vrees koesterden waarover zij niet wilden spreken. Ik ging daarna naar het oosten en noorden en trok langs de Groeneweg; en niet ver van Breeg ontmoette ik een reiziger die in een berm langs de weg zat, terwijl zijn paard naast hem graasde.

Het was Radagast de Bruine, die indertijd in Rhosgobel, aan de rand van het Demsterwold, woonde. Hij behoort tot mijn orde, maar ik had hem vele jaren niet gezien.

“Gandalf!” riep hij uit. “Ik zocht je. Maar ik ben vreemd in deze contreien. Het enige dat ik wist, was dat je te vinden was in een wild gebied met de zonderlinge naam Gouw.”

“Je inlichtingen waren juist,” zei ik. “Maar zeg dat maar niet als je een van de inwoners tegenkomt. Je bent nu dicht bij de grenzen van de Gouw. En wat wil je van me? Het moet wel dringend zijn. Je bent nooit een groot reiziger geweest, tenzij gedreven door grote noodzaak.”

“Ik heb een dringende boodschap,” zei hij. “Ik heb slecht nieuws.”

Toen keek hij om zich heen alsof de heggen oren hadden.

“Nazgûl,” fluisterde hij. “De Negen zijn weer op pad. Ze zijn in het geheim de rivier overgestoken en trekken westwaarts. Ze hebben de vermomming van ruiters in het zwart aangenomen.”

Ik wist toen wat ik ongeweten had gevreesd.

“De Vijand moet een of andere dringende reden of doel hebben,” zei Radagast, “maar wat hij in deze afgelegen, troosteloze contreien zoekt weet ik niet.”

“Wat bedoel je?” vroeg ik.

“Men heeft mij verteld dat de Ruiters overal waar zij gaan, om nieuws vragen omtrent een land, Gouw genaamd.”

“De Gouw,” zei ik, maar de moed zonk me in de schoenen. Want zelfs de Wijzen kunnen bang zijn om de Negen te weerstaan wanneer ze onder hun wrede aanvoerder zijn verzameld. Vroeger was hij een grote Koning en tovenaar, maar nu gaat er een dodelijke verschrikking van hem uit. “Wie heeft je dat verteld en wie heeft je gestuurd?” vroeg ik.

“Saruman de Witte,” antwoordde Radagast. “En hij heeft mij ook opgedragen te zeggen dat hij je zal helpen als je daar behoefte aan hebt, maar je moet zijn hulp onmiddellijk inroepen, want anders zal het te laat zijn.”

En die boodschap gaf mij hoop. Want Saruman de Witte is de grootste van mijn orde. Radagast is natuurlijk een eerbiedwaardige tovenaar, een meester op het gebied van vormen en kleurveranderingen; en hij bezit een zeer grote kennis van kruiden en dieren; vooral vogels zijn z’n vrienden. Maar Saruman heeft lange tijd de kunsten van de Vijand zelf bestudeerd en zodoende zijn we vaak in staat geweest hem voor te zijn. Het was door de kunstgrepen van Saruman dat wij hem uit Dol Guldur verdreven. Het kon zijn dat hij enkele wapens had gevonden die de Negen zouden verdrijven.

“Ik zal naar Saruman gaan,” zei ik.

“Dan moet je meteen gaan,” zei Radagast, “want ik heb tijd verspild met je te zoeken, en er is niet veel tijd meer. Ik had opdracht je voor Midzomer te vinden, en die is thans aangebroken. Zelfs als je van hieruit op weg gaat, zul je hem ternauwernood bereiken voor de Negen het land ontdekken dat zij zoeken. Ikzelf zal onmiddellijk terugkeren.’

’ Daarop besteeg hij zijn paard en zou meteen zijn weggereden.

“Wacht even!” riep ik. “We zullen je hulp nodig hebben, en de hulp van alles en iedereen die haar wil geven. Stuur boodschappen naar alle dieren en vogels die je vrienden zijn. Zeg hun nieuws over alles wat hiermee verband houdt, naar Saruman en Gandalf te brengen. Laat boodschappen naar Orthanc zenden.”

“Dat zal ik doen,” zei hij en reed weg alsof de Negen hem op de hielen zaten.

Ik kon hem op dat ogenblik en die plaats niet volgen. Ik had die dag al heel ver gereden, en ik was even vermoeid als mijn paard; en ik moest over alles nadenken. Ik bleef die nacht in Breeg en kwam tot de slotsom dat ik geen tijd had om naar de Gouw terug te keren. Nooit heb ik een grotere fout begaan!

Ik schreef echter een boodschap aan Frodo en vertrouwde erop dat mijn vriend de herbergier haar zou doorzenden. Bij het ochtendkrieken reed ik weg en eindelijk bereikte ik de woonplaats van Saruman. Die bevindt zich ver in het zuiden, in Isengard, aan het einde van de Nevelbergen, niet ver van de Kloof van Rohan. En Boromir zal kunnen vertellen dat het een grote open vallei is, die ligt tussen de Nevelbergen en de meest noordelijke heuvels aan de voet van de Ered Nimrais, de Witte Bergen, waar hij woont. Maar Isengard ligt in een kring van steile rotsen, die een dal als een muur omgeven, en midden in dat dal staat een stenen toren, Orthanc genaamd. Die werd niet door Saruman gemaakt, maar door de mensen van Númenor, lang geleden; en hij is heel hoog en herbergt vele geheimen; toch ziet hij er niet uit alsof hij door handen is gemaakt. Men kan hem alleen bereiken door de kring van Isengard door te gaan; en in die kring bevindt zich slechts één poort.

Op een avond laat kwam ik bij de poort, als een grote boog in de rotsmuur en zij werd zwaar bewaakt. Maar de poortwachters keken naar mij uit en zeiden dat Saruman mij verwachtte. Ik reed onder de boog door, de poort sloot zich geruisloos achter mij, en plotseling werd ik bang, hoewel ik niet wist waarom.

Maar ik reed door naar de voet van Orthanc, en kwam bij de trap van Saruman; hij stond daar op mij te wachten en leidde mij naar zijn hoge kamer. Hij droeg een ring aan zijn vinger.

“Je bent dus gekomen, Gandalf,” zei hij ernstig tegen mij, maar in zijn ogen scheen een wit licht alsof hij in zijn hart ijzig lachte.

“Ja, ik ben gekomen,” zei ik. “Ik ben gekomen om je hulp in te roepen, Saruman de Witte.” En die benaming scheen hem kwaad te maken.

“Zo werkelijk, Gandalf de Grijze!” spotte hij. “Om hulp? Men heeft zelden gehoord dat Gandalf de Grijze hulp zocht, iemand die zo slim en wijs is, door de landen zwerft en zich met alles bemoeit, of het hem aangaat of niet.”

Ik keek hem aan en verbaasde mij. “Maar als ik mij niet vergis,” zei ik, “gebeuren er nu dingen die de vereniging van al onze krachten vereisen.”

“Dat kan wel zijn,” zei hij, “maar je bent wel wat laat op die gedachte gekomen. Ik vraag me af hoelang je voor mij, het hoofd van de Raad, een zaak van het allergrootste belang verborgen hebt gehouden? Wat voert je nu hier van je schuilplaats in de Gouw?”

“De Negen zijn weer gesignaleerd,” zei ik. “Ze zijn de Rivier overgestoken.

Dat heeft Radagast mij verteld.”

“Radagast de Bruine!” zei Saruman spottend, en verborg zijn minachting niet langer. “Radagast de Vogeltemmer. Radagast de Domme! Radagast de Dwaas! Maar hij had toch genoeg verstand om de rol te spelen die ik hem voorschreef. Want jij bent gekomen, en dat was het enige doel van mijn boodschap. En hier zul je blijven, Gandalf de Grijze, om van je reizen uit te rusten. Want ik ben Saruman de Wijze, Saruman de Ringmaker, Saruman van Vele Kleuren!”

Ik keek toen en zag dat zijn kleren, die wit hadden geschenen, dat niet waren, maar uit alle kleuren waren geweven; en wanneer hij zich bewoog schitterden zij en veranderden van glans, zodat het oog werd verbijsterd.

“Ik vond het wit mooier,” zei ik.

“Wit!” snierde hij. “Dat is goed om mee te beginnen. Witte stof kan worden geverfd; de witte bladzijde kan worden beschreven, en het witte licht kan worden gebroken.”

“In welk geval het niet langer wit is,” zei ik. “En hij die iets breekt om te zien wat het is, heeft het pad van de wijsheid verlaten.”

“Je hoeft tegen mij niet te spreken alsof ik een van de dwazen ben die jij tot vrienden neemt,” zei hij. “Ik heb je niet hierheen gebracht om mij de les te lezen, maar om je voor een keuze te stellen.”

Hij kwam toen dicht bij mij staan en begon te declameren, alsof hij een redevoering hield die hij lang had ingestudeerd.

“De Oudste Tijden zijn voorbij. De Midden-tijden lopen ten einde. De Jongste Tijden beginnen. De tijd van de elfen is voorbij, maar onze tijd is ophanden: de wereld van mensen die wij moeten regeren. Maar wij moeten macht hebben, macht om alles naar eigen wil te besturen, voor het heil dat alleen de Wijzen kunnen zien. En luister, Gandalf, mijn oude vriend en helper!” zei hij, en kwam nog dichter bij mij staan en sprak nu met nog zachtere stem. “Ik zei wij, want wij zullen het doen, als je mij wilt bijstaan. Een nieuwe Macht is in opkomst. Daartegen zullen de oude bondgenoten en politiek ons niet baten. Er is geen hoop meer voor de elfen of het stervende Númenor. Dit is daarom één keus voor jou, voor ons. Wij kunnen ons bij die Macht aansluiten. Het zou wijs zijn, Gandalf. Er is hoop op die manier. Zijn overwinning is nabij en groot zal de beloning zijn voor hen die hebben meegeholpen. Naarmate de Macht groeit, zullen zijn bewezen vrienden ook groeien; en Wijzen zoals jij en ik zullen met geduld wellicht ten slotte haar richting kunnen bepalen, leiden. Wij kunnen onze tijd beiden, wij kunnen onze gedachten voor ons houden, wellicht het kwaad betreurend dat terloops wordt aangericht, maar het uiteindelijke hoge doel goedkeurend: Kennis, Heerschappij, Orde; alle dingen die wij tot dusverre tevergeefs hebben nagestreefd, gehinderd, in plaats van geholpen, door onze zwakke of luie vrienden. Er hoeft geen enkele werkelijke verandering in onze plannen te komen, alleen in onze middelen.”

“Saruman,” zei ik, “ik heb dergelijke toespraken eerder gehoord, maar alleen uit de monden van afgezanten uit Mordor, gestuurd om de onwetenden te bedriegen. Ik kan niet geloven dat je mij van zo ver hebt laten komen, alleen om mijn oren te vermoeien.”

Hij keek mij van terzijde aan en zweeg een poosje terwijl hij nadacht. “Welnu, ik zie dat deze wijze gedragslijn je niet aanspreekt,”zei hij. “Nóg niet? Niet als er een betere manier kan worden gevonden?”

Hij kwam naar me toe en legde zijn lange hand op mijn arm. “En waarom niet, Gandalf?” fluisterde hij. “Waarom niet? De Regerende Ring? Indien wij die beheersten, zou de macht op ons overgaan. Dat is de ware reden waarom ik je hier heb laten komen. Want ik heb vele ogen in mijn dienst en ik geloof dat jij weet waar dat kostbare kleinood zich nu bevindt. Is dat niet zo? Waarom vragen de Negen anders naar de Gouw, en wat heb jij daar te maken?” Toen hij dit zei kwam er plotseling een onbedwingbaar verlangen in zijn ogen, dat hij niet kon verbergen.

“Saruman,” zei ik, terwijl ik van hem wegliep, “slechts één hand tegelijk kan de Ene bezitten, dus bespaar je de moeite om wij te zeggen!

Maar ik zou hem niet geven; nee, ik zou je er zelfs geen inlichtingen over geven, nu ik weet wat je van plan bent. Je was het hoofd van de Raad, maar je hebt jezelf eindelijk ontmaskerd. Welnu, ik heb blijkbaar de keus mij aan Sauron te onderwerpen, of aan jou. Ik zal geen van beide doen. Heb je nog een andere te bieden?”

Hij was nu koelbloedig en gevaarlijk. “Ja,” zei hij. “Ik verwachtte niet dat je wijsheid zou tonen, zelfs niet in je eigen belang; maar ik heb je de kans gegeven mij vrijwillig te helpen en je zodoende veel last en pijn te besparen. De derde keuze is om hier te blijven, tot aan het einde.”

“Tot aan welk einde?”

“Totdat je mij onthult waar de Ene te vinden is. Ik beschik wellicht over middelen om je te overreden. Of totdat hij, jou ten spijt, gevonden wordt en de Heerser tijd heeft om zich met minder gewichtige zaken bezig te houden: bijvoorbeeld om een passende beloning te bedenken voor de obstructie en brutaliteit van Gandalf de Grijze.”

“Dat zou wel eens niet een van de minder gewichtige zaken kunnen blijken,” zei ik. Hij lachte mij uit, want mijn woorden waren hol, en hij wist het.’

Zij voerden mij weg en zetten mij eenzaam op de pinakel van Orthanc, op de plaats waar Saruman gewoonlijk naar de sterren keek. Het is onmogelijk af te dalen, behalve langs een smalle trap van vele duizenden treden, en het dal in de diepte schijnt ver weg. Ik keek erop neer en zag dat het, hoewel het eens groen en mooi was geweest, nu met vallen en klemmen lag bezaaid. Wolven en orks waren in Isengard gehuisvest, want Saruman was nu bezig zelf een sterke macht op de been te brengen om met Sauron te wedijveren, en was nog niet in zijn dienst. Over al zijn werken hing een donkere rook, die zich om de flanken van Orthanc hulde. Ik stond alleen op een eiland in de wolken; en ik had geen kans om te ontsnappen, en mijn dagen waren bitter. De kou doorvlijmde mij, en ik had slechts weinig ruimte om heen en weer te lopen, nadenkend over de komst van de Ruiters naar het Noorden.

Ik was ervan overtuigd dat de Negen inderdaad waren opgestaan, afgezien van de woorden van Saruman, die leugens konden zijn. Lang voordat ik naar Isengard kwam, had ik onderweg berichten gehoord die niet konden worden misverstaan. Er leefde een voortdurende angst in mijn hart over mijn vrienden in de Gouw; maar toch koesterde ik nog enige hoop. Ik hoopte dat Frodo meteen was vertrokken, waarop ik in mijn brief had aangedrongen, en dat hij Rivendel had bereikt voor de dodelijke achtervolging begon. Zowel mijn angst als mijn hoop bleek geen goede gronden te hebben. Want mijn hoop was gevestigd op een dikke man in Breeg en mijn angst was gevestigd op de sluwheid van Sauron. Maar gezette mannen die bier verkopen, hebben veel aan hun hoofd, en de macht van Sauron is nog altijd kleiner dan men zich in zijn angst voorstelt. Maar in de kring van Isengard, gevangen en alleen, was het niet gemakkelijk je voor te stellen dat de jagers voor wie allen gevlucht of gevallen zijn, in de verre Gouw zouden falen.’

‘Ik heb je gezien!’ riep Frodo. ‘Je liep op en neer. De maan scheen op je haren.’

Gandalf zweeg verbaasd en keek hem aan. ‘Het was maar een droom,’ zei Frodo, ‘maar plotseling herinnerde ik hem mij weer. Ik was hem helemaal vergeten. Ik had hem enige tijd geleden, nadat ik de Gouw had verlaten, denk ik.’

‘Dan is hij wel laat gekomen,’ zei Gandalf, ‘zoals je zult zien. Ik verkeerde in een benarde toestand. En zij die mij kennen, zullen het ermee eens zijn dat ik zelden in zo grote nood heb verkeerd, en een dergelijke tegenspoed niet goed verdraag. Gandalf de Grijze als een vlieg gevangen in het verraderlijke web van een spin! Toch kunnen zelfs de slimste spinnen een zwakke draad spinnen.

Eerst vreesde ik, zoals Saruman ongetwijfeld van plan was, dat Radagast ook was gevallen. Toch had ik aan zijn stem of blik niet gemerkt dat er iets mis was toen wij elkaar ontmoetten. Anders zou ik nooit naar Isengard zijn gegaan, zou ik ook meer op mijn hoede zijn geweest. Dat had Saruman natuurlijk voorzien, en hij had zijn ware gedachten verhuld en zijn boodschapper bedrogen. Het zou in ieder geval nutteloos zijn geweest te proberen om de eerlijke Radagast tot verraad over te halen. Hij zocht mij te goeder trouw en haalde mij zodoende over.

Dat betekende de mislukking van Sarumans geheime plan. Want Radagast zag geen enkele reden om niet te doen wat ik vroeg en reed naar het Demsterwold, waar hij vanouds vele vrienden had. En de Adelaars van de Bergen vlogen wijd en zijd, en zij zagen vele dingen: de samenkomst van wolven en de bijeenkomst van orks; en de Negen Ruiters, die de landen doorkruisten; en zij vernamen het nieuws van Gollems ontsnapping. En zij zonden een boodschapper om mij dit alles te berichten.

Zo gebeurde het dat er, toen de zomer ten einde liep, een maanverlichte nacht was en Gwaihir, de Heer van de Winden, de snelste van de Grote Adelaars, onverwacht naar Orthanc kwam en mij daar op de top zag staan. Toen sprak ik met hem en hij droeg mij weg, voordat Saruman er erg in had. Ik was ver van Isengard voor de wolven en orks door de poort naar buiten stormden om mij te achtervolgen.

“Hoever kun je me dragen?” vroeg ik Gwaihir.

“Vele mijlen,” zei hij, “maar niet tot aan het einde van de aarde. Ik ben gezonden om nieuws te brengen, niet om lasten te dragen.”

“Dan moet ik op het land een paard hebben,” zei ik, “en een weergaloos snel paard, want ik heb nog nooit eerder zo’n haast gehad.”

“Dan zal ik je naar Edoras brengen, waar de Heer van Rohan in zijn zalen troont,” zei hij, “want dat is niet ver weg.” En ik was blij, want in de Riddermark van Rohan wonen de Rohirrim, de Paardenvorsten, en er zijn geen paarden als die welke in dat grote dal tussen de Nevelbergen en de Witte Bergen worden gefokt.

“Denk je dat de mensen van Rohan nog te vertrouwen zijn?” vroeg ik aan Gwaihir, want het verraad van Saruman had mijn vertrouwen geschokt.

“Zij betalen een schatting aan paarden,” zei hij, “en zenden er jaarlijks vele naar Mordor, naar men beweert; maar zij zuchten nog niet onder het juk. Maar als Saruman ten kwade is gekeerd, zoals u zegt, kan hun lot niet lang meer worden afgewend.”

Hij zette mij voor het aanbreken van de dag in het land van Rohan neer, maar ik heb mijn verhaal al te lang gemaakt. De rest moet korter zijn. In Rohan merkte ik dat het kwaad al werkzaam was dankzij de leugens van Saruman; en de koning van het land wilde niet naar mijn waarschuwingen luisteren. Hij vroeg mij een paard te nemen en heen te gaan; ik koos er een dat mij erg zinde, maar hem niet. Ik nam het beste paard in zijn land, en nooit heb ik zijns gelijke gezien.’

‘Dan moet het wel een nobel dier zijn,’ zei Aragorn, ‘en het spijt me meer dan veel nieuws dat erger schijnt dat Sauron een dergelijke schatting oplegt. Het was niet zo toen ik de laatste keer in dat land was.’

‘En nu ook niet, zweer ik,’ zei Boromir. ‘Het is een leugen, die van de Vijand afkomstig is. Ik ken de mensen van Rohan, eerlijk en dapper, onze bondgenoten, die nog wonen in de landen die we hun lang geleden gaven.’

‘De schaduw van Mordor ligt over verre landen,’ antwoordde Aragorn. ‘Saruman is eraan ten prooi gevallen. Rohan wordt bedreigd. Wie weet wat u daar zult vinden, als u ooit teruggaat?’

‘In elk geval niet dit,’ zei Boromir, ‘dat zij hun levens met paarden zullen kopen. Na hun gezin houden ze het meest van hun paarden. En niet zonder reden, want de paarden van de Riddermark komen uit de velden van het noorden, ver van de Schaduw, en hun ras, evenals dat van hun meesters, stamt uit de vrije dagen van weleer.’

‘Dat is waar,’ zei Gandalf. ‘En er is er een bij, die geboren zou kunnen zijn in de ochtend van de wereld. De paarden van de Negen kunnen niet met hem wedijveren; onvermoeibaar, vlug als de jagende wind. Schaduwvacht noemden zij hem. Overdag glanst zijn huid als zilver, maar bij nacht is hij als een schaduw, en hij gaat ongezien voorbij. Licht is zijn hoefslag! Nog nooit eerder had iemand hem bereden, maar ik koos hem en temde hem, en zo vlug droeg hij mij, dat ik de Gouw bereikte toen Frodo op de Grafheuvels was, hoewel ik pas uit Rohan vertrok toen hij uit Hobbitstee wegging.

Maar onderweg nam mijn angst toe. Naarmate ik verder naar het noorden kwam, hoorde ik nieuws over de Ruiters, en hoewel ik dagelijks op hen inliep, waren zij mij nog steeds voor. Ik hoorde dat ze zich hadden verspreid; sommigen bleven aan de oostelijke grenzen, niet ver van de Groeneweg, en sommigen vielen de Gouw uit het zuiden binnen. Ik kwam in Hobbitstee aan en Frodo was weg; maar ik had een gesprek met de oude Gewissies. Een lang gesprek, maar dat weinig terzake was. Hij had veel te vertellen over de tekortkomingen van de nieuwe eigenaren van Balingshoek. “Ik kan niet tegen veranderingen,” zei hij, “niet op mijn leeftijd, en vooral niet tegen veranderingen ten kwade.” “Veranderingen ten kwade,” herhaalde hij meer dan eens.

“Kwaad is een slecht woord,” zei ik tegen hem, “en ik hoop dat jij het niet meer zult meemaken.” Maar uit al zijn gepraat maakte ik ten slotte op dat Frodo nog geen week geleden uit Hobbitstee was vertrokken en dat er diezelfde avond een Zwarte Ruiter naar de Heuvel was gekomen. Toen reed ik ontzet verder. Ik kwam in Bokland aan en alles was er ontregeld, even bedrijvig als een mierenhoop die met een stok overhoop is gehaald. Ik kwam bij het huis in Krikhol, en het was opengebroken en leeg; maar op de drempel lag een mantel die van Frodo was geweest. Toen verloor ik een tijdlang alle hoop, en ik bleef niet wachten om nieuws te verzamelen, anders zou ik misschien gerustgesteld zijn, maar ging het spoor van de Ruiters achterna. Het was moeilijk te volgen, want het liep vele kanten uit, en ik wist niet wat ik moest doen. Maar het scheen mij toe dat er een of twee naar Breeg waren gereden; en ik ging die richting uit, want ik dacht aan woorden die misschien tegen de herbergier waren gezegd.

Boterbloem wordt hij genoemd, dacht ik. Als dit oponthoud zijn schuld was zal ik alle boter in hem smelten. Ik zal de oude dwaas op een laag pitje roosteren. Dat verwachtte hij ook, want toen hij mijn gezicht zag viel hij plat op de grond en begon ter plekke te smelten.’

‘Wat heb je met hem gedaan?’ riep Frodo ontsteld uit. ‘Hij was werkelijk heel aardig tegen ons en deed alles wat hij kon.’

Gandalf lachte. ‘Wees niet bang,’ zei hij. ‘Ik heb hem niet gebeten en heb ook zo goed als niet geblaft. Zo geweldig blij was ik met het nieuws dat ik uit hem los kreeg toen hij ophield met bibberen, dat ik de oude kerel omhelsde. Hoe het gebeurd was kon ik toen niet vermoeden, maar ik hoorde dat je de avond tevoren in Breeg was geweest en die morgen met Stapper was vertrokken.

“Stapper!” riep ik uit, en schreeuwde van blijdschap.

“Ja, meneer. Ik vrees van wel, meneer,” zei Boterbloem, die me verkeerd begreep. “Hij heeft ze te pakken gekregen, ondanks alles dat ik kon doen, en ze hebben met hem aangepapt. Ze gedroegen zich erg vreemd toen ze hier waren: eigenzinnig, zou u kunnen zeggen.” “Ezel, dwaas! Driedubbel waardige en geliefde Gersteman,” zei ik. “Dat is het beste nieuws dat ik sinds Midzomer heb gehoord; het is minstens een goudstuk waard. Moge je bier zeven jaar lang onder de betovering van steeds toenemende voortreffelijkheid liggen,” zei ik. “Nu kan ik eens een nacht rusten, de eerste sinds ik weet niet hoelang.”

Dus bleef ik daar die nacht, terwijl ik me afvroeg wat er van de Ruiters was geworden; want over twee slechts was er enig nieuws in Breeg geweest, scheen het. Maar in de nacht hoorden we meer. Minstens vijf kwamen er uit het westen, en zij haalden de poorten omver en trokken door Breeg als een huilende wind; en de Breeglieden rillen er nog van en verwachten het einde van de wereld. Ik stond voor zonsopgang op en ging hen achterna.

Zeker weet ik het niet, maar het lijkt mij duidelijk dat het volgende is gebeurd. Hun aanvoerder hield zich in het geheim ten zuiden van Breeg op, terwijl er twee vooruitreden door het dorp, en vier anderen de Gouw binnenvielen. Maar toen die in Breeg en Krikhol werden tegengehouden, keerden ze met nieuws naar hun aanvoerder terug, en lieten op die manier de Weg een tijdje onbewaakt, behalve door hun spionnen. De aanvoerder stuurde enkelen van hen dwars door het land naar het oosten, en hijzelf reed in grote woede met de anderen de Weg langs.

Ik galoppeerde als een wervelwind naar de Weertop en bereikte die voor zonsondergang op mijn tweede dag na Breeg – maar zij waren mij voor. Ze trokken zich voor mij terug, want ze voelden mijn naderende woede en durfden die niet te trotseren zolang de zon aan de hemel stond. Maar zij sloten mij ’s nachts in en ik werd op de heuveltop belegerd, in de oude ring van Amon Sûl. Ik bevond mij werkelijk in een uiterst benarde positie: een dergelijk licht en vuur kan niet op de Weertop gezien zijn sinds de oorlogsbakens van weleer.

Bij zonsopgang ontsnapte ik en vluchtte naar het noorden. Er was geen hoop op dat ik meer kon doen. Het was onmogelijk, Frodo, je in de wildernis te vinden en het zou dwaasheid zijn geweest het te proberen met alle Negen op mijn hielen. Dus moest ik op Aragorn vertrouwen. Maar ik hoopte enkelen van hen af te leiden en toch vóór jullie Rivendel te bereiken en van daaruit hulp te zenden. Vier van de Ruiters volgden mij dan ook, maar na een tijdje keerden ze terug en gingen op weg naar de Voorde, schijnt het. Dat hielp enigszins, want er waren er slechts vijf en niet negen toen jullie kamp werd aangevallen.

Ik kwam hier ten slotte via een lange, zware weg aan, het Luidwater langs, over de Reuzenheide en terug uit het noorden. Ik heb er bijna veertien dagen voor nodig gehad van de Weertop, want ik kon niet rijden tussen de rotsen van de trollenbergen, en Schaduwvacht ging van mij heen. Ik stuurde hem terug naar zijn meester, maar er is een grote vriendschap tussen ons ontstaan en als ik hem nodig heb, zal hij komen op mijn roep. Maar daardoor kwam het dat ik slechts drie dagen eerder in Rivendel aankwam dan de Ring, en nieuws over het gevaar waarin hij verkeerde hier reeds was aangekomen – hetgeen maar al te goed is gebleken.

En dat, Frodo, is het einde van mijn verhaal. Mogen Elrond en de anderen mij vergeven dat het zo lang is geworden. Maar iets dergelijks is nog nooit eerder gebeurd: dat Gandalf zich niet aan zijn afspraak hield en niet kwam, hoewel hij het had beloofd. Ik meen dat een verslag van zo’n vreemde gebeurtenis aan de Drager van de Ring vereist was.

Welnu, het verhaal is nu van a tot z verteld. Hier zijn wij met ons allen, en hier is de Ring. Maar wij zijn nog niets nader tot ons doel gekomen. Wat zullen wij ermee doen?’

Er viel een stilte. Eindelijk sprak Elrond weer.

‘Dit is pijnlijk nieuws omtrent Saruman,’ zei hij, ‘want wij vertrouwden hem en hij is geheel ingewijd in al onze plannen. Het is gevaarlijk om de listen van de Vijand te grondig te bestuderen, ten goede of ten kwade. Maar een dergelijke val en verraad zijn helaas al eerder voorgekomen. Van de verhalen die wij vandaag hebben gehoord, was dat van Frodo wel het vreemdste. Ik heb weinig hobbits gekend, behalve Bilbo hier; maar het komt mij voor dat hij wellicht niet zo eenzaam en uitzonderlijk is als ik had gedacht. De wereld is erg veranderd sinds ik voor het laatst de westelijke wegen heb betreden.

De Grafgeesten kennen wij onder vele namen; en over het Oude Woud zijn vele verhalen in omloop geweest; het enige dat er nu nog van over is, is een noordelijke uitloper. Er was een tijd dat een eekhoorn van boom tot boom kon gaan van wat nu de Gouw is tot aan Donkerland, ten westen van Isengard. In die landen heb ik eens gereisd, en vele wilde en vreemde dingen leerde ik er kennen. Maar ik was Bombadil vergeten, zo hij werkelijk dezelfde is die lang geleden door de bossen en over de heuvels zwierf, en ook toen al was hij ouder dan de oudsten. Toen heette hij anders. Iarwain Benadar noemden wij hem, de oudste en de vaderloze. Maar sindsdien hebben andere lieden hem vele andere namen gegeven: de dwergen noemen hem Forn, de Noordelijke mensen Orald, en nog andere namen. Hij is een vreemd schepsel, maar misschien had ik hem voor de Raadsvergadering moeten uitnodigen.’

‘Hij zou niet zijn gekomen,’ zei Gandalf.

‘Zouden wij hem alsnog niet een boodschap kunnen sturen en zijn hulp inroepen?’ vroeg Erestor. ‘Het schijnt dat hij zelfs macht over de Ring heeft.’

‘Nee, zo zou ik het niet willen zeggen,’ zei Gandalf. ‘Zeg liever dat de Ring geen macht over hem heeft. Hij is zijn eigen meester. Maar hij kan de Ring zelf niet veranderen, noch zijn macht over anderen breken. En nu heeft hij zich teruggetrokken in een klein land, binnen grenzen die hij heeft afgebakend, hoewel niemand ze kan zien, en wacht wellicht tot de tijden veranderen, want daarbuiten wil hij zich niet begeven.’

‘Maar binnen die grenzen schijnt niets hem te deren,’ zei Erestor.

‘Zou hij de Ring niet willen hebben en daar bewaren, voor altijd onschadelijk?’

‘Nee,’ zei Gandalf, ‘niet uit eigen beweging. Misschien zou hij het doen als alle vrije lieden van de wereld hem erom smeekten, maar hij zou de noodzaak ervan niet inzien. En als men hem de Ring gaf, zou hij hem weldra vergeten, of, hetgeen nog waarschijnlijker is, weggooien. Dergelijke zaken hebben geen vat op zijn geest. Hij zou een bijzonder onveilige bewaker zijn; en dat alleen is al een afdoend argument.’

‘Maar in ieder geval,’ zei Glorfindel, ‘als we de Ring naar hem zouden zenden, zou dat slechts uitstel betekenen van de dag van het kwaad. Hij is ver weg. Wij zouden hem nu niet naar hem terug kunnen brengen, onvermoed, zonder door enige spion te worden gezien. En ook al zouden we het wel kunnen, de Heer der Ringen zou zijn schuilplaats weldra te weten komen en zou al zijn macht erop richten. Zou Bombadil die macht ooit alleen kunnen weerstaan? Ik denk van niet. Ik denk dat uiteindelijk, als al het andere is overwonnen, Bombadil ten slotte zal vallen, als Laatste, zoals hij de Eerste was; en dan zal de Nacht komen.’

‘Ik weet weinig van Iarwain af, behalve de naam,’ zei Galdor, ‘maar ik geloof dat Glorfindel gelijk heeft. De macht om onze Vijand te weerstaan is niet in hem, tenzij de aarde zelf een dergelijke macht bevat. Maar toch zien wij dat Sauron de heuvels kan martelen en vernietigen. De macht die nog rest, berust bij ons, hier in Imladris, of bij Círdan in de Havens, of in Lórien. Maar hebben zij de kracht, hebben wij hier de kracht om de Vijand te weerstaan, de komst van Sauron aan het einde, als al het andere is omvergeworpen?’

‘Ik bezit die kracht niet,’ zei Elrond, ‘evenmin als zij.’

‘Als dan de Ring niet voor altijd door kracht aan hem kan worden onttrokken,’ zei Glorfindel, ‘blijven ons slechts twee mogelijkheden open: hem overzee te sturen, of te vernietigen.’

‘Maar Gandalf heeft ons duidelijk gemaakt dat wij hem niet kunnen vernietigen met enigerlei vaardigheid die wij hier bezitten,’ zei Elrond. ‘En zij die achter de zee wonen, zouden hem niet willen ontvangen; ten goede of ten kwade, hij behoort in Midden-aarde thuis; het is aan ons die hier nog wonen om ermee af te rekenen.’

‘In dat geval,’ zei Glorfindel, ‘moeten wij hem in de diepte werpen en zo de leugens van Saruman waarmaken. Want het is nu wel duidelijk dat hij zelfs in de Raad al op het verkeerde pad was. Hij wist dat de Ring niet voor altijd verloren was, maar wilde dat wij dat zouden denken, omdat hij er zelf naar begon te hunkeren. Toch ligt in leugens vaak waarheid besloten: op de bodem van de zee zou hij veilig zijn.’

‘Niet veilig voor altijd,’ zei Gandalf. ‘De diepe wateren herbergen vele dingen, en zeeën en landen kunnen veranderen. En het is niet onze taak hier om slechts aan één seizoen te denken, of aan een paar mensengeslachten, of aan een voorbijgaande Era van de wereld. We moeten voor eens en altijd een einde aan deze dreiging maken, zelfs al is er geen hoop op dat wij hierin zullen slagen.’

‘En dat zullen wij niet op de wegen naar de zee vinden,’ zei Galdor. ‘Zo de terugkeer naar Iarwain te gevaarlijk wordt gevonden, dan is de vlucht naar de zee nu met de grootste gevaren omringd. Mijn hart zegt mij dat Sauron zal verwachten dat wij de westelijke weg zullen nemen wanneer hij hoort wat er gebeurd is. En dat zal weldra het geval zijn. De Negen hebben inderdaad hun paarden verloren, maar het zal niet lang duren voor zij nieuwe, snellere rossen krijgen. Alleen de afnemende macht van Gondor staat nu tussen hem en een machtige opmars langs de kusten naar het Noorden; en indien hij oprukt en de Witte Torens en de Havens aanvalt, zullen de elfen daarna wellicht geen mogelijkheid meer hebben om aan de lengende schaduwen van Midden-aarde te ontkomen.’

‘Die opmars zal nog lang worden vertraagd,’ zei Boromir. ‘Gondors macht neemt af, zegt u. Maar Gondor houdt stand en zelfs het einde van zijn kracht is nog heel sterk.’

‘Maar toch kan zijn waakzaamheid de Negen niet langer tegenhouden,’ zei Galdor. ‘En hij zal wellicht andere wegen vinden die Gondor niet bewaakt.’

‘Dan,’ zei Erestor, ‘staan ons slechts twee wegen open, zoals Glorfindel al heeft gezegd: de Ring voor eeuwig verbergen of hem vernietigen. Maar beide wegen gaan onze macht te boven. Wie zal dit raadsel voor ons oplossen?’

‘Niemand hier kan dat,’ zei Elrond ernstig. ‘Tenminste niemand kan voorspellen wat er zal gebeuren als wij deze of gene weg bewandelen. Maar het lijkt mij nu duidelijk welke de weg is die wij moeten kiezen. De westelijke weg schijnt de gemakkelijkste. Daarom moet hij worden gemeden. Die zal worden bewaakt. Te vaak zijn de elfen die richting uit gevlucht. Nu, deze keer, moeten wij een zware weg nemen, een onvoorziene weg. Daarin ligt onze hoop, als men het zo kan noemen. Om een gevaarvolle tocht te maken – naar Mordor. We moeten de Ring naar het Vuur sturen.’

Weer viel er een stilte. Zelfs in dat mooie huis, uitkijkend over een zonovergoten dal, vervuld met het geluid van heldere wateren, voelde Frodo een dodelijke angst in zijn hart. Boromir bewoog zich en Frodo keek hem aan. Hij betastte zijn grote hoorn en fronste het voorhoofd. Ten slotte sprak hij.

‘Ik begrijp dit alles niet,’ zei hij. ‘Saruman is een verrader, maar toonde hij geen glimp van wijsheid? Waarom hebt u het altijd over verbergen en vernietigen? Waarom zouden we niet denken dat de Grote Ring ons in handen is gevallen om ons te dienen in dit uur van nood? Wanneer zij hem gebruiken, zullen de Vrije Heersers van de Vrijen de Vijand zeker kunnen verslaan. Ik veronderstel dat hij dat het meeste vreest.

De mensen van Gondor zijn dapper en zullen zich nooit onderwerpen; maar ze kunnen worden verslagen. Dapperheid vereist in de eerste plaats kracht, en dan een wapen. Laat de Ring uw wapen zijn als hij zo’n macht heeft als u zegt. Neem hem en trek op naar de overwinning!’

‘Neen, helaas,’ zei Elrond. ‘We kunnen de Regerende Ring niet gebruiken. Dat weten we nu maar al te goed. Hij behoort aan Sauron toe en werd door hem alleen gemaakt, en is door en door slecht. Zijn kracht, Boromir, is te groot; niemand kan hem naar verkiezing gebruiken, alleen zij die zelf reeds grote macht bezitten. Maar voor hen bevat hij een nog dodelijker gevaar: het verlangen ernaar verderft het hart. Neem Saruman. Indien een van de Wijzen met deze Ring de Heerser van Mordor omver zou werpen, met gebruikmaking van zijn eigen kunstgrepen, zou hij zich op Saurons troon installeren waarmee een nieuwe Donkere Heerser naar voren zou komen. En dat is een reden temeer waarom de Ring moet worden vernietigd; zolang hij op de wereld is, zal hij een gevaar zijn, zelfs voor de Wijzen. Want in het begin is niets kwaad. Zelfs Sauron was dat niet. Ik ben bang om de Ring te nemen en te verbergen. Ik wil de Ring niet hebben om te gebruiken.’

‘Ik evenmin,’ zei Gandalf.

Boromir keek hen twijfelachtig aan, maar hij boog het hoofd. ‘Het zij zo,’ zei hij. ‘Dan moeten wij in Gondor vertrouwen op de wapens die wij hebben. En terwijl de Wijzen deze Ring bewaken, zullen wij in ieder geval verder strijden. Misschien dat het Zwaarddatgebroken-was het tij zal doen keren – indien de hand die het voert niet alleen een erfstuk heeft ontvangen, maar ook de kracht van de Koningen der mensen.’

‘Wie zal het zeggen,’ zei Aragorn. ‘Maar eens zullen wij het op de proef stellen.’

‘Moge die dag niet te lang worden uitgesteld,’ zei Boromir. ‘Want hoewel ik niet om hulp vraag, hebben wij die nodig. Het zou een geruststelling voor ons zijn te weten dat anderen ook vechten met alle middelen waarover zij beschikken.’

‘Wees dan gerust,’ zei Elrond. ‘Want er zijn andere machten en rijken waarvan u niet af weet, omdat ze voor u verborgen zijn. Anduin de Grote stroomt langs vele oevers eer zij Argonath en de Poorten van Gondor bereikt.’

‘Maar toch zou het goed kunnen zijn voor allen,’ zei Glóin de dwerg, ‘indien al deze krachten werden samengevoegd, en de macht van elk samen met die van andere werd gebruikt. Er zijn wellicht andere ringen, minder verraderlijk, die in onze nood zouden kunnen worden gebruikt. De Zeven zijn voor ons verloren – als Balin de ring van Thrór niet gevonden heeft, die de laatste was; niets is ervan vernomen sinds Thrór in Moria omkwam. Ik mag nu wel onthullen dat het gedeeltelijk in de hoop was die ring te vinden, dat Balin wegging.’

‘Balin zal geen enkele ring in Moria vinden,’ zei Gandalf. ‘Thrór heeft hem aan Thráin, zijn zoon, gegeven, maar Thráin niet aan Thorin. Hij werd onder martelingen van Thráin afgenomen in de kerkers van Dol Guldur. Ik kwam te laat.’

‘Ach, helaas,’ riep Glóin uit. ‘Wanneer zal de dag van onze wraak komen? Alleen de Drie zijn er nog. Hoe staat het met de drie ringen van de elfen? Bijzonder machtige Ringen, naar men zegt. Bewaren de elfenheren hen niet? Maar ook zij werden lang geleden door de Donkere Heerser gemaakt. Worden zij niet gebruikt? Ik zie hier elfenheren. Willen zij het niet zeggen?’

De elfen gaven geen antwoord. ‘Hebt u me niet verstaan, Glóin?’ vroeg Elrond. ‘De Drie werden niet door Sauron gemaakt, en evenmin heeft hij ze ooit aangeraakt. Maar over hen mag niet worden gesproken. Alleen dit mag ik nu in dit uur van twijfel zeggen. Ze zijn niet werkloos. Maar ze werden niet gemaakt als wapens voor oorlog of verovering: daarin ligt hun macht niet. Zij die ze gemaakt hebben begeerden geen macht, overheersing of bijeengegaarde rijkdom, maar begrip, scheppingsdrang en genezing om alle dingen ongerept in stand te houden. Deze dingen hebben de elfen van Midden-aarde tot op zekere hoogte bereikt, hoewel met verdriet. Maar alles dat is gewrocht door hen die de Drie gebruiken, zal leiden tot hun ondergang en hun geesten en harten zullen aan Sauron worden geopenbaard, als hij de Ene terugkrijgt. Het zou beter zijn als de Drie er nooit waren geweest. Dat is zijn doel.’

‘Maar wat zou er dan gebeuren indien de Regerende Ring zou worden vernietigd, zoals u aanraadt?’ vroeg Glóin.

‘Dat weten we niet met zekerheid,’ antwoordde Elrond droevig. ‘Sommigen hopen dat de drie ringen, die Sauron nooit heeft aangeraakt, dan vrij zouden worden, en dat zij die hen regeren, de wonden van de wereld die hij heeft veroorzaakt, zouden kunnen genezen. Maar misschien dat, wanneer de Ene is verdwenen, de Drie zullen falen, en vele schone dingen zullen verwelken en worden vergeten. Dat geloof ik.’

‘Maar alle elfen zijn bereid deze kans te wagen,’ zei Glorfindel, ‘als hierdoor Saurons macht kan worden gebroken, en de vrees voor zijn overheersing voor altijd worden weggenomen.’

‘En zo komen wij weer op de vernietiging van de Ring terug,’ zei Erestor, ‘maar toch komen wij niet verder. Welke kracht hebben wij om het Vuur te vinden waarin hij werd gesmeed? Dat is het pad van de wanhoop. Of dwaasheid, zou ik zeggen, indien de grote wijsheid van Elrond mij dit niet verbood.’

‘Wanhoop of dwaasheid?’ zei Gandalf. ‘Het is geen wanhoop, want wanhoop is slechts voor hen voor wie het einde zonder twijfel vaststaat. Bij ons is dat niet het geval. Het is wijsheid om noodzaak te erkennen, wanneer alle andere mogelijkheden zijn afgewogen, hoewel het hun die zich aan valse hoop vastklampen dwaas mag voorkomen. Welnu, laat dwaasheid onze dekmantel zijn, een sluier voor de ogen van de Vijand! Want hij is zeer wijs en weegt alle dingen nauwgezet in de weegschaal van zijn boosaardigheid. Maar de enige maat die hij kent is begeerte, begeerte naar macht; en zo beoordeelt hij alle harten. In zijn hart komt de gedachte dat iemand haar ooit zou kunnen weigeren – dat wij, nu wij de Ring bezitten, zouden proberen hem te vernietigen, nooit op. Als wij hiernaar streven, zullen wij hem buiten de waard doen rekenen.’

‘Althans enige tijd,’ zei Elrond. ‘De Weg moet worden afgelegd, maar hij zal bijzonder moeilijk zijn. En kracht noch wijsheid zal ons ver brengen. Deze queeste kan door de zwakken met evenveel hoop worden ondernomen als door de sterken. Toch gaat het vaak zo met daden die de wielen van de wereld doen draaien; kleine handen verrichten ze omdat ze dit moeten doen, terwijl de ogen van de groten op andere dingen zijn gericht.’

‘Goed, goed, meester Elrond,’ zei Bilbo plotseling. ‘Meer hoeft u niet te zeggen! Het is maar al te duidelijk waar u op zinspeelt. Bilbo, de dwaze hobbit, is dit alles begonnen, en Bilbo moet het maar liever afmaken, of zichzelf. Ik was hier bijzonder op mijn gemak, en schoot op met mijn boek. Als jullie het willen weten, ik ben juist bezig er een slot aan te maken. Ik had gedacht om te zeggen: en hij leefde daarna gelukkig tot aan het einde van zijn dagen. Het is een goed slot en het hindert niet dat het al eens eerder is gebruikt. Nu zal ik dat moeten veranderen: het ziet er niet naar uit dat het wordt vervuld, en in ieder geval is het wel duidelijk dat er nog een paar hoofdstukken bij zullen komen, als ik tijd van leven heb om ze te schrijven. Het is verschrikkelijk vervelend. Wanneer moet ik vertrekken?’

Boromir keek Bilbo verbaasd aan, maar de lach verstierf op zijn lippen toen hij zag dat alle anderen de oude hobbit met ernstige eerbied aankeken. Alleen Glóin glimlachte, maar zijn glimlach kwam van oude herinneringen.

‘Natuurlijk, mijn waarde Bilbo,’ zei Gandalf. ‘Als je deze zaak werkelijk was begonnen, zou men van je mogen verwachten dat je haar beëindigde. Maar je weet maar al te goed dat beginnen voor iedereen een te groot woord is, en dat iedere held slechts een kleine rol speelt in grote daden. Je hoeft geen buiging te maken! Hoewel het woord gemeend was, en we er niet aan twijfelen dat je al spottend een dapper aanbod doet. Maar een aanbod dat je krachten te boven gaat, Bilbo. Je kunt dit voorwerp niet terugbrengen. Het is op een ander overgegaan. Indien je mijn raad nog langer nodig hebt, zou ik zeggen dat jouw rol is uitgespeeld, tenzij als kroniekschrijver. Maak je boek af, en laat het slot onveranderd! Er is nog hoop op. Maar maak je gereed om een vervolg te schrijven wanneer zij terugkeren.’

Bilbo lachte. ‘Je hebt me nog nooit eerder een prettige raad gegeven,’ zei hij. ‘En omdat al je onaangename raadgevingen goed zijn geweest, vraag ik mij af of deze raad niet slecht is. Hoe het ook zij, ik geloof niet dat ik genoeg kracht of geluk overheb om me met de Ring bezig te houden. Hij is gegroeid, en ik niet. Maar zeg eens: wie bedoel je met zij?’

‘De boodschappers die met de Ring zullen worden gestuurd.’

‘Precies! En wie zullen dat zijn? Dat lijkt me wat deze Raad te beslissen heeft, en het enige dat er te beslissen valt. Elfen mogen dan kunnen leven van gepraat alleen en dwergen mogen grote vermoeienis kunnen verduren; maar ik ben maar een oude hobbit en mis mijn middagmaal. Kun je nu niet een paar namen bedenken? Of het misschien uitstellen tot na het eten?’

Niemand gaf antwoord. De middagbel klonk. Nog steeds zei niemand iets. Frodo keek naar alle gezichten, maar ze waren niet naar hem toe gewend. De hele Raad zat met neergeslagen ogen, als waren zij diep in gedachten verzonken. Een grote angst overviel hem alsof hij een noodlottige uitspraak verwachtte die hij allang had zien aankomen en vergeefs hoopte dat zij ten slotte nooit zou worden gedaan. Een overweldigend verlangen om rustig en vredig aan Bilbo’s zijde in Rivendel te mogen leven vervulde zijn hart. Eindelijk, met grote moeite, sprak hij en was verbaasd zijn eigen woorden te horen alsof een andere wil zijn nietige stem gebruikte. ‘Ik zal de Ring brengen,’ zei hij, ‘hoewel ik de weg niet weet.’

Elrond sloeg de ogen op en keek hem aan, en Frodo voelde dat zijn hart door de plotselinge scherpte van zijn blik werd doorboord. ‘Als ik alles wat ik heb gehoord goed begrijp,’ zei hij, ‘geloof ik dat jij bent aangewezen voor de taak, Frodo; en dat, als jij geen mogelijkheid ziet, niemand anders dat zal doen. Dit is het uur van het volk van de Gouw, waarin zij opstaan uit hun vredige velden om de torens en vergaderingen van de groten op hun grondvesten te doen schudden. Wie van alle Wijzen had dit kunnen voorzien? Of, indien ze wijs zijn, waarom zouden ze verondersteld worden het te weten totdat het uur heeft geslagen?

Maar het is een zware last. Zo zwaar, dat niemand hem een ander zou kunnen opleggen. Ik leg hem jou niet op. Maar als je hem vrijwillig op je neemt, kan ik je zeggen dat je keuze juist is; en dat, als alle machtige elfenvrienden van vroeger, Hador en Húrin en Túrin en Beren zelf verzameld waren, jouw plaats te midden van hen zou behoren te zijn.’

‘Maar u zult hem er toch zeker niet alleen op uitsturen, meester?’ riep Sam, niet in staat zich langer in te houden en opspringend uit de hoek waar hij rustig op de grond had gezeten.

‘Voorwaar, nee!’ zei Elrond, zich met een glimlach tot hem richtend. ‘Jij zult in ieder geval met hem meegaan. Het is nauwelijks mogelijk jou van hem te scheiden, zelfs wanneer hij naar een geheime vergadering wordt geroepen en jij niet.’

Sam ging weer zitten, terwijl hij bloosde en mompelde: ‘We hebben ons mooi in de nesten gewerkt, meneer Frodo,’ zei hij hoofdschuddend.

III. De Ring gaat zuidwaarts

Later die dag hielden de hobbits zelf een vergadering in Bilbo’s kamer. Merijn en Pepijn waren verontwaardigd toen ze hoorden dat Sam de Raadsvergadering was binnengeslopen en als Frodo’s reisgenoot was gekozen.

‘Het is helemaal niet eerlijk,’ zei Pepijn. ‘In plaats van hem eruit te smijten en in de boeien te sluiten, beloont Elrond hem voor zijn brutaliteit.’

‘Belonen!’ zei Frodo. ‘Ik kan me geen ergere straf voorstellen. Je denkt niet na bij wat je zegt: veroordeeld om op deze hopeloze reis te gaan, een beloning? Gisteren droomde ik dat mijn taak was volbracht en dat ik hier kon rusten, lange tijd, misschien wel voorgoed.’

‘Dat verwondert me niets,’ zei Merijn, ‘en ik wou voor je dat het mogelijk was. Maar we benijden Sam, niet jou. Als jij moet gaan, zal het voor elk van ons een straf zijn om te worden achtergelaten, zelfs in Rivendel. We hebben je een heel eind vergezeld en moeilijke tijden doorgemaakt. We willen verdergaan!’

‘Dat bedoelde ik,’ zei Pepijn. ‘Wij hobbits moeten bij elkaar blijven, en dat zullen we ook doen. Ik ga mee, tenzij ze me gevangenzetten. Er moet toch iemand met verstand in het gezelschap zijn.’

‘Dan zul jij zeker niet worden gekozen, Peregrijn Toek!’ zei Gandalf, die door het raam, dat laag bij de grond was, naar binnen keek. ‘Maar jullie maken je allemaal onnodig zorgen. Er is nog niets beslist.’

‘Niets beslist!’ riep Pepijn uit. ‘Wat hebben jullie dan allemaal uitgevoerd? Jullie zijn uren opgesloten geweest!’

‘Praten,’ zei Bilbo. ‘Er is heel wat afgepraat en iedereen had een verrassing. Zelfs de ouwe Gandalf. Ik geloof dat Legolas’ nieuwtje over Gollem hem zelfs overrompelde, hoewel hij het negeerde.’

‘Helemaal niet,’ zei Gandalf. ‘Je hebt niet opgelet. Ik had het al van Gwaihir gehoord. Als je het weten wilt, de enige werkelijke “verrassingen”, zoals jij het noemt, waren jij en Frodo en ik was de enige die niet verbaasd was.’

‘Nu, in ieder geval,’ zei Bilbo, ‘is er niets anders besloten dan dat Sam en Frodo gekozen zijn. Ik was de hele tijd al bang dat het zover zou komen, als ik werd vrijgesteld. Maar als je het mij vraagt, zal Elrond een behoorlijk aantal sturen, wanneer de verslagen binnenkomen. Zijn ze al op weg gegaan, Gandalf?’

‘Ja,’ zei de tovenaar. ‘Sommigen van de verkenners zijn al uitgezonden. En morgen gaan er nog meer. Elrond stuurt elfen en die zullen zich in verbinding stellen met de Dolers, en misschien met Thranduils volk in het Demsterwold. En Aragorn is met Elronds zonen vertrokken. Wij zullen alle omliggende landen vele lange mijlen moeten doorkruisen voordat de volgende zet wordt gedaan. Dus kop op, Frodo! Je zult hier waarschijnlijk heel lang blijven.’

‘Ach,’ zei Sam droefgeestig. ‘We zullen net lang genoeg wachten tot het winter is.’

‘Daar is niets aan te doen,’ zei Bilbo. ‘Dat is gedeeltelijk jouw schuld, Frodo, m’n jongen: omdat je met alle geweld tot mijn verjaardag wilde wachten. Een rare manier om hem te gedenken, vind ik. En niet bepaald de dag die ik zou hebben uitgekozen om de BB’en Balingshoek binnen te laten trekken. Maar het is nu eenmaal zo: je kunt nu niet tot het voorjaar wachten, en je kunt niet vertrekken voordat de verslagen binnenkomen.

Wanneer de winterkou weer bijt

en vriesnacht harde stenen splijt,

als plassen zwart zijn, bomen kaal,

biedt Wildernis een slecht onthaal.

Maar ik vrees dat dát nu juist jouw geluk zal zijn.’

‘Daar ben ik ook bang voor,’ zei Gandalf. ‘We kunnen niet op weg gaan voor we iets over de Ruiters te weten zijn gekomen.’

‘Ik dacht dat ze allemaal in de vloed waren omgekomen,’ zei Merijn.

‘Je kunt Ringgeesten niet op die manier uitroeien,’ zei Gandalf. ‘Zij bezitten de macht van hun meester en staan of vallen met hem. We hopen dat ze allen hun paarden en vermomming verloren hebben, en op die manier een tijdlang minder gevaarlijk zijn gemaakt, maar dat moeten wij met zekerheid zien te ontdekken. Ondertussen moet je proberen je zorgen te vergeten, Frodo. Ik weet niet of ik iets kan doen om je te helpen, maar ik zal je iets verklappen. Iemand zei dat er intelligentie nodig zou zijn bij het gezelschap. Hij had gelijk. Ik denk dat ik met je mee zal gaan.’

Frodo’s blijdschap over deze aankondiging was zo groot, dat Gandalf van de vensterbank afsprong, waar hij op had gezeten, zijn hoed afnam en een buiging maakte.

‘Ik zei alleen maar ik denk dat ik mee zal gaan. Reken nergens op. Elrond heeft hierin een hoop te zeggen, en ook je vriend Stapper. Wat mij eraan herinnert dat ik een afspraak met Elrond heb. Ik moet ervandoor.’

‘Hoelang denk je dat ik hier de tijd zal hebben?’ vroeg Frodo aan Bilbo toen Gandalf weg was.

‘O, ik weet het niet. Ik kan de dagen in Rivendel niet tellen,’ zei Bilbo. ‘Maar behoorlijk lang, zou ik zeggen. We kunnen heel wat goede gesprekken voeren. Wat zou je ervan zeggen mij met mijn boek te helpen en met het volgende te beginnen? Heb jij een slot bedacht?’

‘Ja, meer dan een, en die zijn allemaal somber en onprettig,’ zei Frodo.

‘O, maar dat kan niet,’ zei Bilbo. ‘Boeken moeten een goed slot hebben. Wat zou je zeggen van: en ze kwamen allemaal tot rust en woonden daarna gelukkig samen?’

‘Dat is goed, als het ooit zover komt,’ zei Frodo.

‘Ah!’ zei Sam. ‘Maar waar zullen ze wonen? Dat vraag ik me vaak af…’

De hobbits bleven nog enige tijd over de reis die achter hen lag en de gevaren die hen te wachten stonden, zitten praten en nadenken; maar het land van Rivendel was zo mooi, dat ze weldra al hun angsten en zorgen vergaten. De toekomst, goed of slecht, werd niet vergeten, maar had geen macht meer over het heden. Gezondheid en hoop sterkten hen, en ze waren tevreden met iedere goede dag die kwam, zich in iedere maaltijd en in elk woord en lied verheugend.

Zo gingen de dagen voorbij, terwijl iedere ochtend helder en mooi aanbrak en gevolgd werd door koele, klare avonden. Maar de herfst liep snel ten einde; langzaam verschoot het gouden licht tot lichtzilver, en de laatste bladeren dwarrelden van de kale bomen. De wind begon kil uit de Nevelbergen in het oosten te waaien. De Jagersmaan wies rond aan de nachtelijke hemel en joeg alle kleinere sterren op de vlucht. Maar laag in het zuiden scheen één rode ster. Iedere nacht, toen de maan weer afnam, scheen zij helderder en helderder. Frodo kon haar door zijn raam zien, ver aan de hemel, schitterend als een waakzaam oog, dat boven de bomen aan de rand van de vallei scheen.

De hobbits waren bijna twee maanden in het Huis van Elrond en november was voorbijgegaan met de laatste rafels van de herfst, en december was ook al een eind gevorderd, toen de verkenners terug begonnen te komen. Sommigen waren naar het noorden gegaan voorbij de bronnen van het Luidwater in de Reuzenheide; anderen waren naar het westen gegaan, en met behulp van Aragorn en de Dolers hadden zij de landen verkend ver achter de Grijsvloed, tot helemaal aan Tharbad, waar de oude Noorderweg de rivier kruiste bij een verwoeste stad. Velen waren naar het zuiden en oosten gegaan en sommigen van hen waren de Bergen doorgetrokken en het Demsterwold binnengegaan, terwijl anderen de pas bij de bron van de Lisrivier hadden beklommen, in Wilderland waren gekomen, over de Irisvelden waren getrokken en op die manier ten slotte het oude huis van Radagast in Rhosgobel hadden bereikt. Radagast was er niet en zij waren over de hoge pas, die de Trap van Deemril werd genoemd, teruggekeerd. De zonen van Elrond, Elladan en Elrohir, keerden als laatsten terug. Zij hadden een lange reis gemaakt: via de Zilverlei naar een vreemd land, maar over hun zaken wilden zij met niemand anders dan Elrond spreken.

In geen enkel gewest hadden de boodschappers enig teken of nieuws van de Ruiters of andere Dienaren van de Vijand gezien of gehoord. Zelfs van de adelaars van de Nevelbergen hadden zij niets nieuws vernomen. Men had niets van Gollem gezien of gehoord; maar de wilde wolven verzamelden zich nog steeds en waren weer ver aan de bovenloop van de Grote Rivier op jacht.

Drie van de zwarte paarden had men verdronken in de overstroomde Voorde aangetroffen. Op de rotsen van de stroomversnellingen verder weg had men de karkassen van nog vijf andere paarden gevonden, en ook een lange zwarte mantel, gescheurd en gerafeld. Van de Zwarte Ruiters viel geen ander spoor te bekennen en nergens werd hun aanwezigheid gevoeld. Het scheen dat zij uit het noorden waren verdwenen.

‘Wij weten tenminste wat er van acht van de Negen is geworden,’ zei Gandalf. ‘We moeten er niet al te zeer op vertrouwen, maar ik denk dat we nu mogen hopen dat de Ringgeesten zijn verspreid, en gedwongen zijn geweest om zo goed mogelijk naar hun meester in Mordor terug te keren, leeg en vormloos.

Indien dat zo is, zal het nog wel even duren voor zij de jacht kunnen hervatten. Natuurlijk heeft de Vijand andere dienaren, maar die zullen helemaal naar de grenzen van Rivendel moeten reizen voordat ze ons spoor kunnen ontdekken. En als we voorzichtig doen, zal het moeilijk te vinden zijn. Maar we moeten ons vertrek geen ogenblik langer uitstellen.’

Elrond riep de hobbits bij zich. Hij keek Frodo ernstig aan. ‘De tijd is gekomen,’ zei hij. ‘Als de Ring op weg moet gaan, moet het snel gebeuren. Maar zij die meegaan moeten er niet op rekenen dat hun expeditie zal worden ondersteund door oorlog of geweld. Zij moeten het domein van de Vijand betreden, waar zij ver van elke hulp verwijderd zijn. Blijf je nog altijd bij je woord, Frodo, dat jij de Drager van de Ring wilt zijn?’

‘Ja,’ zei Frodo. ‘Ik zal met Sam gaan.’

‘Dan kan ik jullie niet veel helpen, zelfs niet met raad,’ zei Elrond. ‘Ik kan heel weinig van jullie weg voorzien; en hoe jullie taak volbracht moet worden weet ik niet. De Schaduw is nu naar de voet van de Bergen gekropen, en nadert zelfs de grenzen van de Grijsvloed; en al wat onder die Schaduw ligt is duister voor mij. Jullie zullen vele vijanden ontmoeten, sommigen openlijk, anderen in vermomming; en misschien zul je onderweg vrienden tegenkomen wanneer je ze het minst verwacht. Ik zal waar mogelijk boodschappen uitzenden, aan hen die ik ken in de wijde wereld; maar zo gevaarlijk zijn de landen nu geworden dat sommige wellicht niet aan zullen komen, of er niet eerder zullen aankomen dan jullie zelf.

En ik zal Reisgenoten voor je kiezen om met jullie mee te gaan, voorzover zij dat willen of het fortuin dit toestaat. Hun aantal moet gering zijn, want jullie hoop ligt in snelheid en geheimhouding. Als ik een troep gewapende elfen uit de Dagen van Weleer had, zou dit weinig baten, maar alleen de macht van Mordor opwekken. Het Gezelschap van de Ring zal uit Negen personen bestaan; en de Negen Lopers zullen het opnemen tegen de Negen Ruiters, die slecht zijn. Jij en je trouwe dienaar zullen worden vergezeld door Gandalf, want dit zal zijn grote taak worden en misschien wel het einde van zijn arbeid.

Verder zullen zij de andere Vrije Volken van de Wereld vertegenwoordigen: elfen, dwergen en mensen. Legolas zal voor de elfen gaan en Gimli, zoon van Glóin, voor de dwergen. Zij zijn bereid om je in ieder geval tot aan de passen van de Bergen te vergezellen, en misschien nog wel verder. Voor de mensen zal Aragorn, zoon van Arathorn, je vergezellen, want hij is ten nauwste bij de Ring van Isildur betrokken.’

‘Stapper!’ riep Frodo uit.

‘Ja,’ zei hij glimlachend. ‘Ik vraag opnieuw verlof om je metgezel te zijn, Frodo.’

‘Ik zou je hebben gesmeekt mee te gaan,’ zei Frodo, ‘maar ik dacht dat je met Boromir naar Minas Tirith ging.’

‘Dat ga ik ook,’ zei Aragorn. ‘En het Zwaard-dat-werd-gebroken zal opnieuw worden gesmeed voor ik ten strijde trek. Maar jullie weg en onze weg vallen vele honderden mijlen samen. Daarom zal Boromir ook deel van het Gezelschap uitmaken. Hij is een dapper man.’

‘Er moeten er nog twee meer worden gevonden,’ zei Elrond. ‘Daar moet ik nog over nadenken. Misschien vind ik er een paar onder mijn hofhouding die het mij goeddunkt te zenden.’

‘Maar dan is er geen plaats voor ons over!’ riep Pepijn ontsteld uit. ‘Wij willen niet worden achtergelaten. Wij willen met Frodo mee!’

‘Dat komt omdat je niet begrijpt en je niet kunt voorstellen wat je te wachten staat,’ zei Elrond.

‘Dat kan Frodo ook niet,’ zei Gandalf, die Pepijn onverwachts steunde. ‘En geen van ons kan dat duidelijk zien. Het is waar dat deze hobbits niet zouden durven gaan als zij het gevaar beseften. Maar ze zouden toch willen gaan, of wensen dat ze de moed hadden, en zich schamen en ongelukkig zijn. Ik denk, Elrond, dat het in dit geval beter is op hun vriendschap dan op grote wijsheid te vertrouwen. Zelfs als je een elfenvorst, zoals Glorfindel, voor ons zou kiezen, zou hij de Donkere Toren niet kunnen bestormen, of de Weg naar het Vuur openleggen met de macht die hij bezit.’

‘Je spreekt in ernst,’ zei Elrond, ‘maar ik twijfel. De Gouw, stel ik mij voor, is nu niet vrij van gevaar, en ik had gedacht deze twee als boodschappers terug te sturen om te doen wat zij kunnen, volgens de gewoonte van hun land, om het volk voor het gevaar te waarschuwen. In ieder geval ben ik van oordeel dat de jongste van de twee, Peregrijn Toek, moet achterblijven. Mijn hart is ertegen dat hij gaat.’

‘Dan, meester Elrond, zult u me gevangen moeten zetten, of me in een zak naar huis sturen. Want ik zal hoe dan ook het Gezelschap volgen.’

‘Dan zij het zo. Jullie zullen gaan,’ zei Elrond en hij zuchtte. ‘Nu is het getal van Negen vol. Over zeven dagen moeten de Reisgenoten vertrekken.’

Het zwaard van Elendil werd opnieuw door elfensmeden gesmeed en op het staal werd een devies van zeven sterren tussen de halvemaan en de stralende zon afgebeeld, en daaromheen waren vele runen geschreven; want Aragorn, de zoon van Arathorn, trok ten strijde naar de grenzen van Mordor. Heel fonkelend was dat zwaard toen het weer heel was gemaakt; het licht van de zon scheen er roodglanzend in, en het licht van de maan scheen koud, en zijn snede was hard en scherp. En Aragorn gaf het een nieuwe naam en noemde het Andúril, Vlam van het Westen.

Aragorn en Gandalf wandelden samen of zaten te spreken over hun tocht en de gevaren die zij zouden ontmoeten, en ze bogen zich over de geschiedkundige en geïllustreerde boeken en kaarten die zich in Elronds huis bevonden. Soms was Frodo bij hen, maar hij stelde zich tevreden met op hun leiding te vertrouwen, en hij bracht zoveel mogelijk tijd met Bilbo door.

Die laatste dagen zaten de hobbits ’s avonds samen in de Vuurzaal, en daar hoorden ze onder de vele verhalen die volledig werden verteld, het lied van Beren en Lúthien en de verwerving van het Grote Juweel; maar overdag, terwijl Merijn en Pepijn eropuit waren, kon men Frodo en Sam met Bilbo in diens eigen kamertje aantreffen. Dan las Bilbo gedeelten voor uit zijn boek (dat nog erg onvolledig leek) of fragmenten van zijn verzen, of maakte aantekeningen van Frodo’s avonturen.

Op de ochtend van de laatste dag was Frodo met Bilbo alleen en de oude hobbit haalde van onder zijn bed een houten kist tevoorschijn. Hij opende het deksel en rommelde er wat in.

‘Hier is je zwaard,’ zei hij. ‘Maar het was gebroken, weet je. Ik heb het meegenomen om het veilig te bewaren, maar ik ben vergeten te vragen of de smeden het konden herstellen. Geen tijd nu. Dus dacht ik dat jij dit misschien zou willen hebben, begrijp je?’

Uit de kist haalde hij een klein zwaard in een versleten leren schede. Toen trok hij het eruit, en het gepoetste, goed onderhouden staal schitterde plotseling koud en fel. ‘Dit is Prik,’ zei hij, en stak het zonder veel moeite diep in een houten balk.

‘Neem het als je wilt, ik zal het vermoedelijk niet meer nodig hebben.’

Frodo aanvaardde het dankbaar.

‘En dan is dit er ook nog,’ zei Bilbo, terwijl hij een pak tevoorschijn haalde dat nogal zwaar scheen te zijn voor de omvang ervan. Hij wikkelde verscheidene lagen oude lappen los en hield een klein hemd van maliën omhoog. Het was zeer dicht geweven van vele ringen, bijna even soepel als linnen, koud als ijs en harder dan staal. Het blonk als zilver in het maanlicht en was met witte juwelen afgezet. Er hoorde een gordel van paarlen en kristal bij.

‘Het is een mooi ding, vind je niet?’ vroeg Bilbo, terwijl hij het in het licht bewoog. ‘En nuttig ook. Het is mijn dwergenmaliënkolder die ik van Thorin heb gekregen. Ik heb hem uit Grotedelft teruggehaald voor ik op weg ging en hem bij mijn bagage gepakt. Ik heb alle herinneringen aan mijn Reis meegebracht, behalve de Ring. Maar ik verwachtte niet dat ik dit zou gebruiken, en ik heb hem nu niet nodig, behalve om af en toe eens naar te kijken. Hij weegt bijna niets als je hem aan hebt.’

‘Ik zou er – nu, ik geloof niet dat hij me zou staan,’ zei Frodo.

‘Precies wat ik zelf ook zei,’ zei Bilbo. ‘Maar dat is niet belangrijk. Je kunt hem onder je bovenkleren dragen. Vooruit. Dat is een geheim tussen ons tweeën. Je moet het aan niemand anders vertellen! Maar ik zou me gelukkiger voelen als ik wist dat jij hem droeg. Ik heb het idee dat zelfs de dolken van de Zwarte Ruiters erop zouden afketsen,’ zei hij heel zacht.

‘Goed, dan wil ik hem wel hebben,’ zei Frodo. Bilbo hielp hem erin en bevestigde Prik aan de schitterende gordel, en toen trok Frodo er zijn oude verschoten broek, tuniek en jas over aan.

‘Je ziet eruit als een gewone hobbit,’ zei Bilbo. ‘Maar er steekt meer onder dan je zo zou denken. Ik wens je veel geluk!’ Bilbo draaide zich om en keek uit het raam en probeerde een wijsje te neuriën.

‘Ik kan je niet genoeg bedanken voor dit alles en voor al je vriendelijkheid die je me in het verleden hebt betoond, Bilbo,’ zei Frodo.

‘Doe geen moeite!’ zei de oude hobbit, terwijl hij zich omdraaide en hem op de rug sloeg. ‘Au!’ riep hij uit. ‘Je bent nu te hard om te slaan! Maar het is nu eenmaal zo: hobbits moeten elkaar helpen, en vooral Balingsen. Het enige wat ik jou vraag is, pas zo goed op jezelf als je kunt en breng zoveel mogelijk nieuws mee terug, en verder liedjes of verhalen die je hoort. Ik zal mijn best doen mijn boek voor je terugkeer af te hebben. Ik zou graag het tweede boek schrijven, als ik gespaard word.’

Hij zweeg, keerde zich weer naar het raam en zong zacht:

Ik zit nu bij het vuur en denk

aan dingen velerlei,

aan weidebloemen, vlinders licht,

in zomers, lang voorbij.

Aan bladeren geel en herfstdraad,

voorbij thans menig jaar,

met ochtendmist en zilvren Zon

en ’t windje in mijn haar.

Ik zit nu bij het vuur en denk:

hoe zal de wereld zijn

als winter zonder voorjaar komt,

voor altijd mijn domein.

Want zoveel is er nog dat ik

nog nimmer heb aanschouwd:

er is een ander groen in elk

voorjaar en ieder Woud.

Ik zit nu bij het vuur en denk

aan lieden zonder tal,

en hen die ’n wereld zullen zien

die ik nooit kennen zal.

En steeds maar moet ik denken aan

de tijden van weleer –

ik luister of ik voeten hoor

of stemmen, teruggekeerd.

Het was een koude grijze dag aan het einde van december. De oostenwind gierde door de kale takken van de bomen en ging tekeer in de donkere dennenbomen op de heuvels. Wolkenflarden joegen donker en laag door de lucht. Toen de sombere schaduwen van de vroege avond begonnen te vallen, gingen de Reisgenoten zich gereedmaken om te vertrekken. Ze zouden bij het invallen van de schemering op weg gaan, want Elrond had hun aangeraden om zoveel mogelijk onder dekking van de nacht te reizen, tot ze ver van Rivendel vandaan zouden zijn.

‘Jullie moeten de vele ogen van de dienaren van Sauron vrezen,’ zei hij. ‘Ik twijfel er niet aan of het nieuws over de nederlaag van de Ruiters heeft hem al bereikt, en hij zal van toorn vervuld zijn. Weldra zullen zijn spionnen nu te voet en op vleugels door de noordelijke landen trekken. Zelfs moeten jullie onderweg goed op de lucht boven jullie letten.’

De Reisgenoten namen weinig wapentuig mee, want hun hoop lag in heimelijkheid en niet in het gevecht. Aragorn had Andúril, maar geen ander wapen, en hij was slechts gekleed in verschoten groen en bruin, als een Doler in de wildernis. Boromir had een lang zwaard van hetzelfde model als Andúril, maar minder oud, en hij had ook een schild en zijn oorlogshoorn.

‘Luid en klaar schalt hij in de dalen van de heuvels,’ zei hij, ‘en laat dan alle vijanden van Gondor maar vluchten!’ En terwijl hij hem aan zijn lippen zette, gaf hij een krachtige stoot en de echo’s schalden van rots tot rots, en allen die het in Rivendel hoorden sprongen overeind.

‘Je mag je wel goed bedenken voor je die hoorn weer laat schallen, Boromir,’ zei Elrond, ‘totdat je weer voor de grenzen van je land staat en dringende noodzaak het gebiedt.’

‘Misschien,’ zei Boromir. ‘Maar ik heb mijn hoorn altijd doen klinken bij een vertrek, en hoewel wij straks misschien in de schaduwen lopen, weiger ik als een dief in de nacht weg te sluipen.’

Gimli was de enige die openlijk een kort hemd van stalen ringen droeg, want dwergen bekommeren zich niet om lasten; en aan zijn riem hing een bijl met brede kling. De jongere hobbits droegen de zwaarden die zij uit de grafheuvel hadden genomen, maar Frodo nam alleen Prik mee en zijn maliënkolder bleef, zoals Bilbo had gewild, verborgen. Gandalf droeg zijn staf, maar aan zijn zijde was het elfenzwaard Glamdring gegespt, de tegenhanger van Orcrist, dat nu op Thorins borst rustte onder de Eenzame Berg.

Allen waren door Elrond goed voorzien van dikke warme kleren en hun buizen en mantels waren met bont gevoerd. Extra etensvoorraden, kleren, dekens en andere benodigdheden waren op een pony geladen, en wel het arme beest dat ze uit Breeg hadden meegenomen.

Het verblijf in Rivendel had een wonderbaarlijke verandering in hem teweeggebracht; zijn huid glansde en hij scheen de kracht van de jeugd te bezitten. Het was Sam die erop had gestaan hem te kiezen, zeggend dat Willem, zoals hij hem noemde, zou wegkwijnen als hij niet mee mocht.

‘Dat beest kan bijna praten,’ zei hij, ‘en zou ook praten als hij nog veel langer hier bleef. Hij keek mij even duidelijk aan als meneer Pepijn het zou kunnen zeggen: als je me niet mee laat gaan, Sam, zal ik uit mezelf volgen.’ Dus ging Willem mee als lastdier, maar hij was de enige van de Reisgenoten die niet terneergeslagen scheen.

Ze hadden afscheid genomen in de grote zaal bij het vuur, en ze wachtten nu alleen nog op Gandalf, die nog niet het huis uit gekomen was. Een schijnsel van vuur kwam uit de open deuren, en gedempte lichten brandden achter vele ramen. Bilbo, in een mantel gehuld, stond zwijgend op de stoep naast Frodo. Aragorn zat met het hoofd gebogen op de knieën; alleen Elrond besefte ten volle wat dit uur voor hem betekende. De anderen waren als grijze gestalten in de duisternis zichtbaar.

Sam stond naast de pony op zijn tanden te zuigen, en humeurig in de duisternis te turen, waar de rivier in de diepte over de stenen bulderde; zijn verlangen naar avontuur had een dieptepunt bereikt. ‘Willem, m’n jongen,’ zei hij. ‘Je had niet met ons moeten aanpappen. Je had hier kunnen blijven en het beste hooi kunnen eten tot het nieuwe gras komt.’ Willem zwaaide met zijn staart, maar zei niets.

Sam verschoof het pak op zijn rug, en ging in gedachten nog vlug even alle dingen na die hij erin had gestouwd, zich afvragend of hij soms iets vergeten was: zijn voornaamste schat, zijn kookgerei; en het kleine busje met zout dat hij altijd bij zich had en bijvulde wanneer hij kon; een behoorlijke voorraad pijpkruid (maar zeker niet half genoeg); vuursteen en tondeldoos, wollen broek, linnengoed, verschillende kleine bezittingen van zijn meester die Frodo vergeten had en Sam had opgeborgen om ze triomfantelijk tevoorschijn te kunnen halen als ze nodig zouden zijn. Hij ging alles stuk voor stuk na.

‘Touw,’ mompelde hij. ‘Geen touw! En gisteravond heb je nog bij jezelf gezegd: “Wat denk je van een stuk touw, Sam. Je zult het nodig hebben als je het niet bij je hebt.” En ik zal het nodig hebben. Ik kan het nu niet meer krijgen.’

Op dat ogenblik kwam Elrond met Gandalf naar buiten, en hij riep de Reisgenoten bij zich. ‘Dit is mijn laatste woord,’ zei hij zacht. ‘De Drager van de Ring gaat op weg op de queeste van de Doemberg. Hij is de enige met een opdracht: noch de Ring weg te werpen, noch aan enige dienaar van de Vijand te overhandigen, of hem door iemand te doen aanraken, behalve door leden van het Reisgenootschap en de Raad, en dan alleen maar in geval van uiterste nood. De anderen gaan met hem mee als vrije metgezellen om hem onderweg bij te staan. Jullie mogen dralen of terugkomen, of je op zijpaden begeven, al naar het lot het toestaat. Hoe verder je gaat, des te minder gemakkelijk zal het zijn je terug te trekken; niettemin is er geen eed of band die jullie dwingt verder te gaan dan jullie willen. Want jullie kennen de sterkte van je hart niet en kunnen niet voorzien wat elk van jullie onderweg zal tegenkomen.’

‘Trouweloos is hij die vaarwel zegt wanneer de weg donkerder wordt,’ zei Gimli.

‘Misschien,’ zei Elrond, ‘maar laat hij die de avond niet heeft zien vallen, niet beloven zich in de duisternis te begeven.’

‘Maar het gezworen woord kan het angstige hart sterkte geven,’ zei Gimli.

‘Of breken,’ zei Elrond. ‘Kijk niet te ver vooruit! Maar ga nu met goede moed! Vaarwel, en moge de zegen van elfen en mensen en alle Vrije Lieden jullie vergezellen! Mogen de sterren jullie gezicht beschijnen!’

‘Suc… succes!’ riep Bilbo, stotterend van de koude. ‘Ik denk niet dat je een dagboek zult kunnen bijhouden, Frodo, m’n jongen, maar ik verwacht een volledig verslag als je terug bent. En blijf niet te lang weg! Vaarwel!’

Vele anderen van Elronds hofhouding stonden in de schaduwen en sloegen hun vertrek gade, hun met zachte stem vaarwel zeggend. Er klonk geen lach, en geen lied of muziek. Ten slotte draaiden ze zich om en vervaagden geluidloos in de schemering.

Ze staken de Brug over en volgden langzaam de slingerende steile paden die uit de gekloofde vallei van Rivendel leidden: en ten slotte bereikten ze de hooggelegen heide, waar de wind door de struikjes snerpte. Toen, met een laatste blik op het Laatste Huiselijke Huis dat beneden hen twinkelde, liepen ze weg, ver de nacht in.

Bij de Voorde van de Bruinen verlieten ze de Weg, sloegen naar het zuiden af, en volgden smalle paden door de golvende velden. Het was hun bedoeling deze koers ten westen van de Bergen vele mijlen en dagenlang aan te houden. Het land was veel woester en kaler dan in de groene vallei van de Grote Rivier in Wilderland, aan de andere kant van de keten, en ze zouden slechts langzaam vorderen, maar op die manier hoopten ze aan de aandacht van slecht gezinde ogen te ontsnappen. De spionnen van Sauron waren tot nu toe zelden in dit onherbergzame land gezien, en de paden waren weinig bekend, behalve aan de bewoners van Rivendel.

Gandalf ging voorop, en naast hem liep Aragorn, die dit land zelfs in het donker kende. De anderen volgden achter elkaar en Legolas, die scherpe ogen had, vormde de achterhoede. Het eerste gedeelte van hun reis was moeilijk en somber, en Frodo herinnerde zich er weinig van, behalve de wind. Vele zonloze dagen lang woei er een ijzige wind uit de Bergen in het oosten, en geen kledingstuk scheen zijn tastende vingers te kunnen buitensluiten. Hoewel de Reisgenoten goedgekleed waren, voelden ze zich zelden warm, of ze nu in beweging waren of rustten. Ze sliepen onrustig midden op de dag, in een holte in het landschap, of verscholen onder doornstruiken, die op vele plaatsen in dichte bosjes groeiden. Laat in de namiddag werden zij door de wacht gewekt en aten hun hoofdmaaltijd: in de regel koud en ongezellig, want ze konden zelden het risico van een vuur nemen. ’s Avonds gingen ze weer verder, altijd zo ver mogelijk naar het zuiden als ze een weg konden vinden.

Eerst scheen het de hobbits toe dat zij, hoewel ze liepen en voortstrompelden tot ze moe waren, slechts als slakken vooruit kropen, en niet verder kwamen. Iedere dag zag het landschap er vrijwel eender uit als de vorige. Toch kwamen de bergen steeds dichterbij. Ten zuiden van Rivendel rezen ze steeds hoger op en bogen zich naar het westen; en rond de voet van de bergketen ontrolde zich een steeds weidser landschap van dorre heuvels en diepe dalen, gevuld met onstuimige wateren. Paden waren schaars en slingerend en leidden vaak slechts naar de rand van een ravijn of naar verraderlijke moerassen.

Ze waren veertien dagen onderweg, toen het weer veranderde. De wind nam plotseling af en draaide toen naar het zuiden. De snel zeilende wolken trokken op en smolten weg, en de zon kwam tevoorschijn, bleek en helder. Aan het einde van een lange strompelende nachtelijke mars brak er een koude klare ochtend aan. De reizigers bereikten een lage bergkam gekroond met oude hulstbomen, waarvan de grijsgroene stammen uit de stenen van de heuvels zelf gevormd schenen. Hun donkere bladeren glansden en hun bessen gloeiden rood in het licht van de opgaande zon.

In het zuiden kon Frodo de vage omtrekken van hoge bergen zien, die nu midden op het pad schenen te staan dat de Reisgenoten volgden. Links van deze hoge keten verhieven zich drie toppen: de hoogste en dichtstbijzijnde stak omhoog als een tand met een top van sneeuw; zijn grote, kale noordelijke steilte was nog grotendeels in de schaduw verborgen, maar waar het zonlicht er schuin op viel, gloeide hij rood.

Gandalf stond naast Frodo en tuurde met zijn hand boven zijn ogen. ‘We kunnen tevreden zijn,’ zei hij. ‘Wij hebben de grenzen bereikt van het land dat de mensen Hulst noemen; vele elfen hebben hier in gelukkiger tijden gewoond toen het Eregion heette. We hebben hemelsbreed honderdvijfendertig mijl afgelegd, hoewel onze voeten heel wat meer mijlen hebben gelopen. Het land en het weer zullen nu milder zijn, maar misschien des te gevaarlijker.’

‘Gevaarlijk of niet, een echte zonsopgang is bijzonder welkom,’ zei Frodo, zijn kap achterover gooiend terwijl hij het ochtendlicht op zijn gezicht liet vallen.

‘Maar wij hebben de bergen voor ons,’ zei Pepijn. ‘We moeten vannacht naar het oosten zijn gegaan.’

‘Nee,’ zei Gandalf. ‘Maar je kunt veel verder zien in dit heldere licht. Achter die toppen buigt de keten zich naar het zuidwesten. Er zijn vele landkaarten in Elronds huis, maar ik veronderstel dat jullie er niet aan hebben gedacht om ze eens te bekijken.’

‘Ja, dat heb ik wel gedaan, af en toe,’ zei Pepijn, ‘maar ik herinner ze me niet. Frodo heeft een beter hoofd voor dergelijke dingen.’

‘Ik heb geen kaart nodig,’ zei Gimli, die er met Legolas aankwam, en voor zich uitstaarde met een vreemd licht in zijn diepliggende ogen. ‘Daar ligt het land waar onze vaderen vroeger werkten, en wij hebben die bergen op vele metalen en stenen voorwerpen afgebeeld, en ze leven ook voort in vele liederen en verhalen. Zij verheffen zich hoog in onze dromen: Baraz, Zirak en Shathûr.

Slechts één keer eerder heb ik ze toen ik wakker was van ver gezien, maar ik ken hen en hun namen, want daaronder ligt Khazad-dûm, de Dwergenkrocht, die nu de Zwarte Schacht heet, Moria in de elfentaal. Verder weg staan Barazinbar, de Roodhorn, de wrede Caradhras; en daarachter Zilvertijn, en Wolkenhoofd; Celebdil de Witte en Fanuidhol de Grijze, die wij Zirakzigil en Bundushathûr noemen.

Daar vertakken de Nevelbergen zich, en tussen hun armen in ligt de diep beschaduwde vallei die wij niet kunnen vergeten, Azanulbizar, het Deemrildal, dat de elfen Nanduhirion noemen.’

‘We zijn op weg naar het Deemrildal,’ zei Gandalf. ‘Als wij de pas beklimmen, die de Roodhornpas wordt genoemd, aan de andere kant van de Caradhras, zullen we bij de Deemriltrap komen die naar het diepe dal van de dwergen leidt. Daar ligt het Spiegelmeer, en daar ontspringt de rivier de Zilverlei aan zijn ijskoude bronnen.’

‘Donker is het water van Kheled-zâram,’ zei Gimli, ‘en koud zijn de bronnen van Kibil-nâla. Mijn hart beeft bij de gedachte dat ik ze wellicht spoedig zal zien.’

‘Moge de aanblik ervan je vreugde schenken, mijn waarde dwerg!’ zei Gandalf. ‘Maar wat je ook doet, we kunnen in ieder geval niet in dat dal blijven. We moeten langs de Zilverlei door de geheimzinnige bossen gaan, en zo naar de Grote Rivier en dan – ’ Hij zweeg.

‘Ja, en waarheen dan?’ vroeg Merijn.

‘Naar het doel van de reis – uiteindelijk,’ zei Gandalf. ‘We kunnen niet te ver vooruitzien. Laten we blij zijn dat de eerste etappe veilig achter ons ligt. Ik denk dat we hier zullen rusten, niet alleen vandaag, maar ook vannacht. Hulst heeft iets gezonds. Er moet wel veel kwaad over een land komen voordat het de elfen helemaal vergeet, als ze daar eens hebben gewoond.’

‘Dat is waar,’ zei Legolas. ‘Maar de elfen van dit land en van een ras dat ons, bosvolk, vreemd was en de bomen en het gras herinneren zich hen nu niet. Alleen hoor ik de stenen om hen treuren: diep dolven zij ons, schoon wrochtten zij ons, hoog bouwden zij ons, maar zij zijn weggegaan. Ze zijn weggegaan. Zij zijn lang geleden naar de Havens vertrokken.’

Die ochtend ontstaken ze een vuur in een diepe holte, verhuld door grote hulststruiken, en hun avondmaal/ontbijt was vrolijker dan het was geweest sinds ze op weg waren gegaan. Daarna hadden zij geen haast om naar bed te gaan, want ze verwachtten de hele nacht te kunnen slapen en waren niet van plan om voor de avond van de volgende dag weer op pad te gaan. Alleen Aragorn was zwijgzaam en rusteloos. Na enige tijd verliet hij de Reisgenoten en liep naar de rand: daar bleef hij in de schaduw van een boom naar het zuiden en westen staren, met opgeheven hoofd, alsof hij luisterde. Toen keerde hij terug naar de rand van het begroeide dal en keek op de anderen neer, die aan het lachen en praten waren.

‘Wat is er aan de hand, Stapper?’ riep Merijn hem toe. ‘Waar kijk je naar? Mis je de oostenwind?’

‘Nee, allerminst,’ antwoordde hij. ‘Maar ik mis wel iets. Ik ben in vele jaargetijden in het land Hulst geweest. Er wonen hier geen lieden meer, maar er leven hier altijd vele andere schepselen, vooral vogels. Maar nu zwijgt alles, behalve jullie. Ik kan het voelen. Mijlen in de omtrek is er geen enkel geluid, en jullie stemmen schijnen de grond tot een klankbord te maken. Ik begrijp er niets van.’

Gandalf keek plotseling belangstellend op. ‘Maar wat denk je dat de reden is?’ vroeg hij. ‘Is het iets anders dan verbazing om vier hobbits te zien – om van de rest van ons nog maar te zwijgen – waar mensen zo zelden worden gezien of gehoord?’

‘Hopelijk is dat de verklaring,’ antwoordde Aragorn. ‘Maar ik heb een gevoel van waakzaamheid en van angst, dat ik hier nog nooit eerder heb gehad.’

‘Dan moeten we voorzichtiger zijn,’ zei Gandalf. ‘Als je een Doler bij je hebt, is het raadzaam hem gehoor te schenken, vooral als die Doler Aragorn is. We moeten ophouden met luid te praten, stil rusten, en een wacht uitzetten.’

Het was die dag Sams beurt om als eerste de wacht te houden, maar Aragorn kwam hem gezelschap houden. De anderen vielen in slaap. Toen werd de stilte groter totdat zelfs Sam haar voelde. De ademhaling van de slapers was duidelijk te horen. Het zwiepen van de staart van de pony, en nu en dan de bewegingen van zijn poten, werden luide geruchten. Sam kon zijn eigen botten horen kraken als hij zich bewoog. Een doodse stilte omringde hem, en boven alles welfde zich een helderblauwe hemel, terwijl de zon in het oosten opkwam. Ver weg in het zuiden kwam een donkere vlek opzetten, werd groter en woei naar het noorden als een vliegende rooksliert op de wind.

‘Wat is dat, Stapper? Het ziet er niet uit als een wolk,’ fluisterde Sam tegen Aragorn. Deze gaf geen antwoord; hij tuurde aandachtig naar de hemel; maar het duurde niet lang eer Sam zelf kon zien wat er naderde. Zwermen vogels, die met grote snelheid vlogen, cirkelden aan één stuk door in het rond en bewogen zich kriskras boven het land alsof zij iets zochten; en ze kwamen geleidelijk dichterbij.

‘Ga platliggen en verroer je niet,’ siste Aragorn, terwijl hij Sam in de schaduw van een hulstbosje trok; want een hele troep vogels had zich plotseling van de menigte afgescheiden en kwam, laag vliegend, recht op de rand af. Sam dacht dat het een groot soort kraaien was. Toen ze over hen heen vlogen, in een zo nauw aaneengesloten formatie, dat hun donkere schaduw hen over de grond volgde, hoorden zij één rauwe kras.

Pas toen ze in de verte waren verdwenen, in het noorden en westen, en de hemel weer helder was, kwam Aragorn overeind. Toen sprong hij op en ging Gandalf wakker maken.

‘Zwermen zwarte kraaien vliegen over het hele land tussen de Bergen en de Grijsvloed,’ zei hij, ‘en ze zijn over Hulst gevlogen. Ze horen hier niet thuis, het zijn crebain uit Fangorn en Donkerland. Ik weet niet wat ze in hun schild voeren; misschien is er beroering in het zuiden waar ze voor vluchten, maar ik vermoed dat ze het land bespioneren. Ik heb ook vele haviken hoog in de lucht zien vliegen. Ik ben van mening dat we vanavond verder moeten trekken. Hulst is niet langer gezond voor ons; het wordt bespied.’

‘In dat geval de Roodhornpas ook,’ zei Gandalf, ‘en ik kan me niet voorstellen hoe we daarover kunnen trekken zonder te worden opgemerkt. Maar laat ons daar niet aan denken tot het zover is. Wat het op weg gaan zodra het donker is betreft, ik vrees dat je gelijk hebt.’

‘Gelukkig heeft ons vuur weinig rook gemaakt en brandde het maar zacht voor de crebain kwamen,’ zei Aragorn. ‘Het moet worden gedoofd en niet meer worden aangestoken.’

‘Dat is nou beroerd; wat een ellende,’ zei Pepijn. Het nieuws – geen vuur en vannacht weer lopen – was hem medegedeeld, zodra hij aan het einde van de middag wakker werd. ‘Allemaal vanwege een troep kraaien! Ik had me zo verheugd op een echt goede maaltijd vanavond: iets warms.’

‘Nu, je kunt je blijven verheugen,’ zei Gandalf. ‘Misschien heb je vele onverwachte feestmaaltijden in het vooruitzicht. Zelf zou ik graag op mijn gemak een pijp willen roken en warmere voeten willen hebben. We zijn in ieder geval van één ding zeker: het zal warmer worden als we in het zuiden komen.’

‘Het zou me niets verbazen als het te warm werd,’ mompelde Sam tegen Frodo. ‘Maar ik vind dat het tijd begint te worden dat we eens iets van die Vuurberg en het einde van onze weg zagen, zogezeid. Ik dacht eerst dat die Roodhorn, of hoe hij ook heten mag, het misschien zou zijn, totdat Gimli een duit in het zakje deed. Over die dwergentaal moet je wel je tong breken!’

Landkaarten zeiden Sam niets en alle afstanden in deze vreemde gebieden schenen zo groot, dat hij de kluts helemaal kwijt was.

Die hele dag hielden de Reisgenoten zich schuil. De donkere vogels kwamen af en toe weer overvliegen, maar toen de zon in het westen rood werd, verdwenen ze in zuidelijke richting. Bij het vallen van de avond gingen de Reisgenoten op pad en, nu halverwege naar het oosten afbuigend, zetten zij koers naar de Caradhras, die in de verte nog zachtrood in het laatste licht van de ondergaande zon gloeide. Een voor een verschenen de witte sterren toen de hemel donkerder werd. Voorafgegaan door Aragorn kwamen zij op een goed pad. Het scheen Frodo het overblijfsel van een oude weg toe, die eens breed en goed aangelegd was geweest, van Hulst naar de bergpas. De maan, die nu vol was, kwam boven de bergen op en wierp een bleek licht, waarin de schaduwen van de stenen zwart waren. Vele ervan zagen eruit alsof ze door handen waren bewerkt, hoewel zij nu omvergeworpen en verwoest in een somber, onherbergzaam landschap lagen.

Het was het koude kille uur voor het eerste teken van de dageraad, en de maan hing laag aan de hemel. Frodo keek omhoog. Plotseling zag of voelde hij dat een schaduw langs de hoge sterren trok, alsof ze een ogenblik vervaagden en toen uitdoofden. Hij huiverde.

‘Heb jij iets voorbij zien gaan?’ fluisterde hij tegen Gandalf, die vlak voor hem liep.

‘Nee, maar ik voelde het, wat het ook was. Misschien is het niets, alleen een dun wolkvliesje.’

‘Maar het bewoog zeer snel,’ mompelde Aragorn, ‘en niet door de wind.’

Die nacht gebeurde er verder niets. De ochtend brak nog stralender aan dan de vorige dag. Maar de lucht was weer kil; de wind draaide al terug naar het oosten. Nog twee nachten liepen ze verder, geleidelijk klimmend, maar steeds langzamer, toen hun weg zich omhoog de heuvels in slingerde, en de bergen oprezen, dichter- en dichterbij. Op de derde ochtend doemde de Caradhras voor hen op, een machtige piek, met sneeuw als zilver op de top, maar met kale hellingen, dofrood, alsof ze met bloed waren bevlekt. Er hing een zwarte dreiging in de lucht en de zon was flets.

De wind was nu naar het noordoosten gedraaid. Gandalf snoof de lucht op en keek achterom.

‘De winter wordt strenger achter ons,’ zei hij zacht tegen Aragorn. ‘De hoogten in het noorden zijn witter dan eerst, de sneeuw ligt tot heel laag op de hellingen. Vannacht zullen wij op weg zijn, hoog naar de Roodhornpas. Het is heel goed mogelijk dat bespieders ons op dat smalle pad gadeslaan, en dat het kwaad ons wacht, maar het weer zou weleens een dodelijker vijand kunnen blijken. Wat vind je nu van je weg, Aragorn?’

Frodo hoorde deze woorden en maakte eruit op dat Gandalf en Aragorn een of ander debat voortzetten dat al veel eerder was begonnen. Hij luisterde gespannen toe.

‘Ik vind niets goeds aan onze weg, van begin tot einde, zoals je weet, Gandalf,’ antwoordde Aragorn. ‘En bekende en onbekende gevaren zullen groter worden naarmate wij vorderen. Maar we moeten verdergaan; en het heeft geen zin om het oversteken van de bergen uit te stellen. Verder naar het zuiden zijn geen passen, totdat je aan de Kloof van Rohan komt. Ik vertrouw die weg niet sinds jouw nieuws over Saruman. Wie weet wie de maarschalken van de Paardenvorsten nu dienen?’

‘Ja, wie weet!’ zei Gandalf. ‘Maar er is nog een andere weg, die niet langs de pas van Caradhras leidt, de duistere en geheime weg waarover wij hebben gesproken.’

‘Maar laat ons er niet weer over praten! Nog niet. Ik smeek je, zeg niets tegen de anderen, niet voordat het duidelijk is dat er geen andere weg is.’

‘We moeten een beslissing nemen voor we verdergaan,’ antwoordde Gandalf.

‘Laat ons de zaak dan in onze geest afwegen, terwijl de anderen rusten en slapen,’ zei Aragorn.

Laat in de middag, terwijl de anderen nog aan hun ontbijt zaten, zonderden Gandalf en Aragorn zich af en keken naar de Caradhras. Haar flanken waren nu donker en dreigend en de top ging schuil in een grijze wolk. Frodo keek ernaar en vroeg zich af hoe het gesprek zou verlopen. Toen ze zich weer bij de Reisgenoten voegden, sprak Gandalf en toen wist hij dat er besloten was om het weer en de hoge bergpas te trotseren. Hij was opgelucht. Hij had er niet het flauwste vermoeden van wat de andere duistere en geheime weg was, maar alleen het noemen ervan had Aragorn klaarblijkelijk al met ontzetting vervuld, en Frodo was blij dat die was opgegeven.

‘Uit tekens die we de laatste tijd hebben gezien,’ zei Gandalf, ‘vrees ik dat de Roodhornpas misschien wordt bewaakt; en ik ben ook niet gerust over het weer dat achter ons komt opzetten. Het zou kunnen gaan sneeuwen. We moeten met de grootst mogelijke spoed gaan. Maar zelfs dan zullen er meer dan twee marsen voor nodig zijn voor we de top van de pas bereiken. De duisternis zal vanavond vroeg invallen. Wij moeten op weg gaan, zodra jullie klaar kunnen zijn.’

‘Ik zal er, als het mij is toegestaan, een woord van raad aan toevoegen,’ zei Boromir. ‘Ik ben geboren onder de schaduw van de Witte Bergen en weet het een en ander van reizen op hoog terrein. We zullen een bittere koude ontmoeten, zo niet erger, voor we aan de andere kant afdalen. Het zal ons niet helpen ons zo stil te houden, dat we doodvriezen. Wanneer wij van hier vertrekken, waar nog wat bomen en bosjes staan, moet elk van ons een takkenbos meenemen, zo groot als hij kan dragen.’

‘En Willem kan nog wel wat meer dragen, nietwaar, jongen?’ zei Sam. De pony keek hem treurig aan.

‘Goed,’ zei Gandalf. ‘Maar we moeten het hout niet gebruiken – niet tenzij het een keuze is tussen vuur en dood.’

De Reisgenoten zetten zich weer in beweging, aanvankelijk met een behoorlijke snelheid, maar weldra werd hun weg steil en moeilijk. De slingerende, stijgende weg was op vele plaatsen helemaal verdwenen, en was door vele stenen geblokkeerd. De nacht werd gevaarlijk donker onder grote wolken. Een snerpende wind wervelde tussen de rotsen. Tegen middernacht waren ze halverwege de hellingen van de grote bergen. Het nauwe pad slingerde zich nu onder een steile muur van rotswanden links, waarboven de onheilspellende flanken van de Caradhras onzichtbaar in de duisternis oprezen; rechts was een leegte van duisternis waar het land zich plotseling in een diep ravijn stortte.

Moeizaam beklommen ze een steile helling en bleven een ogenblik op de top staan. Frodo voelde iets zachts zijn gezicht aanraken. Hij stak zijn arm uit en zag vage witte sneeuwvlokjes op zijn mouw vallen.

Zij gingen verder. Maar het duurde niet lang of de sneeuw viel snel, de hele lucht vullend, en wervelde voor Frodo’s ogen. De donkere gebogen gestalten van Gandalf en Aragorn, slechts enkele passen voor hem uit, waren nauwelijks zichtbaar.

‘Ik vind hier helemaal niets aan,’ zei Sam hijgend achter hem. ‘Sneeuw op een mooie ochtend is tot daar aan toe, maar ik lig liever in bed terwijl ze valt. Ik wou dat dit pak naar Hobbitstee ging. Misschien zouden ze het daar leuk vinden.’ Behalve op de hoge heidevelden van het Noorderkwartier behoorde een zware sneeuwval in de Gouw tot de zeldzaamheden, en werd als een prettige gebeurtenis en een aanleiding tot vrolijkheid beschouwd. Geen levende hobbit (behalve Bilbo) kon zich de Strenge Winter van 1311 herinneren, toen witte wolven de Gouw over de bevroren Brandewijn binnenvielen.

Gandalf bleef staan. De sneeuw lag dik op zijn kap en schouders; zijn schoenen waren er al tot aan de enkels in weggezakt.

‘Hier was ik bang voor,’ zei hij. ‘Wat zeg je nu, Aragorn?’

‘Dat ik er ook bang voor was,’ antwoordde Aragorn, ‘maar minder dan voor andere dingen. Ik wist dat er het risico van sneeuw was, hoewel er zelden zo ver in het zuiden een dik pak valt, behalve hoog in de bergen. Maar we zijn nog niet hoog; we zijn nog laag, waar de paden gewoonlijk de hele winter begaanbaar zijn.’

‘Ik vraag me af of de Vijand hierachter steekt,’ zei Boromir. ‘Men zegt in mijn land dat hij de stormen in de Schaduwbergen aan de grenzen van Mordor beheerst. Hij bezit vreemde machten en vele bondgenoten.’

‘Zijn arm reikt wel ver,’ zei Gimli, ‘als hij sneeuw uit het noorden kan halen om ons hier, driehonderd mijl verder, last te veroorzaken.’

‘Zijn arm reikt inderdaad ver,’ zei Gandalf.

Terwijl zij halt hielden, ging de wind liggen en de sneeuwval verminderde, totdat hij bijna ophield. Ze zetten zich weer in beweging. Maar ze waren nog geen paar honderd meter gegaan of de storm kwam met hernieuwde woestheid terug. De wind floot en de sneeuw werd een verblindende sneeuwstorm. Weldra had zelfs Boromir moeite om vooruit te komen. De hobbits, die bijna dubbel gebogen waren, zwoegden achter de groteren aan, maar het was duidelijk dat ze niet veel verder konden gaan als het bleef sneeuwen. Pepijn raakte achter. Zelfs Gimli, stoer als een dwerg maar kon zijn, gromde terwijl hij voortsjokte.

Plotseling bleven de Reisgenoten staan alsof ze tot een afspraak waren gekomen zonder dat er iets was gezegd. Ze hoorden griezelige geluiden in de duisternis rondom hen. Misschien was het slechts de wind in de spleten en holen in de rotswand, maar de geluiden klonken als schrille kreten en gierend woest gelach. Stenen begonnen van de berghelling af te rollen, over hun hoofden fluitend of op het pad naast hen neerstortend. Af en toe hoorden ze dof gerommel als een groot rotsblok van onzichtbare hoogten boven neerdonderde.

‘We kunnen vannacht niet verdergaan,’ zei Boromir. ‘Laten zij die dat willen het de wind noemen; er zijn boze stemmen in de lucht, en deze stenen zijn op ons gericht.’

‘Ik noem het de wind,’ zei Aragorn. ‘Maar daarom is wat jij zegt niet onwaar. Er zijn vele boze, vijandige dingen in de wereld, die weinig liefde hebben voor hen die op twee benen gaan, en toch niet samenspannen met Sauron, maar hun eigen doeleinden hebben. Sommige bestaan langer in deze wereld dan hij.’

‘Caradhras werd de Wrede genoemd en had een slechte naam,’ zei Gimli, ‘vele jaren geleden toen men in deze landen nog niets over Sauron had gehoord.’

‘Het is van weinig belang wie de vijand is, als wij zijn aanval niet kunnen afslaan,’ zei Gandalf.

‘Maar wat kunnen we doen?’ riep Pepijn ongelukkig uit. Hij leunde op Merijn en Frodo, en rilde.

‘Óf blijven waar we zijn, óf teruggaan,’ zei Gandalf. ‘Het heeft geen zin om verder te gaan. Slechts een weinig hoger, als ik mij goed herinner, verlaat dit pad de rotswand en loopt in een brede ondiepe geul aan de voet van een lange harde helling. We zouden daar geen enkele beschutting tegen de sneeuw, stenen of andere dingen hebben.’

‘En het heeft geen zin om terug te gaan terwijl de storm voortwoedt,’ zei Aragorn. ‘Op onze weg naar boven zijn we niet langs een plek gekomen die meer beschutting bood dan de rotswand waar wij nu onder staan.’

‘Beschutting!’ mompelde Sam. ‘Als dit beschutting is dan vormen één muur en geen dak een huis.’

De Reisgenoten gingen nu zo dicht mogelijk tegen de rotswand aan staan. Die lag op het zuiden, en aan de onderkant stak hij een eindje uit, zodat ze hoopten dat hij hun enige beschutting tegen de noordenwind en de vallende stenen zou geven. Maar rondkolkende vlagen wervelden van alle kanten tegen hen aan, en de sneeuw viel in steeds dichtere wolken.

Zij drongen zich samen met hun ruggen tegen de muur. Willem de pony stond geduldig maar neerslachtig voor de hobbits en beschutte hen een weinig, maar het duurde niet lang of de vallende sneeuw kwam boven zijn schoften uit en steeg nog hoger. Als ze geen grotere metgezellen zouden hebben gehad, zouden de hobbits weldra helemaal zijn ondergesneeuwd.

Een grote slaperigheid overviel Frodo; hij voelde zich al gauw in een warme en mistige droom verzinken. Hij dacht dat een vuur zijn tenen verwarmde en uit de schaduwen aan de andere kant van de haard hoorde hij Bilbo’s stem spreken. Ik vind je dagboek niet erg goed, zei hij. Sneeuwstormen op 12 januari; je had niet terug hoeven te komen om me dat te rapporteren!

Maar ik wilde rusten en slapen, Bilbo, antwoordde Frodo met moeite, toen hij voelde dat hij werd geschud en pijnlijk ontwaakte. Boromir had hem van de grond uit een bed van sneeuw getild.

‘Dit zal de dood van de halflingen zijn, Gandalf,’ zei Boromir. ‘Het is nutteloos om hier te blijven zitten tot de sneeuw tot boven onze hoofden komt. We moeten iets doen om onszelf te redden.’

‘Geef hun dit,’ zei Gandalf, terwijl hij in zijn bagage zocht en een leren fles tevoorschijn haalde. ‘Net een mondjevol – voor ons allen. Het is zeer kostbaar. Het is miruvor, de drank van Imladris. Elrond heeft het mij bij ons afscheid gegeven. Laat het rondgaan.’

Zodra Frodo een teug van de warme en geurige drank had genomen, voelde hij nieuwe moed in zijn hart, en de zware slaperigheid trok uit zijn ledematen. De anderen leefden ook op en vonden nieuwe hoop en kracht. Maar de sneeuw verminderde niet. Zij wervelde dichter dan ooit om hen heen en de wind gierde luider.

‘Wat zouden jullie van vuur zeggen?’ vroeg Boromir plotseling. ‘De keuze schijnt nu te gaan tussen vuur en dood, Gandalf. Ongetwijfeld zullen we aan alle minder vriendelijke blikken onttrokken zijn wanneer de sneeuw ons heeft bedekt, maar daar hebben we niets aan.’

‘Je mag een vuur aanleggen als je kunt,’ antwoordde Gandalf. ‘Als er waarnemers zijn die deze storm kunnen doorstaan, kunnen zij ons toch zien, vuur of geen vuur.’

Maar hoewel ze op Boromirs aanraden hout en vuurmakers hadden meegenomen, ging het de behendigheid van elf of zelfs dwerg te boven om een vlam te maken die aanbleef te midden van de wervelende wind of die het vochtige brandhout wilde pakken. Eindelijk hielp Gandalf tegen zijn zin zelf een handje. Hij pakte een takkenbos op, hield deze een ogenblik omhoog en toen, met een bevelend naur an edraith ammen! stak hij het einde van zijn staf er middenin. Onmiddellijk spoot er een fontein van groene en blauwe vlammen uit op en het hout vlamde en knetterde.

‘Als wij worden gadegeslagen, weten ze tenminste wie ik ben,’ zei hij. ‘Ik heb Gandalf is hier geschreven in tekens die iedereen kan lezen, van Rivendel tot de monding van de Anduin.’

Maar de Reisgenoten bekommerden zich niet langer om waarnemers of vijandige blikken. Zij waren verheugd het licht van het vuur te zien. Het hout brandde vrolijk, en hoewel de sneeuw er overal omheen siste en plasjes dooiwater onder hun voeten door sijpelden, warmden ze hun handen blij aan de vlammen.

Daar stonden zij, gebogen in een kring rond de kleine dansende en flakkerende vlammen. Een rood licht bescheen hun vermoeide, angstige gezichten; achter hen stond de nacht als een zwarte muur.

Maar het hout brandde vlug op en de sneeuw viel nog steeds.

Het vuur brandde laag en de laatste takkenbos werd erop gegooid.

‘De nacht loopt ten einde,’ zei Aragorn. ‘De dageraad is niet ver meer af.’

‘Als hij door deze wolken heen kan dringen,’ zei Gimli.

Boromir stapte uit de kring en keek omhoog naar de duisternis. ‘De sneeuw wordt minder,’ zei hij, ‘en de wind is rustiger.’

Frodo keek vermoeid naar de vlokken die nog uit de duisternis kwamen dwarrelen en een ogenblik wit oplichtten in het schijnsel van het dovende vuur; maar het duurde geruime tijd voor hij zag dat het minder werd. Toen de slaap hem plotseling weer begon te overmannen, merkte hij dat de wind inderdaad was gaan liggen en de vlokken groter en minder werden. Heel langzaam begon het lichter te worden. Ten slotte hield het helemaal op met sneeuwen.

Toen het licht sterker werd, toonde het een stille gesluierde wereld. Onder hun schuilplaats stonden witte bochels en koepels en vormloze diepten, waaronder het pad dat zij waren gegaan, helemaal verloren ging; maar de hoogten erboven waren verhuld in grote wolken, die nog zwanger waren van de dreigende sneeuw.

Gimli keek omhoog en schudde het hoofd. ‘De Caradhras heeft ons niet vergeven,’ zei hij. ‘Hij heeft nog meer sneeuw om op ons te gooien, als we verdergaan. Hoe vlugger we naar beneden teruggaan, hoe beter.’

Iedereen was het daarmee eens, maar hun terugtocht was nu moeilijk. Misschien zou hij wel onmogelijk blijken. Slechts een paar stappen van de as van hun vuur lag de sneeuw vele voeten diep, hoger dan de hoofden van de hobbits; op sommige plaatsen was ze door de wind opgejaagd en hoog tegen de rotswand opgestapeld.

‘Als Gandalf met een heldere vlam voor ons uit zou gaan, zou hij een pad voor jullie kunnen smelten,’ zei Legolas. De sneeuwjacht had hem weinig gedeerd, en hij was de enige van het Gezelschap die nog opgewekt was.

‘Als elfen over bergen konden vliegen, zouden ze de zon kunnen halen om ons te redden,’ antwoordde Gandalf. ‘Maar ik moet iets hebben om mee te werken. Ik kan geen sneeuw verbranden.’

‘Nu,’ zei Boromir, ‘wanneer hoofden geen raad weten, moeten lichamen te hulp komen, zoals we in mijn land zeggen. De sterksten onder ons moeten een weg zien te vinden. Kijk! Hoewel alles met sneeuw is bedekt, liep ons pad, toen wij de pas bestegen, om die rotshelling heen daarbeneden. Daar kregen we voor het eerst last van de sneeuw. Als wij dat punt zouden kunnen bereiken, zou het verder misschien gemakkelijker zijn. Het is, denk ik, niet meer dan een paar honderd meter.’

‘Laten we dan samen een pad daarheen banen, jij en ik,’ zei Aragorn.

Aragorn was de langste van het Gezelschap, maar Boromir, die weinig in lengte van hem verschilde, was breder en zwaarder gebouwd. Hij ging voorop en Aragorn volgde hem. Langzaam gingen zij op weg en waren weldra aan het zwoegen. Op sommige plaatsen reikte de sneeuw tot aan hun borst, en Boromir scheen vaak met zijn grote armen te zwemmen of te maaien in plaats van te lopen.

Legolas sloeg hem een tijdje glimlachend gade, en wendde zich toen tot de anderen. ‘De sterksten moeten een weg zoeken, zeg je? Maar ik zeg: laat een ploeger ploegen, maar neem een otter om te zwemmen, en om licht over gras en blad of over sneeuw te rennen – een elf.’

Na dit te hebben gezegd, sprong hij kwiek naar voren en toen zag Frodo, als voor de eerste keer, hoewel hij het allang had geweten, dat de elf geen laarzen aanhad, maar slechts lichte schoenen droeg, zoals altijd, en dat zijn voeten bijna geen indruk op de sneeuw achterlieten.

‘Vaarwel!’ zei hij tegen Gandalf. ‘Ik ga de Zon zoeken!’ Toen schoot hij snel weg als een renner over stevig zand, en de moeizaam zwoegende mannen gemakkelijk inhalend, passeerde hij hen met een groet van de hand en verder, tot hij om een hoek in de rotsen verdween.

De anderen bleven samengedrongen staan wachten, kijkend tot Boromir en Aragorn zwarte stipjes in de witheid waren geworden. Ten slotte verdwenen ook zij uit het zicht. De tijd ging langzaam voorbij. De wolken daalden en nu kwamen er weer wat sneeuwvlokjes naar omlaag dwarrelen.

Er verliep misschien een uur, hoewel het veel langer scheen; toen zagen zij ten slotte Legolas terugkeren. Tegelijkertijd verschenen Boromir en Aragorn om de hoek ver achter hem en kwamen de helling op strompelen.

‘Welnu!’ riep Legolas uit toen hij eraan kwam rennen. ‘Ik heb de Zon niet meegebracht. Zij loopt door de blauwe velden van het zuiden en een klein kransje sneeuw op deze Roodhornheuvel deert haar helemaal niet. Maar ik heb een sprankje hoop meegebracht voor hen die gedoemd zijn te voet te gaan. Hier vlak om de hoek ligt de meeste jachtsneeuw van alles en daar werden onze Sterke Mannen bijna bedolven. Ze hadden weinig hoop tot ik terugkeerde en hun vertelde dat de sneeuwhoop weinig breder dan een muur was. Aan de andere kant wordt de sneeuw plotseling minder, terwijl die nog verder naar beneden niet meer is dan een wit laagje om de tenen van een hobbit te verkoelen.’

‘Ha, het is zoals ik zei,’ bromde Gimli. ‘Het was geen gewone sneeuwstorm. Het is de boze wil van de Caradhras. Hij houdt niet van elfen en dwergen, en die sneeuwhoop is daar neergelegd om ons de terugtocht af te snijden.’

‘Maar gelukkig heeft jouw Caradhras vergeten dat je mensen bij je hebt,’ zei Boromir, die op dat ogenblik kwam aanlopen. ‘En sterke mensen ook, al zeg ik het zelf; hoewel minder sterke mannen met schoppen je misschien een betere dienst zouden hebben bewezen. Maar in ieder geval hebben we een weg door de sneeuwmuur gemaakt en daarvoor mogen allen die niet zo licht kunnen voortsnellen als elfen wel dankbaar zijn.’

‘Maar hoe komen we daar, zelfs al heb je een doorgang door de muur gemaakt,’ zei Pepijn, de gedachte van alle hobbits vertolkend.

‘Houd moed!’ zei Boromir. ‘Ik ben moe, maar ik heb nog enige kracht over, en Aragorn ook. Wij zullen de kleine lieden dragen. De anderen zullen zich zonder twijfel redden door het pad achter ons te betreden. Kom, meester Peregrijn! Ik zal met jou beginnen.’

Hij tilde de hobbit op. ‘Houd je aan mijn rug vast! Ik zal mijn armen nodig hebben,’ zei hij en zette zich in beweging.

Daarachter kwam Aragorn met Merijn. Pepijn verbaasde zich over zijn kracht toen hij de doorgang zag die hij al gemaakt had met geen ander hulpmiddel dan zijn grote ledematen. Zelfs nu, belast als hij was, verbreedde hij het pad voor hen die volgden, de sneeuw gaandeweg opzij werpend.

Eindelijk kwamen zij aan bij de grote sneeuwverstuiving. Deze was dwars over het bergpad opgeworpen, als een plotselinge steile muur, en de top ervan, scherp, alsof hij met messen was geslepen, was twee keer zo hoog als Boromir; maar door het midden was een pad gemaakt dat op en af liep als een brug. Aan de andere kant werden Pepijn en Merijn neergezet en bleven daar wachten tot de rest van het Gezelschap was aangekomen.

Na een tijdje kwam Boromir terug met Sam op zijn rug. Daarachter, op het smalle maar nu goed gebaande pad, kwamen Gandalf, die Willem leidde, en Gimli, die tussen de bagage zat. Als laatste kwam Aragorn, die Frodo droeg. Ze gingen door de doorgang; maar nauwelijks raakte Frodo de grond of met zwaar gerommel kwam een lawine van stenen en sneeuw naar beneden. De stuifnevel ervan verblindde de Reisgenoten bijna, terwijl ze zich tegen de rotswand drukten, en toen de lucht weer was opgeklaard, zagen ze dat het pad achter hen was geblokkeerd.

‘Genoeg. Genoeg!’ riep Gimli uit. ‘We vertrekken zo vlug als we kunnen.’ En werkelijk scheen de Berg met die laatste boosaardige uitbarsting te zijn uitgeput, alsof de Caradhras er tevreden mee was dat de indringers waren afgeslagen en niet zouden durven terugkeren. De dreiging van de sneeuw trok op; de wolken begonnen te breken en het licht werd helderder.

Zoals Legolas had gemeld, merkten ze dat de sneeuw hoe langer hoe ondieper werd naarmate zij daalden, zodat zelfs de hobbits konden voortsjokken. Weldra stonden ze allen weer op het vlakke plateau boven aan de steile helling waar ze de vorige avond de eerste sneeuwvlokken hadden gevoeld.

De ochtend was nu vergevorderd. Van hun hoge standplaats keken zij naar het westen terug over de lager gelegen landen. In de verte, in het golvende landschap aan de voet van de berg, lag het dal vanwaar zij hun klim naar de pas waren begonnen.

Frodo’s benen deden pijn. Hij was koud tot op het merg en hongerig; en zijn hoofd duizelde toen hij aan de lange pijnlijke afdaling dacht. Zwarte vlekken dansten voor zijn ogen. Hij wreef, maar de vlekken gingen niet weg. In de verte beneden hen, maar toch nog hoog boven de laatste heuvels, cirkelden zwarte stippen in de lucht.

‘Daar zijn de vogels weer!’ zei Aragorn, naar beneden wijzend.

‘Daar is nu niets aan te doen,’ zei Gandalf. ‘Of zij goed of kwaad zijn, of helemaal niets met ons te maken hebben, we moeten onmiddellijk afdalen. Zelfs op de hellingen van de Caradhras zullen we niet nog een nacht afwachten!’

Een koude wind blies achter hen omlaag toen ze de Roodhornpas de rug toekeerden en moeizaam langs de helling strompelden.

De Caradhras had hen verslagen.

IV. Een reis in het donker

Het was avond, en het grijze licht nam snel af toen zij halt hielden voor de nacht. Ze waren erg moe. De bergen lagen in de duisterende schemering gehuld en de wind was koud. Gandalf gaf hun elk nog een slokje van de miruvor van Rivendel. Toen zij wat gegeten hadden, riep hij hen bijeen om te beraadslagen.

‘We kunnen vannacht natuurlijk niet verdergaan,’ zei hij. ‘De aanval op de Roodhornpas heeft ons uitgeput en wij moeten hier een tijdje uitrusten.’

‘En waar gaan we dan naartoe?’ vroeg Frodo.

‘Wij hebben onze reis en ons doel nog voor ons,’ antwoordde Gandalf. ‘We hebben geen andere keus dan om verder te gaan, of naar Rivendel terug te keren.’

Pepijns gezicht klaarde zichtbaar op toen hij over een terugkeer naar Rivendel hoorde spreken; Merijn en Sam keken hoopvol.

Maar Aragorn en Boromir lieten niets blijken. Frodo keek zorgelijk.

‘Ik wou dat ik daar was,’ zei hij. ‘Maar hoe kan ik zonder schaamte terugkeren – tenzij er inderdaad geen andere weg is en we al verslagen zijn?’

‘Je hebt gelijk, Frodo,’ zei Gandalf, ‘teruggaan staat gelijk aan erkennen dat we verslagen zijn en dat ons een nog grotere nederlaag te wachten staat. Als wij nu teruggaan, moet de Ring daar blijven; we zullen niet opnieuw op weg kunnen gaan. Dan zal Rivendel vroeg of laat worden belegerd en na een korte, bittere tijd worden verwoest. De Ringgeesten zijn dodelijke vijanden, maar ze zijn nog slechts schimmen van de macht en terreur die ze zouden bezitten als de Heersende Ring weer aan de hand van hun meester was.’

‘Dan moeten we verdergaan, als er een weg is,’ zei Frodo met een zucht. Sam verviel weer in zijn sombere stemming. ‘Er is een weg die we kunnen proberen,’ zei Gandalf. ‘Ik was meteen al, toen ik voor het eerst over deze reis nadacht, van mening dat we hem moesten proberen. Maar het is geen prettige weg, en ik heb er nog niet eerder met alle Reisgenoten over gesproken. Aragorn was ertegen, totdat in ieder geval de pas over de bergen was geprobeerd.’

‘Als het een ergere weg is dan de Roodhornpas, dan moet hij wel heel erg zijn,’ zei Merijn. ‘Maar je moest ons er maar van vertellen, en ons meteen het allerergste laten weten.’

‘De weg die ik bedoel leidt naar de Mijnen van Moria,’ zei Gandalf. Alleen Gimli lichtte zijn hoofd op; in zijn ogen smeulde een vuur. Alle anderen werden door angst overvallen toen ze die naam hoorden. Zelfs voor de hobbits was het een legende die een vage angst opwekte.

‘De weg moge dan naar Moria leiden, maar hoe kunnen wij hopen dat hij ook door Moria zal leiden?’ vroeg Aragorn somber.

‘Het is een naam die weinig goeds voorspelt,’ zei Boromir. ‘En ik zie de noodzaak er niet van in om daarheen te gaan. Als we de bergen niet kunnen oversteken, laten we dan naar het zuiden reizen tot we aan de Kloof van Rohan komen, waar de mensen mijn volk vriendelijk gezind zijn, de weg volgend die ik op mijn reis hierheen heb genomen. Of we zouden de Kloof kunnen laten liggen en de Isen oversteken naar Langstrand en Lebennin, en zo Gondor bereiken vanuit de streken dicht bij zee.’

‘De dingen zijn veranderd sinds jij naar het noorden bent gereisd, Boromir,’ zei Gandalf. ‘Heb je niet gehoord wat ik jullie over Saruman heb verteld? Met hem heb ik persoonlijk misschien nog iets te regelen voor alles voorbij is. Maar de Ring moet niet in de buurt van Isengard komen, als dat op de een of andere manier kan worden voorkomen. De Kloof van Rohan is voor ons gesloten zolang wij in het gezelschap van de Drager zijn.

Wat de langere Weg betreft: we hebben er de tijd niet voor. Zo’n reis zou wel eens een jaar in beslag kunnen nemen, en we zouden door vele landen komen die ledig en zonder toevlucht zijn. Maar toch zouden ze niet veilig zijn. De waakzame ogen van Saruman en ook die van de Vijand houden ze in de gaten. Toen jij naar het noorden kwam, Boromir, was je in de ogen van de Vijand slechts één eenzame zwerver uit het zuiden, waar hij zich niet druk om hoefde te maken: zijn gedachten waren vervuld van de jacht op de Ring. Maar je keert nu terug als lid van het Gezelschap van de Ring, en je bent in gevaar zolang je bij ons bent. Het gevaar zal met iedere mijl die wij onder de blote hemel naar het zuiden afleggen groter worden.

Sinds de openlijke aanval op de bergpas is onze toestand uitzichtlozer geworden, vrees ik. Ik zie nu weinig hoop als we niet gauw een tijdje uit het zicht verdwijnen, en ons spoor verbergen. Daarom luidt mijn raad dat wij noch over, noch om de bergen heen moeten gaan, maar eronderdoor. Dat is in ieder geval een weg waarvan de Vijand het minste verwacht dat we hem zullen nemen.’

‘Wij weten niet wat hij verwacht,’ zei Boromir. ‘Wellicht bewaakt hij alle wegen, zowel de waarschijnlijke als de onwaarschijnlijke. In dat geval zou het binnentrekken van Moria gelijkstaan met in een val lopen, of je zou net zo goed aan de poort van de Donkere Toren zelf kunnen kloppen. De naam Moria is zwart.’

‘Je spreekt over dingen waar je niets van weet, wanneer je Moria met de vesting van Sauron vergelijkt,’ antwoordde Gandalf. ‘Ik ben de enige van jullie die ooit in de kerkers van de Zwarte Heerser is geweest, en dan nog alleen maar in zijn oudere en kleinere verblijfplaats in Dol Guldur. Zij die door de poorten van Barad-dûr gaan, keren niet terug. Maar ik zou jullie Moria niet binnenleiden als er geen hoop bestond om er weer uit te komen. Als daar orks zijn, zou het er wel eens slecht voor ons uit kunnen zien, dat is waar. Maar de meeste orks uit de Nevelbergen zijn uiteengejaagd of in de Slag van Vijf Legers gedood. De adelaars berichten dat orks zich weer uit de wijde omtrek verzamelen; maar de kans bestaat dat Moria er nog vrij van is.

Er is zelfs een kans dat daar dwergen zijn, en dat we in een of andere diepgelegen zaal van zijn voorvaderen, Balin, de zoon van Fundin, zullen vinden. Maar hoe het ook moge zijn, men moet het pad gaan dat de noodzaak kiest.’

‘Ik zal u op dat pad vergezellen, Gandalf!’ zei Gimli. ‘Ik zal meegaan om de zalen van Durin te doorzoeken, wat mij daar ook te wachten moge staan – als je de deuren kunt vinden die gesloten zijn.’

‘Goed, Gimli!’ zei Gandalf. ‘Je geeft me moed. We zullen de geheime deuren samen zoeken. En wij zullen het overleven. In de ruïnes van de dwergen zal het moeilijker zijn een dwerg van zijn stuk te brengen dan elfen, mensen of hobbits. Toch zal het niet de eerste keer zijn dat ik in Moria ben geweest. Ik heb daar lang naar Thráin, de zoon van Thrór, gezocht nadat hij vermist was. Ik ben erdoor getrokken, en er weer levend uitgekomen!’

‘Ik ben ook eens door de Poort van Deemril gegaan,’ zei Aragorn kalm, ‘maar hoewel ik er ook weer uitkwam, is de herinnering eraan bijzonder slecht. Ik wens Moria niet voor een tweede keer binnen te gaan.’

‘En ik wil het zelfs niet één keer binnengaan,’ zei Pepijn.

‘En ik ook niet,’ mompelde Sam.

‘Natuurlijk niet!’ zei Gandalf. ‘Wie wel? Maar de vraag is: wie wil mij volgen als ik jullie daarheen leid?’

‘Ik,’ zei Gimli geestdriftig.

‘Ik,’ zei Aragorn moeizaam. ‘Jij hebt mij gevolgd toen ik jullie in de sneeuw bijna tot rampspoed had gebracht, en geen woord van afkeuring gesproken. Ik zal mij nu aan jouw leiding onderwerpen – als deze laatste waarschuwing je niet op andere gedachten brengt. Ik denk nu niet aan de Ring of aan ons, maar aan jou, Gandalf. En ik zeg je: wees op je hoede als je de deuren van Moria doorgaat!’

‘Ik ga niet mee,’ zei Boromir, ‘tenzij de stemmen van alle anderen tegen mij zijn. Wat zeggen Legolas en de kleine lieden? De stem van de Drager van de Ring moet toch zeker worden gehoord?’

‘Ik wil niet naar Moria gaan,’ zei Legolas.

De hobbits zeiden niets. Sam keek Frodo aan. Eindelijk sprak Frodo. ‘Ik wil niet gaan,’ zei hij, ‘maar ik wil ook niet weigeren de raad van Gandalf op te volgen. Ik zou willen dat er geen stemming wordt gehouden, voordat we er een nacht over geslapen hebben. Gandalf zal gemakkelijker stemmen krijgen in het licht van de ochtend dan in deze koude duisternis. Hoor die wind eens huilen!’

Bij deze woorden verzonk ieder in gedachten. Ze hoorden de wind door de rotsspleten en de bomen gieren, en er klonk gehuil en geklaag rondom hen in de lege ruimten van de nacht.

Plotseling sprong Aragorn overeind. ‘Hoor eens hoe de wind huilt! Hij huilt met wolvenstemmen! De wargen zijn ten westen van de Bergen gekomen.’

‘Moeten we dan tot morgen wachten?’ vroeg Gandalf. ‘Het is zoals ik zei. De jacht is begonnen. Zelfs als wij de ochtend beleven, wie zal nu nog bij nacht naar het zuiden willen reizen met de wilde wolven achter zich aan?’

‘Hoe ver is het naar Moria?’ vroeg Boromir.

‘Er was een deur ten zuidwesten van Caradhras, ongeveer vijftien mijl zoals de kraai vliegt en misschien twintig zoals de wolf loopt,’ antwoordde Gandalf grimmig.

‘Laten we dan zodra het morgen licht wordt, vertrekken, als dat mogelijk is,’ zei Boromir. ‘De wolf die je hoort is erger dan de ork die je vreest.’

‘Zo is het!’ zei Aragorn, terwijl hij zijn zwaard uit de schede trok. ‘Maar waar de warg huilt, houdt ook de ork zich schuil.’

‘Ik wou dat ik Elronds raad had opgevolgd,’ mompelde Pepijn tegen Sam. ‘Ik ben eigenlijk van geen enkel nut. Ik heb niet genoeg bloed van Bandobras de Bullebas in me: dit gehuil doet mijn bloed stollen. Ik herinner me niet dat ik me ooit zo ellendig heb gevoeld.’

‘Mijn moed is me helemaal in de tenen gezonken, meneer Pepijn,’ zei Sam. ‘Maar we zijn nog niet verslonden, en we hebben een stel dappere lieden bij ons. Wat er ook voor Gandalf in petto mag zijn, ik wed dat het geen wolvenmaag is.’

Om zich in de nacht te kunnen verdedigen, klommen de Reisgenoten naar de top van de kleine heuvel waaronder ze geschuild hadden. Erbovenop stond een groepje oude grillig verdraaide bomen, waaromheen een gehavende cirkel van grote keistenen lag. In het midden daarvan ontstaken zij een vuur, omdat er toch geen hoop op bestond dat duisternis en stilte de jagende troepen wolven zouden beletten hun spoor te vinden.

Ze zaten rondom het vuur en zij die geen wacht hadden sluimerden onrustig. Arme Willem de pony stond te trillen en zweette. Het gehuil van de wolven klonk nu overal om hen heen, soms dichterbij, soms verder weg. In het holst van de nacht konden ze vele glimmende ogen over de hellingen van de heuvel zien gluren. Sommige kwamen bijna tot aan de kring van stenen. Bij een gat in de cirkel was een grote wolfsgedaante zichtbaar, die hen roerloos gadesloeg. Hij slaakte een rauwe kreet, alsof hij de aanvoerder was die zijn troep ten aanval leidde.

Gandalf stond op en liep naar voren, zijn staf voor zich uit houdend. ‘Luister, Hond van Sauron!’ riep hij. ‘Gandalf is hier. Vlucht, als je je smerige huid wilt redden. Ik zal je van neus tot staart doen verschrompelen als je binnen deze kring komt.’

De wolf gromde en kwam met één grote sprong op hem af. Op dat ogenblik klonk er een scherp geluid. Legolas had zijn boog ontspannen; er snerpte een afschuwelijke kreet en de springende gedaante plofte met een bons op de grond; de elfenpijl had zijn keel doorboord. De loerende ogen waren plotseling uitgedoofd. Gandalf en Aragorn liepen naar voren, maar de heuvel was verlaten; de roofzuchtige troepen waren gevlucht. Rondom hen werd het weer stil in de duisternis en geen kreet werd er meer op de zuchtende wind aangedragen.

De nacht was oud en in het westen ging de afnemende maan onder, grillig door de brekende wolken schijnend. Plotseling schrok Frodo uit zijn slaap op. Geheel onverwachts brak er een storm van gehuil rond het kamp los, venijnig en wild. Een grote groep wargen had zich in stilte verzameld en viel hen nu van alle kanten tegelijk aan.

‘Gooi brandstof op het vuur!’ riep Gandalf de hobbits toe. ‘Trek je zwaarden en ga met je ruggen tegen elkaar staan!’

In de laaiende vlammen zag Frodo, toen het nieuwe hout vlam vatte, vele grijze gedaanten over de kring van stenen springen. Meer en meer volgden. Door de keel van een enorme leider stootte Aragorn zijn zwaard; met een grote zwaai hakte Boromir een andere de kop af. Naast hen stond Gimli, zijn stevige benen gespreid, met zijn dwergenbijl te hakken. De boog van Legolas zong.

In het flakkerende licht van het vuur scheen Gandalf plotseling groter te worden: hij verhief zich, een grote dreigende gestalte, als het gedenkteken van een of andere oude stenen koning op een heuvel. Overhangend als een wolk bukte hij zich, pakte een brandende tak en schreed de wolven tegemoet. Ze deinsden voor hem terug. Hoog in de lucht wierp hij de brandende tak. Die vlamde met een plotselinge witte straling als bliksem, en zijn stem rommelde als donder.

‘Naur an edraith ammen! Naur dan i ngaurhoth!’ riep hij.

Er klonk een gebrul en gekraak en de boom boven hem botte in bladeren en bloesems van verblindende vlammen uit. Het vuur sprong van de ene boomtop op de andere over. De hele heuvel was gekroond met een verblindend licht. De zwaarden en messen van de verdedigers glansden en schitterden. De laatste pijl van Legolas verzengde in zijn vlucht en priemde brandend in het hart van een grote wolvenleider. Alle andere vluchtten.

Langzaam doofde het vuur tot er niets anders over was dan vallende as en vonken; een bittere rook kringelde boven de verbrande boomstronken en woei donker van de heuvel weg toen het eerste ochtendgloren aan de hemel verscheen. Hun vijanden waren verjaagd en kwamen niet terug.

‘Wat heb ik u gezegd, meneer Pepijn,’ zei Sam, zijn zwaard in de schede stekend. ‘De wolven krijgen hem niet. Dat heeft me de ogen geopend. Het schroeide bijna de haren van mijn hoofd.’

Toen het ’s morgens helemaal licht was geworden, was er geen spoor van de wolven te bekennen, en ze zochten vergeefs naar de kadavers van de dode dieren. Er was geen ander teken van het gevecht overgebleven dan de geblakerde bomen en de pijlen van Legolas, die op de top van de heuvel lagen. Alle waren onbeschadigd behalve één, waarvan alleen de punt over was.

‘Het is zoals ik al vreesde,’ zei Gandalf. ‘Dit waren geen gewone wolven die in de wildernis jacht maakten op voedsel. Laat ons vlug eten en gaan.’

Die dag veranderde het weer opnieuw; het leek wel alsof het werd beheerst door de een of andere macht, die niets meer aan sneeuw had nu ze zich uit de pas hadden teruggetrokken; een macht die nu een helder licht wilde hebben, waarin de dingen die in de wildernis bewogen, van veraf konden worden waargenomen. De wind was tijdens de nacht van het noorden naar het noordwesten gedraaid en ging nu liggen. De wolken verdwenen in zuidelijke richting en de hemel opende zich, hoog en blauw. Toen ze op de helling van de heuvel stonden, klaar om te vertrekken, glansde het zonlicht over de bergtoppen.

‘We moeten de deuren voor zonsondergang bereiken,’ zei Gandalf, ‘anders vrees ik dat we ze nooit meer zullen bereiken. Het is niet ver, maar ons pad zal misschien kronkelig zijn, want hier kan Aragorn ons niet leiden; hij heeft zelden in dit land gezworven, en ik ben maar eenmaal bij de westelijke muur van Moria geweest, en dat was lang geleden.

Daar ligt hij,’ zei hij, terwijl hij naar het zuidoosten wees, waar de berghellingen loodrecht op de schaduwen aan hun voet stonden. In de verte was vaag een rij kale rotsen te zien, en te midden daarvan, hoger dan de andere, één grote grijze wand. ‘Toen we de pas verlieten heb ik jullie naar het zuiden geleid, en niet naar ons uitgangspunt, zoals sommigen van jullie misschien hebben gemerkt. Het is maar goed dat ik dat gedaan heb, want nu hebben we een paar mijl minder af te leggen, en we moeten ons haasten. Laat ons gaan!’

‘Ik weet niet wat ik moet hopen,’ zei Boromir grimmig, ‘dat Gandalf zal vinden wat hij zoekt of, dat wij, wanneer we bij de rotswand aankomen, zullen merken dat de deuren voor altijd verloren zijn. Beide mogelijkheden schijnen slecht, en het waarschijnlijkste is dat wij tussen de wolven en de wand in de val zullen zitten. Ga ons voor!’

Gimli liep nu naast de tovenaar voorop, zo verlangde hij ernaar naar Moria te gaan. Samen leidden ze de Reisgenoten terug naar de bergen. De enige weg die vroeger van het westen naar Moria had geleid, had langs de loop van een stroom gelegen, de Sirannon, die van de voet van de steile rotsen vlak bij waar de deuren hadden gestaan, ontsprong. Maar, óf Gandalf was verdwaald, óf het land was in de laatste jaren veranderd, want hij kwam niet bij de stroom waar hij die zocht, slechts enkele mijlen ten zuiden vanwaar zij waren vertrokken.

De ochtend neigde naar de middag, en nog altijd dwaalde en strompelde het Gezelschap door een kaal landschap van rode stenen. Nergens zagen zij enige schittering van water of hoorden zij enig geluid ervan. Alles was geblakerd en droog. De moed zonk hun in de schoenen. Ze zagen geen levend wezen, en er was niet één vogel in de lucht; maar niemand durfde eraan te denken wat de nacht zou brengen als hij hen in dat verlaten land zou overvallen.

Plotseling riep Gimli, die vooruit was gegaan, iets tegen hen. Hij stond op een heuveltje en wees naar rechts. Toen ze zich naar hem toe spoedden zagen zij beneden een diep en smal kanaal. Het was leeg en stil en er liep nauwelijks een straaltje water tussen de bruine en rode stenen op zijn bedding; maar aan hun kant ervan liep een pad, gebroken en vervallen, dat zich tussen de verwoeste muren en straatstenen van een oude hoofdweg slingerde.

‘Ha, hier is het eindelijk!’ zei Gandalf. ‘Hier heeft de stroom gelopen, Sirannon, de Poortstroom, zoals hij werd genoemd. Maar wat er met het water is gebeurd weet ik niet; het stroomde vroeger snel en luidruchtig. Kom, we moeten ons haasten. We zijn laat.’

De Reisgenoten hadden pijnlijke voeten en waren moe, maar ze sjokten gedwee vele mijlen over het oneffen, slingerende pad. De zon had haar hoogste stand bereikt en begon nu naar het westen te dalen. Na een kort oponthoud en een haastig maal, gingen ze verder. Voor hen stonden dreigend de bergen, maar hun pad liep door een diep golfdal en ze konden slechts de hogere hellingen en de verre toppen in het oosten zien.

Eindelijk kwamen zij bij een scherpe bocht. Daar maakte de weg, die tussen de rand van het kanaal en een steile helling links naar het zuiden had gelopen, een draai en liep weer recht naar het oosten. Toen ze de hoek om gingen, zagen ze een lage rotswand voor zich, ongeveer vijf vadem hoog, met een gebroken en gekartelde top. Daaroverheen sijpelde water door een brede spleet, die uitgeschuurd scheen te zijn door een waterval, die eens breed en krachtig was geweest.

‘Er is inderdaad heel wat veranderd,’ zei Gandalf. ‘Maar je kunt je niet in de plek vergissen. Dit is alles wat er over is van de Trap-waterval. Als ik me goed herinner, waren ernaast treden in de rots uitgehakt, maar de hoofdweg liep er links omheen en steeg met verschillende lussen naar het vlakke terrein op de top. Er placht ook een ondiepe vallei achter de watervallen te zijn tot helemaal aan de muren van Moria, en de Sirannon liep erdoor met de weg ernaast. Laten we eens gaan kijken hoe het er nu uitziet!’

Ze vonden de uitgehakte treden zonder moeite en Gimli sprong er vlug op, gevolgd door Gandalf en Frodo. Toen ze de top bereikten, zagen zij dat zij langs die weg niet verder konden, en de reden waarom de Poortstroom was opgedroogd werd nu duidelijk. Achter hen vulde de ondergaande zon de koele westelijke hemel met glinsterend goud. Voor hen strekte zich een donker onbewogen meer uit. Noch de hemel, noch de ondergaande zon weerspiegelde zich op zijn doffe oppervlakte. De Sirannon was ingedamd en had de hele vallei gevuld. Achter het onheilspellende water verhieven zich hoge rotsen, hun barse wanden bleek in het vervagende licht: onverbiddelijk en ontoegankelijk. Frodo kon geen teken van een poort of ingang, geen spleet of barst in het dreigende gesteente ontdekken.

‘Daar zijn de Muren van Moria,’ zei Gandalf, over het water wijzend. ‘En daar heeft de Poort eens gestaan, de elfendeur aan het einde van de weg van Hulst waarlangs wij gekomen zijn. Maar deze weg is versperd. Niemand van de Reisgenoten zal, naar ik aanneem, dit sombere water aan het einde van de dag willen overzwemmen. Het ziet er onguur uit.’

‘We moeten een weg langs de noordelijke rand proberen te vinden,’ zei Gimli. ‘Het eerste dat het Gezelschap moet doen is langs het hoofdpad omhoogklimmen en zien waar het heen leidt. Zelfs als er geen meer was, zouden we onze lastpony toch niet deze trap op kunnen krijgen.’

‘Maar we kunnen hoe dan ook het arme beest niet mee de Mijnen in nemen,’ zei Gandalf. ‘De weg onder de bergen is een donkere en er zijn nauwe en steile plaatsen die hij niet kan gaan, zo wij er zelf al kans toe zien.’

‘Arme ouwe Willem,’ zei Frodo. ‘Daar had ik niet aan gedacht. En die arme Sam. Ik vraag me af wat hij zal zeggen.’

‘Het spijt me,’ zei Gandalf. ‘De arme Willem is een nuttige metgezel geweest en het gaat me aan mijn hart hem nu te moeten wegsturen. Als ik mijn zin had gehad, zou ik minder bagage en geen lastdier hebben meegenomen, het minst van al dit dier waar Sam zo op gesteld is. Ik heb van het begin af aan gevreesd dat wij deze weg zouden moeten nemen.’

De dag liep ten einde, en er schitterden koude sterren aan de hemel hoog boven de zonsondergang, toen de Reisgenoten, zo vlug zij konden, de hellingen beklommen en de kant van het meer bereikten. In de breedte leek de afstand tussen de oevers niet meer dan vier- tot zeshonderd meter te zijn. Hoe ver het zich naar het zuiden uitstrekte, konden zij niet zeggen in de vallende duisternis, maar de noordelijkste punt was niet meer dan een halve mijl vanwaar zij stonden, en tussen de rotsachtige randen die de vallei en de rand van het water omsloten, was een strook open grond. Ze repten zich voorwaarts, want ze hadden nog een paar mijl te gaan voor ze het punt aan de andere oever konden bereiken waar Gandalf op afging; en dan moest hij de deuren nog vinden.

Toen ze aan de noordelijkste hoek van het meer kwamen, werd hun weg versperd door een nauwe kreek. Deze was groen en stagnerend, als een slijmerige arm die naar de heuvels was uitgestrekt. Gimli stapte onvervaard naar voren en merkte dat het water ondiep was, niet meer dan enkeldiep aan de rand. Ze liepen in ganzenmars achter hem aan, voorzichtig lopend, want onder de met planten begroeide plassen waren glibberige, gladde stenen, die hun voeten een verraderlijke steun boden. Frodo huiverde van walging toen hij het donkere, vieze water aan zijn voeten voelde.

Toen Sam, als laatste van het Gezelschap, Willem naar de droge grond aan de andere kant leidde, klonk er een zacht geluid; een geruis gevolgd door een plons, alsof een vis de gladde oppervlakte van het water had verstoord. Toen ze zich snel omdraaiden zagen ze rimpelingen, met zwarte schaduwranden in de schemering; grote kringen verspreidden zich buitenwaarts van een punt ver op het meer. Er klonk een borrelend geluid en toen was het stil. De schemering verdiepte zich, en de laatste stralen van de ondergaande zon waren in wolken gehuld.

Gandalf spoedde zich nu zeer snel voort en de anderen volgden zo vlug zij konden. Zij bereikten de strook droog land tussen het meer en de rotswanden; deze was smal, vaak nog geen twaalf meter breed, en lag vol met gevallen rotsblokken en stenen, maar ze vonden een weg, terwijl ze dicht bij de rotswand en zo ver mogelijk van het donkere water vandaan bleven. Een mijl zuidelijker langs de oever kwamen ze bij hulstbomen. Knoesten en dode takken lagen in de ondiepten te rotten, de overblijfselen, scheen het, van oude kreupelbosjes of van een heg die eens de weg door het nu ondergelopen dal had omzoomd. Maar onder aan de rotswand stonden, sterk en levend, nog twee hoge bomen, hoger dan enige andere hulstbomen die Frodo ooit had gezien of zich had voorgesteld. Hun grote wortels spreidden zich van de muur naar het water uit. Onder de opdoemende rotswanden hadden zij er vanuit de verte als struiken uitgezien, toen ze boven aan de Trap stonden; maar nu verrezen ze hoog boven hun hoofden; stijf, donker en stil, en wierpen diepe nachtschaduwen rondom hun stammen, terwijl ze als verzuilde schildwachten aan het einde van de weg stonden.

‘Nou, we zijn er eindelijk!’ zei Gandalf. ‘Hier eindigde de elfenweg uit Hulst. Hulst was het teken van de bevolking van dat land en zij plantten het hier om het einde van hun domein aan te geven; want de Westdeur werd voornamelijk gemaakt voor hun verkeer met de Heren van Moria. Dat waren gelukkiger tijden, toen er af en toe nog grote vriendschap bestond tussen lieden van verschillend ras, zelfs tussen dwergen en elfen.’

‘Het was niet de schuld van de dwergen dat die vriendschap verloren ging,’ zei Gimli.

‘Ik heb nooit gehoord dat het de schuld van de elfen was,’ zei Legolas.

‘Ik heb allebei gehoord,’ zei Gandalf, ‘en wil nu geen oordeel vellen. Maar ik verzoek jullie allebei, Legolas en Gimli, om vrienden te zijn en mij te helpen. Ik heb jullie beiden nodig. De deuren zijn gesloten en verborgen, en hoe eerder wij ze vinden hoe beter. De nacht is op komst!’

Zich tot de anderen wendend, zei hij: ‘Wil ieder van jullie, terwijl ik zoek, zich klaarmaken om de Mijnen binnen te gaan? Want hier, vrees ik, moeten wij afscheid nemen van ons brave lastdier. Jullie moeten veel van de dingen die wij tegen het barre weer hebben meegenomen, achterlaten; je zult ze binnen niet nodig hebben, en ook niet, hoop ik, als wij het overleven en verder naar het zuiden reizen. In plaats daarvan moet elk van ons een deel nemen van wat de pony heeft gedragen, vooral voedsel en waterzakken.’

‘Maar u kunt de arme Willem niet op deze verlaten plaats achterlaten, meneer Gandalf!’ riep Sam boos en ontsteld uit. ‘Ik wil het niet hebben, basta. Nadat hij zo ver is meegekomen en zo.’

‘Het spijt me, Sam,’ zei de tovenaar. ‘Maar wanneer de deur opengaat, denk ik niet dat je je Willem naar binnen zult kunnen slepen in de lange duisternis van Moria. Je zult moeten kiezen tussen Willem en je meester.’

‘Hij zou meneer Frodo in het hol van een draak volgen als ik hem leidde,’ wierp Sam tegen. ‘Het zou niet minder dan moord zijn om hem los te laten met al die wolven in de buurt.’

‘Het zal minder dan moord zijn, hoop ik,’ zei Gandalf. Hij legde zijn hand op de kop van het dier en zei zacht: ‘Ga vergezeld van woorden van behoedzaamheid en leiding. Je bent een wijs dier en hebt in Rivendel veel geleerd. Ga naar plekken waar je gras kunt vinden en kom zo te zijner tijd bij Elronds huis, of waar je wilt. Welaan, Sam! Hij zal net zoveel kans hebben om aan de wolven te ontkomen en naar huis terug te keren als wij.’

Sam stond neerslachtig bij de pony en gaf geen antwoord. Willem, die goed scheen te begrijpen wat er aan de hand was, besnuffelde hem en drukte zijn neus tegen Sams oor. Sam barstte in tranen uit en morrelde aan de riemen, alle pakken van de rug van de pony afnemend en op de grond gooiend. De anderen sorteerden de goederen en legden alles wat kon achterblijven op een hoop, en verdeelden de rest.

Toen dit gedaan was, keerden ze zich om en keken naar Gandalf. Hij scheen niets te hebben gedaan. Hij stond tussen de twee bomen naar de kale muur van de rotswand te kijken, alsof hij er met zijn ogen een gat in wilde boren. Gimli liep rond, hier en daar de steen met zijn bijl bekloppend. Legolas stond tegen de rots aan gedrukt, alsof hij luisterde.

‘Nu, hier zijn we, helemaal klaar,’ zei Merijn, ‘maar waar zijn de deuren? Ik zie er niets van.’

‘Dwergdeuren kun je niet zien wanneer ze dicht zijn,’ zei Gimli. ‘Ze zijn onzichtbaar en hun eigen meesters kunnen ze niet vinden of openen als hun geheim verloren is gegaan.’

‘Maar deze Deur werd niet gemaakt om een geheim te zijn dat alleen aan dwergen bekend is,’ zei Gandalf, die plotseling weer tot leven kwam en zich omdraaide. ‘Als de dingen helemaal veranderd zijn, kunnen ogen die weten waar zij moeten zoeken, de tekens wellicht ontdekken.’

Hij liep naar de muur toe. Precies tussen de schaduw van de bomen was een gladde oppervlakte en hierover liet hij zijn handen glijden, terwijl hij iets mompelde. Toen ging hij achteruit. ‘Kijk,’ zei hij. ‘Kunnen jullie nu iets zien?’

De maan scheen nu op de grijze rotswand, maar een tijdlang zagen ze niets anders. Toen verschenen er langzaam op de oppervlakte, waar de handen van de tovenaar langs hadden gestreken, vage lijnen, als dunne zilveradertjes in het gesteente. Eerst waren het niet meer dan bleke herfstdraden, zo fijn, dat ze alleen maar zwak schitterden waar de maan erop scheen, maar geleidelijk werden ze breder en helderder, totdat men hun vorm kon raden.

Bovenaan, zo hoog als Gandalf kon reiken, was een boog van verstrengelde letters in een elfenschrift. Daaronder, hoewel de draden op sommige plaatsen onduidelijk of gebroken waren, was de omtrek zichtbaar van een aambeeld en een hamer, waarboven een kroon met zeven sterren stond. Daaronder waren weer twee bomen, die elk halvemanen droegen. Duidelijker dan dit alles flonkerde in het midden van de deur één enkele ster met vele stralen.

‘Daar zijn de emblemen van Durin!’ riep Gimli uit.

‘En daar is de Boom van de Hoge Elfen!’ zei Legolas.

‘En de ster van het Huis van Fëanor,’ zei Gandalf. ‘Ze zijn gemaakt van ithildin, dat alleen het sterren- en maanlicht weerspiegelt, en sluimert totdat het wordt aangeraakt door iemand die woorden spreekt die nu lang vergeten zijn in Midden-aarde. Het is lang geleden sinds ik ze gehoord heb, en ik moest diep nadenken voor ik ze mij kon herinneren.’

Hier staat geschreven met de fëanoriaanse letters volgens de wijze van Beleriand: Ennyn Durin Aran Moria: pedo mellon a minno. Im Narvi hain echant: Celebrimbor o Eregion teithant i thiw hin.

‘Wat betekent het schrift?’ vroeg Frodo, die de inscriptie op de boog probeerde te ontcijferen. ‘Ik dacht dat ik de elfenletters kende, maar deze kan ik niet lezen.’

‘De woorden zijn in de elfentaal van het Westen van Midden-aarde in de Oudste Tijden,’ antwoordde Gandalf. ‘Maar voor ons zeggen ze niets van belang. Er staat slechts: De Deuren van Durin, Heer van Moria. Spreek, vriend, en treed binnen. En daaronder staat in kleine onduidelijke letters: Ik, Narvi, heb ze gemaakt. Celebrimbor uit Hulst tekende deze letters.’

‘Wat betekent dat spreek, vriend, en treed binnen?’ vroeg Merijn.

‘Dat is nogal duidelijk,’ zei Gimli. ‘Als je een vriend bent, spreek het wachtwoord, en de deuren zullen opengaan en je kunt binnentreden.’

‘Ja,’ zei Gandalf, ‘deze deuren worden waarschijnlijk door woorden beheerst. Sommige dwergpoorten openen zich slechts op bepaalde tijden, of voor bepaalde personen; andere hebben sloten en sleutels die toch nodig zijn als alle vereiste tijden en woorden bekend zijn. Deze deuren hebben geen sleutel. In de tijd van Durin waren zij niet geheim. Ze stonden gewoonlijk open en er zaten wachters bij. Maar als ze gesloten waren, kon iedereen die het wachtwoord kende, dit uitspreken en naar binnen gaan. Tenminste, zo staat het geboekstaafd, nietwaar, Gimli?’

‘Jazeker,’ zei de dwerg. ‘Maar wat het woord is weet men niet meer. Narvi en zijn ambacht en al zijn soortgenoten zijn van de aardbodem verdwenen.’

‘Maar ken jij het woord niet, Gandalf?’ vroeg Boromir verbaasd.

‘Nee!’ zei de tovenaar.

De anderen keken ontsteld; alleen Aragorn, die Gandalf goed kende, zweeg en bleef onbewogen.

‘Wat had het dan voor zin ons naar deze vervloekte plaats te brengen?’ riep Boromir, terwijl hij huiverend achteromkeek naar het donkere water. ‘Je hebt ons verteld dat je eens door de Mijnen bent getrokken. Hoe kon dat als je niet wist hoe je binnen moest komen?’

‘Het antwoord op je eerste vraag, Boromir,’ zei de tovenaar, ‘is dat ik het woord niet ken, nóg niet. Maar we zullen het weldra zien. En,’ voegde hij er met een schittering in zijn ogen onder de borstelige wenkbrauwen aan toe, ‘misschien vraag je je af wat mijn daden voor nut hebben als ze nutteloos blijken. Wat je andere vraag aangaat: twijfel je aan mijn verhaal? Of ben je je verstand kwijt? Ik ben niet aan deze kant naar binnen gegaan. Ik kwam van het oosten.

Als je het wilt weten, wil ik je wel vertellen dat deze deuren naar buiten opengaan. Van binnenuit kun je ze met je handen openduwen. Van buitenaf kan niets hen bewegen behalve een bezweringsformule. Ze kunnen niet naar binnen worden opengedrukt.’

‘Wat denk je dan te doen?’ vroeg Pepijn, geenszins uit het veld geslagen door de borstelige wenkbrauwen van de grijze tovenaar.

‘Met jouw hoofd op de deuren bonzen, Peregrijn Toek,’ zei Gandalf. ‘Maar als dat ze niet verbrijzelt, en men mij een tijdje met rust laat in plaats van domme vragen te stellen, zal ik de woorden zoeken die ze doen opengaan.

Eens kende ik iedere toverformule in alle talen van elfen, Mensen en orks die ooit voor een dergelijk doel werd gebruikt. Ik kan mij er nog moeiteloos honderden herinneren. Ik denk dat ik er slechts een paar hoef te proberen; en ik zal geen beroep hoeven te doen op Gimli voor woorden van de geheime dwergentaal, die zij niemand leren. De eerste woorden waren Elfs, evenals het schrift op de boog; dat staat vast.’

Hij ging weer naar de rots en raakte zachtjes met zijn staf de zilveren ster in het midden aan, onder het teken van het aambeeld.

Annon edhellen, edro hi ammen!

Fennas nogothrim, lasto beth lammen!

sprak hij op bevelende toon. De zilveren lijnen vervaagden, maar de effen grijze steen bewoog niet.

Vele keren herhaalde hij deze woorden in een andere volgorde, of varieerde ze. Toen probeerde hij andere formules, een voor een, dan weer snel en luid, dan weer zacht en langzaam sprekend. Daarna sprak hij vele afzonderlijke woorden in het Elfs. Er gebeurde niets.

De rotswand rees hoog in de nacht op, de talloze sterren begonnen te fonkelen, de wind woei koud en de deuren bleven hermetisch gesloten.

Weer ging Gandalf naar de muur toe en met opgeheven armen sprak hij op bevelende en boze toon. ‘Edro, edro!’ riep hij uit en sloeg met zijn staf tegen de rots. ‘Open, open!’ riep hij, en herhaalde hetzelfde bevel in iedere taal die ooit in het westen van Middenaarde was gesproken. Toen wierp hij zijn staf op de grond en ging zwijgend zitten.

Op dat ogenblik woei op de wind het verre gehuil van de wolven aan. Willem de pony steigerde van angst en Sam sprong aan zijn zijde en fluisterde hem kalmerende woorden toe. ‘Laat hem niet weglopen!’ zei Boromir. ‘Het lijkt erop dat we hem nodig zullen hebben, als de wolven ons niet te pakken krijgen. Wat haat ik die smerige poel!’ Hij boog zich voorover en pakte een grote steen op, die hij ver in het donkere water wierp.

De steen verdween met een zachte plons, maar tegelijkertijd klonk er een suizend en borrelend geluid. Aan de oppervlakte vormden zich grote kabbelende kringen op de plaats waar de steen was neergekomen, en deze bewogen zich langzaam naar de voet van de heuvel.

‘Waarom doe je dat, Boromir,’ vroeg Frodo. ‘Ik heb ook een hekel aan deze plek, en ik ben bang. Ik weet niet waarvoor; niet voor wolven of het donker achter die deuren, maar voor iets anders. Ik ben bang voor die plas. Verstoor hem niet.’

‘Ik wou dat we weg konden gaan,’ zei Merijn.

‘Waarom doet Gandalf niet gauw iets?’ vroeg Pepijn.

Gandalf schonk geen aandacht aan hen. Hij zat met gebogen hoofd, in wanhoop of in bezorgde gedachten. Het klagende gehuil van de wolven woei opnieuw aan. De rimpelingen op het water werden groter en kwamen dichterbij; sommige klotsten reeds tegen de oever aan.

Zo onverwachts dat iedereen werd opgeschrikt, sprong de tovenaar overeind. ‘Ik heb het!’ riep hij uit. ‘Maar natuurlijk, natuurlijk! Bespottelijk eenvoudig, als de meeste raadsels wanneer je het antwoord weet.’

Hij nam zijn staf op en ging voor de rots staan en zei met heldere stem: Mellon!

De ster lichtte even op en vervaagde weer. Toen tekende zich geluidloos een grote deur af, hoewel er daarvoor geen scheur of scharnier te zien was geweest. Langzaam ging hij in het midden naar twee kanten open en kwam centimeter voor centimeter naar buiten, totdat beide deuren tegen de muur waren geklapt. Door de opening kon men een schimmige trap steil naar boven zien lopen; maar voorbij de onderste treden was de duisternis dieper dan de nacht. De Reisgenoten staarden er met verbazing naar.

‘Ik heb het per slot van rekening toch mis gehad,’ zei Gandalf, ‘en Gimli ook. Uitgerekend Merijn was de enige die op het goede spoor zat. Het wachtwoord heeft de hele tijd op de boog gestaan! De vertaling had moeten zijn: Zeg “Vriend” en treed binnen. Ik hoefde alleen het elfenwoord voor “vriend” maar te zeggen en de deuren gingen open. Heel eenvoudig. Te eenvoudig voor een geleerde in deze achterdochtige tijden. Dat waren gelukkiger tijden. Laat ons nu gaan!’

Hij trad naar voren en zette zijn voet op de onderste trede. Maar op dat ogenblik gebeurde er een aantal dingen. Frodo voelde dat hij door iets bij de enkel werd gepakt, en hij viel met een kreet. Willem de pony hinnikte wild van angst, keerde zich om en galoppeerde langs de rand van het meer de duisternis in. Sam sprong hem achterna, maar toen hij Frodo’s kreet hoorde, snelde hij huilend en vloekend terug. De anderen draaiden zich om en zagen de wateren van het meer zieden, alsof een troep slangen van het zuidelijke einde kwam aanzwemmen.

Uit het water was een lange pezige tentakel gekropen; hij was bleekgroen, lichtend en nat. Het vingervormige uiteinde hield Frodo’s voet vast en trok hem het water in. Sam, op zijn knieën, hakte er nu met zijn dolk op in. De arm liet Frodo los en Sam trok hem weg, om hulp roepend. Twintig andere armen kwamen rimpelend uit het meer. Het water kolkte en er was een walgelijke stank.

‘De poort door! De trap op! Vlug!’ schreeuwde Gandalf, terwijl hij achteruit sprong. Hen opwekkend uit de ontzetting die hen allen, behalve Sam, ter plekke scheen te hebben vastgenageld, dreef hij hen vooruit.

Ze waren net op tijd. Sam en Frodo waren nog maar een paar treden opgelopen en Gandalf was net begonnen te klimmen, toen de grijpende tentakels over de smalle oever kronkelden en de wand van de rots en de deuren betastten. Een kwam er over de drempel kronkelen, glanzend in het sterrenlicht. Gandalf draaide zich om en bleef staan. Als hij stond te bedenken welk woord de deur weer van binnenuit zou sluiten, was dat overbodig. Vele kronkelende armen pakten de deuren aan beide kanten vast en met verschrikkelijke kracht gooiden zij ze dicht. Met een oorverdovende dreun vielen ze in hun voegen en al het licht was buitengesloten. Een geluid van scheuren en kraken kwam dof door de steenmuur heen.

Sam, die zich aan Frodo’s arm vastgreep, zakte ineen op een trede in de pikzwarte duisternis. ‘Arme ouwe Willem!’ zei hij met een verstikte stem. ‘Arme ouwe Willem. Wolven en slangen! Maar de slangen waren te veel voor hem. Ik moest kiezen, meneer Frodo. Ik moest met u meegaan.’

Ze hoorden Gandalf de trap weer aflopen en met zijn staf tegen de deuren slaan. Er voer een siddering door het gesteente en de trap trilde, maar de deuren openden zich niet.

‘Welnu,’ zei de tovenaar. ‘De gang is achter ons geblokkeerd, en er is maar één uitgang – aan de andere kant van de bergen. Naar de geluiden te oordelen vrees ik dat er rotsblokken zijn opgestapeld en dat de bomen ontworteld en voor de poort gegooid zijn. Dat spijt me, want die bomen waren prachtig en hadden daar zo lang gestaan.’

‘Ik voelde dat er iets afschuwelijks te gebeuren stond, van het ogenblik af dat mijn voet voor het eerst het water aanraakte,’ zei Frodo. ‘Wat was dat wezen, of waren het er een heleboel?’

‘Ik weet het niet,’ antwoordde Gandalf, ‘maar de armen werden alle naar een en hetzelfde doel geleid. Er is iets uit de donkere wateren onder de bergen gekropen of gejaagd. Er zijn oudere en boosaardiger dingen dan orks in de onderaardse gewelven van de wereld.’ Maar zijn gedachte dat, wat er ook in het meer huisde, het Frodo als eerste van het hele Gezelschap had uitgezocht, sprak hij niet hardop uit.

Boromir mompelde iets binnensmonds, maar het weerkaatsende gesteente versterkte het geluid tot een schor gefluister dat allen konden horen: ‘Op de diepe plaatsen van de wereld! En daar gaan we nu tegen mijn wens heen. Wie zal ons nu in dit dodelijke duister leiden?’

‘Ik,’ zei Gandalf, ‘en Gimli zal me terzijde staan. Volg mijn staf!’

Toen de tovenaar de anderen op de grote trap voorbijging, hield hij zijn staf omhoog, en uit de punt kwam een flauw schijnsel. De brede trap was stevig en onbeschadigd. Tweehonderd treden telden ze, breed en kort; en bovenaan zagen ze een gewelfde gang met een vlakke vloer die zich naar het donker uitstrekte.

‘Laat ons gaan zitten en iets eten, hier op het portaal, nu we de eetzaal niet kunnen vinden!’ zei Frodo. Hij had de verschrikking van de grijparm nu van zich afgeschud, en plotseling voelde hij zich bijzonder hongerig.

Het voorstel werd door hen allen verwelkomd; en ze gingen op de bovenste treden zitten, vage gestalten in de duisternis. Nadat ze hadden gegeten, gaf Gandalf hun voor de derde keer ieder een teug van het miruvor van Rivendel.

‘Het is bijna op, vrees ik,’ zei hij, ‘maar ik vind wel dat we het nodig hebben na die verschrikking bij de poort. En, tenzij we veel geluk hebben, zullen we de rest nodig hebben voor we de andere kant zien! Wees ook zuinig op het water! Er zijn vele stromen en bronnen in de Mijnen, maar die moet je niet aanraken. Misschien zullen we geen gelegenheid hebben onze zakken en flessen te vullen tot we in het Deemrildal komen.’

‘Hoelang zullen we daarover doen?’ vroeg Frodo.

‘Dat weet ik niet,’ antwoordde Gandalf. ‘Het hangt van veel dingen af. Maar als we recht op het doel afgaan, zonder ongelukken of te verdwalen, zullen we er drie of vier marsen voor nodig hebben, verwacht ik. Het kan in rechte lijn niet minder zijn dan veertig mijl van de Westdeur naar de Oosterpoort, en de weg zal misschien erg slingeren.’

Na slechts een korte rustpoos gingen zij weer op weg. Allen wilden de reis graag zo gauw mogelijk achter de rug hebben, en waren, moe als ze zich voelden, bereid om nog een paar uur verder te lopen. Gandalf ging weer voorop. In zijn linkerhand hield hij zijn glanzende staf omhoog, waarvan het licht de grond vlak voor zijn voeten bescheen, in zijn rechterhand hield hij zijn zwaard Glamdring. Achter hem kwam Gimli, wiens ogen in het flauwe licht schitterden, wanneer hij zijn hoofd van de ene naar de andere kant draaide. Achter de dwerg kwam Frodo, en hij had zijn korte zwaard Prik getrokken. De klingen van Prik en Glamdring glansden niet; en dat was een kleine troost, want omdat ze de werkstukken waren van elfensmeden uit de Oudste Tijden, glansden deze zwaarden met een koud licht als er orks in de buurt waren. Achter Frodo kwam Sam, en achter hem Legolas en de jonge hobbits, en Boromir. Helemaal achteraan in het duister liep, verbeten en zwijgend, Aragorn.

De gang beschreef enkele bochten en begon toen te dalen. Hij ging lange tijd gestadig omlaag tot hij weer horizontaal liep. De atmosfeer werd warm en benauwd, maar stonk niet, en nu en dan voelden ze koudere luchtstromen op hun gezicht, die uit half vermoede openingen in de wanden kwamen. Er waren er vele. In het flauwe schijnsel van de staf van de tovenaar ving Frodo vage glimpen op van trappen en bogen van andere gangen en tunnels, die naar boven liepen of steil naar beneden, of aan weerskanten donker gaapten. Het was te verbijsterend om het je precies te kunnen herinneren.

Gimli hielp Gandalf heel weinig, behalve door zijn grote moed. Hij was tenminste niet, zoals de meeste anderen, ontsteld door het feit van de duisternis zelve. Vaak raadpleegde de tovenaar hem wanneer de keuze van de weg twijfelachtig was; maar Gandalf had altijd het laatste woord. De Mijnen van Moria waren zo uitgestrekt en ingewikkeld, dat ze de verbeeldingskracht van Gimli, de zoon van Glóin, al was hij een dwerg van het bergras, te boven gingen. Gandalf boden de verre herinneringen van een reis die hij lang geleden had gemaakt, weinig houvast, maar zelfs in de duisternis en ondanks alle bochten die de weg die hij kende maakte, wist hij waar hij heen wilde gaan, en hij aarzelde niet zolang er een pad was dat naar zijn doel leidde.

‘Wees niet bang!’ zei Aragorn. Er was een langer oponthoud dan gewoonlijk, en Gandalf en Gimli stonden samen te fluisteren; de anderen drongen zich daarachter samen en wachtten verontrust. ‘Wees niet bang! Ik heb menige reis met hem gemaakt, hoewel nog nooit zo donker, en in Rivendel doen verhalen de ronde over nog grotere daden van hem dan ik ooit heb gezien. Hij zal niet verdwalen, zolang er ergens een pad is. Hij heeft ons hier tegen onze angsten in binnengeleid, maar hij zal ons er ook weer uitleiden, welke prijs hijzelf ook moet betalen. Hij zal eerder de weg naar huis vinden in een pikdonkere nacht dan de katten van Koningin Berúthiel.’

Het was goed voor het Gezelschap dat het zo’n gids had. Ze hadden geen brandstof of enigerlei middelen om toortsen te maken; in de wanhopige worsteling bij de deuren waren vele dingen achtergelaten. Maar zonder enig licht zouden ze weldra zijn verongelukt. Niet alleen waren er vele wegen om een keuze uit te maken, er waren ook op vele plaatsen holen, kuilen en donkere bronnen naast het pad waarop hun voetstappen weerkaatsten. Er waren spleten en kloven in de wanden en de vloer, en af en toe opende zich een spleet vlak voor hun voeten. De breedste was meer dan twee meter wijd, en het duurde lang voordat Pepijn genoeg moed had verzameld om over de vreselijke kloof heen te springen. Uit de diepte kwam het geluid van kolkend water alsof daarbeneden een groot molenrad ronddraaide.

‘Touw,’ mompelde Sam. ‘Ik wist dat ik het nodig zou hebben als ik het niet bij me had!’

Naarmate deze gevaren veelvuldiger werden, kwamen zij langzamer vooruit. Ze schenen al eindeloos naar de wortels van de berg te hebben voortgesjokt. Ze waren doodmoe, maar toch scheen de gedachte om ergens halt te houden geen troost te schenken. Na zijn ontsnapping had Frodo zich een tijdje wat opgewekter gevoeld, en na gegeten te hebben en een slok van de drank te hebben gehad, overviel hem weer een diepe ongerustheid, die langzaam aangroeide tot angst. Hoewel hij in Rivendel van de messteek was genezen, was die ernstige wond toch niet zonder uitwerking gebleven. Zijn zintuigen waren scherper en meer bewust van dingen die men niet kon zien. Eén teken van verandering, dat hij al gauw had opgemerkt, was dat hij meer in het donker kon zien dan een van zijn metgezellen, met uitzondering misschien van Gandalf. En hij was in ieder geval de Drager van de Ring: die hing aan een ketting op zijn borst en soms scheen hij zwaar te wegen. Hij voelde de zekerheid van kwaad dat voor hem lag, en van kwaad achter zich, maar hij zei niets. Hij omklemde het gevest van zijn zwaard nog steviger en ging hardnekkig verder. De Reisgenoten achter hem spraken zelden, en dan alleen haastig fluisterend. Er klonk geen ander geluid dan dat van hun eigen voeten; het doffe stampen van Gimli’s dwerglaarzen; de zware tred van Boromir; de lichte stap van Legolas; het zachte, nauwelijks hoorbare getrippel van hobbitvoeten; en daarachter de langzame, stevige stappen van Aragorn, met zijn grote passen. Toen ze een ogenblik halt hielden, hoorden ze helemaal niets, behalve af en toe het zachte druppelen van onzichtbaar water. Toen begon Frodo iets anders te horen, of misschien verbeeldde hij het zich maar: het leek op de flauwe tred van zachte blote voeten. Het was nooit zo luid of dichtbij dat hij met zekerheid wist of hij het hoorde, maar wanneer het eenmaal was begonnen, hield het niet meer op terwijl het Gezelschap voortliep. Maar het was geen echo, want wanneer ze bleven staan, trippelde het een tijdje helemaal alleen verder en hield dan op.

Het was al nacht toen ze de Mijnen in waren gegaan. Ze hadden verscheidene uren gelopen, met slechts korte rustpozen, toen Gandalf met zijn eerste zware tegenslag werd geconfronteerd.

Voor hem stond een brede donkere boog die toegang gaf tot drie gangen; alle liepen in dezelfde richting, oostwaarts; maar de linkergang daalde steil af, terwijl de rechter omhoogliep, en de middelste gewoon verder scheen te lopen, vlak en horizontaal, maar bijzonder smal.

‘Ik herinner me deze plek helemaal niet,’ zei Gandalf, terwijl hij weifelend onder de boog stond. Hij hield zijn staf omhoog in de hoop een paar tekens of letters te vinden die hem zouden kunnen helpen kiezen, maar er was niets te zien. ‘Ik ben te moe om een beslissing te nemen,’ zei hij hoofdschuddend. ‘En ik veronderstel dat jullie even moe zijn als ik, of nog vermoeider. We moeten hier maar stilhouden voor de rest van de nacht. Je weet wat ik bedoel! Hierbinnen is het altijd donker; maar buiten daalt de late maan naar het westen en de nacht is half om.’

‘Arme ouwe Willem,’ zei Sam, ‘ik vraag me af waar hij is. Ik hoop dat die wolven hem nog niet te grazen hebben genomen.’

Links van de grote boog troffen zij een stenen deur aan; deze was halfdicht, maar kon met een lichte duw worden geopend. Daarachter scheen een groot vertrek te liggen dat in de rotsen was uitgehakt.

‘Kalm aan. Kalm aan!’ riep Gandalf toen Merijn en Pepijn zich naar voren drongen, blij een plek te vinden waar ze konden rusten met in elk geval een groter gevoel van beschutting dan in de open gang. ‘Kalm aan. Jullie weten nog niet wat daarbinnen is. Ik zal eerst gaan.’

Hij ging voorzichtig naar binnen, en de anderen volgden hem.

‘Kijk eens!’ zei hij, terwijl hij met zijn staf naar het midden van de grond wees. Voor zijn voeten zagen ze een groot rond gat als de opening van een bron. Gebroken en roestige kettingen lagen aan de rand ervan en hingen in de donkere afgrond. Stukken steen lagen ernaast.

‘Een van jullie had erin kunnen vallen en zich nog steeds afvragen wanneer hij de bodem zou raken,’ zei Aragorn tegen Merijn. ‘Laat de gids vooropgaan zolang je er een hebt.’

‘Dit schijnt een wachtlokaal te zijn geweest, gemaakt voor het bewaken van de drie gangen,’ zei Gimli. ‘Dat gat was blijkbaar een bron voor de wacht, afgesloten met een stenen deksel. Maar het deksel is gebroken en we moeten allen oppassen in het donker.’

Pepijn voelde zich op een eigenaardige manier door de bron aangetrokken. Terwijl de anderen hun dekens openvouwden en bedden tegen de wanden van het vertrek maakten, zo ver mogelijk van het gat in de vloer, kroop hij naar de rand en gluurde eroverheen. Een koude luchtstroom, die uit onzichtbare diepten opsteeg, scheen langs zijn gezicht te strijken. Door een plotselinge ingeving bewogen, pakte hij een losse steen en liet deze vallen. Hij voelde zijn hart vele keren kloppen voor er een geluid kwam. Toen, heel ver in de diepte, alsof de steen in diep water in een of andere spelonkachtige ruimte was gevallen, klonk er een plomp, heel ver, maar versterkt herhaald in de holle schacht.

‘Wat is dat?’ riep Gandalf uit. Hij was opgelucht toen Pepijn opbiechtte wat hij had gedaan, maar ook boos, en Pepijn kon zijn ogen zien flonkeren. ‘Dwaze Toek!’ gromde hij. ‘Dit is een ernstige reis, geen wandeltochtje voor hobbits. Gooi jezelf er de volgende keer in, dan zul je tenminste geen last meer veroorzaken. En houd je nu stil!’

Verscheidene minuten lang hoorden ze niets meer; maar toen kwam er uit de diepte een vaag geklop: tom-tap, tap-tom. Het hield op en toen de echo’s waren weggestorven, werden ze herhaald: tap-tom, tom-tap, tap-tap, tom. Ze klonken verontrustend veel als signalen, maar na een tijdje stierf het geklop weg en werd niet weer gehoord.

‘Als dat niet het geluid van een hamer was, weet ik het niet,’ zei Gimli.

‘Ja,’ zei Gandalf, ‘en ik vertrouw het niet. Misschien heeft het niets te maken met Peregrijns idiote steen, maar waarschijnlijk is er iets verstoord dat beter met rust had kunnen worden gelaten. Doe alsjeblieft niet nog eens zoiets. Laten we hopen dat we zonder verdere moeilijkheden wat kunnen rusten. Jij, Pepijn, mag het eerst de wacht houden, bij wijze van beloning,’ gromde hij, terwijl hij zich in een deken wikkelde.

Pepijn zat ongelukkig in het pikkedonker bij de deur, maar hij bleef zitten ronddraaien, vrezend dat een onbekend wezen uit de bron tevoorschijn zou kruipen. Hij wou dat hij het gat kon bedekken, al was het maar met een deken, maar hij durfde zich niet te verroeren, of ernaartoe te gaan, ook al scheen Gandalf te slapen.

In werkelijkheid was Gandalf wakker, hoewel hij stil en bewegingloos lag. Hij was diep in gedachten verzonken, probeerde zich elke bijzonderheid van zijn vorige reis door de Mijnen te herinneren en overwoog bezorgd zijn volgende stap: een verkeerde afslag zou nu rampzalig kunnen zijn. Na een uur stond hij op en ging naar Pepijn toe.

‘Kruip in een hoek en ga slapen, m’n jongen,’ zei hij vriendelijk. ‘Je wilt slapen, denk ik. Ik kan geen oog dichtdoen, dus kan ik net zo goed de wacht houden.

Ik weet niet wat er met me aan de hand is,’ mompelde hij, toen hij bij de deur ging zitten. ‘Ik moet roken. Ik heb het niet geproefd sinds de ochtend voor de sneeuwstorm.’

Het laatste wat Pepijn zag, voor hij insliep, was een donkere glimp van de oude tovenaar, die ineengedoken op de grond zat en een gloeiend stukje hout in zijn verweerde handen tussen zijn knieën hield. Eén ogenblik verlichtte de vlam zijn scherpe neus, en het rookwolkje.

Het was Gandalf die hen allen wakker maakte. Hij had helemaal alleen ongeveer zes uur de wacht gehouden, en had de anderen laten slapen. ‘En in die tijd heb ik mijn besluit genomen,’ zei hij. ‘De middelste weg geeft me een onaangenaam gevoel, en de reuk van de linkerweg bevalt me niet: er hangt daar een bedorven lucht, of ik ben geen gids. Ik zal de rechtergang nemen. Het wordt tijd dat we weer eens beginnen te klimmen.’

Acht donkere uren lang, twee korte rustpozen niet meegerekend, liepen ze verder en ontmoetten geen gevaren, en hoorden niets, en zagen niets anders dan de flauwe glans van het licht van de tovenaar, dat als een dwaallichtje op en neer deinde. De gang die ze hadden gekozen ging gestaag omhoog, en naarmate hij steeg, werd hij hoger en wijder. Voorzover ze het konden zien, beschreef hij grote stijgende bochten. Er waren nu geen openingen naar andere gangen of tunnels aan beide kanten, en de vloer was vlak en heel, zonder kuilen of spleten. Klaarblijkelijk hadden ze een weg gekozen die eens belangrijk was geweest en ze kwamen sneller vooruit dan op hun eerste mars.

Zodoende schoten ze ongeveer vijftien mijl op, gemeten in een rechte lijn naar het oosten, hoewel ze in werkelijkheid wel twintig of nog meer mijlen moesten hebben afgelegd. Naarmate de weg steeg, werd Frodo’s stemming wat opgewekter, maar hij voelde zich toch nog terneergeslagen en hoorde nog steeds af en toe, maar misschien was het slechts verbeelding, achter het Gezelschap en achter het geluid en getrippel van hun voeten, een voetstap volgen die geen echo was.

Zij hadden zo ver gelopen als hobbits zonder te rusten konden gaan, en allen dachten aan een plaats waar zij konden slapen, toen de wanden aan de linker- en rechterkant ineens verdwenen. Ze schenen door een soort boog in een zwarte ledige ruimte te zijn gekomen. Achter zich voelden ze een sterke warmere luchtstroom, maar voor hen was de duisternis koud op hun gezichten. Zij bleven staan en drongen zich angstig tegen elkaar aan.

Gandalf scheen in zijn nopjes te zijn. ‘Ik heb de goede weg gekozen,’ zei hij. ‘Eindelijk komen we aan de bewoonbare delen, en ik vermoed dat we nu niet ver meer van de oostkant zijn. Maar we zijn hoog, een heel eind hoger dan de Poort van Deemril, als ik me niet vergis. Naar de lucht te oordelen moeten we in een grote zaal zijn. Ik zal het er nu op wagen een weinig echt licht te maken.’

Hij hief zijn staf op en heel even was er een vlam als een bliksemflits. Grote schaduwen sprongen op en vluchtten, en één seconde zagen ze een enorm dak boven hun hoofden, dat door vele machtige, uit steen gehouwen pilaren werd getorst. Voor hen en aan weerskanten strekte zich een enorme lege zaal uit; de zwarte muren, gepolijst en glad als glas, glansden en schitterden. Ze zagen nog drie andere ingangen: donkere, zwarte poorten, een recht voor hen oostwaarts, en een aan weerskanten. Toen ging het licht uit.

‘Meer durf ik op het ogenblik niet te wagen,’ zei Gandalf. ‘Vroeger waren er grote ramen in de bergwand, en schachten die op het licht aan de bovenste gedeelten van de Mijnen uitkwamen. Ik denk dat we die nu hebben bereikt, maar het is weer nacht buiten, en we zullen het dus pas morgenochtend weten. Als ik het bij het rechte eind heb, zullen we morgen misschien het daglicht naar binnen zien gluren. Maar ondertussen moesten we maar niet verdergaan. Laat ons rusten, zo mogelijk. Tot dusver is alles goed gegaan en het grootste deel van de donkere weg ligt achter ons. Maar we zijn er nog niet, en het is nog een lange weg naar de Poorten die op de wereld uitkomen.’

De Reisgenoten brachten die nacht in de grote grotzaal door, in een hoek dicht bij elkaar gekropen om aan de tocht te ontkomen: er scheen een voortdurende koude luchtstroom door de oostelijke poort te komen. Rondom hen hing de duisternis, hol en oneindig, en zij werden benauwd van de eenzaamheid en onmetelijkheid van de uitgehakte zalen en zich eindeloos vertakkende trappen en gangen. De wildste voorstellingen die de hobbits zich naar aanleiding van duistere geruchten hadden gemaakt, vielen in het niet bij de werkelijke beklemming en geheimzinnigheid van Moria.

‘Er moet hier eens een geweldige menigte dwergen zijn geweest,’ zei Sam, ‘en elk van hen moet vijfhonderd jaar lang drukker bezig zijn geweest dan een das om dit allemaal te maken, en dan voornamelijk in harde rots. Waarom hebben ze dat allemaal gedaan? Ze woonden toch zeker niet in deze duistere holen?’

‘Dit zijn geen holen,’ zei Gimli. ‘Dit is het grote rijk en de stad van de Dwergenkrocht. En vroeger was het niet donker, maar vol licht en pracht, zoals het in onze liederen wordt verhaald.’

Hij stond op en in het donker begon hij met diepe stem te zingen, terwijl de echo’s zich in het dak voortplantten.

Jong was de wereld, bergen groen,

Geen smet lag op de Maan nog toen,

Geen woord klonk over stroom of steen

Toen Durin rondging, heel alleen,

Heuvels en dalen namen schonk,

Van ongeproefde bronnen dronk.

Hij bukte, in ’t Spiegelmeer zag hij

Een kroon van sterren, zilveren rij

Van prachtjuwelen, pas gekloofd,

Boven de schaduw van zijn hoofd.

Mooi was de wereld, berg en dal,

In Oudste Tijden, voor de val

Van Vorsten groot in Gondolin

En Nargothrond, die als een schim

Achter de Zee verdwenen zijn:

Mooi was de wereld in Durins Tijd.

Koning was hij op kunstige troon

In veelzuilige zalen schoon,

Met zilv’ren vloer en gouden dak;

Op poort: runen waar macht uit sprak.

Het licht van zon en ster en maan

In lampen van kristal gedaan,

Verduisterd door geen wolk of nacht

Straalde in onafgebroken pracht.

Daar klonk op aambeeld hamerslag,

Kloofde de beitel, nacht en dag,

Daar werd het staal witheet gesmeed,

Daar groef de delver zich in ’t zweet.

Daar werden beril en opaal

En vissenschubben van metaal,

Gesp en harnas, bijl en zwaard,

Kunstig vervaardigd, en bewaard.

Onvermoeid was toen Durins volk,

Muziek was van hun vlijt de tolk,

Harpenaren, zangers bovenal

En aan de poort trompetgeschal.

Grijs is de wereld, bergen oud,

Het smidsvuur is als as zo koud,

Geen harp klinkt er, geen hamerslag,

Duisternis heerst er nacht en dag;

Op Durins graf; schaduw van doem

In Moria, en Khazad-dûm.

Maar in het stille Spiegelmeer

Verschijnen steeds de sterren weer

Daar ligt zijn kroon, onaangeraakt,

Tot Durin uit zijn slaap ontwaakt.

‘Dat vind ik mooi,’ zei Sam. ‘Ik zou het graag willen leren. In Moria, en Khazad-dûm.Maar het maakt de duisternis nog drukkender wanneer je aan al die lampen denkt. En liggen er hier nog hopen juwelen en goud?’

Gimli zweeg. Nu hij zijn lied had gezongen, wilde hij niets meer zeggen.

‘Hopen juwelen?’ vroeg Gandalf. ‘Nee. De orks hebben Moria vaak geplunderd; in de bovenste zalen is niets meer over. En sinds de dwergen zijn gevlucht, durft niemand de gangen en schatkamers op de diepste plaatsen te zoeken; ze zijn in het water verzonken – of in een schaduw van angst.’

‘Waarom willen de dwergen dan terugkomen?’ vroeg Sam.

‘Om het mithril,’ antwoordde Gandalf. ‘De rijkdom van Moria lag niet in goud en juwelen, de snuisterijen van de dwergen, en ook niet in ijzer, hun dienaar. Zeker, ze hebben deze dingen hier aangetroffen, vooral ijzer, maar zij hoefden er niet naar te delven; alle dingen die ze wilden hebben, konden ze door ruil verkrijgen. Want in de hele wereld was dit de enige plaats waar Moria-zilver, of waarzilver, zoals sommigen het noemen, werd gevonden; mithril is de elfse naam. De dwergen hadden een naam die ze niet willen zeggen. De waarde ervan was tien keer zo groot als die van goud, en tegenwoordig is het onbetaalbaar, want er is weinig van over boven de grond en zelfs de orks durven er hier niet naar te graven. De dwergen spreken er niet over; maar evenzeer als mithril de grondslag van hun rijkdom was, was het hun ondergang; ze dolven te hebzuchtig en te diep, en verstoorden datgene waarvoor zij vluchtten: Durins Vloek. Wat ze aan het licht brachten hebben de orks bijna allemaal verzameld en het als schatting aan Sauron gegeven, die het begeert.

Mithril! Iedereen begeerde het. Men kon het smeden als koper en slijpen als glas; de dwergen konden er een metaal van maken, licht maar harder dan gesmeed staal. De schoonheid ervan was even groot als van gewoon zilver, maar de schoonheid van mithril roestte niet en werd niet dof. De elfen waren er verzot op en maakten er behalve vele andere dingen ook ithildin van, sterrenmaan, dat jullie op de deuren hebben gezien. Bilbo bezat een borstharnas van mithrilringen, dat Thorin hem had geschonken. Ik vraag me af wat ervan geworden is. Ik veronderstel dat het nog steeds in het Museum van Grotedelft stoffig ligt te worden.’

‘Wat?’ riep Gimli, die zijn zwijgen verbaasd verbrak. ‘Een borstharnas van Moria-zilver? Dat was een vorstelijk geschenk!’

‘Ja,’ zei Gandalf. ‘Ik heb het hem nooit verteld, maar de waarde ervan was groter dan die van de hele Gouw met alles wat erin is.’

Frodo zei niets, maar legde zijn hand onder zijn jas en betastte de ringen van zijn maliënhemd. Hij was er helemaal ondersteboven van dat hij met de prijs van de Gouw onder zijn buis had gelopen. Had Bilbo het geweten? Hij twijfelde er niet aan dat Bilbo het maar al te goed geweten had. Het was inderdaad een vorstelijk geschenk. Maar nu waren zijn gedachten afgedwaald van de donkere Mijnen naar Rivendel, naar Bilbo en naar Balingshoek in de dagen toen Bilbo er nog woonde. Hij wenste met heel zijn hart dat hij daar terug was, terug in die tijd, het gras maaiend of tussen de bloemen rondscharrelend, en dat hij nooit van Moria of mithril – of de Ring had gehoord.

Er viel een diepe stilte. Een voor een sukkelden de anderen in slaap. Frodo had de wacht. Alsof er een adem door onzichtbare deuren uit de diepten naar binnen kwam, werd hij door angst overvallen. Zijn handen waren koud en zijn voorhoofd was klam. Hij luisterde. Heel zijn aandacht was gedurende twee langzame uren op luisteren en niets anders geconcentreerd; maar hij hoorde geen geluid, zelfs niet de denkbeeldige echo van een voetstap.

Zijn wacht was bijna voorbij toen hij in de verte, waar hij de westelijke boog vermoedde, twee bleke lichtpunten meende te zien, bijna als lichtgevende ogen. Hij schrok op. Zijn hoofd was op zijn borst gezakt. Ik moet bijna in slaap gevallen zijn, terwijl ik de wacht had, dacht hij. Ik stond op het punt te gaan dromen. Hij stond op, wreef zich de ogen uit en bleef in het duister staren tot hij door Legolas werd afgelost.

Toen hij ging liggen, viel hij al gauw in slaap, maar het scheen hem toe dat de droom verderging. Hij hoorde gefluister en zag de twee bleke lichtpuntjes langzaam dichterbij komen.

Hij werd wakker en bemerkte dat de anderen in zijn buurt zacht aan het praten waren en er een flauw licht op zijn gezicht scheen. Hoog boven de oostelijke boog viel een lange bleke lichtstraal door een schacht in het dak, en door de noordelijke boog scheen ook vaag en ver licht in de zaal.

Frodo kwam overeind. ‘Goeiemorgen!’ zei Gandalf. ‘Want eindelijk is het weer morgen. Ik had gelijk, zie je? We bevinden ons hoog aan de oostzijde van Moria. Voor de dag om is moeten we de Grote Poorten vinden en het water van het Spiegelmeer in het Deemrildal voor ons zien liggen.’

‘Ik zal blij zijn,’ zei Gimli. ‘Ik heb Moria gezien, en het is heel groot, maar het is donker en angstwekkend geworden, en we hebben geen spoor van mijn geslacht gezien. Ik begin er nu aan te twijfelen of Balin hier ooit is geweest.’

Nadat ze hadden ontbeten, besloot Gandalf onmiddellijk verder te gaan. ‘We zijn moe, maar we zullen beter rusten wanneer we buiten zijn,’ zei hij. ‘Ik neem aan dat geen van ons nog een nacht langer in Moria zal willen doorbrengen.’

‘Nee, inderdaad,’ zei Boromir. ‘Welke weg zullen we nemen? Die linkerboog daar?’

‘Misschien,’ zei Gandalf. ‘Maar ik weet nog niet precies waar we zijn. Tenzij ik het helemaal mis heb, vermoed ik dat we ons boven en ten noorden van de Grote Poorten bevinden; en het zal misschien niet gemakkelijk zijn de goede weg te vinden die erheen leidt. De oostelijke boog zal waarschijnlijk de weg blijken te zijn die we moeten nemen, maar voor we besluiten, moeten we om ons heen kijken. Laat ons naar dat licht in de noordelijke deur gaan. Als wij een venster konden vinden, zou dat helpen, maar ik vrees dat het licht alleen maar door diepe schachten komt.’

De Reisgenoten volgden hem onder de noordelijke boog door. Zij kwamen in een brede gang. Toen zij erdoor liepen werd het schijnsel sterker, en ze zagen dat het door een deuropening rechts van hen kwam. Deze was hoog en plat vanboven en de stenen deur hing nog in de scharnieren en stond half open. Daarachter lag een grote vierkante kamer. Deze was flauw verlicht, maar voor hun ogen, na zo lang in het donker te hebben vertoefd, scheen het verblindend helder en zij knipperden ertegen toen ze binnengingen.

Hun voeten joegen het diepe stof op dat op de vloer lag en struikelden over dingen in de deuropening, waarvan zij de vormen eerst niet konden onderscheiden. De kamer werd verlicht door een brede schacht hoog in de oostelijke wand; deze liep schuin naar boven en helemaal aan het einde ervan was een klein stukje blauwe hemel te zien. Het licht van de schacht viel recht op een tafel in het midden van de kamer: een langwerpig blok, ongeveer twee voet hoog, waarop een grote witstenen plaat was gelegd.

‘Het lijkt wel een grafsteen,’ mompelde Frodo en boog zich voorover, met een vreemd voorgevoel, om hem beter te kunnen zien.

Gandalf kwam snel naast hem staan. Op de plaat stonden runen diep ingegrift:

‘Dit zijn Daerons runen, die vroeger in Moria werden gebruikt,’ zei Gandalf. ‘In de taal van de Mensen en dwergen staat hier geschreven:

BALIN ZOON VAN FUNDIN

HEER VAN MORIA.’

‘Dus hij is dood,’ zei Frodo. ‘Ik was er al bang voor.’ Gimli trok zijn kap over zijn gezicht.

V. De brug van Khazad-dûm

De Reisgenoten van de Ring stonden zwijgend naast de graftombe van Balin. Frodo dacht aan Bilbo en diens lange vriendschap met de dwerg, en aan Balins bezoek aan de Gouw, lang geleden. In die stoffige kamer in de bergen leek het duizend jaar geleden en aan de andere kant van de wereld.

Eindelijk verroerden ze zich en keken op en begonnen te zoeken naar iets dat hun nieuws over Balins lot zou geven, of zou laten zien wat er van zijn volk was geworden. Er was een tweede, kleinere deur aan de andere kant van de kamer, onder de schacht. Bij beide deuren konden ze nu vele beenderen zien liggen en ertussenin lagen gebroken zwaarden en bijlen, en gespleten schilden en helmen. Sommige van de zwaarden waren krom: orksabels met zwartgemaakte klingen.

Er waren vele holten in de rotsmuren gehakt en daarin stonden grote, met ijzer beslagen houten kisten. Alle waren opengebroken en geplunderd; maar naast het ontwrichte slot van een ervan lagen de resten van een boek. Het was stukgesneden en doorstoken en gedeeltelijk verbrand, en het was zo met zwarte en andere donkere, op bloed lijkende vlekken besmeurd, dat weinig ervan te lezen was. Gandalf raapte het voorzichtig op, maar de bladzijden knisperden en braken toen hij het op de grafsteen legde. Hij boog zich er een tijdje overheen zonder te spreken. Frodo en Gimli, die naast hem stonden, konden, toen hij de bladzijden voorzichtig omsloeg, zien dat ze door veel verschillende handen waren beschreven, met runen, voornamelijk uit Moria en Dal, en hier en daar ook met elfenletters. Ten slotte keek Gandalf op. ‘Het schijnt een kroniek van de lotgevallen van Balins volk te zijn,’ zei hij. ‘Ik vermoed dat het begint met hun aankomst in het Deemrildal bijna dertig jaar geleden; de pagina’s schijnen nummers te hebben die verwijzen naar de jaren na hun aankomst. De bovenste pagina is gemerkt een-drie, zodat er minstens twee aan het begin ontbreken. Luister hier eens naar!

Wij dreven orks van de grote poort en wacht – geloof ik; het volgende woord is onduidelijk en verbrand: waarschijnlijk wachtlokaal – wij doodden er velen in de felle – denk ik – zon in het dal. Flói werd door een pijl gedood. Hij versloeg de groten. Dan is er een vlek, gevolgd door Flói onder gras bij Spiegelmeer. De volgende paar regels zijn onleesbaar. Dan staat er: We hebben de eenentwintigste zaal aan het Noordeinde genomen om in te wonen. Er is ik kan niet lezen wat. Er is sprake van een schacht. Dan staat er: Balin heeft zijn zetel opgericht in de Kamer van Mazarbul.’

‘De Kamer van de Kronieken,’ zei Gimli. ‘Ik vermoed dat wij daar nu staan.’

‘Een heel stuk is volkomen onleesbaar,’ zei Gandalf, ‘behalve de woorden goud en Durins bijl en zoiets als helm. Dan Balin is nu Heer van Moria. Dat schijnt het einde van een hoofdstuk te zijn. Na een paar sterretjes gaat het in een ander handschrift verder en ik kan lezen wij hebben waarzilver gevonden; en later het woord goed gesmeed, en dan iets, o ja, ik zie het: mithril; en de laatste twee regels Óin zal zoeken naar de bovenste wapenkamers van de Derde Diepte, iets van gaan westwaarts, een vlek, naar de poort van Hulst.’

Gandalf pauzeerde en sloeg een paar bladzijden over. ‘Er zijn verschillende van dat soort bladzijden, nogal haastig geschreven en zwaar beschadigd,’ zei hij, ‘maar bij dit licht kan ik er weinig uit opmaken. Nu moet er een aantal bladzijden aan ontbreken, want de nummering begint met vijf, het vijfde jaar van de kolonie, veronderstel ik. Laat eens zien. Nee, ze zijn te zwaar gehavend en gevlekt; ik kan ze niet lezen. Misschien dat het in het zonlicht beter zal gaan. Wacht eens! Hier heb ik iets: een grote forse hand die zich van een elfenschrift bedient.’

‘Dat zal Ori’s hand wel zijn,’ zei Gimli, terwijl hij over de arm van de tovenaar keek. ‘Hij kon goed en vlug schrijven, en gebruikte vaak elfentekens.’

‘Ik vrees dat hij slecht nieuws had om in een mooi handschrift op te schrijven,’ zei Gandalf. ‘Het eerste leesbare woord is verdriet, maar de rest van de regel is weg, tenzij hij op teren eindigt. Ja, het moet gisteren zijn, gevolgd door, zijnde de tiende november sneuvelde Balin, Heer van Moria, in het Deemrildal. Hij ging alleen om in het Spiegelmeer te kijken, een ork schoot hem vanachter een steen dood, wij doodden de ork, maar vele anderen… uit het oosten over de Zilverlei. De rest van de pagina is zo besmeurd, dat ik nauwelijks iets kan onderscheiden, maar ik geloof dat er staat wij hebben de poorten gebarricadeerd en dan kan ze lang tegenhouden indien, en dan misschien afschuwelijk en lijden. Arme Balin! Hij schijnt de titel die hij zich heeft toegeëigend nog geen vijf jaar te hebben gehad. Ik vraag me af wat er daarna is gebeurd; maar er is geen tijd om de laatste paar bladzijden te ontcijferen. Hier is de allerlaatste bladzijde.’ Hij zweeg en zuchtte.

‘Het is niet prettig om te lezen,’ zei hij. ‘Ik vrees dat zij aan een wreed einde zijn gekomen. Luister: Wij kunnen er niet uit. Wij kunnen er niet uit. Ze hebben de Brug en tweede zaal ingenomen, Frár, Lóni en Náli zijn daar gesneuveld. De volgende vier regels zijn zo besmeurd, dat ik alleen kan lezen gingen vijf dagen geleden. De laatste regels luiden de poel staat tegen de muur van Westpoort aan. De Waker in het Water greep Óin. We kunnen er niet uit. Het einde nadert; en dan trommen, trommen, in de diepte. Ik vraag me af wat dat betekent. Het laatste dat er geschreven is, staat er in langgerekte elfenletters: zij komen eraan. Verder is er niets.’

Gandalf zweeg en was in gedachten verzonken.

Een plotselinge angst en de verschrikking van de kamer overvielen de Reisgenoten. ‘We kunnen er niet uit,’ mompelde Gimli. ‘Het was maar goed voor ons dat de poel een beetje was gezakt en dat de Waker aan het zuidelijke einde sliep.’

Gandalf hief het hoofd op en keek om zich heen. ‘Ze schijnen zich bij beide deuren voor het laatst verdedigd te hebben,’ zei hij, ‘maar tegen die tijd waren er niet veel meer over. Zo eindigde de poging om Moria te heroveren. Het was dapper maar dwaas. De tijd is nog niet gekomen. Nu, vrees ik, moeten we afscheid nemen van Balin, zoon van Fundin. Hier moet hij liggen in de zalen van zijn voorvaderen. Wij zullen dit boek, het Boek van Mazarbul, meenemen en het later aandachtiger bekijken. Houd jij het maar bij je, Gimli, en breng het terug naar Dáin als je de kans krijgt. Hij zal er belang in stellen, hoewel het hem veel verdriet zal doen. Kom, laat ons gaan. De ochtend verstrijkt.’

‘Welke kant zullen wij uitgaan?’ vroeg Boromir.

‘Terug naar de zaal,’ antwoordde Gandalf. ‘Maar ons bezoek aan deze kamer is niet vergeefs geweest. Ik weet nu waar we zijn. Dit moet, zoals Gimli zegt, de kamer van Mazarbul zijn en de zaal moet de eenentwintigste vanaf de noordzijde zijn. Daarom moeten we door de oostelijke boog van de zaal gaan en rechts en zuidelijk aanhouden, en omlaaggaan. De eenentwintigste zaal moet op de Zevende Hoogte zijn, dat is zes boven de hoogte van de Poorten. Kom mee. Terug naar de zaal!’

Nauwelijks had Gandalf deze woorden gesproken, of er klonk een zwaar geluid: een dreunend Boem! dat uit de diepten ver beneden hen scheen te komen, en het gesteente onder hun voeten deed trillen. Ze sprongen verschrikt naar de deur. Doem, doem dreunde het opnieuw, alsof enorme handen de grotten van Moria tot een geweldige trommel maakten. Toen klonk er een schallende stoot: in de zaal werd een grote hoorn gestoken, en verder weg klonken hoorns en rauwe kreten in antwoord. Ook was er het geluid van vele voeten die zich repten.

‘Ze komen eraan!’ riep Legolas.

‘We kunnen er niet uit,’ zei Gimli.

‘In de val!’ riep Gandalf. ‘Waarom heb ik getreuzeld? Daar zitten we nu, in de val, net zoals zij eens. Maar ik was er toen niet bij. We zullen zien wat…’

Doem, doem klonk het geluid van de trom en de muren trilden.

‘Sla de deuren dicht en zet ze klem!’ schreeuwde Aragorn. ‘En houd je pakken zo lang mogelijk bij je; misschien lukt het ons nog om eruit te komen.’

‘Nee,’ zei Gandalf. ‘We moeten ons niet laten opsluiten. Houd de oostdeur op een kier. We zullen die kant uitgaan als we de kans krijgen.’

Opnieuw weerschalde een hoorn en klonken er schrille kreten. Er kwamen voetstappen door de gang. Het rinkelde en kletterde toen de Reisgenoten hun zwaarden trokken. Glamdring scheen met een bleek licht en Prik glinsterde aan de randen. Boromir zette zijn schouder tegen de westelijke deur.

‘Wacht eens even! Doe hem nog niet dicht!’ zei Gandalf. Hij sprong aan Boromirs zijde en verhief zich in zijn volle lengte. ‘Wie komt hierheen om de rust van Balin, Heer van Moria, te verstoren!’ iep hij met luide stem.

Er klonk een vlaag van hees gelach, als het geratel van stenen die in een groeve vallen; te midden van de herrie verhief zich een diepe stem met een bevel. Doem, boem, doem klonken de trommels in de diepte.

Met een snelle beweging ging Gandalf voor de nauwe deuropening staan en hield zijn staf voor zich uit. Er was een verblindende flits die de kamer en de gang daarbuiten verlichtte. Een ogenblik keek de tovenaar naar buiten. Pijlen floten en kwamen door de gang aansuizen toen hij achteruit sprong.

‘Er zijn orks, heel veel,’ zei hij. ‘En sommigen zijn groot en boosaardig, zwarte uruks uit Mordor. Op het ogenblik doen ze nog niets, maar er is nog iets anders. Een grote Grottrol, denk ik, of meer dan een. Er is geen hoop dat we langs die kant kunnen ontsnappen.’

‘En er is helemaal geen hoop als ze ook aan de andere deur komen,’ zei Boromir.

‘Er is hierbuiten nog geen enkel geluid,’ zei Aragorn, die aan de oostelijke deur stond te luisteren. ‘De gang aan deze kant loopt via een trap recht naar beneden; ze voert blijkbaar niet terug naar de zaal. Maar het heeft geen zin om blindelings deze kant uit te vluchten met achtervolgers op de hielen. We kunnen de deur niet blokkeren. De sleutel is weg en het slot is gebroken, en hij gaat naar binnen open. We moeten eerst iets doen om de Vijand te vertragen. We zullen hun angst voor de Kamer van Mazarbul inboezemen,’ zei hij grimmig, de snede van zijn zwaard Andúril betastend.

In de gang klonken zware voetstappen. Boromir wierp zich tegen de deur aan en drukte haar dicht; toen zette hij haar klem met gebroken zwaarden en houtspaanders. De Reisgenoten trokken zich naar de andere kant van de kamer terug. Maar ze hadden nog geen kans om te vluchten. Er viel een slag op de deur die haar deed trillen en toen schoof ze knarsend open en de wiggen schoven achteruit. Een enorme arm plus schouder, met een donkere huid van groene schubben, werd door het zich verwijdende gat gestoken. Toen kwam er een grote platte teenloze voet door. Buiten heerste doodse stilte.

Boromir sprong naar voren en hakte uit alle macht op de arm in, maar zijn zwaard maakte een rinkelend geluid, ketste af en viel uit zijn hand. Het staal was ingekeept.

Plotseling voelde Frodo tot zijn eigen verbazing een hete golf van woede in zijn hart oplaaien. ‘De Gouw!’ riep hij uit en aan Boromirs zijde springend, bukte hij zich en stak Prik in de afzichtelijke voet. Er klonk gebrul en de voet werd teruggetrokken, waarbij Prik bijna aan Frodo’s hand werd ontwrongen. Zwarte droppels dropen van het staal en vielen walmend op de grond. Boromir wierp zich tegen de deur en sloeg haar weer dicht.

‘Die is voor de Gouw!’ riep Aragorn. ‘De steek van de hobbit gaat diep. Je hebt een goed zwaard, Frodo, zoon van Drogo!’

Er klonk een klap op de deur en toen kwam de ene dreun na de andere. Rammen en hamers beukten ertegenaan. Zij kraakte en wankelde achterwaarts, en de opening verwijdde zich plotseling. Pijlen vlogen fluitend naar binnen, maar raakten de noordelijke muur en vielen op de grond zonder kwaad aan te richten. Er klonk hoorngeschal en het geluid van rennende voeten, en een voor een sprongen orks de kamer binnen.

Hoeveel het er waren konden de Reisgenoten niet tellen. De aanval was hevig, maar de orks werden uit het veld geslagen door de felheid van de verdediging. Legolas schoot er twee door de keel. Gimli hakte een andere, die op Balins graf was gesprongen, de benen af. Boromir en Aragorn doodden er velen. Toen er dertien waren gesneuveld, vluchtten de anderen schreeuwend, de verdedigers ongedeerd achterlatend, behalve Sam die een schram over zijn hoofd had. Een snelle duik had hem gered en hij had zijn ork geveld: één stevige houw met zijn zwaard uit de Grafheuvel. Er smeulde een vuur in zijn bruine ogen, dat Ted Roothooft zou hebben doen terugdeinzen als hij het had kunnen zien.

‘Nu is het tijd!’ riep Gandalf. ‘Laat ons gaan voordat de trol terugkomt!’

Maar terwijl ze zich terugtrokken, en voordat Pepijn en Merijn de trap buiten hadden bereikt, sprong een enorm groot ork-opperhoofd, bijna zo groot als een mens, van top tot teen gekleed in een zwarte maliënkolder, de kamer binnen; achter hem verdrongen zijn aanhangers zich in de deuropening. Zijn brede platte gezicht was donkerbruin, zijn ogen waren als kolen en zijn tong was rood; hij zwaaide met een grote speer. Met een slag van zijn enorme schild weerde hij Boromirs zwaard af en drong hem achteruit, hem op de grond gooiend. Onder Aragorns slag door duikend met de snelheid van een slang die toeslaat, rende hij op de Reisgenoten in en richtte zijn speer recht op Frodo. De slag trof hem aan de rechterkant, en Frodo werd tegen de muur geworpen en daar vastgeprikt. Met een kreet hakte Sam op de schacht van de speer in en deze brak. Maar op hetzelfde ogenblik dat de ork het wapen op de grond gooide en zijn kromzwaard tevoorschijn haalde, kwam Andúril op zijn helm neer. Er was een flits als van een vlam en de helm barstte in stukken. De ork viel met gespleten schedel neer. Zijn aanhangers vluchtten jankend toen Boromir en Aragorn zich op hen stortten.

Doem, doem, dreunden de trommels in de diepte. De zware stem bulderde opnieuw.

‘Nu!’ riep Gandalf. ‘Onze laatste kans. Ren zo hard je kunt!’

Aragorn pakte Frodo op, die bij de muur lag, en liep naar de trap, terwijl hij Merijn en Pepijn voor zich uit duwde. De anderen volgden, maar Gimli moest door Legolas worden meegesleurd: ondanks het gevaar bleef deze bij Balins graf staan, met gebogen hoofd. Boromir trok de oostelijke deur dicht, die in zijn hengsels knarste; aan beide kanten ervan zaten grote ijzeren ringen, maar die konden niet worden vastgemaakt.

‘Ik mankeer niets,’ hijgde Frodo. ‘Ik kan lopen. Zet me neer.’

Aragorn liet hem van verbazing bijna vallen. ‘Ik dacht dat je dood was!’ riep hij uit.

‘Nog niet!’ riep Gandalf. ‘Maar er is geen tijd voor verbazing. Ga vlug weg, jullie allemaal, de trap af. Wacht onderaan een paar minuten op me, maar als ik niet vlug kom, moeten jullie verdergaan. Ga snel en kies de wegen die naar rechts en naar beneden leiden.’

‘We kunnen jou niet alleen de deur laten verdedigen,’ zei Aragorn.

‘Doe wat ik je zeg,’ zei Gandalf heftig. ‘Zwaarden baten hier niet meer. Ga!’

De gang werd niet door een schacht verlicht en was volslagen donker. Ze gingen op de tast langs een groot aantal treden naar beneden en keken toen om; maar ze konden niets zien, behalve hoog boven hen het flauwe schijnsel van de staf van de tovenaar. Hij scheen nog steeds bij de gesloten deur op wacht te staan. Frodo ademde moeizaam en leunde tegen Sam, die zijn armen om hem heen sloeg. Zij stonden in de duisternis naar boven te turen. Frodo meende dat hij de stem van Gandalf boven kon horen, woorden mompelend, die met een zuchtende echo langs het hellende dak liepen. Hij kon niet verstaan wat hij zei. De muren schenen te trillen. Met regelmatige tussenpozen dreunden en bonsden de trommelslagen: doem, doem.

Plotseling was er boven aan de trap een witte lichtflits. Toen klonk er een dof gerommel en een zware bons. De trommelslagen barstten wild los: doem-boem, doem-boem, en hielden toen op. Gandalf kwam de trap afgevlogen en viel op de grond midden in het Gezelschap.

‘Hè, hè! Dat hebben we gehad,’ zei de tovenaar, overeind krabbelend. ‘Ik heb alles gedaan wat ik kon. Maar ik heb mijn gelijke ontmoet en ben bijna vernietigd. Maar blijf hier toch niet staan! Loop door! Jullie zullen het een poosje zonder licht moeten stellen: ik ben nogal in de war. Loop door! Loop door! Waar zit je, Gimli? Ga met mij mee voorop. Blijf vlak achter me, jullie allemaal!’

Ze strompelden achter hem aan, zich afvragend wat er was gebeurd.

Doem, doem, klonken de trommelslagen opnieuw; nu schenen zij gedempt en ver weg, maar ze volgden hen. Er was geen ander geluid dat op een achtervolging wees: geen gestamp van voeten en ook geen stemmen. Gandalf sloeg links- noch rechtsaf, want de gang scheen in de richting te gaan die hij wenste. Nu en dan moesten ze weer een trap af, vijftig treden of meer, naar een lagere verdieping. Op het ogenblik was dit hun grootste gevaar, want in het donker konden ze geen afdaling zien tot ze er vlakbij waren en met hun voeten in het niets stapten. Gandalf tastte de grond af met zijn staf, als een blinde.

Na een uur waren ze een mijl of misschien iets meer gevorderd, en vele trappen afgedaald. Er klonk nog steeds geen geluid van achtervolgers. Zij begonnen bijna te hopen dat ze zouden ontsnappen.

Onder aan de zevende trap bleef Gandalf staan.

‘Het begint warm te worden,’ hijgde hij. ‘We moeten nu toch wel op de hoogte van de Poorten zijn aangeland. Ik geloof dat we weldra links naar een gang moeten uitkijken, om ons naar het oosten te voeren. Ik hoop dat het niet ver meer is. Ik ben erg moe. Ik moet hier even uitrusten, ook al zitten alle orks die ooit zijn uitgebroed ons op de hielen.’

Gimli pakte hem bij de arm en hielp hem op de trap te gaan zitten. ‘Wat is er daarboven bij die deur gebeurd?’ vroeg hij. ‘Heb je de trommelslager ontmoet?’

‘Ik weet het niet,’ antwoordde Gandalf. ‘Maar ik stond plotseling tegenover iets dat ik nog nooit eerder ben tegengekomen. Het enige dat ik kon bedenken was te proberen een sluitformule over de deur uit te spreken. Ik ken er vele, maar er is tijd voor nodig om zoiets goed te doen, en zelfs dan kan de deur met geweld worden gebroken.

Terwijl ik daar stond, kon ik orkstemmen aan de andere kant horen; elk ogenblik dacht ik dat zij haar zouden intrappen. Ik kon niet horen wat er werd gezegd, ze schenen in hun eigen weerzinwekkende taal te praten. Het enige dat ik opving was ghâsh; dat is “vuur”. Toen kwam er iets de kamer binnen – ik voelde het door de deur heen, en de orks werden zelf bang en zwegen. Het pakte de ijzeren ring beet en toen werd het mij en mijn formule gewaar.

Wat het was weet ik niet, maar ik heb nog nooit zo’n tegenstand gevoeld.

De tegenformule was vreselijk. Die brak mij bijna. Eén ogenblik ontsnapte de deur aan mijn macht en begon zich te openen! Ik moest een Gebod uitspreken. Dat bleek een te grote spanning te veroorzaken. De deur brak in stukken. Iets donkers als een wolk werkte al het licht binnen weg en ik werd achterwaarts de trap afgegooid. De hele muur stortte in en het dak van de zaal ook, geloof ik.

Ik vrees dat Balin diep bedolven ligt en misschien ligt daar ook iets anders begraven. Ik weet het niet. Maar in ieder geval was de gang achter ons volkomen versperd. Ai! Ik heb mij nog nooit zo uitgeput gevoeld, maar het gaat al over. Maar hoe is het met jou, Frodo? Er was geen tijd om het te zeggen, maar ik ben nog nooit in mijn leven zo blij geweest als toen je sprak. Ik was bang dat het een dappere maar dode hobbit was, die Aragorn in zijn armen droeg.’

‘Hoe het met mij is?’ vroeg Frodo. ‘Ik leef en ben nog heel, geloof ik. Ik ben gekneusd en heb pijn, maar het is niet al te erg.’

‘Nu,’ zei Aragorn, ‘ik kan alleen maar zeggen dat hobbits van een zo taaie materie zijn gemaakt als ik nog nooit eerder ben tegengekomen. Als ik dat geweten had, zou ik in de herberg van Breeg wat zachter hebben gesproken. Die steek met die speer zou een wild zwijn hebben doorboord.’

‘In ieder geval heeft hij mij niet doorboord, gelukkig maar,’ zei Frodo, ‘hoewel ik me voel alsof ik tussen hamer en aambeeld heb gelegen.’ Meer zei hij er niet over. Hij merkte dat het pijnlijk was om adem te halen.

‘Je lijkt op Bilbo,’ zei Gandalf. ‘Er steekt meer in je dan je op het eerste gezicht zou denken, zoals ik lang geleden over hem heb gezegd.’

Frodo vroeg zich af of er misschien meer achter die opmerking zat dan hij zei.

Zij gingen nu weer verder. Het duurde niet lang voor Gimli sprak.

Hij had scherpe ogen in het duister. ‘Ik denk,’ zei hij, ‘dat er een licht voor ons uit is. Maar het is geen daglicht. Het is rood. Wat kan het zijn?’

‘Ghâsh!’ mompelde Gandalf. ‘Ik vraag me af of dat hetgene is waar zij op doelden: dat de laagste verdiepingen in brand staan. Hoe dan ook, we kunnen alleen maar verdergaan.’

Weldra werd het licht onmiskenbaar en was voor allen zichtbaar. Het flakkerde en scheen op de wanden van de gang voor hen. Ze konden nu zien waar ze liepen: voor hen daalde het pad snel en een eindje verder stond een lage poort; daar kwam het licht steeds helderder door. Het werd erg benauwd.

Toen ze bij de poort aankwamen, ging Gandalf erdoor, hen beduidend te wachten. Toen hij even voorbij de opening stond, zagen ze dat zijn gezicht door een rode gloed werd verlicht. Hij ging vlug achteruit.

‘Hier is een nieuwe duivelswereld,’ zei hij, ‘gereed om ons te ontvangen, ongetwijfeld. Maar ik weet nu waar we zijn; we hebben de Eerste Diepte bereikt, de verdieping die vlak onder de Poorten ligt. Dit is de tweede zaal van Oud Moria; en de Poorten zijn vlakbij: aan het oostelijke einde links, hoogstens een kwart mijl. De brug over, langs een brede trap omhoog en via een brede weg de eerste zaal door en dan naar buiten. Kom maar kijken!’

Zij keken onder de poort door. Voor hen lag weer een rotszaal. Deze was hoger en een stuk langer dan die waarin zij hadden geslapen. Zij bevonden zich aan het oostelijke einde ervan; westwaarts strekte ze zich in de duisternis uit. In het midden verrees een dubbele rij hoge pilaren. Deze waren gebeeldhouwd als stammen van machtige bomen, waarvan de takken het dak met een traceerwerk van steen ondersteunden. Hun stammen waren glad en zwart, maar in de zijkanten weerspiegelde een donkerrode gloed. Dwars over de grond, vlak bij de onderkant van twee grote pilaren, had zich een grote spleet geopend. Daaruit kwam een fel rood licht en nu en dan lekten de vlammen over de rand en krulden zich rond de voet van de zuilen. Sliertjes donkere rook trilden in de hete lucht.

‘Als we langs de hoofdweg van de bovenste zalen naar beneden waren gekomen, zouden we hier in de val zijn gelopen,’ zei Gandalf.

‘Laten we hopen dat het vuur nu tussen ons en onze achtervolgers ligt. Kom! Er valt geen tijd te verliezen.’

Terwijl ze spraken hoorden ze het getrommel dat hen achtervolgde: Doem, doem, doem! Achter de schaduwen aan de westzijde van de zaal klonken kreten en hoorngeschal. Doem, doem: de zuilen schenen te trillen en de vlammen te beven.

‘Nu de laatste wedloop!’ zei Gandalf. ‘Als buiten de zon schijnt, zullen we misschien toch nog ontsnappen. Volg mij.’

Hij sloeg linksaf en rende over de effen vloer van de zaal. De afstand was groter dan hij er had uitgezien. Terwijl ze renden hoorden zij de stappen en echo van vele rennende voeten achter zich. Een schrille kreet weerklonk; ze waren gezien. Er klonk een bevel en gekletter van staal. Een pijl zoemde over Frodo’s hoofd heen.

Boromir lachte. ‘Dit hadden ze niet verwacht,’ zei hij. ‘Het vuur heeft hen afgesneden. Wij zijn aan de verkeerde kant!’

‘Kijk voor je!’ riep Gandalf. ‘We zijn bijna bij de brug. Zij is gevaarlijk en smal.’

Plotseling zag Frodo een zwarte afgrond voor zich. Aan het einde van de zaal verdween de vloer en viel naar een onbekende diepte. De buitendeur was alleen bereikbaar via een smalle stenen brug, zonder rand of hek, die de afgrond met een grote, vijftien meter lange boog overspande. Het was een oud afweermiddel van de dwergen tegen een vijand die de Eerste Zaal en de buitenste gangen zou bereiken. Ze konden er alleen achter elkaar over lopen. Gandalf bleef bij de rand staan en de anderen kwamen achter hem aan.

‘Ga jij voorop, Gimli,’ zei hij. ‘Daarna Pepijn en Merijn. Recht vooruit en de trap achter de deur op!’

Pijlen vielen in hun midden neer. Een trof Frodo, maar ketste af. Een andere doorboorde Gandalfs hoed en bleef er als een zwarte veer in haken. Frodo keek achterom. Achter het vuur zag hij een zwerm zwarte figuren; er schenen honderden orks te zijn. Ze zwaaiden met speren en kromzwaarden, die in het licht van het vuur rood glansden als bloed. Doem, doem, roffelden de trommelslagen en werden luider en luider; doem, doem. Legolas keerde zich om en zette een pijl op de pees, hoewel het een grote afstand was voor zijn kleine boog. Hij spande hem, maar liet zijn hand zakken en de pijl viel op de grond. Hij slaakte een kreet van afschuw en angst. Er verschenen twee grote trollen; ze droegen grote stenen platen en smeten ze als loopplanken over het vuur. Maar het waren niet de trollen die de elf met angst hadden vervuld. De ork-gelederen waren vaneen geweken en ze deinsden terug alsof ze zelf bang waren. Achter hen doemde iets op. Wat het was kon men niet zien: het leek wel een grote schaduw, met in het midden een donkere figuur, als de gedaante van een mens misschien, maar groter, en er schenen macht en verschrikking in te huizen en van de figuur uit te gaan.

Het wezen kwam naar de rand van het vuur en het licht vervaagde alsof er zich een wolk overheen had gewelfd. Toen, met een aanloop, sprong het over de spleet. De vlammen laaiden op om het te begroeten en slingerden zich eromheen, en zwarte rook wervelde in de lucht. Zijn wapperende haren vatten vlam en flakkerden achter hem aan. In zijn rechterhand hield hij een zweep met vele riemen.

‘Ai, ai,’ jammerde Legolas. ‘Een Balrog! Er is een Balrog gekomen!’

Gimli staarde hem met wijdopen ogen aan. ‘Durins Vloek!’ riep hij en sloeg de handen voor de ogen terwijl hij zijn bijl liet vallen.

‘Een Balrog,’ mompelde Gandalf. ‘Nu begrijp ik het.’ Hij wankelde en leunde zwaar op zijn staf. ‘Wat een tegenslag! En ik ben al zo moe.’

De donkere gestalte, met wimpels van vuur, rende op hen af. De orks gilden en stroomden over de stenen loopplanken. Toen stak Boromir de hoorn en blies. Luid weerschalde de uitdaging, als een schreeuw uit vele kelen onder het rotsdak. Eén ogenblik deinsden de orks terug en de vurige schaduw bleef staan. Toen verstierven de echo’s even plotseling als een vlam die door een donkere wind wordt uitgeblazen, en de vijand rukte weer op.

‘De brug over!’ riep Gandalf, zijn krachten verzamelend. ‘Vlucht! Dit is een vijand die geen van jullie aankan. Ik moet de smalle weg bezet houden. Vlucht!’ Aragorn en Boromir stoorden zich niet aan het bevel, maar hielden stand, naast elkaar, achter Gandalf aan het andere einde van de brug. De anderen bleven vlak binnen de deur aan het einde van de zaal staan en draaiden zich om, niet in staat hun leider de vijand alleen tegemoet te laten treden.

De Balrog bereikte de brug. Gandalf stond in het midden van de overspanning, leunend op de staf in zijn linkerhand, maar in zijn andere glansde Glamdring, koud en wit. Zijn vijand bleef weer staan, terwijl hij hem aankeek, en de schaduw om hem heen strekte zich uit als twee enorme vleugels. Hij hief zijn zweep op en de riemen zwiepten en klapten. Vuur kwam uit zijn neusgaten. Maar Gandalf week niet. ‘Je kunt niet passeren,’ zei hij. De orks bleven staan en er viel een doodse stilte. ‘Ik ben een dienaar van het Geheime Vuur, hanteerder van de vlam van Anor. Je kunt niet passeren. Het donkere vuur zal je niet helpen, vlam van Udûn. Ga terug naar de Schaduw! Je kunt niet passeren.’

De Balrog antwoordde niet. Het vuur in hem scheen uit te doven, maar de duisternis werd dichter. Langzaam stapte het wezen de brug op en plotseling verhief het zich tot een grote hoogte, en zijn vleugels waren van de ene muur tot de andere gespreid; maar Gandalf was nog te zien, glinsterend in het duister; hij scheen klein en moederziel alleen: grijs en gebogen, als een oude boom voor het losbarsten van een onweer.

Uit de schaduw flitste vlammend een rood zwaard.

Glamdring schitterde wit ten antwoord.

Er was een rinkelend gekletter en een witte vuurstraal. De Balrog deinsde achteruit en zijn zwaard sprong in gesmolten stukken omhoog. De tovenaar wankelde op de brug, deed een pas achteruit en stond toen weer stil.

‘Je kunt niet passeren!’ zei hij.

Met een sprong was de Balrog midden op de brug. Zijn zweep zwaaide en zwiepte.

‘Hij kan niet alleen standhouden!’ riep Aragorn plotseling en rende terug over de brug. ‘Elendil,’ riep hij uit. ‘Ik ben met je, Gandalf!’

‘Gondor!’ riep Boromir en sprong achter hem aan.

Op dat ogenblik hief Gandalf zijn staf op, en terwijl hij een harde kreet slaakte, sloeg hij op de brug voor hem. De staf brak in stukken en viel uit zijn hand. Een verblindend gordijn van witte vlammen sprong omhoog. De brug kraakte. Vlak onder de voeten van de Balrog brak zij en de steen waarop hij stond stortte in de diepte, terwijl de rest heel bleef, in evenwicht, trillend als een tong van steen die in de leegte is uitgestoken.

Met een verschrikkelijke kreet viel de Balrog voorover, zijn schaduw stortte in de diepte en verdween. Maar terwijl hij viel, zwaaide hij nog met zijn zweep en de staarten striemden en wonden zich om de knieën van de tovenaar en trokken hem naar de rand. Hij wankelde en viel, greep zich tevergeefs aan het gesteente vast en gleed in de afgrond. ‘Vlucht toch, dwazen,’ riep hij uit, en was verdwenen.

De vuren doofden en het werd helemaal donker. Het Gezelschap stond van afschuw als aan de grond genageld in de diepte te staren. Toen Aragorn en Boromir terug kwamen snellen, kraakte de rest van de brug en stortte in. Met een kreet wekte Aragorn hen op. ‘Kom. Ik zal jullie nu leiden,’ riep hij uit. ‘We moeten zijn laatste bevel opvolgen. Volg mij!’

Ze stommelden wild de grote trap achter de deur op. Aragorn voorop, Boromir in de achterhoede. Aan het eind ervan lag een brede galmende gang. Hier vluchtten ze door. Frodo hoorde Sam naast zich huilen, en toen merkte hij dat hijzelf ook huilde terwijl hij rende. Doem, doem, doem, bonsden de trommelslagen achter hen, klagend nu en langzaam; doem!

Ze renden verder. Het licht werd helderder voor hen; grote schachten boorden zich door het dak. Ze gingen een zaal binnen, waar het heldere daglicht door hoge ramen op het oosten binnenstroomde. Ze vluchtten erdoor. Zij gingen door de grote gebroken deuren en plotseling openden de Grote Poorten zich voor hen, een boog van verblindend licht. Er was een wacht van orks, die in de schaduwen achter de grote deurposten neerhurkten, maar de poorten waren verwoest en neergehaald. Aragorn sloeg de kapitein, die hem in de weg stond tegen de grond, en de rest vluchtte bang voor zijn woede. De Reisgenoten snelden langs hen heen en stoorden zich niet aan hen. Zij renden de Poorten uit en sprongen de enorme, door de tijd uitgeholde trappen af: de drempel van Moria. Zo kwamen ze eindelijk, boven verwachting, onder de hemel en voelden de wind op hun gezichten.

Zij bleven pas staan toen ze meer dan een boogschot van de muren waren. Het Deemrildal lag rondom hen. De schaduw van de Nevelbergen hing erover, maar in het oosten lag een gouden licht over het land. Het was slechts een uur na de middag. De zon scheen; de wolken waren wit en hoog.

Ze keken achterom. Donker gaapte de boog van de Poort onder de schaduw van de berg. Vaag en ver onder de grond dreunden de langzame trommelslagen: doem. Een dunne zwarte rooksliert kringelde omhoog. Er was niets anders te zien; het dal om hen heen was verlaten. Doem. Ten slotte werden ze helemaal door verdriet overmand en huilden lang, sommigen staande en zwijgend, anderen languit op de grond liggend. Doem, doem. De trommelslagen vervaagden.

VI. Lothlórien

‘Helaas! Ik vrees dat we hier niet langer kunnen blijven,’ zei Aragorn. Hij keek naar de bergen en hief zijn zwaard op. ‘Vaarwel, Gandalf!’ riep hij. ‘Heb ik je niet gezegd: als je de deuren van Moria doorgaat, pas dan op? Helaas is dat maar al te waar gebleken! Wat voor hoop hebben we zonder jou?’

Hij wendde zich tot het Gezelschap. ‘Wij moeten het zonder hoop stellen,’ zei hij. ‘Misschien worden we nog gewroken. Laten we ons vermannen en niet meer huilen! Kom! We hebben een lange weg voor ons en veel te doen.’

Ze stonden op en keken om zich heen. In het noorden liep de vallei omhoog naar een bergdal van schaduwen tussen twee grote armen van de bergen, waarboven zich drie witte toppen glinsterend verhieven: de Celebdil, de Fanuidhol, de Caradhras, de Bergen van Moria. Boven het dal stortte zich een bergstroom als een wit stuk kant over een eindeloze trap van kleine watervallen en een nevel van waterdamp hing in de lucht rond de voet van de berg.

‘Ginds is de Deemriltrap,’ zei Aragorn, naar de watervallen wijzend. ‘Wij hadden langs de diep uitgeholde weg die naast de bergstroom loopt moeten komen, als het lot ons vriendelijker gezind was geweest.’

‘Of de Caradhras minder wreed,’ zei Gimli. ‘Daar staat hij in de zon te glimlachen!’ Hij balde zijn vuist tegen de verste van de met sneeuw bedekte toppen en draaide zich om.

In het oosten hield de uitgestrekte arm van de bergen plotseling op, en daarachter kon men verre landen zien liggen, wijd en vaag. Naar het zuiden trokken de Nevelbergen zich eindeloos terug, zo ver het oog reikte. Nog geen mijl ver weg, en een klein eind beneden hen – want ze stonden nog hoog aan de westkant van de vallei – lag een meer. Het was lang en ovaal, in de vorm van een grote speerpunt die diep in het noordelijke dal was doorgedrongen; maar het zuidelijke einde ervan lag buiten de schaduwen onder de zonovergoten hemel. Toch waren zijn wateren donker; het diepblauw van een heldere avondhemel, gezien vanuit een verlichte kamer. De oppervlakte was onbewogen en glad. Eromheen lag een effen grasveld, dat aan alle kanten naar de naakte ononderbroken rand glooide.

‘Daar ligt het Spiegelmeer, het diepe Kheled-zâram,’ zei Gimli droef. ‘Ik herinner me dat hij zei: “Moge je het genoegen van de aanblik ervan smaken. Maar we kunnen hier niet blijven.” Nu zal ik lang moeten reizen voor ik mij weer kan verheugen. Ik ben degene die moet weggaan, en hij is degene die moet blijven.’

De Reisgenoten gingen nu langs de weg van de Poorten naar beneden. Deze was ruw en oneffen, en ging over in een slingerend pad tussen heide en gaspeldoorn, dat tussen de gebarsten stenen opschoot. Maar het was nog te zien dat er lang geleden een grote geplaveide weg van de laaglanden van het dwergenkoninkrijk omhoog had gelopen. Hier en daar stonden steenruïnes naast het pad en groene heuveltjes met slanke berkenbomen of dennen die in de wind ruisten. Een bocht naar het oosten bracht hen tot vlak bij het grasveld van het Spiegelmeer, en daar niet ver van de weg af, stond één enkele zuil die aan de top was gebroken.

‘Dat is Durins Steen!’ riep Gimli uit. ‘Ik kan hem niet voorbijlopen zonder een ogenblik naar het wonder van de vallei te blijven kijken!’

‘Wees vlug dan!’ zei Aragorn, naar de Poort omkijkend. ‘De zon gaat vroeg onder. De orks zullen misschien pas na zonsondergang tevoorschijn komen, maar voor de nacht gevallen is, moeten we ver weg zijn. Er is bijna geen maan meer, en het zal donker zijn vannacht.’

‘Kom met mij mee, Frodo!’ riep de dwerg uit, terwijl hij van de weg afsprong. ‘Ik zou niet willen dat je wegging zonder Kheled-zâram te hebben gezien.’ Hij rende de lange groene helling af. Frodo volgde hem langzaam, aangetrokken door het stille blauwe water, ondanks zijn pijn en vermoeidheid; Sam kwam hen achterna. Naast de rechtopstaande zuil bleef Gimli staan en keek omhoog. Hij was gebarsten en verweerd en de flauwe runen op de zijkant waren onleesbaar. ‘Deze pilaar duidt de plek aan waar Durin voor het eerst in het Spiegelmeer keek,’ zei de dwerg. ‘Laat ons zelf een keer kijken voor we weggaan!’

Ze bogen zich over het donkere water. Eerst konden ze niets zien. Toen langzaam zagen ze hoe de vormen van de omringende bergen in een diep blauw werden weerspiegeld, en de toppen waren als pluimen witte rook erboven; daarachter was het uitspansel van de hemel. Daar schitterden de glinsterende sterren als juwelen in de diepte, hoewel daarboven de zon aan de hemel stond. Van hun eigen voorovergebogen gestalten was geen schaduw te zien.

‘O Kheled-zâram, mooi en wonderbaarlijk,’ zei Gimli. ‘Daar ligt de kroon van Durin tot hij ontwaakt. Vaarwel!’ Hij maakte een buiging, draaide zich om en spoedde zich terug over het grasveld naar de weg.

‘Wat heb je gezien?’ vroeg Pepijn aan Sam, maar Sam was te diep in gedachten om te antwoorden.

De weg boog nu naar het zuiden, liep vrij steil naar beneden en kwam tussen de armen van het dal uit. Een eind beneden het meer kwamen zij bij een diepe waterbron, helder als kristal, waar een stroompje over een stenen rand vloeide en glinsterend en gorgelend langs een steile, rotsachtige bedding liep.

‘Hier is de bron waaruit de Zilverlei ontspringt,’ zei Gimli. ‘Drink er niet van. Het is ijskoud.’

‘Weldra wordt zij een snelle rivier die haar water van vele andere bergstromen ontvangt,’ zei Aragorn. ‘Onze weg loopt er vele mijlen naast. Want ik zal jullie langs de Weg leiden die Gandalf heeft gekozen, en eerst hoop ik aan de bossen te komen waar de Zilverlei in de Grote Rivier stroomt – daarginds.’ Ze keken terwijl hij wees, en voor zich uit zagen zij de stroom door de ingang van het dal en daarna verder naar de lagere landen lopen, totdat hij in een gulden mist verdween.

‘Daar liggen de bossen van Lothlórien,’ zei Legolas. ‘Dat is de schoonste van alle woonplaatsen van mijn volk. Er zijn geen bomen als de bomen van dat land. Want in de herfst vallen hun bladeren niet af, maar worden goud. Pas wanneer het voorjaar komt en de nieuwe groene bladeren zich openvouwen vallen ze, en dan zijn de takken beladen met gele bloemen, en de vloer van het Woud is goud, en het dak is van goud, en zijn zuilen zijn van zilver, want de bast van de bomen is glad en grijs. Zo luidt het nog in onze liederen in het Demsterwold. Mijn hart zou zich verheugen als ik in de priëlen van dat bos zou toeven, en het lente was.’

‘Mijn hart zou ook in de winter al blij zijn,’ zei Aragorn. ‘Maar het ligt vele mijlen ver weg. Laten we ons haasten.’

Een tijdlang slaagden Frodo en Sam erin gelijke tred met de anderen te houden; maar Aragorn ging hun in een hoog tempo voor, en na een tijdje raakten zij achterop. Ze hadden sinds de vroege ochtend niets gegeten. Sams wond brandde als vuur en hij voelde zich licht in zijn hoofd. Ondanks de stralende zon scheen de wind kil te zijn na de warme duisternis van Moria. Hij rilde. Frodo voelde bij iedere stap meer pijn en snakte naar adem.

Ten slotte draaide Legolas zich om, en toen hij zag hoe ver zij achter waren, sprak hij met Aragorn. De anderen bleven staan en Aragorn rende terug en riep tegen Boromir met hem mee te gaan. ‘Het spijt me, Frodo!’ riep hij bezorgd uit. ‘Er is vandaag zoveel gebeurd en wij moeten ons zo haasten, dat ik vergeten ben dat je gewond bent, en Sam ook. Waarom heb je niets gezegd? We hebben niets gedaan om je pijn te verlichten, wat wij hadden moeten doen, ook al zaten alle orks van Moria ons achterna. Kom nu! Een eindje verder is een plek waar wij een poos kunnen rusten. Daar zal ik voor jullie doen wat ik kan. Kom, Boromir, wij zullen hen dragen.’

Kort daarna kwamen ze bij een andere stroom, die uit het westen kwam, en zijn borrelende water bij dat van de jachtige Zilverlei voegde. Samen stortten ze zich over een waterval van groenachtige steen en vielen bruisend in een kleine vallei. Daaromheen stonden dennen, kort en gebogen, en de wanden ervan waren steil en begroeid met tongvarens en bosbessen. Aan het eind ervan was een vlak stuk, waar de stroom rumoerig over glanzende kiezelstenen stroomde. Hier rustten ze uit. Het was nu bijna drie uur in de middag en ze waren pas enkele mijlen van de Poorten verwijderd. De zon zonk al naar het westen.

Terwijl Gimli en de twee jongere hobbits een vuur van kreupeltakken en dennentakken aanlegden, en water haalden, verzorgde Aragorn Frodo en Sam. Sams wond was niet diep, maar zag er lelijk uit, en Aragorns gezicht stond ernstig toen hij hem onderzocht. Na een ogenblik keek hij opgelucht op.

‘Je hebt geluk gehad, Sam,’ zei hij. ‘Velen hebben ergere wonden opgelopen als straf voor het doden van hun eerste ork. De wond is niet vergiftigd, zoals de wonden van orkzwaarden maar al te vaak zijn. Hij zal wel vlug genezen als ik hem heb verzorgd. Bet hem zodra Gimli water warm heeft gemaakt.’ Hij opende zijn tas en haalde er wat gedroogde bladeren uit. ‘Ze zijn droog en de kracht is er ten dele uit,’ zei hij, ‘maar ik heb hier nog enkele van de athelas-bladeren die ik bij de Weertop heb geplukt. Wrijf er een in het water fijn en was de wond uit, en ik zal hem verbinden. Nu is het jouw beurt, Frodo!’

‘Er is met mij niets aan de hand,’ zei Frodo, die er niets voor voelde dat men zijn kleding zou aanraken. ‘Al wat ik nodig had, was wat eten en een beetje rust.’

‘Nee!’ zei Aragorn. ‘We moeten zien wat de hamer en het aambeeld je hebben gedaan. Het verwondert me dat je nog in leven bent.’ Voorzichtig trok hij Frodo’s oude jas en versleten tuniek uit en slaakte een kreet van verbazing. Toen moest hij lachen. Het zilveren borstharnas schitterde voor zijn ogen als het licht op een rimpelende zee. Voorzichtig trok hij het uit en hield het omhoog; de juwelen erop schitterden als sterren en het geluid van de bewegende ringetjes klonk als het getinkel van regen in een plas.

‘Kijk eens, vrienden!’ riep hij uit. ‘Dat is een mooi hobbitvelletje om een elfenprinsje in te wikkelen! Als het bekend was dat hobbits dergelijke huiden hadden, zouden alle jagers van Midden-aarde naar de Gouw komen rijden.’

‘En alle pijlen van alle jagers ter wereld zouden niet baten,’ zei Gimli, verbaasd naar de maliënkolder kijkend. ‘Het is een mithrilbuis. Mithril! Nog nooit heb ik zo’n mooie gezien of erover horen spreken. Is dit de maliënkolder waar Gandalf het over had? Dan heeft hij hem onderschat. Maar het was een verstandig geschenk!’

‘Ik heb me vaak afgevraagd wat jij en Bilbo samen in zijn kleine kamer uitvoerden,’ zei Merijn. ‘Gezegend zij de oude hobbit! Ik houd meer van hem dan ooit. Ik hoop dat we de kans krijgen hem ervan te vertellen.’

Er was een bont-en-blauwe kneuzing op Frodo’s rechterzijde en borst. Onder de maliën droeg hij een hemd van zacht leer, maar op één punt waren de ringen erdoorheen in het vlees gedrongen. Frodo’s linkerzijde was ook bezeerd en gekneusd waar hij tegen de muur was geslingerd. Terwijl de anderen het eten klaarzetten, waste Aragorn de wonden uit met water waarin athelas was gedrenkt. De doordringende geur ervan vervulde het dal, en allen die zich over het dampende water bogen, voelden zich verfrist en gesterkt. Weldra merkte Frodo dat de pijn wegtrok en zijn ademhaling gemakkelijker werd; hoewel hij nog vele dagen stijf en gevoelig bleef. Aragorn bond enkele zachte verbanden om zijn zijde.

‘De maliënkolder is wonderlijk licht,’ zei hij. ‘Trek hem maar weer aan als je hem kunt verdragen. Ik ben blij te weten dat je zo’n maliënkolder hebt. Leg hem niet af, ook niet wanneer je gaat slapen, tenzij het geluk je ergens heen voert waar je enige tijd veilig bent, en dat zal zelden gebeuren zolang je queeste duurt.’

Na gegeten te hebben waren de Reisgenoten gereed om verder te gaan. Ze doofden het vuur en wisten elk spoor ervan uit. Toen klommen ze het dal uit en kwamen weer op de weg. Ze waren nog niet ver gegaan voor de zon achter de hoogten in het westen verdween en grote schaduwen langs de berghellingen omlaag kropen. Schemer viel om hun voeten en uit de holten steeg nevel op. In het oosten scheen het avondlicht bleek op de vage landschappen van de verre vlakten en bossen. Sam en Frodo, die zich nu opgelucht en zeer verkwikt voelden, konden er een behoorlijke gang in houden en, een kort oponthoud niet meegerekend, leidde Aragorn het Gezelschap bijna drie uur lang verder.

Het was donker. De nacht was gevallen. Er schenen vele heldere sterren, maar de snel afnemende maan verscheen pas laat aan de hemel. Gimli en Frodo sloten de rij, zacht lopend en zonder te spreken, luisterend of ze enig geluid op de weg achter zich hoorden. Eindelijk verbrak Gimli de stilte.

‘Geen ander geluid dan de wind,’ zei hij, ‘er zijn geen aardmannen in de buurt, of mijn oren zouden van hout moeten zijn. Het is te hopen dat de orks zich ermee tevreden zullen stellen dat ze ons uit Moria hebben verdreven. Misschien was dat hun enige doel en hadden ze geen andere plannen met ons – met de Ring. Hoewel orks vijanden vaak vele mijlen in de vlakte achtervolgen wanneer ze een gesneuvelde aanvoerder moeten wreken.’

Frodo antwoordde niet. Hij keek naar Prik, maar het zwaard was dof. Toch had hij iets gehoord, of zo meende hij althans. Zodra de schaduwen rondom hen waren gevallen en de weg achter onduidelijk was, had hij weer het vlugge getrippel van voeten gehoord. Ook nu hoorde hij het. Hij keerde zich snel om. Een ogenblik meende hij achter zich twee kleine lichtstraaltjes te zien, maar ze schoten onmiddellijk opzij en verdwenen.

‘Wat is er?’ vroeg de dwerg.

‘Ik weet het niet,’ zei Frodo. ‘Ik dacht dat ik voeten hoorde en ik meende een licht te zien – als ogen. Dat heb ik vaak gedacht sinds wij Moria binnengingen.’

Gimli bleef staan en boog zich naar de grond. ‘Ik hoor niets anders dan de nachtpraat van planten en stenen,’ zei hij. ‘Kom, laten we ons haasten. De anderen zijn uit het zicht verdwenen.’

De nachtelijke wind kwam hun koud uit de vallei tegemoet waaien. Voor hen doemde een brede grijze schaduw op, en ze hoorden een eindeloos geritsel van bladeren als populieren in de bries. ‘Lothlórien!’ riep Legolas uit. ‘Lothlórien! We zijn in de lustpriëlen van het Gouden Woud aangekomen. Wat jammer dat het winter is!’

Onder de donkere hemel stonden de bomen hoog voor hen, over de weg en de stroom gebogen, die plotseling onder hun wijd uitgespreide takken liepen. In het flauwe licht van de sterren waren hun stammen grijs, en in hun trillende bladeren was een schijnsel van vaal goud.

‘Lothlórien!’ zei Aragorn. ‘Blij ben ik de wind weer in de bomen te horen! We zijn nog steeds niet meer dan vijftien mijl van de Poort, maar we kunnen niet verdergaan. Laat ons hopen dat de kracht van de elfen ons vannacht voor het gevaar, dat achter ons dreigt, zal behoeden.’

‘Indien hier nog elfen in de duisterende wereld wonen,’ zei Gimli.

‘Het is lang geleden sinds iemand van mijn eigen volk terug is gereisd naar dit land, waar wij in lang vervlogen eeuwen door zwierven,’ zei Legolas, ‘maar we hebben gehoord dat Lórien nog niet verlaten is, want er is hier een geheime macht, die het kwaad uit het land weert. Niettemin wordt het volk ervan zelden gezien en misschien woont het nu diep in het bos en ver van de noordgrens.’

‘Inderdaad wonen ze diep in het bos,’ zei Aragorn en zuchtte alsof een herinnering in hem wakker was geroepen. ‘Wij moeten onszelf verdedigen vannacht. We zullen nog een klein eindje verdergaan, tot we helemaal door bomen zijn omringd; dan zullen we het pad verlaten en een plek zoeken waar we kunnen rusten!’

Hij liep naar voren, maar Boromir bleef weifelend staan en volgde hem niet. ‘Is er geen andere weg?’ vroeg hij.

‘Welke andere, mooiere weg zou je verlangen?’ vroeg Aragorn.

‘Een duidelijke weg, al gaat hij ook door een haag van zwaarden,’ zei Boromir. ‘Dit Gezelschap is langs vreemde paden geleid, en tot dusver met kwade gevolgen. Het was tegen mijn wil dat wij onder de schaduwen van Moria door zijn gegaan, en tot onze schade. En nu moeten we het Gouden Woud binnengaan, zeg je. Maar wij in Gondor hebben van dat gevaarlijke land gehoord en men zegt dat er weinigen uitkomen die het eenmaal binnen zijn gegaan, en dat van die weinigen geen ongedeerd is ontsnapt.’

‘Zeg niet ongedeerd, maar als je onveranderd zegt, is dat misschien dichter bij de waarheid,’ zei Aragorn. ‘Maar de wetenschap vermindert in Gondor, Boromir, als men in de stad van hen die eens wijs waren nu kwaad spreekt van Lothlórien. Geloof wat je wilt, er staat ons geen andere weg open – tenzij je terug zou willen gaan naar de Poort van Moria, of de onbegaanbare bergen zou willen overtrekken, of de Grote Rivier helemaal alleen overzwemmen.’

‘Ga ons dan voor!’ zei Boromir. ‘Maar het is hachelijk.’

‘Inderdaad hachelijk!’ zei Aragorn. ‘Mooi en hachelijk, maar alleen het kwaad behoeft het te vrezen, of zij die kwaad met zich meebrengen. Volg mij.’

Ze waren nauwelijks een mijl het bos in gegaan toen ze bij een andere stroom kwamen, die snel van de beboste hellingen stroomde die westwaarts weer naar de bergen opstegen. Ze hoorden hem over een richel tussen de schaduwen aan hun rechterzijde spetteren. Het donkere snelstromende water liep over het pad voor hen en vloeide in een werveling van duistere poelen te midden van de boomwortels in de Zilverlei.

‘Hier is de Nimrodel!’ zei Legolas. ‘Op deze stroom hebben de boselfen lang geleden vele liederen gemaakt, en nog zingen wij die in het noorden en herinneren ons de regenboog op zijn watervallen en de gouden bloemen die in zijn schuim dreven. Ik zal mijn voeten baden, want men zegt dat het water de vermoeiden nieuwe kracht schenkt.’ Hij ging vooruit en klom de diep ingesneden oeverwand af en stapte in de stroom.

‘Volg mij!’ riep hij uit. ‘Het water is niet diep. Laat ons naar de overkant waden! Op de andere oever kunnen we rusten, en het geluid van het vallende water zal ons misschien slaap brengen en ons het verdriet doen vergeten.’

Een voor een klauterden zij naar beneden en volgden Legolas. Een ogenblik bleef Frodo aan de kant staan en liet het water over zijn vermoeide voeten stromen. Het was koud, maar de aanraking ervan was rein, en toen hij verderging en het tot zijn knieën steeg, voelde hij dat het stof van het reizen en de moeheid van zijn leden schenen te worden gespoeld.

Toen alle Reisgenoten aan de andere kant waren, gingen ze rustig zitten en aten wat; en Legolas vertelde hun verhalen over Lothlórien die de elfen van het Demsterwold nog in hun hart bewaarden: van zonneschijn en sterrenlicht op de weilanden bij de Grote Rivier voordat de wereld grijs was.

Ten slotte viel er een stilte, en zij hoorden de muziek van de waterval lieflijk in de schaduwen ruisen. Frodo verbeeldde zich bijna dat hij, vermengd met het geluid van het water, een stem kon horen zingen. ‘Hoor je de stem van Nimrodel?’ vroeg Legolas. ‘Ik zal een lied voor jullie zingen over de maagd Nimrodel, die dezelfde naam droeg als de stroom aan wier oever zij lang geleden woonde. Het is een mooi verhaal in de taal van ons bosland, maar zo klinkt het in het Westron, zoals sommigen in Rivendel het nu zingen.’ Met zachte stem, nauwelijks hoorbaar te midden van het geruis der bladeren boven hen, begon hij:

Er leefde eens een elfenmaagd,

Een ster, stralend bij dag:

Haar mantel had een gouden kraag,

Haar schoeisel zilv’ren pracht.

Haar voorhoofd was met ster getooid,

Een licht scheen op heur haar

Als zon op gouden takken strooit

In Lórien, wonderbaar.

Heur haar was lang, haar leden slank,

Bevallig als een droom,

En in de wind zweefde zij rank

Als blad van lindeboom.

Naast waterval van Nimrodel,

Bij water klaar en koel,

Viel haar stem als een zilv’ren bel

In spiegelende poel.

Waar zij nu ronddoolt dat weet geen,

In schaduw of in zon,

Want Nimrodel, sinds zij verdween,

Zwierf in de bergen rond.

Het elfenschip in haven grijs

Wachtte haar op de ree

Aan voet der bergen, voor een reis,

Naast bulderende zee.

De wind stak op in noorderland,

Bij nacht, luid huilde hij,

En joeg het schip van ’t elfenstrand

Over het stromend tij.

Vaag lag het land in ochtendglans,

De bergen, brokken kruim,

Verzonken achter golvendans

En achter ’t waaiend schuim.

Amroth keek naar ’t vervagend strand,

Laag achter ’t rukkend roer

En vloekte ’t schip dat ver van ’t land

En Nimrodel wegvoer.

Een elfenkoning van weleer,

Een heer van dal en boom,

Toen goud straalde van takken teer

In Lothlórien schoon.

Men zag hem springen, met een zwiep,

Als een pijl in de lucht,

En duiken in het water diep,

Als een meeuw in zijn vlucht.

De wind greep in zijn haren rond,

Schuim schitterde in zijn baan,

Van ver zag men hem, sterk en blond,

Zwemmen gelijk een zwaan.

Maar uit het westen hoorde men

Nooit iets, en in dit oord

Heeft ’t elfenvolk van Lórien

Niets meer van hem gehoord.

De stem van Legolas verstomde en het lied was uit. ‘Ik kan niet meer zingen,’ zei hij. ‘Dit is slechts een gedeelte, want veel is mij ontschoten. Het is lang en droevig, want het vertelt hoe het verdriet over Lothlórien kwam, Lórien van de Bloesem, toen de dwergen het kwaad in de Bergen wekten.’

‘Maar de dwergen hebben het kwaad niet gemaakt,’ zei Gimli.

‘Dat zei ik niet, maar het kwaad kwam niettemin,’ antwoordde Legolas droef. ‘Toen verlieten velen van de elfen van Nimrodels geslacht hun woningen en vertrokken, en zij verdwaalde in het diepe zuiden in de passen van de Witte Bergen en kwam niet bij het schip waar Amroth, haar minnaar, op haar wachtte. Maar in de lente, wanneer de wind door de jonge bladeren waait, kan men haar stem nog horen in de watervallen die haar naam dragen. En wanneer de wind in het zuiden is, komt de stem van Amroth over Zee, want de Nimrodel stroomt in de Zilverlei, die elfen de Celebrant noemen, en de Celebrant in Anduin de Grote, en de Anduin mondt uit in de Baai van Belfalas, vanwaar de elfen van Lórien wegvoeren. Maar Nimrodel noch Amroth is ooit teruggekomen.

Men zegt dat ze een huis liet bouwen in de takken van een boom die bij de waterval groeide; want dat was de gewoonte van de elfen van Lórien, om in de bomen te wonen, en misschien is dat nog wel zo. Daarom werden zij de Galadhrim genoemd, het Boomvolk. Diep in hun bos zijn de bomen heel groot. De bewoners van de bossen groeven niet in de grond zoals dwergen, en bouwden ook geen sterke huizen van steen voor de Schaduw kwam.’

‘En zelfs in deze latere tijd wordt het misschien veiliger geacht om in bomen te wonen dan op de grond te zitten,’ zei Gimli. Hij keek over de stroom naar de weg die terugleidde naar het Deemrildal, en toen omhoog naar het dak van donkere takken boven hun hoofd.

‘Je woorden brengen goede raad, Gimli,’ zei Aragorn. ‘Wij kunnen wel geen huis bouwen, maar vannacht zullen we net zo doen als de Galadhrim en zo mogelijk in de boomtoppen beschutting zoeken. We hebben hier al langer aan de kant van de weg gezeten dan verstandig is.’

Het Gezelschap verliet het pad nu en trad in de schaduw van de dichtere bossen, westwaarts langs de bergstroom, weg van de Zilverlei. Niet ver van de waterval van Nimrodel zagen ze een groepje bomen waarvan sommige zich over de stroom heen bogen. Hun grote grijze stammen hadden een enorme omvang, maar hoe hoog zij waren viel niet te raden.

‘Ik zal naar boven klimmen,’ zei Legolas. ‘Ik ben vertrouwd met bomen, van wortel tot tak, hoewel deze mij ietwat vreemd voorkomen, behalve als een naam in een lied. Mellyrn worden ze genoemd; het zijn die met de gele bloemen, maar ik ben er nog nooit ingeklommen. Ik zal nu eens zien hoe hun vorm en groeiwijze is.’

‘Hoe het ook mag zijn,’ zei Pepijn, ‘het moeten wel enorme bomen zijn als ze ’s nachts enige rust kunnen bieden, behalve aan vogels. Ik kan niet op een tak slapen!’

‘Graaf dan een gat in de grond,’ zei Legolas, ‘als dat meer in de kraam van jullie soort te pas komt. Maar je moet vlug en diep graven, als je je voor de orks wilt verbergen.’ Hij sprong licht van de grond op en pakte een tak die uit de stam groeide, hoog boven zijn hoofd. Maar terwijl hij daar een ogenblik slingerde, sprak er plotseling een stem uit de schaduwen van de boom boven hem.

‘Daro!’ zei deze op bevelende toon en Legolas viel verbaasd en angstig op de aarde terug. Hij maakte zich klein tegen de stam van de boom.

‘Sta stil,’ fluisterde hij tegen de anderen. ‘Verroer je niet en zwijg.’

Er klonk een zacht gelach boven hun hoofden, en toen sprak een andere heldere stem in een elfentaal. Frodo begreep maar weinig van wat er werd gezegd, want de taal die het bosvolk ten oosten van de bergen met elkaar sprak, leek helemaal niet op die van het westen. Legolas keek omhoog en antwoordde in dezelfde taal.

‘Wie zijn het, en wat zeggen ze?’ vroeg Merijn.

‘Het zijn elfen,’ zei Sam. ‘Kun je hun stemmen niet horen?’

‘Ja, het zijn elfen,’ zei Legolas, ‘en ze zeggen dat je zo luid ademhaalt dat ze je in het donker zouden kunnen doodschieten.’

Sam hield haastig zijn hand voor zijn mond. ‘Maar ze zeggen ook dat je niet bang hoeft te zijn. Ze hebben ons al een hele tijd in de gaten gehad. Ze hoorden mijn stem over de Nimrodel en wisten dat ik een van hun verwanten uit het noorden was; daarom hebben ze ons niet verhinderd over te steken. En daarna hoorden ze mijn lied. Nu vragen ze mij met Frodo naar boven te klimmen, want ze schijnen over hem en onze reis te hebben gehoord. Ze vragen de anderen een poosje geduld te willen hebben en de wacht te houden aan de voet van de boom, tot ze hebben besloten wat er gedaan moet worden.’

Uit de schaduwen werd een ladder neergelaten; hij was gemaakt van touw, zilvergrijs en glanzend in het donker, en hoewel hij er dun uitzag, bleek hij sterk genoeg om vele mensen te dragen. Legolas klom er vlug tegenop, maar Frodo volgde langzaam; daarachter kwam Sam, die probeerde niet luid te ademen. De takken van de mallornboom groeiden bijna recht uit de stam en bogen zich dan naar boven, maar aan de top vertakte de hoofdstam zich in een kroon van vele takken en daartussen, zagen ze, was een houten platform of vlet gebouwd, zoals dat soort dingen in die tijd werden genoemd; de elfen noemden het een talan. Men bereikte het door een rond gat in het midden, waar de ladder door liep.

Toen Frodo de vlet eindelijk had bereikt, zag hij Legolas daar met drie andere elfen zitten. Ze waren in schemerachtig grijs gekleed en vrijwel onzichtbaar tussen de takken, tenzij ze zich plotseling bewogen. Ze stonden op en een van hen opende een kleine lamp waaruit een slanke zilveren straal scheen. Hij hield hem omhoog en keek naar Frodo’s en Sams gezicht. Toen sloot hij het licht weer af en sprak woorden van welkom in zijn elfentaal. Frodo antwoordde hem hakkelend.

‘Welkom,’ zei de elf toen weer in de Gemeenschappelijke Taal, langzaam sprekend. ‘Wij gebruiken zelden een andere taal dan de onze; want we wonen nu in het hart van het Woud, en gaan niet graag met andere lieden om. Zelfs onze verwanten in het noorden zijn van ons gescheiden. Maar sommigen van ons begeven zich nog buiten het land om nieuws te vergaren en onze vijanden gade te slaan, en spreken de talen van andere landen. Ik ben er een van. Haldir is mijn naam. Mijn broers Rúmil en Orophin spreken weinig van uw taal.

Maar wij hebben geruchten over uw komst gehoord, want boodschappers van Elrond zijn op hun terugweg langs de Deemriltrap via Lórien gereisd. Wij hadden vele jaren niet van hobbits, van halflingen, gehoord en wisten niet dat die nog in Midden-aarde woonden. U ziet er niet kwaad uit. En aangezien u met een elf van ons geslacht bent gekomen, zijn wij bereid vriendschap te sluiten, zoals Elrond heeft gevraagd, hoewel het niet onze gewoonte is om vreemdelingen door ons land te leiden. Maar u moet vannacht hier blijven. Met hoevelen bent u?’

‘Met ons achten,’ zei Legolas. ‘Ikzelf, vier hobbits en twee mensen, van wie er een, Aragorn, een elfenvriend van het volk van Westernisse is.’

‘De naam Aragorn, zoon van Arathorn, is in Lórien bekend,’ zei Haldir, ‘en hij heeft de gunst van de Vrouwe. Alles is dus in orde. Maar u hebt er maar zeven genoemd.’

‘De achtste is een dwerg,’ zei Legolas.

‘Een dwerg!’ zei Haldir. ‘Dat is niet goed. Sinds de Donkere Tijden hebben we geen omgang met de dwergen gehad. Zij worden niet in ons land toegelaten. Ik kan hem niet doorlaten.’

‘Maar hij komt van de Eenzame Berg, een onderdaan van Dáins betrouwbare volk en een vriend van Elrond,’ zei Frodo. ‘Elrond zelf heeft hem uitgekozen als een van ons Gezelschap en hij heeft zich dapper en trouw betoond.’

De elfen spraken zacht met elkaar en ondervroegen Legolas in hun eigen taal. ‘Goed dan,’ zei Haldir ten slotte. ‘Wij zullen het doen, hoewel tegen onze zin. Als Aragorn en Legolas hem bewaken en zich voor hem verantwoordelijk stellen, mag hij door, maar hij moet geblinddoekt door Lothlórien gaan.

Maar nu moeten we ophouden met praten. Uw gezelschap moet niet langer op de grond blijven. We hebben de wacht aan de rivieren gehouden sinds we vele dagen geleden een grote troep orks noordwaarts naar Moria hebben zien gaan langs de randen van de bergen. Er huilen wolven aan de grenzen van het bos. Als u werkelijk uit Moria bent gekomen, kan het gevaar niet ver achter u zijn. Morgenochtend vroeg moet u verdergaan.

De vier hobbits zullen hier naar boven klimmen en bij ons blijven – wij vrezen hen niet. Er is nog een talan in de volgende boom. Daar moeten de anderen hun toevlucht nemen. U, Legolas, bent verantwoordelijk voor hen. Roep ons als er iets aan de hand is! En houd een oogje op die dwerg!’

Legolas ging onmiddellijk de ladder af om Haldirs boodschap over te brengen; en spoedig daarna klauterden Merijn en Pepijn naar de hoge vlet. Zij waren buiten adem en leken nogal angstig.

‘Zo,’ zei Merijn hijgend. ‘We hebben jullie dekens en die van ons naar boven gehesen. Stapper heeft de rest van onze bagage in een grote hoop bladeren verborgen.’

‘U had uw last niet behoeven mee te torsen,’ zei Haldir. ‘Het is ’s winters koud in de toppen van de bomen, hoewel de wind vanavond zuidelijk is; maar we hebben eten en drinken voor u, die de kou van de nacht zullen verdrijven, en we hebben huiden en mantels over.’

De hobbits aanvaardden dit tweede (en heel wat betere) avondmaal met vreugde. Toen wikkelden zij zich warm in, niet alleen in de bontjassen van de elfen, maar ook in hun eigen dekens, en probeerden de slaap te vatten. Maar moe als zij waren slaagde alleen Sam daarin. Hobbits houden niet van hoogten en slapen nooit op een bovenverdieping, zelfs als zij er een hebben. De vlet stond hun niet aan als slaapplaats. Er waren geen muren en zelfs geen leuning; slechts aan één kant was er een licht scherm, dat verplaatst kon worden en op verschillende plaatsen kon worden bevestigd, al naargelang de windrichting.

Pepijn bleef nog een hele poos praten. ‘Ik hoop dat ik, wanneer ik in deze hoge slaapkamer inslaap, er niet af zal rollen,’ zei hij.

‘Wanneer ik eenmaal in slaap ben,’ zei Sam, ‘zal ik blijven slapen, of ik er afval of niet. En hoe minder er gesproken wordt, hoe eerder ik zal vallen, als je begrijpt wat ik bedoel.’

Frodo lag enige tijd wakker en keek omhoog naar de sterren, die door het lichte dak van trillende bladeren schenen. Sam lag naast hem te snurken, lang voordat hij zelf de ogen sloot. Hij kon vaag de grijze gedaanten van twee elfen zien, die bewegingloos met de armen om hun knieën geslagen, fluisterend zaten te praten. De andere was naar beneden gegaan om zijn wachtpost op een van de lagere takken in te nemen. Eindelijk, gewiegd door de wind in de takken boven hem en het zoete gemurmel van het water van de Nimrodel beneden, viel Frodo in slaap met het lied van Legolas in zijn hoofd. Laat in de nacht werd hij wakker. De andere hobbits sliepen. De elfen waren verdwenen. De maansikkel glansde bleek tussen de bladeren. De wind was gaan liggen. Een eindje verder weg hoorde hij rauw gelach en de stappen van vele voeten op de grond beneden. Er kletterde metaal. De geluiden stierven langzaam weg en schenen naar het zuiden te gaan, dieper het bos in.

Plotseling verscheen er een hoofd door het gat in de vlet. Frodo ging geschrokken overeind zitten en zag dat het een elf was met een grijze kap. Hij keek naar de hobbits.

‘Wat is er?’ vroeg Frodo.

‘Yrch!’ zei de elf op sissende fluistertoon en wierp de opgerolde touwladder op de vlet.

‘Orks,’ zei Frodo. ‘Wat doen die hier?’ Maar de elf was ineens verdwenen.

Er klonken geen geluiden meer. Zelfs de bladeren waren stil en de waterval scheen gedempt te ruisen. Frodo zat in zijn dekens te huiveren. Hij was blij dat hij niet op de grond was gepakt, maar hij vond dat de bomen weinig beschutting boden, behalve dan dat ze hem verborgen. Orks waren even goed in het volgen van sporen als honden, zei men, maar ze konden ook klimmen. Hij haalde Prik tevoorschijn; het zwaard bliksemde en schitterde als een blauwe vlam en toen, langzaam, werd het doffer. Ondanks het verdoffen van het zwaard kon Frodo het gevoel van naderend gevaar niet van zich afschudden; het werd eerder sterker. Hij stond op en kroop naar de opening en tuurde naar beneden. Hij was er nu bijna zeker van dat hij steelse bewegingen aan de voet van de boom, ver beneden zich, kon horen.

Geen elfen, want de bewegingen van de bosbewoners waren volmaakt geruisloos. Toen hoorde hij vaag een snuffelend geluid en er scheen iets aan de bast van de boomstam te krabben. Hij keek in het donker naar beneden en hield de adem in. Er klom nu iets langzaam omhoog en de adem ervan klonk als een zacht gesis door opeengeklemde tanden. Toen, terwijl het vlak langs de stam naar boven kwam, zag Frodo twee lichte ogen. Ze gingen niet verder en keken omhoog zonder te knipperen. Plotseling keken ze de andere kant uit en een schimmige gedaante gleed rond de stam van de boom en verdween.

Meteen daarna kwam Haldir vlug door de takken naar boven geklommen. ‘Er zat iets in deze boom dat ik nog nooit eerder heb gezien,’ zei hij. ‘Het was geen ork. Het vluchtte zodra ik de stam van de boom aanraakte. Het scheen op zijn hoede te zijn en in bomen te kunnen klimmen, anders zou ik hebben gedacht dat het een van jullie hobbits was.

Ik heb niet geschoten, want ik durfde geen geschreeuw te veroorzaken; we kunnen geen gevecht riskeren. Een sterke compagnie orks is zojuist voorbijgetrokken. Ze zijn de Nimrodel overgestoken – vervloekt zijn hun smerige voeten in haar heldere water – en zijn toen verder de oude weg naast de rivier afgegaan. Ze schenen een spoor te ruiken, want ze hebben een tijdje de grond afgezocht bij de plaats waar jullie halt hielden. Wij drieën konden er geen honderd aan, daarom gingen wij hen vooruit en spraken met verdraaide stemmen en leidden hen het bos in.

Orophin is nu haastig naar onze woonplaatsen teruggegaan om ons volk te waarschuwen. Geen van deze orks zal ooit uit Lórien terugkeren. En er zullen zich vele elfen aan de noordelijke grens schuilhouden voor er weer een nacht valt. Maar jullie moeten de weg naar het zuiden nemen zodra het helemaal licht is.’

De dag brak bleek in het oosten aan. Toen het licht sterker werd, filterde het door de gele bladeren van de mallorn, en het scheen de hobbits toe dat het de vroege zon van een koele zomerochtend was die scheen. Een lichtblauwe hemel gluurde door de bewegende takken. Toen hij door een opening aan de zuidkant van de vlet keek, zag Frodo het hele dal van de Zilverlei dat als een zee van vaalrood goud zachtjes op de bries wiegde.

De ochtend was nog jong en koud toen het Gezelschap weer op weg ging, deze keer onder geleide van Haldir en zijn broer Rúmil.

‘Vaarwel, lieflijke Nimrodel,’ riep Legolas. Frodo keek achterom en zag wit schuim tussen de bomen door schitteren. ‘Vaarwel,’ zei hij. Het scheen hem toe dat hij nooit meer een stroom zou horen die zo mooi klonk, haar ontelbare noten voor altijd versmeltend in een eindeloos wisselende muziek.

Ze gingen terug naar het oude pad dat nog verder liep langs de westkant van de Zilverlei, en volgden het een eindje naar het zuiden. Daar waren de afdrukken van orkvoeten op de aarde. Maar weldra ging Haldir van het pad af naar de bomen en bleef onder de schaduw ervan aan de oever van de rivier staan.

‘Daar staat iemand van mijn volk aan de andere kant van de stroom,’ zei hij, ‘hoewel jullie hem misschien niet zien.’ Zijn roep klonk als het zachte fluiten van een vogel, en uit een groepje jonge bomen kwam een elf tevoorschijn, in het grijs gekleed, maar met zijn kap achterover; zijn haar glansde als goud in de ochtendzon. Haldir wierp behendig een rol grijs touw over de stroom en hij ving het op en bond het uiteinde om een boom bij de oever.

‘De Celebrant is hier al een sterke stroom, zoals jullie zien,’ zei Haldir, ‘en hij is zowel snel als diep, en heel koud. Wij waden er hier, zo ver naar het noorden, niet door als het niet nodig is. Maar in deze tijd van waakzaamheid bouwen we geen bruggen. We steken haar op deze manier over. Volg mij!’ Hij bevestigde zijn einde van het touw om een andere boom, en rende er toen licht overheen, de rivier over en weer terug, alsof hij op een weg liep.

‘Ik kan dit pad bewandelen,’ zei Legolas, ‘maar de anderen hebben die behendigheid niet. Moeten zij zwemmen?’

‘Nee,’ zei Haldir, ‘we hebben nog twee touwen. We zullen ze boven elkaar bevestigen, het ene op schouderhoogte, het andere ter hoogte van hun middel, en wanneer zij die vasthouden, moeten de vreemdelingen voorzichtig kunnen oversteken.’

Toen deze ranke brug was gemaakt, ging het Gezelschap erover, sommigen voorzichtig en langzaam, anderen gemakkelijker. Van de hobbits was Pepijn de beste, want hij was vast van voet en liep er snel overheen, en hield zich maar met één hand vast; hij hield zijn ogen op de andere oever gericht en keek niet omlaag. Sam schuifelde eroverheen, zich stevig vasthoudend en neerkijkend naar het fletse kolkende water, alsof het een ravijn betrof.

Hij haalde opgelucht adem toen hij veilig aan de overkant was. ‘Van ervaring word je wijs, zoals mijn gabber altijd zei. Hoewel hij dan aan tuinieren dacht en niet aan iemand die als een vogel op een tak moet zitten, of als een spin probeert te lopen. Zelfs mijn ome Dries heeft nog nooit zo’n kunststukje uitgehaald!’

Toen het hele Gezelschap ten slotte op de oostelijke oever van de Zilverlei verzameld was, maakten de elfen de touwen los en rolden twee ervan op. Rúmil, die aan de andere kant was gebleven, haalde het laatste in, gooide het over zijn schouder, wuifde met de hand en ging weg, terug naar de Nimrodel om de wacht te houden.

‘En nu, vrienden,’ zei Haldir, ‘zijn jullie de Naith van Lórien, of de Geer binnengegaan, zoals jullie zouden zeggen, want dit is het land dat als een speerpunt tussen de armen van de Zilverlei en Anduin de Grote ligt. Wij staan niet toe dat vreemdelingen de geheimen van de Naith bespieden. Weinigen is het dan ook toegestaan dit gebied te betreden.

Zoals was overeengekomen, zal ik hier de ogen van Gimli de dwerg blinddoeken. De anderen mogen nog een eind vrij lopen, tot we dichter bij onze woonstee komen, in Egladil, in de Hoek tussen de wateren.’

Dit zinde Gimli allerminst. ‘Deze overeenkomst is zonder mijn goedkeuring gemaakt,’ zei hij. ‘Ik wil niet geblinddoekt lopen, als een bedelaar of gevangene. En ik ben geen spion. Mijn volk heeft nooit iets te doen gehad met een van de dienaren van de Vijand. En ook hebben wij de elfen geen kwaad gedaan. Ik zal jullie evenmin verraden als Legolas of een van mijn andere metgezellen.’

‘Ik twijfel niet aan je,’ zei Haldir. ‘Maar dit is nu eenmaal onze wet. Ik sta niet boven de wet en kan haar niet terzijde schuiven. Het is al heel wat dat ik je de Celebrant heb laten oversteken.’

Gimli was koppig. Hij plantte zijn benen ferm uiteen en sloeg de hand aan de steel van zijn bijl. ‘Ik zal als vrij man gaan,’ zei hij, ‘of ik ga terug naar mijn eigen land waar men weet dat ik mijn woord gestand doe, al moet ik alleen in de wildernis omkomen.’

‘Je kunt niet terug,’ zei Haldir streng. ‘Nu je zo ver gekomen bent, moet je voor de Heer en de Vrouwe worden geleid. Het is aan hen om te oordelen of je gevangen zult worden genomen of mag gaan, naar het hun behaagt. Je kunt de rivieren niet meer oversteken, en achter je staan nu geheime schildwachten, waar je niet langs kunt. Je zult worden gedood voordat je hen zou zien.’

Gimli haalde zijn bijl uit zijn riem. Haldir en zijn metgezellen spanden hun bogen. ‘Vervloekt de dwergen en hun stijfkoppigheid!’ zei Legolas.

‘Kom!’ zei Aragorn. ‘Als ik dit Gezelschap verder moet leiden, moeten jullie doen wat ik zeg. Het is hard voor de dwerg dat hij er op die manier wordt uitgepikt. We zullen ons allen laten blinddoeken, ook Legolas. Dat zal het beste zijn, hoewel het de reis traag en vervelend zal maken.’

Gimli lachte plotseling. ‘We zullen eruitzien als een mooie troep dwazen. Zal Haldir ons allemaal aan een touw leiden, als vele bedelaars met één hond? Maar ik zal mij erbij neerleggen als ook Legolas wordt geblinddoekt.’

‘Ik ben een elf en een stamverwant hier,’ zei Legolas, die op zijn beurt boos werd.

‘Laat ons nu roepen: “Vervloekt de stijfkoppige elfen!”’ zei Aragorn. ‘Maar het hele Gezelschap zal hetzelfde doen. Kom, bind ons een doek voor de ogen, Haldir.’

‘Ik zal volledige genoegdoening eisen voor iedere val en verstuikte teen als je ons niet goed leidt,’ zei Gimli terwijl ze een doek voor zijn ogen bonden.

‘Je zult niets te eisen hebben,’ zei Haldir. ‘Ik zal je goed leiden en de paden zijn effen en recht.’

‘Helaas, de dwaasheid dezer dagen!’ zei Legolas. ‘Hier zijn allen vijanden van de ene Vijand, maar toch moet ik geblinddoekt gaan, terwijl de zon vrolijk op het bos schijnt onder bladeren van goud.’

‘Misschien lijkt het dwaasheid,’ zei Haldir. ‘Voorwaar, door niets wordt de macht van de Donkere Vorst duidelijker aangetoond dan door de vervreemding die al diegenen die zich nog tegen hem verzetten verdeelt. Toch vinden wij nu zo weinig geloof en vertrouwen in de wereld achter Lothlórien, behalve misschien in Rivendel, dat we door ons eigen vertrouwen het land niet in gevaar durven brengen. Wij wonen nu op een eiland te midden van vele gevaren, en wij hanteren vaker de boogpees dan de harp.

De rivieren hebben ons lange tijd verdedigd, maar nu bieden ze geen zekere beveiliging meer; want de Schaduw is naar het noorden gekropen en omringt ons van alle kanten. Sommigen praten over weggaan, maar daarvoor lijkt het al te laat. De bergen in het westen worden boosaardig, in het oosten zijn de landen woest en vol met Saurons schepselen; en het gerucht gaat dat wij nu niet langer veilig zuidwaarts door Rohan kunnen trekken, en dat de mondingen van de Grote Rivier door de Vijand worden bewaakt. Zelfs als we de stranden van de zee zouden kunnen bereiken, zouden we daar geen beschutting meer vinden. Men zegt dat er nog havens van de Hoge elfen bestaan, maar die liggen ver in het noorden en westen, achter het land van de halflingen. Maar, hoewel de Heer en de Vrouwe het kunnen weten, weet ik niet waar.’

‘Je behoorde het minstens te raden nu je ons hebt gezien,’ zei Merijn. ‘Er zijn elfenhavens ten westen van mijn land, de Gouw, waar hobbits wonen.’

‘Gelukkige lieden zijn de hobbits, dat ze zo dicht bij de kusten van de Zee wonen!’ zei Haldir. ‘Het is lang geleden sinds mijn volk haar heeft gezien, hoewel we haar nog in liederen herinneren. Vertel me onder het lopen van die havens.’

‘Dat kan ik niet,’ zei Merijn. ‘Ik heb ze nooit gezien. Ik ben nog nooit eerder buiten mijn eigen land geweest. En als ik geweten had hoe de wereld daarbuiten eruitzag, denk ik niet dat ik de moed zou hebben gehad het te verlaten.’

‘Zelfs niet om het mooie Lothlórien te zien?’ vroeg Haldir. ‘De wereld is inderdaad vol gevaren, en er zijn vele duistere plaatsen; maar toch is er nog veel moois, en hoewel nu in alle landen liefde met verdriet is vermengd, wordt het misschien nog groter.

Er zijn er onder ons die zingen dat de Schaduw zich zal terugtrekken en dat de vrede zal weerkeren. Toch geloof ik niet dat de wereld om ons heen ooit weer zo zal worden als vroeger, of het licht van de Zon zoals het eertijds was. Voor de elfen zal het, vrees ik, op zijn hoogst een wapenstilstand zijn, waarin ze ongehinderd naar de Zee mogen trekken en Midden-aarde voor altijd verlaten. Jammer voor Lothlórien waar ik van houd. Het zou een armzalig leven zijn in een land waar geen mallorn groeit. Maar zo er al mallornbomen achter de Grote Zee zijn, heeft niemand dit ooit bericht.’

Terwijl zij zo spraken, trok het Gezelschap langzaam langs de paden van het woud, voorafgegaan door Haldir, terwijl de andere elf achter hen liep. Ze voelden dat de grond onder hun voeten vlak en zacht was, en na enige tijd liepen ze vrijer, zonder een val of kwetsuur te vrezen. Nu hij van zijn zicht was beroofd, merkte Frodo dat zijn gehoor en andere zintuigen scherper werden. Hij kon de bomen en het gras waarover zij liepen ruiken. Hij kon vele verschillende noten horen in het geritsel van de bladeren boven hun hoofden, het gemurmel van de rivier rechts van hem, en de ijle heldere stemmen van vogels in de lucht. Hij voelde de zon op zijn gezicht en handen wanneer zij een open plek overstaken.

Zodra hij voet op de andere oever van de Zilverlei had gezet, was er een vreemd gevoel over hem gekomen, en het werd nog sterker toen hij verder in de Naith kwam; het leek wel of hij over een brug van tijd in een uithoek van de Oudste Tijden was gestapt en nu door een wereld liep die niet meer bestond. In Rivendel was er de herinnering aan oude dingen; in Lórien leefden de oude dingen nog in de wakende wereld voort. Het kwaad was daar gezien en gehoord, men had er verdriet gekend; de elfen vreesden en wantrouwden de wereld daarbuiten; wolven huilden aan de grenzen van het woud; maar over het land Lórien lag geen schaduw.

Die hele dag marcheerden de Reisgenoten verder, tot ze de koele avond voelden komen en de vroege nachtwind in vele bladeren hoorden fluisteren. Toen gingen ze rusten en sliepen zonder vrees op de grond; want hun gidsen stonden hun niet toe de blinddoeken van de ogen te nemen, en klimmen konden ze niet. In de ochtend gingen ze weer verder en liepen zonder haast. Omstreeks het middaguur hielden ze halt, en Frodo merkte dat ze niet langer onder de stralende zon waren. Plotseling hoorde hij het geluid van vele stemmen om zich heen.

Een marcherend leger van elfen was hun geruisloos tegemoetgekomen; ze haastten zich naar de noordelijke grenzen om bedacht te zijn op een eventuele aanval van Moria; en ze brachten ook nieuws, waarvan Haldir een gedeelte vertelde. De plunderende orks waren aangevallen en vrijwel allen waren vernietigd; de overige waren naar het westen de bergen in gevlucht en werden achtervolgd. Er was ook een vreemd schepsel gezien, dat met gebogen rug liep en met zijn handen vlak bij de grond, als een beest en toch niet met de gedaante van een beest. Het was aan gevangenneming ontsnapt, en ze hadden het niet doodgeschoten, want ze wisten niet of het goed of slecht was, en het was in zuidelijke richting langs de Zilverlei verdwenen.

‘Ook,’ zei Haldir, ‘heb ik bericht gehad van de Heer en de Vrouwe van de Galadhrim. Jullie mogen allen vrijuit gaan, ook de dwerg Gimli. Het schijnt dat de Vrouwe weet wie en wat elk lid van uw Gezelschap is. Misschien zijn er nieuwe boodschappen uit Rivendel gekomen.’

Hij nam de blinddoek het eerst van Gimli’s ogen af. ‘Vergeef me!’ zei hij, met een diepe buiging. ‘Bezie ons nu met vriendelijke ogen. Kijk en verheug je, want je bent de eerste dwerg die sinds Durins tijd de bomen van de Naith van Lórien ziet!’

Toen de blinddoek van zijn ogen viel, keek Frodo op en hield de adem in. Ze stonden op een open plek. Links was een grote heuvel, bedekt met een tapijt van gras, zo groen als de Lentetijd in de Oudste Tijden. Daarop, als een dubbele kroon, groeiden twee cirkels bomen; de buitenste hadden een sneeuwwitte bast en waren bladerloos, maar prachtig in hun welgevormde naaktheid; de binnenste waren hoge mallornbomen, nog getooid met bleek goud. Hoog te midden van de takken van een torenende boom die in het midden van alle stond, glansde een witte vlet. Aan de voet van de bomen, en rondom de groene hellingen, was het gras bezaaid met kleine gouden bloemen in de vorm van sterren. Ertussenin, knikkend op ranke steeltjes, waren andere bloemen, wit en heel lichtgroen: ze schitterden als mist te midden van de warme kleur van het gras. Daarboven was de hemel blauw en de namiddagzon gloeide op de heuvel en wierp lange schaduwen onder de bomen.

‘Ziet! Jullie zijn bij Cerin Amroth gekomen,’ zei Haldir. ‘Want dit is het hart van het oude rijk zoals het lang geleden was, en hier is de heuvel Amroth, waar in gelukkiger tijden zijn hoge huis werd gebouwd. Hier bloeien altijd de winterbloemen in nooit verkwijnend gras; de gele elanor en de lichte niphredil. Hier zullen wij een wijle vertoeven en bij het vallen van de avond naar de stad van de Galadhrim gaan.’

De anderen gingen op het geurige gras liggen, maar Frodo bleef een tijdje staan, nog steeds vol verbazing. Het scheen hem toe dat hij door een hoog raam was gestapt dat uitkeek op een verdwenen wereld. Het werd beschenen door een licht waarvoor zijn taal geen naam had. Alles wat hij zag was mooi gevormd, maar de vormen schenen tegelijkertijd helder, alsof ze waren ontworpen en getekend op het moment dat hij zijn ogen opsloeg, en oud alsof ze er altijd al waren geweest. Hij zag geen andere kleuren dan die hij kende, goud en wit en blauw en groen, maar ze waren fris en scherp, alsof hij ze op dat ogenblik voor de eerste keer zag en namen voor ze maakte, nieuw en wonderbaarlijk. In de winter kon hier geen hart rouwen om zomer of lente. Geen smet, ziekte of afwijking was te zien aan iets dat uit de aarde ontsproot. Op het land van Lórien lag geen smet.

Hij draaide zich om en zag dat Sam nu naast hem stond, met een verbaasde uitdrukking om zich heen kijkend en zich de ogen uitwrijvend, alsof hij niet zeker wist of hij wakker was. ‘De zon schijnt en het is klaarlichte dag, zo is het,’ zei hij. ‘Ik dacht dat de elfen meer om maan en sterren gaven, maar dit is elfser dan iets dat ik ooit heb horen vertellen. Ik voel me alsof ik binnen in een lied zit, als u me vat.’

Haldir keek hen aan, en hij scheen inderdaad de zin van de gedachte en het woord te raden. Hij glimlachte. ‘Je voelt de macht van de Vrouwe van de Galadhrim,’ zei hij. ‘Zouden jullie het prettig vinden met mij de Cerin Amroth te beklimmen?’

Ze volgden hem toen hij luchtig over de grazige hellingen liep. Hoewel hij liep en ademde, en rondom hem levende bladeren en bloemen door dezelfde koele wind werden bewogen die langs zijn gezicht streek, voelde Frodo dat hij in een tijdloos land was dat niet vervaagde of veranderde of in vergetelheid verzonk. Toen hij vertrokken was en weer in de buitenwereld rondliep, placht Frodo, de zwerver uit de Gouw, nog daar te verwijlen, op het gras tussen elanor en niphredil in het schone Lothlórien.

Ze betraden de kring van witte bomen. En terwijl ze dit deden, woei de zuidenwind over de Cerin Amroth en zuchtte in de takken. Frodo bleef staan en hoorde van ver grote zeeën op stranden die lang geleden waren weggespoeld, en het gekrijs van zeevogels wier soort op aarde was uitgestorven.

Haldir was doorgelopen en klom nu naar de hoge vlet. Toen Frodo zich opmaakte om hem te volgen, legde hij zijn hand op de boom naast de ladder; nooit eerder was hij zich zo plotseling en zo helder bewust geweest van het gevoel en de textuur van de huid van een boom en het leven daarin. Hij schiep een groot behagen in hout en de aanraking ervan, maar niet als een houtvester of timmerman; het was de verrukking van de levende boom zelf.

Toen hij eindelijk op het hoge platform stapte, pakte Haldir hem bij de hand en draaide hem naar het zuiden. ‘Kijk eerst naar deze kant,’ zei hij.

Frodo keek en zag op enige afstand een heuvel van vele machtige bomen of een stad van groene torens; wat het was kon hij niet zeggen. Het scheen hem toe dat daaruit de macht en het licht straalden die het hele landschap schenen te beheersen. Plotseling kwam het verlangen in hem op als een vogel te vliegen om in de groene stad te rusten. Toen keek hij naar het oosten en zag het hele landschap van Lórien naar de lichte schittering van de Anduin, de Grote Rivier, lopen. Hij keek over de rivier en al het licht verdween, en hij was weer terug in de wereld die hij kende. Achter de rivier leek het land vlak en leeg, vormloos en vaag, totdat het in de verte weer oprees als een muur, donker en onheilspellend. De zon die over Lothlórien scheen, had niet de kracht om de schaduw van die verre hoogte te verlichten.

‘Daar ligt het bolwerk van het zuidelijke Demsterwold,’ zei Haldir. ‘Het is omgeven door een woud van donkere pijnbomen, waar de bomen tegen elkaar aangroeien en hun takken verrotten en verdorren. In het midden op een stenen hoogte staat Dol Guldur, die lang de verblijfplaats van de verscholen Vijand is geweest. Wij vrezen dat hij nu weer bewoond wordt en met zevenvoudige macht. De laatste tijd hangt er vaak een zwarte wolk boven. Op deze hoge plaats kunnen jullie de twee machten zien die elkaar bestrijden; en ze strijden nu voor altijd in gedachten; maar hoewel het licht tot in het hart van de duisternis doordringt, is zijn eigen geheim niet ontdekt. Nog niet.’

Hij draaide zich om en daalde vlug af, en zij volgden hem. Aan de voet van de heuvel zag Frodo Aragorn, die stil en zwijgend stond als een boom; maar in zijn hand lag een kleine gouden elanor-bloem en een licht scheen in zijn ogen. Hij was verzonken in een of andere mooie herinnering en toen Frodo hem aankeek, wist hij dat hij de dingen zag zoals zij eens op deze plek waren geweest. Want de sombere jaren waren plotseling uit Aragorns gezicht verdwenen en hij scheen in het wit gekleed, een jonge vorst, groot en blond, en hij sprak woorden in de elfentaal tegen iemand die Frodo niet kon zien. ‘Arwen vanimelda, namárië!’ zei hij, en toen haalde hij diep adem en uit zijn mijmeringen ontwakend, keek hij Frodo aan en glimlachte.

‘Hier is het hart van het elfendom op aarde,’ zei hij, ‘en hier verwijlt mijn hart voor altijd, tenzij er een licht is op de donkere wegen die wij nog moeten gaan, jij en ik. Kom met mij mee.’

En met Frodo’s hand in de zijne, verliet hij de heuvel van Cerin Amroth en kwam daar nooit meer als levend mens terug.

VII. De spiegel van Galadriel

De zon ging achter de bergen onder en de schaduwen in het bos werden donkerder toen ze weer verdergingen. Hun pad ging nu door struikgewas waar het al donker was. Het werd nacht onder de bomen toen zij liepen en de elfen lieten hun zilveren lantaarns schijnen.

Plotseling kwamen zij weer op open terrein en stonden onder een bleke avondhemel, waaraan enkele sterren schitterden. Er lag een wijde vlakte zonder bomen voor hen, die de vorm had van een grote kring en aan beide kanten opzij boog. Daarachter lag een diepe gracht in een zachte schaduw, maar het gras aan de rand ervan was groen, alsof het nog nagloeide van de zon. Aan de andere kant verrees een hoge groene muur, die om een groene heuvel was gebouwd die dichtbegroeid was met mallornbomen, hoger dan zij tot dusver hadden gezien. Men kon hun hoogte niet gissen, maar zij stonden in de schemer als levende torens. In hun vele zijtakken en te midden van hun eindeloos bewegende bladeren glinsterden talloze lichtjes, groen, goud en zilver. Haldir wendde zich tot het Gezelschap.

‘Welkom in Caras Galadhon!’ zei hij. ‘Dit is de stad van de Galadhrim waar Heer Celeborn en Galadriel, de Vrouwe van Lórien, wonen. Maar we kunnen hier niet naar binnen, want de poorten liggen niet op het noorden. We moeten omlopen naar de zuidkant en dat is geen korte weg, want de stad is groot.’

Er was een weg geplaveid met witte stenen die aan de buitenkant van de gracht liep. Hierlangs gingen zij naar het westen, terwijl de stad aan hun linkerzijde steeds hoger oprees als een groene wolk; naarmate de nacht dieper werd, werden er meer lichten ontstoken tot de gehele heuvel door sterren in een gloed scheen te zijn gezet. Eindelijk kwamen ze bij een witte brug en toen ze die overstaken, stonden ze voor de grote poorten van de stad; deze lagen op het zuidwesten, tussen de uiteinden van de cirkelvormige muur die hier langs elkaar heen liepen, en ze waren hoog en sterk en er hingen vele lampen aan.

Haldir klopte en zei iets, en de poorten gingen geruisloos open, maar Frodo zag geen spoor van bewakers. De reizigers gingen naar binnen en de poorten sloten zich achter hen. Ze stonden op een lage weg tussen de uiteinden van de muur en, vlug voortlopend, kwamen ze in de Stad van de Bomen. Er was niemand te zien en ook hoorden ze geen voetstappen op de paden, maar er klonken vele stemmen om hen heen en boven hen. In de verte op de heuvel konden ze het geluid van gezang horen dat uit de hoogte op hen neerdaalde als zachte regen op bladeren.

Zij gingen vele paden langs en bestegen vele trappen, tot ze bij de hooggelegen delen kwamen en in het midden van een groot grasveld een fontein zagen schitteren. Deze werd verlicht door zilveren lampen, die aan de takken van de bomen hingen, en water klaterde in een zilveren kom waar een witte stroom uit overliep. Aan de zuidkant van het grasveld stond de machtigste boom van alle; zijn grote gladde stam glansde als grijze zijde, en hij rees op, tot zijn eerste takken, hoog daarboven, zich uitspreidden onder schaduwrijke bladerwolken. Daarnaast stond een brede witte ladder, aan de voet waarvan drie elfen gezeten waren. Zij sprongen op toen de reizigers naderden, en Frodo zag dat ze groot waren en gekleed in grijze maliënkolders. Over hun schouders golfden lange witte mantels.

‘Hier wonen Celeborn en Galadriel,’ zei Haldir. ‘Zij wensen dat je naar boven gaat om met hen te spreken.’

Een van de elfenwachters blies toen een klare noot op een kleine hoorn en deze werd drie keer van heel hoog beantwoord.

‘Ik zal voorgaan,’ zei Haldir. ‘Laat Frodo de volgende zijn en na hem Legolas. De anderen mogen volgen zoals ze willen. Het is een lange klim voor hen die niet aan een dergelijke trap gewend zijn, maar je mag onderweg rusten.’

Toen hij langzaam naar boven klom, passeerde Frodo vele vletten; sommige aan de ene kant, sommige aan de andere, terwijl er ook vletten om de stam van de boom zaten, zodat de ladder erdoorheen ging. Op grote hoogte boven de grond kwam hij aan een brede talan, als het dek van een groot schip. Daarop was een huis gebouwd, zo groot, dat het op aarde mensen bijna als burcht had kunnen dienen. Hij kwam achter Haldir binnen en zag dat hij zich in een groot ovaal vertrek bevond, in het midden waarvan de stam van de grote mallorn groeide, die nu bijna in een punt aan de kruin uitliep, maar toch nog altijd zeer omvangrijk was.

Het vertrek was vervuld van een zacht licht; de muren waren groen en zilver en het dak was van goud. Er zaten daar vele elfen. Op twee stoelen voor de stam van de boom en onder een levende tak zaten naast elkaar Celeborn en Galadriel. Zij stonden op om hun gasten te begroeten, op elfenwijze, zelfs zij die als machtige koningen werden beschouwd. Zij waren zeer lang, de Vrouwe niet minder dan de Heer, en ze waren statig en schoon. Zij waren helemaal in het wit gekleed en het haar van de Vrouwe was diepgoud en dat van Heer Celeborn was zilver, lang en glanzend; maar ze vertoonden geen spoor van ouderdom, tenzij in de diepten van hun ogen, want deze waren even scherp als lansen in het sterrenlicht, en toch peilloos, de bronnen van een verre herinnering.

Haldir leidde Frodo voor hen en de Heer verwelkomde hem in zijn eigen taal. Vrouwe Galadriel zei niets, maar keek hem lang en strak aan.

‘Ga nu naast mijn stoel zitten, Frodo uit de Gouw!’ zei Celeborn.

‘Als allen er zijn zullen we met elkaar spreken.’

Ieder van de Reisgenoten begroette hij hoffelijk toen ze binnenkwamen.

‘Welkom, Aragorn, zoon van Arathorn!’ zei hij. ‘Het is achtendertig jaar van de Buitenwereld geleden sinds u naar dit land kwam; en die jaren drukken zwaar op u. Maar het einde is nabij, ten goede of ten kwade. Leg hier uw last een poos terzijde.

Welkom, zoon van Thranduil! Te zelden komen mijn verwanten uit het noorden hierheen.

Welkom, Gimli, zoon van Glóin! Het is voorwaar lang geleden sinds wij een lid van Durins volk in Caras Galadhon hebben gezien. Maar vandaag hebben we onze lange wet gebroken. Moge het een teken zijn dat er, hoewel de wereld thans donker is, betere tijden gaan aanbreken, en dat de vriendschap tussen onze volken zal worden hernieuwd.’ Gimli maakte een diepe buiging.

Toen alle gasten voor zijn stoel gezeten waren, keek de Heer hen weer aan. ‘Er zijn er hier acht,’ zei hij. ‘Negen zouden er op weg gaan, volgens de berichten. Maar misschien is er een verandering door de Raad aangebracht waar wij niet van op de hoogte zijn. Elrond woont ver weg en de duisternis tussen ons wordt voortdurend dieper en dit jaar zijn de schaduwen langer geworden.’

‘Nee, de Raad is niet gewijzigd,’ zei Vrouwe Galadriel, voor de eerste keer sprekend. Haar stem was helder en muzikaal, maar dieper dan gebruikelijk voor een vrouw. ‘Gandalf de Grijze is met het Gezelschap op weg gegaan, maar hij heeft de grenzen van dit land niet overschreden. Vertel ons waar hij is, want ik verlangde er erg naar hem weer te spreken. Maar ik kan hem niet in de verte zien, tenzij hij binnen de hagen van Lothlórien komt: er hangt een grijze mist om hem heen en de richting van zijn voeten en gedachten zijn voor mij verborgen.’

‘Helaas!’ zei Aragorn. ‘Gandalf de Grijze is in het schimmenrijk gestort. Hij is in Moria gebleven en niet ontsnapt.’ Bij deze woorden begonnen alle elfen in de zaal luid te wenen van verbazing en smart. ‘Dit is slecht nieuws,’ zei Celeborn, ‘het slechtste dat hier in jaren vol snode daden is gehoord.’ Hij wendde zich tot Haldir. ‘Waarom heeft men mij dit niet eerder verteld?’ vroeg hij in de Elfentaal.

‘Wij hebben niet met Haldir over onze daden of doeleinden gesproken,’ zei Legolas. ‘Eerst waren we moe en het gevaar zat ons te dicht op de hielen en daarna vergaten we ons leed bijna even, toen wij vreugdevol langs de schone paden van Lórien liepen.’

‘Maar ons verdriet is groot en ons verlies kan niet worden goedgemaakt,’ zei Frodo. ‘Gandalf was onze gids en hij leidde ons door Moria, en toen er geen hoop op ontsnappen scheen, redde hij ons en viel.’

‘Vertel ons nu het gehele verhaal,’ zei Celeborn.

Toen vertelde Aragorn alles wat er op de pas van de Caradhras en de volgende dagen was gebeurd; hij sprak over Balin en diens boek, het gevecht in de Kamer van Mazarbul en het vuur, en de smalle brug en de komst van de Verschrikking. ‘Een verschrikking uit de Oude Wereld, scheen het, zoals ik nog nooit eerder heb gezien,’ zei Aragorn. ‘Het was zowel een schaduw als een vlam, sterk en vreselijk.’

‘Het was een Balrog uit Mordor,’ zei Legolas, ‘van alle elfenvloeken de dodelijkste, behalve de Ene die in de Zwarte Toren huist.’

‘Ik heb inderdaad datgene op de brug gezien dat onze donkerste dromen doorspookt, ik zag Durins Vloek,’ zei Gimli zacht, en er lag angst in zijn ogen.

‘Helaas,’ zei Celeborn. ‘Wij vreesden allang dat er onder de Caradhras een verschrikking huisde. Maar als ik had geweten dat de dwergen dit kwaad in Moria weer hadden gewekt, zou ik u hebben verboden de noordelijke grenzen te overschrijden, u en allen die met u zijn gegaan. En indien het mogelijk was, zou men zeggen dat Gandalf ten slotte van wijsheid tot dwaasheid is vervallen door zich onnodig in de valstrik van Moria te begeven.’

‘Hij die dat zou zeggen, zou werkelijk voorbarig zijn,’ zei Galadriel ernstig. ‘Nodeloos was geen van Gandalfs daden bij zijn leven. Zij die hem volgden, wisten niet wat er in zijn hoofd omging en kunnen zijn ware bedoelingen niet vertellen. Maar wat de gids ook gedaan mag hebben, zij die hem volgden zijn zonder blaam. Heb geen spijt dat u de dwerg hebt ontvangen. Als uw volk lang en ver van Lórien was verbannen, wie van de Galadhrim, zelfs Celeborn de Wijze, zou niet voorbij willen gaan om zijn oude land te zien, al was het een woonplaats van draken geworden?

Donker is het water van het Kheled-zâram, en koud zijn de bronnen van de Kibil-nâla, en schoon waren de veelzuilige zalen van Khazad-dûm in de Oudste Tijden voor de val van machtige koningen onder de steen.’ Zij keek naar Gimli, die boos en droef zat te kijken, en glimlachte. En toen de dwerg de namen in zijn eigen oude taal hoorde spreken, keek hij op en zag haar ogen; en het scheen hem toe dat hij plotseling in het hart van een vijand keek en zag dat daarin liefde en begrip waren. Er kwam verbazing op zijn gezicht en toen antwoordde hij haar met een glimlach. Hij stond houterig op en maakte een dwergenbuiging en zei: ‘Maar schoner nog is het levende land Lórien, en Vrouwe Galadriel is verheven boven alle juwelen die onder de aarde liggen.’

Er viel een stilte. Eindelijk sprak Celeborn weer. ‘Ik wist niet dat uw beproeving zo zwaar was,’ zei hij. ‘Laat Gimli mijn hardvochtige woorden vergeten: ik sprak uit de ongerustheid van mijn hart. Ik zal doen wat ik kan om u te helpen, naar ieders wens en behoefte, maar vooral diegene onder de Kleine Lieden die de last draagt.’

‘Uw queeste is ons bekend,’ zei Galadriel terwijl ze Frodo aankeek. ‘Maar wij zullen er hier niet openlijk over spreken. Toch zal het niet vergeefs blijken, misschien, dat u om hulp naar dit land bent gekomen, zoals Gandalf zelf klaarblijkelijk heeft gewild. Want de Heer van de Galadhrim staat bekend als de wijste elf van Middenaarde, en een schenker van giften die de macht van koningen te boven gaat. Hij heeft in het westen gewoond sinds het begin der tijden en ik heb talloze jaren met hem samengeleefd, want voor de val van Nargothrond of Gondolin kwam ik over de bergen, en samen hebben wij eeuwen van de wereld tegen de lange nederlaag gevochten.

Ik was het die de Witte Raad voor de eerste keer bijeenriep. En als mijn plannen niet waren misgegaan, zou deze door Gandalf de Grijze zijn bestuurd, en dan zouden de dingen misschien anders zijn gelopen. Maar ook nu is er nog hoop. Ik zal u geen raad geven en zeggen doe dit of doe dat. Want noch in doen of beramen, noch in het kiezen tussen de ene weg en de andere, kan ik helpen; maar slechts met de wetenschap van wat was en wat is, en ook gedeeltelijk van wat zal zijn. Maar dit zeg ik u: uw queeste staat op het scherp van de snede. Dwaal er slechts een weinig van af en ze zal mislukken, tot ons aller verderf. Maar toch is er hoop zolang het Gezelschap trouw blijft.’

En met deze woorden hield ze allen in haar blik gevangen en keek elk van hen zwijgend en onderzoekend aan. Geen, behalve Legolas en Aragorn, kon haar blik weerstaan. Sam bloosde snel en boog het hoofd.

Ten slotte wendde Vrouwe Galadriel haar ogen van hen af en glimlachte. ‘Laat er geen ongerustheid in uw harten zijn,’ zei ze. ‘Vannacht zult u in vrede slapen.’

Toen zuchtten ze en voelden zich plotseling moe, als zij die lang en grondig zijn ondervraagd, hoewel er geen woorden openlijk waren gesproken.

‘Ga nu!’ zei Celeborn. ‘U bent uitgeput van verdriet en inspanning. Zelfs al waren wij niet ten nauwste bij uw queeste betrokken, dan nog zou u onderdak krijgen in deze Stad, tot u genezen en verkwikt zou zijn. Nu zult u rusten en wij zullen voorlopig niet over uw verdere Weg spreken.’

Die nacht sliepen de Reisgenoten op de grond, zeer tot tevredenheid van de hobbits. De elfen maakten een paviljoen voor hen te midden van de bomen bij de fontein, daar legden ze zachte banken neer en toen verlieten ze hen onder het spreken van woorden van vrede met schone elfenstemmen. Een tijdje spraken de reizigers over de vorige nacht in de toppen van de bomen, en over de Heer en zijn Vrouwe; want ze hadden nog niet de moed om verder terug te blikken.

‘Waarom bloosde je, Sam?’ vroeg Pepijn. ‘Je bezweek gauw. Men zou denken dat je een schuldig geweten had. Ik hoop dat het niets ergers was dan een boos plan om een van mijn dekens te stelen.’

‘Dat ben ik nooit van plan geweest,’ zei Sam, die niet in de stemming was om te gekscheren. ‘Als u het dan wilt weten, ik voelde me alsof ik niets aanhad, en dat vond ik niet prettig. Zij scheen dwars door me heen te kijken en me te vragen wat ik zou doen als ze me de kans gaf om terug te vliegen naar de Gouw, naar een leuk klein hol met – met een eigen tuintje.’

‘Dat is raar,’ zei Merijn. ‘Bijna precies wat ik zelf voelde, alleen, alleen, nu, ik zal maar niets meer zeggen,’ besloot hij aarzelend. Allen, scheen het, hadden hetzelfde doorgemaakt, ieder had gevoeld dat hem een keuze werd voorgelegd tussen een angstaanjagende schaduw die voor hem lag, en iets dat hij hartgrondig begeerde: het stond hem helder voor de geest, en om het te krijgen, behoefde hij slechts van de Weg af te gaan en de queeste en de oorlog tegen Sauron aan anderen over te laten. ‘En het scheen mij ook toe,’ zei Gimli, ‘dat mijn keus geheim en slechts mijzelf bekend zou blijven.’

‘Ik vond het buitengewoon vreemd,’ zei Boromir. ‘Misschien was het slechts een proef en wilde ze onze gedachten voor haar eigen doeleinden lezen; maar ik zou haast hebben gezegd dat ze ons verleidde en aanbood wat ze voorwendde te kunnen geven. Onnodig te zeggen dat ik weigerde te luisteren. De mensen van Minas Tirith doen hun woord gestand.’ Maar Boromir zei niet wat hij dacht dat de Vrouwe hem had aangeboden.

Wat Frodo betreft, hij weigerde te spreken, hoewel Boromir hem met vragen preste. ‘Zij heeft haar blik lang op jou gericht gehouden, Ringdrager,’ zei hij.

‘Ja,’ zei Frodo, ‘maar wat ik dacht, zal ik voor mij houden.’

‘Nu, pas maar op!’ zei Boromir. ‘Ik heb het niet erg op deze elfenvrouwe en haar bedoelingen begrepen.’

‘Spreek geen kwaad van Vrouwe Galadriel,’ zei Aragorn streng. ‘Je weet niet wat je zegt. In haar noch in dit land is kwaad, tenzij iemand het hier zelf heen brengt. Maar dan moet hij oppassen. Vannacht zal ik voor het eerst sinds ik Rivendel verliet zonder angst slapen. En moge mijn slaap diep zijn, en moge ik mijn verdriet vergeten. Ik ben moe in hart en leden.’

Hij wierp zich op zijn bank en viel onmiddellijk in een diepe lange slaap.

De anderen volgden zijn voorbeeld en geen geluid of droom verstoorde hun sluimer. Toen ze wakker werden, zagen ze dat het daglicht breed op het grasveld voor het paviljoen lag, en de fontein sprong op en klaterde schitterend in de zon.

Ze bleven enkele dagen in Lothlórien, voorzover ze konden zeggen of zich herinneren. De hele tijd dat ze daar waren, scheen de zon helder, met uitzondering van nu en dan een regenbuitje dat alle dingen fris en schoon achterliet. De lucht was koel en mild, alsof het vroeg in het voorjaar was; toch voelden ze de diepe, kalme rust van de winter om zich heen. Het scheen hun toe dat ze bijna niets anders deden dan eten, drinken en rusten en tussen de bomen wandelen; en dat was genoeg.

Ze hadden de Heer en de Vrouwe niet weer gezien en ze spraken weinig met het elfenvolk, want weinigen van hen kenden het Westron, of wilden die taal gebruiken. Haldir had afscheid van hen genomen en was teruggekeerd naar de hagen in het noorden, waar nu een sterke wacht was uitgezet sinds het nieuws dat het Gezelschap uit Moria had meegebracht. Legolas was vaak weg met de Galadhrim, en na de eerste nacht sliep hij niet meer bij de andere Reisgenoten, hoewel hij terugkeerde om met hen te eten en te praten. Vaak nam hij Gimli met zich mee wanneer hij het land in trok, en de anderen verbaasden zich over deze verandering.

Nu, terwijl de Reisgenoten samen zaten of liepen, spraken ze over Gandalf, en alles wat elk van hem wist en had gezien, kwam hun helder voor de geest. Toen ze genazen van hun lichamelijke pijn en vermoeidheid werd de smart over hun verlies scherper. Vaak hoorden ze vlakbij elfenstemmen zingen en wisten ze dat ze klaagliederen maakten op zijn val, want ze hoorden zijn naam onder de zoete, droeve woorden die ze niet konden verstaan.

Mithrandir, Mithrandir, zongen de elfen. O, Pelgrim grijs! Want zo noemden zij hem bij voorkeur. Maar als Legolas bij het Gezelschap was, weigerde hij de liederen voor hen te vertalen, zeggende dat hij dat niet kon en dat voor hem de smart nog te nabij was, een zaak voor tranen en nog niet voor liederen.

Frodo was de eerste die iets van zijn verdriet in stamelende woorden legde. Hij voelde zelden de drang om een lied of rijm te maken; zelfs in Rivendel had hij zitten luisteren en niet zelf gezongen, hoewel zijn geheugen vol zat met vele dingen die anderen vóór hem hadden gemaakt. Maar nu, terwijl hij naast de fontein in Lórien zat en de stemmen van de elfen om zich heen hoorde, namen zijn gedachten vorm aan in een lied dat hem mooi toescheen; toen hij echter probeerde het voor Sam te herhalen, bleven er slechts fragmenten van over, verdoft als een hand vol dorre bladeren.

Als in de Gouw men ging naar bed,

hoorde op de Heuvel men zijn tred;

voor ’t ochtendkrieken ging hij heen

op lange reis, geheel alleen.

Van Wilderland naar Westerstrand,

van woestenij naar heuvelland,

door drakenhol, geheime poort

en donkere wouden, liep hij voort.

Van dwerg en hobbit, mens en elf

al dan niet sterfelijk – als vanzelf

sprak hij de eigen geheime taal;

en ook der dieren, allemaal.

Een dodelijk zwaard, helende hand,

schallende stem, fakkel in brand,

een rug onder zijn last gekromd,

als pelgrim op de weg vermomd.

Als wijze op een troon zat hij,

gauw boos, maar ook gauw lachensblij;

een oud man, met gedeukte hoed,

met staf tot steun, en grote moed.

Al op de brug alleen stond hij,

trotserend Vuur en Schaduw bei;

zijn staf brak op de harde steen,

in Khazad-dûm ging wijsheid heen.

‘Lieve help, u zult straks meneer Bilbo nog overtreffen,’ zei Sam.

‘Nee, ik vrees van niet,’ zei Frodo. ‘Maar dat is het beste dat ik vooralsnog kan doen.’

‘Nu, meneer Frodo, als u het nog eens probeert, hoop ik dat u iets over zijn vuurwerk zult zeggen,’ zei Sam. ‘Ongeveer zo:

De mooiste pijlen ooit aanschouwd

bloeiden tot sterren, groen en blauw,

of kwamen als een bloemenregen

na donderklap omlaag gezegen.

Hoewel hem dat nog op geen stukken na recht doet wedervaren.’

‘Nee, ik zal dat aan jou overlaten, Sam. Of misschien aan Bilbo. Maar – welnu, ik kan er niet meer over praten. Ik moet er niet aan denken dat ik het hem moet vertellen.’

Op een avond liepen Frodo en Sam samen in de koele schemering. Beiden voelden zich weer rusteloos. Over Frodo was plotseling de schaduw van het afscheid gevallen; hij wist op de een of andere manier dat de tijd zeer nabij was dat hij Lothlórien moest verlaten.

‘Wat vind je nu van de elfen, Sam?’ vroeg hij. ‘Ik heb je diezelfde vraag al eens eerder gesteld – het lijkt heel lang geleden – maar sindsdien heb je meer van ze gezien.’

‘Dat heb ik inderdaad!’ zei Sam. ‘En ik veronderstel dat er elfen en elfen zijn. Ze zijn allemaal elfs genoeg, maar ze zijn niet allemaal eender. Deze lieden hier zijn geen zwervers of daklozen, en schijnen wat meer op ons te lijken; ze schijnen hier thuis te horen, nog meer zelfs dan hobbits in de Gouw. Of zij het land gemaakt hebben, of het land hen, valt moeilijk te zeggen, als u begrijpt wat ik bedoel. Het is hier heerlijk rustig. Er schijnt niets te gebeuren, en niemand schijnt dat ook te willen. Als er tovenarij is, is die helemaal verborgen, zodat ik niet kan zeggen wat het precies is.’

‘Je kunt het overal zien en voelen,’ zei Frodo.

‘Welnu,’ zei Sam, ‘je kunt niet zien dat iemand zich ermee bezighoudt. Geen vuurwerk zoals die goeie ouwe Gandalf placht te vertonen. Ik vind het vreemd dat wij al die tijd niets van de Heer en de Vrouwe hebben gezien. Ik stel me voor dat zij wonderlijke dingen zou kunnen doen, als ze wilde. Ik zou dolgraag eens wat elfentovenarij willen zien, meneer Frodo!’

‘Ik niet,’ zei Frodo. ‘Ik ben tevreden. En ik mis Gandalfs vuurwerk niet, maar zijn borstelige wenkbrauwen en zijn lichtgeraaktheid, en zijn stem.’

‘U hebt gelijk,’ zei Sam. ‘En denk niet dat ik aan het vitten ben. Ik heb vaak een staaltje van toverkunst willen zien als waarover in oude verhalen wordt verteld, maar ik heb nog nooit van een beter land gehoord dan dit. Het is alsof je tegelijkertijd thuis en met vakantie bent, als u me vat. Ik wil niet weggaan. Maar toch begin ik het gevoel te krijgen dat als we verder moeten, het maar het beste is om het zo gauw mogelijk achter de rug te hebben.

Het is het karwei waarmee nooit wordt begonnen dat het langste duurt om af te maken, zoals mijn ouwe Gabber altijd zei. En ik denk niet dat deze lieden nog veel meer kunnen doen om ons te helpen, tovenarij of geen tovenarij. Wanneer we dit land hebben verlaten, zullen we Gandalf het ergste missen, denk ik.’

‘Ik vrees dat dat maar al te waar is, Sam,’ zei Frodo. ‘Toch hoop ik dat wij voor ons vertrek de Vrouwe van de elfen nog eens zullen zien.’

Hij had dit nog niet gezegd of ze zagen, alsof ze aan zijn woorden gehoorzaamde, Vrouwe Galadriel naderbij komen. Lang, blank en mooi liep ze onder de bomen. Zij sprak geen woord, maar wenkte hen.

Zich omkerend, leidde ze hen naar de zuidelijke hellingen van de heuvel Caras Galadhon, en nadat ze een groene haag door waren gegaan, kwamen ze in een omheinde tuin. Er groeiden daar geen bomen, en hij lag open onder de lucht. De avondster stond aan de hemel en scheen met wit vuur boven de bossen in het westen. Een lange trap afdalend liep de Vrouwe een diepe groene kom in, waar murmelend de zilveren stroom door liep die aan de fontein op de heuvel ontsprong. Aan de voet ervan stond op een laag voetstuk, gebeeldhouwd als een zich vertakkende boom, een zilveren bekken, wijd en ondiep, en daarnaast stond een zilveren vat.

Met water uit de stroom vulde Galadriel de kom tot aan de rand en ademde erover, en toen het water weer glad was, sprak zij. ‘Dit is de Spiegel van Galadriel,’ sprak ze. ‘Ik heb jullie hierheen gebracht opdat je erin kunt kijken als je dat wilt.’ De lucht was onbewogen en de vallei was duister, en de elfenvrouwe naast hem was groot en bleek. ‘Waar zullen wij naar uitkijken en wat zullen we zien?’ vroeg Frodo van angst vervuld.

‘Vele dingen kan ik de spiegel bevelen te onthullen,’ antwoordde zij, ‘en aan sommigen kan ik tonen wat ze verlangen te zien. Maar de Spiegel toont ook ongevraagd dingen, en die zijn vaak vreemder en gunstiger dan de dingen die wij willen zien. Wat je zult zien als je de Spiegel vrij zijn werk laat doen, kan ik niet zeggen. Want hij toont dingen die waren en dingen die zijn en dingen die nog komen moeten. Maar wat hij kan zien, kan zelfs de wijste niet altijd zeggen. Wil je kijken?’

Frodo gaf geen antwoord.

‘En jij?’ vroeg ze, zich tot Sam wendend. ‘Want dit is, geloof ik, wat jouw volk tovenarij zou noemen; hoewel het mij niet helemaal duidelijk is wat ze daarmee bedoelen; en ze schijnen ook hetzelfde woord voor de listen van de Vijand te gebruiken. Maar dit is, zo je wilt, de tovenarij van Galadriel. Zei je niet dat je elfentovenarij wilde zien?’

‘Inderdaad,’ zei Sam, die een beetje beefde tussen angst en nieuwsgierigheid. ‘Ik zal eens kijken, Vrouwe, als u het goedvindt.

En ik zou het niet erg vinden om eens even te zien hoe de zaken thuis staan,’ zei hij terzijde tegen Frodo. ‘Het lijkt alsof ik vreselijk lang ben weggeweest. Maar het kan best zijn dat ik er alleen maar sterren in zal zien, of iets dat ik niet zal begrijpen.’

‘Dat kan best,’ zei de Vrouwe met een vriendelijke lach. ‘Maar kom, je zult kijken en zien wat er te zien is. Raak het water niet aan!’

Sam klom op de rand van het voetstuk en boog zich over het bekken. Het water zag er hard en donker uit. Sterren stonden erin weerspiegeld.

‘Er zijn alleen maar sterren, zoals ik al dacht,’ zei hij. Toen stokte zijn adem even, want de sterren doofden. Alsof er een donkere sluier was weggetrokken, werd de Spiegel grijs, en toen helder.

Er scheen een zon en de takken van de bomen zwaaiden en zwiepten in de wind. Maar voordat Sam besefte wat hij zag, vervaagde het licht, en nu meende hij Frodo met een bleek gezicht vast in slaap onder een grote donkere rots te zien liggen. Toen scheen hij zichzelf door een donkere gang te zien lopen, en een eindeloze wenteltrap beklimmen. Hij had plotseling het gevoel dat hij dringend naar iets zocht, maar wat het was wist hij niet. Als een droom verschoof het visioen en week terug, en hij zag opnieuw de bomen. Maar deze keer waren ze niet zo dichtbij en hij kon zien wat er gaande was; ze zwaaiden niet in de wind, maar vielen om, en stortten op de grond neer.

‘Hé!’ riep Sam met woedende stem. ‘Daar heb je Ted Roothooft, die de bomen omhakt die-ie niet mag omhakken. Die mochten niet omgehakt worden; het is in de laan achter de Molen die de weg naar Bijwater overschaduwt. Ik wou dat ik Ted te pakken kon krijgen, dan zou ik hem omhakken.’

Maar nu zag Sam dat de oude Molen was verdwenen, en dat er een groot gebouw van rode baksteen werd opgetrokken op de plaats waar hij had gestaan. Een heleboel lieden waren druk aan het werk. In de buurt stond een hoge rode schoorsteen. Zwarte rook scheen de oppervlakte van de spiegel te bewolken. ‘Er is iets duivels aan de gang in de Gouw,’ zei hij. ‘Elrond wist wat hij deed toen hij meneer Merijn terug wou sturen.’ Toen plotseling slaakte Sam een kreet en sprong opzij. ‘Ik kan hier niet blijven,’ zei hij verward. ‘Ik moet naar huis. Ze hebben het Balingslaantje uitgegraven, en daar loopt die arme ouwe gabber met zijn spullen op een kruiwagen de Heuvel af. Ik moet naar huis!’

‘Je kunt niet alleen naar huis gaan,’ zei de Vrouwe. ‘Je wilde niet naar huis zonder je meester voordat je in de Spiegel keek, maar je wist dat er boze dingen in de Gouw aan de gang konden zijn. Bedenk dat de Spiegel vele dingen laat zien, en dat niet alle al zijn gebeurd.

Sommige gebeuren nooit, tenzij degenen die de visioenen zien, van hun pad afwijken om ze te verhinderen. De Spiegel is gevaarlijk als een leidraad voor daden.’

Sam ging op de grond zitten en legde het hoofd in de handen. ‘Ik wou dat ik hier nooit gekomen was en ik wil geen tovenarij meer zien,’ zei hij en zweeg. Na een ogenblik sprak hij weer moeizaam alsof hij tegen zijn tranen vocht. ‘Nee, ik zal naar huis gaan via de lange weg met meneer Frodo, of helemaal niet,’ zei hij. ‘Maar ik hoop dat ik eens zal terugkeren. Als wat ik heb gezien, waar blijkt, zal iemand ervan langs krijgen.’

‘Wil jij nu kijken, Frodo?’ vroeg Vrouwe Galadriel. ‘Jij wilde geen elfentovenarij zien en was tevreden.’

‘Raadt u me aan te kijken?’ vroeg Frodo.

‘Nee,’ zei ze. ‘Ik raad je noch het een noch het ander aan. Ik ben geen raadgeefster. Misschien zul je iets te weten komen, en of wat je ziet goed of kwaad is, het kan je misschien tot voordeel strekken, maar misschien ook niet. Het is goed maar ook gevaarlijk om te zien. Toch denk ik, Frodo, dat je moed en wijsheid genoeg bezit om het erop te wagen, anders zou ik je hier niet hebben gebracht. Doe wat je wilt!’

‘Ik zal kijken,’ zei Frodo, en klom op het voetstuk en boog zich over het donkere water. Onmiddellijk klaarde de spiegel op en hij zag een land in schemering. Bergen rezen donker in de verte tegen een bleke hemel op. Een lange grijze weg strekte zich slingerend tot achter de einder uit. Heel in de verte kwam een figuur over de weg aanlopen, eerst onduidelijk en klein, maar hij werd al groter naarmate hij naderbij kwam. Plotseling besefte Frodo dat de figuur hem aan Gandalf deed denken. Hij riep de naam van de tovenaar bijna hardop, maar toen zag hij dat de gestalte niet in het grijs, maar in het wit was gekleed – een wit dat flauw in de schemer straalde; en in zijn hand hield hij een witte staf. Het hoofd was zo gebogen, dat hij geen gezicht kon zien, en weldra wendde de gestalte zich af en sloeg een hoek om en verdween uit het beeld van de spiegel. Twijfel kwam bij Frodo op: was dit een visioen van Gandalf op een van zijn vele eenzame reizen lang geleden, of was het Saruman?

Nu veranderde het visioen. Kort en klein, maar heel levendig ving hij een glimp op van Bilbo, die rusteloos door zijn kamer ijsbeerde. De tafel was bezaaid met wanordelijke paperassen; regen kletterde tegen de ruiten.

Toen was er een pauze, en daarna volgden vele snelle taferelen, waarvan Frodo op de een of andere manier wist dat ze deel uitmaakten van de grote geschiedenis waarbij hij betrokken was geraakt. De mist trok op en hij zag een tafereel dat hij nooit eerder had gezien, maar onmiddellijk herkende: de Zee. De duisternis viel. De zee kwam op en ziedde in een grote storm. Toen zag hij tegen de zon, die bloedrood te midden van voortdrijvende wolken onderging, de zwarte contouren van een groot schip, dat met gescheurde zeilen uit het westen aan kwam varen. Toen een brede rivier, die door een dichtbevolkte stad stroomde. Daarna een wit fort met zeven torens. En toen weer een schip met zwarte zeilen, maar nu was het weer ochtend, en het licht schitterde op het water en een banier met het embleem van een witte boom scheen in de zon.

Er steeg rook op als van een vuur en een veldslag, en opnieuw ging de zon onder in een vlammend rood, dat tot een grijze mist vervaagde; en in die mist voer een klein schip weg, met fonkelende lichtjes. Het verdween en Frodo zuchtte en maakte zich gereed om zich terug te trekken.

Maar plotseling werd de spiegel helemaal donker, even donker alsof zich in de zichtbare wereld een gat had geopend, en Frodo staarde in het niets. In de zwarte afgrond verscheen een enkel Oog, dat langzaam groter werd totdat het ten slotte de hele spiegel vulde. Zo ontzettend was het, dat Frodo als aan de grond genageld stond, niet in staat om te schreeuwen of zijn ogen af te wenden. Het Oog was omrand met vuur, maar was zelf glazig, geel als van een kat, waakzaam en gespannen, en in de zwarte spleet van de pupil opende zich een kuil, een venster op het niets.

Toen begon het Oog te dwalen, naar deze en gene kant zoekend; en Frodo wist met zekerheid en afschuw dat van de vele dingen die het zocht hijzelf er een was. Maar hij wist ook dat het hem niet kon zien – nog niet, tenzij hij het zijn wil oplegde. De Ring die aan de ketting om zijn nek hing werd zwaar, zwaarder dan een grote steen en zijn hoofd werd naar omlaag getrokken. De spiegel scheen heet te worden en sliertjes stoom stegen uit het water op. Hij gleed naar voren.

‘Raak het water niet aan!’ zei Vrouwe Galadriel zacht. Het visioen vervaagde, en Frodo merkte dat hij naar de koele sterren keek die in de zilveren schaal schitterden. Hij liep achteruit, over zijn hele lichaam bevend, en keek naar de Vrouwe.

‘Ik weet wat het laatste was dat je hebt gezien,’ zei ze, ‘want dat is ook in mijn gedachten. Wees niet bang! Maar denk niet dat dit land Lothlórien uitsluitend in stand wordt gehouden en verdedigd tegen de Vijand door gezang te midden van de bomen, en evenmin door de ranke pijlen van elfenbogen. Ik zeg je, Frodo, dat ik, terwijl ik met je spreek, de Donkere Heerser zie en zijn gedachten ken, of althans zijn gedachten voorzover die de elfen betreffen. En hij doet altijd pogingen om mij en mijn gedachten te zien. Maar de deur is nog gesloten!’

Zij hief haar witte armen op, en spreidde haar handen naar het oosten uit in een gebaar van verwerping en verloochening. Eärendil, de Avondster, de lieveling van de elfen, scheen helder aan de hemel. Zo helder was zij, dat de gestalte van de elfenvrouwe een lichte schaduw op de grond wierp. Haar stralen schenen op een ring aan haar vinger, die schitterde als blinkend goud waarop zilveren licht scheen, en er fonkelde een zilveren ster in, alsof de Avondster was neergedaald om op haar hand te rusten. Frodo keek met ontzag naar de ring, want het scheen hem plotseling toe dat hij alles begreep.

‘Ja,’ zei ze, zijn gedachten radend, ‘het is niet toegestaan erover te spreken, en Elrond kon dat niet doen. Maar het kan niet worden verborgen voor de Drager van de Ring, en iemand die het Oog heeft gezien. Voorwaar, het is in het land Lórien aan de vinger van Galadriel dat er nog een van de Drie is. Dit is de Nenya, de ring van Adamant, en ik ben er de behoedster van.

Hij vermoedt het, maar hij weet het niet – nog niet. Begrijp je nu waarom je komst voor ons als de voetstap van het noodlot is? Want als jij faalt, zijn wij aan de Vijand overgeleverd. Maar zo je slaagt, dan is onze macht verminderd, en Lothlórien zal verdwijnen en de getijden van de Tijd zullen het wegspoelen. Wij moeten naar het Westen vertrekken, of een landelijk volk in dalen en grotten worden, om langzaam te vergeten en vergeten te worden.’

Frodo boog het hoofd. ‘En wat wilt u?’ vroeg hij ten slotte.

‘Dat wat moet gebeuren zal gebeuren,’ antwoordde zij. ‘De liefde van de elfen voor hun land en hun werken is dieper dan de diepten van de zee, en hun smart sterft nooit en kan nooit helemaal worden gelenigd. Toch willen ze liever alles opgeven dan zich aan Sauron onderwerpen, want ze kennen hem nu. Voor het lot van Lothlórien ben jij niet verantwoordelijk, maar alleen voor het uitvoeren van je eigen taak. Toch zou ik wensen, als het enig nut had, dat de Ene Ring nooit was vervaardigd, of voor altijd onvindbaar was gebleven.’

‘U bent wijs, onverschrokken en schoon, Vrouwe Galadriel,’ zei Frodo. ‘Ik zal u de Ene Ring geven als u erom vraagt. Het is een te zware opdracht voor mij.’

Galadriel lachte met een plotselinge klaterende lach. ‘Hoewel de Vrouwe Galadriel misschien wijs is,’ zei ze, ‘heeft ze hier haar evenknie in hoffelijkheid gevonden. Je bent zachtzinnig gewroken voor het doorvorsen van je hart bij onze eerste kennismaking. Je begint met een scherp oog te zien. Ik ontken niet dat mijn hart sterk het verlangen heeft gehad om te vragen wat je aanbiedt. Vele jaren lang had ik overdacht wat ik zou doen als de Grote Ring mij in handen zou vallen, en zie! Hij kwam binnen mijn bereik. Het kwaad dat lang geleden werd beraamd, werkt op vele manieren door, of Sauron zelf staat of valt. Zou dat geen nobele daad zijn geweest om op naam van zijn Ring te zetten, als ik hem door middel van geweld of angst van mijn gast had afgenomen?

En nu komt hij eindelijk. Je wilt mij de Ring uit eigen beweging geven! In plaats van de Donkere Heerser zul je een Koningin aan de macht brengen. En ik zal niet donker zijn, maar mooi en schrikwekkend als de Ochtend en de Nacht. Mooi als de Zee en de Zon en de Sneeuw op de Berg! Schrikwekkend als het Onweer en de Bliksem. Sterker dan de fundamenten van de aarde. Allen zullen van mij houden en wanhopen!’

Zij hief haar hand op en van de ring die zij droeg straalde een groot licht uit dat haar alleen bescheen en al het andere donker liet. Ze stond voor Frodo en scheen nu onmetelijk lang en onweerstaanbaar mooi, verschrikkelijk en aanbiddelijk. Toen liet ze haar hand zakken, en het licht vervaagde, en plotseling lachte ze weer en zie!

Ze was gekrompen; een slanke elfenvrouw, gekleed in eenvoudig wit, wier vriendelijke stem zacht en droevig was.

‘Ik heb de proef doorstaan,’ zei ze. ‘Mijn krachten zullen afnemen, ik zal naar het Westen gaan, en Galadriel blijven.’

Zij bleven lange tijd zwijgend staan. Eindelijk sprak de Vrouwe weer. ‘Laat ons teruggaan!’ zei ze. ‘Morgenochtend moet je vertrekken, want nu hebben wij gekozen, en de getijden van het lot zijn in beweging.’

‘Ik zou u nog één ding willen vragen voor we gaan,’ zei Frodo, ‘iets dat ik Gandalf vaak in Rivendel heb willen vragen. Het is mij toegestaan de Ene Ring te dragen: waarom kan ik niet alle andere zien en de gedachten kennen van hen die ze dragen?’

‘Je hebt het niet geprobeerd,’ zei ze. ‘Slechts drie keer heb je de Ring aan je vinger gedaan sinds je wist wat je bezat. Probeer het niet! Hij zou je vernietigen. Heeft Gandalf je niet verteld dat de Ringen macht geven naargelang het formaat van iedere eigenaar? Voor je die macht zou kunnen gebruiken, zou je veel sterker moeten worden, en je wil moeten oefenen in het overheersen van anderen. Maar ook nu, als Drager van de Ring en als iemand die hem om zijn vinger heeft gehad en gezien heeft wat verborgen is, is je blik al scherper geworden. Je hebt mijn gedachten duidelijker gelezen dan velen die als wijs worden beschouwd. Je hebt het Oog gezien van hem die de Zeven en de Negen bezit. En zag en herkende je de ring aan mijn vinger niet? Heb jij mijn ring gezien?’ vroeg ze, zich tot Sam wendend.

‘Nee, Vrouwe,’ antwoordde deze. ‘Om u de waarheid te zeggen, vroeg ik me af waar u het over had. Ik zag een ster door uw vinger. Maar als u het me niet kwalijk wilt nemen dat ik het eerlijk zeg, ik denk dat mijn meester gelijk heeft. Ik wou dat u zijn Ring aannam. U zou alles in orde maken. U zou hen laten ophouden mijn gabber uit te graven en hem de laan uit te sturen. U zou bepaalde lieden voor hun vuile werk laten boeten.’

‘Dat zou ik,’ zei ze. ‘Zo zou het beginnen. Maar daar zou het helaas niet mee afgelopen zijn! We zullen er niet meer over spreken. Laat ons gaan!’

VIII. Afscheid van Lórien

Die nacht werden de Reisgenoten weer naar de kamer van Celeborn ontboden, en daar begroetten de Heer en de Vrouwe hen met vriendelijke woorden. Ten slotte sprak Celeborn over hun vertrek.

‘Nu is de tijd gekomen,’ zei hij, ‘waarop zij die de queeste willen voortzetten, hun harten moeten harden om dit land te verlaten. Zij die niet langer verder willen gaan, mogen hier blijven, een tijdlang. Maar of ze blijven of gaan, geen kan verzekerd zijn van vrede. Want wij zijn nu aan de rand van het noodlot gekomen. Hier mogen zij die dat wensen, de komst van het uur afwachten waarin de wegen der wereld weer openliggen, of wij hen ontbieden om Lórien in zijn laatste nood bij te staan. Daarna mogen zij naar hun eigen land terugkeren, of anders naar het verre thuis gaan van hen die in de strijd sneuvelen.’

Er viel een stilte. ‘Zij hebben allen besloten verder te gaan,’ zei Galadriel, terwijl zij in hun ogen keek.

‘Wat mij betreft,’ zei Boromir, ‘mijn thuis ligt vóór en niet achter mij.’

‘Dat is waar,’ zei Celeborn. ‘Maar gaat dit hele Gezelschap met u mee naar Minas Tirith?’

‘Wij hebben nog niet besloten welke weg we zullen gaan,’ zei Aragorn. ‘Ik weet niet wat Gandalf na Lothlórien van plan was. Ik denk dat ook hem geen duidelijk doel voor ogen stond.’

‘Misschien niet,’ zei Celeborn, ‘maar toch, wanneer u dit land verlaat, kunt u de Grote Rivier niet langer negeren! Zoals sommigen van u maar al te goed weten kan deze tussen Lórien en Gondor door reizigers met bagage niet worden overgestoken, behalve per boot. En zijn niet de bruggen van Osgiliath verwoest en alle aanlegplaatsen nu in handen van de Vijand?

Aan welke kant zult u reizen? De weg naar Minas Tirith ligt aan deze zijde, naar het westen; maar de rechte weg van de queeste ligt ten oosten van de Rivier, op de donkerder oever. Welke oever zult u nu nemen?’

‘Als mijn raad wordt opgevolgd, zal het de westelijke oever zijn, en de weg naar Minas Tirith,’ zei Boromir. ‘Maar ik ben niet de leider van het Gezelschap.’ De anderen zeiden niets, en Aragorn keek vertwijfeld en verontrust.

‘Ik zie dat u nog niet weet wat te doen,’ zei Celeborn. ‘Het is niet aan mij om voor u te kiezen, maar ik zal u helpen waar ik kan. Sommigen van u kunnen met boten omgaan: Legolas, wiens volk de snelle Woudrivier kent, en Boromir uit Gondor, en Aragorn de reiziger.’

‘En één hobbit!’ riep Merijn uit. ‘Niet allen van ons beschouwen boten als wilde paarden. Mijn volk woont bij de oevers van de Brandewijn.’

‘Dat is goed,’ zei Celeborn. ‘Dan zal ik uw Gezelschap met boten uitrusten. Ze moeten klein zijn en licht, want als u ver over het water gaat, zijn er plaatsen waar u ze zult moeten dragen. U zult bij de stroomversnelling van de Sarn Gebir komen en misschien, ten slotte, ook bij de grote watervallen van Rauros, waar de Rivier met donderend geweld van de Nen Hithoel neerstort; bovendien zijn er andere gevaren. Boten zullen uw reis misschien enige tijd lang minder moeizaam maken. Toch zullen ze u geen raad geven; uiteindelijk zult u hen en de Rivier moeten verlaten en naar het westen – of oosten gaan.’

Aragorn bedankte Celeborn vele keren. De boten die hem waren geschonken betekenden een grote geruststelling voor hem, niet in de laatste plaats omdat hij nu zijn koers de volgende dagen niet zou hoeven te bepalen. De anderen keken ook hoopvoller; welke ook de gevaren mochten zijn die hun wachtten, het scheen beter om op de brede stroom de Anduin af te drijven dan met gebogen ruggen voorwaarts te sjokken. Alleen Sam twijfelde; hij beschouwde boten in ieder geval als wilde paarden, of erger nog, en alle gevaren die hij had overleefd, maakten zijn oordeel erover er niet beter op. ‘Alles zal voor u in gereedheid worden gebracht en voor morgenmiddag in de haven op u wachten,’ zei Celeborn. ‘Ik zal mijn lieden morgenochtend naar u toe sturen om u te helpen bij de voorbereidingen voor uw reis. Nu zullen wij u allen goedenacht en een ongestoorde slaap toewensen.’

‘Goedenacht, vrienden,’ zei Galadriel. ‘Slaap gerust! Bezwaart uw harten vannacht niet te zeer met gedachten over de weg. Misschien liggen de paden die elk van u zal betreden al aan uw voeten, ook al ziet u ze niet. Goedenacht!’

Het Reisgenootschap nam nu afscheid en keerde naar het paviljoen terug. Legolas ging met hen mee, want dit zou hun laatste avond in Lothlórien zijn, en ondanks Galadriels woorden, wilden zij samen overleggen.

Lange tijd bespraken ze wat hun te doen stond, en hoe ze hun doel met de Ring het beste konden proberen te bereiken, maar zij kwamen niet tot een besluit. Het was duidelijk dat de meesten van hen er de voorkeur aan gaven om eerst naar Minas Tirith te gaan, en tenminste een tijdje aan de verschrikking van de Vijand te ontkomen. Ze zouden bereid zijn geweest een leider over de Rivier en in de schaduw van Mordor te volgen, maar Frodo sprak geen woord en Aragorn stond nog in tweestrijd.

Toen Gandalf nog bij hen was, was zijn eigen plan geweest om met Boromir mee te gaan en met zijn zwaard Gondor te helpen bevrijden. Want hij geloofde dat de boodschap van de dromen een oproep was en dat het uur waarop de erfgenaam van Elendil tevoorschijn moest komen en met Sauron om de heerschappij zou strijden eindelijk was aangebroken. Maar in Moria was de last van Gandalf op hem gelegd; en hij wist dat hij de Ring nu niet kon verzaken, als Frodo uiteindelijk zou weigeren met Boromir mee te gaan. Maar toch, welke hulp kon hij of iemand anders van het Gezelschap Frodo bieden, behalve blindelings met hem mee te gaan in de duisternis?

‘Ik zal zo nodig alleen naar Minas Tirith gaan, want het is mijn plicht,’ zei Boromir, en daarna zweeg hij een tijdje en keek Frodo strak aan, alsof hij de gedachten van de halfling probeerde te raden.

Ten slotte sprak hij opnieuw, zacht, alsof hij bij zichzelf overlegde.

‘Indien je de Ring alleen maar wilt vernietigen,’ zei hij, ‘hebben oorlog en wapens weinig nut, en de mensen van Minas Tirith kunnen niet helpen. Maar als je de gewapende macht van de Donkere Heerser wilt vernietigen, dan is het dwaasheid om zonder gewapende macht zijn gebied te betreden en dwaasheid om weg te gooien.’

Hij zweeg ineens alsof hij besefte dat hij zijn gedachten hardop uitsprak. ‘Het zou dwaasheid zijn om levens weg te gooien bedoel ik,’ besloot hij. ‘De keus gaat tussen een sterke veste verdedigen en met open ogen de dood in de armen lopen. Zo zie ik het tenminste.’

Frodo meende dat hij iets nieuws en vreemds in Boromirs blik zag, en hij keek hem strak aan. Het was duidelijk dat Boromir iets anders dacht dan hij met zijn laatste woorden had gezegd. Het zou dwaasheid zijn om iets weg te gooien: wat? De Ring van Macht?

Iets dergelijks had hij in de Raadsvergadering gezegd, maar toen had hij Elronds verbetering aanvaard. Frodo keek naar Aragorn, maar die scheen in zijn eigen gedachten verzonken en gaf op geen enkele manier te kennen dat hij Boromirs woorden had gehoord.

En zo eindigde hun gesprek. Merijn en Pepijn sliepen al en Sam was aan het knikkebollen. De nacht vorderde reeds aanzienlijk.

’s Ochtends, toen ze hun weinige bagage begonnen in te pakken, kwamen er elfen die hun taal spraken naar hen toe en brachten hun vele geschenken in de vorm van voedsel en kleren voor de reis. Het voedsel bestond voornamelijk uit heel dunne koeken, gemaakt van een soort meel dat aan de buitenkant lichtbruin was gebakken en vanbinnen de kleur van room had. Gimli nam een van deze koeken en keek er misprijzend naar.

‘Cram,’ zei hij zacht terwijl hij er een bros stukje afbrak en erop knabbelde. De uitdrukking op zijn gezicht veranderde snel en hij at de rest met smaak op.

‘Niet meer! Niet meer!’ riepen de elfen lachend. ‘Je hebt nu al genoeg gegeten voor een lange dagmars.’

‘Ik dacht dat het alleen maar een soort cram was, zoals de mensen van Dal voor reizen in de wildernis bakken,’ zei de dwerg.

‘Dat is het ook,’ antwoordden zij. ‘Maar wij noemen het lembas of wegbrood, en het is versterkender dan enig voedsel dat door mensen wordt gemaakt, en het is in elk geval veel smakelijker dan cram.’

‘Inderdaad,’ zei Gimli. ‘Het is zelfs nog lekkerder dan de honingkoeken van de Beornings, en dat wil wat zeggen, want de Beornings zijn de beste bakkers die ik ken; maar ze zijn tegenwoordig niet zo geneigd om hun koeken aan reizigers uit te delen. U bent vriendelijke gastheren.’

‘Hoe het ook zij, wij verzoeken u zuinig te zijn met het voedsel,’ zeiden ze. ‘Eet er slechts weinig tegelijk van en alleen in geval van nood. Want het wordt u gegeven om u te dienen als alle andere mogelijkheden zijn uitgeput. De koeken zullen vele dagen lang vers blijven als ze niet worden gebroken en in hun verpakking van bladeren worden gelaten, zoals we ze hebben gebracht. Eén is genoeg om een reiziger gedurende een dag van zware inspanning op de been te houden, ook al is hij een van de grote mensen uit Minas Tirith.’

Vervolgens gingen de elfen aan het uitpakken, en verdeelden de kleren die zij hadden meegebracht onder de leden van het Gezelschap. Voor ieder hadden ze een kap en een mantel, op maat gemaakt, van het lichte maar warme zijden materiaal dat de Galadhrim weefden. Het was moeilijk te zeggen welke kleur ze hadden: grijs met de glans van schemering onder de bomen scheen het, maar toch, als ze bewogen of in een ander licht kwamen, werden ze groen als beschaduwde bladeren of bruin als braakliggende velden bij nacht, matzilver als water onder sterren. Elke mantel werd om de hals gesloten met een broche in de vorm van een groen blad met zilveren nerven.

‘Zijn dit tovermantels?’ vroeg Pepijn, die ze met verbazing bekeek. ‘Ik weet niet wat u daarmee bedoelt,’ antwoordde de leider van de elfen. ‘Het zijn mooie kledingstukken en het weefsel is goed, want het is in dit land gemaakt. Het zijn stellig elfenkleren, als u dat bedoelt; ze bezitten de glans en schoonheid van alle dingen onder de schemering van Lórien waarvan wij houden, want we leggen de gedachte aan alles waar wij van houden in al wat wij maken. Maar dit zijn kledingstukken, geen armuur, en ze zullen pijl noch staal afweren. Maar ze kunnen u goede diensten bewijzen: ze zijn licht om te dragen en warm of koel genoeg, al naargelang de behoefte. En u zult merken dat ze helpen u aan vijandige blikken te onttrekken, of u nu tussen stenen of bomen loopt. U staat inderdaad zeer in de gunst van de Vrouwe! Want zijzelf en haar dienaressen hebben deze stof geweven en nog nooit eerder hebben wij vreemdelingen in de dracht van ons eigen volk gekleed.’

Na het ochtendmaal namen de Reisgenoten afscheid van het grasveld bij de fontein. Het was hun zwaar te moede, want het was een heerlijk oord, en het was een soort thuis voor hen geworden, hoewel ze de dagen en nachten die ze er hadden doorgebracht niet konden tellen. Terwijl ze een ogenblik naar het witte water in het zonlicht stonden te kijken, kwam Haldir over het groene gras van de vallei naar hen toe lopen. Frodo begroette hem opgetogen.

‘Ik ben teruggekeerd van de Noordelijke Hagen,’ zei de elf, ‘en ik ben nu gestuurd om jullie weer tot gids te dienen. Het Deemrildal is vol damp en rookwolken, en er is beroering in de bergen. Er zijn geluiden in de ingewanden van de aarde. Als iemand van jullie had gedacht noordwaarts naar je woonsteden te kunnen terugkeren, zou je die weg niet hebben kunnen nemen. Maar kom! Jullie weg voert nu naar het zuiden.’

Toen zij door Caras Galadhon liepen, waren de groene wegen verlaten; maar in de bomen boven hen mompelden en zongen vele stemmen. Zelf liepen ze zwijgend voort. Ten slotte leidde Haldir hen langs de zuidelijke hellingen van de heuvel omlaag, en weer kwamen ze bij de grote poort met de lantaarns, en bij de witte brug, en zo verlieten zij de stad van de elfen. Toen gingen ze van de geplaveide weg af en namen een pad dat door een diep bos van mallornbomen ging, en verder, slingerend door golvend bosterrein van zilveren schaduw, dat hen steeds verder naar omlaag leidde, zuidwaarts en oostwaarts, naar de oevers van de Rivier.

Ze hadden ongeveer tien mijl afgelegd en het was al bijna middag, toen ze bij een hoge groene muur kwamen. Toen ze door een opening gingen, kwamen ze plotseling uit het geboomte. Voor hen lag een lang gazon van glanzend gras, bezaaid met gouden elanor, die in de zon schitterden. Het grasveld liep uit in een smalle landtong tussen twee heldere randen: rechts en westelijk ervan stroomde schitterend de Zilverlei; links en aan de oostkant golfden de brede wateren van de Grote Rivier, diep en donker. Aan de overzijde strekte het bosland zich verder naar het zuiden uit zo ver het oog reikte, maar alle oevers waren donker en kaal. Geen mallorn verhief zijn met goud beladen takken achter het land Lórien.

Aan de oever van de Zilverlei, een eindje boven het punt waar de stromen in elkaar vloeiden, was een aanlegsteiger van witte stenen en wit hout. Daaraan lagen vele boten en vaartuigen gemeerd. Sommige waren in felle kleuren geschilderd en glansden zilver, goud en groen, maar de meeste waren wit of grijs. Drie kleine grijze boten waren voor de reizigers in gereedheid gebracht, en hierin pakten de elfen hun bagage. En ze voegden er ook rollen touw aan toe, drie voor iedere boot. Die zagen er dun uit, maar sterk, zijig om te voelen, en grijs van kleur als de elfenmantels.

‘Wat zijn dat?’ vroeg Sam, terwijl hij er een oppakte die op het grasveld lag.

‘Touwen, natuurlijk,’ antwoordde een elf uit de boten. ‘Maak nooit een verre reis zonder een touw! En een dat lang, sterk en licht is. Zoals deze. Ze kunnen in veel gevallen een uitkomst zijn.’

‘Dat hoef je mij niet te vertellen!’ zei Sam. ‘Ik ben vergeten er een mee te nemen, en sindsdien heb ik geen ogenblik rust gehad. Maar ik vroeg me af waar deze van gemaakt zijn, aangezien ik iets van touwslagerij af weet: het zit om zo te zeggen in de familie.’

‘Ze zijn gemaakt van hithlain,’ zei de elf. ‘Maar er is nu geen tijd om je in de kunst van hun vervaardiging te onderrichten. Als we hadden geweten dat je belangstelt in dit ambacht, hadden we je een hoop kunnen leren. Maar nu helaas, tenzij je hier nog eens terugkeert, moet je je tevredenstellen met onze gift. Moge die je goed van pas komen!’

‘Kom,’ zei Haldir. ‘Alles is nu voor jullie in gereedheid gebracht. Stap in de boten. Maar wees in het begin voorzichtig!’

‘Sla zijn raad niet in de wind,’ zeiden de andere elfen. ‘Deze boten zijn licht gebouwd en hebben kuren en zijn heel anders dan de boten van andere lieden. Ze zinken nooit, hoe zwaar ze ook worden beladen; maar ze zijn eigenzinnig als ze verkeerd gehanteerd worden. Het zou verstandig zijn als jullie hier waar een aanlegsteiger is, zouden leren hoe je in en uit moet stappen, voordat je stroomafwaarts gaat.’

Het Gezelschap werd als volgt over de boten verdeeld: Aragorn, Frodo en Sam zaten in de ene boot; Boromir, Merijn en Pepijn in de andere, en Legolas en Gimli, die nu gezworen vrienden waren geworden, in de derde. In deze laatste boot was het grootste deel van de goederen en pakken geladen. De boten werden voortbewogen en gestuurd door middel van peddels met korte handvatten en brede, ovale bladen. Toen alles klaar was, maakte Aragorn een proefvaart met hen op de Zilverlei. De stroom was snel en ze kwamen slechts langzaam vooruit. Sam zat voorin en hield zich stevig aan de kanten vast en keek verlangend naar de oever. Het zonlicht dat op het water schitterde verblindde zijn ogen. Toen ze voorbij het groene veld van de Tong kwamen, stonden de bomen helemaal tot aan de rand van de rivier. Hier en daar dansten en dreven gouden bladeren op de rimpelende stroom. De lucht was heel helder en onbewogen, en er heerste stilte, op het hoge verre gezang van de leeuweriken na.

De rivier maakte een scherpe bocht en daar, trots stroomafwaarts naar hen toe zwemmend, zagen zij een grote zwaan. Het water rimpelde aan weerskanten van de witte borst onder zijn welvende nek. Zijn snavel glom als donker goud en zijn ogen glinsterden als git in gele stenen gevat; de enorme witte vleugels waren half opgeheven. Muziek klonk over de rivier terwijl de zwaan naderde; en plotseling zagen ze dat het een schip was, met de vaardigheid van elfen gemaakt en uitgesneden in de gedaante van een vogel. Twee in het wit geklede elfen stuurden het met zwarte peddels. In het midden van het vaartuig zat Celeborn, en achter hem stond Galadriel, rijzig en wit, een kroontje van gouden bloemen op haar hoofd, en in haar hand hield zij een harp en zong. Droevig en lieflijk was het geluid van haar stem in de koele heldere lucht:

Ik zong van bladeren, bladeren goud, toen groeiden bladeren goud,

Ik zong van wind, een wind stak op en blies door ’t takkenwoud.

Achter de Zon, achter de Maan, schuimde der Zeeën Zoom

En bij het strand van Ilmarin groeide een gouden boom.

In sterrenlicht van Immer-Avond straalde hij als een Zon

In Eldamar naast muren van het Elfse Tirion.

Daar groeide lang het gouden blad aan ’t groeiend jarental,

Maar hier, achter de Zee die scheidt, ligt ’t elfentranendal.

O Lórien! De Winter komt, dorre en bladloze tijd;

De bladeren vallen in de stroom, en de Rivier verglijdt.

O Lórien, te lang heb ik op deze kust verwijld

En in steeds doffere kroon de gouden elanor getwijnd.

Maar als ik nu van schepen zing, welk schip neemt mij dan mee,

Welk schip zal ooit terugvoeren mij over zo’n wijde Zee?

Aragorn legde zijn boot stil toen het Zwanenschip langszij kwam.

De Vrouwe beëindigde haar lied en groette hen. ‘Wij zijn gekomen om voor de laatste keer afscheid van u te nemen,’ zei ze, ‘en u de zegen van ons land mee te geven.’

‘Hoewel u onze gasten bent geweest,’ zei Celeborn, ‘hebt u nog geen maaltijd met ons gebruikt; en daarom nodigen wij u uit op een afscheidsmaal, hier tussen de stromende wateren die u ver van Lórien zullen wegvoeren.’

De Zwaan dreef langzaam naar de steiger en zij wendden hun boten en volgden hem. Daar, op het laatste stuk van Egladil op het groene gras werd het afscheidsmaal gehouden; maar Frodo at en dronk weinig, en had alleen aandacht voor de schoonheid van de Vrouwe en haar stem. Zij scheen niet langer gevaarlijk of angstwekkend, of van een onzichtbare macht vervuld. Zij scheen hem al, zoals de mensen van latere tijden de elfen soms nog zien, aanwezig en toch veraf toe, een levend visioen van dat wat de vloeiende stromen van de Tijd al ver achter zich hebben gelaten.

Nadat ze, op het gras gezeten, hadden gegeten en gedronken, sprak Celeborn weer met hen over hun reis en, met opgeheven hand, wees hij zuidwaarts naar de bossen achter de Tong.

‘Als jullie de stroom afzakken,’ zei hij, ‘zullen jullie zien, dat de bomen ophouden en dat jullie bij een kaal landschap komen. Daar stroomt de Rivier in rotsachtige dalen tussen hoge heidelanden, tot zij ten slotte na vele mijlen bij het grote eiland van de Tindrots komt, die wij Tol Brandir noemen. Daar slaat zij haar armen om de steile oevers van het eiland heen en stort zich dan onder groot geweld en in een nevelgordijn over de stroomversnellingen van de Rauros in de Nindalf, de Wetwang, zoals die in jullie taal wordt genoemd. Dat is een wijd gebied van traag moerasland, waar de stroom kronkelt en zich vertakt. Daar stroomt de Entwas erin via vele mondingen uit het Woud van Fangorn in het westen. Langs die stroom, aan deze kant van de Grote Rivier, ligt Rohan. Aan de andere kant liggen de Woeste Heuvels van de Emyn Muil. De wind waait daar uit het oosten, want ze kijken uit over de Dode Moerassen en de Niemandslanden naar de Cirith Gorgor en de zwarte poorten van Mordor.

Boromir, en zij die met hem op zoek gaan naar Minas Tirith, zullen er goed aan doen de Grote Rivier boven de Rauros te verlaten en de Entwas over te steken voor deze de moerassen bereikt. Toch moeten ze deze stroom niet te ver op gaan, of het gevaar lopen verward te raken in het Bos van Fangorn. Dat is een vreemd en tegenwoordig vrijwel onbekend gebied. Maar Boromir en Aragorn hebben ongetwijfeld deze waarschuwing niet nodig.’

‘Inderdaad hebben wij in Minas Tirith van Fangorn gehoord,’ zei Boromir. ‘Maar wat ik heb gehoord schijnt mij voor het grootste deel oudewijvenpraat toe, zoals wij onze kinderen vertellen. Alles dat ten noorden van Rohan ligt, is nu zo ver van ons vandaan, dat de verbeelding daar vrij spel heeft. Vanouds lag Fangorn aan de grenzen van ons rijk, maar het is nu vele mensengeslachten geleden sinds een van ons het heeft bezocht om de legenden die uit die verre jaren zijn overgeleverd, te bewijzen of te ontzenuwen.

Ik ben zelf bijwijlen in Rohan geweest, maar ik heb het nooit in het noorden doorkruist. Toen ik als boodschapper werd uitgezonden, ben ik langs de uitlopers van de Witte Bergen door de Kloof gegaan, en ben de Isen en de Grijsvloed naar Noorderland overgestoken. Een lange en moeizame reis. Ik schat haar op twaalfhonderd mijl, en ik heb er vele maanden over gedaan; want in Tharbad verloor ik mijn paard bij het doorwaden van de Grijsvloed. Na die reis en de weg die ik met dit Gezelschap heb afgelegd, twijfel ik er niet aan dat ik een weg door Rohan zal vinden en door Fangorn ook, zo nodig.’

‘Dan behoef ik niet meer te zeggen,’ zei Celeborn. ‘Maar ik minacht de kennis niet die uit verre jaren tot ons is gekomen; want het gebeurt vaak dat oude wijven dingen onthouden die de wijzen eens moesten kennen.’

Nu stond Galadriel van het gras op en, terwijl ze een beker van een van haar dienaressen aannam, vulde zij die met witte mede en gaf hem aan Celeborn.

‘Nu is het tijd om een afscheidsbeker te heffen,’ zei ze. ‘Drink, Heer van de Galadhrim! En laat uw hart niet bedroefd zijn, ook al volgt de nacht op de middag, en komt onze avond al dichterbij.’

Daarna gaf ze de beker aan ieder van het Gezelschap, en verzocht hun te drinken en wenste hun goede reis. Maar toen ze hadden gedronken, gelastte zij hen weer op het gras te gaan zitten, en voor haar en Celeborn werden stoelen neergezet. Haar dienaressen stonden zwijgend om haar heen, en een tijdlang keek ze op haar gasten neer. Eindelijk sprak zij weer.

‘Wij hebben de afscheidsbeker gedronken,’ zei ze, ‘en de schaduwen vallen tussen ons. Maar voor u gaat heb ik met mijn schip geschenken gebracht die de Heer en de Vrouwe van de Galadhrim u nu als aandenken aan Lothlórien aanbieden.’

Toen riep ze hen om beurten bij zich.

‘Hier is het geschenk van Celeborn en Galadriel aan de leider van uw Gezelschap,’ zei ze tegen Aragorn en gaf hem een schede die speciaal voor zijn zwaard was gemaakt. Deze was versierd met traceerwerk van bloemen en bladeren, gemaakt van zilver en goud, en daarop stonden in elfenrunen, gevormd door vele juwelen, de naam Andúril en de herkomst van het zwaard.

‘Het staal dat uit deze schede wordt getrokken, zal niet worden bezoedeld of gebroken, zelfs niet in de nederlaag,’ zei ze. ‘Maar is er nog iets anders dat ge van mij verlangt bij ons afscheid? Want duisternis zal tussen ons vloeien, en wellicht zullen wij elkaar nooit meer ontmoeten, tenzij heel ver op een weg waarvan geen terugkeer mogelijk is.’

En Aragorn antwoordde: ‘Vrouwe, u kent heel mijn verlangen en hebt de enige schat die ik zoek, lang in bewaring gehad. Toch kunt u die mij niet geven, ook al zou u het willen; en alleen door duisternis zal die mij ten deel vallen.’

‘Maar misschien zal dit uw hart verlichten,’ zei Galadriel, ‘want het werd aan mijn hoede toevertrouwd om u te geven voor het geval u dit land door zou trekken.’ Toen haalde ze een grote steen van zuiver groen uit haar schoot tevoorschijn, gevat in een zilveren broche, die was gevormd naar de beeltenis van een adelaar met uitgespreide vleugels; en toen ze hem omhooghield, fonkelde het juweel als de zon schijnend door lentebladeren. ‘Deze steen schonk ik aan Celebrían, mijn dochter, en zij gaf hem aan haar dochter; en nu wordt hij aan u geschonken als een teken van hoop. Neem in dit uur de naam aan die u was voorspeld, Elessar, de Elfensteen van het huis van Elendil.’

Toen nam Aragorn de steen en speldde de broche op zijn borst, en zij die hem zagen verbaasden zich, want ze hadden nog nooit eerder opgemerkt hoe fier en vorstelijk zijn houding was, en het scheen hun toe dat vele jaren van zware inspanning van zijn schouders waren gevallen. ‘Voor de gaven die u mij geschonken hebt, dank ik u,’ zei hij, ‘o Vrouwe van Lórien, uit wie Celebrían en Arwen Avondster zijn voortgekomen. Hoe zou ik u nog meer kunnen loven?’

De Vrouwe boog het hoofd en wendde zich tot Boromir, en hem gaf ze een gordel van goud; en aan Merijn en Pepijn schonk zij kleine zilveren gordels, elk met een gesp in de vorm van een gouden bloem. Aan Legolas schonk zij een boog zoals de Galadhrim gebruikten, langer en steviger dan de bogen van het Demsterwold, en bespannen met een pees van elfenhaar. En daarbij behoorde een koker met pijlen.

‘Voor jou, kleine tuinman en minnaar van bomen,’ zei ze tegen Sam, ‘heb ik maar een klein geschenk.’ In zijn hand legde zij een kleine doos van glad grijs hout, met als enige versiering een zilveren rune op het deksel. ‘Hier staat de G van Galadriel,’ zei ze, ‘maar deze staat misschien ook voor gaarde in jouw taal. Deze doos bevat aarde uit mijn boomgaard en de zegen die Galadriel nog altijd kan schenken rust erop. Zij zal je niet op je weg houden of je tegen elk gevaar beschermen; maar als je haar bewaart en je huis ten slotte weer terugziet, zal zij je misschien belonen. Ook al zou je alles kaal en braakliggend aantreffen, er zullen weinig tuinen in Midden-aarde zijn die zullen bloeien als de jouwe, als je deze aarde daar neerstrooit. Dan zul je misschien aan Galadriel denken en je het beeld voor de geest halen van het verre Lórien dat je alleen in onze winter hebt gezien. Want ons voorjaar en onze zomer zijn voorbij, en zij zullen nimmer meer op aarde worden weergezien, behalve in de herinnering.’

Sam bloosde tot aan zijn oren en mompelde iets onverstaanbaars en boog zo goed hij kon.

‘En welk geschenk zou een dwerg aan de elfen vragen?’ zei Galadriel, zich tot Gimli wendend.

‘Geen enkel, Vrouwe,’ antwoordde Gimli. ‘Het is voldoende voor mij dat ik de Vrouwe van de Galadhrim heb gezien en haar vriendelijke woorden heb gehoord.’

‘Hoor dit, al jullie elfen!’ riep zij tot de omstanders uit. ‘Laat niemand ooit weer zeggen dat dwergen hebberig en onhoffelijk zijn! Maar zeker, Gimli, zoon van Glóin, begeer je iets dat ik zou kunnen geven. Noem het, bid ik je. Je zult niet de enige gast zijn zonder geschenk.’

‘Er is niets, Vrouwe Galadriel,’ zei Gimli, terwijl hij een diepe buiging maakte en stotterde. ‘Niets, tenzij het – tenzij het veroorloofd is te vragen, nee, om een enkele lok van uw haar te nemen die het goud van de aarde overtreft, zoals de sterren de juwelen van de mijn overtreffen. Ik vraag niet om zulk een gift. Maar u gebood mij te zeggen wat ik begeer.’

De elfen roerden zich en mompelden verbaasd, en Celeborn keek de dwerg verwonderd aan, maar de Vrouwe glimlachte. ‘Men zegt dat de dwergen bedrevener met de handen zijn dan met de tong,’ zei ze, ‘maar dat geldt niet voor Gimli. Want niemand heeft ooit een zo stoutmoedig en toch zo hoffelijk verzoek tot mij gericht. En hoe zal ik kunnen weigeren nu ik hem gelastte te spreken. Maar zeg mij, wat zou je doen met een dergelijk geschenk?’

‘Het bewaren, Vrouwe,’ antwoordde hij, ‘ter gedachtenis aan de woorden die u bij onze eerste ontmoeting tegen mij hebt gesproken. En als ik ooit naar de smidsen van mijn woonplaats terugkeer, zal het in onverwoestbaar kristal worden gevat als erfstuk van mijn huis en een belofte van goede wil tussen de Berg en het Bos tot in lengte van dagen.’

Toen vlocht de Vrouwe een van haar lange lokken los, sneed drie gouden haren af en legde die in Gimli’s hand. ‘Deze woorden zullen de gift vergezellen,’ zei ze. ‘Ik voorspel niet, want alle voorspellingen zijn nu vergeefs: aan de ene kant ligt duisternis, aan de andere kant alleen maar hoop. Maar als de hoop niet verloren gaat, dan zeg ik jou, Gimli, zoon van Glóin, dat je handen van goud zullen overvloeien, maar dat het goud toch geen heerschappij over je zal hebben.

En jij, Drager van de Ring,’ zei ze, zich tot Frodo wendend. ‘Ik kom het laatste tot jou, die niet de laatste in mijn gedachten is. Voor jou heb ik dit gemaakt.’ Zij hield een klein kristallen flesje omhoog; het schitterde toen zij het bewoog en stralen wit licht sprongen uit haar hand. ‘In dit flesje,’ zei ze, ‘is het licht van Eärendils ster gevangen, gevat in het water van mijn fontein. Het zal nog helderder stralen wanneer de nacht je omringt. Moge het je pad verlichten op donkere plaatsen wanneer alle andere lichten uitdoven. Gedenk Galadriel en haar Spiegel!’

Frodo nam het flesje aan en een ogenblik, terwijl het tussen hen in schitterde, zag hij haar staan als een koningin, groot en mooi, maar niet langer angstaanjagend. Hij boog, maar vond geen woorden om te spreken.

Nu stond de Vrouwe op en Celeborn leidde hen terug naar de aanlegplaats. Een gele middag lag over het groene land van de Tong, en het water had een zilveren schittering. Alles was ten slotte in gereedheid gebracht. De Reisgenoten namen hun plaatsen in de boten weer in als eerst. Onder het uitroepen van vaarwel, duwden de elfen van Lórien hen met lange grijze vaarbomen de bewegende stroom in en de kabbelende wateren voerden hen langzaam weg. Op de groene oever aan het einde van de Tong stond de Vrouwe Galadriel eenzaam en zwijgend. Toen zij haar voorbijvoeren, keerden ze zich om en hun ogen zagen haar langzaam van hen wegdrijven. Want zo althans scheen het hun toe: Lórien schoot achteruit, als een kleurig schip met betoverde bomen als masten, verder varend naar vergeten stranden, terwijl zij hulpeloos op de rand van de grijze en bladerloze wereld zaten.

Terwijl ze keken ging de Zilverlei over in de stromingen van de Grote Rivier, en hun boten wendden zich en begonnen snel naar het zuiden te varen. Weldra was de witte gestalte van de Vrouwe klein en veraf. Ze schitterde als een glazen venster op een verre heuvel in de naar het westen zinkende zon, of als een ver meer van een berg af gezien: een kristal dat in de schoot van het land was gevallen. Toen scheen het Frodo toe dat ze haar armen ophief in een laatste afscheidsgroet, en ver, maar doordringend helder, kwam op de achtervolgende wind het geluid van haar zingende stem. Maar nu zong zij in de oude taal van de elfen achter de Zee, en hij begreep de woorden niet; hoewel de muziek mooi was, troostte die hem niet.

Maar toch, zoals dat gaat met elfenwoorden, bleven ze in zijn herinnering gegrift, en lang daarna vertolkte hij ze zo goed als hij kon; de taal was die van een elfenlied en sprak van dingen die weinig bekend zijn in Midden-aarde.

Ai! laurië lantar lassi súrinen,

Yéni únótime ve rámar aldaron!

Yéni ve lintë yuldar avánier

mi oromardi lisse-miruvóreva

Andúnë pella, Vardo tellumar

nu luini yassen tintilar i eleni

ómaryo airetári-lírinen.

Sí man i yulma nin enquantuva?

An sí Tintallë Varda Oiolossëo

ve fanyar máryat Elentári ortanë

ar ilyë tier undulávë lumbulë,

ar sindanóriello caita mornië

i falmalinnar imbë met, ar hísië

untúpa Calaciryo míri oialë

Sí vanwa ná, Rómello vanwa, Valimar!

Namárië! Nai hiruvalyë Valimar.

Nai elyë hiruva. Namárië!

‘Ach! Als goud vallen de bladeren in de wind, lange jaren talloos als de vleugels van bomen! De lange jaren zijn voorbijgegaan als snelle teugen van de zoete honingwijn in de hoge zalen voorbij het westen, onder de blauwe gewelven van Varda, waarin de sterren trillen in het lied van haar stem, heilig en majesteitelijk. Wie zal nu de beker opnieuw voor mij vullen? Want nu heeft de Aansteekster, Varda, de Koningin van de Sterren, van de Berg Immerwit haar handen als wolken omhoog geheven, en alle paden zijn diep in schaduw ondergedompeld; en duisternis uit een grijs land ligt op de schuimende golven tussen ons, en mist bedekt voor altijd de juwelen van Calacirya. Verloren nu is Valimar, verloren voor hen uit het Oosten! Vaarwel! Misschien zult ge Valimar vinden. Misschien zult gij het zelfs vinden. Vaarwel!’ Varda is de naam van de Vrouwe die de elfen in deze oorden van verbanning Elbereth noemen.

Plotseling beschreef de Rivier een bocht en de oevers aan weerszijden werden hoger en het licht van Lórien was aan het oog onttrokken. Nimmermeer kwam Frodo in dat mooie land terug.

De reizigers richtten nu al hun aandacht op de reis; de zon was vóór hen en het schemerde voor hun ogen, die alle met tranen waren gevuld. Gimli huilde openlijk.

‘Ik heb eindelijk aanschouwd wat het mooiste was,’ zei hij tegen Legolas, zijn metgezel. ‘Van nu af aan zal ik niets meer mooi noemen, tenzij het haar geschenk is.’ Hij legde zijn hand op zijn borst. ‘Zeg mij, Legolas, waarom ben ik op deze queeste meegegaan? Weinig vermoedde ik waar het grootste gevaar lag! Ware woorden sprak Elrond toen hij zei dat wij niet konden voorzien wat we op onze weg zouden tegenkomen. Kwelling in het donker was het gevaar dat ik vreesde, maar het weerhield mij niet. Maar ik zou niet zijn gegaan, als ik het gevaar van licht en vreugde had gekend. Nu heb ik mijn ergste wond met dit afscheid opgelopen, zelfs al ging ik vannacht regelrecht naar de Donkere Heerser. Wee Gimli, zoon van Glóin.’

‘Nee!’ zei Legolas. ‘Wee ons allen! En allen die in de wereld leven in deze nadagen. Want zo gaat het toe: vinden en verliezen, zoals het hun toeschijnt wier boot zich op de voortsnellende stroom bevindt. Maar ik beschouw jou als gezegend, Gimli, zoon van Glóin, want jij lijdt je verlies uit eigen vrije wil, en je had anders kunnen kiezen. Maar je hebt je metgezellen niet verzaakt en de minste beloning die je zult hebben, is dat de herinnering aan Lothlórien voor altijd helder en onbezoedeld in je hart zal voortleven en niet zal vervagen of oud worden.’

‘Misschien,’ zei Gimli, ‘en ik dank je voor je woorden. Oprechte woorden, zonder twijfel; toch is al zulke troost vergeefs. Herinnering is niet wat het hart verlangt. Dat is slechts een spiegel, al is hij helder als het Kheled-zâram. Dat zegt althans het hart van Gimli de dwerg. Elfen zien de dingen wellicht anders. Voorwaar, ik heb gehoord dat voor hen de herinnering meer overeenstemt met het waakleven dan met een droom. Maar niet voor dwergen.

Maar laat ons er niet meer over praten. Pas op de boot! Hij ligt te diep in het water met al deze bagage en de Grote Rivier is snel. Ik wil mijn verdriet niet in koud water verdrinken.’ Hij nam een peddel en stuurde naar de westelijke oever, Aragorns boot volgend, die het midden van de stroom al had verlaten.

Zo aanvaardde het Genootschap zijn lange tocht over de brede snel stromende wateren, al verder naar het zuiden. Kale bossen verrezen aan beide oevers, en ze konden niets zien van de landen daarachter. De bries ging liggen en de Rivier stroomde zonder geluid. Geen vogelstem verbrak de stilte. De zon werd mistig toen de dag ten einde neeg, tot zij aan de lichte hemel glansde als een hoge witte parel. Toen ging zij in het westen onder en de schemering viel snel, gevolgd door een grijze, sterrenloze nacht. Tot ver in de donkere stille uren dreven zij verder, hun boten onder de overhuivende schaduwen van de westelijke bossen sturend. Grote bomen snelden als geesten voorbij, hun verwrongen dorstige wortels door de mist heen in het water stekend. Het was naargeestig en koud. Frodo zat naar het zachte geklots en gegorgel van de Rivier tussen de wortels en het aangespoelde hout bij de oever te luisteren, tot hij knikkebolde en in een onrustige slaap viel.

IX. De Grote Rivier

Frodo werd door Sam gewekt. Hij merkte dat hij, goed ingepakt, onder hoge grijze bomen in een rustig hoekje van het bosland op de westelijke oever van de Grote Rivier, de Anduin, lag. Hij had de hele nacht geslapen en het grijs van de ochtend was vaag tussen de kale takken. Gimli was bezig in de buurt een klein vuur aan te leggen. Ze gingen weer op weg voor de dag goed en wel was aangebroken. Niet dat het merendeel van het Gezelschap er verlangend naar was om zich naar het zuiden te spoeden: ze waren blij dat ze de beslissing die ze uiterlijk moesten nemen wanneer ze bij de Rauros en het Tindrots Eiland kwamen, nog enkele dagen konden uitstellen; en ze lieten zich door de rivier in haar eigen tempo meevoeren, niet verlangend zich naar de gevaren te spoeden die verder lagen, welke koers zij uiteindelijk ook zouden volgen.

Aragorn liet hen op de stroom meedrijven zoals ze wilden, hun krachten voor toekomstige inspanning sparend. Maar hij stond erop dat ze in elk geval iedere dag vroeg op weg zouden gaan en tot diep in de avond doorreizen; want in zijn hart voelde hij dat de tijd drong, en hij vreesde dat de Zwarte Vorst niet had stilgezeten terwijl zij in Lórien vertoefden.

Niettemin zagen ze die dag geen teken van een vijand, en ook de volgende dag niet. De saaie grijze uren gingen voorbij zonder dat er iets gebeurde. Toen de derde dag van hun reis voortschreed, veranderde het landschap enigszins; de bomen werden minder dicht en hielden toen helemaal op. Op de oostelijke oever, links van hen, zagen ze lange vormloze hellingen, die zich omhoog naar de hemel uitstrekten: ze zagen er bruin en verdord uit, alsof een vuur ze had verschroeid en geen enkel groen sprietje had overgelaten; een onvriendelijke woestijn met nog niet eens een geknakte boom of een grote steen om de ledigheid te verbreken. Ze waren bij de Bruine Landen gekomen, die uitgestrekt en verlaten, tussen het zuidelijke Demsterwold en de heuvels van de Emyn Muil lagen. Welke besmettelijke ziekte, oorlog of boze daad van de Vijand de gehele streek zo had geblakerd, wist zelfs Aragorn niet.

In het westen, aan hun rechterkant, was het land eveneens boomloos, maar het was vlak en op vele plaatsen groen met wijde grasvlakten. Aan die kant van de Rivier kwamen ze langs bossen van grote rietstengels, zo hoog dat hun het uitzicht op het westen vrijwel geheel werd benomen, terwijl de kleine bootjes ritselend langs hun wuivende randen voeren. Hun donkere verdroogde pluimen bogen en zwiepten op de lichte koude luchtstromen, zacht en droevig fluisterend. Hier en daar kon Frodo door openingen plotseling een blik van golvende weiden opvangen, en ver daarachter heuvels in het licht van de ondergaande zon, en helemaal aan de einder een donkere lijn, waar de zuidelijkste rijen van de Nevelbergen stonden.

Er was geen teken van levende, bewegende dingen, behalve vogels. Er waren er veel: kleine vogels die in het riet floten en zongen, maar ze kwamen zelden tevoorschijn. Een paar keer hoorden de reizigers het geruis en wieken van zwanenvleugels, en toen ze opkeken zagen ze een grote falanx langs de hemel vliegen.

‘Zwanen!’ zei Sam. ‘En behoorlijke knapen ook.’

‘Ja,’ zei Aragorn, ‘en het zijn zwarte zwanen.’

‘Wat ziet heel dit land er wijd, woest en troosteloos uit!’ zei Frodo. ‘Ik heb me altijd voorgesteld dat het warmer en blijer werd hoe verder je naar het zuiden ging, totdat je de winter voor altijd achter je had.’

‘Maar we zijn nog niet ver naar het zuiden gereisd,’ antwoordde Aragorn. ‘Het is nog winter en we zijn ver van de zee. Hier is de wereld koud tot het voorjaar plotseling aanbreekt, en we kunnen nog wel weer sneeuw krijgen. Ver weg, in de Baai van Belfalas, waar de Anduin in uitstroomt, is het warm en vrolijk misschien, of zo zou het zijn als de Vijand er niet was. Maar hier zijn we, vermoed ik, nog geen honderdtachtig mijl ten zuiden van het Zuiderkwartier in jouw Gouw, honderden mijlen ver weg. Je kijkt nu in zuidwestelijke richting over de noordelijke vlakten van de Riddermark, Rohan, het land van de Paardenheren. Het zal niet lang duren voor we bij de monding van de Limlicht komen, die van Fangorn naar de Grote Rivier stroomt. Dat is de noordgrens van Rohan; en vanouds behoorde alles wat tussen de Limlicht en de Witte Bergen ligt aan de Rohirrim. Het is een rijk en prettig land, en het gras is er mooier dan waar ook, maar in deze slechte tijden wonen er geen mensen bij de Rivier en ze rijden niet vaak naar haar oevers. De Anduin is breed, maar toch kunnen de orks hun pijlen ver over de stroom heen schieten; en de laatste tijd, zegt men, hebben zij het gewaagd het water over te steken en de kudden en stoeterijen van Rohan te overvallen.’

Sam keek ongerust van oever tot oever. De bomen hadden er eerst vijandig uitgezien, alsof ze geheime ogen hadden en dreigende gevaren verborgen; maar nu wou hij dat de bomen er nog waren. Hij voelde dat het Gezelschap te kwetsbaar was, drijvend in kleine open boten, in het midden van onbeschutte landen, en op een rivier die de grens van een oorlog was. De volgende paar dagen, toen ze verdergingen en gestadig naar het zuiden afzakten, nam dit gevoel van onveiligheid bij het hele Gezelschap toe. Een hele dag hanteerden zij hun peddels om snel vooruit te komen. De oevers schoten voorbij. Weldra werd de Rivier breder en ondieper; aan de oostkant lagen lange steenachtige oevers, en er waren kiezelbanken in het water, zodat ze zorgvuldig moesten sturen. De Bruine Landen doemden als onherbergzame heuvels op, waarover een koude wind uit het oosten woei. Aan de andere kant waren de weiden golvende heuvels van verdord gras geworden, te midden van een land van moeras en pollen. Frodo rilde toen hij aan de gazons en fonteinen, de heldere zon en milde regens van Lothlórien dacht. Er werd weinig gesproken en niet gelachen in de boten. Elk lid van het Gezelschap werd door zijn eigen gedachten in beslag genomen.

Het hart van Legolas rende onder de sterren van een zomernacht in een noordelijk dal te midden van de beukenbomen; Gimli liet in zijn gedachten goud door de vingers lopen, en vroeg zich af of het wel goed genoeg was om het geschenk van de Vrouwe in te vatten. Merijn en Pepijn, in de middelste boot, voelden zich slecht op hun gemak, want Boromir zat in zichzelf te mompelen, soms op zijn nagels bijtend, alsof hij werd verteerd door rusteloosheid of twijfel, dan weer een peddel oppakkend en zijn boot vlak achter die van Aragorn aansturend. Dan zag Pepijn, die in de boeg zat en achteromkeek, een vreemde glans in zijn ogen terwijl hij voor zich uit tuurde, naar Frodo starend. Sam was lang geleden tot de slotsom gekomen dat, hoewel boten misschien niet zo gevaarlijk waren als men hem in zijn jeugd had willen doen geloven, ze toch heel wat ongemakkelijker waren dan hij zich ooit had voorgesteld. Hij voelde zich benauwd en ongelukkig, want hij had niets anders te doen dan naar het winterlandschap te staren dat voorbijkroop, en naar het grijze water aan weerskanten van hem. Zelfs wanneer de peddels in gebruik waren, vertrouwden ze Sam er niet mee.

Toen de schemering op de vierde dag viel, keek hij achterom over de gebogen hoofden van Frodo en Aragorn en de volgboten; hij was soezig en verlangde naar een kamp en het gevoel van grond onder zijn voeten. Plotseling trof iets zijn blik; eerst keek hij er lusteloos naar, toen ging hij rechtop zitten en wreef zich de ogen uit, maar toen hij weer keek kon hij het niet meer zien.

Die nacht sloegen ze hun kamp op op een eilandje vlak bij de westelijke oever. Sam lag in dekens gerold naast Frodo. ‘Ik had een uur of twee voordat we afmeerden een rare droom, meneer Frodo,’ zei hij. ‘Of misschien was het geen droom. Maar het was in elk geval raar.’

‘Nou, wat was het dan?’ vroeg Frodo, die wist dat Sam niet zou rusten voor hij zijn verhaal had verteld, wat het ook was. ‘Ik heb niets gezien of gedacht dat me aan het lachen heeft gemaakt sinds we uit Lothlórien zijn weggegaan.’

‘Het was niet raar op die manier, meneer Frodo. Het was raar. Helemaal mis, als het geen droom was. Ik zal het u maar vertellen. Het zat zo: ik zag een houtblok met ogen.’

‘Een houtblok, dat kan,’ zei Frodo. ‘Er zitten er een heleboel in de Rivier. Maar die ogen zou ik maar weglaten!’

‘Maar daar gaat het juist om,’ zei Sam. ‘Het kwam door die ogen dat ik werd opgeschrikt, zogezeid. Ik zag iets dat ik voor een drijvend houtblok hield in het halfduister achter Gimli’s boot; maar ik schonk er niet veel aandacht aan. Toen scheen het alsof het blok ons langzaam inhaalde. En dat was het gekke, zou je kunnen zeggen, vanwege alsdat we met ons allen samen op de stroom dreven. Maar toen zag ik de ogen; twee lichte puntjes, glanzend, op een knobbel aan het einde van het blok. Maar bovendien was het geen blok, want het had zwemvliezen, bijna net als een zwaan, alleen schenen ze groter en trapten almaar in en uit het water.

Dat was het ogenblik waarop ik rechtop ging zitten en mijn ogen uitwreef, met de bedoeling te gaan schreeuwen als hij er nog was als ik de slaap uit mijn hoofd had gewreven. Want het wat-het-ookwas kwam nu vlug aanzwemmen en zat vlak achter Gimli aan. Maar of die twee lampjes me zagen bewegen en kijken, of dat ik weer bij zinnen kwam, weet ik niet. Toen ik nog eens keek, was het er niet meer. Toch denk ik dat ik even iets zag, uit mijn ooghoeken zogezeid; iets donkers dat in de schaduw van de oever dook. Maar toen kon ik geen ogen meer zien.

Ik zei bij mezelf: “Weer aan het dromen, Sam Gewissies,” zei ik; en toen zei ik niets meer. Maar sindsdien heb ik zitten denken, en nu weet ik het niet meer zo zeker. Wat vindt u ervan, meneer Frodo?’

‘Ik zou zeggen dat het maar een houtblok en de schemering en slaap in je ogen waren, Sam,’ zei Frodo, ‘als dit de eerste keer was dat die ogen waren gezien. Maar dat is het niet. Ik heb ze al in het noorden gezien voordat we Lórien bereikten. En ik zag die nacht een vreemd schepsel met ogen tegen de vlet opklimmen. Haldir zag het ook. En herinner je je het verhaal van de elfen die de orktroep achternagingen?’

‘Zeker,’ zei Sam, ‘en ik herinner me nog meer ook. Ik vind het een onplezierig idee; maar als je over het een en ander nadenkt, en dan ook nog meneer Bilbo’s verhalen en zo, denk ik dat ik het schepsel een naam zou kunnen geven, als ik mocht raden. Een lelijke naam.

Gollem misschien?’

‘Ja, dat heb ik al een tijdlang gevreesd,’ zei Frodo. ‘Sinds die nacht op de vlet. Ik veronderstel dat hij zich in Moria heeft schuilgehouden en ons spoor daar heeft opgepakt; maar ik hoopte dat hij het door ons verblijf in Lórien weer bijster zou raken. Het ellendige schepsel moet zich in de bossen langs de Zilverlei hebben schuilgehouden en ons hebben zien vertrekken!’

‘Zo zal het wel gegaan zijn,’ zei Sam. ‘En we mogen zelf wel een beetje beter uitkijken, anders zullen we op een avond een paar smerige vingers om onze nek voelen, als we ooit nog wakker worden om iets te voelen. En daar wou ik nou juist heen. Het is niet nodig om Stapper of de anderen vannacht lastig te vallen. Ik zal de wacht houden. Ik kan morgen slapen, want ik ben toch niet meer dan een stuk bagage in de boot, zou u kunnen zeggen.’

‘Inderdaad,’ zei Frodo, ‘en ik zou misschien zeggen “bagage met ogen”. Jij zult de wacht houden, maar alleen als je belooft mij halverwege de ochtend wakker te maken, als er niet eerder iets gebeurt.’

In het holst van de nacht ontwaakte Frodo uit een diepe, duistere slaap en merkte dat Sam hem porde. ‘Het is zonde om u wakker te maken,’ fluisterde Sam, ‘maar u hebt het gezegd. Er valt niets te vertellen, niet veel in ieder geval. Ik dacht dat ik iets zacht hoorde spetteren en een snuffelend geluid, een tijdje geleden, maar je hoort ’s nachts een hoop van dergelijke rare geluiden bij een rivier.’

Hij ging liggen en Frodo ging overeind zitten, in zijn dekens gehuld, en vocht tegen de slaap. Minuten of uren verliepen langzaam, maar er gebeurde niets. Frodo stond net op het punt zich aan de verleiding over te geven om weer te gaan liggen, toen een donkere gedaante, nauwelijks zichtbaar, dicht naar een van de gemeerde boten kwam drijven. Hij kon vaag een lange witachtige hand zien toen die naar voren schoot en het dolboord vastgreep; twee bleke lantaarnachtige ogen glansden koud toen ze naar binnen gluurden, en toen keken ze omhoog en staarden Frodo op het eilandje aan. Ze waren nauwelijks meer dan een of twee meter van hem verwijderd, en Frodo hoorde het zachte sissen van zijn adem. Hij stond op, trok Prik uit de schede en keek recht in de ogen. Onmiddellijk verdween hun licht. Er klonk weer gesis en toen gespat en de donkere, blokachtige vorm schoot stroomafwaarts de nacht in. Aragorn bewoog in zijn slaap, draaide zich om en ging overeind zitten.

‘Wat is er?’ fluisterde hij, terwijl hij opsprong en naar Frodo toe kwam. ‘Ik voelde iets in mijn slaap. Waarom heb je je zwaard getrokken?’

‘Gollem,’ antwoordde Frodo. ‘Dat vermoed ik tenminste.’

‘Aha,’ zei Aragorn. ‘Dus je weet het van onze kleine struikrover? Hij is ons helemaal door Moria tot aan de Nimrodel achterna gepeddeld. Sinds wij in onze boten zijn gestapt, heeft hij op een houtblok gelegen en met zijn handen en voeten gepeddeld. Ik heb hem een paar keer ’s nachts proberen te vangen, maar hij is nog sluwer dan een vos en even glibberig als een aal. Ik hoopte dat we hem op de Rivier kwijt zouden raken, maar hij is een te behendig waterwezen. We zullen morgen moeten proberen of we vlugger vooruit kunnen komen. Ga jij nu maar liggen, dan zal ik de rest van de nacht de wacht houden. Ik wou dat ik het mormel te pakken kon krijgen. Hij zou ons van nut kunnen zijn. Maar als dat niet gaat, zullen we moeten proberen hem kwijt te raken. Hij is bijzonder gevaarlijk. Ervan afgezien dat hij ’s nachts iemand op eigen houtje zou kunnen vermoorden, zou hij iedere vijand in de buurt op ons spoor kunnen zetten.’

De nacht verstreek zonder dat Gollem ook maar een schim van zich liet zien. Daarna keken de Reisgenoten goed uit, maar ze zagen Gollem niet meer zolang de reis duurde. Zo hij hen nog steeds volgde, was hij erg voorzichtig en slim. Op Aragorns verzoek peddelden ze nu lang achtereen door en de oevers schoten snel voorbij. Maar ze zagen weinig van het landschap, want ze reisden voornamelijk ’s nachts en in de schemering, terwijl ze overdag uitrustten en zich zoveel mogelijk als het terrein toestond verscholen. Zo ging de tijd voorbij zonder dat er iets voorviel, tot de zevende dag.

Het weer was nog steeds grijs en de lucht bewolkt, met wind uit het oosten, maar toen de avond in de nacht overging, werd de hemel in het westen helderder en plekjes flauw licht, geel en bleekgroen, vertoonden zich onder de grijze wolkenkusten. Daar kon men de witte sikkel van de nieuwe maan in de verre meren zien glinsteren. Sam keek ernaar en plukte aan zijn wenkbrauwen.

De volgende dag begon het land aan weerskanten snel te veranderen. De oevers begonnen zich te verheffen en werden rotsachtig. Weldra voeren ze door een heuvelachtig rotsgebied, en op beide oevers waren steile hellingen die bedekt waren met dichte bosjes doornstruiken en sleedoorn, met daartussen bramen en slingerplanten. Daarachter verrezen lage, afbrokkelende rotswanden en hoge nauwe rotsspleten van grijze verweerde steen, bedekt met klimop; en daarachter verhieven zich weer hoge rotswanden waarop door de wind gekromde dennen stonden. Ze naderden nu het grijze heuvelland van de Emyn Muil, de zuidelijke mark van Wilderland.

Er zwermden vele vogels om de rotsen en de rotskloven, en de hele dag hadden hoog in de lucht troepen vogels gecirkeld, zwart tegen de bleke lucht. Toen ze die dag in hun kamp lagen, sloeg Aragorn de troepen vogels met gemengde gevoelens gade en vroeg zich af of Gollem een streek had uitgehaald en het nieuws van hun reis zich nu door de wildernis verbreidde. Later, toen de zon onderging en het Gezelschap zich opmaakte om weer op weg te gaan, wees hij naar een donkere plek tegen de duisterende hemel: een grote vogel, hoog en ver weg, nu cirkelend, dan weer langzaam verder naar het zuiden wiekend.

‘Wat is dat, Legolas?’ vroeg hij, naar de noordelijke hemel wijzend. ‘Is mijn vermoeden juist dat het een adelaar is?’

‘Ja,’ zei Legolas. ‘Het is een adelaar, een jagende adelaar. Ik vraag me af wat dat voorspelt. Hij is ver van de bergen.’

‘We zullen pas op weg gaan als het helemaal donker is,’ zei Aragorn.

De achtste nacht van hun reis brak aan. Het was stil en er stond geen zuchtje wind; de grijze oostenwind was gaan liggen. De kleine sikkel van de Maan was al vroeg in de bleke zonsondergang vervaagd, maar de hemel boven hen was helder, en hoewel er ver in het zuiden grote stapelwolken waren die nog flauw glansden, straalden in het westen de sterren helder.

‘Kom!’ zei Aragorn. ‘We zullen nog één reis bij nacht wagen. Wij komen nu bij rakken van de Rivier die ik niet goed ken; want ik heb nog nooit eerder in deze streken over water gereisd, niet tussen deze plek en de stroomversnellingen van Sarn Gebir. Maar als ik het goed heb, liggen die nog mijlen ver weg. Toch zijn er gevaarlijke plaatsen voor wij daar aankomen, rotsen en steenachtige eilanden in de stroom. We moeten goed uitkijken en niet proberen vlug te peddelen.’

Sam in de voorste boot kreeg de taak om uit te kijken. Hij lag op zijn buik de duisternis in te turen. De nacht werd donker, maar de sterren boven hun hoofd waren ongewoon helder en de oppervlakte van de Rivier schitterde. Het was bijna middernacht, en ze hadden zich enige tijd laten meedrijven, hun peddels nauwelijks gebruikend, toen Sam plotseling een kreet slaakte. Slechts enkele meters voor hen uit doemden donkere gedaanten in de stroom op en hij hoorde het ruisen van voortsnellend water. Er was een snelle stroom die naar links afboog, naar de oostelijke oever waar de vaargeul veilig was. Toen ze opzij werden gesleurd konden de reizigers van heel dichtbij het bleke schuim van de Rivier tegen scherpe rotsen zien striemen die ver in de stroom uitstaken, als een rij tanden.

De boten voeren alle vlak bij elkaar.

‘Hé daar, Aragorn!’ riep Boromir toen zijn boot tegen die van de leider botste. ‘Dit is gekkenwerk! We kunnen de stroomversnellingen niet bij nacht trotseren! Geen enkele boot kan de Sarn Gebir overleven, bij dag of bij nacht.’

‘Terug, terug!’ riep Aragorn. ‘Keer om! Keer om als je kunt!’ Hij stak zijn peddel in het water en probeerde de boot tegen te houden en te laten draaien.

‘Ik heb me vergist,’ zei hij tegen Frodo. ‘Ik wist niet dat we al zo ver waren: de Anduin stroomt sneller dan ik dacht. Sarn Gebir moet al vlakbij zijn.’

Met grote moeite hielden ze de boten in en draaiden ze langzaam om; maar aanvankelijk konden ze maar weinig tegen de stroom opschieten en kwamen steeds dichter bij de oostelijke oever, die nu donker en dreigend voor hen opdoemde.

‘Allemaal tegelijk peddelen!’ riep Boromir. ‘Peddel, of we zullen op de rotsen worden geworpen.’ Toen hij sprak voelde Frodo de kiel onder zich over steen schuren.

Op dat ogenblik klonk een scherp geploink van boogpezen: verscheidene pijlen vlogen fluitend over hun hoofden, en sommige kwamen in hun midden terecht. Een trof Frodo tussen de schouders en hij viel met een kreet voorover, terwijl hij zijn peddel losliet; maar de pijl ketste af op zijn verborgen maliënkolder. Een tweede pijl doorboorde Aragorns kap; en een derde stak rechtovereind in het dolboord van de tweede boot, vlak bij Merijns hand. Sam meende dat hij zwarte figuren kon onderscheiden, die af en aan renden op de lange kiezelstranden van de oostelijke oever. Zij schenen heel dichtbij.

‘Yrch!’ zei Legolas, in zijn eigen taal vervallend.

‘Orks,’ riep Gimli uit.

‘Gollems schuld, wed ik,’ zei Sam tegen Frodo. ‘En een goeie plaats gekozen ook. De Rivier schijnt ons met alle geweld recht in hun armen te willen voeren!’

Ze bogen zich allen voorover en deden een uiterste poging met de peddels; zelfs Sam hielp mee. Elk ogenblik verwachtten zij de punten van zwartgevederde pijlen te voelen. Vele floten over hun hoofden heen of vielen in het water in hun buurt; maar er waren geen treffers meer. Het was donker, maar niet te donker voor de nachtogen van orks, en bij het schijnsel van de sterren moesten zij hun listige vijanden tot doelwit hebben gediend, tenzij het de grijze mantels uit Lórien en het grijze hout van de door elfen gemaakte boten waren die de boosaardigheid van de boogschutters van Mordor deed mislukken.

Slag na slag ploeterden zij voort. In het donker was het moeilijk te zien of ze inderdaad vooruitkwamen; maar langzamerhand werd het kolken van het water minder, en de schaduw van de oostelijke oever vervaagde in de nacht. Eindelijk hadden ze, voorzover ze konden oordelen, het midden van de stroom weer bereikt en hun boten een eindje van de uitstekende rotsen terug geroeid. Toen beschreven zij een halve bocht en roeiden met alle macht op de westelijke oever aan. Onder de schaduw van het struikgewas dat over het water hing, hielden ze halt om op adem te komen.

Legolas legde zijn peddel neer en pakte de boog die hij uit Lórien had meegenomen. Toen sprong hij aan land en klom een paar stappen de oever op. Terwijl hij de boog spande, draaide hij zich om en tuurde in de duisternis over de Rivier. Van de andere kant van het water kwamen schrille kreten, maar er was niets te zien. Frodo keek op naar de elf, die hoog boven hem stond, terwijl hij in de nacht tuurde, een doel zoekend om op te schieten. Zijn hoofd was donker, met een kroon van heldere witte sterren, die in de zwarte poelen van de hemel achter hem glinsterden. Maar nu vormden zich in het zuiden grote wolken, die kwamen aandrijven en donkere uitlopers in de besterde velden zonden.

Het Gezelschap werd door een plotselinge angst overvallen.

‘Elbereth! Gilthoniel!’ zuchtte Legolas terwijl hij omhoogkeek. En terwijl hij dat deed kwam een donkere gedaante – als een wolk, maar toch geen wolk, want zij bewoog zich sneller – uit de zwartheid in het zuiden en vloog snel op het Gezelschap af, al het licht verduisterend terwijl zij naderde. Weldra doemde ze op als een gevleugeld schepsel, zwarter dan de diepten van de nacht. Aan de overzijde van het water klonken rauwe stemmen ter begroeting. Frodo voelde ineens een koude door zich heen gaan en naar zijn hart grijpen; er was een dodelijke koude, als de herinnering aan een oude wond, in zijn schouder. Hij bukte zich, alsof hij zich wilde verschuilen.

Plotseling zong de grote boog van Lórien. Gierend schoot de pijl van de elfenboog. Frodo keek op. Bijna recht boven hem zweefde de gevleugelde gedaante. Er klonk een rauwe krassende kreet toen zij neerstortte en in de duisternis van de oostelijke oever verdween.

De hemel was weer helder. Er klonk een tumult van vele stemmen en gejammer ver weg in de duisternis; toen werd het stil. Geen pijl of kreet kwam er meer uit het oosten die nacht.

Na een poos leidde Aragorn de boten weer terug stroomopwaarts. Een eind gingen ze tastend langs de rand van het water, tot ze een kleine ondiepe baai vonden. Er groeiden een paar lage bomen vlak bij het water en daarachter verrees een steile rotsachtige oever. Het Gezelschap besloot hier te blijven en de dageraad af te wachten; het was nutteloos te proberen bij nacht verder te gaan. Ze sloegen geen kamp op en maakten geen vuur, maar lagen ineengedoken in de boten, die dicht bij elkaar waren gemeerd.

‘Geprezen zij de boog van Galadriel, en de hand en de ogen van Legolas!’ zei Gimli toen hij op een koek van lembas knabbelde. ‘Dat was een machtig schot in het donker, mijn vriend.’

‘Maar wie kan zeggen wat het heeft geraakt?’ zei Legolas.

‘Ik niet,’ zei Gimli. ‘Maar ik ben blij dat de schaduw niet dichterbij kwam. Het stond me helemaal niet aan. Het deed me te veel denken aan de schaduw in Moria – de schaduw van de Balrog,’ besloot hij fluisterend.

‘Het was geen Balrog,’ zei Frodo, nog huiverend van de kilte die over hem was gekomen. ‘Het was iets kouders. Ik denk dat ’t een…’

Toen hield hij op en zweeg.

‘Wat denk je?’ vroeg Boromir happig, terwijl hij over de rand van zijn boot leunde alsof hij probeerde Frodo’s gezicht te zien.

‘Ik denk – nee, ik zeg het liever niet,’ antwoordde Frodo. ‘Wat het ook was, het heeft onze vijanden onthutst.’

‘Daar ziet het wel naar uit,’ zei Aragorn. ‘Maar waar en met hoevelen ze zijn en wat hun volgende stap zal zijn, weten we niet. Vannacht moeten we het allemaal zonder slaap stellen. De duisternis houdt ons nu verborgen. Maar wie zal zeggen wat de dag zal onthullen? Houd jullie wapens bij de hand!’

Sam zat op het gevest van zijn zwaard te kloppen alsof hij op zijn vingers aan het tellen was, en naar de hemel te kijken.

‘Het is heel vreemd,’ mompelde hij. ‘De maan is precies eender in de Gouw en in Wilderland, of dat behoorde ze te zijn. Maar ze is in de war, of ik ben helemaal de tel kwijt. U zult u herinneren, meneer Frodo, dat de maan aan het afnemen was toen we op de vlet boven in die boom lagen: een week na volle maan, schat ik. En gisternacht waren we een week op weg toen er ineens een Nieuwe Maan verscheen, zo dun als een nagelrandje, alsof we helemaal geen tijd in het elfenland hadden doorgebracht.

Welnu, ik kan me drie nachten daar met zekerheid herinneren, en ik schijn me er nog een paar meer te herinneren, maar ik zou zweren dat het niet een hele maand is geweest. Je zou denken dat de tijd daar helemaal niet telde!’

‘En misschien was dat ook wel zo,’ zei Frodo. ‘In dat land waren wij misschien in een tijd die elders allang voorbij is. Pas toen de Zilverlei ons terugbracht naar de Anduin, denk ik dat wij terugkeerden naar de tijd die door sterfelijke landen naar de Grote Zee vloeit. En ik herinner me helemaal geen maan, nieuw of oud, in Caras Galadhon; alleen sterren ’s nachts en zon overdag.’

Legolas verroerde zich in zijn boot. ‘Nee, de tijd blijft niet eeuwig dralen,’ zei hij, ‘maar verandering en groei zijn niet in alle dingen en op alle plaatsen hetzelfde. Voor de elfen beweegt de wereld, en zij beweegt zowel heel vlug als heel langzaam. Vlug, omdat zijzelf weinig veranderen, en al het andere voorbijstroomt: dat is een bron van verdriet voor hen. Langzaam, omdat ze de voorbijsnellende jaren niet tellen, niet voor zichzelf. De opeenvolgende seizoenen zijn slechts eeuwig herhaalde rimpelingen in de lange, lange stroom. Toch moeten onder de zon alle dingen ten slotte tot een einde komen.’

‘Maar in Lórien gaat dat langzaam,’ zei Frodo. ‘De macht van de Vrouwe beheerst het. Rijk zijn de uren, hoewel ze kort schijnen, in Caras Galadhon, waar Galadriel de elfenring draagt.’

‘Dat had niet gezegd mogen worden buiten Lórien, zelfs niet tegen mij,’ zei Aragorn. ‘Spreek er niet meer over! Maar zo is het, Sam: in dat land ben je de tel kwijtgeraakt. Daar trok de tijd vlug aan ons voorbij, als aan de elfen. De oude maan verdween en een nieuwe maan wies en nam af in de wereld daarbuiten, terwijl wij daar verbleven. En gisteravond verscheen er weer een nieuwe maan. De winter is bijna voorbij. De tijd stroomt voort naar een voorjaar dat weinig hoop biedt.’

De nacht ging stil voorbij. Geen stem of roep werd over het water gehoord. De reizigers, die in hun boten bij elkaar lagen, voelden de verandering in het weer. De lucht werd warm en heel stil onder de grote vochtige wolken, die uit het zuiden en de verre zeeën waren komen aandrijven. Het ruisen van de Rivier over de rotsen van de stroomversnellingen scheen luider te worden en dichterbij te komen. De twijgen van de bomen boven hen begonnen te druipen.

Toen de dag aanbrak was de sfeer van de wereld om hen heen zacht en droevig geworden. Langzaam ging de ochtendschemer over in een bleek licht, diffuus en zonder schaduwen. Er hing nevel boven de Rivier en witte mist omhulde de oever; de andere oever was onzichtbaar.

‘Ik kan niet tegen mist,’ zei Sam, ‘maar deze schijnt geluk te brengen. Nu kunnen we misschien ontkomen zonder dat die vervloekte aardmannen ons zien.’

‘Misschien,’ zei Aragorn. ‘Maar het zal moeilijk zijn om het pad te vinden als de mist later niet wat optrekt. En we moeten het pad vinden als we de Sarn Gebir voorbij willen en naar de Emyn Muil trekken.’

‘Ik zie niet in waarom we de stroomversnellingen voorbij moeten of de Rivier nog verder moeten volgen,’ zei Boromir. ‘Als de Emyn Muil voor ons liggen, kunnen we deze kleine bootjes wel verlaten, en naar het westen en zuiden gaan tot we bij de Entwas komen en mijn eigen land in trekken.’

‘Dat kunnen we, als we op Minas Tirith afgaan,’ zei Aragorn, ‘maar daar zijn we het nog niet over eens. En een dergelijke koers zou weleens gevaarlijker kunnen zijn dan het klinkt. Het dal van de Entwas is vlak en moerassig, en de mist levert daar een dodelijk gevaar op voor hen die te voet gaan en bepakt zijn. Ik zou onze boten liever niet verlaten voor het werkelijk nodig is. De Rivier is tenminste een weg waarvan men niet kan afdwalen.’

‘Maar de Vijand houdt de oostelijke oever bezet,’ wierp Boromir tegen. ‘En zelfs als je de Poorten van Argonath doorgaat en de Tindrots bereikt zonder aangevallen te worden, wat zul je dan doen? Van de waterval afspringen en in het moerasland terechtkomen?’

‘Nee!’ antwoordde Aragorn. ‘Zeg liever dat we onze boten langs de aloude weg naar de voet van de Rauros zullen dragen, en daar weer over het water verdergaan. Weet je het niet, Boromir, of wil je de Noordelijke Trap en de hoge zetel op de Amon Hen, die in de tijd van de grote koningen werden gemaakt, vergeten? Ik ben in elk geval van plan om weer op die hoge plaats te gaan staan voor ik mijn verdere koers bepaal. Daar zullen we misschien een teken zien dat ons zal leiden.’

Boromir hield zijn tegenstand tegen deze keus lang vol, maar toen het duidelijk werd dat Frodo Aragorn zou volgen, waarheen deze ook ging, gaf hij toe. ‘Het is niet de gewoonte van de mensen van Minas Tirith om hun vrienden in nood te verzaken,’ zei hij, ‘en jullie zullen mijn kracht nodig hebben als jullie de Tindrots willen bereiken. Ik zal naar het hoge eiland gaan, maar verder niet. Daar zal ik naar mijn huis terugkeren: alleen, als mijn hulp niet de beloning van enige kameraadschap heeft verdiend.’

De dag vorderde nu, en de mist was een weinig opgetrokken. Men was overeengekomen dat Aragorn en Legolas onmiddellijk langs de oever verder zouden gaan, terwijl de anderen bij de boten bleven. Aragorn hoopte een weg te vinden waarlangs zij zowel hun boten als de bagage naar het stillere water achter de Stroomversnellingen konden dragen.

‘De boten van de elfen zinken misschien niet,’ zei hij, ‘maar dat zegt nog niet dat we de Sarn Gebir zouden overleven. Niemand heeft dat tot nu toe ooit gedaan. De mensen van Gondor hebben in deze streek geen weg gemaakt, want zelfs in glorierijke dagen kwam hun rijk niet verder dan de Anduin achter de Emyn Muil; maar er is ergens op de westelijke oever een draagweg, als ik die kan vinden. Hij kan nog niet verloren zijn gegaan, want er plachten lichte boten uit Wilderland naar Osgiliath te varen, en deden dat nog tot voor enkele jaren toen de orks uit Mordor zich begonnen te vermenigvuldigen.’

‘Zelden in mijn leven is er een boot uit het noorden gekomen, en de orks loeren op de oostelijke oever,’ zei Boromir. ‘Als je verdergaat zal het gevaar met iedere mijl groter worden, zelfs al vind je een pad.’

‘Op iedere weg naar het zuiden dreigt gevaar,’ antwoordde Aragorn. ‘Wacht één dag op ons. Als we in die tijd niet terugkeren, zul je weten dat het kwaad ons inderdaad heeft overvallen. Dan moeten jullie een nieuwe leider kiezen en hem volgen zo goed je kunt.’

Het was met een bezwaard gemoed dat Frodo Aragorn en Legolas de steile oever zag beklimmen en in de mist verdwijnen, maar zijn angst bleek ongegrond. Er waren slechts enkele uren voorbijgegaan en de middag was nauwelijks aangebroken toen de schimachtige gedaanten van de onderzoekers weer verschenen.

‘Alles is in orde,’ zei Aragorn toen hij de oever afklauterde. ‘Er is een pad, en het leidt naar een goede landingsplaats die nog dienst kan doen. De afstand is niet groot; het begin van de Stroomversnellingen is maar een halve mijl verder stroomafwaarts, en ze zijn nog geen mijl lang. Niet ver daarachter wordt de stroom weer helder en glad, hoewel hij snel stroomt. Onze moeilijkste taak zal zijn om de boten en bagage naar het oude draagpad te krijgen. We hebben het gevonden, maar het ligt een behoorlijk eind van de waterkant en loopt onder de beschutting van een rotswand, een paar honderd meter of meer van de oever. We hebben niet kunnen ontdekken waar de noordelijke aanlegplaats ligt. Als hij er nog is, moeten we er gisteravond voorbijgekomen zijn. We zouden ver stroomopwaarts kunnen roeien en hem toch door de mist kunnen missen. Ik vrees dat we de Rivier nu moeten verlaten, en van hier zo goed en kwaad als het kan naar het draagpad gaan.’

‘Dat zou niet meevallen, zelfs als we allen mensen waren,’ zei Boromir.

‘We zullen het toch moeten proberen zoals we zijn,’ zei Aragorn.

‘Jazeker, dat zullen we,’ zei Gimli. ‘De benen van mensen blijven achter op een ruwe weg, terwijl een dwerg verdergaat, al is de last twee keer zijn eigen gewicht, meester Boromir!’

De taak bleek inderdaad zwaar, maar werd ten slotte toch volbracht. De goederen werden uit de boten gehaald en naar de top van de oever gebracht waar een vlakke plek was. Toen werden de boten uit het water getrokken en naar boven gedragen. Ze waren veel minder zwaar dan iemand had verwacht. Uit wat voor soort boom die in het elfenland groeide ze waren gemaakt, wist zelfs Legolas niet, maar het hout was sterk en toch opmerkelijk licht. Merijn en Pepijn konden samen hun boot met gemak naar de vlakke top dragen. Maar toch vereiste het de kracht van de twee mensen om ze op te tillen en over het terrein te dragen dat het Gezelschap nu moest oversteken. Het liep schuin van de Rivier omhoog: een ruwe woestijn van grijze kalksteenkeien met veel verborgen gaten, begroeid met onkruid en struikgewas; er waren bosjes van braamstruiken en steile valleitjes; en hier en daar modderige poelen, die werden gevoed door waterstroompjes, die van de terrassen verder in het binnenland kwamen.

Een voor een droegen Boromir en Aragorn de boten, terwijl de anderen met de bagage achter hen aan klauterden en strompelden. Ten slotte was alles overgebracht en op het draagpad gelegd. Toen gingen ze zonder verdere belemmeringen, behalve van om zich heen grijpende doornstruiken en vele gevallen stenen, gezamenlijk voorwaarts. De mist hing nog altijd in sluiers over de brokkelige rotsmuur, en aan hun linkerzijde verhulde de mist de Rivier; ze hoorden haar over de scherpe randen en stenen tanden van de Sarn Gebir bruisen en schuimen, maar konden haar niet zien. Twee keer maakten zij de tocht voordat alles veilig naar de zuidelijke landingsplaats was overgebracht.

Daar liep het draagpad, dat naar de waterkant terugkeerde, geleidelijk naar de ondiepe rand van een kleine poel. Die scheen in de rivieroever te zijn uitgehold, niet met de hand, maar door het water dat van de Sarn Gebir tegen een lage rotsachtige pier die een eind in de stroom stak, stuwde. Daarachter rees de oever steil omhoog als een grote grijze wand en zij die te voet waren konden niet verder.

De korte middag was al voorbij, en er begon een vage nevelachtige schemering te vallen. Zij zaten naast het water te luisteren naar het verwarde ruisen en gebrul van de Stroomversnellingen die in de mist verborgen waren; ze waren moe en slaperig en hun harten waren even droefgeestig als de stervende dag.

‘Daar zitten we nu en moeten nog een nacht hier blijven,’ zei Boromir. ‘We hebben slaap nodig, en zelfs als Aragorn de Poorten van Argonath bij nacht door zou willen varen, we zijn allemaal te moe – behalve, ongetwijfeld, onze sterke dwerg.’

Gimli gaf geen antwoord; hij zat te knikkebollen.

‘Laten we nu rusten zoveel wij kunnen,’ zei Aragorn. ‘Morgen moeten we weer overdag reizen. Als het weer niet opnieuw verandert en ons bedriegt, zullen we een goede kans maken om erdoor te glippen, onzichtbaar voor ogen op de oostelijke oever. Maar vannacht moeten er twee samen om beurten de wacht houden; drie uur slapen en één op wacht.’

Het ergste dat er die nacht gebeurde, was een kort buitje motregen een uur voor zonsopgang. Toen het helemaal licht was geworden gingen ze op weg. De mist begon al op te trekken. Ze bleven zo dicht mogelijk bij de westelijke oever en konden de vage contouren van de lage rotsen steeds hoger zien oprijzen; schimmige wanden die in de voortsnellende rivier stonden. Halverwege de ochtend kwamen de wolken lager te hangen en begon het zwaar te regenen. Zij trokken de dekhuiden over hun boten om te voorkomen dat ze zouden vollopen en dreven verder; voor en rondom hen was weinig te zien door de grijze neervallende gordijnen.

De regen duurde echter niet lang. Langzaam werd de hemel boven hen lichter en toen brak het wolkendek plotseling, en de gerafelde randen dreven naar het noorden de Rivier op. De nevels en mist waren verdwenen. Voor de reizigers lag een breed ravijn met grote rotsachtige wanden waar zich, op plateaus en in nauwe spleten, een paar misvormde bomen aan vastklampten. Het kanaal werd nauwer en de Rivier sneller. Nu voeren ze met een snelheid die stoppen of keren vrijwel uitsloot, wat ze ook mochten tegenkomen. Boven hen was een streep bleekblauwe hemel, rondom hen de donkere overhuifde Rivier, en voor hen, zwart, de zon buitensluitend, de heuvels aan de Emyn Muil, waarin geen opening te zien was.

Toen Frodo voor zich uit tuurde, zag hij in de verte twee grote rotsen naderen; het leken wel grote pinakels of zuilen van steen. Hoog, steil en dreigend stonden ze aan weerskanten van de stroom. Ertussenin verscheen een kleine spleet, en de Rivier joeg de boten eropaf.

‘Ziedaar de Argonath, de Pilaren van de Koningen!’ riep Aragorn.

‘We zullen ze gauw passeren. Houd de boten in één lijn en zo ver mogelijk van elkaar! En blijf in het midden van de stroom!’

Toen Frodo ernaartoe werd gevoerd, rezen de grote pilaren als torens voor hem op. Reuzen schenen het hem toe, enorme grijze gedaanten, stil maar dreigend. Toen zag hij dat ze inderdaad gevormd en bewerkt waren; ze waren door de vroegere kunstvaardigheid en macht gewrocht en nog altijd, ondanks de zonneschijn en regens van vergeten jaren, bezaten ze de machtige gelijkenis waarnaar zij waren uitgehouwen. Op grote voetstukken die hun grondvesten in het diepe water hadden, stonden twee grote koningen van steen: nog altijd met onduidelijke ogen en gerimpelde voorhoofden naar het noorden te kijken. De linkerhand van elk was met naar buiten gekeerde palm opgeheven in een waarschuwend gebaar; in elke rechterhand was een bijl; op elk hoofd stonden een verweerde helm en kroon. Zij bezaten nog grote macht en majesteit, de zwijgende bewakers van een sinds lang verdwenen koninkrijk. Ontzag en angst kwamen over Frodo en hij kromp ineen, terwijl hij de ogen sloot en niet omhoog durfde te kijken toen de boot naderde. Zelfs Boromir boog het hoofd toen de boten voorbijwarrelden, broos en kortstondig als kleine bladeren, onder de eeuwige schaduw van de schildwachten van Númenor. Zo voeren ze de donkere kloof van de Poorten binnen.

Steil rezen de verschrikkelijke rotswanden aan weerskanten tot onvermoede hoogten op. De vage hemel was ver weg. De zwarte wateren brulden en echoden, en de wind gierde over hen heen. Frodo, die op zijn knieën lag, hoorde Sam voorin mompelen en steunen: ‘Wat een oord! Wat een verschrikkelijk oord! Als ik deze boot uit kom, zal ik mijn tenen niet eens meer in een plas steken, laat staan in een rivier!’

‘Wees niet bang!’ zei een vreemde stem achter hen. Frodo draaide zich om en zag Stapper, en toch ook weer niet Stapper, want de verweerde Doler was er niet langer. In het achterschip zat Aragorn, zoon van Arathorn, trots en rechtop, de boot met behendige slagen sturend; zijn kap was achterovergeworpen en zijn donkere haar wapperde in de wind; een licht scheen in zijn ogen: een koning die uit ballingschap naar zijn eigen land terugkeerde.

‘Vrees niet!’ zei hij. ‘Lang heb ik ernaar verlangd om de beelden van Isildur en Anárion, mijn voorvaderen, te aanschouwen. Onder hun schaduw heeft Elessar, de Elfensteen-zoon van Arathorn van het Huis Valandil, Isildurs zoon, erfgenaam van Elendil, niets te vrezen.’

Toen doofde het licht in zijn ogen en hij sprak tot zichzelf: ‘Ik wilde dat Gandalf hier was! Hoe verlangt mijn hart naar Minas Anor en de muren van mijn eigen stad. Maar waarheen zal ik nu gaan?’

De kloof was lang en donker en vervuld van het geluid van de wind en ruisend water en weergalmende steen. Zij boog enigszins naar het westen af, zodat aanvankelijk alles voor hen donker was; maar weldra zag Frodo een hoge lichtspleet voor zich, die voortdurend groter werd. Hij kwam snel dichterbij en ineens schoten de boten erdoorheen, het volle heldere licht in.

De zon, die haar hoogste punt allang had bereikt, straalde aan een winderige hemel. De opgesloten wateren stroomden uit in een lang ovaal meer, het lichte Nen Hithoel, omzoomd door steile grijze heuvels, waarvan de hellingen met bomen waren begroeid, hoewel hun toppen kaal waren en koud in het zonlicht glinsterden. Aan het zuidelijke uiteinde verrezen drie pieken. De middelste stond iets meer naar voren dan de andere en los ervan; een eiland in de wateren, waar de stromende rivier bleek glinsterende armen omheen sloeg. Van ver, maar laag, kwam op de wind een brullend geluid aangewaaid als het rollen van donder op grote afstand.

‘Zie de Tol Brandir!’ zei Aragorn naar het zuiden wijzend naar de hoge piek. ‘Links staat de Amon Lhaw, en rechts is de Amon Hen, de Heuvels van het Gehoor en het Gezicht. Ten tijde van de grote koningen stonden er hoge zetels op, en werd er wacht op gehouden. Maar men zegt dat mens noch dier ooit een voet op de Tol Brandir heeft gezet. Voor de avondschemer valt, zullen wij hen bereiken. Ik hoor de oneindige stem van Rauros roepen.’

Het Gezelschap rustte nu enige tijd en liet zich op de stroom die dwars door het meer liep, naar het zuiden meedrijven. Ze aten wat, en toen namen ze hun peddels weer op en spoedden zich verder. Schaduw viel over de hellingen van de westelijke heuvels en de zon werd rond en rood. Hier en daar was al een nevelige ster te zien. De drie toppen rezen voor hen op, in de schemering vervagend. De Rauros brulde met luide stem. De nacht was al over de stromende wateren gevallen toen de reizigers ten slotte de schaduw van de heuvels bereikten.

De tiende dag van hun reis was voorbij. Wilderland lag achter hen. Ze konden niet verdergaan zonder te kiezen tussen de oostelijke en de westelijke weg. De laatste etappe van de queeste lag voor hen.

X. Het Gezelschap valt uiteen

Aragorn leidde hen naar de rechterarm van de Rivier. Hier aan de westkant, onder de schaduw van de Tol Brandir, liep een groen grasveld van de voet van de Amon Hen naar het water. Daarachter glooiden de eerste hellingen van de heuvel, begroeid met bomen, en rijen bomen stonden ook in westelijke richting langs de gebogen stranden van het meer. Er klaterde een kleine bron die het gras rondom besproeide.

‘Hier zullen we vanavond rusten,’ zei Aragorn. ‘Dit is het grasveld van Parth Galen: een mooie plek in de zomerdagen van weleer. Laat ons hopen dat het kwaad nog niet tot hier is doorgedrongen.’

Ze trokken hun boten op de groene oever en sloegen hun kamp ernaast op. Ze zetten een wacht uit, maar zagen of hoorden niets van hun vijanden. Als Gollem erin was geslaagd hen te volgen, liet hij zich horen noch zien. Niettemin begon Aragorn onrustig te worden toen de nacht verliep; hij woelde of schrok vaak wakker in zijn slaap. Heel in de vroegte stond hij op en ging bij Frodo zitten, wiens beurt het was om de wacht te houden.

‘Waarom ben je wakker?’ vroeg Frodo. ‘Het is niet jouw wacht.’

‘Dat weet ik,’ antwoordde Aragorn, ‘maar een schaduw en een dreiging zijn in mijn slaap gegroeid. Je zou er goed aan doen je zwaard te trekken.’

‘Waarom?’ vroeg Frodo. ‘Zijn er vijanden in de buurt?’

‘Laat eens kijken wat Prik vertoont,’ antwoordde Aragorn.

Daarop trok Frodo het elfenzwaard uit de schede. Tot zijn ontsteltenis glansden de randen vaag in de nacht. ‘Orks’, zei hij. ‘Niet erg dichtbij, maar toch te dichtbij, lijkt me.’

‘Daar was ik al bang voor,’ zei Aragorn. ‘Maar misschien zitten ze niet aan deze kant van de Rivier. Het licht van Prik is flauw en heeft misschien niets anders te betekenen dan dat spionnen van Mordor op de heuvels van de Amon Lhaw zwerven. Ik heb nog nooit eerder gehoord van orks op de Amon Hen. Maar wie weet wat er in deze boze tijden gebeurt, nu Minas Tirith de overgangen over de Anduin niet langer vast in handen heeft. We moeten morgen voorzichtig zijn.’

De dag brak aan met vuur en rook. Laag in het oosten waren zwarte wolkenstrepen als de rook van een zware brand. De opgaande zon bescheen ze vanonderen met bruinrode vlammen, maar weldra klom zij in een heldere hemel boven hen uit. De top van de Tol Brandir was bedekt met goud. Frodo keek naar het oosten en staarde naar het hoge eiland. De flanken rezen loodrecht uit het stromende water op. Hoog boven de hoge rotswanden waren steile hellingen waarop bomen klommen, de ene kruin boven de andere uitstekend; en daarboven waren weer grijze ontoegankelijke rotswanden, gekroond met een grote stenen spits. Vele vogels cirkelden eromheen, maar van andere levende wezens was geen teken te zien. Toen ze hadden gegeten, riep Aragorn de Reisgenoten bijeen.

‘De dag is ten slotte aangebroken,’ zei hij, ‘de dag van de keuze, die we lang hebben uitgesteld. Wat zal er nu van ons Gezelschap worden, dat zo ver in kameraadschap heeft gereisd? Zullen wij met Boromir naar het westen gaan, de oorlogen van Gondor tegemoet; of naar het oosten afslaan naar de Angst en de Schaduw; of zullen we ons bondgenootschap verbreken en her en der gaan naar ieders verkiezing? Wat we ook doen, we moeten het vlug doen. We kunnen hier niet lang blijven. Wij weten dat de Vijand op de oostelijke oever is, maar ik ben bang dat de orks misschien al aan deze kant van het water zijn.’

Er viel een lange stilte waarin niemand sprak of zich verroerde.

‘Welnu, Frodo,’ zei Aragorn ten slotte. ‘Ik vrees dat de last op jouw schouders wordt gelegd. Jij bent de Drager die door de Raad is aangewezen. Jij alleen kunt je eigen weg kiezen. Hierin kan ik je geen raad geven. Ik ben Gandalf niet, en hoewel ik heb geprobeerd zijn rol over te nemen, weet ik niet wat hij in dit uur van plan was of hoopte, zo hij een plan had. Het waarschijnlijkste is dat als hij nu hier was, de keus toch aan jou zou zijn. Dat is je lot.’

Frodo antwoordde niet meteen. Toen zei hij langzaam: ‘Ik weet dat haast geboden is, maar toch kan ik niet kiezen. De last is zwaar. Geef me nog een uur langer, dan zal ik spreken. Laat mij alleen zijn.’

Aragorn keek hem met vriendelijk medelijden aan. ‘Goed dan, Frodo, zoon van Drogo,’ zei hij. ‘Je zult een uur hebben, en je zult alleen zijn. We zullen hier een tijdje blijven. Maar dwaal niet ver weg, of buiten gehoorsafstand.’

Frodo bleef een ogenblik met gebogen hoofd zitten. Sam, die zijn meester met grote bezorgdheid had gadegeslagen, schudde zijn hoofd en mompelde: ‘Het is zo klaar als een klontje, maar het helpt niets of Sam nu zijn duit in het zakje doet.’

Even later stond Frodo op en liep weg; en Sam zag dat, terwijl de anderen zich beheersten en niet naar hem keken, de ogen van Boromir Frodo gespannen volgden tot hij tussen de bomen aan de voet van de Amon Hen verdween.

Nadat hij eerst doelloos in het bos had rondgedwaald, merkte Frodo dat zijn voeten hem de helling van de heuvel op deden gaan. Hij kwam bij een pad: de brokkelige overblijfselen van een weg uit het verre verleden. Op steile plaatsen waren stenen treden uitgehakt, maar die zaten nu vol scheuren en waren uitgesleten, en gebarsten door de wortels van bomen. Hij klom een tijdje zonder dat het hem kon schelen waar hij ging, tot hij bij een grasachtige plek kwam. Eromheen groeiden rowanbomen en in het midden lag een grote platte steen. Het kleine hooggelegen grasveld lag naar het oosten open en baadde in het vroege zonlicht. Frodo bleef staan en keek uit over de Rivier, ver beneden hem, naar de Tol Brandir en de vogels die in een grote afgrond van lucht tussen hem en het onbetreden eiland cirkelden. De stem van de Rauros was een machtig gebulder, vermengd met een zwaar kloppend gebons.

Hij ging op de steen zitten en legde zijn kin in zijn handen; hij staarde naar het oosten, maar zijn ogen zagen maar weinig. Alles wat er gebeurd was sinds Bilbo de Gouw had verlaten, ging door zijn geest, en hij dacht na over alles wat hij zich van Gandalfs woorden kon herinneren. De tijd verliep, maar hij was nog geen stap dichter bij een keus gekomen.

Plotseling schrok hij uit zijn gedachten op: hij kreeg het vreemde gevoel dat er iets achter hem was, dat onvriendelijke ogen hem begluurden. Hij sprong overeind en draaide zich om, maar het enige dat hij tot zijn verrassing zag, was Boromir, en zijn gezicht stond vriendelijk en hij glimlachte.

‘Ik maakte me zorgen om je, Frodo,’ zei hij, naar voren komend. ‘Als Aragorn gelijk heeft en er orks in de buurt zijn, behoort geen van ons alleen rond te dwalen, en jij het minst van allen; er hangt zoveel van jou af. En mijn hart is ook bezwaard. Mag ik hier blijven en een poosje met je praten, nu ik je heb gevonden? Het zou mij geruststellen. Wanneer er zovelen bijeen zijn, wordt ieder gesprek een eindeloos debat. Maar twee kunnen wellicht samen wijsheid vinden.’

‘Je bent vriendelijk,’ antwoordde Frodo, ‘maar ik denk niet dat een gesprek mij zal helpen. Want ik weet wat mij te doen staat, maar ik ben bang om het te doen, Boromir; bang!’

Boromir bleef zwijgend staan. De Rauros brulde eindeloos door. De wind fluisterde in de takken van de bomen. Frodo huiverde.

Plotseling kwam Boromir naast hem zitten. ‘Ben je er zeker van dat je niet onnodig lijdt?’ vroeg hij. ‘Ik wil je helpen. Je hebt raad nodig bij je moeilijke keus. Wil je de mijne niet aannemen?’

‘Ik denk dat ik al weet welke raad je mij zou geven, Boromir,’ zei Frodo. ‘En deze zou wijs schijnen, ware het niet dat mijn hart mij waarschuwt.’

‘Waarschuwt? Waarschuwt, waarvoor?’ vroeg Boromir scherp.

‘Voor oponthoud. Voor de weg die gemakkelijker lijkt. Voor het weigeren van de last die op mij is gelegd. En om – welnu, als het dan gezegd moet worden – niet op de kracht en waarheidslievendheid van mensen te vertrouwen.’

‘Toch heeft die kracht je lange tijd in je kleine, verre land beschermd, hoewel je het niet wist.’

‘Ik twijfel niet aan de moed van je volk. Maar de wereld is aan het veranderen. De muren van Minas Tirith mogen dan sterk zijn, ze zijn niet sterk genoeg. Als ze het niet houden, wat dan?’

‘Wij zullen dapper in de slag sneuvelen. Toch is er nog hoop op dat ze niet zullen bezwijken.’

‘Geen hoop zolang de Ring er is,’ zei Frodo.

‘Ah, de Ring,’ zei Boromir, terwijl zijn ogen oplichtten. ‘De Ring! Is het geen vreemd lot dat wij zoveel angst en twijfel moeten doorstaan omwille van zo’n klein voorwerp? Zo’n klein ding! En ik heb hem slechts één ogenblik in het Huis van Elrond gezien. Zou ik hem niet nóg eens kunnen zien?’

Frodo keek op. Zijn hart verkilde plotseling. Hij zag de vreemde glans in Boromirs ogen, maar zijn gezicht was nog goedmoedig en vriendelijk. ‘Het is het beste dat hij verborgen blijft,’ zei hij.

‘Zoals je wilt. Het kan mij niet schelen,’ zei Boromir. ‘Maar ik mag er niet eens over spreken? Want jij schijnt alleen te denken aan de macht die hij zou hebben in de handen van de Vijand; aan het kwade gebruik dat ervan kan worden gemaakt, maar niet aan het goede. De wereld is aan het veranderen, zeg je. Minas Tirith zal vallen als de Ring blijft bestaan. Maar waarom? Jazeker, als de Vijand de Ring zou bezitten. Maar waarom als wij hem hebben?’

‘Heb je de Vergadering van de Raad dan niet bijgewoond?’ vroeg Frodo. ‘Omdat wij hem niet kunnen gebruiken en hij datgene wat ermee verricht wordt ten kwade keert.’

Boromir stond op en liep ongeduldig heen en weer. ‘Dus je gaat verder,’ riep hij uit. ‘Gandalf, Elrond – al die lieden hebben je geleerd dat te zeggen. Misschien hebben ze van hun standpunt uit gelijk. Al die elfen en half-elfen en tovenaars – misschien zou het hun ondergang betekenen. Maar toch vraag ik me vaak af of ze wijs zijn en niet alleen maar bang. Maar ieder heeft zijn eigen aard. Trouwhartige mensen laten zich niet corrumperen. Wij in Minas Tirith zijn onvervaard gebleven in lange jaren van beproeving. Wij verlangen niet de macht van de tovenaarvorsten, alleen de kracht om onszelf te verdedigen; kracht voor een goede zaak. En zie! In onze nood brengt het toeval de Ring van Macht aan het licht. Het is een geschenk, zeg ik; een geschenk voor de vijanden van Mordor. Het is dwaasheid hem niet te gebruiken, de macht van de Vijand tegen hem te gebruiken. De onbevreesden, de meedogenlozen, zij alleen zullen de overwinning behalen. Wat zou een strijder in dit uur niet kunnen doen, een grote leider? Wat zou Aragorn niet kunnen doen? Of als hij weigert, waarom niet Boromir? De Ring zou mij de macht van het Bevel geven. Ik zou de vijanden uit Mordor verjagen, en alle mensen zouden zich onder mijn banier scharen!’

Boromir liep heen en weer, steeds luider sprekend. Hij scheen Frodo bijna vergeten te zijn, terwijl hij sprak over muren en wapenen en het aanwerven van manschappen; en hij stelde plannen op voor grote bondgenootschappen en glorieuze overwinningen die hij zou behalen; en hij wierp Mordor omver, en werd zelf een machtige koning, welwillend en wijs. Plotseling zweeg hij en zwaaide met zijn armen.

‘En zij zeggen ons dat we hem moeten wegwerpen!’ riep hij uit. ‘Ik zeg niet vernietig hem. Dat zou goed zijn als er redelijkerwijs enige hoop bestond om dat te doen. Maar dat is niet het geval. Het enige plan dat ons wordt voorgesteld is dat een halfling blindelings Mordor binnen moet trekken en de Vijand alle kans geven om hem zelf terug te nemen. Dwaasheid! Dat zie je toch zeker wel in, mijn vriend,’ zei hij, zich plotseling weer tot Frodo wendend. ‘Jij zegt dat je bang bent. Als dat zo is, behoren de dappersten je te verontschuldigen. Maar is het eigenlijk niet je gezonde verstand dat in opstand komt?’

‘Nee, ik ben bang,’ zei Frodo. ‘Gewoon bang. Maar ik ben blij dat ik je zo voluit heb horen spreken. Er is nu meer klaarheid in mijn geest.’

‘Dus je gaat mee naar Minas Tirith?’ riep Boromir uit. Zijn ogen straalden en hij keek verlangend.

‘Je begrijpt me verkeerd,’ zei Frodo.

‘Maar je gaat mee, voor een korte tijd tenminste?’ drong Boromir aan. ‘Mijn stad is nu niet ver weg; en vandaar is het weinig verder naar Mordor dan van hieruit. We hebben lang in de wildernis vertoefd, en je hebt nieuws nodig omtrent de bewegingen van de Vijand voor je een besluit neemt. Ga met mij mee, Frodo,’ zei hij. ‘Je hebt rust nodig voor je waagstuk, als je dan met alle geweld moet gaan.’ Hij legde zijn hand vriendelijk op de schouder van de hobbit, maar Frodo voelde dat zijn hand van onderdrukte opwinding trilde. Hij ging vlug achteruit en keek de grote man verontrust aan: bijna twee keer zo groot en vele keren sterker dan hij.

‘Waarom ben je zo onvriendelijk?’ vroeg Boromir. ‘Ik ben een trouwhartig mens, geen dief of bedrieger. Ik heb je Ring nodig, dat weet je nu; maar ik geef je mijn erewoord dat ik geen verlangen koester hem te houden. Wil je mij mijn plan dan ten minste niet laten proberen? Mij de Ring lenen?’

‘Nee! Nee!’ riep Frodo uit. ‘De Raad heeft mij bevolen hem te dragen.’

‘Het is door onze eigen dwaasheid dat de Vijand ons zal verslaan,’ riep Boromir uit. ‘Het maakt me nijdig! Dwaas! Koppige dwaas! Met open ogen de dood in gaan en onze zaak ruïneren. Als er stervelingen zijn die de Ring kunnen opeisen, dan zijn het de mensen van Númenor en niet de halflingen. Jij bent er ook maar bij toeval aan gekomen. Hij had net zo goed van mij kunnen zijn. Hij behoort van mij te zijn. Geef hem aan mij!’

Frodo gaf geen antwoord, maar deinsde achteruit tot de grote platte steen tussen hen in stond. ‘Kom, kom, vriend!’ zei Boromir op zachtere toon. ‘Waarom ontdoe je je er niet van? Waarom bevrijd je je niet van je twijfel en je angst? Je kunt mij de schuld geven als je wilt. Je kunt zeggen dat ik te sterk was en hem mij met geweld heb toegeëigend. Want ik ben te sterk voor je, halfling,’ riep hij uit, en plotseling sprong hij over de steen op Frodo af. Zijn mooie, aardige gezicht was afzichtelijk veranderd; een woedend vuur bliksemde in zijn ogen.

Frodo sprong opzij en zorgde ervoor dat de steen weer tussen hen in kwam. Hij kon maar één ding doen: bevend haalde hij de Ring en de ketting tevoorschijn en schoof hem vlug om zijn vinger, op hetzelfde ogenblik dat Boromir opnieuw op hem afsprong. De man snakte naar adem, keek een ogenblik stomverbaasd en liep toen wild in het rond, overal tussen de rotsen en de bomen zoekend.

‘Ellendige bedrieger!’ schreeuwde hij. ‘Wee als ik je te pakken krijg! Nu zie ik wat je van plan bent. Je zult de Ring naar Sauron brengen en ons allemaal verkopen. Je hebt alleen je kans afgewacht om ons in de steek te laten. Vervloekt, moge de dood en het donker al jullie halflingen halen.’ Toen bleef hij met zijn voet achter een steen haken, viel languit en bleef op zijn gezicht liggen. Een tijdje lag hij roerloos alsof zijn eigen vloek hem had getroffen; toen, plotseling, barstte hij in tranen uit.

Hij stond op en wreef met de hand over de ogen, zijn tranen afvegend. ‘Wat heb ik gezegd?’ riep hij uit. ‘Wat heb ik gedaan? Frodo! Frodo!’ riep hij. ‘Kom terug! Het was een vlaag van waanzin, maar die is nu voorbij. Kom terug!’

Er kwam geen antwoord. Frodo hoorde zijn kreten niet eens. Hij was al ver weg, blindelings het pad naar de heuveltop opspringend. Angst en smart grepen hem aan toen hij in gedachten het waanzinnige bezeten gezicht van Boromir met de brandende ogen zag.

Weldra kwam hij alleen op de top van de Amon Hen en bleef staan, naar adem snakkend. Hij zag als door een mist een brede vlakke cirkel, geplaveid met enorme tegels en omgeven door een verbrokkelend kanteel; en in het midden, op vier gebeeldhouwde zuilen, stond een hoge zetel die via een trap met vele treden kon worden bereikt. Hij beklom ze en ging op de oude stoel zitten, zich als een verdwaald kind voelend dat op de troon van bergkoningen was geklommen.

Eerst kon hij weinig zien. Hij scheen in een wereld van mist te vertoeven waar slechts schaduwen waren: hij had de Ring om. Toen trok de mist hier en daar op en hij kreeg vele visioenen: klein en helder alsof ze zich onder zijn ogen op een tafel afspeelden, maar toch ver weg. Er was geen geluid, alleen heldere levende beelden. De wereld scheen te zijn gekrompen en stil te zijn geworden. Hij zat op de Troon van het Gezicht, op de Amon Hen, de Heuvel van het Oog van de mensen van Númenor. In het oosten zag hij de uitgestrekte, nog nooit in kaart gebrachte landen, naamloze vlakten en onbetreden bossen. Hij keek naar het noorden, en de Grote Rivier lag als een lint onder hem, en de Nevelbergen leken klein en hard als gebroken tanden. Hij keek naar het westen en zag de brede weilanden van Rohan; en Orthanc, de pinakel van Isengard, als een zwarte piek. Hij keek naar het zuiden en vlak onder zijn voeten kromde de Grote Rivier zich als een omslaande golf en stortte zich over de watervallen van Rauros in een schuimende diepte; een glinsterende regenboog speelde boven de nevel. En hij zag de Ethir Anduin, de machtige delta van de Rivier, en myriaden zeevogels, die als wit stof in de zon wervelden, en onder hen een groen met zilveren zee, eindeloos rimpelend.

Maar waar hij ook keek, zag hij de tekenen van oorlog. De Nevelbergen leken krioelende mierenhopen: Orks kwamen uit duizenden holen tevoorschijn. Onder de takken van het Demsterwold woedde een strijd op leven en dood tussen elfen, mensen en wrede dieren. Het land van de Beornings stond in brand; een wolk hing over Moria; rook steeg op aan de grenzen van Lórien.

Ruiters galoppeerden over het gras van Rohan; wolven kwamen bij duizenden uit Isengard. Uit de havens van Harad zetten oorlogsschepen koers naar zee; en uit het oosten kwam een eindeloze stoet mensen: zwaardvechters, speerdragers, boogschutters op paarden, wagens van opperhoofden en volgeladen huifkarren. De hele macht van de Zwarte Vorst was in beweging. Daarna keerde hij zich weer naar het zuiden en zag Minas Tirith. Het scheen ver weg, en mooi: met witte muren, veel torens, trots en schoon op de heuvel; tussen de kantelen schitterde staal en van de torentjes wapperden vrolijk vele banieren. Hoop sprong in zijn hart op. Maar tegen Minas Tirith tekende zich nog een fort af, groter en sterker. Vandaar werd zijn blik onwillekeurig naar het oosten getrokken. Hij ging langs de ingestorte bruggen van Osgiliath, de grijnzende poorten van Minas Morgul, en de Spookbergen, en keek naar Gorgoroth, de vallei van verschrikking in het land Mordor. Duisternis lag daar onder de zon. Vuur gloeide te midden van de rook. De Doemberg spuwde vuur en een grote stank steeg op. Toen, ten slotte, werd zijn blik vastgehouden: muur na muur, kanteel na kanteel, zwart, onmetelijk sterk, berg van ijzer, poort van staal, toren van adamant, zag hij het: de Barad-dûr, het Fort van Sauron. Hij verloor alle hoop.

En plotseling voelde hij het Oog. Er was een oog in de Donkere Toren, dat niet sliep. Hij wist dat het zijn blik gewaar was geworden. Er was daar een felle begerige wil. Die sprong op hem af; hij kon hem bijna voelen als een vinger die hem zocht. Weldra zou die precies vaststellen waar hij was. Hij roerde de Amon Lhaw aan. Hij wierp een blik op de Tol Brandir – hij liet zich van zijn zetel vallen, kruipend, zijn hoofd met zijn grijze kap bedekkend.

Hij hoorde zichzelf uitroepen: Nooit, nooit! Of was het Jazeker, ik kom – ik kom naar je toe? Hij wist het niet. Toen, als een flits van een ander machtig punt, kwam er nog een gedachte bij hem op: Doe hem af! Doe hem af! Doe de Ring af!

De twee machten streden in hem. Een ogenblik, volmaakt in evenwicht tussen hun doorborende punten, kronkelde hij, gekweld. Plotseling was hij zich weer van zichzelf bewust. Frodo, de Stem noch het Oog, vrij om te kiezen, maar met nog maar één ogenblik om het te doen. Hij nam de Ring van zijn vinger. Hij knielde in helder zonlicht voor de hoge zetel. Een zwarte schaduw scheen als een arm over hem heen te gaan; ze miste de Amon Hen, zocht tastend naar het westen, en vervaagde. Toen werd de hele hemel weer helder en blauw en vogels zongen in iedere boom.

Frodo stond op. Een grote moeheid overviel hem, maar zijn wil was onwrikbaar en zijn hart lichter. Hij sprak hardop bij zichzelf: ‘Ik zal nu doen wat ik moet doen,’ zei hij. ‘Dit is in elk geval duidelijk: het kwaad van de Ring is al werkzaam, zelfs in het Gezelschap, en de Ring moet hen verlaten voor hij nog meer kwaad aanricht. Ik zal alleen gaan. Sommigen kan ik niet vertrouwen, en degenen die ik wel vertrouw zijn mij te dierbaar: die arme ouwe Sam, en Merijn en Pepijn. En ook Stapper; zijn hart verlangt naar Minas Tirith, en hij zal daar nodig zijn nu Boromir tot kwaad is vervallen. Ik zal alleen gaan. Meteen.’

Hij ging vlug het pad af en kwam terug op het grasveld waar Boromir hem had aangetroffen. Toen bleef hij staan om te luisteren. Hij meende dat hij kreten en geroep uit de bossen bij de oever beneden kon horen.

‘Ze zullen mij aan het zoeken zijn,’ zei hij. ‘Ik vraag me af hoelang ik weg ben geweest. Uren, denk ik.’ Hij aarzelde. ‘Wat moet ik doen?’ mompelde hij. ‘Als ik nu niet ga, zal ik nooit gaan. Ik zal niet nog eens de kans krijgen. Ik vind het erg om hen te verlaten, en dan zo zonder enige verklaring. Maar ik weet zeker dat ze het zullen begrijpen. Sam in ieder geval. En wat kan ik anders doen?’

Langzaam haalde hij de Ring opnieuw tevoorschijn en deed hem weer om zijn vinger. Hij verdween en ging de heuvel af, met minder gerucht dan het geritsel van de wind.

De anderen bleven lang bij de rivieroever. Een tijdje hadden zij gezwegen en rusteloos heen en weer gelopen; maar nu zaten ze in een kring te praten. Nu en dan probeerden ze over andere dingen te spreken, over hun lange weg en vele avonturen; ze stelden Aragorn vragen over het rijk van Gondor en zijn oude geschiedenis, en de overblijfselen van de grote werken die er nog in dit vreemde grensgebied van de Emyn Muil te zien waren; de stenen koningen en de zetels Lhaw en Hen, en de grote Trap naast de Waterval van Rauros. Maar telkens weer dwaalden hun gedachten en woorden af naar Frodo en de Ring. Wat zou Frodo besluiten? Waarom aarzelde hij?

‘Hij overlegt, denk ik, welke gedragslijn de wanhopigste is,’ zei Aragorn. ‘En niet ten onrechte. Het is nu hopelozer dan ooit voor de Reisgenoten om naar het oosten te gaan, nu Gollem ons heeft gevolgd, en we moeten vrezen dat het geheim van onze reis al is verraden. Maar Minas Tirith is niet dichter bij het Vuur en de Vernietiging van de Last.

We zullen daar misschien een tijdje blijven en dapper stand houden; maar Heer Denethor en al zijn manschappen kunnen niet verwachten dat ze zullen bereiken wat zelfs Elrond voor onmogelijk verklaarde: óf de Last geheim te houden, óf de volle macht van de Vijand af te weren wanneer hij komt om haar te veroveren. Welke uitweg zou iemand van ons in Frodo’s plaats kiezen? Ik weet het niet. Nu missen wij Gandalf waarlijk het allermeest.’

‘Ons verlies is smartelijk,’ zei Legolas. ‘Toch moeten wij ons besluit nemen zonder zijn hulp. Waarom kunnen wij geen besluit nemen, en Frodo op die manier helpen? Laten we hem terugroepen en dan stemmen! Ik zou voor Minas Tirith stemmen.’

‘En ik ook,’ zei Gimli. ‘Wij zijn natuurlijk alleen maar gestuurd om de Drager op zijn weg te helpen, en hoeven niet verder te gaan dan wij willen; en geen van ons is onder ede of bevel om de Doemberg te vinden. Moeilijk was mijn afscheid van Lothlórien. Toch ben ik zover meegegaan, en ik zeg dit: nu we voor onze laatste keus staan, is het mij duidelijk dat ik Frodo niet kan verlaten. Ik zou Minas Tirith kiezen, maar als hij dat niet doet, zal ik hem volgen.’

‘En ik zal ook met hem meegaan,’ zei Legolas. ‘Het zou trouweloos zijn, hem nu vaarwel te zeggen.’

‘Het zou inderdaad verraad zijn als we hem allemaal in de steek lieten,’ zei Aragorn. ‘Maar als hij oostwaarts gaat, behoeven niet allen met hem mee te gaan; en ik geloof ook niet dat allen dat zouden moeten doen. Die onderneming is hopeloos; evenzeer voor acht als voor drie, of twee, of één alleen. Als je mij zou laten kiezen, zou ik drie metgezellen aanwijzen: Sam, die het anders niet zou kunnen verdragen; Gimli en ikzelf. Boromir zal naar zijn eigen stad terugkeren, waar zijn vader en zijn volk hem nodig hebben; de anderen moeten met hem meegaan, of in elk geval Meriadoc en Peregrijn, als Legolas ons niet wil verlaten.’

‘Daar komt niets van in!’ riep Merijn uit. ‘Wij kunnen Frodo niet in de steek laten! Pepijn en ik zijn altijd van plan geweest overal te gaan waar hij ging, en dat zijn we nog. Maar we beseften niet wat het zou betekenen. Het scheen heel anders zo ver weg, in de Gouw of in Rivendel. Het zou gekkenwerk en wreed zijn om Frodo naar Mordor te laten gaan. Waarom kunnen we hem niet tegenhouden?’

‘We moeten hem tegenhouden,’ zei Pepijn. ‘En daar maakt hij zich ongetwijfeld zorgen over. Hij weet dat we het er niet mee eens zullen zijn dat hij naar het oosten gaat. En hij vindt het niet prettig om iemand te vragen met hem mee te gaan, de arme kerel. Stel je voor; in je eentje naar Mordor gaan!’ Pepijn huiverde. ‘Maar de brave dwaze ouwe hobbit, hij moet toch weten dat hij het niet hoeft te vragen. Hij behoorde toch weten dat we hem niet in de steek zullen laten als we hem niet kunnen tegenhouden.’

‘Neem me niet kwalijk,’ zei Sam. ‘Ik geloof dat u mijn meester niet helemaal begrijpt. Hij aarzelt niet welke weg hij moet gaan. Natuurlijk niet! Wat heeft Minas Tirith nou voor nut? Voor hem bedoel ik, verexcuseer, meester Boromir,’ voegde hij eraan toe en draaide zich om. Pas op dat ogenblik ontdekten ze dat Boromir, die eerst zwijgend aan de buitenkant van de kring had gezeten, er niet meer was.

‘Waar is hij nou heen gegaan?’ riep Sam verontrust uit. ‘Als je ’t mij vraagt heeft-ie de laatste tijd nogal vreemd gedaan. Maar in ieder geval is dit niet zijn zaak. Hij is op weg naar huis, zoals hij altijd al heeft gezegd, en ik neem het hem niet kwalijk. Maar meneer Frodo, die weet dat hij de Doemspleten moet vinden als hij kan. Maar hij is bang. Nu het zover is, is hij eenvoudig doodsbang. Daar zit hem de kneep. Natuurlijk heeft hij een beetje oefening gehad, zogezegd – dat hebben we trouwens allemaal – sinds we van huis zijn gegaan; anders zou-ie zo bang zijn dat-ie de Ring eenvoudig in de Rivier zou gooien en de benen zou nemen. Maar hij is nog te bang om op weg te gaan. En hij maakt zich ook geen zorgen om ons: of we al dan niet met hem meegaan. Hij weet dat we dat van plan zijn. En dat zit hem ook dwars. Als-ie zichzelf opjut om te gaan, zal-ie alleen willen gaan. Wat ik je brom! We zullen wat te stellen krijgen als hij terugkomt. Want hij zal zich opjutten, zo zeker als zijn naam Balings is.’

‘Ik geloof dat je verstandiger praat dan een van ons, Sam,’ zei Aragorn. ‘En wat zullen we doen als je gelijk blijkt te hebben?’

‘Hem tegenhouden! Hem niet laten gaan!’ riep Pepijn.

‘Ik weet het niet,’ zei Aragorn. ‘Hij is de Drager en het noodlot van de Last rust op hem. Ik geloof dat het niet aan ons is om hem in een of andere richting te dwingen. En ik geloof ook niet dat wij daarin zouden slagen, als we het probeerden. Er zijn andere krachten aan het werk die veel sterker zijn.’

‘Nu, ik wou dat Frodo zich zou “opjutten” en terugkomen, zodat we weten waar we aan toe zijn,’ zei Pepijn. ‘Dit wachten is vreselijk! De tijd is toch zeker om?’

‘Ja,’ zei Aragorn. ‘Het uur is allang om. De ochtend loopt ten einde. We moeten hem roepen.’

Op dat ogenblik verscheen Boromir weer. Hij kwam uit het bos en liep zwijgend naar hen toe. Zijn gezicht zag er somber en droevig uit. Hij bleef staan alsof hij hen die aanwezig waren telde, en ging toen een eind van hen af zitten met zijn ogen op de grond gericht. ‘Waar ben je geweest, Boromir?’ vroeg Aragorn. ‘Heb je Frodo gezien?’

Boromir aarzelde een seconde. ‘Ja en nee,’ zei hij langzaam. ‘Ja: ik heb hem ergens op de heuvel gevonden, en ik heb met hem gesproken. Ik heb er bij hem op aangedrongen mee te gaan naar Minas Tirith en niet naar het oosten te gaan. Ik werd boos en hij verliet me. Hij verdween. Ik heb zoiets nog nooit eerder gezien, hoewel ik er in verhalen van heb gehoord. Hij moet de Ring hebben om gedaan. Ik kon hem niet meer vinden. Ik dacht dat hij naar jullie terug zou gaan.’

‘Is dat alles wat je te zeggen hebt?’ vroeg Aragorn, terwijl hij Boromir strak en niet al te vriendelijk aankeek.

‘Ja,’ antwoordde hij. ‘Ik weiger om meer te zeggen.’

‘Dat is erg!’ riep Sam, terwijl hij opsprong. ‘Ik weet niet wat deze mens in zijn schild heeft gevoerd. Waarom zou meneer Frodo het ding om doen? Dat had niet nodig moeten zijn; en als hij het toch heeft gedaan, mag de hemel weten wat er gebeurd is.’

‘Maar hij zou hem niet om houden,’ zei Merijn. ‘Niet wanneer hij eenmaal aan de onwelkome bezoeker was ontsnapt, zoals Bilbo placht te doen.’

‘Maar waar is hij naartoe gegaan? Waar zit hij?’ riep Pepijn uit. ‘Hij is nu al eeuwen weg.’

‘Hoelang is het geleden sinds je Frodo voor het laatst hebt gezien, Boromir?’ vroeg Aragorn.

‘Een half uur misschien,’ antwoordde hij. ‘Of misschien een uur. Ik heb sindsdien enige tijd rondgedwaald. Ik weet het niet! Ik weet het niet!’ Hij legde het hoofd in de handen, en zat gebogen alsof hij verdriet had.

‘Een uur sinds hij is verdwenen!’ riep Sam. ‘We moeten hem onmiddellijk gaan zoeken. Vooruit!’

‘Wacht even!’ zei Aragorn. ‘We moeten ons in paren splitsen en regelen – hier, wacht even! Wacht!’

Het hielp niet. Ze namen geen notitie van hem. Sam was het eerst weggerend. Merijn en Pepijn waren gevolgd, en verdwenen al in westelijke richting tussen de bomen bij de oever, met hun heldere hoge hobbitstemmen Frodo! Frodo! roepend. Legolas en Gimli renden. Een plotselinge paniek of dolheid scheen over de Reisgenoten te zijn gekomen.

‘We zullen allemaal verstrooid en verdwaald raken,’ kreunde Aragorn. ‘Boromir, ik weet niet welke rol jij in dit kwaad hebt gespeeld, maar help nu! Ga die twee jonge hobbits achterna en bewaak ze tenminste, ook al kun je Frodo niet vinden. Kom terug naar deze plek als je hem of enig spoor van hem vindt. Ik zal spoedig terugkomen.’

Aragorn sprong vlug weg en ging Sam achterna. Net toen hij het kleine grasveld tussen de lijsterbessen bereikte, haalde hij hem in, terwijl hij moeizaam tegen de heuvel opklauterde, hijgend, en Frodo! roepend.

‘Kom met me mee, Sam!’ zei hij. ‘Geen van ons behoort alleen te zijn. Het is hier niet pluis. Ik voel het. Ik ga naar de top, naar de zetel van Amon Hen om te zien wat er te zien is. En kijk! Het is zoals mijn hart het mij ingaf, Frodo is deze weg gegaan. Volg me en kijk goed uit je ogen!’ Hij snelde het pad op. Sam deed zijn best, maar kon Stapper de Doler niet bijhouden en raakte weldra achter. Hij was nog niet ver gegaan toen Aragorn al uit het zicht verdwenen was. Sam bleef hijgend staan. Plotseling sloeg hij de hand tegen zijn hoofd.

‘Hola, Sam Gewissies!’ zei hij hardop. ‘Je benen zijn te kort, dus gebruik je hoofd! Laat eens kijken! Boromir liegt niet, dat is niet zijn gewoonte; maar hij heeft ons niet alles verteld. Er moet iets zijn dat meneer Frodo heel erg bang heeft gemaakt. Hij jutte zichzelf ineens op. Hij nam eindelijk het besluit – om te gaan. Waarnaartoe? Naar het oosten. Niet zonder Sam? Ja, zelfs zonder zijn Sam. Dat is hard, wreed en hard.’

Sam streek met zijn hand over zijn ogen, de tranen wegvegend.

‘Kalm aan, Sam Gewissies!’ zei hij. ‘Denk na als je kunt! Hij kan niet over rivieren vliegen en over watervallen springen. Hij heeft geen uitrusting bij zich. Daarom moet-ie teruggaan naar de boten. Terug naar de boten! Terug naar de boten! Terug naar de boten, Sam. Als de weerlicht!’

Sam draaide zich om en snelde het pad af. Hij viel en schaafde zijn knieën. Hij stond op en rende verder. Hij kwam bij de rand van het grasveld van Parth Galen bij de oever waar de boten uit het water waren getrokken. Er was daar niemand. Er schenen kreten uit het daarachter gelegen bosland te komen, maar hij nam er geen notitie van. Hij bleef een ogenblik staan staren, stokstijf, met open mond. Een boot gleed helemaal vanzelf de oever af. Met een kreet rende Sam over het gras. De boot gleed het water in.

‘Ik kom eraan, meneer Frodo! Ik kom!’ riep Sam, en stortte zich van de oever, zich aan de vertrekkende boot vastgrijpend. Hij miste hem op een meter. Met een kreet en met gespetter viel hij voorover in het diepe, snelstromende water. Borrelend ging hij kopje onder, en de Rivier sloot zich boven zijn krullenbol.

Een kreet van ontsteltenis kwam uit de lege boot. Een peddel zwiepte en de boot keerde. Frodo was net op tijd om Sam bij zijn haren te grijpen toen hij boven kwam, proestend en spartelend. Angst staarde uit zijn ronde bruine ogen.

‘Kom erin, Sam m’n jongen!’ zei Frodo. ‘Pak nu mijn hand!’

‘Red me, meneer Frodo!’ hijgde Sam. ‘Ik ben verdronken. Ik kan uw hand niet zien.’

‘Hier is-ie. Niet knijpen, m’n jongen. Ik laat je niet los. Trap water en spartel niet zo, anders kiept de boot om. Vooruit nu, pak de kant en laat mij de peddel gebruiken!’ Met een paar slagen bracht Frodo de boot naar de oever terug, en Sam kon op het droge klauteren, nat als een waterrat. Frodo nam de Ring af en stapte weer aan land.

‘Van alle vermaledijde lastposten ben jij de ergste, Sam!’ zei hij.

‘O, meneer Frodo, dat is hard!’ zei Sam huiverend. ‘Dat is hard, om te proberen zonder mij weg te gaan. Als ik het niet goed geraden had, waar zou u nu dan zijn?’

‘Veilig onderweg.’

‘Veilig!’ zei Sam. ‘Helemaal alleen en zonder mij om u te helpen? Ik zou het niet hebben kunnen verdragen, het zou m’n dood zijn geweest.’

‘Het zou je dood worden als je met me meeging, Sam,’ zei Frodo, ‘en dat zou ik niet kunnen verdragen.’

‘Maar niet zo zeker als wanneer ik word achtergelaten,’ zei Sam.

‘Maar ik ga naar Mordor.’

‘Dat weet ik wel, meneer Frodo. Natuurlijk. En ik ga met u mee.’

‘Nou, Sam,’ zei Frodo, ‘nu moet je me niet in de wielen rijden. De anderen kunnen ieder ogenblik terugkomen. Als ze me hier aantreffen, zal ik moeten redeneren en uitleg geven, en ik zal nooit de moed hebben of de kans krijgen om ervandoor te gaan. Maar ik moet meteen gaan. Het is de enige manier.’

‘Natuurlijk,’ zei Sam. ‘Maar niet alleen. Ik ga ook mee, of we gaan geen van beiden. Ik zal eerst gaten in alle boten slaan.’ Frodo moest lachen. Zijn hart werd plotseling met warmte en blijheid vervuld. ‘Laat er één heel,’ zei hij. ‘Die zullen we nodig hebben. Maar je kunt zo niet mee, zonder uitrusting of eten of iets.’

‘Wacht even, dan ga ik mijn spullen halen,’ riep Sam geestdriftig uit. ‘Alles ligt klaar. Ik dacht dat we vandaag weg zouden gaan.’

Hij rende naar de kampeerplaats, trok zijn zak uit de stapel waar Frodo die had neergelegd toen hij de spullen van zijn metgezellen uit de boot had gehaald, pakte een extra deken en wat extra pakken met eten en rende terug.

‘Dus mijn hele plan is in de war gestuurd,’ zei Frodo. ‘Het heeft geen zin te proberen aan jou te ontsnappen. Maar ik ben blij, Sam. Ik kan je niet zeggen hoe blij ik ben. Kom mee! Het is duidelijk dat we voorbestemd zijn om samen te gaan. We zullen gaan, en ik hoop dat de anderen een veiliger weg zullen vinden. Stapper zal op hen passen. Ik denk niet dat we hen terug zullen zien.’

‘Je kunt nooit weten, meneer Frodo. Je kunt nooit weten,’ zei Sam.

Zo vertrokken Frodo en Sam samen voor het laatste deel van de Queeste. Frodo peddelde van de oever weg, en de Rivier voerde hen snel mee, de westelijke arm af, en langs de dreigende klippen van de Tol Brandir. Het gebrul van de grote watervallen kwam dichterbij. Zelfs met de hulp die Sam kon geven, was het een zwaar karwei om de stroom ten zuiden van het eiland over te steken en de boot oostwaarts naar de andere oever te wenden.

Ten slotte gingen ze weer aan land op de zuidelijke hellingen van de Amon Lhaw. Daar vonden zij een vlak stuk oever en trokken de boot uit het water en verborgen haar zo goed mogelijk achter een groot rotsblok. Toen, hun pakken op de schouders nemend, gingen ze op weg, een pad zoekend dat hen over de grijze heuvels van de Emyn Muil zou voeren, en verder omlaag het Land van Schaduw in.

Derde boek

I. Het heengaan van Boromir

Aragorn repte zich de heuvel op. Nu en dan boog hij zich naar de grond. Hobbits lopen licht en hun voetafdrukken zijn zelfs voor een Doler moeilijk te onderscheiden, maar niet ver van de top kruiste een bron het pad, en in de natte aarde zag hij wat hij z ocht. ‘Er is geen twijfel aan,’ zei hij bij zichzelf. ‘Frodo is naar de top van de heuvel gelopen. Ik vraag me af wat hij daar heeft gezien. Maar hij is dezelfde weg teruggegaan en de heuvel weer afgedaald.’

Aragorn aarzelde. Hij wilde zelf naar de hoge zetel gaan, in de hoop dat hij daar iets zou zien dat hem in zijn verwarring enig houvast zou geven, maar de tijd drong. Plotseling sprong hij naar voren en rende naar de top, over de grote platte stenen, en toen de treden op. In de hoge zetel zittend keek hij om zich heen. Maar de zon scheen verduisterd, en de wereld vaag en ver weg. Hij draaide zich van het noorden af en weer terug naar het noorden, maar zag niets anders dan de verre heuvels, behalve dat hij heel in de verte weer een grote vogel als een adelaar hoog in de lucht kon zien, die langzaam in wijde kringen naar de aarde neerdaalde.

Terwijl hij keek, vingen zijn scherpe oren geluiden in het bosland beneden op, aan de westzijde van de Rivier. Hij verstijfde. Er klonken kreten en ertussendoor kon hij, tot zijn ontzetting, de rauwe stemmen van orks horen. Toen, plotseling, schetterde met diep keelgeluid een grote hoorn, en de galm ervan sloeg tegen de heuvels en weerkaatste in de laagten en steeg als een machtige kreet boven het gebulder van de watervallen uit.

‘De hoorn van Boromir!’ riep hij. ‘Hij verkeert in nood!’ Hij snelde de treden af en verdween met grote sprongen over het pad. ‘Helaas! Rampspoed achtervolgt me vandaag, en alles wat ik doe gaat mis. Waar is Sam?’

Terwijl hij rende werden de kreten luider, maar de hoorn klonk nu zachter en wanhopig. Fel en schril steeg het gegil van de orks op, en plotseling hield het hoorngeschal op. Aragorn rende de laatste helling af, maar voordat hij de voet van de heuvel kon bereiken, waren de geluiden weggestorven; en toen hij linksaf sloeg en op hen afstormde, trokken ze zich terug tot hij hen ten slotte niet meer kon horen. Hij trok zijn blinkende zwaard en onder het geroep van Elendil! Elendil! rende hij tussen de bomen door.

Ongeveer een mijl van Parth Galen, op een kleine open plek in het bos niet ver van het meer, trof hij Boromir aan. Hij zat met zijn rug tegen een grote boom aan, alsof hij rustte. Maar Aragorn zag dat hij door vele zwartgevederde pijlen was doorboord; hij had zijn zwaard nog in de hand, maar het was bij het gevest afgebroken; zijn hoorn lag in twee stukken aan zijn zijde. Vele orks lagen dood op en over elkaar om hem heen en aan zijn voeten.

Aragorn knielde naast hem neer. Boromir opende de ogen en probeerde te spreken. Ten slotte kwamen er trage woorden. ‘Ik heb geprobeerd de Ring van Frodo af te nemen,’ zei hij. ‘Het spijt me. Ik heb ervoor geboet.’ Zijn blik dwaalde naar zijn gevallen vijanden; er lagen er minstens twintig. ‘Ze zijn weg, de halflingen – de orks hebben hen meegenomen. Ik denk niet dat ze dood zijn. Orks hebben hen gebonden.’ Hij zweeg en zijn ogen vielen moe dicht. Na een ogenblik sprak hij weer.

‘Vaarwel, Aragorn! Ga naar Minas Tirith en red mijn volk! Ik heb gefaald.’

‘Nee!’ zei Aragorn, terwijl hij zijn hand nam en hem op het voorhoofd kuste. ‘Je hebt overwonnen. Weinigen hebben een dergelijke overwinning behaald. Vrede zij met je! Minas Tirith zal niet vallen!’ Boromir glimlachte.

‘Welke kant zijn ze uitgegaan? Was Frodo erbij?’ vroeg Aragorn. Maar Boromir sprak niet meer.

‘Helaas!’ zei Aragorn. ‘Aldus sterft de erfgenaam van Denethor, Heer van de Toren van Waakzaamheid! Dit is een bitter einde. Nu is het Gezelschap helemaal uiteengevallen. Ik ben degene die heeft gefaald. Zinloos was Gandalfs vertrouwen in mij. Wat moet ik nu doen? Boromir heeft mij opgedragen naar Minas Tirith te gaan, en mijn hart verlangt ernaar; maar waar zijn de Ring en de Drager? Hoe zal ik hen vinden en de Queeste voor rampspoed behoeden?’

Hij knielde enige tijd, door tranen voorovergebogen, nog steeds Boromirs hand vasthoudend. Zo troffen Legolas en Gimli hem aan. Zij kwamen van de westelijke hellingen van de heuvel, geluidloos tussen de bomen door sluipend, alsof ze op jacht waren. Gimli had zijn bijl in de hand en Legolas zijn lange mes: al zijn pijlen waren verbruikt. Toen ze bij de open plek kwamen, hielden ze verbaasd halt en bleven toen even met het hoofd van verdriet gebogen staan, want het leek hun duidelijk wat er was gebeurd.

‘Helaas!’ zei Legolas, terwijl hij naast Aragorn kwam staan. ‘Wij hebben in de bossen vele orks opgejaagd en gedood, maar we zouden hier van meer nut zijn geweest. Wij zijn gekomen toen we de hoorn hoorden – maar te laat, blijkt het. Ik vrees dat je dodelijk gewond bent.’

‘Boromir is dood,’ zei Aragorn. ‘Ik ben ongedeerd, want ik was niet bij hem. Hij viel terwijl hij de hobbits verdedigde, toen ik weg was op de heuvel.’

‘De hobbits!’ riep Gimli uit. ‘Waar zijn ze dan? Waar is Frodo?’

‘Ik weet het niet,’ antwoordde Aragorn droef. ‘Voor hij stierf vertelde Boromir mij dat de orks hen hadden vastgebonden; hij dacht niet dat ze dood waren. Ik heb hem achter Merijn en Pepijn aan gestuurd, maar ik heb hem niet gevraagd of Frodo of Sam bij hem waren; pas toen het te laat was. Alles wat ik vandaag heb gedaan is mislukt. Wat moeten we nu doen?’

‘Eerst moeten wij de gevallene verzorgen,’ zei Legolas. ‘We kunnen hem niet als aas tussen deze smerige orks laten liggen.’

‘Maar we moeten vlug zijn,’ zei Gimli. ‘Hij zou niet willen dat we talmden. We moeten de orks volgen, als er hoop is dat nog iemand van het Gezelschap zich levend in hun handen bevindt.’

‘Maar we weten niet of de Drager van de Ring bij hen is of niet,’ zei Aragorn. ‘Moeten wij hem in de steek laten? Moeten wij hem niet eerst zoeken? Een kwade keuze ligt nu voor ons!’

‘Laten we dan eerst doen wat we moeten doen,’ zei Legolas. ‘We hebben de tijd en ook de werktuigen niet om onze kameraad een passende begrafenis te geven, of om een grafheuvel over hem op te werpen. Wij zouden stenen kunnen opstapelen.’

‘Het werk zou hard en lang zijn: de dichtstbijzijnde stenen die we zouden kunnen gebruiken liggen bij de waterkant,’ zei Gimli.

‘Laten we hem dan met zijn wapens, en de wapens van zijn verslagen vijanden in een boot leggen,’ zei Aragorn. ‘We zullen hem naar de Watervallen van de Rauros zenden en hem aan de Anduin toevertrouwen. De Rivier van Gondor zal er in elk geval voor zorgen dat geen boosaardig schepsel zijn gebeente onteert.’

Snel onderzochten zij de lichamen van de orks en legden hun zwaarden en gekliefde helmen en schilden op een hoop. ‘Kijk eens!’ riep Aragorn uit. ‘Hier zijn bewijzen!’ Uit de stapel meedogenloze wapenen haalde hij twee messen tevoorschijn, met bladvormige bladen, waar in goud en rood figuren op stonden, en toen hij verder zocht vond hij ook de scheden, zwart, met kleine rode juwelen bezet. ‘Dit zijn geen orkwapens!’ zei hij. ‘Deze hadden de hobbits bij zich. Ongetwijfeld hebben de orks hen geplunderd, maar zijn ze bang geweest om de messen te houden, wetende wat ze zijn: het werk van Westernisse, omwikkeld met formules tegen de Vloek van Mordor. Welnu, als ze nog in leven zijn, hebben onze vrienden geen wapens. Ik zal deze dingen meenemen, hoewel er weinig hoop is ze terug te kunnen geven.’

‘En ik,’ zei Legolas, ‘zal alle pijlen nemen die ik kan vinden, want mijn koker is leeg.’ Hij zocht in de stapel en op de grond eromheen en vond er heel wat die onbeschadigd waren en die een langere schacht hadden dan de pijlen die de orks gewoonlijk gebruikten. Hij bekeek ze aandachtig.

Aragorn keek naar de gevallenen en hij zei: ‘Hier liggen er velen die niet in Mordor thuishoren. Sommigen komen uit het Noorden, uit de Nevelbergen, als ik iets van orks en hun soort af weet. Maar er zijn ook anderen die mij vreemd zijn. Hun uitrusting is helemaal niet die van orks!’

Er waren vier aardmansoldaten van grotere gestalte, donker met scheefstaande ogen, dikke benen en grote handen. Ze waren gewapend met korte, brede zwaarden, niet met de kromme sabels die orks gewoonlijk hebben, en ze hadden bogen van taxushout, van dezelfde lengte en vorm als de bogen van mensen. Op hun schilden stond een vreemde afbeelding: een kleine witte hand in het midden van een zwart schild; voor op hun ijzeren helmen stond een S-rune, gesmeed van een soort wit metaal.

‘Ik heb deze tekens nooit eerder gezien,’ zei Aragorn. ‘Wat betekenen ze?’

‘S staat voor Sauron,’ zei Gimli, ‘dat is gemakkelijk te zien.’

‘Nee,’ zei Legolas. ‘Sauron gebruikt geen elfrunen.’

‘En ook gebruikt hij zijn eigen naam niet, en staat ook niet toe dat die wordt gespeld of uitgesproken,’ zei Aragorn. ‘En hij gebruikt geen wit. De orks die in dienst zijn van Barad-dûr, gebruiken het teken van het Rode Oog.’ Hij bleef een ogenblik in gedachten staan. ‘S staat vermoedelijk voor Saruman,’ zei hij ten slotte. ‘Er is iets niet pluis in Isengard, en het Westen is niet langer veilig. Het is zoals Gandalf vreesde: op de een of andere manier is de verrader Saruman iets over onze reis te weten gekomen. Het is ook waarschijnlijk dat hij van Gandalfs val weet. Misschien zijn achtervolgers uit Moria aan de waakzaamheid van Lórien ontsnapt, of misschien hebben zij dat land gemeden en zijn via andere wegen naar Isengard gegaan. Orks reizen snel. Maar Saruman heeft vele manieren om aan nieuws te komen. Herinner je je de vogels nog?’

‘Welnu, we hebben geen tijd om over raadsels na te denken,’ zei Gimli. ‘Laat ons Boromir hiervandaan dragen.’

‘Maar daarna moeten we de raadsels oplossen, als we onze koers op de juiste manier willen bepalen,’ zei Aragorn.

‘Misschien is er geen juiste manier,’ zei Gimli.

Met zijn bijl hakte de dwerg enkele takken. Deze bonden ze met boogpezen aan elkaar en spreidden hun mantels over het geraamte uit. Op deze geïmproviseerde baar droegen zij het lichaam van hun metgezel naar de oever, tezamen met de trofeeën van zijn laatste slag die ze uitkozen om hem te vergezellen. Het was maar een klein eindje, maar toch vonden ze het geen gemakkelijke taak, want Boromir was niet alleen een grote, maar ook een sterke man geweest.

Bij de waterkant bleef Aragorn naar de baar staan kijken, terwijl Legolas en Gimli zich te voet naar Parth Galen terugspoedden. Het was een mijl of meer nog en het duurde enige tijd voor ze terugkwamen, twee boten vlug langs de oever peddelend.

‘Wij hebben een vreemd verhaal te vertellen!’ zei Legolas. ‘Er zijn maar twee boten op de oever. Van de andere was geen spoor te bekennen.’

‘Zijn daar orks geweest?’ vroeg Aragorn.

‘Wij zagen niets dat daarop wijst,’ antwoordde Gimli. ‘En orks zouden alle boten meegenomen of vernietigd hebben, en ook de bagage.’

‘Ik zal de grond bekijken wanneer we daar komen,’ zei Aragorn.

Nu legden ze Boromir midden in de boot die hem zou wegvoeren. De grijze kap en elfenmantel vouwden ze op en legden die onder zijn hoofd. Ze kamden zijn lange donkere haar en schikten het over zijn schouders. De gouden gordel van Lórien glansde om zijn middel. Zijn helm zetten ze naast hem neer, en over zijn schoot legden zij de in tweeën gekliefde hoorn, het gevest en stukken van zijn zwaard; aan zijn voeten legden ze de zwaarden van zijn vijanden. Nadat ze de voorsteven aan de achtersteven van de andere boot hadden vastgemaakt, trokken zij hem het water in. Ze roeiden terneergeslagen langs de oever, en nadat ze de snelstromende geul in waren gevaren, kwamen ze voorbij het groene grasveld van Parth Galen. De steile hellingen van de Tol Brandir gloeiden: de middag was nu half om. Toen ze zuidwaarts gingen, steeg de damp van de Rauros op en schitterde voor hen: een nevel van goud. Het ruisen en donderend geweld van de waterval deden de windstille lucht trillen.

Bedroefd gooiden zij de begrafenisboot los: daar lag Boromir, rustig, vredig, over de boezem van het stromende water glijdend. De stroom voerde hem mee terwijl zij hun eigen boot met hun peddels tegenhielden. Hij dreef langs hen heen en langzaam voer zijn boot weg, kleiner wordend tot hij als een donkere stip tegen het gouden licht afstak. Toen plotseling verdween hij. De Rauros brulde onveranderlijk verder. De Rivier had Boromir, zoon van Denethor, tot zich genomen, en in Minas Tirith zag men hem nooit weer, staande, zoals hij placht te staan, op de Witte Toren in de morgen. Maar in Gondor vertelde men in latere tijden nog lang dat de elfenboot over de waterval en door de schuimende poel was gevaren en hem naar Osgiliath had gevoerd, en langs de vele mondingen van de Anduin, naar de Grote Zee, bij nacht onder de sterren.

Een tijdlang staarden de drie metgezellen hem zwijgend na. Toen sprak Aragorn. ‘Men zal op de Witte Toren naar hem uitkijken,’ zei hij, ‘maar hij zal niet van de bergen of van de zee terugkeren.’ Toen begon hij langzaam te zingen:

Door Rohan over moer en veld, waar gras hoog groeit

Komt Westenwind gevlogen, die om de muren stoeit.

‘Welk nieuws uit ’t westen, zwerver wind, brengt gij vannacht mij aan?

Zaagt gij Boromir de Grote soms bij licht van ster of maan?’

‘Ik zag hem rijden over zeven stromen, wateren grijs en breed,

En lopen door het lege land, tot hij als schim vergleed

In schaduwen van ’t noorden. Toen was hij uit ’t zicht.

De Noordenwind hoorde de hoorn van Denethors zoon wellicht.’

‘O Boromir! Van hoge muur in ’t westen hield ik wacht,

Uit ’t lege onbevolkte land heb ’k u vergeefs verwacht.’

Toen zong Legolas:

Van zeegrens haast zich Zuidenwind, van strand en duinen voort;

Hij draagt de kreet van meeuwen aan en kreunt dan voor de poort.

‘Welk nieuws uit ’t zuiden, voert gij wind, nu zuchtend tot mijn hart?

Waar is de schone Boromir? Hij komt niet, tot mijn smart.’

‘Vraag mij niet waar hij nu nog toeft – de beend’ren liggen hoog

Op stranden zwart en stranden wit, onder de hemelboog.

Zovelen voerde d’ Anduin naar zee die eeuwig schuurt.

Vraag Noordenwind om nieuws van hen die Noordenwind mij stuurt!’

‘O Boromir! Voorbij de poort loopt zuidwaarts weg naar zee,

Maar jij kwam niet met meeuwen van de grijze zeegrens mee.’

Toen zong Aragorn weer:

Van Koningspoort stroomt de Noordenwind voorbij de waterval:

En klaar en kil klinkt om de toren luid zijn hoorngeschal.

‘Welk nieuws uit ’t noorden, machtige wind, brengt gij vandaag hierheen?

Welk nieuws van Dappere Boromir, want hij ging lang geleen.’

‘Onder de Amon Hen hoorde ik zijn kreet. Daar leverde hij slag.

Zijn halve schild, gebroken zwaard men naar het water bracht.

Men legde hem, zo schoon, zo trots, te rusten als een vorst

En Rauros, gouden waterval, koesterde hem aan zijn borst.’

‘O Boromir! De wachttoren kijkt altijd noordwaarts uit

Naar Rauros, gouden waterval, tot der dagen besluit.’

Zo eindigden zij. Toen wendden zij de steven en roeiden de boot zo snel zij konden tegen de stroom op terug naar Parth Galen. ‘Je hebt mij de Oostenwind gelaten,’ zei Gimli, ‘maar ik zal er niets over zeggen.’

‘Zo hoort het ook,’ zei Aragorn. ‘In Minas Tirith verduurt men de Oostenwind, maar men vraagt hem niet om nieuws. Nu is Boromir zijn weg gegaan en wij moeten ons haasten om onze eigen weg te kiezen.’

Hij onderzocht het groene grasveld, snel maar grondig, zich vaak naar de aarde overbuigend. ‘Geen orks hebben deze grond betreden,’ zei hij. ‘Verder kan ik niets met zekerheid vaststellen. Al onze voetafdrukken zijn hier, elkaar kruisend en opnieuw kruisend. Ik kan niet zeggen of een van de hobbits hier misschien is teruggekomen sinds het zoeken naar Frodo is begonnen.’ Hij keerde naar de oever terug, dichtbij waar het beekje van de bron in de Rivier klaterde. ‘Er zijn hier een paar duidelijke afdrukken,’ zei hij. ‘Een hobbit is het water in gewaad en weer terug, maar ik kan niet zeggen hoelang geleden.’

‘Hoe verklaar je dit raadsel dan?’ vroeg Gimli.

Aragorn antwoordde niet meteen, maar ging terug naar hun kampplaats en keek naar de bagage. ‘Er ontbreken twee pakken,’ zei hij, ‘en een ervan is zeker dat van Sam: het was nogal groot en zwaar. Dit moet dan het antwoord zijn: Frodo is per boot vertrokken en zijn bediende is met hem meegegaan. Frodo moet zijn teruggekeerd toen wij allen weg waren. Ik ben Sam tegengekomen toen ik de heuvel opging en heb hem gezegd dat hij mij moest volgen: maar het is duidelijk dat hij dat niet heeft gedaan. Hij doorgrondde zijn meesters bedoelingen en kwam hier terug voordat Frodo weg was. Het moet hem niet gemakkelijk gevallen zijn om Sam achter te laten.’

‘Maar waarom zou hij ons achterlaten, en dat zonder enige boodschap?’ vroeg Gimli. ‘Dat was een vreemde manier van doen.’

‘En een dappere daad,’ zei Aragorn. ‘Sam had gelijk, geloof ik. Frodo wilde geen van zijn vrienden met zich de dood in voeren in Mordor. Maar hij wist dat hij zelf moest gaan. Er moet iets gebeurd zijn, nadat hij ons had verlaten, dat hem zijn angst en twijfel deed overwinnen.’

‘Misschien zijn hem jagende orks achterop gekomen en is hij gevlucht,’ veronderstelde Legolas.

‘Hij is zeker gevlucht,’ zei Aragorn, ‘maar ik denk niet voor orks.’ Maar Aragorn zei niet wat hij dan wel dacht dat de oorzaak van Frodo’s plotselinge besluit en vlucht was. Boromirs laatste woorden hield hij lange tijd geheim.

‘Welnu, dit is in ieder geval duidelijk,’ zei Legolas. ‘Frodo bevindt zich niet langer aan deze kant van de Rivier; alleen hij kan de boot hebben meegenomen. En Sam is bij hem; alleen hij zou zijn pak hebben meegenomen.’

‘Onze keus is dus,’ zei Gimli, ‘om óf de overgebleven boot te nemen en Frodo te volgen, óf de orks te voet te volgen. Geen van beide biedt veel hoop. We hebben al kostbare uren verloren.’

‘Laat mij nadenken,’ zei Aragorn. ‘En moge ik deze keer een goede keus doen en het boze noodlot van deze ongelukkige dag doen keren!’ Hij bleef een ogenblik zwijgend staan. ‘Ik zal de orks volgen,’ zei hij ten slotte. ‘Ik zou Frodo naar Mordor hebben geleid en tot het einde toe met hem zijn meegegaan; maar als ik hem nu in de wildernis ga zoeken, moet ik de gevangenen aan martelingen en dood overleveren. Mijn hart spreekt eindelijk duidelijke taal: ik heb het lot van de Drager niet langer in handen. Het Reisgenootschap heeft zijn rol gespeeld. Toch kunnen wij die overblijven onze metgezellen niet verzaken, zolang onze krachten niet zijn uitgeput. Kom! We moeten gaan. Laat alles wat gemist kan worden achter! We zullen dag en nacht voortgaan!’

Zij trokken de laatste boot op de oever en droegen hem naar de bomen. Eronder legden zij alle goederen die ze niet nodig hadden en niet konden meenemen. Toen verlieten ze Parth Galen. De namiddag stierf geleidelijk weg toen zij terugkwamen bij de open plek waar Boromir was gesneuveld. Daar vonden ze het spoor van de orks terug. Er was weinig vaardigheid voor nodig om het op te merken.

‘Niemand anders vertrapt zoveel,’ zei Legolas. ‘Ze schijnen er genoegen in te scheppen om groeiende dingen stuk te maken en omver te hakken, ook al staan ze hun niet in de weg.’

‘Niettemin komen ze snel vooruit,’ zei Aragorn, ‘en ze worden niet moe. En later moeten we onze weg misschien in barre, kale landen zien te vinden.’

‘Vooruit, erachteraan!’ zei Gimli. ‘Dwergen kunnen zich ook snel voortbewegen, en ze worden niet eerder moe dan orks. Maar het zal een lange achtervolging worden: ze liggen een heel eind op ons voor.’

‘Ja,’ zei Aragorn. ‘We zullen allen het uithoudingsvermogen van dwergen nodig hebben. Maar kom! Of er hoop is of niet, we zullen het spoor van onze vijanden volgen. En wee hen als wij vlugger blijken te zijn! We zullen een achtervolging inzetten die als een wonder zal worden geboekstaafd bij de Drie Geslachten: elfen, dwergen en mensen. De Drie Jagers komen eraan!’

Als een hert sprong hij weg. Door het bos snelde hij voort. Al verder en verder leidde hij hen, onvermoeibaar en vlug, nu hij eindelijk zijn besluit had genomen. Ze lieten de bossen rond het meer achter zich. Ze beklommen lange hellingen, donker en met harde randen tegen de hemel die al rood was gekleurd door de ondergaande zon. De schemering viel in. Zij verdwenen als grijze schaduwen in een rotsachtig land.

II. De Ruiters van Rohan

Het werd donkerder. De mist lag achter hen tussen de bomen in de diepte en hing boven de bleke grenzen van de Anduin, maar de hemel was helder. De sterren werden zichtbaar. De wassende maan hing in het westen en de schaduwen van de rotsen waren zwart. Ze waren aan de voet van rotsachtige heuvels gekomen en kwamen maar langzaam vooruit, want het pad was niet meer gemakkelijk te volgen. Hier liepen de hooglanden van de Emyn Muil in twee lange golvende ketens van het noorden naar het zuiden. De westelijke kant van elke rug was steil en moeilijk begaanbaar, maar de oostelijke hellingen waren vriendelijker, doorsneden door kleine stroompjes en smalle ravijnen. De hele nacht klauterden de drie Reisgenoten door dit kale land; naar de top van de eerste en hoogste bergrug, en weer naar beneden, de duisternis in van een diepe slingerende vallei aan de andere kant.

Daar, in het stille koele uur voor de dageraad, rustten ze korte tijd. De maan was allang voor hen ondergegaan, de sterren glinsterden boven hen; het eerste daglicht was nog niet over de donkere heuvels achter hen gekomen. Een ogenblik was Aragorn de kluts kwijt: het orkspoor was in het dal afgedaald, maar daar was het verdwenen. ‘Welke kant zouden ze uit gaan, denk je?’ vroeg Legolas. ‘Naar het noorden om een rechtere weg naar Isengard, of Fangorn, te nemen als dat hun doel is, zoals je vermoedt? Of zuidwaarts tot ze aan de Entwas komen?’

‘Ze zullen niet op de rivier afgaan, wat hun doel ook mag zijn,’ zei Aragorn. ‘En tenzij er veel mis is in Rohan en de macht van Saruman zeer is toegenomen, zullen ze de kortste weg nemen die ze over de velden van de Rohirrim kunnen vinden. Laten we in noordelijke richting gaan zoeken!’

Het dal lag als een rotsachtige sleuf tussen de steile hellingen en er liep een klaterend stroompje tussen de keien op de bodem. Rechts van hen was een dreigende steile rotswand en links verrezen grijze hellingen, vaag en schimmig in de late nacht. Ze gingen een paar mijl naar het noorden. Aragorn zocht, naar de grond overgebogen, tussen de geulen en spleten die omhoogliepen naar de westelijke rug. Legolas was de anderen een eindje vooruit. Plotseling slaakte de elf een kreet en de anderen kwamen naar hem toe rennen.

‘We hebben sommigen van hen die we achtervolgen al ingehaald,’ zei hij. ‘Kijk!’ Hij wees, en ze zagen dat wat ze eerst voor keien aan de voet van de helling hadden gehouden, in elkaar gedoken lichamen waren. Er lagen vijf dode orks. Ze waren met vele w rede houwen afgemaakt, en twee waren onthoofd. De grond was doordrenkt van hun donkere bloed.

‘Hier is nog een raadsel,’ zei Gimli. ‘Maar het vereist het daglicht, en daarop kunnen wij niet wachten.’

‘Maar hoe je het ook uitlegt, het lijkt wat hoop te geven,’ zei Legolas. ‘Vijanden van de orks zijn waarschijnlijk onze vrienden. Woont er iemand in deze heuvels?’

‘Nee,’ zei Aragorn. ‘De Rohirrim komen hier zelden, en het is ver van Minas Tirith. Het zou kunnen dat een groep mensen hier heeft gejaagd om redenen die wij niet kennen. Maar ik denk van niet.’

‘Wat denk jij dan?’ vroeg Gimli.

‘Ik denk dat de vijand zijn eigen vijand heeft meegebracht,’ zei Aragorn. ‘Dit zijn noordelijke orks, die van ver weg komen. Onder de gesneuvelden zijn geen van de grote orks met de vreemde insignes. Ik vermoed dat er ruzie is geweest; dat is niet ongewoon bij deze verdorven lieden. Misschien was er een twist over de weg.’

‘Of over de gevangenen,’ zei Gimli. ‘Laat ons hopen dat ze hier ook niet hun einde hebben gevonden.’

Aragorn onderzocht het terrein in een wijde cirkel, maar er waren geen andere sporen van het gevecht te bekennen. Ze gingen verder. In het oosten begon het al te dagen; de sterren vervaagden, en een grijs licht werd geleidelijk sterker. Een eindje verder naar het noorden kwamen ze bij een geul waarin een kleine stroom, klaterend en slingerend, een rotsachtig pad in het dal had uitgeschuurd. Er groeiden enkele bosjes in, en er waren plekken gras op de hellingen. ‘Eindelijk!’ zei Aragorn. ‘Hier zijn de sporen die we zoeken! Dit waterkanaal langs; dat is de weg die de orks na hun ruzie hebben gevolgd.’

De achtervolgers keerden nu snel om en volgden het nieuwe pad. Alsof ze door nachtrust waren verkwikt sprongen zij van steen tot steen. Ten slotte bereikten ze de top van de grijze heuvel en een plotselinge bries blies door hun haar en deed hun mantels opwaaien: de kille wind van de dageraad.

Toen ze zich omkeerden zagen ze aan de overkant van de Rivier de verre heuvels oplichten. De dag besprong de hemel. De rode rand van de zon rees boven de ruggen van het donkere land. Voor hen, in het westen, was de wereld stil, vormloos en grijs, maar terwijl ze stonden te kijken, smolten de schaduwen van de nacht en de ontwakende aarde herkreeg haar kleuren; groen vloeide over de wijde weilanden van Rohan; de witte nevels trilden in de waterdalen ver weg; links, negentig mijl of verder stonden, blauw en purper, de Witte Bergen, oprijzend met gitzwarte pieken, waarop toppen schitterende sneeuw, blozend in het morgenrood.

‘Gondor! Gondor!’ riep Aragorn uit. ‘Ik wou dat ik u weerzag in een gelukkiger uur! Nog leidt mijn weg niet zuidwaarts naar uw heldere stromen!

Gondor! Gondor! tussen Zee en Bergenzoom!

Westenwind woei daar; het licht op de Zilveren Boom

Viel als regen in de tuinen van de Koningen vanouds.

O trotse muren! Witte torens! O gevleugelde kroon en troon van goud!

O Gondor, Gondor! Zien ooit mensen de Zilveren Boom,

Of de Westenwind weer waaien tussen Zee en Bergenzoom?

Laat ons nu gaan!’ zei hij, terwijl hij zijn blik van het Zuiden afwendde, en naar het westen en noorden keek, naar de weg die hij moest gaan.

De bergrug waarop de Reisgenoten stonden, liep voor hun voeten steil omlaag. Daaronder, twintig vadem of meer, was een brede, oneffen, uitstekende richel, die plotseling op de rand van een steile klip eindigde: de Oostelijke Muur van Rohan. Zo eindigde de Emyn Muil, en de groene vlakten van de Rohirrim strekten zich ver voor hen tot achter de horizon uit.

‘Kijk!’ riep Legolas, terwijl hij naar de bleke hemel boven hen wees. ‘Daar is die adelaar weer. Hij is heel hoog. Hij schijnt nu weg te vliegen, van dit land terug naar het Noorden. Hij vliegt met grote snelheid. Kijk!’

‘Nee, zelfs mijn ogen kunnen hem niet zien, waarde Legolas,’ zei Aragorn. ‘Hij moet inderdaad heel hoog zijn. Ik vraag me af waar hij naartoe gaat, als het dezelfde vogel is die ik eerder heb gezien. Maar kijk! Ik zie dichterbij iets dat belangrijker is: er beweegt zich een ding over de vlakte!’

‘Verscheidene dingen,’ zei Legolas. ‘Het is een groot gezelschap te voet, maar meer kan ik niet zeggen en ik kan ook niet zien wat voor lieden het zijn. Ze zijn vele mijlen ver weg – zesendertig, denk ik – maar door de uitgestrektheid van de vlakte is het moeilijk te schatten.’

‘Ik denk niettemin dat wij niet langer een spoor nodig hebben om ons de weg te wijzen,’ zei Gimli. ‘Laten we zo vlug mogelijk een pad naar de velden zien te vinden.’

‘Ik betwijfel of je een pad zult vinden dat sneller is dan de orks hebben gekozen,’ zei Aragorn.

Ze volgden hun vijanden nu bij klaar daglicht. Het scheen dat de orks zo vlug mogelijk wilden opschieten. Nu en dan vonden de achtervolgers voorwerpen die ze hadden laten vallen of hadden weggegooid: etenszakken, de randen en korsten van hard grijs brood, een gescheurde zwarte mantel, een zware, met spijkers beslagen schoen die op de stenen was gescheurd. Het spoor leidde hen noordwaarts langs de top van de binnenglooiing, en ten slotte kwamen ze bij een diepe kloof die in de rotsen was uitgeschuurd door een stroom die luidruchtig naar beneden kletterde. In het smalle ravijn liep een ruw pad, als een steile trap, naar de vlakte af.

Aan het einde ervan kwamen zij plotseling op het gras van Rohan. Het golfde als een groene zee tot vlak aan de voet van de Emyn Muil. De neervallende stroom verdween in een dichte vegetatie van kroos en waterplanten, en zij konden hem in groene tunnels horen klateren, langs lange zacht glooiende hellingen naar de moerassen van de Entwasvallei in de verte. Ze schenen de winter in de heuvels te hebben achtergelaten. Hier was de lucht zoeler en warmer, en flauw geurend, alsof de lente zich al aankondigde en het sap weer stroomde in kruid en blad. Legolas haalde diep adem, als iemand die met een grote teug drinkt na lang dorst te hebben geleden op droge plaatsen.

‘Ha, de groene geur!’ zei hij. ‘Dat is beter dan veel slaap. Laten we opschieten.’

‘Lichte voeten kunnen hier snel lopen,’ zei Aragorn. ‘Vlugger misschien dan met ijzer geschoeide orks. Nu hebben we kans om op hen in te lopen!’

Ze liepen achter elkaar, rennend als honden die een vers spoor volgen, en in hun ogen scheen een verlangend licht. Bijna pal naar het westen trok het brede zwad van de marcherende orks zijn lelijke spoor, het lieflijke gras van Rohan was geknakt en geb lakerd waar zij voorbij waren getrokken. Weldra slaakte Aragorn een kreet en ging van de weg af. ‘Blijf daar!’ riep hij. ‘Volg me nog niet!’ Hij rende vlug naar rechts, weg van het hoofdspoor, want hij had voetafdrukken in die richting zien lopen, die van de andere afbogen: de afdrukken van kleine, ongeschoeide voeten. Het duurde echter niet lang of die werden gekruist door orksporen, die ook van het hoofdspoor kwamen, erachter en ervoor, en toen weer scherp terugbogen en in de veelheid van afdrukken verloren gingen. Op het verste punt boog Aragorn zich voorover en pakte iets uit het gras op; toen snelde hij weer terug.

‘Ja,’ zei hij, ‘ze zijn heel duidelijk: de voetsporen van een hobbit. Die van Pepijn, denk ik. Hij is kleiner dan de andere. En kijk hier eens!’ Hij hield iets omhoog, dat in het zonlicht schitterde. Het zag eruit als het pas ontvouwde blad van een beu k, mooi en vreemd in die boomloze vlakte.

‘De broche van een elfenmantel!’ riepen Legolas en Gimli tegelijk uit. ‘Niet voor niets vallen de bladeren van Lórien,’ zei Aragorn. ‘Deze is niet bij toeval gevallen: hij is weggegooid als een teken voor mogelijke achtervolgers. Ik denk dat Pepijn met die bedoeling van de weg is afgeweken.’

‘Dan was hij in elk geval in leven,’ zei Gimli. ‘En hij was in staat zijn hersens te gebruiken, en zijn benen ook. Dat is bemoedigend. We achtervolgen dus niet voor niets.’

‘Laten we hopen dat hij niet te zwaar voor zijn stoutmoedigheid heeft moeten boeten,’ zei Legolas. ‘Kom! Laten we verdergaan! De gedachte aan die vrolijke jongelui, die als vee worden voortgedreven, doet mijn hart pijn.’

De zon klom naar haar hoogste stand en daalde toen langzaam langs de hemel. Lichte wolken kwamen vanuit de zee in het verre Zuiden aan drijven en werden door de bries weggeblazen. De zon ging onder. Er rezen schaduwen op die hun lange armen van het oosten uitstrekten. Nog steeds zetten de jagers hun achtervolging voort. Er was nu een dag verlopen sinds Boromir was gedood, en de orks waren hun nog ver vooruit. Er was ook niets meer van hen te zien op de open vlakten.

Toen de nachtschaduw rondom hen viel, hield Aragorn stil. Slechts twee keer hadden ze tijdens de dagmars een korte poos gerust, en zesendertig mijlen lagen nu tussen hen en de oostelijke wand waar ze bij het aanbreken van de dag hadden gestaan.

‘We moeten nu eindelijk een moeilijke keus maken,’ zei hij. ‘Zullen we vannacht rusten, of zullen we verdergaan zolang wij de wil en de kracht ertoe hebben?’

‘Tenzij onze vijanden ook rusten, zullen ze ons ver achter zich laten, als we hier blijven slapen,’ zei Legolas.

‘Maar zelfs orks zullen toch hun mars wel eens moeten onderbreken?’ zei Gimli.

‘Orks reizen zelden in het open veld onder de zon, maar toch hebben deze het gedaan,’ zei Legolas. ‘Ze zullen zeker niet bij nacht rusten.’

‘Maar als wij ’s nachts lopen, kunnen we hun spoor niet volgen,’ zei Gimli.

‘Het spoor is recht en slaat rechts- noch linksaf, zover mijn ogen kunnen zien,’ zei Legolas.

‘Misschien zou ik jullie in de duisternis op de gok verder kunnen leiden en het spoor aanhouden,’ zei Aragorn, ‘maar als we zouden verdwalen, of zij af zouden slaan, zou het als het dag werd wel eens lang kunnen duren voor we het spoor terugvonden.’

‘En dan dit nog,’ zei Gimli, ‘alleen overdag kunnen we zien of er sporen van het pad afwijken. Als een gevangene zou ontsnappen, of als iemand zou worden weggevoerd, naar het oosten, bijvoorbeeld naar de Grote Rivier, naar Mordor, zouden we zonder het te weten de aanwijzingen voorbij kunnen lopen.’

‘Dat is waar,’ zei Aragorn. ‘Maar als ik de aanwijzingen daarginds goed begrepen heb, hebben de orks van de Witte Hand gewonnen en is de hele troep nu op weg naar Isengard. Hun huidige koers bewijst het.’

‘Toch zou het overhaast zijn om helemaal op hen af te gaan,’ zei Gimli. ‘En wat als er iemand ontsnapt? In het donker zouden we zeker de sporen voorbijgelopen zijn, die jou naar de broche hebben geleid.’

‘Sindsdien zullen de orks wel twee keer zo goed op hun hoede zijn, en de gevangenen nog moedelozer,’ zei Legolas. ‘Er zal geen tweede ontsnapping zijn als wij die niet op touw zetten. Ik heb er geen flauw idee van hoe we dat moeten doen, maar eerst moeten we hen inhalen.’

‘Maar zelfs ik, een dwerg die vele reizen heeft gemaakt, en niet de minst geharde van mijn volk, kan niet de hele weg naar Isengard afleggen zonder rustpauze,’ zei Gimli. ‘Ook mijn hart doet pijn en ik zou graag eerder op weg zijn gegaan, maar nu moet ik even rusten om des te beter te kunnen lopen. En als we dan toch rusten, dan is de blinde nacht er de geschiktste tijd voor.’

‘Ik zei dat we voor een moeilijke keuze waren gesteld,’ zei Aragorn. ‘Hoe kunnen we dit gesprek beëindigen?’

‘Jij bent onze gids,’ zei Gimli, ‘en jij bent bedreven in de achtervolging. Jij moet kiezen.’

‘Mijn hart zegt mij verder te gaan,’ zei Legolas. ‘Maar we moeten eensgezind blijven. Ik zal jouw raad opvolgen.’

‘Je laat de keus over aan iemand die een slechte kiezer is,’ zei Aragorn. ‘Sinds wij door de Argonath zijn getrokken, heb ik steeds verkeerd gekozen.’ Hij zweeg en bleef lange tijd naar het noorden en westen in de duisterende nacht staan staren.

‘We zullen niet bij donker lopen,’ zei hij ten slotte. ‘Het gevaar om het spoor of aanwijzingen te missen schijnt mij groter toe. Als de maan genoeg licht zou geven zouden we er gebruik van maken, maar helaas, zij gaat vroeg onder en is nog nieuw en zwak.’

‘En vannacht is ze in ieder geval versluierd,’ mompelde Gimli. ‘Ik wou dat de Vrouwe ons een licht had gegeven, zoals zij aan Frodo gaf!’

‘Hij die het gekregen heeft, zal het harder nodig hebben,’ zei Aragorn. ‘De ware Queeste berust bij hem. Die van ons is maar een onbelangrijke aangelegenheid in de grote daden van deze tijd. Een vergeefse achtervolging van het begin af aan wellicht, die geen enkele beslissing van mij kan veranderen of verbeteren. Welnu, ik heb gekozen. Laten we de tijd dus zo goed mogelijk gebruiken!’

Hij ging liggen en viel onmiddellijk in slaap, want hij had sinds hun nacht onder de schaduw van de Tol Brandir niet geslapen. Voor de dageraad aan de hemel verscheen, werd hij wakker en stond op. Gimli lag nog in een diepe sluimer verzonken, maar Legolas stond in de duisternis naar het noorden te turen, aandachtig en stil als een jonge boom in een windstille nacht.

‘Ze zijn heel, heel ver weg,’ zei hij droevig tot Aragorn. ‘Ik weet in mijn hart dat ze vannacht niet gerust hebben. Alleen een adelaar zou hen nu nog kunnen inhalen.’

‘Niettemin zullen we hen zo goed mogelijk blijven volgen,’ zei Aragorn. Hij boog zich voorover en wekte de dwerg. ‘Kom, we moeten gaan,’ zei hij. ‘Het spoor begint koud te worden.’

‘Maar het is nog donker,’ zei Gimli. ‘Legolas op een heuveltop zou hen zelfs niet kunnen zien voor de zon is opgekomen.’

‘Ik vrees dat zij nu buiten het bereik van mijn blik zijn, vanaf heuvel of vlakte, onder maan of zon,’ zei Legolas.

‘Waar het zicht ontoereikend is, kan de aarde ons misschien iets vertellen,’ zei Aragorn. ‘Het land zal wel kreunen onder hun gehate voeten.’ Hij strekte zich op de grond uit, met zijn oor tegen het gras aan gedrukt. Hij bleef daar zo lang bewegingloos liggen, dat Gimli zich afvroeg of hij bezwijmd was of weer in slaap gevallen. De dageraad brak glinsterend aan, en langzaam nam het grijze licht om hen heen in sterkte toe. Ten slotte stond hij op, en nu konden zijn vrienden zijn gezicht zien: het was bleek en strak, en zijn blik was bezorgd.

‘Het gerucht van de aarde is vaag en verward,’ zei hij. ‘Vele mijlen rondom ons loopt er niets op. Vaag en ver zijn de voeten van onze vijanden. Maar luid zijn de hoeven van de paarden. Ik herinner me dat ik ze hoorde toen ik op de grond lag te slapen en ze verontrustten mijn dromen: galopperende paarden, die in het westen voorbijreden. Maar nu verwijderen ze zich steeds verder van ons in noordelijke richting. Ik vraag me af wat er in dit land aan de hand is!’

‘Laat ons gaan!’ zei Legolas.

Zo begon de derde dag van hun achtervolging. Gedurende alle lange uren van wolken en veranderlijke zon rustten ze nauwelijks, nu stappend, dan weer rennend, alsof geen moeheid het vuur dat in hen brandde kon doven. Ze spraken zelden. Ze gingen over de wijde eenzame vlakte en hun elfenmantels vervaagden tegen de achtergrond van de grijsgroene velden; zelfs in het koele zonlicht van de middag zouden slechts weinig ogen, behalve die van elfen, hen hebben opgemerkt, tenzij ze dichtbij waren. Vaak dankten zij in hun hart de Vrouwe van Lórien voor de lembas die zij hun had geschonken, want ze konden ervan eten en nieuwe kracht opdoen, zelfs terwijl ze hardliepen.

De hele dag liep het spoor van hun vijanden recht vooruit, zonder onderbreking of bocht. Toen de dag weer ten einde liep, kwamen ze bij lange boomloze hellingen, waar het land zich glooiend naar een rij lage, gebochelde heuvels voor hen uit verhief. Het orkspoor werd vager toen het noordwaarts naar hen toe boog, want de grond werd harder en het gras korter. Ver naar links slingerde zich de rivier de Entwas, een zilveren draad in een groene vloer. Er was geen bewegend wezen te zien. Aragorn verbaasde zich er vaak over dat zij dier noch mens zagen. De woningen van de Rohirrim waren voornamelijk vele mijlen ver naar het Zuiden, onder de beboste randen van de Witte Bergen, die nu in mist en wolken waren gehuld; toch hadden de Paardenheren vroeger vele kudden en stoeterijen in de Oost-Emnet gehouden, de oostelijke streek van hun rijk, en daar hadden de herders veel rondgezworven, in kampementen en tenten levend, ook in de wintertijd. Maar nu was heel het land leeg, en er heerste een stilte die niet op de stilte van vrede leek.

Toen de schemer viel, hielden zij weer halt. Nu hadden zij twee keer zesendertig mijlen over de vlakten van Rohan afgelegd en de wand van de Emyn Muil was in de schaduwen van het oosten verdwenen. De jonge maan scheen zwak aan een mistige hemel, maar gaf slechts weinig licht, en de sterren waren versluierd.

‘Nu vind ik een rustpauze of oponthoud in onze achtervolging het ergste,’ zei Legolas. ‘De orks zijn voor ons uit gerend alsof de zwepen van Sauron hen achternazaten. Ik vrees dat ze het bos al hebben bereikt en zich op het ogenblik in de schaduw van de bomen bevinden.’

Gimli knarste met de tanden. ‘Dit is een bitter einde van onze hoop en al onze moeite!’ zei hij.

‘Van de hoop, misschien, maar niet van de moeite,’ zei Aragorn. ‘Wij zullen hier niet omkeren. Maar ik ben wel moe.’ Hij keek achterom de weg langs die ze waren gekomen naar de nacht die in het Oosten viel. ‘Er is iets vreemds aan de gang in dit land. Ik wantrouw de stilte. Ik wantrouw zelfs de bleke maan. De sterren zijn flets; en ik ben moe zoals ik zelden ben geweest, moe zoals geen Doler behoort te zijn die een duidelijk spoor heeft om te volgen. Er is een of andere wil die onze vijanden kracht verleent en een onzichtbare hindernis voor ons opwerpt: een moeheid die eerder in het hart dan in de ledematen huist.’

‘Zo is het!’ zei Legolas. ‘Dat heb ik geweten van het ogenblik af dat we van de Emyn Muil omlaag kwamen. Want die wil is niet achter ons, maar voor ons.’ Hij wees over het land van Rohan naar het duisterende Westen onder de sikkelvormige maan.

‘Saruman!’ mompelde Aragorn. ‘Maar hij zal ons niet terugzenden! We moeten nog een keer halt houden, want zie! Zelfs de maan gaat schuil achter samentrekkende wolken. Maar naar het noorden ligt onze weg tussen heuvels en moeras wanneer de dag terugkomt.’

Evenals de vorige keer was Legolas het eerste op, als hij geslapen had. ‘Word wakker! Word wakker!’ riep hij. ‘Het is een rode dageraad. Vreemde dingen wachten ons aan de randen van het woud. Goed of kwaad, ik weet het niet, maar wij worden geroepen. Word wakker!’

De anderen sprongen op, en ze gingen vrijwel onmiddellijk weer op weg. Langzaam kwamen de heuvels dichterbij. Het was nog een uur voor de middag toen ze die bereikten: groene hellingen die omhoog glooiden naar kale ruggen die in een rechte lijn naar het noorden liepen. De grond onder hun voeten was droog en het gras kort, maar een lange strook verzonken land, ongeveer tien mijl breed, lag tussen hen en de rivier, die diep door bosjes rietstengels en lissen liep. Precies ten westen van de zuidelijke helling was een grote ring, waar het gras was geknakt en vertrapt door vele stampende voeten. Het orkspoor liep er weer uit, naar het noorden afbuigend langs de droge randen van de heuvels. Aragorn bleef staan en onderzocht de sporen zorgvuldig.

‘Ze hebben hier een tijdje gerust,’ zei hij, ‘maar zelfs het buitenste spoor is al oud. Ik vrees dat je hart waarlijk heeft gesproken, Legolas; het is drie keer twaalf uur geleden, denk ik, sinds de orks hebben gestaan waar wij nu staan. Als ze de gang erin hebben gehouden, dan moeten ze gisteren bij zonsondergang de grenzen van Fangorn hebben bereikt.’

‘Ik kan niets anders in het noorden of westen zien dan gras dat in de mist verdwijnt,’ zei Gimli. ‘Zouden we het bos kunnen zien als we de heuvels beklommen?’

‘Het is nog ver weg,’ zei Aragorn. ‘Als ik me goed herinner, lopen deze heuvels vierentwintig mijl of verder naar het noorden, en dan, naar het noordwesten, waar de Entwas tevoorschijn komt, ligt er nog een breed land, misschien nog eens vijfenveertig mijl.’

‘Laten we dan maar verdergaan,’ zei Gimli. ‘Mijn benen moeten de mijlen vergeten. Ze zouden gewilliger zijn, als mijn hart minder bezwaard was.’

De zon ging onder toen ze eindelijk het einde van de heuvelrij begonnen te naderen. Ze hadden vele uren gelopen zonder te rusten. Ze liepen nu langzaam en Gimli’s rug was gebogen. Steenhard zijn de dwergen bij hun werk of op reis, maar deze eindeloze acht ervolging begon zich te doen gevoelen toen alle hoop uit zijn hart verdween. Aragorn liep achter hem, somber en zwijgend, zich nu en dan vooroverbuigend om een afdruk of spoor op de grond te onderzoeken. Alleen Legolas liep even licht als altijd; zijn voeten schenen het gras nauwelijks aan te raken en lieten geen indrukken achter; het wegbrood van de elfen gaf hem alle kracht die hij nodig had, en hij kon slapen, als mensen dit slapen konden noemen, en zijn geest op de vreemde paden van elfendromen doen verwijlen, terwijl hij met open ogen in het licht van deze wereld liep.

‘Laten we deze groene heuvel op gaan!’ zei hij. Verslagen volgden ze hem, de lange helling beklimmend, tot ze op de top kwamen. Het was een ronde heuvel, glad en kaal, die apart stond, de noordelijkste van de heuvels. De zon ging onder en de schaduwen van de avond vielen als een gordijn. Ze waren alleen in een grijze, vormloze wereld zonder maat of teken. Alleen ver weg in het noordwesten tekende zich een diepere duisternis af tegen het stervende licht: de Nevelbergen en de bossen aan de voet ervan.

‘Er is niets te zien om ons hier te leiden,’ zei Gimli. ‘Welaan, dan moeten we nu weer halt houden en de nacht zien door te komen. Het begint koud te worden!’

‘De wind komt uit het noorden van de sneeuwvelden,’ zei Aragorn.

‘En voor het morgen is zal hij naar het oosten zijn gedraaid,’ zei Legolas. ‘Rust maar als je wilt. En verlies nog niet alle hoop. Wat de dag van morgen zal brengen is onbekend. De zonsopgang verschaft vaak raad.’

‘Drie zonnen zijn sinds wij onze achtervolging begonnen opgegaan, maar zonder raad te verschaffen,’ zei Gimli.

De nacht werd steeds kouder. Aragorn en Gimli sliepen bij vlagen en iedere keer als zij wakker werden, zagen ze Legolas naast hen staan, of heen en weer lopen, zacht in zijn eigen taal voor zichzelf zingend, en terwijl hij zong lichtten de sterren op in de harde zwarte koepel boven hen. Zo ging de nacht voorbij. Samen zagen ze de dageraad langzaam aan de hemel groeien, nu sober en onbewolkt, tot eindelijk de zon opging. Die was licht en helder. De wind kwam uit het oosten en alle nevels waren opgetrokken; wijde landen lagen somber om hen heen in het bittere licht.

Voor zich uit en in het oosten zagen ze de winderige hooglanden van het Woud van Rohan, dat ze al vele dagen geleden van de Grote Rivier af hadden gezien. Maar in het noordwesten strekte zich het donkere woud van Fangorn uit; nog dertig mijl ver was zijn beschaduwde rand, en de verder gelegen hellingen vervaagden in het verre blauw. Daarachter schitterde heel ver, alsof hij op een grijze wolk dreef, de witte piek van de hoge Methedras, de laatste top van de Nevelbergen. Uit het woud stroomde de Entwas hun tegemoet, haar stroom nu snel en smal, en haar oevers diep uitgesleten. Het orkspoor liep er uit de heuvels naartoe.

Terwijl hij met zijn scherpe ogen het spoor naar de rivier volgde, en toen de rivier naar het bos, zag Aragorn een schaduw op het verre groen, een donkere snel bewegende vlek. Hij wierp zich op de grond en luisterde weer aandachtig. Maar Legolas ging naast hem staan, zijn heldere elfenogen met zijn lange slanke hand overschaduwend, en hij zag geen schaduw en ook geen vlek, maar de kleine figuren van ruiters, veel ruiters, en het schijnsel van het ochtendlicht op de punten van hun speren was als het geschitter van minuscule sterren ver buiten de grens van het gezichtsvermogen van stervelingen. Ver achter hen rees donkere rook in dunne kringelende slierten op.

Er heerste stilte in de verlaten velden en Gimli kon de lucht in het gras horen bewegen.

‘Ruiters!’ riep Aragorn, terwijl hij opsprong. ‘Vele ruiters op snelle paarden komen naar ons toe!’

‘Ja,’ zei Legolas, ‘het zijn er honderdvijf. Geel is hun haar, en glanzend hun speren. Hun leider is heel lang.’

Aragorn glimlachte. ‘De elfen hebben scherpe ogen,’ zei hij.

‘Nee. De ruiters zijn niet meer dan vijftien mijl van ons vandaan,’ zei Legolas.

‘Of het nu vijftien mijl is, of één,’ zei Gimli, ‘wij kunnen niet aan hen ontkomen in dit kale land. Zullen we hen opwachten of op weg gaan?’

‘We zullen wachten,’ zei Aragorn. ‘Ik ben moe en onze achtervolging is mislukt. Of anderen zijn ons voor geweest; want deze ruiters rijden langs het orkspoor terug. Misschien krijgen wij nieuws van hen.’

‘Of speren,’ zei Gimli.

‘Er zijn drie lege zadels, maar ik zie geen hobbits,’ zei Legolas.

‘Ik zei niet dat we goed nieuws te horen zouden krijgen,’ zei Aragorn. ‘Maar, slecht of goed, we zullen het hier afwachten.’

De drie metgezellen verlieten nu de heuveltop, waar ze tegen de bleke lucht een gemakkelijk doelwit zouden zijn, en liepen langzaam de noordelijke helling af. Een eindje boven de voet van de heuvel bleven ze staan, en nadat ze hun mantels om zich heen hadden geslagen, bleven zij dicht naast elkaar op het verpieterde gras zitten. De tijd verliep langzaam en moeizaam. De wind was schraal en scherp. Gimli was onrustig.

‘Wat weet je van deze ruiters af, Aragorn?’ vroeg hij. ‘Zitten we hier op een plotselinge dood te wachten?’

‘Ik heb onder hen verkeerd,’ antwoordde Aragorn. ‘Ze zijn eigenzinnig en trots, maar oprecht, en edelmoedig in hun doen en denken; stoutmoedig, maar niet wreed; wijs, maar niet geleerd; ze schrijven geen boeken, maar zingen veel liederen, zoals de kinderen van mensen deden voor de Donkere Jaren. Maar ik weet niet wat er hier de laatste tijd is gebeurd en ook niet wat de gevoelens van de Rohirrim zullen zijn nu ze tussen de verrader Saruman en de dreiging van Sauron in zitten. Ze zijn lang met het volk van Gondor bevriend geweest, hoewel ze niet aan hen verwant zijn. Het was in de vergeten jaren, lang geleden, dat Eorl de Jonge hen uit het Noorden hierheen bracht, en ze zijn eerder verwant aan de Bardings van Dal en de Beornings van het Woud, onder wie men nog altijd vele lange blonde mannen kan aantreffen, zoals de Ruiters van Rohan. In elk geval zullen ze niet erg op orks gesteld zijn.’

‘Maar Gandalf zei dat het gerucht ging dat ze schatting aan Mordor betalen,’ zei Gimli.

‘Ik geloof dat evenmin als Boromir,’ antwoordde Aragorn. ‘Jullie zullen de waarheid weldra vernemen. Ze komen al nader.’

Eindelijk kon zelfs Gimli het verre stampen van galopperende hoeven horen. De ruiters, die het spoor volgden, hadden zich van de rivier afgewend en naderden de heuvels. Ze reden snel als de wind.

Nu schalden de kreten van heldere, krachtige stemmen over de velden. Plotseling kwamen ze met een donderend lawaai aanrijden, en de voorste ruiter zwenkte om de voet van de heuvel heen en leidde het heir in zuidelijke richting terug langs de westelijke randen van de heuvels. Ze reden achter hem aan: een lange rij van in maliën gestoken mannen, snel, glanzend, woest, maar knap om te zien.

Hun paarden waren groot, sterk en met welgevormde ledematen; hun grijze vachten glansden, hun lange staarten wapperden in de wind, hun manen hingen in tressen van hun trotse nekken. De mensen die ze bereden pasten er goed bij; groot en met lange ledematen; hun haar, vlasblond, golfde onder hun lichte helmen en wapperde in lange tressen achter hen aan; hun gezichten waren streng en vurig. In hun handen hielden zij lange speren van essenhout, beschilderde schilden hingen op hun rug, lange zwaarden staken in hun gordels, hun glanzende hemden van maliën hingen tot op de knieën.

In paren galoppeerden ze voorbij, en hoewel er af en toe een in de stijgbeugels ging staan en naar beide kanten vooruitkeek, schenen ze de drie vreemdelingen die hen zwijgend gadesloegen niet op te merken. De troep was bijna voorbij toen Aragorn plotseling opstond en met luide stem uitriep:

‘Wat voor nieuws is er van het Noorden, Ruiters van Rohan?’

Verbazingwekkend snel en behendig toomden ze hun paarden in, keerden om en kwamen terugdraven. Weldra waren de drie metgezellen ingesloten door ruiters, die in een steeds nauwer wordende kring bleven ronddraaien, de heuvel achter hen op en af rijdend. Aragorn bleef zwijgend staan, en de twee anderen bleven roerloos zitten, zich afvragend wat er zou gebeuren.

Zonder een woord of uitroep bleven de Ruiters plotseling staan. Een bos speren werd plotseling naar de vreemdelingen uitgestoken en een paar ruiters hadden bogen in de hand, en hun pijlen stonden al op de pees. Toen reed er een naar voren: een rijzige man, rijziger dan de rest; op zijn helm wapperde een witte paardenstaart, bij wijze van pluim. Hij kwam naar voren tot de punt van zijn speer nauwelijks dertig centimeter van Aragorns borst verwijderd was. Aragorn verroerde zich niet.

‘Wie ben je en wat doe je in dit land?’ vroeg de Ruiter, die zich van de Gemeenschappelijke Taal van het Westen bediende, en wiens stem en toon op die van Boromir, de mens uit Gondor, leken.

‘Ik word Stapper genoemd,’ antwoordde Aragorn. ‘Ik ben uit het Noorden gekomen. Ik maak jacht op orks.’

De Ruiter sprong van zijn paard. Nadat hij zijn speer aan een ander had gegeven, die was komen aanrijden en naast hem afsteeg, trok hij zijn zwaard en ging recht tegenover Aragorn staan, hem scherp, en niet zonder verbazing opnemend. Ten slotte sprak hij weer.

‘Eerst dacht ik dat jullie zelf orks waren,’ zei hij. ‘Maar nu zie ik dat dat niet zo is. Jullie weten werkelijk weinig van orks af als jullie ze op deze manier achtervolgen. Ze waren snel en goed bewapend, en er waren er velen. Jullie zouden van jagers tot prooi zijn geworden als jullie hen ooit hadden ingehaald. Maar er is iets vreemds aan u, Stapper.’ Hij richtte zijn heldere schitterende ogen weer op de Doler. ‘Het is geen naam voor een mens die u noemt. En uw kleding is ook vreemd. Bent u uit het gras ontsproten? Hoe bent u aan onze blik ontsnapt? Zijn jullie soms elfen?’

‘Nee,’ zei Aragorn. ‘Slechts één van ons is een elf, Legolas, uit het Bosrijk in het verre Demsterwold. Maar wij zijn door Lothlórien getrokken, en de gaven en de gunst van de Vrouwe vergezellen ons.’

De Ruiter keek hen met hernieuwde verbazing aan, maar zijn blik werd harder. ‘Dan is er dus een Vrouwe in het Gouden Woud, zoals in de oude verhalen wordt verteld!’ zei hij. ‘Weinigen ontsnappen aan haar netten, zegt men. Dit zijn vreemde tijden! Maar als jullie bij haar in de gunst staan, dan zijn jullie misschien ook nettenwevers en tovenaars.’ Hij richtte plotseling een koude blik op Legolas en Gimli. ‘Waarom spreken jullie niet, zwijgers?’ vroeg hij.

Gimli stond op en zette zijn benen wijd uiteen; zijn hand greep de steel van zijn bijl, en zijn donkere ogen schoten vuur. ‘Noem mij uw naam, paardenmeester, en ik zal u de mijne vertellen, en nog meer ook,’ zei hij.

‘Wat dat betreft,’ zei de Ruiter, op de dwerg neerkijkend, ‘behoort de vreemdeling het eerst zijn naam te noemen. Maar ik ben Éomer, zoon van Éomund, en word de Derde Maarschalk van de Riddermark genoemd.’

‘Welnu, Éomer, zoon van Éomund, Derde Maarschalk van de Riddermark, laat Gimli de dwerg, zoon van Glóin, u waarschuwen voor dwaze woorden. U spreekt kwaad van wat ver buiten het bereik van uw gedachten ligt, en slechts een klein verstand kan u verontschuldigen.’

Éomers ogen bliksemden en de mannen van Rohan mompelden boos en kwamen dichter om hem heen staan, hun speren vooruitstekend. ‘Ik zou uw hoofd met baard en al afsnijden, meester dwerg, als het wat hoger van de grond was,’ zei Éomer.

‘Hij staat niet alleen,’ zei Legolas, terwijl hij zijn boog spande en er een pijl opzette met handen die zich zo vlug bewogen, dat het oog ze niet kon volgen. ‘U zou sterven voor uw slag doel trof.’

Éomer hief zijn zwaard op en de zaak zou slecht hebben kunnen aflopen, als Aragorn niet tussen hen in was gesprongen en zijn hand had opgeheven. ‘Genade, Éomer!’ riep hij. ‘Wanneer u meer weet, zult u begrijpen waarom u mijn metgezellen boos hebt gemaakt. Wij hebben geen kwaad in de zin tegen Rohan, noch tegen zijn bewoners, man of paard. Wilt u ons verhaal niet aanhoren voordat u toeslaat?’

‘Dat wil ik wel,’ zei Éomer, terwijl hij zijn zwaard liet zakken. ‘Maar zwervers in de Riddermark doen er verstandig aan minder hooghartig te zijn in deze tijden van onzekerheid. Zeg me eerst uw ware naam.’

‘Vertel mij eerst wie u dient,’ zei Aragorn. ‘Bent u een vriend of vijand van Sauron, de Zwarte Heer van Mordor?’

‘Ik dien alleen de Heer van de Mark, Théoden, de koning, zoon van Thengel,’ antwoordde Éomer. ‘Wij dienen niet de Macht van het Zwarte Land, ver weg, maar wij zijn ook nog niet in open oorlog met hem; en als jullie voor hem op de vlucht zijn, doen jullie er beter aan dit land te verlaten. Er zijn moeilijkheden aan al onze grenzen, en wij worden bedreigd, maar wij verlangen alleen vrij te zijn, en te leven zoals we geleefd hebben, te houden wat van ons is en geen vreemde heerser te dienen, goed of kwaad. In betere tijden heetten wij gasten vriendelijk welkom, maar in deze tijden vindt de ongenode vreemdeling ons heetgebakerd en hard. Kom! Wie bent u? En wie dient u ? Op wiens bevel jaagt u op orks in ons land?’

‘Ik dien niemand,’ zei Aragorn, ‘maar de dienaren van Sauron achtervolg ik overal waar ze heen gaan. Er zijn weinig sterfelijke mensen die meer van orks af weten, en ik jaag ze niet voor mijn plezier op deze manier na. De orks die wij achternazitten, hebben twee van mijn vrienden gevangengenomen. In een dergelijke nood gaat iemand die geen paard heeft te voet, en hij vraagt geen verlof om het spoor te mogen volgen. Evenmin telt hij de hoofden van de vijand, behalve met een zwaard. Ik ben niet ongewapend.’

Aragorn sloeg zijn mantel terug. De elfenschede schitterde toen hij haar greep en het glanzende staal van Andúril gloeide als een plotselinge vlam, toen hij het met een ruk tevoorschijn trok. ‘Elendil!’ riep hij uit. ‘Ik ben Aragorn, zoon van Arathorn en word Elessar, de Elfensteen, Dúnadan, de erfgenaam van Isildur, Elendils zoon van Gondor genoemd. Hier is het Zwaard dat werd gebroken, en opnieuw is gesmeed! Wilt u mij helpen of tegenwerken? Neem vlug uw besluit!’

Gimli en Legolas keken hun metgezel verbaasd aan, want zij hadden hem nog nooit eerder in deze stemming gezien. Hij scheen groter te zijn geworden, terwijl Éomer was gekrompen en op zijn levendige gezicht zagen zij heel even een visioen van de macht en majesteit van de koningen van steen. Een ogenblik scheen het Legolas toe dat een witte vlam op Aragorns voorhoofd straalde als een glanzende kroon.

Éomer ging achteruit met een blik van ontzag op zijn gezicht. Hij sloeg zijn trotse ogen neer. ‘Voorwaar, dit zijn vreemde tijden,’ mompelde hij. ‘Dromen en legenden springen levend uit het gras op. Zeg mij, heer,’ zei hij, ‘wat voert u hier? En wat was de betekenis van die duistere woorden? Lang geleden is het sinds Boromir, zoon van Denethor, een antwoord is gaan zoeken, maar het paard dat wij hem leenden kwam zonder berijder terug. Welke doem brengt u uit het Noorden mee?’

‘De doem van de keuze,’ zei Aragorn. ‘Dit mag u tegen Théoden, zoon van Thengel, zeggen: open oorlog wacht hem, met Sauron of tegen hem. Niemand kan nu nog leven zoals hij heeft geleefd, en weinigen zullen behouden wat zij het hunne noemen. Maar over deze belangrijke zaken zullen wij later spreken. Als het toeval het wil zal ik zelf naar de koning toe gaan. Nu verkeer ik in grote nood, en ik vraag om hulp, of in ieder geval om nieuws. U hebt gehoord dat wij een troep orks achtervolgen, die onze vrienden hebben weggevoerd. Wat kunt u ons vertellen?’

‘Dat u ze niet verder hoeft na te jagen,’ zei Éomer. ‘De orks zijn vernietigd.’

‘En onze vrienden?’

‘We hebben alleen maar orks aangetroffen.’

‘Maar dat is werkelijk vreemd,’ zei Aragorn. ‘Hebt u de gevallenen onderzocht? Waren er geen andere lichamen dan die van de orks? Ze zouden klein zijn, in uw ogen kinderen slechts, ongeschoeid maar in het grijs gekleed.’

‘Er waren dwergen noch kinderen,’ zei Éomer. ‘We hebben alle gevallenen geteld en geplunderd, en de lijken daarna op een hoop gegooid en verbrand, zoals onze gewoonte is. De as smeult nog.’

‘We hebben het niet over dwergen of kinderen,’ zei Gimli. ‘Onze vrienden waren hobbits.’

‘Hobbits?’ vroeg Éomer. ‘En wat zijn dat dan wel? Het is een vreemde naam.’

‘Een vreemde naam voor een vreemd volk,’ zei Gimli. ‘Maar zij waren ons bijzonder dierbaar. Het schijnt dat u in Rohan gehoord hebt van de woorden die Minas Tirith verontrustten. Zij gewaagden van de halfling. Deze hobbits zijn halflingen.’

‘Halflingen!’ riep de Ruiter die naast Éomer stond lachend uit. ‘Halflingen! Maar dat is slechts een klein volkje uit oude liederen en kinderverhalen uit het Noorden. Lopen wij rond in legenden of op de groene aarde in het daglicht?’

‘Een mens kan beide doen,’ zei Aragorn. ‘Want niet wij, maar zij die na ons komen zullen de legenden van onze tijd maken. De groene aarde, zegt u? Dat is een machtig stuk legende, hoewel u er in het daglicht over loopt.’

‘De tijd dringt,’ zei de Ruiter, geen aandacht aan Aragorn schenkend. ‘We moeten ons naar het zuiden spoeden, heer. Laat ons deze wilde lieden aan hun fantasieën overlaten. Of laten wij hen vastbinden en naar de koning brengen.’

‘Stil, Éothain,’ zei Éomer in zijn eigen taal. ‘Laat mij even alleen. Zeg de éored dat ze zich op het pad verzamelen en zich gereedmaken om naar de Entwas te rijden.’

Morrend trok Éothain zich terug, en sprak met de anderen. Weldra gingen zij weg en lieten Éomer alleen met de drie metgezellen achter.

‘Alles wat u zegt is vreemd, Aragorn,’ zei hij. ‘Toch spreekt u de waarheid, dat is duidelijk: de mensen uit de Mark liegen niet, en daarom worden ze niet gemakkelijk bedrogen. Maar u hebt niet alles verteld. Wilt u niet wat uitvoeriger over uw doel spreken, zodat ik kan oordelen wat me te doen staat?’

‘Ik ben vele weken geleden uit Imladris, zoals het in het rijm wordt genoemd, vertrokken,’ antwoordde Aragorn. ‘Met mij ging Boromir uit Minas Tirith. Mijn doel was met de zoon van Denethor naar die stad te gaan om zijn volk in zijn oorlog tegen Sauron bij te staan. Maar het Gezelschap waarmee ik reisde had andere besognes. Daarover kan ik nu niets zeggen. Gandalf de Grijze was onze leider.’

‘Gandalf!’ riep Éomer uit. ‘Gandalf Grijsmantel is in de Mark bekend; maar zijn naam, let wel, is niet langer een wachtwoord voor de gunst van de koning. Hij is vele keren in het land te gast geweest, sinds mensenheugenis, uit eigen verkiezing komend, na een seizoen, of na vele jaren. Hij is altijd de voorbode van vreemde gebeurtenissen; een brenger van kwaad, zoals sommigen nu beweren. Het klopt dat sinds zijn laatste bezoek in de zomer alles is misgelopen. Toentertijd begonnen onze moeilijkheden met Saruman. Tot dat tijdstip hadden we Saruman als onze vriend beschouwd, maar toen kwam Gandalf en waarschuwde ons dat er in Isengard een verrassingsoorlog werd voorbereid. Hij zei dat hij zelf in Orthanc gevangen was gehouden en ternauwernood was ontsnapt, en hij smeekte om hulp. Maar Théoden wilde niet naar hem luisteren, en hij vertrok. Spreek niet hardop Gandalfs naam in Théodens oren! Hij is vergramd. Want Gandalf nam het paard dat Schaduwvacht wordt genoemd, het kostbaarste van alle rossen van de koning, hoofd van de Mearas die alleen de Heer van de Mark mag berijden. Want de stamvader van hun soort was het grote paard van Eorl dat de taal van de mensen kende. Zeven nachten geleden is Schaduwvacht teruggekomen; maar de toorn van de koning is er niet minder om, want het paard is wild geworden en wil zich door niemand laten aanraken.’

‘Dan heeft Schaduwvacht helemaal alleen de verre weg van het Noorden gevonden,’ zei Aragorn, ‘want daar gingen Gandalf en hij uiteen. Maar helaas! Gandalf zal niet meer rijden. Hij is in de duisternis van de Mijnen van Moria neergestort en keert niet weer.’

‘Dat zijn droeve berichten,’ zei Éomer. ‘In ieder geval voor mij en vele anderen, hoewel niet voor allen zoals u zult merken als u bij de koning komt.’

‘Het is droeviger nieuws dan iemand in dit land kan begrijpen, hoewel het hen voor het jaar veel verder is wel eens pijnlijk zou kunnen treffen,’ zei Aragorn. ‘Maar als de groten vallen moeten de kleineren volgen. Het is mijn taak geweest om ons Reisgenootschap op de lange weg van Moria te leiden. Wij zijn door Lórien getrokken – en het zou goed zijn dat u er de waarheid over te horen kreeg voor u er weer over spreekt – en vandaar vele mijlen langs de Grote Rivier naar de Watervallen van Rauros. Daar werd Boromir gedood, door dezelfde orks die u hebt omgebracht.’

‘Al uw nieuws is smartelijk,’ riep Éomer ontzet uit. ‘Dit sterven is een groot verlies voor Minas Tirith, en voor ons allemaal. Hij was een achtenswaardig mens! Allen prezen hem. Hij kwam zelden naar de Mark, want hij diende altijd in de oorlogen aan de oostgrens; maar ik heb hem gezien. Hij leek meer op de heetgebakerde zonen van Eorl dan op de bedachtzame mensen uit Gondor, en zou waarschijnlijk een groot aanvoerder van zijn volk zijn geweest als zijn tijd gekomen was. Maar we hebben nog geen bericht van dit verlies uit Gondor ontvangen. Wanneer is hij gesneuveld?’

‘Het is nu de vierde dag sinds hij werd gedood,’ antwoordde Aragorn, ‘en sinds de avond van die dag hebben wij van de schaduw van de Tol Brandir af gereisd.’

‘Te voet?’ riep Éomer uit.

‘Ja, zoals u ons nu ziet.’ Éomers ogen gingen wijd open van verbazing. ‘Stapper is een te armzalige naam, zoon van Arathorn,’ zei hij. ‘Wiekvoet noem ik u. Deze daad van de drie vrienden behoort op vele burchten te worden bezongen. Honderdvijfendertig mijl hebt u afgelegd nog voor het einde van de vierde dag! Het ras van Elendil is gehard!

Maar nu, heer, wat wilt u dat ik voor u doe? Ik moet met haastige spoed naar Théoden terugkeren. Ik heb in het bijzijn van mijn mannen behoedzaam gesproken. Weliswaar zijn we nog niet in open oorlog met het Zwarte Land gewikkeld, en zijn er enkele lieden in de naaste omgeving van de koning die laffe raad geven, maar de oorlog is ophanden. Wij zullen ons oude bondgenootschap met Gondor niet verzaken, en terwijl zij vechten zullen wij hen helpen: dat zeg ik, en allen die mij steunen. De Oostmark staat onder mijn bevel, het gebied van de Derde Maarschalk, en ik heb al onze kudden en hoeders verwijderd en achter de Entwas terug laten trekken, niemand anders achterlatend dan wachten en snelle verkenners.’

‘Dan betaalt u dus geen schatting aan Sauron?’ vroeg Gimli.

‘Dat doen we niet en dat hebben we nooit gedaan,’ zei Éomer met flitsende ogen; ‘hoewel het mij ter ore is gekomen dat die leugen is verteld. Enkele jaren geleden wilde de Vorst van het Zwarte Land tegen een hoge prijs paarden van ons kopen, maar wij hebben dat geweigerd, omdat hij dieren voor slechte doeleinden gebruikt. Toen stuurde hij plunderende orks, en zij stelen wat zij kunnen, maar kiezen altijd de zwarte paarden; daarvan zijn er nu nog maar weinig over. Om die reden is onze vete met de orks bitter.

Op dit ogenblik is Saruman echter onze voornaamste zorg. Hij heeft de heerschappij over heel dit land opgeëist, en er is vele maanden lang oorlog tussen ons geweest. Hij heeft orks in dienst genomen, en wolfruiters en slechte mensen en hij heeft de Kloof voor ons gesloten, zodat we waarschijnlijk uit het oosten en westen zullen worden belegerd.

Het is vreselijk om met een dergelijke vijand te maken te hebben: hij is een tovenaar die zowel listig als handig is, en heeft vele vermommingen. Hij zit nu hier, dan weer daar, zegt men, als een oude man met een kap en een mantel, bijna net als Gandalf, zoals velen zich nu herinneren. Zijn spionnen glippen door ieder net, en zijn ongeluksvogels vliegen overal rond. Ik weet niet hoe het allemaal zal aflopen, en mijn hart heeft bange voorgevoelens, want het schijnt mij toe dat zijn vrienden niet allen in Isengard wonen. Maar als u naar het huis van de koning gaat, zult u het zelf zien. Wilt u niet meegaan? Hoop ik dan tevergeefs dat u gestuurd bent om mij in twijfel en nood bij te staan?’

‘Ik zal komen wanneer het mogelijk is,’ zei Aragorn.

‘Kom meteen,’ zei Éomer. ‘De Erfgenaam van Elendil zou zeker een steun zijn voor de Zonen van Eorl in deze boze tijd. Er vindt nu zelfs een veldslag plaats op de West-Emnet, en ik ben bang dat die slecht voor ons zal aflopen.

Toen ik naar het noorden reed ging ik zonder verlof van de koning, want tijdens mijn afwezigheid heeft zijn huis weinig bewaking. Maar verkenners waarschuwden mij drie nachten geleden dat het orkleger langs de Oostmuur afdaalde, en berichtten dat sommi gen van hen de witte insignes van Saruman droegen. Aangezien ik vermoedde dat mijn ergste vrees – een samenzwering tussen Orthanc en de Zwarte Toren – bewaarheid was geworden, voerde ik mijn éored, mannen van mijn eigen huis, aan en wij haalden de orks bij het vallen van de avond twee dagen geleden in; dicht bij de grenzen van het Entwoud. Daar omsingelden wij hen, en leverden gisterochtend bij dageraad slag. Vijftien van mijn manschappen verloor ik, en twaalf paarden, helaas! Want de orks waren groter in getal dan waarop wij hadden gerekend. Anderen hadden zich bij hen gevoegd, afkomstig uit het oosten van over de Grote Rivier; hun spoor is duidelijk te zien, ietwat ten noorden van deze plek. En er kwamen ook anderen uit het woud. Grote orks, die ook de Witte Hand van Isengard droegen: dat soort is sterker en gemener dan alle anderen.

Niettemin hebben we hen uitgeroeid. Maar we zijn te lang weg geweest. Men heeft ons in het zuiden en westen nodig. Wilt u niet meegaan? Er zijn paarden over zoals u ziet. Er is werk voor het Zwaard te doen. Ja, en we zouden ook Gimli’s bijl en Legolas’ boog kunnen gebruiken als ze mij mijn overhaaste woorden over de Vrouwe van het Woud willen vergeven. Ik heb slechts gesproken zoals alle mensen in mijn land doen, maar ik zou graag beter willen leren.’

‘Ik dank u voor uw vriendelijke woorden,’ zei Aragorn, ‘en mijn hart verlangt ernaar met u mee te gaan, maar ik kan mijn vrienden niet in de steek laten zolang er nog hoop is.’

‘Hoop blijft niet,’ zei Éomer. ‘U zult uw vrienden niet langs de Noordgrenzen vinden.’

‘Toch zijn mijn vrienden niet achtergebleven. Niet ver van de Oostmuur hebben wij een duidelijke aanwijzing gevonden dat minstens één van hen daar nog in leven was. Maar tussen de muur en de heuvels hebben we geen ander spoor van hen gevonden, en er was geen ander pad links of rechts, tenzij mijn vaardigheid me helemaal in de steek heeft gelaten.’

‘Wat denkt u dan dat er van hen is geworden?’

‘Ik weet het niet. Misschien zijn ze omgebracht en samen met de orks verbrand; maar dat, zult u zeggen, kan niet en ik ben er niet bang voor. Ik kan alleen maar veronderstellen dat ze voor de slag naar het bos zijn gevoerd, misschien wel voordat u uw vijanden insloot. Kunt u zweren dat niemand op die manier aan uw netten is ontsnapt?’

‘Ik zou zweren dat er geen ork is ontsnapt nadat wij hen hadden gezien,’ zei Éomer. ‘Wij bereikten de zomen van het bos eerder dan zij, en zo er daarna enig levend wezen door onze ring heen is gebroken, dan was het geen ork en moet het enige elfse macht hebben bezeten.’

‘Onze vrienden waren net zo gekleed als wij,’ zei Aragorn, ‘en u bent ons op klaarlichte dag voorbijgereden.’

‘Dat was ik vergeten,’ zei Éomer. ‘Het is moeilijk om te midden van zoveel wonderen nog ergens zeker van te zijn. De wereld is erg vreemd geworden. Elf en dwerg lopen in elkaars gezelschap in onze vertrouwde velden, en mensen spreken met de Vrouwe van het Woud maar blijven toch in leven; en het Zwaard, dat werd gebroken in de lange Era voordat onze voorvaderen naar de Mark reden, keert weer ten strijde! Hoe zal een mens oordelen wat hem in dergelijke tijden te doen staat?’

‘Zoals hij dat altijd heeft gedaan,’ zei Aragorn. ‘Goed en kwaad zijn niet veranderd sinds vorig jaar, en ook zijn ze niet het ene bij elfen en dwergen en het andere bij mensen. Het is de taak van de mens ze te onderscheiden, evenzeer in het Gouden Woud als in zijn eigen huis.’

‘Dat is waar,’ zei Éomer. ‘Maar ik twijfel niet aan u, noch aan de daad die mijn hart zou willen stellen. Toch ben ik niet vrij om alles te doen wat ik zou willen. Het is tegen onze wet vreemdelingen naar eigen wil in ons land rond te laten zwerven, tenzij de koning ze er zelf verlof toe geeft, en in deze tijden van gevaar is het gezag nog strenger. Ik heb u gevraagd uit eigen beweging met mij mee terug te gaan, maar dat wilt u niet. Ik voel er niets voor om een strijd van honderd tegen drie te beginnen.’

‘Ik denk niet dat uw wet voor een dergelijke toevallige gebeurtenis is gemaakt,’ zei Aragorn. ‘En ik ben bovendien geen vreemdeling, want ik ben eerder in dit land geweest, meer dan eens, en heb met het leger van de Rohirrim gereden, hoewel onder een andere naam en in een andere vermomming. U heb ik niet eerder gezien, want u bent jong, maar ik heb met Éomund, uw vader, gesproken en met Théoden, zoon van Thengel. Nooit zou in die tijd een hoge heer van dit land een mens hebben gedwongen een queeste zoals de mijne op te geven. Het is duidelijk mijn plicht om verder te gaan. Kom nu, zoon van Éomund, de keus moet eindelijk worden gemaakt. Help ons, of laat ons op zijn minst vrijuit gaan. Of probeer uw wet ten uitvoer te leggen. Als u dat doet, zullen er minder zijn om naar uw oorlog of uw koning terug te keren.’

Éomer zweeg een ogenblik voor hij weer sprak. ‘Wij hebben beiden haast,’ zei hij. ‘Mijn troep verlangt ernaar op weg te gaan, en elk uur vermindert uw hoop. Dit is mijn keus. U mag gaan; en wat meer is, ik zal u paarden lenen. Ik vraag alleen dit: wanneer uw queeste is volbracht, of ijdel is gebleken, keer dan met de paarden over de Entwas naar Meduseld terug, het hoge huis in Edoras, waar Théoden nu verblijft. Op die manier zult u hem bewijzen dat ik niet verkeerd heb geoordeeld. Hiermee lever ik mijzelf en misschien wel mijn leven aan uw goede trouw uit. Faal niet.’

‘Dat zal ik niet doen.’

Er heerste grote verbazing, en er waren vele duistere en twijfelachtige blikken onder zijn manschappen, toen Éomer bevel gaf de overtollige paarden aan de vreemdelingen te lenen, maar alleen Éothain durfde ronduit te spreken.

‘Misschien is het goed genoeg voor deze heer van het ras van Gondor, zoals hij beweert,’ zei hij, ‘maar wie heeft ooit gehoord dat een paard van de Mark aan een dwerg is gegeven?’

‘Niemand,’ zei Gimli. ‘En doe geen moeite; niemand zal er ook ooit over horen. Ik zou liever gaan lopen dan op de rug van zo’n groot beest te zitten, goedschiks of kwaadschiks.’

‘Maar nu moet je rijden, anders houd je ons op,’ zei Aragorn.

‘Kom maar achter mij zitten, vriend Gimli,’ zei Legolas. ‘Dan is alles in orde en hoef je geen paard te lenen of je er zorgen over te maken.’

Een groot donkergrijs paard werd naar Aragorn geleid, en hij besteeg het. ‘Hasufel is zijn naam,’ zei Éomer. ‘Moge hij u goede diensten bewijzen en meer geluk brengen dan Gárulf, wijlen zijn meester!’

Een kleiner en lichter paard, maar weerspannig en vurig, werd naar Legolas gebracht. Arod was zijn naam. Maar Legolas vroeg hun het zadel en de teugels af te nemen. ‘Ik heb ze niet nodig,’ zei hij en sprong er luchtig op, en tot ieders verbazing bleek Arod mak en gewillig onder hem te zijn, met een enkel woord hier- of daarheen lopend; dat was de manier waarop elfen met alle goede dieren konden omgaan. Gimli werd achter zijn vriend op het paard getild en klemde zich aan hem vast, even slecht op zijn gemak als Sam Gewissies in een boot.

‘Vaarwel, en moge u vinden wat u zoekt!’ riep Éomer. ‘Keer zo snel terug als u wilt, en laat onze zwaarden daarna samen blinken!’

‘Ja, ik zal komen,’ zei Aragorn.

‘En ik kom ook,’ zei Gimli. ‘De kwestie van de Vrouwe Galadriel is nog niet tussen ons beslecht. Ik moet u nog leren wat vriendelijker te spreken.’

‘We zullen zien,’ zei Éomer. ‘Er zijn zoveel vreemde dingen gebeurd, dat het helemaal niet verbazingwekkend schijnt om een schone Vrouwe te horen loven onder de liefkozende slagen van een dwergenbijl. Vaarwel!’

Daarop vertrokken zij. De paarden van Rohan waren bijzonder snel. Toen Gimli na een poosje achteromkeek, was het gezelschap van Éomer al klein en ver weg. Aragorn keek niet achterom; hij lette zorgvuldig op het spoor terwijl ze voortsnelden, zich laag vooroverbuigend met zijn hoofd naast de nek van Hasufel. Het duurde niet lang voor zij aan de oevers van de Entwas kwamen, en daar zagen ze het andere spoor waar Éomer over had gesproken, dat uit het oosten uit het Woud kwam.

Aragorn steeg af en na het terrein in ogenschouw te hebben genomen, sprong hij weer in het zadel en reed een eindje naar het oosten, maar hij bleef aan één kant en zorgde er goed voor niet over de voetafdrukken te rijden. Toen steeg hij weer af en onderzocht de grond, voor- en achteruitlopend.

‘Er valt weinig te ontdekken,’ zei hij toen hij terugkwam. ‘Het hoofdspoor is helemaal in de war gemaakt toen de Ruiters terugreden; hun buitenste baan moet dichter bij de rivier hebben gelegen. Maar dit oostwaartse spoor is vers en duidelijk. Er is ge en teken van voeten die de andere kant op gaan, terug naar de Anduin. Nu moeten we langzamer rijden en ons ervan vergewissen dat zich geen spoor of voetstap naar een van beide kanten vertakt. De orks moeten hier gemerkt hebben dat zij achtervolgd werden; misschien hebben ze geprobeerd zich voor ze werden ingehaald van hun gevangenen te ontdoen.’

Toen ze verder reden was de lucht betrokken. Lage grijze wolken dreven over het Woud. Mist omfloerste de zon. De beboste hellingen van Fangorn kwamen al dichterbij en werden langzaam donkerder toen de zon in het westen zonk. Ze zagen links noch rechts enig teken van een spoor, maar hier en daar kwamen ze afzonderlijke orks tegen, die tijdens de vlucht waren gesneuveld, met grijs gevederde pijlen die in hun rug of keel staken.

Ten slotte, toen de middag ten einde liep, kwamen ze aan de rand van het bos, en op een open plek tussen de eerste bomen vonden ze de plaats van een groot vuur; de as was nog heet en rookte nog. Ernaast lag een grote stapel helmen en maliënkolders, gekliefde schilden en gebroken zwaarden, bogen en pijlen en ander oorlogstuig. Op een staak in het midden stond het grote hoofd van een kobold; op de verbrijzelde helm was nog een wit ordeteken te zien. Verder weg, niet ver van de plaats waar de rivier van de rand van het bos stroomde, stond een grafheuvel. Deze was pas opgeworpen, de grove aarde was bedekt met pas gestoken graszoden; eromheen waren vijftien speren in de grond gestoken.

Aragorn en zijn metgezellen zochten her en der het slagveld af, maar het licht verflauwde en de avond begon spoedig te vallen, vaag en mistig. Tegen het vallen van de nacht hadden ze nog geen spoor van Merijn en Pepijn gevonden.

‘Meer kunnen we niet doen,’ zei Gimli droevig. ‘We zijn voor vele raadsels gesteld sinds wij de Tol Brandir bereikten, maar dit is het moeilijkste om te ontwarren. Ik vermoed dat de verbrande beenderen van de hobbits nu met die van de orks zijn vermengd. Dat zal pijnlijk nieuws voor Frodo zijn, als hij nog leeft om het te horen; en pijnlijk ook voor de oude hobbit die in Rivendel wacht. Elrond was erop tegen dat zij mee zouden gaan.’

‘Maar Gandalf niet,’ zei Legolas.

‘Maar Gandalf verkoos zelf mee te gaan, en hij was de eerste die we verloren,’ antwoordde Gimli. ‘Zijn vooruitziende blik liet hem in de steek.’

‘De raad van Gandalf was niet gegrondvest op voorkennis van veiligheid, voor zichzelf of voor anderen,’ zei Aragorn. ‘Er zijn dingen die beter zijn om te beginnen dan te weigeren, ook al is het einde duister. Maar ik zal nog niet van deze plaats weggaan. In ieder geval moeten we hier wachten tot het licht wordt.’

Een klein eindje voorbij het slagveld sloegen zij hun kamp op onder een overhangende boom; het leek wel een kastanje, maar hij droeg vele brede bruine bladeren van een eerder jaar, als droge handen met lange gespreide vingers; ze ritselden triest in de nachtelijke bries.

Gimli rilde. Ze hadden ieder slechts één deken meegenomen. ‘Laat ons een vuur ontsteken,’ zei hij. ‘Het gevaar kan me niet langer schelen. Laat de orks maar met even grote zwermen komen als zomermotten om een kaarsvlam.’

‘Als die ongelukkige hobbits in het bos verdwaald zijn, zou het hen hierheen kunnen voeren,’ zei Legolas.

‘En het zou ook andere dingen kunnen aantrekken, die ork noch hobbit zijn,’ zei Aragorn. ‘We zijn dicht bij de berggebieden van de verrader Saruman. En we zijn ook vlak bij de grens van Fangorn, en men zegt dat het levensgevaarlijk is om de bomen van dat bos aan te raken.’

‘Maar de Rohirrim hebben hier gisteren een groot vuur ontstoken,’ zei Gimli, ‘en ze hebben, zoals je kunt zien, voor dat doel bomen geveld. Toch hebben ze hier de volgende nacht veilig doorgebracht, toen hun werk gedaan was.’

‘Zij waren met velen,’ zei Aragorn, ‘en ze trekken zich niets aan van de woede van Fangorn, want ze komen hier zelden, en ze begeven zich niet onder de bomen. Maar onze wegen zullen ons waarschijnlijk naar het bos zelf leiden. Dus wees voorzichtig! Snij niet in levend hout!’

‘Dat is niet nodig,’ zei Gimli. ‘De Ruiters hebben genoeg spaanders en takken overgelaten, en er ligt volop dood hout.’ Hij ging weg om brandhout te verzamelen en was druk bezig een vuur aan te leggen en te ontsteken, maar Aragorn zat zwijgend met zijn rug tegen de grote boom, diep in gedachten verzonken, en Legolas stond alleen onder de hemel naar de diepe schaduwen van het bos te kijken, voorovergebogen, als iemand die luistert naar stemmen die in de verte roepen.

Toen de dwerg een klein fel vuur had gemaakt, gingen de drie metgezellen er dicht omheen zitten, het licht ervan met hun met een kap bedekte figuren afschermend. Legolas keek omhoog naar de takken van de boom die zich boven hen uitstrekten.

‘Kijk!’ zei hij, ‘de boom is blij met het vuur!’

Misschien misleidden de dansende schaduwen hun ogen, maar elk van de metgezellen kwam het inderdaad voor dat de takken zich van de ene kant naar de andere bogen om boven de vlammen te komen, terwijl de bovenste takken zich omlaag bogen; de bruine bladeren stonden nu stijf en wreven zich als vele koude, gebarsten handen die zich aan de warmte te goed deden.

Er viel een stilte, want plotseling maakte het donkere en onbekende bos, zo dichtbij, zich voelbaar als een grote dreigende aanwezigheid, vol geheime bedoelingen. Na een tijdje sprak Legolas weer.

‘Celeborn heeft ons gewaarschuwd Fangorn niet te ver in te gaan,’ zei hij. ‘Weet jij waarom, Aragorn? Wat zijn de fabels van het woud die Boromir heeft gehoord?’

‘Ik heb in Gondor en elders vele verhalen gehoord,’ zei Aragorn, ‘maar als Celeborn niet had gesproken, zou ik ze slechts als fabeltjes beschouwen die mensen hebben gemaakt toen de ware kennis verbleekte. Ik was van plan jou te vragen wat er van waar is. En als een elf van het Bos het niet weet, hoe zal dan een mens het antwoord weten?’

‘Jij hebt verder gereisd dan ik,’ zei Legolas. ‘Ik heb hier in mijn eigen land niets over gehoord, behalve liederen die verhalen dat de Onodrim, die de mensen enten noemen, hier lang geleden hebben gewoond; want Fangorn is oud, zelfs naar elfse maatstaven.’

‘Ja, het is oud,’ zei Aragorn, ‘zo oud als het bos bij de Grafheuvels, en het is veel groter. Elrond zegt dat de twee verwant zijn, de laatste bolwerken van de machtige wouden uit de Oudste Tijden, waarin de Eerstgeborenen ronddwaalden terwijl de mensen nog sliepen. Maar Fangorn bezit ook een eigen geheim. Wat het is, weet ik niet.’

‘En ik wil het ook niet weten,’ zei Gimli. ‘Laat niets dat in Fangorn verblijft om mijnentwil worden verstoord!’

Ze lootten nu wie de wacht zou houden, en het lot wees Gimli als eerste aan. De anderen legden zich ter ruste. Bijna onmiddellijk vielen ze in slaap. ‘Gimli,’ zei Aragorn slaperig, ‘denk erom dat het gevaarlijk is om in Fangorn een tak of twijg van een levende boom te snijden. Maar dwaal niet te ver af als je dood hout zoekt. Laat het vuur liever uitgaan. Roep mij in geval van nood!’

Hierop viel hij in slaap. Legolas lag al bewegingloos, zijn mooie handen op de borst gevouwen, de ogen open en liet levende nacht en diepe droom in elkaar overgaan, zoals elfen dat doen. Gimli zat bij het vuur gehurkt en liet zijn duim in gedachten langs het scherp van zijn bijl glijden. De boom ruiste. Er klonk geen ander geluid.

Plotseling keek Gimli omhoog en daar, vlak aan de grens van het schijnsel van het vuur, stond een oude, gebogen man, op een staf geleund en gehuld in een grijze mantel; zijn breedgerande hoed was over zijn ogen getrokken. Gimli sprong op, op dat ogenblik te verbaasd om te schreeuwen, hoewel hij onmiddellijk dacht dat Saruman hen had gevangen. Zowel Aragorn als Legolas, opgeschrikt door zijn plotselinge beweging, ging rechtovereind zitten en keek met grote ogen. De oude man sprak niet en gaf geen enkel teken.

‘Welnu, vadertje, wat kunnen we voor je doen?’ vroeg Aragorn, terwijl hij overeind sprong. ‘Kom en warm je als je het koud hebt.’ Hij liep naar voren, maar de oude man was weg. Er was in de buurt geen spoor van hem te vinden, en ze durfden niet te ver af te dwalen. De maan was ondergegaan en de nacht was heel donker.

Plotseling slaakte Legolas een kreet. ‘De paarden! De paarden!’ De paarden waren weg. Zij hadden hun piketten uit de grond getrokken en waren verdwenen. Enige tijd bleven de drie metgezellen stil en zwijgend staan, verontrust door deze nieuwe tegenslag. Ze bevonden zich aan de rand van Fangorn, en eindeloze mijlen lagen tussen hen en de mensen van Rohan, hun enige vrienden in dit uitgestrekte gevaarlijke land. Terwijl ze daar stonden scheen het hun toe dat ze ver weg in de nacht het geluid van hinnikende en snuivende paarden hoorden. Toen werd alles weer stil, behalve het kille geruis van de wind.

‘Welnu, ze zijn weg,’ zei Aragorn ten slotte. ‘We kunnen ze niet vinden of vangen, dus moeten we het maar zonder hen stellen als ze niet uit eigen beweging terugkomen. We zijn op onze voeten op weg gegaan, en die hebben we nog.’

‘Voeten!’ zei Gimli. ‘Maar die moeten rusten om ermee te kunnen lopen.’ Hij gooide wat brandhout op het vuur en liet zich ernaast zakken.

‘Nog maar een paar uur geleden wilde je niet eens op een paard uit Rohan zitten,’ zei Legolas lachend. ‘Je zult nog eens een ruiter worden.’

‘Het ziet er niet naar uit dat ik er de kans voor zal krijgen,’ zei Gimli.

‘Als je wilt weten wat ik denk,’ begon hij na een tijdje, ‘ik denk dat het Saruman was. Wie anders? Denk eens aan de woorden van Éomer: hij waart rond als een oude man, met mantel en kap. Dat waren zijn woorden. Hij is er met onze paarden vandoor gegaan, of heeft ze weggejaagd, en daar zitten we nu. We zullen nog meer moeilijkheden krijgen, let op mijn woorden.’

‘Ik zal erop letten,’ zei Aragorn. ‘Maar ik heb ook opgemerkt dat deze oude man een hoed droeg en geen kap. Toch twijfel ik er niet aan dat je gelijk hebt, en dat we hier in gevaar verkeren, ’s nachts of overdag. Maar ondertussen kunnen we niets anders doen dan rusten, zolang dat mogelijk is. Ik zal nu een tijdje de wacht houden, Gimli. Ik heb meer behoefte aan nadenken dan aan slaap.’

De nacht ging langzaam om. Legolas volgde Aragorn en Gimli volgde Legolas op, maar hun wachten gingen heel langzaam om. De oude man verscheen niet weer, en de paarden kwamen niet terug.

III. De uruk-hai

Pepijn had een duistere, beangstigende droom: het scheen dat hij zijn eigen kleine stem in zwarte tunnels kon horen weergalmen, terwijl hij Frodo! Frodo! riep. Maar in plaats van Frodo grijnsden honderden afzichtelijke orkgezichten hem uit de schaduwen aan, en honderden afschuwelijke armen pakten hem van alle kanten beet. Waar was Merijn?

Hij werd wakker. Koude lucht stroomde over zijn gezicht. Hij lag op zijn rug. De avond begon te vallen en de hemel boven hem werd donker. Hij draaide zich om en merkte dat de droom niet veel erger was dan het ontwaken. Zijn polsen, benen en enkels waren met touwen vastgebonden. Naast hem lag Merijn, met een bleek gezicht en een vieze lap om zijn voorhoofd gebonden. Om hen heen zat of stond een grote troep orks.

Langzaam keerde het geheugen in Pepijns pijnlijke hoofd terug. Natuurlijk: hij en Merijn waren het bos in gerend. Wat had ze bezield? Waarom waren zij op die manier weggerend zonder notitie van Stapper te nemen? Ze hadden een heel eind schreeuwend gelopen – hij kon zich nu niet herinneren hoe ver of hoelang, en toen ineens waren ze recht op een groep orks af gerend: ze stonden te luisteren en ze schenen Merijn en Pepijn pas te zien toen ze bijna in hun armen waren. Toen schreeuwden ze en tientallen andere aardmannen waren van achter de bomen tevoorschijn gesprongen. Merijn en hij hadden hun zwaard getrokken, maar de orks hadden geen zin om te vechten, en hadden alleen geprobeerd hen te pakken te krijgen, zelfs toen Merijn verscheidene van hun armen en handen had afgehakt. Die goeie Merijn!

Toen was Boromir door het bos komen aansnellen. Hij had ze gedwongen te vechten. Hij had velen van hen gedood en de rest was gevlucht. Maar zij waren nog niet ver teruggegaan toen ze opnieuw werden aangevallen, door minstens honderd orks, waaronder enkele hele grote, die een regen van pijlen hadden afgeschoten: uitsluitend op Boromir. Boromir had op zijn grote hoorn geblazen tot het bos ervan weerschalde, en aanvankelijk waren de orks ontmoedigd en hadden zich teruggetrokken; maar toen er geen ander antwoord dan de echo’s kwam, hadden ze feller aangevallen dan ooit. Pepijn herinnerde zich verder niet veel meer. Het laatste dat hij nog wist was dat Boromir tegen een boom leunde en een pijl uittrok; toen was het plotseling donker geworden.

‘Ik veronderstel dat ik een klap op mijn hoofd heb gekregen,’ zei hij tegen zichzelf. ‘Ik vraag me af of die arme Merijn erg gewond is. Wat is er met Boromir gebeurd? Waarom hebben de orks ons niet gedood? Waar zijn we en waar gaan we naartoe?’

Hij wist geen antwoord op deze vragen. Hij voelde zich koud en ziek. Ik wou dat Gandalf Elrond nooit had overgehaald om ons te laten meegaan, dacht hij. Wat voor nut heb ik gehad? Alleen maar een sta-in-de-weg: een passagier, een stuk bagage. En nu ben ik ontvoerd en ben ik niet meer dan een stuk bagage voor de orks. Ik hoop dat Stapper of iemand anders ons zal komen opeisen! Maar moet ik daarop hopen? Zal dat niet alle plannen in de war sturen? Ik wou dat ik los kon komen!

Hij spartelde een beetje, maar tevergeefs. Een van de orks die in de buurt zat, lachte en zei iets tegen een kameraad in hun afgrijselijke taal. ‘Rust zolang je kunt, kleine dwaas!’ zei hij toen tegen Pepijn in de Gemeenschappelijke Taal, die hij bijna even afschuwelijk maakte als zijn eigen taal. ‘Rust zolang je kunt! We zullen gauw genoeg werk voor je benen vinden. Je zult wensen dat je er geen had voor we thuis zijn.’

‘Als het aan mij lag zou je willen dat je nu dood was,’ zei de ander. ‘Ik zou je laten piepen, ellendige rat.’ Hij boog zich over Pepijn heen en bracht zijn gele slagtanden vlak bij zijn gezicht. Hij had een zwart mes met een lang gekarteld lemmet in de hand. ‘Blijf stilliggen, of ik zal je hiermee kietelen,’ siste hij. ‘Trek maar geen aandacht, anders zou ik mijn bevelen weleens kunnen vergeten. Vervloekte Isengarders! Uglúk u bagronk sha pushdug Saruman-glob búbhosh skai! ’; hij verviel in een lange boze rede in zijn eigen taal die langzaam in gemompel en gegrom verstierf.

Pepijn was doodsbang en bleef stilliggen, hoewel de pijn in zijn polsen en enkels erger werd en de stenen onder hem in zijn rug boorden. Om niet aan zichzelf te denken, luisterde hij aandachtig naar alles wat hij kon horen. Er waren vele stemmen om hem heen, en hoewel de orktaal altijd vol haat en woede klonk, leek het duidelijk dat er een twist was losgebroken, die heviger werd.

Tot zijn verbazing merkte Pepijn dat veel van wat er gezegd werd verstaanbaar was; velen van de orks bedienden zich van de gewone taal. Blijkbaar waren er leden van twee of drie geheel verschillende stammen aanwezig, die elkaars orktaal niet konden verstaan. Er was een woedend twistgesprek aan de gang over wat er nu moest gebeuren: welke weg ze moesten nemen en wat ze met de gevangenen aan moesten.

‘Er is geen tijd om ze behoorlijk af te maken,’ zei er een. ‘Geen tijd voor verzetjes op deze tocht.’

‘Daar is niets aan te doen,’ zei een ander. ‘Maar waarom doden we ze niet vlug, nu meteen? Ze zijn verdomd lastig, en we hebben haast. De avond begint al te vallen, en we moeten eens opstappen.’

‘Orders!’ zei een derde stem met een zware grom. ‘Dood allen, maar NIET DE HALFLINGEN; zij moeten zo snel mogelijk LEVEND worden teruggebracht. Dat is mijn bevel.’

‘Waar zijn ze voor nodig?’ vroegen verschillende stemmen.

‘Waarom levend? Kun je veel lol met ze hebben?’

‘Nee, ik heb gehoord dat een van hen iets heeft, iets dat nodig is voor de Oorlog, een of andere elfse samenzwering of zo. In elk geval zullen ze beiden ondervraagd worden.’

‘Is dat alles wat je weet? Waarom fouilleren wij hen niet om erachter te komen? Misschien vinden we iets dat we zelf kunnen gebruiken.’

‘Dat is een heel interessante opmerking,’ zei een spottende stem, zachter dan de andere, maar boosaardiger. ‘Het zou wel eens kunnen zijn dat ik die moet overbrengen. De gevangenen mogen NIET worden gefouilleerd of geplunderd; dat is mijn bevel.’

‘En de mijne ook,’ zei de zware stem. ‘ Levend en gevankelijk; niet plunderen. Dat zijn mijn orders.’

‘Onze orders niet!’ zei een van de vroegere stemmen. ‘We zijn helemaal van de Mijnen gekomen om te doden en ons volk te wreken. Ik wil doden, en dan naar het noorden teruggaan.’

‘Je kunt willen wat je wilt,’ zei de grommende stem. ‘Ik ben Uglúk. Ik ben de baas. Ik keer langs de kortst mogelijke weg naar Isengard terug.’

‘Is Saruman de meester of het Grote Oog?’ vroeg de boosaardige stem. ‘We horen onmiddellijk naar Lugbúrz terug te gaan.’

‘Dat zou misschien kunnen als we de Grote Rivier konden oversteken,’ zei een andere stem. ‘Maar we zijn met te weinigen om het te wagen naar de bruggen te gaan.’

‘Ik ben erover gekomen,’ zei de boze stem. ‘Een gevleugelde Nazgûl wacht op ons, noordwaarts op de oostelijke oever!’

‘Misschien. Misschien! Dan gaan jullie er met onze gevangenen vandoor en krijgen in Lugbúrz al het geld en lof, terwijl jullie ons achterlaten om zo goed en kwaad als het gaat te voet door het Paardenland te trekken. Nee, we moeten bij elkaar blijven. Deze landen zijn gevaarlijk: vol gemene rebellen en struikrovers.’

‘Ja, we moeten bij elkaar blijven,’ gromde Uglúk. ‘Ik vertrouw je niet, klein zwijn. Je hebt geen lef buiten je eigen hok. Als wij er niet waren geweest zouden jullie allemaal zijn weggelopen. Wij zijn de vechtende uruk-hai! Wij hebben de grote krijger gedood. Wij hebben de gevangenen gemaakt. Wij zijn de dienaren van Saruman de Wijze, de Witte Hand; de Hand die ons mensenvlees te eten geeft. Wij zijn uit Isengard gekomen en hebben jullie hierheen geleid, en we zullen jullie mee terugnemen langs de weg die wij kiezen. Ik ben Uglúk. Ik heb gezegd.’

‘Je hebt al meer dan genoeg gezegd, Uglúk,’ spotte de boze stem. ‘Ik vraag me af wat ze er in Lugbúrz van zouden vinden. Ze zouden wel eens kunnen denken dat Uglúks schouders van een opgeblazen hoofd behoorden te worden ontlast. Ze zouden wel eens kunnen vragen waar hij zijn vreemde ideeën vandaan heeft. Zijn ze misschien afkomstig van Saruman? Wie denkt hij dat hij is, om voor zichzelf te beginnen met zijn smerige witte schildjes? Ze zouden het wel eens met mij eens kunnen zijn, met Grishnákh, hun vertrouwde boodschapper; en ik, Grishnákh, zeg dit: Saruman is een dwaas, een smerige, verraderlijke dwaas. Maar het Grote Oog is op hem gericht. Zwijn zeg je? Hoe vinden jullie het om zwijn te worden genoemd door de vuilspuiters van een smerig tovenaartje? Ik wed dat ze orkvlees eten.’

Veel luide kreten in de orktaal, en het gekletter van wapens die werden getrokken antwoordden hem. Voorzichtig rolde Pepijn zich om, in de hoop te kunnen zien wat er zou gebeuren. Zijn bewakers hadden zich in het gewoel begeven. In de schemer zag hij een grote zwarte ork, vermoedelijk Uglúk, tegenover Grishnákh staan, een klein schepsel met kromme benen, heel breed en met lange armen, die bijna tot op de grond hingen. Om hen heen stonden kleinere aardmannen. Pepijn veronderstelde dat dit degenen uit het noorden waren. Ze hadden hun dolken en zwaarden getrokken, maar aarzelden om Uglúk aan te vallen.

Uglúk schreeuwde en een aantal andere orks, bijna even groot als hij, kwam aansnellen. Toen plotseling, helemaal onverwachts, sprong Uglúk naar voren en onthoofdde twee van zijn tegenstanders met twee snelle slagen. Grishnákh stapte opzij en verdween in de schaduwen. De anderen trokken zich terug en één liep achteruit en viel met een vloek over Merijns uitgestrekte gestalte. Maar toch redde dat vermoedelijk zijn leven, want Uglúks volgelingen sprongen over hem heen en doodden er nog een met hun brede zwaarden. Het was de bewaker met de gele slagtanden. Zijn lichaam viel precies boven op Pepijn, met het lange gekartelde mes nog in de hand geklemd.

‘Laat je wapens vallen!’ schreeuwde Uglúk. ‘En verder geen onzin meer! We gaan van hier pal naar het westen, de trap af. Vandaar recht naar de heuvels, en dan langs de rivier naar het woud. En we lopen dag en nacht door. Is dat duidelijk?’

Nu, dacht Pepijn, als die lelijke vent er een tijdje voor nodig heeft om zijn troep in de hand te krijgen, heb ik een kans. Hij had een sprankje hoop gekregen. De snede van het zwarte mes had zijn arm opengehaald, en was daarna naar zijn pols gegleden. Hij voelde het bloed op zijn hand druppelen, maar hij voelde ook de koude aanraking van staal tegen zijn huid.

De orks maakten zich op om weer op mars te gaan, maar sommigen van de Noordelijken hadden nog geen zin, en de Isengarders doodden er nog twee voordat de rest zich onderwierp. Er werd in de verwarring druk gevloekt. Voor het ogenblik werd Pepijn niet bewaakt. Zijn benen waren stevig gebonden, maar zijn armen waren slechts bij de polsen gesnoerd en zijn handen staken voor hem uit. Hij kon ze samen tegelijk bewegen, hoewel de koorden in zijn vlees sneden. Hij duwde de dode ork opzij en toen, terwijl hij nauwelijks adem durfde te halen, schoof hij de knoop van het touw om zijn pols op en neer langs de snede van het mes. Het was scherp en de dode hand hield het stevig omklemd. Het koord was doorgesneden! Pepijn nam het vlug in zijn vingers en knoopte het opnieuw tot een losse armband van twee lussen en liet het over zijn handen glijden. Toen bleef hij heel stil liggen.

‘Pak die gevangenen op!’ schreeuwde Uglúk. ‘En geen geintjes met ze! Als ze niet in leven zijn als we terugkeren, zal er iemand anders ook moeten sterven.’

Een ork pakte Pepijn als een zak op, duwde zijn hoofd tussen zijn gebonden handen, greep zijn armen en trok ze omlaag tot Pepijns gezicht tegen zijn nek werd platgedrukt; toen kloste hij met hem weg. Een andere behandelde Merijn op dezelfde manier. De klauwachtige hand van de ork omklemde Pepijns armen als ijzer; de nagels drongen in zijn vlees. Hij sloot zijn ogen en gleed terug in boze dromen.

Plotseling werd hij weer op de rotsachtige bodem gegooid. De nacht was nog jong, maar de maansikkel daalde reeds naar het westen. Ze stonden op de rand van een rots die over een zee van bleke mist scheen uit te kijken. Dichtbij klonk het geluid van vallend water.

‘De verkenners zijn eindelijk teruggekomen,’ zei een ork dichtbij. ‘En wat hebben jullie ontdekt?’ gromde de stem van Uglúk.

‘Slechts één ruiter, en die is in westelijke richting verdwenen. Alles is nu veilig.’

‘Nou, dat zou ik denken. Maar voor hoelang? Dwazen die jullie zijn! Jullie hadden hem moeten doodschieten. Hij zal alarm slaan. Die vervloekte paardenfokkers zullen morgenochtend over ons te horen krijgen. Nu zullen we twee keer zo hard moeten lopen.’

Een schaduw boog zich over Pepijn heen. Het was Uglúk. ‘Ga rechtop zitten!’ zei de ork. ‘Mijn jongens hebben er genoeg van om je rond te zeulen. We moeten omlaag klimmen, en je moet je benen gebruiken. Help nu mee. Niet schreeuwen, niet proberen te ontsnappen. We hebben manieren om kunstjes af te straffen die je niet bepaald leuk zult vinden, hoewel ze je nut voor de meester niet zullen bederven.’

Hij sneed de riemen rond Pepijns benen en enkels door, pakte hem bij zijn haren en zette hem op zijn voeten neer. Pepijn viel neer maar Uglúk trok hem bij zijn haren weer overeind. Een paar orks lachten. Uglúk duwde een fles tussen zijn tanden en goot wat brandende vloeistof door zijn keel: hij voelde een warme brandende gloed door zich heen gaan. De pijn in zijn benen en enkels verdween. Hij kon staan.

‘En nu de andere,’ zei Uglúk. Pepijn zag dat hij naar Merijn ging, die dichtbij lag en een schop kreeg. Merijn kreunde. Met een ruwe greep trok Uglúk hem in zittende houding en rukte het verband van zijn hoofd. Toen smeerde hij wat donker spul uit een kleine houten doos op de wond. Merijn gilde het uit en spartelde wild.

De orks klapten en joelden. ‘Kan zijn medicijn niet innemen!’ spotten ze. ‘Weet niet wat goed voor hem is. Ai! We zullen later nog lol hebben!’

Maar op dat ogenblik maakte Uglúk geen grapjes. Hij had haast en moest zijn volgelingen zoet houden. Hij genas Merijn op orkse manier en zijn behandeling had een snelle uitwerking. Toen hij een slok uit zijn fles door de keel van de hobbit had gegoten, de touwen om zijn benen had doorgesneden en hem overeind had gesleurd, stond Merijn op, en zag er bleek, maar grimmig en uitdagend uit, en zeer levend. De wond aan zijn voorhoofd deed hem geen pijn meer, maar tot het einde van zijn dagen hield hij er een bruin litteken aan over.

‘Hallo, Pepijn,’ zei hij. ‘Dus je bent ook met deze kleine expeditie meegegaan. Waar krijgen we een bed en ontbijt?’

‘Kom nou,’ zei Uglúk. ‘Dat moeten we niet hebben! Hou je mond. Niet met elkaar praten. Eventuele moeilijkheden zullen aan de andere kant worden overgebracht en hij zal wel weten hoe je ervoor te straffen. Jullie zullen heus wel een bed en ontbijt krijgen; meer dan je lief is.’

De orktroep begon een nauw ravijn af te dalen dat naar de mistige vlakte beneden leidde. Merijn en Pepijn, gescheiden door twaalf of meer orks, klommen met hen mee. Beneden kwamen zij op het gras en de harten van de hobbits vatten moed.

‘Nu rechtuit!’ schreeuwde Uglúk. ‘Naar het westen en een beetje noordelijk. Volg Lugdush.’

‘Maar wat gaan we bij zonsopgang doen?’ vroegen enkelen van de Noordelijken.

‘Verder rennen,’ zei Uglúk. ‘Wat dachten jullie? Op het gras zitten wachten tot de Withuiden bij ons komen picknicken?’

‘Maar we kunnen niet hardlopen in het zonlicht.’

‘Jullie zullen hardlopen met mij op je hielen,’ zei Uglúk. ‘Ren, anders zullen jullie je geliefde holen nooit meer terugzien. Bij de Witte Hand! Wat heeft het voor nut om half geoefende bergmaden mee op reis te nemen. Vooruit, rennen jullie! Ren zolang de nacht duurt!’

Toen begon het gehele gezelschap met de lange stappen van orks te rennen. Ze liepen wanordelijk, duwend, dringend en vloekend; toch was hun snelheid zeer groot. Elke hobbit had drie bewakers. Pepijn liep ver achteraan in de rij. Hij vroeg zich af hoelang hij dit tempo zou volhouden; sinds de ochtend had hij geen eten gehad. Een van de bewakers had een zweep. Maar op het ogenblik was de orkdrank nog warm in zijn lichaam. Zijn geest was ook klaarwakker.

Nu en dan kreeg hij een visioen van het scherpe gezicht van Stapper die zich over een duister spoor boog en rende, achter hen aan rende. Maar wat kon zelfs een Doler anders zien dan een verward spoor van orkvoeten? Zijn eigen kleine voetafdrukken en die van Merijn werden overweldigd door het gestamp van de met ijzer beslagen schoenen vóór hen, achter hen en om hen heen. Ze waren ongeveer een mijl van de rotswand verwijderd, toen het terrein omlaag glooide naar een brede ondiepe holte waar de grond zacht en vochtig was. Er hing mist, bleek glanzend in de laatste stralen van de maansikkel. De donkere gestalten van de orks vóór hem vervaagden, en werden toen opgeslokt.

‘Hoei! Kalm nu!’ riep Uglúk uit de achterhoede.

Plotseling kreeg Pepijn een ingeving en hij gaf er meteen gevolg aan. Hij zwenkte naar rechts en dook buiten het bereik van zijn grijpende bewaker voorover de mist in; hij kwam spartelend op het gras terecht.

‘Halt!’ gilde Uglúk.

Een ogenblik heerste er opwinding en verwarring. Pepijn sprong op en rende weg. Maar de orks zaten hem achterna. Plotseling doemden er vlak voor hem een paar op.

Geen kans om te ontsnappen! dacht Pepijn. Maar hopelijk heb ik enkele van mijn voetafdrukken ongeschonden op de vochtige grond achtergelaten. Hij greep met zijn twee gebonden handen naar zijn keel, en maakte de broche van zijn mantel los. Net toen lange armen en harde klauwen hem beetpakten, liet hij haar vallen. Daar zal ze wel tot het einde der tijden blijven liggen, dacht hij. Ik weet niet waarom ik het gedaan heb. Als de anderen zijn ontsnapt, zijn ze waarschijnlijk allemaal met Frodo meegegaan.

Een riem van een zweep kronkelde zich om zijn benen, en hij onderdrukte een kreet.

‘Genoeg!’ schreeuwde Uglúk, terwijl hij eraan kwam rennen. ‘Hij moet nog een heel eind rennen. Laat ze allebei rennen! Gebruik de zweep maar om ze eraan te herinneren.’

‘Maar dat is nog niet alles,’ snauwde hij tegen Pepijn. ‘Ik zal het niet vergeten. De afrekening komt later. Zet de pas erin!’

Pepijn noch Merijn herinnerde zich veel van het laatste gedeelte van de reis. Boze dromen en boze werkelijkheid versmolten tot een lange tunnel van ellende, waarin de hoop steeds flauwer werd. Ze liepen en liepen en deden hun best om het tempo dat de orks aangaven, bij te houden, maar werden af en toe met een wrede, listig gehanteerde zweep geslagen. Wanneer ze halt hielden of struikelden, werden ze beetgepakt en een eind meegesleurd.

De warmte van de orkdrank was verdwenen. Pepijn voelde zich weer koud en ziek. Plotseling viel hij met zijn gezicht voorover op het gras. Harde handen met vlijmscherpe nagels grepen hem en pakten hem op. Hij werd weer als een zak gedragen, en rondom hem werd het donker; of het de duisternis van een nieuwe nacht was, of de blindheid van zijn ogen, kon hij niet zeggen.

Hij werd zich vaag bewust van schreeuwende stemmen: het scheen dat velen van de orks om een rustpauze vroegen. Uglúk schreeuwde. Hij voelde dat hij op de grond werd gesmeten, en bleef liggen waar hij viel tot zwarte dromen hem overvielen. Maar hij ontsnapte niet lang aan de pijn; weldra voelde hij de ijzeren greep van genadeloze handen weer op zich. Lange tijd werd hij gehotst en geschud, maar geleidelijk ebde de duisternis weg, en hij keerde tot de wakende wereld terug en merkte dat het ochtend was. Er werden bevelen geschreeuwd en hij werd ruw op het gras gegooid.

Daar lag hij een tijdje, vechtend tegen de wanhoop. Zijn hoofd duizelde, maar de warmte in zijn lichaam deed hem vermoeden dat hij weer een slok had gekregen. Een ork boog zich over hem heen en wierp hem wat brood en een reep gedroogd vlees toe. Hij at het oudbakken grijze brood hongerig, maar het vlees niet. Hij was uitgehongerd, maar nog niet zo erg dat hij vlees wilde eten dat een ork hem toewierp, het vlees van – hij durfde niet te raden van welk schepsel.

Hij ging rechtop zitten en keek om zich heen. Merijn was niet ver weg. Ze bevonden zich bij de oevers van een snelstromende smalle rivier. Voor hen doemden bergen op: een hoge top ving de eerste stralen van de zon. Een donkere vlek van een bos lag op de lagere hellingen voor hen.

Er klonk veel geschreeuw en getwist onder de orks: een ruzie scheen op het punt tussen de Noorderlingen en de Isengarders uit te breken. Sommigen wezen naar het zuiden, en anderen naar het oosten.

‘Goed dan,’ zei Uglúk. ‘Laat hen dan maar aan mij over! Geen moordpartij, zoals ik jullie eerder heb gezegd; maar als jullie datgene willen weggooien waarvoor wij zo ver gekomen zijn, gooi het dan weg! Ik zal ervoor zorgen. Laat de vechtende uruk-hai het werk doen, zoals gewoonlijk. Als jullie bang zijn voor de Withuiden, smeer ’m dan! Smeer ’m! Daar is het bos,’ schreeuwde hij, voor zich uit wijzend. ‘Ga erheen! Het is het beste dat je kunt doen. Vooruit! En schiet op een beetje, voordat ik er nog een paar onthoofd om de anderen wat meer verstand bij te brengen.’

Er klonk enig gevloek en gebakkelei en toen snelden de meeste Noorderlingen weg, meer dan honderd, wild langs de rivier naar de bergen. De hobbits bleven bij de Isengarders achter: een wrede donkere troep, op zijn minst een stuk of tachtig grote, dreigende orks met scheefstaande ogen, grote bogen en korte zwaarden met brede klingen. Enkelen van de grotere en stoutmoediger Noorderlingen bleven bij hen.

‘Nu zullen we met Grishnákh afrekenen,’ zei Uglúk, maar zelfs enkelen van zijn eigen volgelingen keken ongerust naar het zuiden. ‘Ik weet het,’ gromde Uglúk. ‘Die vervloekte paardenjongens hebben lucht van ons gekregen. Maar dat is allemaal jouw schuld, Snaga. Jij en de andere verkenners verdienen het dat je oren eraf gehakt worden. Maar wij zijn de vechters. Wij zullen ons nog aan paardenvlees te goed doen, of iets beters.’

Op dat ogenblik zag Pepijn waarom sommigen van de troep naar het oosten hadden gewezen. Uit die richting kwamen nu hese kreten, en daar was Grishnákh weer met een stuk of veertig van zijn soortgenoten achter hem aan; langarmige, krombenige orks. Er stond een rood oog op hun schilden geschilderd. Uglúk kwam naar voren om hen te begroeten.

‘Dus jullie zijn teruggekomen?’ zei hij. ‘Jullie hebben je bedacht, hè?’

‘Ik ben teruggekomen om ervoor te zorgen dat Orders worden uitgevoerd en de gevangenen veilig zijn,’ antwoordde Grishnákh.

‘Werkelijk!’ zei Uglúk. ‘Zonde van de moeite. Ik zal ervoor zorgen dat orders onder mijn bevel worden uitgevoerd. En waar ben je nog meer voor teruggekomen? Jullie zijn nogal haastig weggegaan. Hebben jullie iets achtergelaten?’

‘Ik heb een dwaas achtergelaten,’ snauwde Grishnákh. ‘Maar hij heeft een paar stevige kerels bij zich die te goed zijn om kwijt te raken. Ik wist dat jij ze in moeilijkheden zou brengen. Ik ben gekomen om ze te helpen.’

‘Prachtig!’ zei Uglúk lachend. ‘Maar tenzij je enig lef hebt om te vechten, heb je de verkeerde weg gekozen. Jullie hadden naar Lugbúrz moeten gaan. De Withuiden komen eraan. Wat is er met je dierbare Nazgûl gebeurd? Is er weer een knol onder hem vandaan geschoten? Als je hem nu had meegebracht, had dat nuttig kunnen zijn – als die Nazgûl tenminste zo goed zijn als ze beweren.’

‘ Nazgûl, Nazgûl,’ zei Grishnákh, huiverend en zijn lippen aflikkend alsof het woord een vieze smaak had die pijnlijk was om te proeven. ‘Jij spreekt van wat ver buiten het bereik van je troebele dromen ligt, Uglúk,’ zei hij. ‘ Nazgûl! Ha! Zo goed als ze beweren! Op een goede dag zul je wensen dat je dat niet gezegd had. Aap!’ gromde hij venijnig. ‘Je behoort te weten dat zij de appel van het Grote Oog zijn. Maar de gevleugelde Nazgûl: nog niet, nog niet. Hij wil nog niet dat ze zich aan de overzijde van de Grote Rivier laten zien, niet te vlug. Zij zijn voor de Oorlog – en andere doeleinden.’

‘Je schijnt een hoop te weten,’ zei Uglúk. ‘Meer dan goed voor je is, denk ik. Misschien vragen die in Lugbúrz zich af hoe en waarom. Maar ondertussen kunnen de uruk-hai van Isengard het vuile werk opknappen. Sta daar niet te kwijlen! Haal je gespuis bij elkaar! De andere zwijnen smeren ’m naar het bos. Ik zou ze maar achternagaan. Je zou nooit levend naar de Grote Rivier terugkeren. Schiet op! Vooruit! Ik zit je op de hielen.’

De Isengarders pakten Merijn en Pepijn weer op en gooiden hen op hun rug. Toen ging de troep op weg. Ze renden uren achtereen; nu en dan halt houdend, maar alleen om de hobbits aan andere dragers over te geven. Of omdat zij vlugger en geharder waren, of als gevolg van een plan van Grishnákh, haalden de Isengarders de orks uit Mordor in en de troep van Grishnákh sloot de rij. Weldra begonnen zij ook de Noorderlingen voor zich in te halen. Het bos begon dichterbij te komen.

Pepijn was gekneusd en uitgerekt; zijn pijnlijke hoofd werd tegen de smerige kaak en het behaarde oor van de ork die hem droeg geschuurd. Vlak voor hem waren gebogen ruggen en taaie dikke benen die heen en weer gingen, heen en weer, zonder te rusten, alsof ze van staaldraad en hoorn gemaakt waren, de nachtmerrieachtige seconden van een eindeloze tijd wegtikkend.

In de middag haalde Uglúks troep de Noorderlingen in. Zij waren uitgeput in de stralen van de heldere zon, hoewel het een winterzon was die aan een fletse koele hemel scheen; hun hoofden waren gebogen en hun tongen hingen uit hun mond.

‘Maden!’ schimpten de Isengarders. ‘Jullie zijn er gloeiend bij. De Withuiden zullen jullie vangen en opeten. Ze komen eraan!’

Een kreet van Grishnákh bewees dat dit niet zomaar een grap was. Er waren inderdaad ruiters gezien die heel snel reden: ze waren nog ver weg, maar wonnen toch op de orks, hen inhalend als een vloed over de zandbanken op lieden die in drijfzand waren afgedwaald.

De Isengarders begonnen twee keer zo hard te rennen, hetgeen Pepijn verbaasde; het scheen een geweldige eindspurt voor een wedstrijd. Toen zag hij dat de zon begon te dalen en achter de Nevelbergen verdween; schaduwen strekten zich over het land uit. De soldaten van Mordor hieven hun hoofden op en begonnen er ook de pas in te zetten. Het bos was donker en dicht. Ze waren al een paar bomen aan de buitenkant voorbijgegaan. Het land begon te stijgen, steeds steiler; maar de orks hielden geen halt. Zowel Uglúk als Grishnákh schreeuwde, hen tot een laatste krachtsinspanning aansporend.

Ze zullen het nog halen. Ze zullen ontsnappen, dacht Pepijn. Toen slaagde hij erin zijn nek om te draaien zodat hij met één oog over zijn schouder achterom kon kijken. Hij zag dat de ruiters in het oosten al op dezelfde hoogte waren als de orks, over de vlakte galopperend. De ondergaande zon verguldde hun speren en helmen, en glansde op hun blonde wapperende haar. Zij sloten de orks in, hen belettend zich te verspreiden, en dreven hen langs de loop van de rivier.

Hij vroeg zich af wat voor soort lieden het waren. Hij wou nu dat hij in Rivendel meer had opgestoken, en meer naar landkaarten en zo had gekeken; maar in die dagen schenen de plannen voor de reis in bekwamere handen te zijn, en hij had er nooit op gerekend dat hij nog eens van Gandalf of van Stapper, en zelfs van Frodo zou worden gescheiden. Het enige dat hij zich over Rohan kon herinneren, was dat Gandalfs paard, Schaduwvacht, uit dat land was gekomen. Dat klonk in zekere zin hoopvol.

Maar hoe zullen ze weten dat wij geen orks zijn? dacht hij. Ik denk niet dat ze hier ooit van hobbits hebben gehoord. Ik neem aan dat ik blij moet zijn dat het ernaar uitziet dat die smerige orks vermoedelijk zullen worden uitgeroeid, maar ik zou liever zelf worden gered. De kans bestond dat hij en Merijn tegelijk met hun bewakers zouden worden gedood, nog voordat de mensen van Rohan hen zouden opmerken.

Sommige ruiters bleken boogschutters te zijn, die de kunst verstonden om van een rennend paard af te schieten. Snel naar voren rijdend, schoten zij pijlen af op de orks die waren achtergebleven, en verscheidenen sneuvelden; toen zwenkten de ruiters weer buiten het bereik van de bogen van hun vijanden, die lukraak schoten, omdat ze niet durfden blijven stilstaan. Dit gebeurde vele malen, en een keer vielen er pijlen tussen de Isengarders. Een van hen, vlak voor Pepijn, struikelde en kwam niet meer overeind.

De nacht viel zonder dat de ruiters dichterbij kwamen om slag te leveren. Veel orks waren gesneuveld, maar er waren er toch nog ruim tweehonderd over. Toen de duisternis inviel kwamen de orks bij een heuveltje. De rand van het bos was vlakbij, waarschijnlijk niet meer dan zeshonderd meter ver weg, maar zij konden niet verdergaan. De ruiters hadden hen omsingeld. Een kleine troep gehoorzaamde niet aan Uglúks bevel en rende verder het bos in; slechts drie keerden terug.

‘Nou, daar zitten we nu,’ spotte Grishnákh. ‘Een mooie leider! Ik hoop dat de grote Uglúk ons er ook weer uit zal leiden.’

‘Zet die halflingen neer!’ beval Uglúk, die geen aandacht aan Grishnákh schonk. ‘Jij, Lugdush, haal twee anderen en bewaak ze! Ze mogen niet worden gedood, tenzij de smerige Withuiden doorbreken. Begrepen? Zolang ik in leven ben, wil ik ze hebben. Maar ze mogen niet schreeuwen en mogen niet bevrijd worden. Bind hun benen!’

Het laatste deel van het bevel werd genadeloos uitgevoerd. Maar Pepijn merkte dat hij voor het eerst vlak bij Merijn was. De orks maakten een hoop lawaai, schreeuwend en met hun wapens kletterend, en de hobbits slaagden erin om even met elkaar te fluis teren. ‘Ik ben hier niet erg gerust op,’ zei Merijn. ‘Ik voel me bijna geradbraakt. Ik denk niet dat ik ver weg zou kunnen kruipen, ook als ik vrij was.’

‘ Lembas,’ fluisterde Pepijn. ‘ Lembas : ik heb nog wat. Jij ook? Ik geloof niet dat ze iets anders hebben afgepakt dan onze zwaarden.’

‘Ja, ik had een pakje in mijn zak,’ antwoordde Merijn, ‘maar het moet wel helemaal verkruimeld zijn. In elk geval kan ik mijn mond niet in mijn zak steken!’

‘Dat hoef je ook niet. Ik heb –’ maar op dat ogenblik waarschuwde een venijnige trap Pepijn dat het geluid was weggestorven en de bewakers op hun hoede waren.

De nacht was koud en stil. Om het heuveltje waar de orks verzameld waren, werden kleine wachtvuren ontstoken, goudrood in de duisternis, in een volledige kring. Ze waren binnen de afstand van een ver boogschot, maar de ruiters lieten zich niet tegen het licht zien, en de orks verspilden vele pijlen door op de vuren te schieten, totdat Uglúk er een eind aan maakte. De ruiters maakten geen geluid. Later die nacht, toen de maan door de mist heen brak, waren ze af en toe te zien, schimmige gedaanten die zich nu en dan tegen het witte licht aftekenden, terwijl zij onophoudelijk patrouillerend rondreden.

‘Ze zullen op de zon wachten, vervloekt,’ gromde een van de wachten. ‘Waarom verzamelen we ons niet om erdoorheen te breken? Waar denkt die ouwe Uglúk dat hij mee bezig is, dat zou ik wel eens willen weten.’

‘Dat zou ik denken,’ gromde Uglúk, die ineens van achteren naar voren kwam. ‘Je bedoelt dat ik helemaal niet denk, hè? Vervloekt! Je bent even slecht als de rest van het gespuis: de maden en apen van Lugbúrz. Het heeft geen zin om met hen aan te vallen. Ze zouden alleen maar gillen en ervandoor gaan, en er zijn meer dan genoeg van deze smerige paardenjongens om onze troep op de vlakte bij elkaar te vegen.

D’r is maar één ding dat die maden kunnen doen: ze kunnen in het donker zien als een kat. Maar die Withuiden kunnen beter bij nacht zien dan de meeste mensen, naar ik gehoord heb; en cijfer hun paarden niet weg! Ze kunnen de nachtwind zien, zeggen sommigen. Maar er is één ding dat die mooie jongens niet weten: Mauhúr en die knapen van hem zitten in het bos, en kunnen elk ogenblik tevoorschijn komen.’

Blijkbaar waren Uglúks woorden voldoende om de Isengarders tevreden te stellen, maar de andere orks waren ontmoedigd en opstandig. Ze zetten een paar wachtposten uit, maar de meesten gingen op de grond liggen om in de aangename duisternis te rusten. Het werd inderdaad weer heel donker, want de maan ging in het westen achter een grote wolk schuil, en Pepijn kon nog geen meter voor zich uit zien. De vuren brachten geen licht op het heuveltje. De ruiters namen er echter geen genoegen mee om eenvoudig op het ochtendkrieken te wachten en hun vijanden te laten rusten. Een plotselinge kreet aan de oostzijde van de heuvel bewees dat er iets mis was. Het scheen dat er een paar mensen aan waren komen rijden, zich van hun paarden hadden laten glijden, naar de rand van het kamp waren geslopen en een paar orks hadden gedood, en toen weer waren verdwenen. Uglúk snelde erheen om paniek te voorkomen. Pepijn en Merijn gingen rechtop zitten. Hun bewakers, Isengarders, waren met Uglúk meegegaan. Maar zo de hobbits aan ontsnappen hadden gedacht, werd deze hoop weldra de grond in geboord. Een lange harige arm pakte elk van hen in zijn nekvel en trok ze dicht naar zich toe. Zij waren zich vaag bewust van Grishnákhs grote hoofd en afzichtelijke gezicht tussen hen in; zijn stinkende adem beroerde hun wangen. Hij begon ze te aaien en te betasten. Pepijn huiverde toen hij harde koude vingers in zijn rug voelde knijpen.

‘Zo, kleintjes!’ zei Grishnákh, zacht fluisterend. ‘Genieten jullie lekker van je rust? Of niet? Een beetje onprettig gesitueerd misschien: zwaarden en zwepen aan de ene kant en gemene speren aan de andere! Kleine luitjes moeten zich niet bemoeien met zaken die te gewichtig voor hen zijn.’ Zijn vingers bleven grijpen. Er scheen een licht als een flets, maar heet vuur achter zijn ogen.

Plotseling kreeg Pepijn een ingeving, alsof hij een dringende gedachte van zijn vijand rechtstreeks had opgevangen: Grishnákh weet van de Ring af! Hij zoekt ernaar, terwijl Uglúk druk bezig is; hij wil hem waarschijnlijk voor zichzelf hebben. Een koude vrees was in Pepijns hart, maar toch vroeg hij zich tegelijkertijd af hoe hij Grishnákhs begeerte kon uitbuiten.

‘Ik denk niet dat dit de manier is om hem te pakken te krijgen,’ fluisterde hij. ‘Hij is niet gemakkelijk te vinden.’

‘ Vinden? ’ vroeg Grishnákh; zijn vingers hielden op met tasten en grepen Pepijns schouder. ‘Wat vinden? Waar heb je het over, kleintje?’

Pepijn zweeg een ogenblik. Toen plotseling in het donker maakte hij een geluid met zijn keel: Gollem, Gollem.

‘Niets, mijn liefje,’ voegde hij eraan toe.

De hobbits voelden dat Grishnákhs vingers zich kromden. ‘Oho!’ siste hij zacht. ‘Dus dat betekent het, hè? Oho! Heel, heel gevaarlijk, m’n kleintjes.’

‘Misschien,’ zei Merijn, nu op zijn hoede en zich bewust van Pepijns vermoeden. ‘Misschien; en niet alleen voor ons. Maar jij kent je eigen zaken het beste. Wil je hem hebben of niet? En wat zou je ervoor geven?’

‘Wil ik hem hebben? Wil ik hem hebben?’ zei Grishnákh, alsof hij het niet begreep; maar zijn armen trilden. ‘Wat ik ervoor zou geven? Wat bedoel je?’

‘Wij bedoelen,’ zei Pepijn, zijn woorden zorgvuldig kiezend, ‘dat het geen zin heeft in het duister rond te tasten. Wij zouden je de tijd en de moeite kunnen besparen. Maar eerst moet je onze benen losmaken, anders doen we niets en zeggen we niets.’

‘M’n lieve schattige dwaasjes,’ siste Grishnákh, ‘alles wat jullie hebben en alles wat jullie weten, zal te zijner tijd uit jullie worden gewurmd; maar dan ook alles. Je zou willen dat er nog meer was dat je zou kunnen vertellen om de Ondervrager te bevredigen, vast en zeker: heel gauw. We zullen het onderzoek niet overhaasten. O lieve help, nee. Waarom denken jullie dat je in leven bent gehouden? Beste kereltjes, geloof me alsjeblieft wanneer ik zeg dat het niet uit vriendelijkheid was; dat is zelfs niet een van Uglúks fouten.’

‘Ik vind dat heel gemakkelijk om te geloven,’ zei Merijn. ‘Maar je hebt je prooi nog niet thuis. En het ziet er ook niet naar uit dat het die kant uitgaat, wat er ook gebeurt. Als wij in Isengard komen, zal het niet de grote Grishnákh zijn die ervan profiteert: Saruman zal alles nemen wat hij kan vinden. Als je iets voor jezelf wilt hebben, is het nu tijd om zaken te doen.’

Grishnákh begon zijn humeur te verliezen. Vooral de naam Saruman scheen hem woedend te maken. De tijd verliep en de ongeregeldheden bedaarden. Uglúk of de Isengarders konden ieder moment terugkomen. ‘Hebben jullie hem, een van jullie tweeën?’ gromde hij.

‘ Gollem, Gollem, ’ zei Pepijn.

‘Maak onze benen los!’ zei Merijn.

Zij voelden de armen van de ork hevig trillen. ‘Vervloekt jullie, smerig ongedierte!’ siste hij. ‘Jullie benen losmaken? Ik zal iedere vezel in jullie lichamen losmaken. Denken jullie dat ik je niet tot op het bot kan doorzoeken? Doorzoeken! Ik zal jullie allebei aan flarden scheuren. Ik heb de hulp van jullie benen niet nodig om jullie weg te krijgen – en jullie helemaal voor mezelf te hebben!’

Plotseling pakte hij hen beet. De kracht in zijn lange armen en schouders was vreselijk. Hij stopte elk van hen onder een oksel, en drukte ze stevig tegen zijn zijden aan: een grote verstikkende hand werd voor hun mond geslagen. Toen sprong hij naar voren, zich laag bukkend. Hij liep vlug en geruisloos tot hij aan de rand van het heuveltje kwam. Daar zocht hij een opening tussen de wachtposten en verdween als een boze schaduw in de nacht, de helling af en daarna in westelijke richting naar de rivier, die uit het bos stroomde. In die richting was er een wijde open vlakte met slechts één vuur.

Na een twaalftal meters bleef hij staan, en gluurde en luisterde. Er was niets te zien of te horen. Hij kroop langzaam verder, bijna dubbelgebogen. Hij ging op zijn hurken zitten en luisterde weer. Toen stond hij op, alsof hij een plotselinge spurt wilde riskeren. Maar op hetzelfde ogenblik doemde vlak voor hem de donkere gestalte van een ruiter op. Een paard snoof en ging op de achterbenen staan. Een man schreeuwde iets.

Grishnákh wierp zich plat op de grond, de hobbits onder zich mee sleurend; toen trok hij zijn zwaard. Ongetwijfeld was hij van plan zijn gevangenen te doden, liever dan ze te laten ontsnappen of gered te laten worden, maar het betekende zijn ondergang. Het zwaard rinkelde zacht en glansde even in het licht van het vuur rechts van hem. Een pijl kwam fluitend uit de duisternis; hij was knap gericht of werd door het lot geleid, en doorboorde zijn rechterhand. Hij liet het zwaard vallen en schreeuwde. Er klonken snelle hoefslagen, en terwijl Grishnákh opstond en rende, werd hij omvergereden en een speer doorboorde hem. Hij slaakte een afgrijselijk trillende kreet, viel en bewoog niet meer.

De hobbits bleven plat op de grond liggen, zoals Grishnákh hen had achtergelaten. Een tweede ruiter kwam zijn kameraad snel te hulp. Of het door een bijzonder scherp gezicht, of een ander zintuig kwam, het paard sprong luchtig over hen heen: maar zijn berijder zag hen niet, zoals zij daar lagen, bedekt door hun elfenmantels, op dat ogenblik te verfrommeld en te bang om zich te verroeren.

Eindelijk verroerde Merijn zich en fluisterde zacht: ‘Tot zover is alles goed gegaan, maar hoe kunnen we voorkomen dat we gespietst worden?’

Het antwoord kwam vrijwel onmiddellijk. De kreten van Grishnákh hadden de orks gealarmeerd. Uit het gegil en geschreeuw op het heuveltje meenden de hobbits te mogen opmaken dat hun verdwijning was ontdekt: Uglúk was waarschijnlijk nog wat meer hoofden aan het afhakken. Toen klonken plotseling als reactie de kreten van andere orkstemmen van rechts, buiten de kring van wachtvuren, uit de richting van het woud en de bergen. Mauhúr was blijkbaar gearriveerd en viel nu de belegeraars aan. Er klonk het geluid van galopperende paarden. De Ruiters sloten hun kring om het heuveltje, de orkpijlen riskerend om een eventuele uitval te verhinderen, terwijl een compagnie uitrukte om met de pas aangekomenen af te rekenen. Plotseling beseften Pepijn en Merijn dat zij, zonder zich te verplaatsen, nu buiten de kring waren: er was niets om hun ontsnapping te beletten.

‘Waren onze benen en handen maar vrij, dan zouden we misschien weg kunnen komen,’ zei Merijn. ‘Maar ik kan de knopen niet aanraken, en ik kan ze ook niet doorbijten.’

‘Dat hoef je ook niet te proberen,’ zei Pepijn. ‘Ik was van plan je te zeggen dat ik erin geslaagd ben mijn handen te bevrijden. Deze lussen zitten er maar voor de schijn aan. Maar eet eerst liever een stukje lembas.’

Hij liet de koorden van zijn polsen glijden en duikelde een pakje op. De koeken waren gebroken, maar niet bedorven en zaten nog in hun verpakking van bladeren. De hobbits aten elk twee of drie stukken. De smaak ervan bracht de herinnering aan knappe gezichten en gelach in hun geest terug, en gezond eten in rustige tijden, die nu ver achter hen lagen. Een tijdje zaten ze nadenkend in het donker te eten zonder aandacht te schenken aan het geschreeuw en lawaai van de nabije strijd. Pepijn was de eerste die weer naar het heden terugkeerde.

‘We moeten ervandoor,’ zei hij. ‘Wacht nog even!’ Grishnákhs zwaard lag vlakbij, maar het was te zwaar en onhandig voor hem om te gebruiken; daarom kroop hij naar voren en toen hij het lichaam van de aardman had gevonden, haalde hij een lang scherp mes uit de schede. Hiermee sneed hij vlug de touwen door. ‘En nu wegwezen!’ zei hij. ‘Wanneer we een beetje warm zijn geworden, zullen we misschien weer kunnen staan en lopen. Maar in elk geval kunnen we maar het beste beginnen met kruipen.’

Ze kropen. Het gras was hoog en buigzaam en dat hielp hen; maar het scheen heel langzaam te gaan. Zij kropen in een wijde kring om het wachtvuur heen en vorderden stukje bij beetje, tot ze bij de rand van de rivier kwamen, die in de zwarte schaduwen onder haar steile oevers gorgelde. Toen keken zij om.

De geluiden waren weggestorven. Klaarblijkelijk waren Mauhúr en zijn ‘knapen’ gedood of verdreven. De Ruiters waren naar hun stille dreigende wacht teruggekeerd. Die zou niet veel langer duren. De nacht was al oud. In het oosten, waar het onbewolkt was gebleven, begon de hemel al licht te worden.

‘We moeten dekking zien te vinden,’ zei Pepijn, ‘anders zal men ons zien. Het zal geen troost voor ons zijn als die Ruiters er nadat we gedood zijn achter komen dat we geen orks zijn.’ Hij stond op en stampte met zijn voeten. ‘Die koorden hebben als draden in mijn vel gesneden, maar mijn voeten beginnen weer warm te worden. Ik zou nu kunnen voortstrompelen. En jij, Merijn?’

Merijn stond op. ‘Ja,’ zei hij. ‘Ik denk wel dat het zal gaan. Lembas beurt je inderdaad op. En geeft je een gezonder gevoel dan de warmte van die orkdrank. Ik vraag me af waar die van gemaakt is. Misschien is het beter om het maar niet te weten. Laten we wat water drinken om de gedachte eraan weg te spoelen!’

‘Niet hier, de oevers zijn te steil,’ zei Pepijn. ‘Voorwaarts nu.’ Ze draaiden zich om en liepen langzaam naast elkaar langs de lijn van de rivier. Achter hen begon het in het oosten te dagen. Terwijl zij liepen wisselden zij hun ervaringen uit, naar hobbitgewoonte luchthartig pratend over de dingen die sinds hun gevangenneming waren gebeurd. Geen toehoorder zou uit hun woorden hebben opgemaakt dat zij erg hadden geleden, en in groot gevaar hadden verkeerd, zich zonder hoop in martelingen en dood begevend; of dat er, zoals nu, naar zij maar al te goed wisten, weinig kans op was dat zij ooit vriend of veiligheid weer zouden bereiken.

‘Je schijnt het er goed te hebben afgebracht, meester Toek,’ zei Merijn. ‘Je zult misschien een hoofdstuk in Bilbo’s boek krijgen, als ik ooit de kans krijg om verslag aan hem uit te brengen. Goed werk; vooral dat je het spelletje van die harige schurk doorhad en hem stroop om de mond smeerde. Maar ik vraag me af of iemand ooit je spoor zal volgen en die broche zal vinden. Ik zou het vreselijk vinden om de mijne te verliezen, maar ik vrees dat die van jou voorgoed verloren is.’

‘Ik zal mijn tenen moeten opfrissen als ik je wil bijhouden. Neef Brandebok gaat nu werkelijk voorop. Daar begint zijn rol. Ik neem aan dat jij niet weet waar we zijn, maar ik heb mijn tijd in Rivendel heel wat beter doorgebracht. We lopen naar het westen langs de Entwas. Het uiteinde van de Nevelbergen ligt voor ons, en het Fangornwoud ook.’

Terwijl hij sprak doemde de donkere rand van het bos recht voor hen op. De nacht scheen onder zijn grote bomen zijn toevlucht te hebben gezocht, wegkruipend voor de aanbrekende Dageraad.

‘Ga voor, meester Brandebok!’ zei Pepijn. ‘Of leid ons terug! We zijn voor Fangorn gewaarschuwd. Maar iemand die zoveel weet zal dat niet zijn vergeten.’

‘Dat ben ik ook niet,’ antwoordde Merijn, ‘maar het bos lijkt mij in ieder geval beter dan een terugkeer naar het heetst van de strijd.’

Hij ging hem voor onder de enorme takken van de bomen. Ouder dan men kon vermoeden, schenen zij. Grote slepende baarden van korstmos hingen ervan neer, zwaaiend en slingerend in de wind. Uit de schaduwen gluurden de hobbits en keken achterom de helling langs: kleine, steelse figuurtjes die er in het bleke licht uitzagen als elfenkinderen in de spelonken van de tijd, die met verbazing uit het Wilde Bos naar hun eerste Dageraad tuurden.

Van ver over de Grote Rivier, en de Bruine Landen, vele grijze mijlen ver weg, kwam de Dageraad, rood als vuur. Luid schalden de jachthoorns om haar te begroeten. De Ruiters van Rohan kwamen plotseling tot leven. Hoorn antwoordde hoorn opnieuw.

Merijn en Pepijn hoorden, duidelijk in de koude lucht, het hinniken van strijdrossen, en het plotselinge zingen van vele mannen. De zon ging op, een boog van vuur, boven de rand van de wereld. Toen vielen de Ruiters met een schallende kreet uit het oosten aan; het rode licht glansde op hun maliënkolders en speren. De orks gilden en schoten alle pijlen af die zij nog overhadden. De hobbits zagen verscheidene Ruiters sneuvelen; maar op de heuvel en daarachter hield hun slagorde stand, draaide om en viel opnieuw aan. De meeste overvallers die toen nog in leven waren, braken op en vluchtten wijd en zijd, en werden een voor een de dood in gejaagd. Maar één troep, die bij elkaar bleef in een zwarte wig, stormde resoluut voorwaarts in de richting van het woud. Op de helling van de heuvel vielen zij de wachters aan. Nu kwamen zij dichtbij, en het scheen zeker dat zij zouden ontsnappen; zij hadden al drie Ruiters die hun de weg versperden neergehouwen.

‘We hebben te lang toegekeken,’ zei Merijn. ‘Daar is Uglúk! Ik wil hem niet nog eens ontmoeten.’ De hobbits draaiden zich om en vluchtten diep de schaduwen van het bos in.

Zo kwam het dat zij de laatste stellingname niet zagen, toen Uglúk werd ingehaald en vlak aan de rand van Fangorn in het nauw werd gedreven. Daar werd hij ten slotte door Éomer, de Derde Maarschalk van de Mark, die afsteeg en hem met zijn zwaard bevocht, gedood. En over de wijde velden achtervolgden de scherpziende Ruiters de paar orks die waren ontsnapt en nog de kracht bezaten om te vluchten.

Toen, nadat zij hun gesneuvelde kameraden in een grafheuvel hadden gelegd en hun lof hadden gezongen, maakten de Ruiters een groot vuur en verspreidden de as van hun vijanden. Zo eindigde de overval, en geen nieuws erover bereikte ooit Mordor of Isengard, maar de rook van het vuur steeg hoog naar de hemel en werd door vele waakzame ogen gezien.

IV. Boombaard

Ondertussen vervolgden de hobbits hun weg zo snel als het donkere, verwarde bos hun toestond, de lijn van de voortsnellende stroom naar het westen en omhoog de hellingen van de bergen volgend, dieper en dieper Fangorn in. Langzaam nam hun angst voor de orks af, en hun tempo zakte. Een vreemd verstikkend gevoel kwam over hen, alsof de lucht te ijl of te schaars was om in te ademen.

Ten slotte bleef Merijn staan. ‘We kunnen zo niet verdergaan,’ zei hij hijgend. ‘Ik moet wat lucht hebben.’

‘Laten we in elk geval wat drinken,’ zei Pepijn. ‘Ik ben uitgedroogd.’ Hij klauterde op een grote boomwortel die kronkelend in de stroom verdween; hij boog zich voorover en schepte wat water op met zijn handen. Het was helder en koud en hij nam vele teugen. Merijn volgde zijn voorbeeld. Het water verkwikte hen en scheen hun nieuwe moed te geven; een tijdje zaten zij samen aan de rand van de stroom en poedelden met hun pijnlijke voeten en benen in het water, en keken naar de bomen die zwijgend rondom hen stonden, rij na rij, tot ze aan alle kanten in een grijze schemer vervaagden.

‘Ik veronderstel dat je ons niet nu al hebt laten verdwalen,’ zei Pepijn, terwijl hij tegen een grote boomstam achteroverleunde. ‘We kunnen tenminste de loop van deze stroom volgen, de Entwas of hoe je hem noemt, en er op dezelfde manier uitkomen als wij erin zijn gegaan.’

‘Dat zou kunnen, als onze benen het zouden volbrengen,’ zei Merijn, ‘en als we behoorlijk konden ademen.’

‘Ja, het is nogal erg donker en benauwd hier,’ zei Pepijn. ‘Het doet me op de een of andere manier aan de oude kamer in de Grote Burcht van de Toeks in de Smielen van Toekburg denken: een enorme ruimte waar het meubilair in generaties niet was verplaatst of vernieuwd. Men zegt dat de oude Toek er jaar in, jaar uit woonde, terwijl hij en de kamer allebei ouder en havelozer werden – en zij is nooit veranderd sinds zijn dood, een eeuw geleden. En de oude Gerontius was mijn overovergrootvader: dat maakt het nog langer geleden. Maar dat is niets vergeleken bij het gevoel van de oudheid van dit bos. Kijk eens naar al die treurende, bungelende baarden en snorren van mos. En het merendeel van de bomen schijnt voor de helft bedekt met rafelige droge bladeren die nooit zijn afgevallen. Rommelig. Ik kan me niet voorstellen hoe de lente er hier zou uitzien, als zij ooit komt; en een voorjaarsschoonmaak nog minder.’

‘Maar de zon moet er in ieder geval soms binnengluren,’ zei Merijn. ‘Het stemt in geen enkel opzicht overeen met Bilbo’s beschrijving van het Demsterwold. Dat was helemaal donker en zwart, en de verblijfplaats van donkere zwarte dingen. Dit is alleen maar schemerig en vreselijk bomerig. Je kunt je niet voorstellen dat hier dieren leven, of lang blijven.’

‘Nee, en hobbits ook niet,’ zei Pepijn. ‘En ik vind het idee om te proberen erdoorheen te komen ook helemaal niet prettig. Honderden mijlen lang niets te eten, zou ik denken. Hoe staat het met onze voorraad?’

‘Slecht,’ zei Merijn. ‘We zijn er met niets anders dan een paar overgebleven pakjes lembas vandoor gegaan en hebben al het andere achtergelaten.’ Ze keken naar wat er van de elfenkoeken over was: wat brokstukken voor ongeveer vijf magere dagen, dat was alles. ‘En geen mantel of deken,’ zei Merijn. ‘We zullen het koud krijgen vannacht, welke kant we ook uitgaan.’

‘Dan moeten we liever nu maar besluiten welke kant we opgaan,’ zei Pepijn. ‘De ochtend zal al wel een eind gevorderd zijn.’

Op dat ogenblik zagen ze dat er een eind verder in het bos een geel licht was verschenen: stralen zonlicht schenen plotseling door het dak van het bos te zijn gedrongen.

‘Hallo!’ zei Merijn. ‘De zon moet achter een wolk zijn schuilgegaan terwijl wij onder deze bomen waren, maar nu is ze weer tevoorschijn gekomen; of anders is ze hoog genoeg gestegen om door een opening te kunnen schijnen. Het is niet ver – laten we het eens gaan onderzoeken!’

Zij merkten dat het verder was dan zij dachten. Het terrein rees nog steil op en werd steeds rotsachtiger. Het licht werd helderder naarmate zij verdergingen, en weldra zagen zij een rotswand voor zich: de helling van een heuvel, of het plotselinge einde van een lange uitloper van de verre bergen. Er groeiden geen bomen op en de zon viel recht op de rotsachtige wand. De twijgjes van de bomen aan de voet ervan waren stijf en roerloos uitgestrekt, alsof ze zich naar de warmte uitrekten. Waar alles er eerst zo haveloos en grijs had uitgezien, glansde het bos nu met warmbruine kleuren en met het gladde zwart-grijs van schors als gewreven leer. De stammen van de bomen glansden zachtgroen als jong gras: zij hadden iets van vroege lente of een vluchtig visioen ervan.

In de rotsachtige wand was iets uitgehakt dat op een trap leek: misschien was hij natuurlijk gevormd door het verweren en splijten van de steen, want hij was ruw en oneffen. In de hoogte, bijna gelijk met de toppen van de bomen van het woud, was een richel onder een rotswand. Er groeide daar niets anders dan wat gras en kruiden aan de rand, en één boomstronk met nog maar twee kromme takken eraan; deze zag er bijna uit als de gestalte van een verwrongen oude man die daar tegen het ochtendlicht stond te knipperen.

‘Vooruit, naar boven!’ zei Merijn opgewekt. ‘Voor een beetje lucht en een blik over het land!’

Zij klauterden de rots op. Indien de trap was uitgehakt was hij voor grote voeten en langere benen dan de hunne bestemd. Ze waren te onstuimig om verbaasd te zijn over de opmerkelijke manier waarop de wonden en pijnlijke plekken van hun gevangenschap waren geheeld en hun kracht was teruggekeerd. Ten slotte kwamen zij bij de rand van de uitstekende rots bijna vlak bij de voet van de oude stronk; toen sprongen zij erop en keerden zich om met hun rug naar de heuvel, diep ademhalend, en keken oostwaarts. Ze zagen dat ze maar drie of vier mijl diep het bos waren in gegaan: de kruinen van de bomen liepen schuin de hellingen af naar de vlakte. Daar, bij de rand van het bos, stegen hoge kringen rook op die kronkelend naar hen toe dreven.

‘De wind is aan het veranderen,’ zei Merijn. ‘Hij is weer naar het oosten gedraaid. Het is koel hierboven.’

‘Ja,’ zei Pepijn, ‘ik vrees dat dit slechts een voorbijgaande straal is en dat het allemaal weer grijs zal worden. Wat jammer! Dit haveloze oude bos zag er zo heel anders uit in het zonlicht. Ik had bijna het gevoel dat ik ervan hield.’

‘Voelde je bijna dat je van het bos hield? Dat is goed! Dat is bijzonder vriendelijk van je,’ zei een vreemde stem. ‘Draai je om en laat me jullie gezichten eens zien. Ik heb bijna het gevoel dat ik jullie beiden niet mag, maar laten we niet te haastig spreken. Draai je eens om!’ Een grote knobbelige hand werd op hun schouders gelegd, en zij werden rondgedraaid, langzaam maar onweerstaanbaar; toen werden zij door twee grote armen opgetild.

Zij ontdekten dat ze naar een hoogst merkwaardig gezicht keken. Het behoorde toe aan een grote mensachtige, bijna trolachtige figuur, minstens veertien voet lang, heel stoer, met een hoog hoofd en bijna geen nek. Het viel moeilijk uit te maken of hij gekleed was in iets dat op groene en grijze bast leek, of dat dit zijn huid was. In ieder geval waren de armen, op korte afstand van de romp, niet gerimpeld, maar met een gladde bruine huid bedekt. Aan elk van de grote voeten zaten zeven tenen. Het onderste gedeelte van het lange gezicht werd bedekt door een wapperende grijze baard, verwilderd, aan het begin net als twijgjes en dun en mosachtig aan het einde. Maar op dat ogenblik zagen de hobbits weinig anders dan de ogen. Deze diepe ogen namen hen nu op, langzaam en ernstig, maar bijzonder indringend. Ze waren bruin en er straalde een groen licht in. Vaak daarna probeerde Pepijn zijn eerste indruk ervan te beschrijven.

‘Je had het gevoel alsof er een enorme bron achter lag, boordevol eeuwenoude herinneringen en lange, trage onafgebroken overpeinzingen; maar aan de oppervlakte ervan schitterde het heden: als zon die op de buitenste bladeren van een enorme boom fonkelt, of op de rimpelingen van een heel diep meer. Ik weet het niet, maar het gaf het gevoel alsof iets dat in de grond groeide – in slaap was zou je kunnen zeggen, of als iets tussen het uiteinde van wortels en uiteinde van blad, tussen diepe aarde en hemel, plotseling was ontwaakt, en jou met dezelfde trage aandacht bekeek die hij eindeloze jaren lang aan zijn eigen inwendige zaken had geschonken.’

‘Hrum, hoem,’ mompelde de stem, een diepe stem als een heel laag houtblazersinstrument. ‘Werkelijk heel raar! Wees niet overhaast, dat is mijn motto. Maar als ik jullie had gezien voordat ik jullie stemmen hoorde – ze klonken prettig: aangename stemmetjes; zij deden mij denken aan iets dat ik me niet kan herinneren – als ik jullie had gezien voordat ik jullie hoorde, zou ik gewoon op jullie hebben getrapt in de veronderstelling dat jullie kleine orkjes waren, en naderhand mijn vergissing hebben bemerkt. Jullie zijn werkelijk heel vreemd. Wortel en twijg, heel vreemd.’

Hoewel hij nog steeds verbaasd was, voelde Pepijn zich niet langer bang. Onder de blik van deze ogen voelde hij een vreemde spanning, maar geen angst. ‘Alstublieft,’ zei hij, ‘wie bent u en wat bent u?’

Er kwam een vreemde uitdrukking in de oude ogen, een soort vermoeidheid; de diepe bronnen waren geheel bedekt. ‘Hrum, nu,’ antwoordde de stem; ‘welnu, ik ben een ent, of zo noemen ze mij. Ja, ent is het goede woord. Ik ben de ent, zou je op jullie manier van spreken kunnen zeggen. Volgens sommigen is mijn naam Fangorn, volgens anderen Boombaard. Zeg maar Boombaard.’

‘Een ent?’ vroeg Merijn. ‘Wat is dat? Maar hoe noemt u uzelf? Wat is uw eigenlijke naam?’

‘Hoei, nou,’ antwoordde Boombaard. ‘Hoei! Dan zou ik het verklappen! Niet zo haastig. En ik ben degene die de vragen stelt. Jullie zijn in mijn land. Ik vraag me af wat jullie zijn. Ik kan jullie niet thuisbrengen. Jullie schijnen niet voor te komen op de oude lijsten, die ik heb geleerd toen ik jong was. Maar dat was heel, heel lang geleden en misschien hebben ze in de tussentijd nieuwe lijsten gemaakt. Laat eens kijken! Laat eens kijken! Hoe ging het ook alweer?

Leer nu de les van Levende Wezens!

Noem eerst de vier, de vrije volken:

Oudste van alle, de elfenkindren;

Dwerg de delver, donker zijn huizen;

Ent, uit de aarde geboren, oud als bergen,

Mens de sterveling, meester van paarden:

Hm, hm, hm.

Bever de bouwer, bok de springer,

Beer bijenjager, zwijn de vechter;

Hond is hongerig, haas vreesachtig...

Hm, hm.

Adelaar in hemel, os in weide,

Hert, het gehoornde, valk de vlugste,

Zwaan de witste, slang de koudste...

Hoem, hm, hoem, hm, hoe ging het ook alweer? Roem-tum, roem-tum, roemtie-toem-tum. Het was een lange lijst. Maar in ieder geval schijnen jullie er niet op voor te komen!’

‘Wij schijnen altijd uit de oude lijsten en verhalen te zijn weggelaten,’ zei Merijn. ‘En toch zijn we er al heel lang geweest. Wij zijn hobbits.’

‘Waarom maken we geen nieuwe regel?’ vroeg Pepijn.

Half-grote hobbits, de holbewoners.

Voeg ons in bij de vier, na de mensen (de Grote Lieden) en u bent er.’

‘Hm, niet slecht, niet slecht,’ zei Boombaard. ‘Dat zou wel gaan.

Dus jullie wonen in holen, hè? Dat klinkt keurig netjes. Maar wie noemt jullie hobbits ? Dat klinkt mij helemaal niet elfs toe. Elfen hebben alle oude woorden gemaakt; zij zijn ermee begonnen.’

‘Niemand anders noemt ons hobbits; zo noemen we onszelf,’ zei Pepijn.

‘Hoem, hmmm! Kom nu! Niet zo haastig. Noemen jullie jezelf hobbits? Maar dat moet je niet zomaar aan iedereen vertellen. Jullie zullen je je echte eigen namen nog laten ontvallen als je niet oppast.’

‘Daar zijn we niet voorzichtig mee,’ zei Merijn. ‘Feitelijk ben ik een Brandebok, Meriadoc Brandebok, hoewel de meeste lieden mij gewoon Merijn noemen.’

‘En ik ben een Toek. Peregrijn Toek, maar ik word gewoonlijk Pepijn of zelfs wel Pep genoemd.’

‘Hm, maar ik zie dat jullie haastige luitjes zijn,’ zei Boombaard. ‘Ik voel me vereerd door jullie vertrouwen; maar je moet niet meteen al te loslippig worden. Er zijn enten en enten, weet je? Of er zijn enten en dingen die er als enten uitzien, maar het niet zijn, zoals je zou kunnen zeggen. Ik zal jullie Merijn en Pepijn noemen als je het goed vindt – leuke namen. Want ik ga jullie mijn naam niet vertellen – nog niet in elk geval.’ Een vreemde, half-wetende, half-humoristische blik kwam met een groene schittering in zijn ogen. ‘In de eerste plaats zou het veel tijd vergen: mijn naam groeit almaar door, en ik heb heel, heel lang geleefd, dus mijn naam is net een heel verhaal. Echte namen in mijn taal – in het Oud-ents zou je kunnen zeggen – vertellen je de geschiedenis van de dingen waartoe ze behoren. Het is een mooie taal, maar het duurt heel lang om er iets in te zeggen, want we zeggen er niets in, tenzij het de moeite waard is om er lang over te doen om het te zeggen, en naar te luisteren. Maar nu,’ en de ogen werden heel helder en ‘aanwezig’, terwijl zij kleiner en bijna scherp schenen te worden, ‘wat is er aan de hand? Wat hebben jullie met dit alles te maken? Ik kan een heleboel van dit, van dit a-lallalalla-rumba-kamanda-lind-or-burumë zien en horen ( en ruiken en voelen). Neem me niet kwalijk, maar dat is een deel van mijn naam ervoor; ik weet niet wat het woord er in de andere talen voor is: weet je, het ding waarop we staan, waar ik op sta en op mooie ochtenden over uitkijk, en denk over de zon en het gras achter het woud, en de paarden, en de wolken en de ontplooiing van de wereld. Wat is er aan de hand? Wat voert Gandalf in zijn schild? En deze – burárum,’ hij maakte een diep rommelend geluid als een dissonant op een groot orgel, ‘die orks, en de jonge Saruman daar in Isengard? Ik hou van nieuws. Maar alsjeblieft nu niet te vlug.’

‘Er is een heleboel aan de hand,’ zei Merijn, ‘maar ook als we probeerden vlug te zijn, zou het veel tijd vergen om het te vertellen. Maar u hebt ons gezegd niet haastig te zijn. Moeten we u al zo gauw iets vertellen? Zou u het onbeleefd vinden als we vroegen wat u met ons gaat doen, en aan welke kant u staat? En hebt u Gandalf gekend?’

‘Jazeker ken ik hem: de enige tovenaar die echt om bomen geeft,’ zei Boombaard. ‘Kennen jullie hem?’

‘Ja,’ zei Pepijn bedroefd, ‘we hebben hem gekend. Hij was een goede vriend, en hij was onze gids.’

‘Dan kan ik jullie andere vragen beantwoorden,’ zei Boombaard. ‘Ik ga helemaal niets met jullie doen; niet als je daarmee bedoelt “jullie iets aandoen ”, zonder jullie toestemming. We zouden enkele dingen samen kunnen doen. Ik weet niets over kanten. Ik ga mijn eigen weg; maar jullie weg valt misschien een tijdlang met de mijne samen. Maar jullie spreken over meester Gandalf alsof hij in een verhaal voorkomt dat is geëindigd.’

‘Ja, dat doen we ook,’ zei Pepijn droevig. ‘Het verhaal schijnt verder te gaan, maar ik ben bang dat Gandalf eruit verdwenen is.’

‘Hoei, kom nu!’ zei Boombaard. ‘Hoem, hm, nou goed.’ Hij zweeg en keek de hobbits lang aan. ‘Hoem, ach, welnu, ik weet niet wat ik moet zeggen. Kom nu!’

‘Als u meer wilt horen,’ zei Merijn, ‘zullen we het u vertellen. Maar het zal enige tijd vergen. Zou u ons niet willen neerzetten? Zouden we hier niet samen in de zon kunnen zitten zolang hij schijnt? U moet wel moe worden met ons in uw armen.’

‘Hm, moe ? Nee, ik ben niet moe. Ik word niet gemakkelijk moe. En ik ga ook niet zitten. Ik ben niet erg, hm, buigzaam. Maar kijk eens, de zon gaat weg. Laat ons deze – hoe noemden jullie het ook alweer?’

‘Heuvel,’ opperde Pepijn.

‘Rand, richel,’ stelde Merijn voor. Boombaard herhaalde de woorden bedachtzaam. ‘ Heuvel. Ja, dat was het. Maar het is een haastig woord voor iets dat hier heeft gestaan sinds dit deel van de wereld werd gevormd. Maar dat hindert niet. Laat ons hier weggaan.’

‘Waar zullen we heen gaan?’ vroeg Merijn.

‘Naar mijn huis of een van mijn woonplaatsen,’ antwoordde Boombaard.

‘Is het ver?’

‘Ik weet het niet. Jullie zouden het misschien ver noemen. Maar wat hindert dat?’

‘Nu, ziet u, we zijn al onze bezittingen kwijtgeraakt,’ zei Merijn. ‘We hebben maar een klein beetje eten.’

‘O, hm! Daar hoeven jullie je geen zorgen over te maken,’ zei Boombaard. ‘Ik kan jullie een drank geven die jullie een heel lange tijd groen en aan het groeien houdt. En als we besluiten uiteen te gaan, kan ik jullie op ieder punt dat je maar wilt buiten mijn land neerzetten. Laat ons gaan!’

Terwijl hij de hobbits vriendelijk maar stevig vasthield, één in de holte van iedere arm, tilde Boombaard eerst één grote voet op en toen de andere, en bewoog ze naar de rand van de richel. De wortelachtige tenen grepen de rotsen vast. Toen, voorzichtig en plechtstatig, beende hij tree na tree af en bereikte de bodem van het Woud.

Onmiddellijk liep hij met lange weloverwogen stappen tussen de bomen door, al dieper en dieper het woud in, nooit ver van de stroom, geleidelijk tegen de hellingen van de bergen opklimmend. Veel bomen schenen te slapen of hem evenmin te zien als enig ander levend wezen dat alleen maar voorbijkwam, maar sommige sidderden en sommige hieven hun takken boven zijn hoofd toen hij naderde. Ondertussen, terwijl hij liep, sprak hij bij zichzelf in een lange vloeiende stroom van muzikale klanken.

De hobbits waren enige tijd stil. Zij voelden zich vreemd genoeg veilig en op hun gemak, en hadden een hoop om over na te denken en zich af te vragen. Eindelijk waagde Pepijn het om weer te spreken.

‘Alstublieft, Boombaard,’ zei hij, ‘zou ik u iets mogen vragen? Waarom heeft Celeborn ons voor uw bos gewaarschuwd? Hij heeft ons gezegd dat we niet moesten riskeren erin verstrikt te raken.’

‘Hm, heeft hij dat werkelijk gezegd?’ bromde Boombaard. ‘En ik zou misschien iets dergelijks hebben gezegd als jullie de andere kant waren uitgegaan. Loop niet het risico verstrikt te raken in de bossen van Laurelindórenan! Zo noemden de elfen het vroeger; maar nu korten ze de naam af: Lothlórien, noemen ze het. Misschien hebben ze gelijk, misschien is het aan het afsterven, niet aan het groeien. Land van de Vallei van Zingend Goud, dat was het, eens. Nu is het de Droombloem. Nou ja! Maar het is een vreemd oord en niet geschikt voor zomaar iedereen om zich in te wagen. Het verbaast me dat jullie er ooit uit zijn gekomen, maar nog veel meer dat jullie er ooit in zijn gekomen: dat is vreemdelingen vele jaren niet gelukt. Het is een vreemd land.

En dit ook. Mensen zijn hier aan een droevig einde gekomen. Ja, heus hoor, een droevig einde. Laurelindórenan lindelorendor malinornélion ornemalin,’ neuriede hij bij zichzelf. ‘Ze raken nogal achter in de wereld, daarginds, denk ik,’ zei hij. ‘Noch dit land, noch andere plekken buiten het Gouden Woud zijn in dezelfde staat als toen Celeborn jong was. Maar toch:

Taurelilómëa-tumbalemorna Tumbaletaurëa Lómëanor,

‘Is het ver?’De dingen zijn veranderd, maar hier en daar is het nog waar.’

‘Wat bedoelt u?’ vroeg Pepijn. ‘Wat is waar?’

‘De bomen en de enten,’ zei Boombaard. ‘Ik begrijp zelf niet alles wat er gebeurt, dus kan ik het jullie niet uitleggen. Sommigen van ons zijn nog echte enten en levendig genoeg op onze manier, maar velen beginnen slaperig te worden, boomachtig, zou je kunnen zeggen. De meeste bomen zijn gewoon bomen, natuurlijk; maar vele zijn halfwakker. Sommige zijn helemaal klaarwakker en een paar beginnen, welnu, entachtig te worden. Dat gebeurt de hele tijd.

Wanneer dat met een boom gebeurt, zie je dat sommige rotte harten hebben. Heeft niets met hun hout te maken: dat bedoel ik niet. Hemel, ik heb een stel goede oude wilgen bij de Entwas gekend, die lang geleden zijn verdwenen, helaas! Die waren helemaal hol, eigenlijk vielen ze uit elkaar, maar even rustig en zoetgevooisd als een jong blad. En dan zijn er sommige bomen in de valleien onder de bergen, zo gezond als het maar kan, maar door en door rot. Dat soort dingen schijnt zich te verbreiden. Er waren vroeger een paar heel gevaarlijke streken in dit land. Er zijn nog altijd een paar erg donkere plekken.’

‘Zoals het Oude Woud in het noorden, bedoelt u?’ vroeg Merijn.

‘Ja, ja. Ongeveer, maar veel erger. Ik twijfel er niet aan dat er over het noorden nog een soort schaduw van de Grote Duisternis ligt; en slechte herinneringen worden overgeleverd. Maar er zijn diepe dalen in dit land, waar de Duisternis nooit is opgetrokken, en de bomen ouder zijn dan ik. Maar we doen wat we kunnen. Wij houden vreemdelingen en de dwazen weg; en we oefenen en we onderwijzen, we lopen en we wieden.

Wij zijn boomherders, wij, oude enten. Weinigen van ons zijn er nu nog over. Schapen worden als schaapherder, en schaapherders als schapen, zegt men; maar langzaam, en geen van beiden is een lang leven beschoren in de wereld. Het gaat sneller en in sterkere mate met bomen en enten, en zij schrijden tezamen de eeuwen door. Want enten lijken meer op elfen: minder in zichzelf geïnteresseerd dan mensen zijn, en beter in staat zich in andere dingen te verplaatsen. Maar aan de andere kant lijken enten toch ook weer meer op mensen, ze zijn veranderlijker dan de elfen, en nemen vlugger de kleur van hun omgeving aan, zou je kunnen zeggen. Of beter dan beiden: want ze zijn stabieler en houden hun gedachten langer bij de dingen.

Sommigen van mijn verwanten zien er nu precies zoals bomen uit en hebben iets groots nodig om hen wakker te schudden; en ze spreken alleen fluisterend. Maar sommige van mijn bomen zijn lenig van ledematen, en vele kunnen met mij praten. De elfen zijn er natuurlijk mee begonnen, met bomen te wekken en ze te leren spreken en hun boomtaal te leren. Ze wilden altijd met alles spreken, de elfen van vroeger. Maar toen viel de Grote Duisternis, en ze trokken weg over de Zee of vluchtten in verre valleien, en verborgen zich en maakten liederen over dagen die nooit meer terug zouden komen. Nooit meer. Ja, ja, eens was alles één bos, van hier tot aan de Bergen van Lune, en dit was eenvoudig het Oosteinde.

Dat waren de volle dagen! Er was een tijd dat ik de hele dag kon lopen zingen en slechts de echo van mijn eigen stem in de schallende heuvels kon horen. De bossen waren als de bossen van Lothlórien, alleen dichter, sterker en jonger. En de geur van de lucht! Ik deed soms een hele week niets anders dan ademhalen.’

Boombaard verviel in stilzwijgen en schreed voort, hoewel hij nauwelijks een geluid met zijn grote voeten maakte. Toen begon hij weer te neuriën en verviel in een mompelend zingen. Geleidelijk werden de hobbits zich bewust dat hij voor hen zong:

In de wilgenweiden van Tasarinan liep ik in het Voorjaar.

Ach! het gezicht en de geur van het Voorjaar in Nan-tasarion!

En ik zei dat het goed was.

Ik zwierf in de Zomer in de iepenbossen van Ossiriand.

Ach! het licht en de muziek in de Zomer bij de Zeven Rivieren van Ossir!

En ik vond dat dat best was.

Bij de stranden van Neldoreth kwam ik in ’t Najaar.

Ach! het goud en het rood en het zuchten der blaren in de Herfst van Taur-na-neldor!

Het was meer dan mijn verlangen.

Naar de beuken op het hoogland van Dorthonion klom ik in de Winter.

Ach! de wind en de witheid en de zwarte Wintertakken op Orod-na-Thon!

Mijn stem steeg op en zong in de hemel.

Maar nu liggen al die landen onder de vloed,

En ik loop in Ambarona, in Tauremorna, in Aldalómë,

In mijn eigen land, in het land Fangorn,

Waar de wortels lang zijn,

En de jaren dikker liggen dan de bladeren

In Tauremornalómë.

Hij eindigde en liep zwijgend verder, en in het hele woud, zo ver het oor reikte, weerklonk geen geluid.

De dag liep ten einde en de schemering omstrengelde de stammen van de bomen. Ten slotte zagen de hobbits een steil donker landschap voor zich oprijzen; zij waren aan de voet van de bergen gekomen, aan de groene uitlopers van de hoge Methedras. Langs de hellingen van de heuvel sprong de jonge Entwas van haar bron hoog erboven en stroomde hun luidruchtig van waterval tot waterval tegemoet. Rechts van de stroom was een lange helling, begroeid met gras, nu grijs in de schemering. Er groeiden daar geen bomen en zij lag open onder de hemel: sterren schenen al in meren tussen wolkenstranden.

Boombaard schreed de helling op, zijn vaart nauwelijks verminderend. Plotseling zagen de hobbits een wijde opening voor zich. Er stonden twee grote bomen, een aan elke kant, als levende deurposten; maar er was geen ander hek dan hun kruisende en verstrengelde takken. Toen de oude ent naderbij kwam, hieven de bomen hun takken op, en al hun bladeren trilden en ruisten. Want het waren altijdgroene bomen, en hun bladeren waren donker en glad, en glansden in de schemering. Achter hen was een wijde effen vlakte, alsof de vloer van een grote zaal in de zijkant van de heuvel was uitgegraven. Aan beide kanten liepen de muren schuin naar boven, tot zij vijftien meter of hoger waren, en langs iedere muur stond een rij bomen die hoger werden naarmate ze verder naar binnen stonden.

Aan het uiteinde was de rotsmuur steil, maar aan de voet ervan was hij uitgehold tot een ondiepe nis met een gewelfd dak: het enige dak van de zaal, op de takken van de bomen na, die aan de binnenzijde de hele grond beschaduwde, en slechts een breed pad in het midden openliet. Een stroompje ontsnapte aan de bronnen daarboven en viel, van de hoofdstroom afbuigend, tinkelend langs de steile rotswand als een regen van zilveren droppen, als een dun gordijn voor de boogvormige nis. Het water werd weer in een stenen bassin in de grond tussen de twee bomen opgevangen, liep over de rand en stroomde langs het open pad weg om zich weer bij de Entwas op haar reis door het bos te voegen.

‘Hm. We zijn er!’ zei Boombaard, zijn lange zwijgen verbrekend. ‘Ik heb jullie ongeveer zeventigduizend entschreden gedragen, maar waar dat in de maten van jullie land op neerkomt weet ik niet. In ieder geval zijn we bij de wortels van de Laatste Berg. Een deel van de naam van deze plaats zou Wellingzaal kunnen luiden, als het in jullie taal werd omgezet. Ik houd ervan. We zullen hier vanavond blijven.’ Hij zette hen neer op het gras tussen de gangpaden van de bomen en zij volgden hem naar de grote boog. De hobbits zagen nu dat zijn knieën zich nauwelijks bogen als hij liep, maar dat zijn benen zeer grote passen maakten. Hij plantte zijn grote tenen (en ze waren werkelijk groot en heel breed) het eerst op de grond, voor enig ander deel van zijn voeten.

Een ogenblik bleef Boombaard onder de regen van de vallende bron staan en haalde diep adem; toen lachte hij en ging naar binnen. Er stond een grote stenen tafel, maar geen stoelen. Achter in de nis was het al behoorlijk donker. Boombaard tilde twee grote kruiken op en zette ze op de tafel. Zij schenen met water gevuld te zijn, maar hij hield zijn handen erboven en onmiddellijk begonnen ze te gloeien, de een met een goudkleurig en de ander met een warm groen licht; en de versmelting van de twee verlichtte de nis, alsof de zomerzon door een dak van jonge bladeren scheen. Toen zij achteromkeken zagen de hobbits dat de bomen op de binnenplaats ook waren begonnen te gloeien, eerst flauw, maar langzaamaan vlugger, tot de rand van ieder blad licht uitstraalde: sommige goud, sommige groen, sommige rood als koper, terwijl de boomstammen eruitzagen als pilaren die uit lichtgevende steen waren gehouwen.

‘Hè, hè, nu kunnen we weer praten,’ zei Boombaard. ‘Jullie hebben dorst veronderstel ik. Misschien zijn jullie ook moe. Drink dit!’ Hij ging naar het achtereinde van de nis en toen zagen zij dat daar verscheidene hoge stenen kruiken met zware deksels s tonden. Hij nam een van de deksels eraf en dompelde er een grote lepel in, en daarmee vulde hij drie nappen: een heel grote en twee kleinere.

‘Dit is een enthuis,’ zei hij, ‘en er zijn geen zetels, vrees ik. Maar jullie mogen op de tafel zitten.’ Hij pakte de hobbits op en zette ze op de grote stenen plaat, één meter tachtig boven de grond, en daar zaten ze met hun benen te bungelen en met k leine teugen te drinken. De drank leek op water; hij smaakte bijna net zoals de teugen die zij uit de Entwas hadden gedronken aan de rand van het woud, maar toch had het een geur of smaak die zij niet konden beschrijven: die was flauw, maar deed hen denken aan de geur van een ver woud die op een koele avondbries wordt meegevoerd. De uitwerking van de drank begon bij hun tenen en steeg geleidelijk door alle ledematen omhoog, terwijl hij verkwikking en kracht bracht, tot aan de puntjes van hun haren zelfs. De hobbits hadden het gevoel dat het haar op hun hoofd werkelijk rechtop stond, wuivend, krullend en groeiend. Wat Boombaard betrof, hij waste eerst zijn voeten in het bassin achter de boog, en toen dronk hij zijn kom in één teug leeg, een grote, langzame slok. De hobbits dachten dat hij nooit zou ophouden.

Ten slotte zette hij de kom weer neer. ‘Ah – ah,’ zuchtte hij. ‘Hm, hoem, nu kunnen we gemakkelijker praten. Jullie kunnen op de grond zitten en ik zal gaan liggen; dan stijgt deze dronk me tenminste niet naar het hoofd en sukkel ik niet in slaap.’

Aan de rechterkant van de nis stond een groot bed op lage poten, niet meer dan enkele voeten hoog, bedekt met een dikke laag droog gras en varens. Boombaard liet zich hier heel langzaam op neerzakken (met slechts het geringste teken van doorbuigen in het midden), tot hij er in zijn volle lengte op lag, met zijn armen achter het hoofd naar het plafond kijkend, waarop lichtjes flikkerden, als het spel van bladeren in de zonneschijn. Merijn en Pepijn gingen naast hem zitten op kussens van gras.

‘Vertel me nu jullie verhaal maar en haast je niet!’ zei Boombaard. De hobbits begonnen hem het verhaal van hun avonturen te vertellen, van het ogenblik af dat zij Hobbitstee hadden verlaten. Ze hielden zich niet aan een duidelijke volgorde, want ze vi elen elkaar voortdurend in de rede, en Boombaard liet de spreker vaak ophouden en ging dan terug tot een eerder punt of liep op de gebeurtenissen vooruit, door vragen over latere voorvallen te stellen. Ze zeiden helemaal niets over de Ring, en vertelden hem niet waarom zij op weg waren gegaan of waar ze heen gingen, en hij vroeg niet naar redenen.

Hij stelde enorm veel belang in alles: in de Zwarte Ruiters, in Elrond en Rivendel, in het Oude Woud en Tom Bombadil, in de Mijnen van Moria en in Lothlórien en Galadriel. Hij liet hen de Gouw en zijn landschap telkens weer beschrijven. Op dit punt aangeland zei hij iets raars. ‘Jullie zien daar zeker nooit, hm, enten in de buurt?’ vroeg hij. ‘Welnu, geen enten, entvrouwen, hoor ik eigenlijk te zeggen.’

‘ Entvrouwen ?’ vroeg Pepijn. ‘Zien die er ongeveer zo uit als u?’

‘Ja, hm, nou nee; ik weet het eigenlijk niet,’ zei Boombaard nadenkend. ‘Maar ze zouden van jullie land houden, daarom vroeg ik het me alleen maar af.’

Boombaard stelde echter vooral belang in alles wat Gandalf betrof, maar het meeste belang stelde hij in Sarumans doen en laten. Het speet de hobbits heel erg dat ze daar zo weinig vanaf wisten: slechts een vaag verslag van Sam over wat Gandalf de Raadsvergadering had verteld. Maar zij wisten in ieder geval zeker dat Uglúk en zijn troepen uit Isengard kwamen en dat zij Saruman hun meester hadden genoemd.

‘Hm, hoem!’ zei Boombaard toen hun verhaal ten slotte langs allerlei kronkelpaden en omwegen bij het gevecht met de orks en de Ruiters van Rohan was aangeland. ‘Nou, nou! Dat is een heleboel nieuws, hoor, wis en waarachtig. Jullie hebben me nog niet al les verteld, dat is zeker, op geen stukken na. Maar ik twijfel er niet aan dat jullie doen wat Gandalf wil. Er is iets heel gewichtigs aan de hand, dat zie ik wel; wat het is zal ik misschien te zijner tijd wel te weten komen. Bij wortel en twijg; maar het is een vreemde zaak; daar komt me eensklaps een klein volkje tevoorschijn dat niet op de oude lijsten voorkomt en zie! De Negen vergeten Ruiters verschijnen weer om hen achterna te jagen, en Gandalf neemt ze mee op een grote reis, en Galadriel verleent hun onderdak in Caras Galadhon, en orks achtervolgen hen helemaal over de vlakte van Wilderland; werkelijk, zij schijnen in een grote storm te zijn terechtgekomen. Ik hoop dat zij hem zullen doorstaan!’

‘En uzelf dan?’ vroeg Merijn.

‘Hoem, hm. Ik heb me niet erg druk gemaakt over de Grote Oorlogen,’ zei Boombaard, ‘die gaan voornamelijk elfen en mensen aan. Dat is de zaak van tovenaars; tovenaars maken zich altijd zorgen om de toekomst. Ik sta eigenlijk niet echt aan iemands kant, omdat er niemand echt aan mijn kant staat, als je begrijpt wat ik bedoel; niemand houdt van de bossen zoals ik ervan houd, zelfs de elfen van tegenwoordig niet. Toch voel ik meer vriendschap voor elfen dan voor anderen; het waren de elfen die ons lang geleden van stomheid hebben genezen, en dat was een groot geschenk dat men niet kan vergeten, hoewel onze wegen sindsdien uiteen zijn gegaan. En er zijn natuurlijk ook wezens aan wier kant ik echt niet sta; ik ben vierkant tegen ze: deze – burárum ’ (hij bracht een afkeurend diep gerochel voort) ‘ – deze orks en hun meesters.

Ik was vroeger altijd verontrust wanneer de Schaduw over het Demsterwold lag, maar toen zij naar Mordor verhuisde, heb ik mij een tijdlang niet ongerust gemaakt. Mordor is een heel eind weg. Maar het schijnt dat de wind in het Oosten zit, en de verdorring van alle bossen wellicht naderbij komt. Er is niets dat een oude ent kan doen om die storm tegen te houden; hij moet haar weerstaan of barsten.

Maar die Saruman nu! Saruman is een buurman; ik kan hem niet negeren. Ik veronderstel dat ik iets moet doen. Ik heb me de laatste tijd vaak afgevraagd wat ik met Saruman aan moet.’

‘Wie is Saruman?’ vroeg Pepijn. ‘Weet u iets van zijn geschiedenis af?’

‘Saruman is een tovenaar,’ antwoordde Boombaard. ‘Meer kan ik niet zeggen. Ik ken de geschiedenis van tovenaars niet. Ze zijn voor de eerste keer opgedoken nadat de Grote Schepen over de zee waren gekomen; maar of ze met de Schepen zijn meegekomen weet ik niet. Saruman werd als een van de groten onder hen beschouwd, geloof ik. Enige tijd geleden is hij opgehouden met zwerven en zich met de zaken van elfen en mensen gaan bemoeien – hoewel jullie het een heel lange tijd geleden zouden noemen – en heeft zich in Angrenost, ofwel Isengard, zoals de mensen van Rohan het noemen, gevestigd. Hij was aanvankelijk erg rustig, maar zijn roem begon groter te worden. Hij werd tot hoofd van de Witte Raad gekozen, zegt men, maar dat heeft niet zo goed uitgepakt. Ik vraag me nu af of hij niet het slechte pad is opgegaan. Maar in ieder geval placht hij zijn buren geen overlast te bezorgen. Ik sprak vaak met hem. Er was een tijd dat hij altijd door mijn bossen liep. Hij was beleefd in die dagen en vroeg me altijd om toestemming (tenminste, als hij me tegenkwam); en luisterde altijd met graagte. Ik heb hem vele dingen verteld die hijzelf nooit zou hebben ontdekt, maar hij heeft mij nooit een wederdienst bewezen. Ik kan me niet herinneren dat hij mij ooit iets verteld heeft. En hij ging meer en meer die kant uit; zijn gezicht, voorzover ik het mij herinner – want ik heb het in lange tijd niet gezien – werd als een raam in een stenen muur; een raam met luiken aan de binnenkant.

Ik denk dat ik nu begrijp wat hij in de zin heeft. Hij is eropuit een Macht te worden. Hij heeft een geest van metaal en wielen en hij geeft niets om dingen die groeien, behalve als ze hem op een gegeven ogenblik van dienst kunnen zijn. En nu is het duidelijk dat hij een zwarte verrader is. Hij heeft het met gemene lieden aangelegd, met orks. Brm, hoem! Nog erger: hij heeft iets met ze gedaan, iets gevaarlijks. Want deze Isengarders lijken veel meer op slechte mensen. Het is een teken van boze dingen die tijdens de Grote Duisternis kwamen, dat ze de zon niet kunnen verdragen; maar Sarumans orks kunnen dat wel, ook al haten zij haar. Ik vraag me af wat hij gedaan heeft. Zijn het mensen die hij tot verderf heeft gebracht, of heeft hij de geslachten van mensen en orks vermengd? Dat zou wel een heel kwalijke zaak zijn.’

Boombaard rommelde even, alsof hij een diepe onderaardse entse verwensing uitsprak. ‘Enige tijd geleden ben ik mij gaan afvragen hoe het kwam dat orks zo vrij door mijn bossen durfden te trekken,’ vervolgde hij. ‘Pas kort geleden vermoedde ik dat Saruman hier schuld aan had, en dat hij lang geleden alle wegen had laten bespieden en mijn geheimen had ontdekt. Hij en zijn smerige lieden houden nu vreselijk huis. Aan de grenzen vellen ze bomen – goede bomen. Sommige van de bomen hakken ze alleen maar om en laten ze verrotten – orkbaldadigheid; maar de meeste worden stukgehakt en weggevoerd om de vuren van Orthanc aan te houden. Er stijgt tegenwoordig altijd rook uit Isengard op.

Ik vervloek hem, wortel en tak! Vele van die bomen waren mijn vrienden, schepselen die ik nog als noot en eikel had gekend; vele hadden zelf stemmen, die nu voor altijd verstomd zijn. En er zijn woestenijen van stronken en dood hout waar eens zingende bosjes hebben gestaan. Ik heb geluierd. Ik ben laks geweest. Er moet een einde aan komen!’

Boombaard verhief zich met een ruk van zijn bed, stond op en sloeg met zijn hand op de tafel. De kruiken met licht trilden en twee grote vlammen sliertten eruit op. Er was een flikkering als van groen vuur in zijn ogen, en zijn baard stak stijf naar voren als een grote borstel.

‘Ik zal er een einde aan maken,’ bulderde hij. ‘En jullie zullen met me meegaan. Jullie zullen me misschien kunnen helpen. En op die manier zullen jullie je eigen vrienden ook helpen; want als Saruman niet in toom wordt gehouden, zullen Rohan en Gondor zowel van voren als in de rug een vijand hebben. Onze wegen vallen samen – naar Isengard!’

‘Wij zullen met u meegaan,’ zei Merijn. ‘We zullen doen wat we kunnen.’

‘Ja!’ zei Pepijn. ‘Ik zou graag zien dat de Witte Hand omver werd geworpen. Ik zou er graag bij willen wezen, ook al zou ik van weinig nut zijn; ik zal Uglúk en de tocht door Rohan nooit vergeten.’

‘Goed! Goed!’ zei Boombaard. ‘Maar ik heb te haastig gesproken. We moeten niet haastig zijn. Ik ben te vurig geworden. Ik moet mezelf laten afkoelen en nadenken, want het is gemakkelijker om “ophouden” te roepen dan het te doen.’

Hij schreed naar de boog en bleef een tijdje onder de regen van de bron staan. Toen lachte hij en schudde zich, en waar de waterdroppels fonkelend van hem op de grond vielen, bleven zij als rode en groene vonken liggen glinsteren. Hij kwam terug en ging weer op bed liggen en zweeg.

Na een tijdje hoorden de hobbits hem weer mompelen. Hij scheen op zijn vingers te tellen. ‘Fangorn, Finglas, Fladrif, ja, ja,’ zuchtte hij. ‘De moeilijkheid is dat er zo weinig van ons over zijn,’ zei hij, zich tot de hobbits wendend. ‘Slechts drie zijn er over van de eerste enten die vóór de Duisternis door de wouden liepen: alleen ikzelf, Fangorn, en Finglas en Fladrif – om hen bij hun elfse namen te noemen: jullie mogen hen Bladlok en Huidbast noemen als je dat gemakkelijker vindt. En van ons drieën zijn Bladlok en Huidbast van weinig nut voor deze aangelegenheid. Bladlok is slaperig geworden, bijna boomachtig zou je kunnen zeggen; hij heeft tegenwoordig de gewoonte om op z’n eentje half in slaap te staan, de hele zomer door, met het hoge gras van de w eilanden om zijn knieën. Hij is helemaal bedekt met bladerig haar. In de winter werd hij nog wel eens wakker, maar de laatste tijd is hij te soezerig om zelfs dan nog ver te lopen. Huidbast woonde op de berghellingen ten westen van Isengard. Daar zijn de ergste moeilijkheden geweest. Hij werd door de orks gewond en velen van zijn volk en zijn boomkudden zijn uitgemoord en vernietigd. Hij is de hoge gedeelten ingetrokken tussen de berken, waar hij het meeste van houdt, en hij wil niet naar beneden komen. Maar toch zou ik zeggen dat ik een behoorlijk gezelschap jongeren zou kunnen optrommelen, als ik hen van de noodzaak zou kunnen overtuigen, als ik ze warm kon maken; wij zijn geen haastig volk. Wat jammer dat we met zo weinigen zijn!’

‘Maar waarom zijn er zo weinig als u zo lang in dit land hebt gewoond?’ vroeg Pepijn. ‘Zijn er een hoop gestorven?’

‘O, nee,’ zei Boombaard. ‘Geen zijn van binnenuit gestorven, zoals je zou kunnen zeggen. Sommigen zijn gevallen in de tegenspoeden van de lange jaren, natuurlijk; en nog meer zijn er boomachtig geworden. Maar we zijn nooit zeer talrijk geweest en we hebben ons niet vermenigvuldigd. Er zijn al een verschrikkelijke hoop jaren geen entings – geen kinderen, zoals jullie zouden zeggen, geweest. Want zie je, we hebben de entvrouwen verloren.’

‘Wat vreselijk droevig,’ zei Pepijn. ‘Hoe is het gekomen dat ze allemaal zijn gestorven?’

‘Ze zijn niet gestorven,’ zei Boombaard. ‘Ik heb nooit gezegd dat ze zijn gestorven. We hebben ze verloren, zei ik. We zijn ze kwijtgeraakt en kunnen ze niet meer vinden.’ Hij zuchtte. ‘Ik dacht dat iedereen dat wel wist. Er zijn liederen over de jacht van de enten op de entvrouwen geweest die de elfen en mensen van Demsterwold tot aan Gondor zongen. Ze kunnen niet helemaal vergeten zijn.’

‘Nou, ik vrees dat die liederen niet over de Bergen naar het westen naar de Gouw zijn gegaan,’ zei Merijn. ‘Wilt u ons er niet meer over vertellen, of een van die liederen voor ons zingen?’

‘Ja, dat wil ik wel,’ zei Boombaard, die blij scheen te zijn met het verzoek. ‘Maar ik kan het niet vertellen, zoals het moet, alleen maar in het kort; en dan moeten we ons gesprek beëindigen: morgen hebben wij vergaderingen bijeen te roepen en werk te doen, en misschien zullen we op reis moeten gaan.’

‘Het is een nogal vreemd en droevig verhaal,’ vervolgde hij na een pauze. ‘Toen de wereld jong was en de wouden wijd en wild waren, liepen de enten en de entvrouwen samen – en er waren toen ook entmaagden: ach, de lieflijkheid van Fimbrethil of Staftak, de lichtvoetige, in de dagen van onze jeugd! – en woonden bij elkaar. Maar onze harten groeiden niet op dezelfde manier verder: de enten schonken hun liefde aan dingen die ze in de wereld tegenkwamen en de entvrouwen dachten aan andere dingen, want de ente n hielden van de grote bomen en de wilde wouden en de hellingen van de hoge heuvels; en ze dronken van de bergstromen, en aten alleen de vruchten die de bomen op hun pad lieten vallen; en zij leerden van de elfen en spraken met de Bomen. Maar de entvrouwen richtten hun aandacht op de kleinere bomen en de velden in de zonneschijn aan de voet van de wouden; ze zagen de sleedoorn in de bosjes en de wilde appel en kers in het voorjaar bloeien, en de groene kruiden in de moeraslanden in de zomer en de bloeiende grassen in de herfstvelden. Zij verlangden er niet naar met deze dingen te spreken, maar zij wilden dat zij zouden horen en gehoorzamen aan wat hun werd gezegd. De entvrouwen bevalen hen te groeien zoals zij dat wilden en blad en vrucht te dragen zoals zij wensten, want de entvrouwen wilden orde en overvloed en vrede (waarmee ze bedoelden dat de dingen moesten blijven zoals zij ze hadden geregeld). Zo maakten de entvrouwen tuinen om in te wonen. Maar wij enten gingen door met zwerven en bezochten de tuinen slechts af en toe. Toen de Duisternis in het Noorden kwam, staken de entvrouwen de Grote Rivier over en legden nieuwe tuinen aan en bewerkten nieuwe velden, en wij zagen ze nog minder vaak. Nadat de Duisternis was omvergeworpen, bloeide het land van de entvrouwen rijkelijk, en haar velden stonden vol koren. Vele mensen leerden het handwerk van de entvrouwen en bewezen hun grote eer; maar wij waren nog maar een legende voor hun, een geheim in het hart van het woud. Maar we zijn hier nog altijd, terwijl de tuinen van de entvrouwen tot woestenij zijn vervallen; de mensen noemen ze nu de Bruine Landen.

Ik herinner mij dat lang geleden – in de tijd van de oorlog tussen Sauron en de mensen van de Zee – het verlangen in me opkwam om Fimbrethil weer te zien. In mijn ogen was ze nog altijd heel mooi, net als toen ik haar voor de laatste keer zag, hoewel z e niet zoveel meer leek op de entmaagd van vroeger. Want de entvrouwen waren gebogen en gebruind door hun arbeid; hun haar door de zon gebleekt tot de kleur van rijp koren en hun wangen als rode appels. Maar hun ogen waren nog altijd die van ons eigen volk. Wij staken de Anduin over en kwamen in hun land; maar wij troffen een woestijn aan; helemaal verschroeid en verwoest, want de oorlog was eroverheen getrokken. En de entvrouwen waren weg. Lang hebben wij geroepen en gezocht, en wij vroegen iedereen die wij tegenkwamen welke kant de entvrouwen waren heen gegaan. Sommigen zeiden dat zij ze nooit hadden gezien en sommigen zeiden dat zij ze in westelijke richting hadden zien wegtrekken, maar anderen zeiden naar het oosten, en weer anderen naar het zuiden. Maar waar wij ook heen gingen, nergens konden wij ze vinden. Onze droefenis was heel groot. Maar het wilde bos riep, en wij keerden ernaar terug. Vele jaren lang trokken wij er nu en dan op uit om de entvrouwen te zoeken, wijd en zijd gaande, en ze bij hun mooie namen roepend. Maar naarmate de tijd verstreek trokken wij er minder vaak op uit en zwierven minder ver. En nu bestaan de entvrouwen nog slechts in onze herinnering en onze baarden zijn lang en grijs. De elfen hebben veel liederen gemaakt over het Zoeken van de enten, en sommige ervan zijn in de talen van de mens overgebracht. Maar wij hebben er geen liederen over gemaakt; wij stelden ons tevreden met hun mooie namen te zingen wanneer wij aan de entvrouwen dachten. Wij geloven dat wij elkaar in de toekomst weer zullen ontmoeten, en misschien zullen we ergens een land vinden waar wij samen kunnen leven en beiden tevreden zijn. Maar de voorspelling luidt dat dat alleen zal gebeuren wanneer wij beiden alles wat wij nu bezitten hebben verloren. En het kan best dat deze tijd eindelijk naderbij komt. Want terwijl Sauron vroeger de tuinen verwoestte, lijkt het erop alsof de Vijand vandaag de dag alle bossen doet verdorren.

Er was een elfenlied dat hiervan gewaagde, dat meen ik althans. Het werd vroeger overal langs de Grote Rivier gezongen. Het was nooit een entig lied, let wel; het zou een heel lang lied zijn geweest in het Ents! Maar zo klinkt het in jullie taal:

ENT

Als Voorjaar ’t beukenblad ontvouwt en sap de tak verrijkt,

Als licht op wilde bosstroom schijnt en wind langs voorhoofd strijkt,

Als lang de pas is, adem diep, de berglucht scherp als zand,

Keer terug tot mij. Keer terug tot mij en zeg mooi is mijn land!

ENTVROUW

Als Lente komt naar tuin en veld en ’t koren rijpt in de aar,

Als bloesems schitterende sneeuw neerdaalt over de gaard,

Als Zon en regen de Aarde geuren doen als pittig hooi,

Dan blijf ik hier en keer niet terug, want mijn land is te mooi.

ENT

Als Zomer over wereld ligt en in een dag van goud

Onder een slapend bladerdak een boomdroom zich ontvouwt,

Als bossen groene zalen zijn en wind waait uit het west’,

Keer terug naar mij. Keer terug naar mij en zeg mijn land is ’t best.

ENTVROUW

Als Zomer ’t rijpend ooft verwarmt in stralend zonnebad,

Als stro goudgeel is, wit de aar, en oogst komt naar de stad,

Als honing druipt en appel zwelt, al is de wind ook west,

Dan blijf ik hier onder de Zon, want mijn land is het best.

ENT

Als Winter komt, de winter wild, die het bosleven dooft,

Als bomen vallen, donkere nacht de dag van Zon berooft,

Als wind uit ’t oosten dodelijk blaast, in bitter regenweer,

Dan zoek ik u en roep uw naam. Dan keer ik tot u weer.

ENTVROUW

Als Winter komt, gezang verstilt en duister eindelijk valt,

Als kale tak gebroken is; licht werk gedaan is, al,

Dan zoek ik u en wacht op u tot wij elkaar weerzien

En samen gaan wij dan de weg waarop de regen striemt.

SAMEN

En samen gaan wij dan de weg die naar het Westen leidt,

En vinden dan een land ver weg waar rust ons hart verblijdt.’

Boombaard beëindigde zijn lied. ‘Zo gaat het,’ zei hij. ‘Het is natuurlijk Elfs: luchthartig, snelwoordig en gauw voorbij. Maar ik vind het mooi genoeg. Maar de enten zouden er meer over kunnen zeggen als ze de tijd hadden! Maar nu ga ik staan om een beetje te slapen. Waar willen jullie staan?’

‘Wij gaan gewoonlijk liggen om te slapen,’ zei Merijn. ‘Waar we nu zitten zal het wel lukken.’

‘Liggen om te slapen!’ zei Boombaard. ‘Natuurlijk, dat is ook zo! Hm, hoem: ik was het vergeten: het zingen van dat lied deed me aan de oude tijd denken. Ik dacht warempel bijna dat ik tegen jonge entings sprak. Nu dan, jullie mogen op het bed gaan liggen. Ik ga in de regen staan. Goedenacht!’

Merijn en Pepijn klommen op het bed en nestelden zich behaaglijk in het zachte gras en de varens. Het was fris, zoetgeurend en warm. De lichten doofden en het schijnsel van de bomen vervaagde, maar buiten onder de boog konden zij de oude Boombaard zien staan, bewegingloos, de armen boven het hoofd geheven. De heldere sterren keken uit de hemel naar beneden en verlichtten het vallende water dat op zijn vingers en hoofd spatte en in honderden zilveren droppeltjes op zijn voeten spetterde. Terwijl zij naar het getinkel van de droppels lagen te luisteren, vielen de hobbits in slaap.

Zij werden wakker en zagen een koele zon op de grote binnenplaats en op de vloer van de nis schijnen. Hoge wolkenflarden dreven voorbij, voortgejaagd door een straffe oostenwind. Boombaard was nergens te bekennen, maar terwijl Pepijn en Merijn zich in de kom bij de boog wasten, hoorden zij hem neuriën en zingen toen hij het pad tussen de bomen langskwam.

‘Hoe, ho! Goedemorgen, Merijn en Pepijn!’ galmde hij toen hij hen zag. ‘Jullie slapen lang. Ik heb vandaag al honderden stappen gelopen. We zullen eerst wat drinken en dan naar de Entmoet gaan.’

Hij schonk twee volle nappen voor hen in uit een aarden kan; maar uit een andere kan. De smaak was niet dezelfde als de vorige avond: het smaakte meer naar aarde en was sterker, hartiger en voedzamer, bij wijze van spreken. Terwijl de hobbits op de rand van het bed zaten te drinken en op kleine stukjes elfenkoek knabbelden (omdat zij vonden dat eten een noodzakelijk deel van het ontbijt vormde en niet zozeer omdat ze honger hadden), bleef Boombaard staan en neuriede iets in het Ents of Elfs of een andere vreemde taal, en keek omhoog naar de hemel.

‘Waar is de Entmoet?’ vroeg Pepijn voorzichtig.

‘Hoe, hè? De Entmoet?’ zei Boombaard, terwijl hij zich omdraaide. ‘Het is geen plaats; het is een vergadering van enten – hetgeen tegenwoordig niet vaak voorkomt. Maar ik ben erin geslaagd een behoorlijk aantal te bewegen om te komen. Wij zullen elkaar treffen op een plaats waar wij elkaar altijd hebben ontmoet. Schuildal noemen de mensen het. Het is ten zuiden van hier. We moeten er voor de middag zijn.’

Het duurde niet lang voor ze op weg gingen. Boombaard droeg de hobbits in zijn armen, zoals de vorige dag. Bij de ingang van het terrein sloeg hij rechtsaf, stapte over de stroom en schreed in zuidelijke richting langs de voet van grote golvende hellingen waar bijna geen bomen stonden. Hierboven zagen de hobbits bosjes berkenbomen en lijsterbessen en daarachter donkere rijen schuin oplopende pijnbomen. Weldra liet Boombaard de heuvels enigszins links liggen en dook in diepe bosschages, waar de bomen groter, hoger en dikker waren dan de hobbits ooit hadden gezien. Een tijdlang hadden zij vaag hetzelfde benauwde gevoel dat ze hadden gekregen toen ze Fangorn voor het eerst betraden, maar het ging gauw voorbij. Boombaard sprak niet met hen. Hij neuriede diep en nadenkend voor zich heen, maar Merijn en Pepijn vingen geen echte woorden op: het klonk als boem, boem, rumboem, boerar, boem boem, boerar boem boem, dahrar boem, enzovoort, met een voortdurende wisseling van toon en ritme. Nu en dan meenden zij een antwoord te horen, geneurie of een trillend geluid, dat uit de aarde scheen te komen, of uit takken boven hun hoofd, of misschien uit de stammen van de bomen, maar Boombaard bleef niet staan en draaide zijn hoofd naar geen van beide kanten.

Ze hadden lange tijd gelopen – Pepijn had geprobeerd om de ‘entstappen’ te tellen, maar dat was mislukt toen hij bij drieduizend de tel was kwijtgeraakt – toen Boombaard langzamer begon te lopen. Plotseling bleef hij staan, zette de hobbits neer en bracht zijn gekrulde handen aan de mond, zodat die een holle buis vormden; toen blies of riep hij erdoor. Een zwaar hoem, hom schalde als uit een laaggestemde hoorn door de bossen, en scheen van de bomen te weerkaatsen. Ver weg klonk uit verschillende richtingen eenzelfde hoem, hom, hoem, dat geen echo, maar een antwoord was.

Boombaard zette Merijn en Pepijn nu op zijn schouders en stapte verder, nu en dan opnieuw een hoornstoot gevend, en telkens klonken de antwoorden luider en dichterbij. Op die manier kwamen zij ten slotte aan iets dat op een ondoordringbare muur van donkere altijdgroene bomen leek – bomen van een soort dat de hobbits nog nooit eerder hadden gezien; zij vertakten zich helemaal van de wortels af en waren dik bekleed met donkere glanzende bladeren als hulst zonder doornen, en ze hadden vele stijve, rechtopstaande bloeikolven met grote glanzende olijfkleurige knoppen.

Nadat hij links was afgeslagen en langs deze enorme haag was gelopen, kwam Boombaard met enkele stappen bij een smalle ingang. Hier liep een uitgesleten pad door, dat plotseling een lange steile helling afdook. De hobbits zagen dat zij afdaalden in een grote vallei, bijna even rond als een kom, heel wijd en diep, aan de rand gekroond met de donkere altijdgroene haag. Zij was effen en vanbinnen met gras begroeid, en er waren geen bomen, behalve drie heel hoge prachtige zilverberken, die helemaal onder in de kom stonden. Twee andere paden leidden naar het dal: van het westen en van het oosten.

Verschillende enten waren al aangekomen. Er kwamen er nog meer langs de andere paden, en sommigen kwamen nu achter Boombaard aan. Toen zij dichterbij kwamen staarden de hobbits hen aan. Zij hadden verwacht een aantal schepselen te zien die evenveel op Boombaard leken als de ene hobbit op de andere (althans in het oog van een vreemdeling); maar zij waren zeer verbaasd te zien dat dat helemaal niet zo was. De enten verschilden evenveel van elkaar als bomen van bomen: sommige even verschillend als de ene boom is van de andere van dezelfde naam, maar anders gegroeid en met een heel andere geschiedenis; en sommige even verschillend als de ene boomsoort van de andere, als berk van beuk of eik van den. Er waren een paar oudere enten met baarden en knoestig als gezonde maar oude bomen (hoewel geen er zo oud uitzag als Boombaard); en er waren hoge sterke enten, met mooie ledematen en gladde stammen als woudbomen in de kracht van hun leven; maar er waren geen jonge enten, geen jonge boompjes. In het totaal waren er ongeveer twee dozijn op de grote grazige vloer van de vallei verzameld, en eenzelfde aantal kwam eraan gemarcheerd.

Eerst werden Merijn en Pepijn voornamelijk getroffen door de verscheidenheid die zij zagen: de vele vormen en kleuren, de verschillen in omvang en hoogte, lengte van arm en been; en in het aantal tenen en vingers (variërend van drie tot negen). Enkele schenen min of meer aan Boombaard verwant te zijn, en herinnerden hen aan beuken of eiken. Maar er waren ook andere soorten. Sommige deden aan de kastanje denken: enten met bruine basten, met grote spleetvingerige handen, en korte dikke benen. Andere weer deden aan de es denken: grote rechte grijze enten, met veelvingerige handen en lange benen; en sommige aan de den (de grootste enten) en andere aan de beuk, de lijsterbes en de linde. Maar toen de enten zich allen rondom Boombaard verzamelden, hun hoofden licht buigend, met hun trage welluidende stemmen mompelden en de vreemdelingen lang en intensief aanstaarden, zagen de hobbits dat zij allen van dezelfde soort waren en allen dezelfde ogen hadden; niet allen even oud of even diep als die van Boombaard, maar toch met dezelfde trage vaste, nadenkende uitdrukking en dezelfde groene schittering.

Zodra het gehele gezelschap in een wijde boog om Boombaard heen verzameld was, begon er een vreemde en onverstaanbare conversatie. De enten begonnen langzaam te mompelen: eerst deed er één mee en toen een ander, tot zij allen samen in een lang stijgend en dalend ritme zongen, dan weer luider aan de ene kant van de kring, dan weer wegstervend daar en luid aanzwellend aan de andere kant. Hoewel hij geen van de woorden kon opvangen of verstaan – hij veronderstelde dat de taal Ents was – vond Pepijn het geluid eerst erg prettig om naar te luisteren, maar langzaamaan verslapte zijn aandacht. Na lange tijd (en er was nog geen teken dat het lied ten einde liep), vroeg hij zich af, aangezien het Ents een ‘niet-haastige taal’ was, of ze al verder waren gekomen dan Goedemorgen ; en als Boombaard appèl hield, hoeveel dagen het zou duren om al hun namen te zingen. Ik vraag me af wat ja of nee in het Ents is, dacht hij. Hij gaapte.

Boombaard was zich meteen van hem bewust. ‘ Hm, ha, hé, m’n Pepijn,’ zei hij en de andere enten hielden op met zingen. ‘Jullie zijn een haastig volkje, dat vergat ik bijna en in ieder geval is het vervelend om naar iets te moeten luisteren dat je niet verstaat. Jullie mogen er nu afkomen. Ik heb jullie namen aan de Entmoet verteld, en ze hebben jullie gezien en zijn het erover eens dat jullie geen orks zijn en dat er een nieuwe regel in de oude lijsten zal worden ingelast. Wij zijn nog niet verder gekomen, maar dit is vlug voor een Entmoet. Jij en Merijn mogen in de vallei rondwandelen als je wilt. Er is een goede waterbron, als je je wilt verfrissen, ginds aan de noordkant. Er moet nog het een en ander worden gezegd voor de Moet werkelijk begint. Ik zal jullie weer komen opzoeken om je te vertellen hoe de zaken staan.’

Hij zette de hobbits neer. Voor zij wegliepen maakten zij een diepe buiging. Dat scheen de enten bijzonder te amuseren, naar de toon van hun gemompel en het geschitter van hun ogen te oordelen, maar zij schonken weldra weer aandacht aan hun eigen zaken. Merijn en Pepijn klommen het pad op dat aan de westzijde liep en keken door de opening in de grote haag. Lange, met bomen begroeide hellingen stegen van de rand van het dal op en daarachter, boven de pijnbomen van de verste rand waar zij verrees, scherp en wit, de piek van een hoge berg. In het zuiden links van hen konden zij het woud in de grijze verte steil zien afhellen. Daar, ver weg, was een bleekgroene schittering, die naar Merijn vermoedde de vlakte van Rohan was.

‘Ik vraag me af waar Isengard is,’ zei Pepijn.

‘Ik weet niet precies waar we zijn,’ zei Merijn, ‘maar die piek is waarschijnlijk de Methedras, en voorzover ik me kan herinneren ligt de ring van Isengard in een vork of diepe kloof aan het einde van de bergen. Het ligt waarschijnlijk ergens achter deze grote rand. Er schijnt daar links van de piek rook of nevel te hangen, vind je niet?’

‘Hoe ziet Isengard eruit?’ vroeg Pepijn. ‘Ik vraag me in ieder geval af wat enten eraan kunnen doen.’

‘Ik ook,’ zei Merijn. ‘Isengard is een soort ring van rotsen of heuvels, geloof ik, met een vlakte erbinnenin en een eiland of pilaar of rots in het midden, Orthanc genaamd. Saruman heeft er een toren op staan. Er is een poort, misschien wel meer dan één, in de omringende muur, en ik geloof dat er een stroompje door loopt; het komt uit de bergen en stroomt verder naar de Kloof van Rohan. Het schijnt niet bepaald het soort plaats dat de enten kunnen aanvallen. Maar ik weet het nog zonet niet met die enten; op de een of andere manier geloof ik niet dat ze zo veilig en welnu, raar zijn als zij eruitzien. Ze schijnen traag, vreemd en geduldig, bijna droevig, maar toch geloof ik dat je ze kwaad zou kunnen maken. Als dat gebeurde, zou ik liever niet tegenover ze staan.’

‘Ja!’ zei Pepijn. ‘Ik zie wat je bedoelt. Er zou een hemelsbreed verschil kunnen zijn als tussen een oude koe die bedachtzaam zit te herkauwen en een aanstormende stier; en de verandering zou zich heel plotseling kunnen voltrekken. Ik vraag me af of Boombaard ze wakker zal schudden. Boombaard liep gisteravond zelf warm, maar toen werd hij weer helemaal kalm.’

De hobbits gingen terug. De stemmen van de enten golfden nog steeds op en neer. De zon was nu hoog genoeg gestegen om over de hoge haag te gluren; zij glansde op de toppen van de berken en verlichtte de noordelijke kant van de vallei met een koel geel licht. Daar zagen zij een kleine sprankelende fontein. Zij liepen langs de rand van de grote kom aan de voet van de altijdgroene bomen – het was prettig om weer koel gras aan hun tenen te voelen en geen haast te hebben – en toen daalden zij af naar het gutsende water. Zij dronken wat, een kleine, koele, adembenemende teug, en gingen op een mosachtige steen zitten kijken naar de zonnevlekken op het gras en de schaduwen van de overdrijvende wolken over de vloer van de kom. Het gemompel van de enten ging verder. Het scheen een zeer vreemde, verre plek, buiten hun wereld en ver van alles dat hun ooit was overkomen. Zij voelden ineens een groot verlangen naar de gezichten en stemmen van de Reisgenoten, vooral naar Frodo en Sam, en naar Stapper.

Eindelijk zwegen de entstemmen; en toen ze opkeken zagen ze Boombaard naar hen toe komen, met een andere ent aan zijn zijde. ‘Hm, hoem, daar ben ik weer,’ zei Boombaard. ‘Worden jullie al moe of beginnen jullie ongeduldig te raken, hm, hè? Nu, ik ben b ang dat jullie nog wat geduld moeten oefenen. Wij zijn nu klaar met het eerste deel, maar ik moet nog een aantal dingen uitleggen aan hen die heel ver weg wonen, ver van Isengard, en aan hen die ik voor de Moet niet kon bereiken, en daarna zullen we moeten besluiten wat ons te doen staat. Maar het kost de enten niet zoveel tijd om een besluit te nemen als om alle feiten en gebeurtenissen waar ze over moeten besluiten na te gaan. Het heeft echter geen zin om te ontkennen dat we hier nog lange tijd zullen blijven: een paar dagen waarschijnlijk. Daarom heb ik een metgezel voor jullie meegebracht. Hij heeft hier in de buurt een enthuis. Bregalad luidt zijn elfennaam. Hij zegt dat hij zijn besluit al heeft genomen en dat hij de Moet niet langer hoeft bij te wonen. Hm, hm, hij is min of meer wat je een haastige ent zou kunnen noemen. Jullie horen het goed met elkaar te kunnen vinden. Dag!’ Boombaard draaide zich om en liet hen achter.

Bregalad bleef de hobbits een tijdje ernstig staan aankijken, en zij keken naar hem en vroegen zich af wanneer hij tekenen van ‘haastigheid’ zou vertonen. Hij was lang en scheen een van de jongere enten te zijn; hij had een gladde glanzende huid op zijn armen en benen; zijn lippen waren rood en zijn haar was grijsgroen. Ten slotte sprak hij en hoewel zijn stem vol was, klonk hij hoger en helderder dan die van Boombaard.

‘Ha, hm, mijn vrienden, laat ons een eindje gaan wandelen!’ zei hij. ‘Ik ben Bregalad, dat betekent Vlugstraal in jullie taal. Maar het is natuurlijk alleen maar een bijnaam. Ze hebben me zo genoemd sinds ik ja zei tegen een oudere ent voordat hij zijn vraag had beëindigd. Ook drink ik vlug en ga weg terwijl sommigen hun baarden nog nat staan te maken. Ga maar met me mee!’

Hij stak twee welgevormde armen naar beneden en gaf elk van de hobbits een langvingerige hand. Die hele dag liepen ze met hem door de bossen te zingen en te lachen, want Vlugstraal lachte vaak. Hij lachte als de zon achter een wolk vandaan kwam, hij lachte als hij bij een stroom of bron kwam; dan boog hij zich voorover en besprenkelde zijn voeten en hoofd met water; hij lachte soms om een geluid of gefluister in de bomen. Telkens wanneer hij een lijsterbes zag, bleef hij een tijdje met uitgestrekte armen staan en zong en wiegde terwijl hij dit deed.

Bij het vallen van de avond bracht hij hen naar zijn enthuis: niet meer dan een met mos begroeide steen die op graszoden onder aan een groene helling was gezet. Lijsterbessen groeiden er in een kring omheen en er was water (zoals in alle enthuizen), een bron die uit de helling ontsprong. Zij praatten een tijdje terwijl de duisternis over het bos viel. Niet ver weg kon men de stemmen van de Entmoet nog horen gonzen; maar zij schenen nu dieper en minder ontspannen, en nu en dan steeg er een zware stem in een hoge en sneller wordende muziek uit op, terwijl alle andere stemmen wegstierven. Maar naast hen sprak Bregalad vriendelijk in hun eigen taal, bijna fluisterend, en zij kregen te horen dat hij tot Huidbasts volk behoorde en dat het land waar zij hadden gewoond was verwoest. Dat scheen de hobbits ruim voldoende om zijn ‘haastigheid’ te verklaren, ten minste in de episode over de orks.

‘Er waren lijsterbesbomen in mijn land,’ zei Bregalad, zacht en op droeve toon, ‘lijsterbessen die wortelschoten toen ik een entje was, vele, vele jaren geleden toen de wereld stil was. De oudste werden door de enten geplant om te proberen de entvrouwen te behagen; maar zij keken ernaar, glimlachten en zeiden dat zij wisten waar wittere bloesems en rijkere vruchten groeiden. Toch zijn er geen bomen van heel dit soort, het volk van de Roos, die ik zo mooi vind. En deze bomen groeiden en groeiden, tot elk een schaduw wierp zo groot als een groene zaal, en hun rode bessen in de herfst een last waren, en een verrukking en een wonder. Vogels streken er in grote aantallen op neer. Ik houd van vogels, zelfs als ze kwetteren, en de lijsterbes heeft er meer dan genoeg. Maar de vogels werden onvriendelijk en hebzuchtig en trokken stukken van de bomen af en gooiden de vruchten naar beneden en aten ze dan niet eens op. Toen kwamen er orks met bijlen en hakten mijn bomen om. Ik kwam en riep hen bij hun lange namen, maar zij trilden niet; zij hoorden niets en gaven geen antwoord, want zij waren dood.’

O Orofarnë, Lassemista, Carnemírië!

Lijsterbes mooi, een bloesemtooi wit op uw haren lag!

Lijsterbes mijn, ik zag uw schijn, eens op een zomerdag,

Uw schors zo glad, zo licht uw blad, uw stem zo koel en zacht:

En op uw hoofd droeg u van ooft de hoge rode kroon!

Lijsterbes dood, uw haar is droog en grijs, o bittre hoon;

Uw kroon ontwijd en voor altijd, verstomd uw stem zo schoon.

O Orofarnë, Lassemista, Carnemírië!

De hobbits vielen in slaap bij het geluid van Bregalads zachte gezang, dat in vele talen de val van de bomen die hij had bemind scheen te bejammeren.

De volgende dag brachten zij ook in zijn gezelschap door, maar zij gingen niet ver van zijn ‘huis’. Het grootste deel van de tijd zaten zij zwijgend in de beschutting van de helling, want de wind was kouder en de wolken dichter en grijzer; er was weini g zonneschijn en in de verte golfden de stemmen van de enten bij de Moet nog op en neer, soms luid en krachtig, dan weer droef, soms in sneller tempo, dan weer langzaam en plechtig als een lijkzang. Er kwam weer een nacht en nog steeds hielden de enten hun conclaaf onder jachtende wolken en veranderlijke sterren.

De derde dag brak aan, guur en winderig. Bij zonsopgang verhieven zich de stemmen van de enten met groot gerucht en stierven toen weer weg. Later in de ochtend ging de wind liggen en de lucht werd zwanger van verwachting. De hobbits konden Bregalad nu intens zien luisteren, hoewel zijzelf, in de vallei van zijn enthuis, het geluid van de Moet slechts flauw hoorden.

De middag brak aan en de zon, die naar de bergen in het westen daalde, zond lange gele stralen tussen de kieren en spleten van de wolken. Plotseling beseften zij dat alles heel stil was; het hele bos stond zwijgend te luisteren. Natuurlijk, de entstemmen waren opgehouden. Wat had dat te betekenen? Bregalad stond recht en gespannen overeind en keek achterom noordwaarts naar het Schuildal.

Toen klonk er met donderend geweld een grote schallende schreeuw: ra-hoem-rah! De bomen sidderden en bogen alsof ze door een windvlaag waren getroffen. Weer viel er een stilte en toen begon er marsmuziek als van plechtige trommen en boven de roffels en slagen klonken stemmen, hoog en krachtig:

Wij kommen, wij kommen met roffels van trommen:

ta runda, runda, runda, rom!

De enten waren in aantocht: al dichterbij en luider klonk hun lied.

Wij kommen, wij kommen met hoorns en trommen:

ta runda, runda, runda, rom!

Bregalad pakte de hobbits op en beende weg van zijn huis.

Het duurde niet lang of zij zagen de marcherende troep naderen; de enten liepen zwaaiend met grote stappen de helling af naar hen toe. Boombaard ging aan het hoofd en er liepen er een stuk of vijftig achter hem aan, in rijen van twee, hun voeten in de pas en met de handen op de flanken de maat slaand. Toen zij dichterbij kwamen was de schittering en flonkering van hun ogen zichtbaar.

‘Hoem, hom! Hier komen we met een dreun, hier komen we eindelijk!’ riep Boombaard uit toen hij Bregalad en de hobbits zag. ‘Kom, sluit je aan bij de Moet. We gaan op weg. We gaan op weg naar Isengard.’

‘Naar Isengard,’ schreeuwden de enten met vele stemmen.

‘Naar Isengard!’

Naar Isengard! Al is het ook omringd, versperd met brokken steen;

Al is Isengard dan ook sterk en hard, en koud als steen en kaal als been,

We gaan ten strijd, ten strijd, ten strijd, hakken op steen en poorten in.

Want tak en stam zijn nu ontvlamd, de oven brult – de strijd begint.

Naar ’t donkere land, met zwaar gestamp, met roffel van trommen, we kommen, we kommen;

Want Isengard zal ondergaan,

Geen steen, geen steen zal blijven staan!

Zo zongen ze, terwijl ze naar het zuiden marcheerden.

Bregalad, wiens ogen schitterden, liep in de rij naast Boombaard. De oude ent nam de hobbits nu weer over en zette ze op zijn schouders, en zo gingen zij trots aan het hoofd van de zingende compagnie, met kloppende harten en fier opgeheven hoofden. Hoewel zij hadden verwacht dat er uiteindelijk iets zou gebeuren, waren zij verbaasd over de verandering die er over de enten was gekomen. Die scheen nu even plotseling als de doorbraak van een vloedgolf die lang door een dijk was tegengehouden.

‘De enten hebben per slot van rekening toch vrij snel een beslissing genomen, vindt u niet?’ zei Pepijn voorzichtig na enige tijd, toen het zingen een ogenblik ophield en slechts het geluid van de handen en voeten te horen was.

‘Snel?’ vroeg Boombaard. ‘Hoem! Ja, inderdaad. Vlugger dan ik verwachtte. Ik heb ze inderdaad in vele eeuwen niet zo opgewonden gezien. Wij enten houden er niet van te worden opgejaagd; en wij worden nooit opgejaagd, tenzij het ons duidelijk is dat onze bomen en levens in groot gevaar zijn. Dat is in dit Woud niet voorgekomen sinds de oorlogen van Sauron en de mensen van de Zee. Het is het orkwerk, het zinloze gehak – rárum – zonder zelfs het slechte excuus dat het voor het onderhouden van de vuren is, dat ons zo woedend heeft gemaakt, en de verraderlijkheid van een buurman die ons had behoren te helpen. Tovenaars behoorden beter te weten: zij weten beter. Geen vloek in het Elfs, Ents of de talen der mensen is erg genoeg voor zo’n verraad. Weg met Saruman!’

‘Gaan jullie werkelijk de poorten van Isengard rammen?’ vroeg Merijn.

‘Ho, hm, dat zouden we wel kunnen, weet je! Maar misschien weet je niet hoe sterk we zijn. Misschien heb je wel eens van trollen gehoord? Die zijn enorm sterk. Maar trollen zijn slechts namaaksels, gemaakt door de Vijand in de Grote Duisternis om de enten te bespotten, zoals orks imitaties van elfen waren. Wij zijn sterker dan trollen. Wij zijn gemaakt van de beenderen van de aarde. Wij kunnen stenen splijten, als boomwortels, alleen vlugger, veel vlugger, wanneer we opgewonden raken. Als wij niet worden omgehakt of vernietigd door vuur of een vlaag van tovenarij, zouden we Isengard kunnen versplinteren en de muren tot gruis doen vervallen.’

‘Maar Saruman zal toch proberen jullie tegen te houden?’

‘Hm, ah, ja, dat is zo. Dat heb ik niet vergeten. Ik heb er inderdaad lang over nagedacht. Maar zie je, de meeste enten zijn jonger dan ik, vele boomlevens jonger. Ze zijn nu helemaal opgewonden en ze hebben maar één doel voor ogen: de macht van Isengard te breken. Maar ze zullen zich weldra gaan bezinnen; ze zullen een beetje afkoelen, wanneer we onze avonddrank gebruiken. Wat zullen we een dorst hebben! Maar laat hen nu marcheren en zingen! We hebben nog een lange weg te gaan, en er is nog tijd genoeg om na te denken. Het is al heel wat dat we op weg zijn gegaan.’

Boombaard marcheerde verder, een tijdlang met de anderen meezingend. Maar na enige tijd zwakte zijn stem af tot gemompel en zweeg weer. Pepijn kon zien dat zijn oude voorhoofd gerimpeld en gefronst was. Eindelijk keek hij op en Pepijn kon een droeve blik in zijn ogen zien, droef, maar niet ongelukkig. Er scheen een licht in, alsof de groene vlam dieper in de donkere bronnen van zijn gedachten was gezonken.

‘Natuurlijk, het is zeer waarschijnlijk, vrienden,’ zei hij langzaam, ‘zeer waarschijnlijk dat we onze ondergang tegemoet gaan: de laatste mars van de enten. Maar als we thuisbleven en niets deden, zou het noodlot ons in elk geval vroeg of laat vinden. Die gedachte is langzaam in onze harten gerijpt en daarom marcheren wij nu. Het was geen overhaaste beslissing. Nu is de laatste mars van de enten tenminste misschien nog een lied waard. Ja,’ zuchtte hij, ‘we kunnen de andere volken wellicht helpen voor wij uitsterven. Maar toch had ik de liederen over de entvrouwen nog graag in vervulling zien gaan. Ik had dolgraag Fimbrethil nog eens willen zien. Maar zie je, vrienden, liederen als bomen dragen alleen vruchten in hun eigen tijd en op hun eigen manier; en soms verdorren zij voortijdig.’

De enten schreden met grote stappen voort. Ze waren in een diepe plooi van het land afgedaald, die in zuidelijke richting omlaag liep; nu begonnen zij hoger en hoger te klimmen, op de westelijke helling. Het bos eindigde en zij kwamen bij verspreid staande groepjes berkenbomen, en toen aan kale hellingen waar slechts enkele kromme pijnbomen groeiden. De zon ging onder achter de donkere heuvelhelling vóór hen. De grijze schemering viel.

Pepijn keek achter zich. Het aantal enten was aangegroeid – maar wat was er aan de hand? Waar de schemerige kale hellingen die zij waren overgestoken behoorden te liggen, meende hij bosjes bomen te zien. Maar ze bewogen! Kon het zijn dat de bomen van F angorn wakker waren geworden en het bos in opstand kwam en over de heuvels ten strijde trok? Hij wreef zich de ogen uit en vroeg zich af of slaap en schaduw hem hadden misleid, maar de grote grijze vormen bewogen zich gestadig voorwaarts. Er klonk een geluid als van wind die door vele takken woei. De enten begonnen nu de top van de heuvelrug te naderen en aan alle liederen was een einde gekomen. De nacht viel en er heerste stilte; er was niets te horen behalve een flauwe trilling van de aarde onder de voeten van de enten, en een geritsel, bijna als gefluister van vele dwarrelende bladeren. Eindelijk stonden zij op de top en keken in een diepe afgrond: de grote kloof aan het einde van de bergen Nan Curunír, de Vallei van Saruman.

‘Nacht ligt over Isengard,’ zei Boombaard.

V. De Witte Ruiter

‘Ik ben koud tot op het bot,’ zei Gimli, zijn armen over elkaar slaand en met zijn voeten stampend. Eindelijk was de dag aangebroken. Bij dageraad hadden de Reisgenoten zich zo goed en zo kwaad als het ging een ontbijt bereid; nu, in het sterker wordende licht, maakten zij zich weer op om de grond naar tekens van de hobbits na te gaan.

‘En vergeet die oude man niet!’ zei Gimli. ‘Ik zou me veel gelukkiger voelen als ik de afdruk van een laars kon zien.’

‘Waarom zou dat je gelukkig maken?’ vroeg Legolas.

‘Omdat een oude man die voetafdrukken achterlaat misschien niet meer is dan hij schijnt,’ antwoordde de dwerg.

‘Misschien,’ zei de elf, ‘maar een zware laars zou hier wel eens geen afdruk kunnen achterlaten; het gras is diep en veerkrachtig.’

‘Dat zou een Doler niet van de wijs brengen,’ zei Gimli. ‘Een geknakte grasspriet zegt Aragorn al genoeg. Maar ik verwacht niet dat hij sporen zal vinden. Het was een boosaardig fantoom van Saruman, dat wij gisteravond hebben gezien. Ik ben er zeker van, ook in het ochtendlicht. Zijn ogen kijken misschien zelfs op dit ogenblik uit Fangorn naar ons.’

‘Dat is vrij waarschijnlijk,’ zei Aragorn, ‘maar toch ben ik er niet zeker van. Ik denk aan de paarden. Jij zei gisteravond, Gimli, dat zij van schrik waren weggelopen. Maar dat geloof ik niet. Heb je ze gehoord, Legolas? Zou jij zeggen dat de dieren in doodsangst verkeerden?’

‘Nee,’ zei Legolas. ‘Ik heb ze duidelijk gehoord. Als de duisternis en onze eigen angst er niet waren geweest, zou ik hebben vermoed dat de dieren wild waren geworden van plotselinge blijdschap. Zij maakten het geluid dat paarden maken wanneer ze een vriend tegenkomen die zij lang hebben gemist.’

‘Dat dacht ik ook,’ zei Aragorn, ‘maar ik kan het raadsel niet oplossen tenzij ze terugkeren. Kom! Het begint snel licht te worden. Laten we eerst kijken en later raden! We moeten hier beginnen, dicht bij onze eigen kampplaats, en voorzichtig overal in het rond zoeken, en dan de helling opgaan naar het bos. Het is onze taak de hobbits te vinden, wat wij ook van onze nachtelijke bezoeker mogen denken. Als ze door een of ander toeval zijn ontsnapt, moeten zij zich in de bomen hebben schuilgehouden, anders zouden ze zijn opgemerkt. Als wij niets vinden tussen deze plek en de rand van het bos, zullen we nog een laatste keer op het slagveld zoeken, en ook in de as. Maar er is niet veel hoop: de Ruiters van Rohan hebben hun werk te grondig gedaan.’

Een tijdlang kropen en zochten de Reisgenoten op de grond. De boom stond treurig boven hen; zijn droge bladeren hingen nu slap neer en klepperden in de kille oostelijke wind. Aragorn verwijderde zich geleidelijk aan. Hij kwam bij de as van het kampvuur bij de rivieroever en begon toen vandaar de grond weer te onderzoeken naar het heuveltje toe, waar de slag was geleverd. Plotseling bukte hij zich heel diep tot zijn gezicht het gras bijna raakte. Toen riep hij de anderen. Ze kwamen aangesneld.

‘Hier vinden we eindelijk nieuws,’ zei Aragorn. Hij hield een gebroken blad voor hen op, een groot bleek blad met gouden tint, dat nu lichtbruin begon te worden. ‘Hier is een mallornblad uit Lórien, en er zitten kleine kruimeltjes op en er liggen ook nog wat kruimeltjes in het gras. En kijk! Er liggen ook een paar stukken afgesneden touw bij.’

‘En hier is het mes waarmee ze zijn doorgesneden!’ zei Gimli. Hij boog zich voorover en trok uit een graspol, die door een zware voet was platgetreden, een kort gekarteld mes. De schede waar het uit was gehaald lag ernaast. ‘Het was een orkwapen,’ zei hij, terwijl hij het voorzichtig omhooghield en met afkeer naar het bewerkte heft keek; dit had de vorm van een afzichtelijke kop met scheefstaande ogen en een sluwe mond.

‘Dit is wel het vreemdste raadsel dat we tot nu toe zijn tegengekomen!’ riep Legolas uit. ‘Een gebonden gevangene ontsnapt zowel aan de orks als aan de omsingelende ruiters. Dan blijft hij staan, terwijl hij nog op de open vlakte is, en snijdt zijn touwen door met een orkmes. Maar hoe en waarom? Want, als zijn benen gebonden waren, hoe heeft hij dan gelopen? En als zijn armen waren gebonden, hoe heeft hij het mes dan gebruikt? En als ze geen van beiden waren gebonden, waarom heeft hij de touwen dan doorgesneden? En tevreden over zijn eigen handigheid, is hij daarna gaan zitten en heeft vlug wat wegbrood gegeten. Dat, met het mallornblad, toont tenminste aan dat het een hobbit was. Daarna, veronderstel ik, heeft hij zijn armen in vleugels veranderd en is zingend de bomen in gevlogen. Het is dus geen enkel probleem om hem te vinden; we hebben alleen maar zelf vleugels nodig!’

‘Er is hier waarlijk tovenarij bedreven,’ zei Gimli. ‘Wat heeft die oude man uitgespookt? Wat heb jij te zeggen op de uitleg van Legolas, Aragorn? Heb jij een betere verklaring?’

‘Misschien wel,’ zei Aragorn, glimlachend. ‘Er zijn nog enkele andere tekenen bij de hand waar je geen rekening mee hebt gehouden. Ik ben het ermee eens dat de gevangene een hobbit was en óf zijn armen óf zijn benen vrij moet hebben gehad, voor hij hier kwam. Ik vermoed dat het zijn handen waren, want het raadsel wordt dan gemakkelijker en ook omdat hij, als ik de tekens in aanmerking neem, tot dit punt door een ork is gedragen. Er is hier bloed vergoten, een paar stappen verder weg, orkbloed. Er zijn diepe hoefindrukken om deze plek heen, en aanwijzingen dat er iets zwaars is weggesleept. De ork werd door ruiters gedood, en later werd zijn lichaam naar het vuur gesleurd. Maar de hobbit werd niet opgemerkt; hij bevond zich niet “op de open vlakte”, want het was nacht en hij had zijn elfenmantel nog aan. Hij was uitgeput en hongerig en het is dan ook geen wonder dat hij, toen hij zijn koorden met de dolk van zijn gedode vijand had doorgesneden, even rustte en wat at alvorens hij wegkroop. Maar het is een geruststelling te weten dat hij wat lembas in zijn zak had, ook al rende hij zonder bagage of uitrusting weg; dat is misschien net iets voor een hobbit. Ik zeg hij ; hoewel ik hoop en vermoed dat Merijn en Pepijn hier samen waren. Er is echter niets dat daarop wijst.’

‘En hoe verklaar je dan dat een van onze vrienden een hand vrij kreeg?’ vroeg Gimli.

‘Ik weet niet hoe dat gebeurd is,’ antwoordde Aragorn. ‘En ik weet evenmin waarom een ork ze heeft weggedragen. Zeker niet om ze te helpen ontsnappen. Nee, ik geloof dat ik nu iets begin te begrijpen dat mij van het begin af aan heeft beziggehouden: waarom, toen Boromir was gedood, de orks tevreden waren met alleen Merijn en Pepijn gevangen te nemen. Zij hebben niet naar de anderen gezocht of ons kamp aangevallen; maar in plaats daarvan zijn ze zo vlug ze konden naar Isengard gegaan. Veronderstelden zij dat zij de Drager van de Ring en zijn trouwe metgezel hadden gegrepen? Ik denk van niet. Hun meesters zouden niet zulke duidelijke orders aan orks durven geven, ook al wisten ze zelf zoveel; zij zouden niet openlijk met hen over de Ring durven spreken; het zijn geen vertrouwde dienaren. Maar ik denk dat deze orks opdracht hadden gekregen om hobbits gevangen te nemen, levend, tot elke prijs. Er werd een poging ondernomen om er met de kostbare gevangenen tussenuit te knijpen voor de slag begon. Verraad misschien, zoals bij dergelijke lieden maar al te gebruikelijk is; misschien heeft een of andere grote en stoutmoedige ork geprobeerd er alleen met zijn schat vandoor te gaan, voor zijn eigen doeleinden. Zo, dat is mijn verhaal. Andere lezingen zijn ook mogelijk. Maar wij mogen tenminste met zekerheid aannemen dat minstens één van onze vrienden is ontsnapt. Het is onze taak hem te vinden en te helpen voor wij naar Rohan terugkeren. Wij moeten ons niet door Fangorn laten ontmoedigen, aangezien nood hem naar die donkere plaats heeft gedreven.’

‘Ik weet niet wat mij meer ontmoedigt: Fangorn of de gedachte aan de lange weg die wij te voet door Rohan moeten afleggen,’ zei Gimli. ‘Laten wij dan naar het bos gaan,’ zei Aragorn.

Het duurde niet lang voordat Aragorn verse sporen vond. Op een punt bij de oever van de Entwas trof hij voetafdrukken aan: van hobbits, maar ze waren te licht om er veel uit te kunnen opmaken. Toen ontdekten zij onder de stam van een grote boom vlak bij de rand van het bos nog meer afdrukken. De aarde was kaal en droog en gaf niet veel te zien.

‘Hier heeft ten minste één hobbit een tijdje achterom staan kijken en is daarna het bos ingelopen,’ zei Aragorn.

‘Dan moeten wij er ook ingaan,’ zei Gimli. ‘Maar ik vind dat dit Fangornbos er onheilspellend uitziet, en we zijn ervoor gewaarschuwd. Ik wou dat de achtervolging ons ergens anders had gebracht!’

‘Ik vind niet dat het bos onheilspellend aanvoelt, wat er ook over verteld wordt,’ zei Legolas. Hij stond aan de rand van het bos, voorovergebogen, alsof hij luisterde, en tuurde met wijd geopende ogen in de schaduwen. ‘Nee, het is niet slecht en de slechtheid die er is, is ver weg. Ik hoor maar heel flauwe echo’s van donkere plaatsen waar de harten van de bomen zwart zijn. Er is geen kwaadaardigheid in onze buurt, maar wel waakzaamheid en boosheid.’

‘Nou, het bos heeft geen reden om boos op mij te zijn,’ zei Gimli. ‘Ik heb het geen kwaad gedaan.’

‘Dat is maar goed ook,’ zei Legolas. ‘Maar niettemin is het schade toegebracht. Daarbinnen is iets aan de hand of staat iets te gebeuren. Voel je de spanning niet? Het beneemt mij de adem.’

‘Ik voel dat de lucht benauwd is,’ zei de dwerg. ‘Dit bos is lichter dan het Demsterwold, maar het is muf en sjofel.’

‘Het is heel, heel oud,’ zei de elf. ‘Zo oud, dat ik mij bijna weer jong voel, zoals ik me nog nooit heb gevoeld sinds ik met jullie kinderen op reis ben gegaan. Het is oud en vol herinneringen. Ik had hier gelukkig kunnen zijn, als ik in tijden van vrede was gekomen.’

‘Dat zou ik denken,’ snoof Gimli. ‘Jij bent nu eenmaal een boself, hoewel alle elfen rare lieden zijn. Maar toch stel je me gerust. Waar jij gaat, zal ik ook gaan. Maar hou je boog bij de hand, en ik zal mijn bijl los in mijn riem houden. Niet om tegen de bomen te gebruiken,’ voegde hij er haastig aan toe, opkijkend naar de boom waaronder zij stonden. ‘Ik voel er niets voor om die oude man weer onverhoeds tegen te komen, zonder dat ik een argument bij de hand heb, dat is het enige. Laten we gaan!’

Daarop stortten de drie jagers zich in het bos Fangorn. Legolas en Gimli lieten het spoorzoeken aan Aragorn over. Er viel weinig voor hem te zien. De grond van het bos was droog en bedekt met opgewaaide bladeren, maar omdat hij vermoedde dat de vluchtelingen in de buurt van het water zouden blijven, keerde hij vaak naar de oevers van de stroom terug. Zo gebeurde het dat hij bij de plaats kwam waar Merijn en Pepijn hadden gedronken en hun voeten hadden gebaad. Daar, voor allen duidelijk zichtbaar, waren de voetafdrukken van twee hobbits: de ene iets kleiner dan de andere.

‘Dit is goed nieuws,’ zei Aragorn. ‘Maar de sporen zijn twee dagen oud. En het schijnt dat de hobbits zich op dit punt van het water hebben afgewend!’

‘Wat moeten wij nu doen?’ vroeg Gimli. ‘We kunnen ze niet door de hele uitgestrektheid van Fangorn achternalopen. We zijn hier slecht bevoorraad gekomen. Als wij ze niet gauw vinden, zullen wij van geen nut meer voor hen zijn, behalve om naast hen te gaan zitten en onze vriendschap te betonen door samen met hen te verhongeren.’

‘Als dat werkelijk het enige is dat wij kunnen doen, moeten we dat doen,’ zei Aragorn. ‘Laat ons verdergaan.’

Zij kwamen ten slotte aan het steile, plotselinge einde van Boombaards heuvel en keken omhoog naar de rotsmuur met de ruw uitgehakte treden die naar de hoge richel leidden. Zonnestralen vielen door de snel zeilende wolken en het bos zag er nu minder grijs en triest uit.

‘Laten we naar boven gaan en om ons heen kijken!’ zei Legolas. ‘Ik ben nog buiten adem. Ik zou graag even wat ruimer willen ademhalen.’

De Reisgenoten klommen naar boven. Aragorn kwam achteraan, langzaam voortgaand; hij keek aandachtig naar de treden en de rotsranden.

‘Ik ben er bijna zeker van, dat de hobbits hierboven zijn geweest,’ zei hij. ‘Maar er zijn andere sporen, heel vreemde sporen, die ik niet kan thuisbrengen. Ik vraag me af of wij van deze richel af iets kunnen zien dat ons kan helpen te raden welke kant ze zijn uitgegaan.’

Hij ging staan en keek om zich heen, maar hij zag niets dat hem enig houvast gaf. De richel lag op het zuiden en oosten; maar alleen naar het oosten was het uitzicht onbelemmerd. Daar kon hij de kruinen van de bomen in rijen naar de vlakte waar zij vandaan waren gekomen naar beneden zien lopen.

‘Wij hebben een grote omweg gemaakt,’ zei Legolas. ‘Wij hadden hier veilig allen bij elkaar kunnen komen als we de Grote Rivier op de tweede of derde dag hadden verlaten en naar het westen waren gegaan. Weinigen kunnen voorzien waar hun weg hen zal voeren, voordat zij aan het einde ervan zijn gekomen.’

‘Maar we wilden niet naar Fangorn toe,’ zei Gimli.

‘En toch zijn we er nu – en we zitten mooi in het net verstrikt,’ zei Legolas. ‘Kijk!’

‘Kijk waarnaar?’ zei Gimli.

‘Daar in de bomen.’

‘Waar? Ik heb geen elfenogen.’

‘Ssst! Niet zo hard. Kijk!’ zei Legolas, terwijl hij wees. ‘Daar omlaag in het bos, waar we net vandaan zijn gekomen. Hij is het. Kun je hem niet zien, terwijl hij van boom tot boom gaat?’

‘Ik zie het, ik zie het nu!’ siste Gimli. ‘Kijk, Aragorn. Heb ik je niet gewaarschuwd? Daar is de oude man. Helemaal in vaalgrijze vodden: daarom kon ik hem eerst niet zien.’

Aragorn keek en zag een gebogen gestalte, die zich langzaam voortbewoog. Hij was niet ver weg. Hij zag eruit als een oude bedelaar en liep moeizaam op een kromme staf leunend. Zijn hoofd was gebogen en hij keek niet hun kant uit. In andere landen zoude n zij hem met vriendelijke woorden hebben begroet, maar nu bleven ze zwijgend staan en voelden allen een vreemde verwachting: er naderde iets, dat een verborgen macht – of dreiging – bezat.

Gimli stond een tijdje met wijdopen ogen te staren, terwijl de gestalte stap voor stap naderbij kwam. Toen, ineens, kon hij zich niet langer inhouden en barstte uit: ‘Je boog, Legolas! Span hem! Maak je gereed! Het is Saruman. Laat hem niet praten, of ons betoveren. Schiet eerst!’

Legolas pakte zijn boog en spande die, langzaam alsof een andere wil hem weerhield. Hij hield een pijl losjes in de hand, maar zette hem niet op de boog. Aragorn stond roerloos, zijn gezicht was waakzaam en gespannen.

‘Waarom wacht je? Wat is er met je aan de hand?’ vroeg Gimli, op sissende fluistertoon.

‘Legolas heeft gelijk,’ zei Aragorn rustig. ‘Wij mogen niet zomaar op een oude man schieten, onverhoeds en zonder aanleiding, welke angst of twijfel we ook mogen koesteren. Kijk uit en wacht!’

Op dat ogenblik versnelde de oude man zijn tred en liep met verrassende snelheid naar de voet van de rotsmuur. Toen plotseling keek hij omhoog, terwijl zij bewegingloos naar beneden keken. Er klonk geen geluid.

Zij konden zijn gezicht niet zien; hij had een kap op, en daarboven droeg hij een breedgerande hoed, zodat zijn gelaatstrekken werden overschaduwd, behalve het puntje van zijn neus en zijn grijze baard. Maar toch scheen het Aragorn toe dat hij de glans van heldere en scherpe ogen onder de schaduw van de overhuivende wenkbrauwen kon zien.

Eindelijk verbrak de oude man de stilte. ‘Goedendag, vrienden,’ zei hij met zachte stem. ‘Ik wil met u spreken. Komt u naar beneden of zal ik naar boven komen?’ Zonder op antwoord te wachten begon hij te klimmen.

‘Nu!’ riep Gimli uit. ‘Houd hem tegen, Legolas.’

‘Heb ik niet gezegd dat ik met u wilde spreken?’ vroeg de oude man. ‘Doe die boog weg, meester elf.’

De boog en de pijl vielen uit Legolas’ handen en zijn armen hingen slap langs zijn lichaam.

‘En u, meester dwerg, neem alstublieft uw handen van de steel van de bijl tot ik boven ben. Dergelijke argumenten zult u niet nodig hebben.’

Gimli schrok en bleef toen stokstijf staan, starend, terwijl de oude man vlug als een geit de ruwe treden opklauterde. Alle vermoeidheid scheen van hem te zijn geweken. Toen hij op de richel stapte was er even een schittering, te kort om met zekerheid te kunnen worden vastgesteld; een vluchtige witte glimp, alsof een of ander kledingstuk verhuld door de grijze vodden een ogenblik werd onthuld. De adem van Gimli was hoorbaar als een luid gesis in de stilte.

‘Gegroet! zeg ik nogmaals,’ zei de oude man, terwijl hij naar hen toe kwam. Toen hij enkele voeten van hen verwijderd was, bleef hij staan, zwaar op zijn staf leunend, het hoofd naar voren gestoken, terwijl hij hen van onder zijn kap aanstaarde. ‘En wat voeren jullie in deze streken uit? Een elf, een mens en een dwerg, allen op elfenwijze gekleed. Ongetwijfeld steekt daar een verhaal achter dat het aanhoren waard is. Zulke dingen ziet men hier niet vaak.’

‘U spreekt als iemand die Fangorn goed kent,’ zei Aragorn. ‘Is dat zo?’

‘Niet zo goed,’ zei de oude man, ‘dat zou een studie van vele levens vergen. Maar ik kom hier af en toe.’

‘Zouden wij uw naam mogen weten, en dan horen wat u ons te zeggen hebt?’ vroeg Aragorn. ‘De ochtend schrijdt voort en wij hebben dringende zaken die geen uitstel dulden.’

‘Wat ik wou zeggen heb ik gezegd: wat doen jullie hier en wat kunnen jullie over jezelf vertellen? Wat mijn naam betreft...’ Hij hield op en begon lang en zacht te lachen. Aragorn voelde een rilling door zich heen gaan toen hij het geluid hoorde: een vreemde koude huivering. Maar toch voelde hij geen angst of afgrijzen; het was eerder de plotselinge aanraking van kille lucht of de klets van koude regen die een onrustige slaper wekt.

‘Mijn naam,’ zei de oude man weer. ‘Hebben jullie die nog niet geraden? Ik denk dat jullie die al eerder hebben gehoord. Ja, jullie hebben hem eerder gehoord. Maar kom nu, hoe zit het met jullie verhaal?’

De drie metgezellen stonden doodstil en antwoordden niet.

‘Sommige lieden zouden wel eens kunnen beginnen te twijfelen of jullie missie geschikt is om over te praten,’ zei de oude man. ‘Gelukkig weet ik er iets van af. Jullie volgen de voetstappen van twee jonge hobbits, meen ik. Ja, hobbits. Kijk nu maar nie t alsof jullie die vreemde naam nog nooit eerder hebben gehoord, want dat heb je wel, en ik ook. Welnu, ze zijn hier eergisteren naar boven geklommen, en zij kwamen iemand tegen die ze niet verwachtten. Stelt jullie dat gerust? En nu zouden jullie zeker wel willen weten waar ze heen zijn gebracht? Nu dan, misschien kan ik jullie daaromtrent ook wel inlichten. Maar waarom blijven we toch staan? Jullie missie, zie je, is niet meer zo dringend als jullie dachten. Laten we gaan zitten en het ons gemakkelijk maken.’

De oude man keerde zich om en liep naar een stapel gevallen stenen en rotsblokken aan de voet van de rotswand. Onmiddellijk ontspanden en bewogen de anderen zich, alsof de betovering was verbroken. Gimli’s hand ging onmiddellijk naar de steel van zijn bijl. Aragorn trok zijn zwaard. Legolas pakte zijn boog op.

De oude man schonk er geen aandacht aan, maar boog zich voorover en ging op een lage platte steen zitten. Toen viel zijn grijze mantel open en zij zagen duidelijk dat hij daaronder helemaal in het wit was gekleed.

‘Saruman!’ riep Gimli uit, terwijl hij met de bijl in de hand op hem afsprong. ‘Spreek! Zeg ons waar je onze vrienden verborgen hebt! Wat heb je met ze gedaan? Zeg op, anders zal ik een deuk in je hoofd maken waar zelfs een tovenaar nauwelijks raad mee weet!’

De oude man was hem te vlug af. Hij schoot overeind en sprong boven op een groot rotsblok. Daar bleef hij staan en werd plotseling heel lang, boven hen uittorenend. Hij wierp zijn hoed en grijze vodden weg. Zijn witte kleren straalden. Hij hief zijn st af op en Gimli’s bijl vloog uit zijn hand en viel kletterend op de grond. Het zwaard van Aragorn, dat stijf in zijn bewegingloze hand lag, vlamde plotseling op. Legolas slaakte een luide kreet en schoot een pijl hoog in de lucht: hij verdween met een vuurstraal.

‘Mithrandir!’ riep hij uit. ‘Mithrandir!’

‘Nogmaals gegroet, zeg ik je, Legolas,’ zei de oude man.

Zij staarden hem allen aan. Zijn haar was wit als sneeuw in het zonlicht en zijn gewaad was fonkelwit; de ogen onder zijn diepe wenkbrauwen waren helder, doordringend als de stralen van de zon; zijn hand was machtig. Zij stonden daar ten prooi aan verbazing, vreugde en angst, en konden geen woord uitbrengen.

Ten slotte verroerde Aragorn zich. ‘Gandalf,’ zei hij. ‘Boven alle verwachting ben je tot ons teruggekeerd in onze nood! Welke sluier verhulde mijn gezicht? Gandalf!’ Gimli zei niets, maar knielde neer, de hand boven zijn ogen houdend.

‘Gandalf!’ herhaalde de oude man, alsof hij een lang in onbruik geraakt woord uit zijn herinnering opdiepte. ‘Ja, zo heette ik. Ik was Gandalf.’

Hij stapte van de rots af, pakte zijn grijze mantel op en sloeg die weer om zich heen; het leek alsof de zon had geschenen, maar nu weer achter de wolken schuilging. ‘Ja, jullie mogen mij nog Gandalf noemen,’ zei hij, en de stem was die van hun oude vriend en gids. ‘Sta op, beste Gimli! Jou treft geen blaam en je hebt mij geen kwaad gedaan. Werkelijk, vrienden, geen van jullie bezit een wapen dat mij zou kunnen deren. Verheug je! Wij zijn weer bij elkaar. Op het keerpunt van het getijde. De grote storm steekt op, maar het tij is gekeerd.’

Hij legde de hand op Gimli’s hoofd, en de dwerg keek op en lachte plotseling. ‘Gandalf!’ zei hij. ‘Maar je bent helemaal in het wit!’

‘Ja, ik ben nu wit,’ zei Gandalf. ‘Ik ben werkelijk Saruman, zou je bijna kunnen zeggen, Saruman zoals hij had moeten zijn. Maar kom nu, vertel mij over jullie zelf. Ik ben door vuur en diep water gegaan sinds onze wegen zich scheidden. Ik heb veel vergeten dat ik meende te weten en veel geleerd dat ik vergeten was. Ik kan vele dingen die veraf zijn zien, maar veel dingen die dichtbij zijn kan ik niet zien. Vertel mij over jullie zelf.’

‘Wat wil je weten?’ vroeg Aragorn. ‘Alles wat er is gebeurd sinds wij op de brug uit elkaar gingen zou een lang verhaal zijn. Wil je ons niet eerst het nieuws over de hobbits vertellen? Heb je ze gevonden en zijn ze veilig?’

‘Nee, ik heb ze niet gevonden,’ zei Gandalf. ‘Er heerste duisternis over de dalen van de Emyn Muil, en ik wist niet dat zij gevangen waren, tot de adelaar het mij vertelde.’

‘De adelaar!’ zei Legolas. ‘Ik heb heel in de verte en heel hoog in de lucht een adelaar gezien, voor het laatst drie dagen geleden, boven de Emyn Muil.’

‘Ja,’ zei Gandalf, ‘dat was Gwaihir, de Heer der Winden, die mij van Orthanc heeft afgehaald. Ik heb hem voor mij uitgestuurd om de Rivier te verkennen en nieuws te verzamelen. Zijn blik is scherp, maar hij kan niet alles zien wat onder heuvel en boom gebeurt. Sommige dingen heeft hij gezien en andere heb ik zelf gezien. Ik kan de Ring nu niet meer helpen en ook geen ander van het Reisgenootschap dat uit Rivendel is vertrokken. Bijna was hij aan de Vijand geopenbaard, maar hij ontkwam. Ik had daar ook een aandeel in, want ik zat op een hoge plek en streed met de Zwarte Toren, en de Schaduw ging voorbij. Toen was ik moe, heel moe; en ik heb lang in duistere gedachten gelopen.’

‘Dan weet je dus van Frodo af,’ zei Gimli. ‘Hoe gaat het met hem?’

‘Dat kan ik niet zeggen. Hij is uit een groot gevaar gered, maar vele liggen nog voor hem in het verschiet. Hij besloot om alleen naar Mordor te gaan, en hij is op weg; dat is alles wat ik kan zeggen.’

‘Niet alleen,’ zei Legolas. ‘Wij geloven dat Sam met hem is meegegaan.’

‘Werkelijk?’ vroeg Gandalf en zijn ogen straalden en een glimlach lag op zijn gezicht. ‘Nee maar, werkelijk? Dat is nieuws voor me, hoewel het mij niet verbaast. Goed. Heel goed. Je verlicht mijn hart. Je moet me meer vertellen. Kom nu bij mij zitten en vertel mij het verhaal van jullie reis.’

De metgezellen gingen aan zijn voeten op de grond zitten en Aragorn begon te vertellen. Lange tijd zei Gandalf niets en stelde geen vragen. Zijn handen lagen op zijn knieën en zijn ogen waren gesloten. Ten slotte, toen Aragorn vertelde van de dood van Boromir en zijn laatste reis op de Grote Rivier, zuchtte de oude man.

‘Je hebt niet alles gezegd wat je weet of vermoedt, Aragorn, mijn vriend,’ zei hij rustig. ‘Arme Boromir! Ik kon niet zien wat er met hem gebeurde. Het was een zware beproeving voor zulk een mens: een krijgsman, en een Heer der mensen. Galadriel vertel de mij dat hij in gevaar verkeerde. Maar ten slotte is hij toch ontkomen. Daar ben ik blij om. De jonge hobbits zijn niet tevergeefs met ons meegegaan, al was het alleen maar om Boromir. Maar dat is niet de enige rol die zij te spelen hebben. Zij zijn naar Fangorn gebracht, en hun komst was als de val van kleine stenen die het begin zijn van een lawine in de bergen. Terwijl we hier zitten te praten kan ik het eerste gerommel horen. Saruman moet liever maar niet van huis zijn als de dijken doorbreken!’

‘In één opzicht ben je niet veranderd, beste vriend,’ zei Aragorn. ‘Je spreekt nog altijd in raadselen.’

‘Wat? In raadselen?’ zei Gandalf. ‘Nee! Want ik sprak hardop in mezelf. Een gewoonte van oude lieden: zij zoeken de wijste onder hun gehoor uit om mee te praten; de lange uitleg die de jongeren nodig hebben zijn vermoeiend.’ Hij lachte, maar de toon ervan was nu warm en vriendelijk als een straal zonlicht.

‘Ik ben niet jong meer, zelfs niet naar de berekening van de Mensen van de Oude Huizen,’ zei Aragorn. ‘Wil je mij je gedachten niet duidelijker maken?’

‘Wat moet ik zeggen?’ vroeg Gandalf, en bleef een ogenblikje in gedachten verzonken. ‘Zo zie ik in het kort de dingen op het ogenblik, als je mijn gedachten zo duidelijk mogelijk wilt hebben. De Vijand wist natuurlijk allang dat de Ring in omloop is en dat hij bij een hobbit berust. Hij weet nu met hoevelen wij uit Rivendel zijn vertrokken en met hoevelen van elke soort wij zijn. Maar hij doorziet ons doel nog niet duidelijk. Hij veronderstelt dat wij allen naar Minas Tirith gaan, want dat zou hijzelf in onze plaats hebben gedaan. En volgens zijn wijsheid zou dat een zware slag voor zijn macht zijn geweest. Hij verkeert voorwaar in grote angst, want hij weet niet welke machtige figuur plotseling kan opdoemen, die de Ring kan gebruiken en hem met oorlog kan overvallen, en die zal proberen hem omver te werpen en zijn plaats in te nemen.

Dat wij willen proberen hem omver te werpen, en niemand in zijn plaats te stellen, is een gedachte die niet bij hem opkomt. Dat wij zouden proberen de Ring zelf te vernietigen is nog niet tot zijn donkerste droom doorgedrongen. Waarin je ongetwijfeld ons geluk en onze hoop zult zien. Want door zich oorlog te verbeelden heeft hij de oorlog ontketend, in de veronderstelling dat er geen tijd te verliezen is; want hij die de eerste klap uitdeelt zal, mits hij hard genoeg toeslaat, er misschien verder geen meer hoeven te geven. Daarom zet hij de strijdmachten, die hij lange tijd heeft opgebouwd, nu in beweging, eerder dan hij van plan was. Wijze dwaas. Want als hij al zijn macht had gebruikt om Mordor te bewaken, zodat er niemand in kon, en zich helemaal op het verkrijgen van de Ring had geconcentreerd, zou er vrijwel geen hoop meer geweest zijn, want noch de Ring, noch de Drager ervan zou hem lang hebben kunnen ontwijken. Maar nu richt zijn blik zich buiten de grenzen in plaats van dichter bij huis, en hij kijkt vooral naar Minas Tirith. Weldra zal zijn kracht er als een storm overheen razen.

Want hij weet al dat de boodschappers die hij stuurde om het Reisgenootschap op te wachten, weer gefaald hebben. Ze hebben de Ring niet gevonden. En ook hebben zij geen hobbits als gijzelaars meegebracht. Als ze dat hadden gedaan, zou dat een zware slag voor ons geweest zijn en het zou noodlottig hebben kunnen zijn. Maar laat ons onze harten niet bezwaren door ons de beproeving voor hun vriendschap en trouw in de Zwarte Toren voor te stellen. Want de Vijand heeft gefaald – tot dusver. Dankzij Saruman.’

‘Dus dan is Saruman geen verrader?’ vroeg Gimli.

‘Dat is hij wel,’ zei Gandalf. ‘Een dubbele zelfs. En is dat niet vreemd? Niets van wat wij de laatste tijd hebben doorgemaakt schijnt zo smartelijk als het verraad van Isengard. Zelfs als Heer en aanvoerder is Saruman bijzonder sterk geworden. Hij bedreigt de mensen van Rohan en weerhoudt hen ervan Minas Tirith te helpen, zelfs nu de hoofdaanval uit het Oosten naderbij komt. Maar een verraderlijk wapen is altijd een gevaar voor de hand die het voert. Saruman was ook van plan zich meester te maken van de Ring, voor zichzelf of om in elk geval een paar hobbits voor zijn boze plannen te strikken. Dus samen zijn onze vijanden er alleen maar in geslaagd om Merijn en Pepijn met bewonderenswaardige snelheid, en op het nippertje, naar Fangorn te brengen, waar ze anders nooit zouden zijn gekomen.

Ook zijn zij door nieuwe twijfel overvallen, die hun plannen verstoort. Dankzij de paardenmensen van Rohan zullen er geen berichten over de strijd Mordor bereiken; maar de Zwarte Heerser weet dat er twee hobbits gevangen waren genomen in de Emyn Muil en tegen de wil van zijn eigen dienaren naar Isengard werden gebracht. Hij heeft nu zowel Isengard als Minas Tirith te vrezen. Als Minas Tirith valt, zal het er slecht uitzien voor Saruman.’

‘Het is jammer dat onze vrienden ertussenin zitten,’ zei Gimli. ‘Als er geen land was dat Isengard en Mordor scheidde, zouden zij het kunnen uitvechten, terwijl wij rustig toekeken en afwachtten.’

‘De overwinnaar zou sterker dan een van beide uit de strijd tevoorschijn komen, en vrij van twijfel,’ zei Gandalf. ‘Maar Isengard kan niet tegen Mordor vechten tenzij Saruman zich eerst meester maakt van de Ring. Maar daarin zal hij nu nooit slagen. Hij weet nog niet in welk gevaar hij verkeert. Er is een heleboel dat hij niet weet. Hij was zo happig om zijn prooi te vangen, dat hij niet thuis kon wachten, maar hun tegemoet kwam om zijn boodschappers te bespioneren. Maar hij is voor één keer te laat gekomen, en de slag was voorbij en hij kon er niets meer aan veranderen voordat hij deze streken bereikte. Hij is hier niet lang gebleven. Ik schouw in zijn geest en zie zijn twijfel. Hij weet niets van bossen af. Hij gelooft dat de paardenmensen alle orks op het slagveld hebben gedood en verbrand, maar hij weet niet of ze gevangenen met zich meevoerden of niet. En hij weet ook niet van de ruzie tussen zijn dienaren en de orks van Mordor; en evenmin weet hij van het bestaan van de Gevleugelde Boodschapper.’

‘De Gevleugelde Boodschapper!’ riep Legolas uit. ‘Ik heb met de boog van Galadriel boven de Sarn Gebir op hem geschoten, en hem uit de hemel neergehaald. Hij vervulde ons allen met angst. Welke nieuwe verschrikking is dit?’

‘Een die je niet met pijlen kunt doden,’ zei Gandalf. ‘Je hebt alleen zijn ros gedood. Het was een goede daad, maar de Ruiter werd weldra weer met een ander paard uitgerust. Want hij was een Nazgûl, een van de Negen, die nu op gevleugelde paarden rijden. Weldra zal hun verschrikking de laatste legers van onze vrienden overschaduwen en het licht van de zon afsnijden. Maar zij hebben de Rivier nog niet mogen oversteken, en Saruman weet nog niets af van deze nieuwe gedaante waarmee de Ringgeesten zijn omhuld. Zijn gedachten zijn altijd bij de Ring. Was die aanwezig in de slag? Is hij gevonden? En wat zou er gebeuren als Théoden, Heer van de Mark, hem in handen zou krijgen en de macht ervan ontdekken? Dat is het gevaar dat hij ziet, en hij is naar Isengard terug gevlucht om zijn aanval op Rohan twee- of drievoudig te versterken. Maar ondertussen is er een ander gevaar dichter bij huis, dat hij niet ziet omdat hij zo druk met zijn vurige gedachten bezig is. Hij heeft buiten Boombaard gerekend.’

‘Nu praat je weer in jezelf,’ zei Aragorn glimlachend. ‘Ik ken Boombaard niet. En ik heb Sarumans dubbele verraad gedeeltelijk vermoed; toch zie ik niet in hoe de komst van twee hobbits naar Fangorn heeft geholpen, behalve dat het ons een lange, vruchteloze jacht heeft opgeleverd.’

‘Wacht even!’ riep Gimli uit. ‘Er is nog iets dat ik eerst zou willen weten. Was jij het, Gandalf, of Saruman, die wij gisteravond hebben gezien?’

‘Je hebt mij zeker niet gezien,’ antwoordde Gandalf, ‘daarom vermoed ik dat je Saruman gezien hebt. Blijkbaar lijken we zoveel op elkaar, dat je verlangen om een onherstelbare deuk in mijn hoed te maken moet worden verontschuldigd.’

‘Goed, goed,’ zei Gimli. ‘Ik ben blij dat jij het niet was.’

Gandalf lachte opnieuw. ‘Ja, mijn beste dwerg,’ zei hij. ‘Het is een geruststelling niet op alle punten verkeerd te worden begrepen. Dat weet ik maar al te goed! Maar natuurlijk heb ik je je begroeting nooit verweten. Hoe zou ik dat ook kunnen, ik, die mijn vrienden zo vaak heeft aangeraden zelfs hun eigen handen te wantrouwen, wanneer ze met de Vijand te maken hebben. Gezegend Gimli, zoon van Glóin! Misschien zul je ons op een dag samen zien en tussen ons kiezen!’

‘Maar de hobbits!’ viel Legolas hem in de rede. ‘Wij zijn van ver gekomen om ze te zoeken en jij schijnt te weten waar ze zijn. Waar zijn ze nu dan?’

‘Bij Boombaard en de enten,’ zei Gandalf.

‘De enten!’ riep Aragorn uit. ‘Dus de oude legenden over de bewoners van de diepe bossen en de reuzenhoeders van de bomen bevatten waarheid? Bestaan er nog enten in de wereld? Ik dacht dat die alleen maar een herinnering aan heel vroege tijden waren, als ze tenminste ooit meer dan een legende van Rohan zijn geweest.’

‘Een legende van Rohan!’ riep Legolas uit. ‘Nee, iedere elf in Wilderland heeft liederen over de oude Onodrim en hun lange verdriet gezongen. Maar zelfs onder ons zijn ze niet meer dan een herinnering. Als ik er een zou ontmoeten die nog op de wereld rondloopt, zou ik me werkelijk weer jong voelen. Maar Boombaard, dat is slechts een vertaling van Fangorn in de Gemeenschappelijke Taal; toch schijn je over een persoon te spreken. Wie is die Boombaard?’

‘Ah, nu vraag je te veel,’ zei Gandalf. ‘Het weinige dat ik van zijn lange trage verhaal ken zou een geschiedenis zijn waarvoor we op het ogenblik geen tijd hebben. Boombaard is Fangorn, de bewaker van het woud; hij is de oudste van de enten, het oudste levende wezen dat nog onder de zon op deze Midden-aarde rondgaat. Ik hoop inderdaad, Legolas, dat je hem alsnog zult ontmoeten. Merijn en Pepijn hebben geluk gehad; zij hebben hem hier ontmoet, precies op de plek waar wij nu zitten. Want hij kwam hier twee dagen geleden en nam ze mee naar zijn woning ver weg bij de wortels van de bergen. Hij komt hier vaak, vooral wanneer zijn geest onrustig is en geruchten over de buitenwereld hem verontrusten. Ik heb hem vier dagen geleden tussen de bomen zien schrijden en ik geloof dat hij mij zag, want hij bleef staan; maar ik sprak niet, want ik was diep in gedachten verzonken en moe na mijn strijd met het Oog van Mordor; en hij sprak evenmin, en riep ook mijn naam niet.’

‘Misschien dacht hij ook dat je Saruman was,’ zei Gimli. ‘Maar je spreekt over hem alsof hij een vriend is. Ik dacht dat Fangorn gevaarlijk was.’

‘Gevaarlijk!’ riep Gandalf uit. ‘Dat ben ík ook, heel gevaarlijk; gevaarlijker dan iets anders dat je ooit zult tegenkomen, tenzij je levend voor de troon van de Zwarte Vorst wordt geleid. En Aragorn is gevaarlijk en Legolas is gevaarlijk. Je wordt door gevaren omringd, Gimli, zoon van Glóin; want je bent zelf ook gevaarlijk, op je eigen manier. Zeker, het bos van Fangorn is gevaarlijk en niet in het minst voor hen die te vlug met hun bijlen klaarstaan; en Fangorn zelf is ook gevaarlijk, maar niettemin is hij vriendelijk en wijs. Maar nu zit hij barstensvol oude trage woede, en het hele bos wordt ervan vervuld. De komst van de hobbits en het nieuws dat zij meebrachten hebben de emmer doen overlopen; deze zal weldra een vloedgolf veroorzaken; maar het tij is tegen Saruman en de bijlen van Isengard gekeerd. Er staat iets te gebeuren dat niet is voorgekomen sinds de Vroegste Tijden: de enten worden wakker en merken dat ze sterk zijn.’

‘Wat zullen ze doen?’ vroeg Legolas verbaasd.

‘Ik weet het niet,’ zei Gandalf. ‘Ik denk dat ze het zelf niet weten. Ik vraag het me af.’ Hij zweeg, het hoofd in gedachten gebogen.

De anderen keken naar hem. Een zonnestraal scheen door de jachtige wolken op zijn handen, die nu open in zijn schoot lagen; zij schenen met lucht gevuld als een beker met water. Ten slotte sloeg hij de ogen op en keek recht naar de zon.

‘De ochtend is al bijna om,’ zei hij. ‘Wij moeten snel gaan.’

‘Gaan we onze vrienden zoeken en naar Boombaard toe?’ vroeg Aragorn.

‘Nee,’ zei Gandalf. ‘Dat is niet de weg die je moet nemen. Ik heb woorden van hoop gesproken. Maar alleen maar van hoop. Hoop is geen overwinning. Oorlog bedreigt ons en al onze vrienden, een oorlog waarin alleen het gebruik van de Ring ons de zekerheid van de overwinning zou kunnen geven. Het vervult mij met grote smart en grote angst, want er zal veel worden verwoest en misschien gaat alles verloren. Ik ben Gandalf, Gandalf de Witte, maar Zwart is nog altijd machtiger.’

Hij stond op en keek naar het oosten, zijn ogen beschaduwend alsof hij dingen in de verte zag die geen van hen kon zien. Toen schudde hij het hoofd. ‘Nee,’ zei hij zacht. ‘Hij is nu buiten ons bereik. Laat ons daar in ieder geval blij om zijn. Wij kunnen niet langer worden verleid om de Ring te gebruiken. Wij moeten afdalen om een gevaar het hoofd te bieden dat de wanhoop nabij komt, maar dat dodelijke gevaar is voorbij.’

Hij draaide zich om. ‘Kom, Aragorn, zoon van Arathorn!’ zei hij. ‘Betreur je keuze in de vallei van de Emyn Muil niet, en noem het ook geen vergeefse achtervolging. Te midden van twijfels heb jij het pad gekozen dat juist leek: de keuze was goed en zij is beloond. Want daardoor zijn wij elkaar op tijd tegengekomen, die elkaar anders wel eens te laat zouden hebben kunnen ontmoeten. Maar de queeste van je metgezellen is voorbij. Je volgende reis wordt aangeduid door de belofte die je hebt gedaan. Je moet naar Edoras gaan en Théoden in zijn burcht opzoeken. Want men heeft je nodig. Het licht van Andúril moet nu worden onthuld in de slag waarop het zo lang heeft gewacht. Er woedt oorlog in Rohan en erger kwaad; het gaat slecht met Théoden.’

‘Zullen wij de vrolijke jonge hobbits dan niet weerzien?’ vroeg Legolas.

‘Dat heb ik niet gezegd,’ zei Gandalf. ‘Wie weet? Oefen geduld. Ga waar je moet gaan en hoop! Op naar Edoras. Ik ga daar ook heen.’

‘Dat is een lange weg voor een mens om te gaan, of hij oud is of jong,’ zei Aragorn. ‘Ik vrees dat de slag lang voor ik aankom voorbij zal zijn.’

‘We zullen zien. We zullen zien,’ zei Gandalf. ‘Wil je nu met mij meegaan?’

‘Ja, we zullen samen verder trekken,’ zei Aragorn. ‘Maar ik twijfel er niet aan dat je daar eerder zult aankomen dan ik, als je dat wilt.’

Hij stond op en keek Gandalf lang aan. De anderen sloegen hen zwijgend gade, zoals zij daar tegenover elkaar stonden. De grijze gestalte van de mens, Aragorn, zoon van Arathorn, was rijzig en hard als steen, zijn hand op het gevest van zijn zwaard; hij zag eruit alsof een koning uit de nevels van de zee op de stranden van mindere mensen aan land was gegaan. Voor hem boog zich de oude figuur, wit, stralend nu alsof er een licht binnen in hem was, met ronde rug, gebukt onder de jaren, maar met een macht welke die van koningen te boven ging.

‘Is het niet waar, Gandalf,’ vroeg Aragorn ten slotte, ‘als ik zeg dat jij overal waar je wilt vlugger heen zou kunnen gaan dan ik? En dit zeg ik ook: jij bent onze aanvoerder en onze banier. De Zwarte Vorst heeft Negen. Maar wij hebben er Eén, machtiger dan zij: de Witte Ruiter. Hij is door het vuur en de afgrond gegaan, en zij zullen hem vrezen. Wij zullen gaan waar hij voorgaat.’

‘Ja, samen zullen we je volgen,’ zei Legolas. ‘Maar eerst zou het mijn hart verlichten, Gandalf, om te horen wat je in Moria is overkomen. Wil je het ons niet vertellen? Kun je niet eens blijven om je vrienden te vertellen hoe je bent bevrijd?’

‘Ik ben al te lang gebleven,’ antwoordde Gandalf. ‘De tijd dringt. Maar al had ik een jaar de tijd, dan zou ik jullie nog niet alles vertellen.’

‘Vertel ons dan wat je kwijt wilt voorzover de tijd het toestaat,’ zei Gimli. ‘Kom, Gandalf, vertel ons eens hoe het je met de Balrog is vergaan.’

‘Noem hem niet!’ zei Gandalf, en een ogenblik scheen er een wolk van pijn over zijn gezicht te trekken, en hij bleef stilzitten en zag er stokoud uit. ‘Ik viel lang,’ zei hij ten slotte, langzaam, alsof hij er met moeite aan terugdacht. ‘Lange tijd viel ik, en hij viel met mij. Zijn vuur omhulde mij. Ik werd verbrand. Toen stortten wij in het diepe water en alles was donker. Het was koud als het getij van de dood; het bevroor mijn hart bijna.’

‘Diep is de afgrond die door Durins Brug wordt overspannen, en niemand heeft hem ooit gemeten,’ zei Gimli.

‘Toch heeft hij een bodem ver van licht en kennis,’ zei Gandalf. ‘Daar kwam ik ten slotte terecht, tot de uiterste grondvesten van steen. Hij was nog altijd bij me. Zijn vuur was gedoofd, maar nu was hij een wezen van slijm, sterker dan een worgslang.

Wij vochten ver onder de levende aarde, waar de tijd niet telt. Hij bleef zich almaar aan me vastklemmen, en ik hakte onafgebroken op hem in, totdat hij ten slotte donkere tunnels in vluchtte. Die waren niet gemaakt door Durins volk, Gimli, zoon van Glóin. Ver, ver onder het diepste graafwerk van de dwergen knagen naamloze dingen aan de wereld. Zelfs Sauron kent die niet. Ze zijn ouder dan hij. Ik ben daar nu geweest, maar ik wil geen verslag doen om het daglicht te verduisteren. In die wanhoop was mijn vijand mijn enige hoop, en ik achtervolgde hem en bleef hem op de hielen zitten. Zo voerde hij mij ten slotte terug naar de geheime wegen van Khazad-dûm: hij kende ze alle te goed. Steeds hoger gingen wij totdat wij ten slotte aan de Trap Zonder Einde k wamen.’

‘Die is lang verloren geweest,’ zei Gimli. ‘Velen hebben gezegd dat hij alleen maar in een legende was gemaakt, maar anderen zeggen dat hij werd vernietigd.’

‘Hij was gemaakt, en hij werd niet vernietigd,’ zei Gandalf. ‘Van de laagste kerker tot de hoogste piek steeg hij, in een ongebroken spiraal omhooggaand, vele duizenden treden, tot hij eindelijk uitkwam in Durins toren, uitgehouwen in de levende rots van Zirakzigil, de pinakel van de Zilvertijn.

Daar op de Celebdil was een eenzaam venster in de sneeuw, en daarvoor lag een smalle ruimte, een duizelingwekkend adelaarsnest boven de nevels van de wereld. De zon scheen daar fel, maar alles beneden was in wolken gehuld. Hij sprong eruit, en toen ik hem achternaging, brak hij opnieuw in vlammen uit. Niemand was er getuige van, anders zouden misschien in latere tijden nog liederen worden gezongen over de Slag om de Piek.’ Plotseling lachte Gandalf. ‘Maar wat zouden die liederen zeggen? Zij die van verre omhoogkeken dachten dat de berg gekroond was door onweer. Donder hoorden ze en bliksem, zeiden ze, striemde op de Celebdil neer en ketste terug met vurige tongen. Is dat niet genoeg? Een grote rookkolom steeg om ons op, damp en stoom. IJs viel als regen neer. Ik gooide mijn vijand naar beneden en hij viel van de hoge top en brak de bergflank waar hij deze in zijn ondergang raakte. Toen werd ik door duisternis opgenomen en ik trad uit gedachten en tijd, en doolde ver over wegen waarover ik niet wil spreken.

Naakt werd ik teruggestuurd – voor korte tijd, tot mijn taak was volbracht. En naakt lag ik op de bergtop. De toren achter mij was tot stof vervallen, het raam verdwenen; de verwoeste trap lag vol geblakerde en gebroken stenen. Ik was alleen, vergeten, zonder mogelijkheid tot ontsnapping op de harde hoorn van de wereld. Daar lag ik naar boven te staren, terwijl de sterren langs de hemel cirkelden, en iedere dag scheen even lang als een levensspanne op aarde. Vaag hoorde ik de gezamenlijke geluiden van alle landen: het ontluiken en het sterven, het zingen en het wenen, het langzame altijddurende gekreun van overbelaste steen. En zo vond eindelijk Gwaihir, de Windheer mij weer, en hij nam mij op en droeg mij weg.

“Het schijnt mijn noodlot te zijn dat ik je altijd tot last moet zijn, vriend in de nood,” zei ik.

“Een last ben je geweest,” antwoordde hij, “maar nu niet. Licht als een zwanendonsje in mijn klauw, ben je. De zon schijnt door je heen. Ik geloof werkelijk dat je me niet meer nodig hebt: als ik je zou laten vallen, zou je op de wind zweven.”

“Laat mij niet vallen,” zei ik hijgend, want ik voelde weer leven in me. “Breng mij naar Lothlórien.”

“Dat is ook het bevel van Vrouwe Galadriel, die mij heeft uitgezonden om je te zoeken,” antwoordde hij.

Zo kwam het dat ik naar Caras Galadhon kwam en hoorde dat jullie pas kort geleden waren vertrokken. Ik bleef daar in de tijdloze tijd van dat land waar dagen genezing brengen en geen aftakeling. Ik vond er genezing, en werd in het wit gekleed. Ik gaf raad en nam raad aan. Vandaar ging ik langs vreemde wegen, en voor sommigen van jullie heb ik boodschappen. Jou, Aragorn, werd mij gevraagd het volgende te zeggen:

Waar zijn nu de Dúnedain, Elessar, Elessar?

Waarom zwerft uw geslacht zo ver? Maar

Het uur van de komst der Verlorenen slaat

Als het Grijze Gezelschap het noorden verlaat.

Maar duister is ’t pad dat voor u werd gemaakt:

De Weg naar de Zee wordt door Doden bewaakt.

Aan Legolas zegt zij dit:

Legolas, Groenblad, lang onder boom,

Gij leefde in vreugde. Pas op voor Zeezoom!

Als gij de kreet hoort van meeuw aan het strand

Zal uw hart niet meer rusten in ’t bomenland.’

Gandalf zweeg en sloot zijn ogen.

‘Dus dan heeft ze mij geen boodschap gestuurd?’ zei Gimli en boog zijn hoofd.

‘Duister zijn haar woorden en ze betekenen weinig voor hen die ze ontvangen.’

‘Dat is geen troost,’ zei Gimli.

‘Wat dan?’ vroeg Legolas. ‘Zou je liever hebben dat ze openlijk tegen je over je dood sprak?’

‘Ja, als ze niets anders te zeggen had.’

‘Wat zeg je?’ vroeg Gandalf, de ogen openend. ‘Ja, ik denk dat ik kan raden wat haar woorden misschien betekenen. Neem me niet kwalijk, Gimli! Ik dacht weer over de boodschappen na. Maar ze heeft inderdaad een boodschap aan jou gezonden, en die is duister noch triest.

“Breng aan Gimli, zoon van Glóin, de groeten van zijn Vrouwe over,” zei ze. “Lokdrager, waar ge gaat, mijn gedachten zijn bij u. Pas op dat ge uw bijl in de juiste boom slaat.”’

‘Op een gelukkig uur ben je tot ons teruggekeerd, Gandalf,’ riep de dwerg uit, terwijl hij kuitenflikkers sloeg en luid in de vreemde dwergentaal zong. ‘Kom! Kom!’ riep hij, met zijn bijl zwaaiend. ‘Aangezien Gandalfs hoofd nu heilig is, moeten we er een zoeken dat we wel mogen splijten.’

‘Daar hoef je niet ver voor te zoeken,’ zei Gandalf, terwijl hij van zijn zitplaats opstond. ‘Kom! We hebben alle tijd verbruikt die is toegestaan voor een ontmoeting tussen vrienden die gescheiden waren. Nu moeten wij ons haasten.’

Hij hulde zich weer in zijn oude gerafelde mantel en ging hun voor. Zij liepen snel achter hem aan de hoge richel af en gingen terug door het woud, langs de oever van de Entwas. Zij spraken pas weer toen zij opnieuw op het gras buiten de rand van Fangorn stonden. Er was geen spoor van hun paarden te bekennen.

‘Ze zijn niet teruggekeerd,’ zei Legolas. ‘Het zal een vermoeiende wandeling worden.’

‘Ik zal niet lopen. De tijd dringt,’ zei Gandalf. Toen hief hij het hoofd op en floot lang. Zo helder en doordringend was de noot, dat de anderen verbaasd waren zulk een geluid over die oude, baardige lippen te horen komen. Hij floot drie keer en toen scheen het hun toe dat zij vaag en ver weg het gehinnik van een paard hoorden dat op de oostenwind over de vlakte aanwoei. Zij bleven vol verwachting staan. Het duurde niet lang of er klonk geluid van hoeven, eerst nauwelijks meer dan een trilling van de grond die alleen voor Aragorn waarneembaar was toen hij op het gras lag, maar daarna gestadig aangroeide tot een snelle roffel.

‘Er komt meer dan één paard aan,’ zei Aragorn.

‘Zeker,’ zei Gandalf. ‘We zijn een te zware last voor één.’

‘Er zijn er drie,’ zei Legolas, over de vlakte uitkijkend. ‘Zie ze eens rennen! Daar is Hasufel, en daar naast hem is mijn vriend Arod. Maar er is er nog een, die voorop gaat: een heel groot paard. Ik heb nog nooit eerder zo’n paard gezien.’

‘En dat zul je ook nooit meer zien,’ zei Gandalf. ‘Dat is Schaduwvacht. Hij is het hoofd van de mearas, de Heer van de Paarden, en zelfs Théoden, koning van Rohan, heeft nooit een beter paard gezien. Glanst hij niet als zilver en loopt hij niet gelijkmatig als een snelle stroom? Hij is voor mij gekomen: het paard van de Witte Ruiter. Wij trekken samen ten strijde.’

Terwijl de oude tovenaar dat zei, kwam het grote paard naar hen toe de helling op rennen; zijn vacht glansde en zijn manen wapperden in de wind door zijn grote snelheid. De twee andere volgden, nu een heel eind achter hem aan. Zodra Schaduwvacht Gandalf zag, hield hij in en hinnikte luid; toen, langzaam voorwaarts stappend, boog hij het trotse hoofd en drukte zijn grote neusgaten tegen de nek van de oude man aan.

Gandalf streelde hem. ‘Het is een heel eind van Rivendel, mijn vriend,’ zei hij, ‘maar je bent wijs en snel en komt als redder in de nood. Laten we samen rijden en nooit meer gescheiden worden in deze wereld.’

Weldra kwamen de andere paarden eraan en bleven rustig staan, alsof zij op bevelen wachtten. ‘We gaan meteen naar Meduseld, de burcht van je meester Théoden,’ zei Gandalf, hen ernstig toesprekend. Ze bogen hun hoofden. ‘De tijd dringt, dus met jullie goedvinden, mijn vrienden, zullen wij rijden. We vragen jullie zo snel mogelijk te lopen. Hasufel zal Aragorn dragen en Arod Legolas. Ik zal Gimli voor mij op het paard zetten en met zijn instemming zal Schaduwvacht ons beiden dragen. Wij zullen nu alleen wachten om wat te drinken.’

‘Nu begrijp ik het raadsel van gisteravond gedeeltelijk,’ zei Legolas, terwijl hij luchtig op Arods rug sprong. ‘Of zij eerst uit angst gevlucht zijn of niet, onze paarden zijn Schaduwvacht, hun aanvoerder, tegengekomen en hebben hem met vreugde begroet. Wist je dat hij in de buurt was, Gandalf?’

‘Ja, dat wist ik,’ zei de tovenaar. ‘Ik heb mijn gedachten op hem geconcentreerd en hem gevraagd zich te haasten, want gisteren was hij ver weg in het zuiden van dit land. Moge hij mij vlug terugbrengen!’

Gandalf sprak Schaduwvacht nu toe, en het paard ging met grote snelheid op weg, hoewel niet sneller dan de andere konden lopen. Na enige tijd zwenkte hij plotseling af, zocht een plek uit waar de oevers lager waren, waadde de rivier door en ging hun toen voor naar het zuiden, door een vlak wijd land zonder bomen. De wind ging als grijze golven door de eindeloze mijlen gras. Er was geen spoor van een weg of pad, maar Schaduwvacht hield niet in en aarzelde niet één keer.

‘Hij volgt nu een rechte koers naar de burcht van Théoden onder aan de hellingen van de Witte Bergen,’ zei Gandalf. ‘Zo zal het vlugger gaan. De grond is vaster in de Oost-Emnet, waar de voornaamste weg naar het noorden ligt, aan de andere kant van de rivier, maar Schaduwvacht kent de weg door ieder moeras en laagland.’

Vele uren reden zij verder door de weiden en stroomgebieden. Vaak was het gras zo hoog, dat het tot boven de knieën van de ruiters reikte, en hun rossen in een grijsgroene zee schenen te zwemmen. Zij kwamen bij vele verborgen poelen en wijde vlakten met zegge die boven natte, verraderlijke moerassen uit wuifde; maar Schaduwvacht vond de weg en de andere paarden volgden zijn spoor. Langzaam zonk de zon aan de westelijke hemel. Over de grote vlakte in de verte zagen de ruiters haar een ogenblik als een rood vuur dat in het gras neerdaalde.

Laag aan de einder rezen de hellingen van de bergen aan weerskanten rood op. Er scheen rook op te stijgen en de zon verkleurde naar bloedrood, alsof zij het gras in brand had gestoken terwijl ze onder de rand van de aarde verdween.

‘Daar ligt de Kloof van Rohan,’ zei Gandalf. ‘Hij is nu bijna pal ten westen van ons. Die kant uit ligt Isengard.’

‘Ik zie een hoop rook,’ zei Legolas. ‘Wat kan dat zijn?’

‘Strijd en oorlog!’ zei Gandalf. ‘Rijd verder.’

VI. De Koning van de Gouden Burcht

Zij reden verder terwijl de zon onderging, het traag begon te schemeren en de nacht viel. Toen zij ten slotte halt hielden en afstegen, was zelfs Aragorn stijf en moe. Gandalf stond hun slechts enkele uren rust toe. Legolas en Gimli sliepen en Aragorn lag plat op zijn rug uitgestrekt, maar Gandalf bleef op zijn staf geleund in de duisternis staan turen, naar oost en west. Alles was stil en er was geen teken of geluid van enig levend wezen. Toen ze weer opstonden dreven er lange wolken op een kille wind langs de nachtelijke hemel. Onder de koude maan vervolgden zij hun weg, even vlug als bij het daglicht.

De uren gingen voorbij en nog steeds reden zij voort. Gimli knikkebolde en zou van zijn plaats zijn gevallen, als Gandalf hem niet had gegrepen en wakker had geschud. Hasufel en Arod, moe maar trots, volgden hun onvermoeibare leider, een grijze, bijna onzichtbare schaduw. Mijl na mijl legden zij af. De wassende maan zonk in het bewolkte westen.

Er kwam een bittere kilte in de lucht. Langzaam verbleekte het donker in het oosten tot een koud grijs. Rode lichtbundels sprongen boven de zwarte muren van de Emyn Muil, ver links van hen. De dageraad kwam helder en fel: een wind woei over hun pad, door de gebogen grashalmen ruisend. Plotseling bleef Schaduwvacht hinnikend staan. Gandalf wees voor zich uit.

‘Kijk!’ riep hij en zij sloegen hun vermoeide ogen op. Voor hen stonden de bergen van het zuiden, met witte toppen en zwarte strepen. De graslanden golfden op de heuvels aan de voet ervan en stegen op naar vele dalen die nog vaag en donker waren, onaan geraakt door het licht van de dageraad, en kronkelend naar het hart van de grote bergen liepen. Vlak voor de reizigers opende zich het wijdste van deze dalen als een lange sleuf tussen de heuvels. Ver daarbinnen zagen zij heel even een bergmassief met één hoge piek; bij de ingang van het dal stond als een schildwacht een eenzaam heuveltje. Om de voet ervan liep als een zilveren draad de stroom die uit het dal kwam; daarop zagen zij nog heel in de verte iets schitteren in de opgaande zon; een glinstering van goud.

‘Spreek, Legolas!’ zei Gandalf. ‘Vertel ons wat je daar voor ons ziet!’ Legolas keek voor zich uit, zijn ogen met een hand beschaduwend tegen de horizontale stralen van de opgaande zon. ‘Ik zie een witte stroom die van de sneeuwvelden naar beneden loopt,’ zei hij. ‘Waar hij uit de schaduw van een vallei tevoorschijn komt, rijst in het oosten een groene heuvel op. Een dijk, een machtige muur en een stekelige haag omringen hem. Daarbinnen rijzen de daken van huizen op, en in het midden, op een groen terr as, staat een grote mensenburcht. En het schijnt mij toe dat deze een gouden dak heeft. Het licht ervan straalt ver over het land. Goud ook zijn de stijlen van de deuren. Er staan mannen, gekleed in schitterende maliënkolders, maar al het andere binnen de omheining slaapt nog.’

‘Edoras, zo worden die gebouwen genoemd,’ zei Gandalf, ‘en Meduseld is de naam van de gouden burcht. Daar woont Théoden, zoon van Thengel, koning van de Mark van Rohan. Wij zijn gekomen bij het aanbreken van de dag. Nu ligt de weg duidelijk zichtbaar voor ons. Maar wij moeten voorzichtiger rijden, want er woedt oorlog daarbuiten en de Rohirrim, de Paardenheren, slapen niet, ook al lijkt het van ver zo. Trek geen wapen, spreek geen hooghartige woorden, raad ik jullie allen aan, tot wij voor Théodens troon zijn verschenen.’

De ochtend was helder en klaar om hen heen, en vogels zongen toen de reizigers bij de stroom kwamen. Deze stortte zich de vlakte in en achter de voet van de heuvels liep hij in een wijde boog over hun pad, naar het oosten, naar de Entwas, ver weg, met zijn door riet verstikte bedding weg stromend. Het land was groen: in de natte weiden en langs de grazige randen van de stroom groeiden vele wilgen. In dit zuidelijke land bloosden zij reeds rood aan de uiteinden van hun takken, de komst van de lente voorvoelend. Door de stroom was een voorde, platgetreden door de doortocht van paarden. De reizigers staken deze over en kwamen aan een breed uitgesleten pad dat naar het hoogland leidde.

Aan de voet van de ommuurde heuvel liep de weg onder de schaduw van vele terpen, hoog en groen. Aan de westkant ervan was het gras wit alsof er stuifsneeuw op lag; kleine bloemen sproten daar als ontelbare sterren tussen het gras op.

‘Kijk!’ zei Gandalf. ‘Wat mooi zijn die heldere ogen in het gras! Immerdaar worden ze genoemd, simbelmynë in dit land van mensen, want zij bloeien in alle jaargetijden en groeien waar dode mensen rusten. Kijk! We zijn bij de grote Grafheuvels gekomen waar de voorvaderen van Théoden begraven liggen.’

‘Zeven Grafheuvels links en negen rechts,’ zei Aragorn. ‘Het is vele lange mensenlevens geleden sinds de gouden burcht werd gebouwd.’

‘Vijfhonderd keer zijn de rode bladeren in het Demsterwold, mijn thuis, sindsdien gevallen,’ zei Legolas, ‘maar dat schijnt ons slechts een korte tijd toe.’

‘Maar voor de Ruiters van de Mark lijkt het zo lang geleden,’ zei Aragorn, ‘dat het bouwen van dit huis slechts een herinnering aan een lied is, en de jaren daarvoor verloren zijn in de mist van de tijd. Nu noemen zij dit land hun thuis, hun eigendom, en hun taal is gescheiden van die van hun noordelijke verwanten.’ Toen begon hij zachtjes te zingen in een langzame taal die elf en dwerg onbekend was; maar toch luisterden zij, want zij bevatte een zeer sterke muziek.

‘Dat is, vermoed ik, de taal van de Rohirrim,’ zei Legolas, ‘want hij lijkt op dit land zelf: enerzijds rijk en golvend, anderzijds hard en streng als de bergen. Maar ik kan niet raden wat het betekent, behalve dat het zwanger gaat van de droefheid der sterfelijke mensen.’

‘Zo luidt het in de Gemeenschappelijke Taal,’ zei Aragorn, ‘voor zover ik het kan benaderen:

Waar is het paard en de ruiter, de hoorn luid schallend?

Waar de helm en ’t kuras, en de haren, blond vallend?

Waar is het roodgloeiend vuur, hands harpakkoorden?

Waar is de lente en de oogst en het hooggroeiend koren?

Voorbij als regen op de berg, als de wind in wei brooddronken;

De dagen zijn in het westen achter de heuvels verzonken.

Wie verzamelt de rook van het brandhout, verterend,

Of ziet de vlietende jaren uit Zee weerkeren?

Zo sprak een vergeten dichter lang geleden in Rohan, zich herinnerend hoe rijzig en mooi Eorl de Jonge was, die uit het noorden hierheen kwam rijden; en er waren vleugels aan de voeten van zijn ros, Felaróf, vader der paarden. ’s Avonds zingen mensen dit nog altijd.’ Met deze woorden trokken de reizigers langs de stille grafheuvels. De slingerende weg op de groene hellingen van de heuvels volgend, kwamen zij uiteindelijk bij de door de wind gegeselde muren en de poorten van Edoras.

Er zaten vele mannen in fonkelende maliënkolders, die onmiddellijk opsprongen en hun de weg met speren versperden. ‘Halt, onbekende vreemdelingen!’ riepen zij in de taal van de Riddermark, en vroegen naar de namen van de vreemdelingen en wat zij kwamen doen. Verbazing stond in hun ogen te lezen, en weinig vriendelijkheid, en zij keken Gandalf dreigend aan.

‘Zeer goed versta ik uw taal,’ antwoordde hij in dezelfde taal, ‘hoewel slechts weinig vreemdelingen dat doen. Waarom spreekt u dan niet in de Gemeenschappelijke Taal, zoals in het Westen gebruikelijk is, als u een antwoord wilt hebben?’

‘Het is de wil van koning Théoden dat niemand deze poorten binnengaat, behalve zij die onze taal kennen en onze vrienden zijn,’ antwoordde een van de wachten. ‘Niemand anders is hier welkom in tijden van oorlog dan onze eigen mensen en zij die uit Mundburg in het land Gondor komen. Wie zijn jullie, die vreemd uitgedost achteloos over de vlakte aan komen rijden, op paarden die op onze eigen paarden lijken? Lang hebben wij hier de wacht gehouden en we hebben u van verre gadegeslagen. Nog nooit hebben wij andere ruiters gezien die er zo vreemd uitzagen, of enig paard dat zo trots is als dat wat u berijdt. Het is een van de mearas, als onze ogen ons niet bedriegen. Zeg eens, bent u niet een tovenaar, een spion van Saruman, of fantomen van zijn tovenarij? Spreek op, en vlug!’

‘Wij zijn geen fantomen,’ zei Aragorn, ‘en uw ogen bedriegen u niet. Want dit zijn inderdaad uw eigen paarden die wij berijden zoals u al wist voordat u het vroeg, denk ik. Slechts zelden rijdt de dief terug naar de stal. Dit zijn Hasufel en Arod, die Éomer, de Derde Maarschalk van de Mark, ons heeft geleend, pas twee dagen geleden. Wij brengen ze nu terug, zoals wij hem hebben beloofd. Is Éomer dan niet teruggekeerd en heeft hij niet gewaarschuwd dat wij in aantocht waren?’

Een bezorgde blik kwam in de ogen van de wacht. ‘Over Éomer heb ik niets te zeggen,’ antwoordde hij. ‘Indien wat u zegt waar is, zal Théoden er ongetwijfeld van hebben gehoord. Misschien was uw komst niet helemaal onverwacht. Het is maar twee nachten geleden dat Slangtong naar ons toe kwam en zei dat het Théodens wens was dat geen vreemdeling door deze poorten zou gaan.’

‘Slangtong?’ vroeg Gandalf, de bewaker scherp aankijkend. ‘Zeg verder niets meer. Mijn boodschap is niet voor Slangtong bestemd, maar voor de Heer van de Mark zelf. Ik heb haast. Wil je niet gaan en hem zeggen dat wij zijn aangekomen?’ Zijn ogen schoten vuur onder zijn diepe wenkbrauwen toen hij zijn blik op de man richtte. ‘Ja, ik zal gaan,’ antwoordde hij langzaam. ‘Maar welke namen zal ik noemen? En wat moet ik over u vertellen? Oud en moe lijkt u nu, maar toch bent u fel en vastberaden, naar het mij voorkomt.’

‘Je spreekt en ziet goed,’ zei de tovenaar. ‘Want ik ben Gandalf. Ik ben teruggekomen. En zie! Ik breng ook een paard terug. Hier is Schaduwvacht de Grote, die geen andere hand kan temmen. En dit naast mij is Aragorn, zoon van Arathorn, de Erfgenaam van Koningen, en hij is op weg naar Mundburg. Hier zijn ook Legolas de elf en Gimli de dwerg, onze kameraden. Ga nu en zeg je meester dat wij aan zijn poort staan en hem graag willen spreken als hij ons wil toestaan zijn burcht te betreden!’

‘Dit zijn voorwaar vreemde namen die u noemt! Maar ik zal ze overbrengen, zoals u vraagt en zien wat mijn meester wil,’ zei de wacht. ‘Wacht hier even, dan zal ik u het antwoord brengen dat hij wenst te geven. Reken er niet te veel op! Dit zijn duistere tijden.’ Hij ging vlug weg en liet de vreemdelingen onder de waakzame hoede van zijn kameraden achter.

Na enige tijd kwam hij terug. ‘Volg mij,’ zei hij. ‘Théoden geeft u permissie binnen te komen; maar elk wapen dat u bij u hebt, al is het slechts een staf, moet u op de drempel achterlaten. De poortwachters zullen ze bewaren.’

De donkere poorten werden geopend. De reizigers gingen naar binnen en liepen in een rij achter hun gids aan. Zij zagen een breed pad, geplaveid met uitgehakte stenen, dat zich dan weer naar boven slingerde, dan weer via korte trappen naar boven liep. Zij kwamen langs vele houten huizen en vele donkere deuren. Naast de weg vloeide een stroom helder water in een stenen kanaal, sprankelend en klaterend. Eindelijk kwamen zij bij de top van de heuvel. Daar was een hoog platform boven een groen terras, aan de voet waarvan een heldere stroom uit een steen klaterde, die in de vorm van een paardenhoofd was gebeeldhouwd; daaronder was een breed bassin, waaruit het water overliep en de vallende stroom voedde. Naar het groene terras liep een stenen trap, hoog en breed, en aan weerskanten van de bovenste trede stonden uit steen gehakte zetels. Daar zaten andere wachten met getrokken zwaarden op hun knieën. Hun gouden haar viel in vlechten op hun schouders, de zon was op hun groene schilden geschilderd, hun lange borstkurassen waren glanzend gepolijst, en toen zij opstonden schenen ze groter dan sterfelijke mensen.

‘Daar zijn de deuren,’ zei de gids. ‘Ik moet naar mijn post bij de poort terugkeren. Vaarwel! En moge de Heer van de Mark u genadig zijn!’

Hij draaide zich om en liep vlug de weg weer af. De anderen bestegen de lange trap onder de blik van de lange wachten. Zwijgend rezen zij nu boven hen uit en spraken geen woord, totdat Gandalf het geplaveide terras boven aan de trap had bereikt. Toen spraken zij plotseling met heldere stemmen een hoffelijke groet in hun eigen taal.

‘Gegroet gij die van ver komt!’ zeiden zij, en keerden de reizigers de gevesten van hun zwaarden als een teken van vrede toe. Groene juwelen schitterden in het zonlicht. Toen kwam een van de wachten naar voren en sprak in de Gemeenschappelijke Taal. ‘Ik ben de Deurwachter van Théoden,’ zei hij. ‘Háma is mijn naam. Ik moet u verzoeken uw wapens hier terzijde te leggen voor u binnengaat.’

Toen overhandigde Legolas hem zijn dolk met zilveren heft, zijn pijlkoker en zijn boog. ‘Bewaar ze goed,’ zei hij, ‘want ze komen uit het Gouden Woud en de Vrouwe van Lothlórien heeft ze mij gegeven.’

Verbazing kwam in de ogen van de man, en hij legde de wapens haastig bij de muur neer, alsof hij bang was ze te hanteren. ‘Niemand zal ze aanraken, dat beloof ik u,’ zei hij.

Aragorn bleef even staan aarzelen. ‘Het is tegen mijn wens,’ zei hij, ‘om het zwaard terzijde te leggen of Andúril in handen van iemand anders te geven.’

‘Het is de wens van Théoden,’ zei Háma.

‘Ik zie niet in dat de wil van Théoden, zoon van Thengel, ook al is hij de Heer van de Mark, moet zegevieren over de wil van Aragorn, de zoon van Arathorn, Elendils erfgenaam van Gondor.’

‘Dit is het huis van Théoden, en niet van Aragorn, al was hij ook Koning van Gondor op de zetel van Denethor,’ zei Háma, terwijl hij vlug voor de deuren ging staan en de weg versperde. Zijn zwaard lag nu in zijn hand en de punt ervan was op de vreemdelingen gericht.

‘Dit is ijdele praat,’ zei Gandalf. ‘Théodens wens is onnodig, maar het is nutteloos om te weigeren. Een koning kan in zijn eigen burcht doen en laten wat hij wil, of het dwaas is of wijs.’

‘Dat is waar,’ zei Aragorn. ‘En ik zou doen wat de meester van het huis mij verzocht, al was dit maar de schuur van een boswachter, als ik een ander zwaard droeg dan Andúril.’

‘Wat zijn naam ook moge zijn,’ zei Háma, ‘u zult het hier neerleggen als u niet alleen tegen alle mannen in Edoras wilt vechten.’

‘Niet alleen!’ zei Gimli, de steel van zijn bijl betastend en dreigend naar de wacht opkijkend, alsof hij een jong boompje was dat Gimli graag zou willen vellen.

‘Niet alleen!’

‘Kom! Kom!’ zei Gandalf. ‘Wij zijn allen vrienden hier. Of zo behoort het te zijn, want het lachen van Mordor zal onze enige beloning zijn als wij redetwisten. Ik heb een dringende boodschap. Hier hebt u mijn zwaard tenminste, waarde Háma. Bewaar het goed. Het heet Glamdring, want de elfen hebben het lang geleden gemaakt. Laat mij nu door. Kom, Aragorn!’

Langzaam gespte Aragorn zijn riem los en zette het zwaard zelf rechtop tegen de muur. ‘Hier zet ik het neer,’ zei hij, ‘maar ik beveel je het niet aan te raken, of iemand anders toe te staan het in handen te nemen. In deze elfenschede huist het Zwaard dat werd Gebroken en opnieuw is gesmeed. Telchar heeft het gemaakt in het verre verleden. Wie het zwaard van Elendil trekt zal sterven, behalve Elendils erfgenaam.’

De wacht deed een pas achteruit en keek Aragorn verwonderd aan. ‘Het schijnt dat u op de vleugels van een lied uit de vergeten tijden bent gekomen,’ zei hij. ‘Het zal geschieden, heer, zoals u beveelt.’

‘Welnu,’ zei Gimli, ‘als hij Andúril heeft om hem gezelschap te houden, kan mijn bijl hier ook wel zonder schande blijven,’ en hij legde hem op de grond neer. ‘Als alles nu naar wens is, laat ons dan met je meester spreken.’

De wacht aarzelde nog. ‘Uw staf,’ zei hij tegen Gandalf. ‘Vergeef me, maar die moet ook hier worden achtergelaten.’

‘Dwaasheid,’ zei Gandalf. ‘Voorzichtigheid is tot daaraan toe, maar onbeleefdheid is iets anders. Ik ben oud. Als ik niet onder het lopen op mijn stok mag leunen, zal ik hier blijven zitten tot het Théoden behaagt om zelf naar buiten te komen hinken om met mij te spreken.’

Aragorn lachte. ‘Iedereen heeft iets dat hem te dierbaar is om een ander toe te vertrouwen. Maar zou je een oude man zijn steun willen ontnemen? Kom, wil je ons niet laten binnengaan?’

‘De staf in de hand van een tovenaar zou wel eens meer kunnen zijn dan een steun voor de ouderdom,’ zei Háma. Hij keek scherp naar de essenhouten staf waarop Gandalf leunde. ‘Maar in geval van twijfel vertrouwt een waardig man op zijn eigen wijsheid. Ik geloof dat u vrienden bent en eerwaardige lieden, die geen kwaad in de zin hebben. U mag naar binnen gaan.’

De wachten lichtten nu de zware balken van de deuren en duwden ze langzaam binnenwaarts, terwijl ze knarsten op hun grote scharnieren. De reizigers gingen naar binnen. Daar leek het donker en warm na de zuivere lucht op de heuvel. De zaal was lang en breed en vervuld met schaduwen en gefilterd licht; machtige pilaren ondersteunden het grote dak. Maar hier en daar vielen heldere zonnestralen als schitterende pijlen door de oostelijke ramen hoog onder de zware balken. Door de ventilatiekoepel in het dak, boven de dunne sliertjes rook, was de hemel helder en blauw. Toen hun ogen aan het licht gewend raakten, zagen de reizigers dat de vloer geplaveid was met stenen in vele kleuren; vertakkende runen en vreemde figuren verstrengeld onder hun voeten. Ze zagen nu dat de pilaren rijk bewerkt waren, dof glanzend van goud en half vermoede kleuren. Vele geweven doeken hingen aan de muren, en over hun grote oppervlakten trokken figuren uit oude legenden voorbij, sommige vervaagd door de jaren, sommige schuilgaand in de schaduw. Maar op één gedaante viel het zonlicht: een jongeman op een wit paard. Hij blies op een grote hoorn, en zijn blonde haar wapperde in de wind. Het hoofd van het paard was opgeheven en de neusgaten waren wijd en rood terwijl het hinnikte, de strijd in de verte ruikend. Schuimend water, groen en wit, kolkte en klotste rondom zijn knieën. ‘Zie Eorl de Jonge!’ zei Aragorn. ‘Zo kwam hij uit het noorden naar de Slag van het Veld van Celebrant gereden.’

Nu liepen de vier metgezellen verder, langs het heldere houtvuur dat in de grote haard in het midden van de zaal brandde. Toen bleven zij staan. Aan het andere einde van de zaal, voorbij de haard en tegenover de deuren op het noorden, was een verhoging met drie treden; en in het midden ervan stond een grote vergulde zetel. Daarop zat een man, zo krom van ouderdom, dat hij bijna een dwerg leek, maar zijn witte haar was lang en dik en viel in lange tressen onder een dun, gouden kroontje op zijn hoofd. Midden op zijn voorhoofd flonkerde een enkele witte diamant. Zijn baard lag als sneeuw op zijn knieën, maar in zijn ogen brandde nog een helder licht, dat schitterde toen hij naar de vreemdelingen keek. Achter zijn stoel stond een vrouw in het wit gekleed. Aan zijn voeten op de treden zat de ineengedoken gestalte van een man, met een bleek wijs gezicht en zware oogleden.

Er heerste stilte. De oude man bewoog zich niet in zijn stoel. Ten slotte nam Gandalf het woord. ‘Heil Théoden, zoon van Thengel! Ik ben teruggekeerd. Want de storm is in aantocht, en nu moeten alle vrienden zich verzamelen, opdat zij niet elk afzonderlijk worden vernietigd.’

Langzaam stond de oude man op, zwaar leunend op een korte zwarte staf met een knop van wit been, en nu zagen de vreemdelingen dat hij, hoewel hij krom was, toch nog groot was en in zijn jeugd heel rijzig en trots moest zijn geweest.

‘Ik groet u,’ zei hij, ‘en misschien verwacht u gastvrijheid. Maar om u de waarheid te zeggen, uw welkom hier is twijfelachtig, meester Gandalf. U bent altijd een voorbode van rampspoed geweest. Moeilijkheden volgen u als kraaien, en hoe vaker hoe erge r. Ik zal u niet misleiden. Toen ik hoorde dat Schaduwvacht zonder berijder was teruggekeerd, was ik verheugd om de terugkeer van het paard, maar nog meer om het wegblijven van de ruiter; en toen Éomer het nieuws bracht dat u eindelijk naar uw verre thuis was gegaan, rouwde ik daar niet om. Maar nieuws van ver is zelden waar. Daar bent u weer! En met u komen kwade dingen, erger dan ooit zoals te verwachten viel. Waarom zou ik u welkom heten, Gandalf Stormkraai? Zeg mij dat eens!’ Langzaam ging hij weer in zijn stoel zitten. ‘U spreekt zeer juist, heer,’ zei de bleke man die op de treden van de verhoging zat. ‘Nog geen vijf dagen geleden kwam de bittere tijding dat Théodred, uw zoon, in de Westelijke Marken was gesneuveld; uw rechterhand, Tweede Maarschalk van de Mark. In Éomer is weinig vertrouwen. Er zouden weinig manschappen over zijn om uw muren te bewaken als het hem was toegestaan te regeren. En nu vernemen wij uit Gondor dat de Zwarte Vorst zich in het oosten roert. Dat is het uur waarop deze zwerver heeft verkozen om terug te keren. Waarom zouden wij u dan verwelkomen, meester Stormkraai? Láthspell, noem ik u, Slecht-nieuws; en slecht nieuws is een slechte gast, zegt men.’ Hij lachte venijnig, terwijl hij de zwarte oogleden heel even opsloeg en de vreemdelingen met donkere ogen aanstaarde.

‘U wordt als wijs beschouwd, vriend Slangtong, en bent ongetwijfeld een grote steun voor uw meester,’ antwoordde Gandalf zacht. ‘Maar er zijn twee manieren waarop een mens met slecht nieuws kan komen. Hij kan een aanstichter van kwaad zijn, of misschien is hij iemand die het goede met rust laat en alleen komt om in tijd van nood bijstand te verlenen.’

‘Dat is zo,’ zei Slangtong, ‘maar er is nog een derde soort: bemoeiallen, lieden die hun neus in het leed van anderen steken, roofvogels die vet worden van oorlog. Welke hulp hebt u ooit gebracht, Stormkraai? En welke hulp brengt u nu? De vorige keer dat u hier was hebt u ons om hulp gevraagd. Daarop heeft mijn heer u verzocht een paard te kiezen dat u aanstond en weg te gaan; en tot ieders verbazing koos u Schaduwvacht in uw onbeschaamdheid. Mijn heer was zwaar beledigd, maar sommigen waren van mening dat de prijs niet te hoog was om u het land snel te zien verlaten. Ik veronderstel dat het wel weer hetzelfde liedje is: dat u om hulp komt vragen in plaats van die aan te bieden. Brengt u manschappen? Brengt u paarden, zwaarden, speren? Dat zou ik hulp noemen; daaraan hebben wij op dit ogenblik behoefte. Maar wie zijn deze lieden die uw slippen dragen? Drie haveloze zwervers in het grijs, en uzelf de ergste bedelaar van het viertal!’

‘De hoffelijkheid van uw burcht is de laatste tijd ietwat achteruitgegaan, Théoden, zoon van Thengel,’ zei Gandalf. ‘Heeft de boodschapper aan de poort u de namen van mijn metgezellen niet overgebracht? Zelden heeft een heer van Rohan drie zo uitgelezen gasten ontvangen. Zij hebben wapens voor uw deur neergelegd die menige sterfelijke man waardig zijn, ook de machtigsten. Grijs is hun kleding, want de elfen kleedden hen, en op deze wijze zijn zij door de schaduw van grote gevaren naar uw burcht gekomen.’

‘Dan is het dus waar, zoals Éomer berichtte, dat u samenspant met de Tovenares van het Gouden Woud?’ zei Slangtong. ‘Daarover hoeft men zich niet te verbazen; webben van misleiding zijn altijd al in Dwimordene geweven.’

Gimli deed een pas naar voren, maar voelde plotseling dat Gandalfs hand op zijn schouder hem weerhield, en hij bleef staan, stokstijf als een standbeeld.

In Dwimordene, in Lórien,

Kwamen de mensen zelden, en

Slechts weinigen zagen het licht

Dat schitterend daarover ligt.

Galadriel! Galadriel!

Helder is ’t water van uw wel;

Wit is de ster in uw witte hand.

Onbezoedeld blad en land

In Dwimordene, in Lórien,

Schoner dan Sterveling zich denkt.

Aldus zong Gandalf zacht, maar toen ineens veranderde hij. Hij wierp zijn versleten mantel open, ging rechtop staan, leunde niet langer op zijn staf en sprak met een heldere koude stem.

‘De wijzen spreken alleen over wat zij kennen, Gríma, zoon van Gálmód. Een geestloze slang ben je geworden. Daarom, zwijg en hou je gespleten tong achter je tanden. Ik ben niet door vuur en water gegaan om onoprechte woorden met een dienaar te wisselen tot de bliksem neerschiet.’

Hij hief zijn staf op. Er klonk gerommel als van donder. Het zonlicht werd van de oostelijke ramen verdreven; de hele zaal werd plotseling zwart als de nacht. Het vuur doofde tot doffe sintels. Alleen Gandalf was zichtbaar, zoals hij wit en rijzig voor de geblakerde haard stond.

In de duisternis konden zij Slangtongs stem horen sissen: ‘Heb ik u niet aangeraden, heer, om zijn staf te verbieden. Die dwaas Háma heeft ons verraden!’ Er was een flits alsof bliksem het dak had doorkliefd. Toen was alles stil. Slangtong lag voorover op zijn gezicht.

‘Nu, Théoden, zoon van Thengel, wilt u mij aanhoren?’ vroeg Gandalf. ‘Vraagt ge om hulp?’ Hij hief zijn staf op en wees naar een hoog raam. Daar scheen de duisternis weg te trekken, en door de opening, hoog en ver, was een stukje stralende hemel te zien. ‘Niet alles is donker. Schep moed, Heer van de Mark, want betere hulp zult u niet vinden. Ik heb geen raad voor hen die wanhopen. Toch zou ik raad kunnen geven, en woorden tot u kunnen spreken. Wilt u ze horen? Ze zijn niet voor ieders oren bestemd. Ik verzoek u door uw deur te treden en naar buiten te kijken. Te lang al hebt u in de schaduwen gezeten en vertrouwd op verdraaide verhalen en valse influisteringen.’

Langzaam stond Théoden uit zijn zetel op. Een flauw licht werd weer sterker in de zaal. De vrouw haastte zich naar de zijde van de koning, nam zijn arm en met aarzelende schreden kwam de oude man van de verhoging af en liep zacht de zaal door.

Slangtong bleef op de grond liggen. Zij kwamen bij de deuren en Gandalf klopte.

‘Doe open!’ riep hij. ‘De Heer van de Mark komt naar buiten!’ De deuren weken vaneen en een frisse luchtstroom kwam fluitend binnen. Er stond wind op de heuvel.

‘Stuur uw wachten naar de voet van de trap,’ zei Gandalf. ‘En u, Vrouwe, laat hem een tijdje bij mij. Ik zal op hem passen.’

‘Ga, Éowyn, zuster-dochter!’ zei de oude koning. ‘De tijd van angst is voorbij.’

De vrouw liep weg en ging langzaam het huis binnen. Toen zij door de deur ging draaide zij zich om en keek hen aan. Ernstig en nadenkend was haar blik toen ze naar de koning keek, met koel medelijden in haar ogen. Heel mooi was haar gezicht en haar lange haar was als een rivier van goud. Lang en slank was zij in haar witte mantel met een zilveren gordel, maar sterk scheen zij en onbuigzaam als staal, een koningsdochter. Zo zag Aragorn Éowyn, Vrouwe van Rohan, voor de eerste keer in het volle daglicht en vond haar mooi, mooi en koel, als een lichte voorjaarsochtend, die nog niet tot volle vrouwelijkheid is gekomen. En nu was zij zich plotseling van hem bewust: de grote erfgenaam van koningen, wijs door vele winters, in grijze mantel, een macht verbergend die zij niettemin voelde. Een ogenblik stond zij roerloos; toen draaide zij zich snel om en was verdwenen.

‘Welnu heer,’ zei Gandalf, ‘kijk uit over uw land. Adem de vrije lucht weer in!’

Van het portaal op het hoge terras konden zij voorbij de stroom de groene velden van Rohan in de verte tot grijs zien vervagen. Gordijnen van door de wind opgezwiepte regen vielen schuin naar beneden. De hemel boven hen en in het westen was nog donker van donderwolken, en in de verte flitste de bliksem tussen de toppen van de onzichtbare heuvels. Maar de wind was naar het noorden gedraaid, en de onweersbui die uit het oosten was komen opzetten, trok in zuidelijke richting weg naar zee. Plotseling priemde door een opening in de wolken achter hen een straal zonlicht naar beneden. De vallende regen glinsterde als zilver en ver weg glansde de rivier als fonkelend glas.

‘Het is hier niet zo donker,’ zei Théoden.

‘Nee,’ zei Gandalf. ‘En ook drukt uw leeftijd niet zo zwaar op uw schouders als sommigen u willen doen geloven. Werp uw stok weg.’ De zwarte staf viel kletterend uit de hand van de koning op de stenen. Hij richtte zich langzaam op, als een man die stijf is van het lange gebogen staan boven stompzinnige arbeid. Nu stond hij hoog en rechtop en zijn ogen waren blauw toen hij in de zich openende hemel keek.

‘Duister zijn mijn dromen de laatste tijd geweest,’ zei hij, ‘maar ik heb het gevoel alsof ik opnieuw ben ontwaakt. Ik zou willen dat u eerder was gekomen, Gandalf, want ik vrees dat u al te laat bent en alleen de laatste dagen van mijn huis zult meemaken. Niet lang meer zal de hoge burcht blijven staan, die Brego, zoon van Eorl, bouwde. Vuur zal de hoge zetel verslinden. Wat moet ik doen?’

‘Veel,’ zei Gandalf. ‘Maar laat eerst Éomer komen. Is mijn vermoeden niet juist dat ge hem gevangen houdt, op aanraden van Gríma, die door iedereen behalve uzelf Slangtong wordt genoemd?’

‘Het is waar,’ zei Théoden. ‘Hij was tegen mijn bevelen in opstand gekomen en dreigde Gríma in mijn burcht te zullen doden.’

‘Een mens kan van u houden, maar toch niet van Slangtong of diens raadgevingen,’ zei Gandalf.

‘Dat kan wel zijn. Ik zal doen wat u vraagt. Roep Háma tot mij. Laat hem, nu hij als poortwachter onbetrouwbaar is gebleken, een boodschapper worden. De schuldigen zullen de schuldigen tot oordeel roepen,’ zei Théoden, en zijn stem was grimmig, maar hij keek Gandalf aan en glimlachte, en toen hij dit deed werden vele zorgelijke rimpels gladgestreken en keerden niet terug.

Toen Háma was ontboden en weer was weggegaan, leidde Gandalf Théoden naar een stenen bank en ging zelf op de bovenste trede voor de koning zitten. Aragorn en zijn metgezellen stonden in de buurt.

‘Er is geen tijd om alles te vertellen dat u zou moeten horen,’ zei Gandalf. ‘Maar als mijn hoop niet wordt bedrogen, zal er binnenkort een tijd komen waarop ik uitvoeriger kan spreken. Maar zie! U bent in een nog groter gevaar komen te verkeren dan de geest van Slangtong in uw dromen zou kunnen verwerken. Maar zie! U droomt niet langer. U leeft. Gondor en Rohan staan niet alleen. De vijand is sterker dan wij denken, maar toch koesteren we een hoop waarvan hij geen vermoeden heeft!’

Gandalf sprak nu vlug. Zijn stem was zacht en geheimzinnig en niemand anders dan de koning hoorde wat hij zei. Maar hoe langer hij sprak, des te helderder scheen het licht in Théodens ogen, en ten slotte verhief hij zich in zijn volle lengte van zijn z etel, en Gandalf ook, en samen keken zij van deze hoge plaats naar het oosten. ‘Waarlijk,’ zei Gandalf thans met luide stem, doordringend en duidelijk, ‘daar waar onze grootste angst huist, ligt onze hoop. Het noodlot hangt nog altijd aan een zijden draad. Toch is er nog hoop als wij enige tijd kunnen standhouden.’

De ogen van de anderen richtten zich nu ook naar het oosten. Over de tussenliggende mijlen land staarden zij ver weg naar de gezichtseinder, en hoop en vrees droegen hun gedachten nog verder, achter donkere bergen naar het Land van Schaduw. Waar was de Drager van de Ring nu? Hoe dun was feitelijk de draad waaraan het noodlot nog hing! Het scheen Legolas toe, toen hij zijn verziende ogen inspande, dat hij een wit schijnsel zag: ver weg schitterde de zon misschien op de Wachttoren. En nog verder, eindeloos ver, maar niettemin aanwezig als een dreiging, was een kleine tong van vuur.

Théoden ging langzaam weer zitten, alsof vermoeidheid hem nog tegen de wil van Gandalf trachtte te overmeesteren. Hij keerde zich om en keek naar zijn grote huis. ‘Wee!’ zei hij, ‘dat ik in deze boze tijd moet leven en dat deze in mijn ouderdom komt in plaats van de vrede die ik heb verdiend. Helaas voor de dappere Boromir! De jongen sneuvelen en de ouden blijven leven en verschrompelen.’ Hij sloeg zijn gerimpelde handen om zijn knieën.

‘Uw vingers zouden zich hun vroegere kracht beter herinneren als zij het gevest van een zwaard omvatten,’ zei Gandalf. Théoden stond op en bracht de hand aan zijn zijde, maar aan zijn gordel hing geen zwaard. ‘Waar heeft Gríma het opgeborgen?’ mompelde hij zacht.

‘Neem dit, beste heer!’ zei een heldere stem. ‘Het was altijd tot uw dienst bereid.’ Twee mannen waren zacht naar de trap toe gelopen en stonden nu enkele treden van de top. Éomer was een van hen. Hij had geen helm op zijn hoofd, geen maliënkolder bede kte zijn borst, maar in de hand hield hij een ontbloot zwaard; en terwijl hij knielde, bood hij zijn meester het gevest aan.

‘Wat is dit?’ vroeg Théoden streng. Hij wendde zich tot Éomer, en de mannen keken hem verwonderd aan, zoals hij daar nu stond, trots en kaarsrecht. Waar was de oude man die zij de laatste keer krom op zijn zetel of leunend op zijn stok hadden achtergel aten?

‘Dat is mijn werk, heer,’ zei Háma bevend. ‘Ik had begrepen dat Éomer moest worden vrijgelaten. Zo groot was de vreugde in mijn hart, dat ik misschien heb gedwaald. Maar aangezien hij weer vrij was en hij een Maarschalk van de Mark is, heb ik hem zijn zwaard gebracht zoals hij mij vroeg.’

‘Om het aan uw voeten te leggen, heer,’ zei Éomer.

Een ogenblik stond Théoden zwijgend op Éomer neer te kijken terwijl deze nog voor hem geknield zat. Geen van beiden maakte een beweging.

‘Wilt u het zwaard niet aannemen?’ vroeg Gandalf.

Langzaam strekte Théoden de hand uit. Toen zijn vingers het gevest pakten, scheen het de omstanders toe dat vastheid en kracht in zijn dunne arm terugkeerden. Plotseling tilde hij het zwaard op en zwaaide het glinsterend en fluitend door de lucht. Toen slaakte hij een luide kreet. Zijn stem schalde helder toen hij in de taal van Rohan een strijdkreet aanhief.

Sta op nu, sta op, Ruiters van Théoden!

Dappere daden, ontwaak, donker is het oostwaarts.

Breidel de paarden, steek de hoorn!

Op weg, Eorlingas!

De wachten, die meenden dat ze werden ontboden, sprongen de trap op. Ze keken hun heer met verbazing aan en trokken toen als één man hun zwaarden en legden ze aan zijn voeten neer. ‘Beveel ons!’ zeiden zij.

‘Westu Théoden hál!’ riep Éomer. ‘Het is een vreugde u weer uzelf te zien worden. Nooit meer zal het worden gezegd, Gandalf, dat u alleen droefenis brengt!’

‘Neem uw zwaard terug, Éomer, zuster-zoon!’ zei de koning. ‘Ga, Háma, en haal mijn eigen zwaard. Gríma heeft het in bewaring. Breng hem ook bij mij. Nu, Gandalf, u zei dat u raad te geven had als ik ernaar wilde luisteren. Wat is uw raad?’

‘U hebt die zelf al aangenomen,’ antwoordde Gandalf. ‘Om uw vertrouwen in Éomer te stellen in plaats van in een man met een verwrongen geest. Om spijt en angst van u af te werpen. Om de voor de hand liggende daad te doen. Iedere man die hiertoe in staat is, moet onmiddellijk naar het westen worden gezonden, zoals Éomer u heeft aangeraden; wij moeten eerst de dreiging van Saruman vernietigen, nu wij nog tijd hebben. Als wij falen, gaan wij ten onder. Als wij slagen, zullen wij de volgende taak onder ogen zien. Ondertussen moeten degenen van uw volk die achterblijven, de vrouwen, kinderen en ouden van dagen, naar de schuilplaatsen vluchten die u in de bergen hebt. Waren zij niet voorbereid op een zo kwade dag als deze? Laat hen voorraden meenemen, maar duld geen uitstel, belast hen ook niet met schatten, groot of klein. Het zijn hun levens die op het spel staan.’

‘Deze raad komt mij goed voor,’ zei Théoden. ‘Laat al mijn mensen zich gereedmaken! Maar u, mijn gasten – u zei terecht, Gandalf, dat de hoffelijkheid van mijn burcht is verminderd. U hebt de hele nacht gereden en de ochtend is bijna om. U hebt geslapen noch gegeten. Er zal een gasthuis in gereedheid worden gebracht: daar zult u slapen, nadat u gegeten hebt.’

‘Nee, heer,’ zei Aragorn. ‘Er is geen rust voor de vermoeiden. De mannen van Rohan moeten vandaag uitrijden en wij gaan met hen mee. Bijl, zwaard en boog, wij hebben ze niet meegebracht om tegen uw muur te laten staan, Heer van de Mark. En ik heb Éomer beloofd dat mijn zwaard en zijn schild samen strijd zouden leveren.’

‘Nu is er werkelijk hoop op een overwinning!’ zei Éomer.

‘Hoop, ja,’ zei Gandalf. ‘Maar Isengard is sterk. En andere gevaren komen steeds nader. Stel niet uit, Théoden, wanneer wij weg zijn. Leid uw volk snel naar de Veste van Dunharg in de heuvels.’

‘Nee, Gandalf,’ zei de koning. ‘U kent uw eigen geneeskunst niet. Het zal niet aldus geschieden. Ik zal zelf ten strijde trekken om in het voorste gelid te sneuvelen, als het zo moet zijn. Zo zal ik beter slapen.’

‘Dan zal zelfs de nederlaag van Rohan in liederen roemrijk zijn,’ zei Aragorn.

De gewapende mannen die in de buurt stonden, sloegen hun wapens tegen elkaar en riepen uit: ‘De Heer van de Mark zal uitrijden! Vooruit, Eorlingas!’

‘Maar uw volk moet niet weerloos en zonder leider zijn,’ zei Gandalf. ‘Wie zal hen leiden en in uw plaats over hen regeren?’

‘Ik zal mijn gedachten daarover laten gaan voor ik vertrek,’ antwoordde Théoden. ‘Hier komt mijn raadgever.’

Op dat ogenblik kwam Háma weer uit de zaal. Achter hem, ineenkrimpend tussen twee andere mannen, kwam Gríma, de Slangtong. Zijn gezicht was heel wit. Zijn ogen knipperden tegen het zonlicht. Háma knielde en overhandigde Théoden een lang zwaard in een schede met gouden gesp en bezet met groene edelstenen.

‘Hier, heer, is Herugrim, uw oude zwaard,’ zei hij. ‘Het is in zijn kist gevonden. Het zinde hem niet de sleutels te overhandigen. Vele andere dingen zijn daar, die men gemist heeft.’

‘Je liegt,’ zei Slangtong. ‘En dit zwaard heeft je meester mij zelf in bewaring gegeven.’

‘En nu wil hij het weer van je terug hebben,’ zei Théoden. ‘Mishaagt je dat?’

‘Zeer zeker niet, heer,’ zei Slangtong. ‘Ik houd van u en het uwe zoveel mij is toegestaan. Maar vermoei uzelf niet, en stel uw krachten niet te zeer op de proef. Laat deze lastige gasten aan anderen over. Uw vlees staat op het punt op tafel te worden gezet. Wilt ge er niet heen gaan?’

‘Dat wil ik zeker,’ zei Théoden. ‘En laat eten voor mijn gasten op tafel naast mij worden opgediend. Het leger rijdt vandaag uit. Stuur de herauten vooruit! Laat hen allen die in de buurt wonen verzamelen! Iedere man en sterke jongeling die in staat is om wapens te voeren, allen die paarden hebben, laat hen gereedstaan of in het zadel zitten bij de poort voor het tweede uur na de noen!’

‘Lieve heer!’ riep Slangtong uit. ‘Het is zoals ik vreesde. Deze tovenaar heeft u behekst. Laat u niemand achter om de Gouden Burcht van uw voorvaderen en al uw schatten te verdedigen? Niemand om de Heer van de Mark te verdedigen?’

‘Als dit hekserij is,’ zei Théoden, ‘lijkt mij die gezonder dan jouw influisteringen. Jouw gevlei zou mij binnenkort op vier benen hebben doen lopen, als een beest. Nee, niemand zal achterblijven, zelfs Gríma niet. Gríma zal ook uitrijden. Ga! Je hebt nog tijd om het roest van je zwaard te poetsen.’

‘Genade, heer,’ jammerde Slangtong, op de grond kronkelend. ‘Heb medelijden met hem die in uw dienst is uitgeleefd. Stuur mij niet van u weg! Ik zal in elk geval paraat zijn als alle anderen zijn heen gegaan. Stuur uw trouwe Gríma niet weg.’

‘Ik heb medelijden met je,’ zei Théoden. ‘En ik stuur je niet van mijn zijde weg. Ik trek zelf met mijn mannen ten strijde. Ik vraag je met me mee te gaan en je trouw te bewijzen.’

Slangtong keek ieder beurtelings aan. Zijn ogen hadden de opgejaagde blik van een beest dat een uitweg zoekt uit de kring van zijn vijanden. Hij likte zijn lippen met een lange witte tong. ‘Een dergelijke vastberadenheid kan men verwachten van een Heer van het Huis van Eorl, al is hij oud,’ zei hij. ‘Maar zij die werkelijk van hem houden zouden zijn hoge leeftijd ontzien. Ik zie echter dat ik te laat kom. Anderen, wie de dood van mijn heer wellicht minder zou verdrieten, hebben hem al overgehaald. Als ik hun werk niet ongedaan kan maken, hoor mij dan tenminste aan, heer. Iemand die uw gedachten kent en uw bevelen uitvoert moet in Edoras achterblijven. Benoem een trouwe rentmeester. Laat uw raadsman Gríma alle dingen beheren tot u terugkomt – en ik bid dat wij daar getuige van mogen zijn, hoewel geen wijs mens het hoopvol zal vinden.’

Éomer lachte. ‘En als dat pleidooi je niet verontschuldigt om niet aan de oorlog deel te nemen, weledele Slangtong,’ zei hij, ‘welk minder hoog ambt zou je dan bereid zijn te aanvaarden? Om een zak meel de bergen op te dragen – als iemand je die zou toevertrouwen?’

‘Nee, Éomer, u kent de mentaliteit van meester Slangtong niet ten volle,’ zei Gandalf, terwijl hij hem doordringend aankeek. ‘Hij is stoutmoedig en slim. Ook nu speelt hij een spel met het gevaar en wint een zet. Hij heeft al uren van mijn kostbare tijd verspild. Liggen, slang!’ riep hij plotseling uit met verschrikkelijke stem. ‘Op je buik, jij! Hoelang is het geleden sinds Saruman je heeft omgekocht? Wat was de in het vooruitzicht gestelde beloning? Wanneer alle mensen dood waren, zou jij je deel van de schat in de wacht slepen en de vrouw nemen die je begeert. Te lang heb je haar tersluiks gadegeslagen en haar stappen gevolgd.’

Éomer greep zijn zwaard. ‘Ik wist het wel,’ mompelde hij. ‘Om die reden zou ik hem al eerder hebben gedood, de wet van de burcht vergetend. Maar er zijn andere redenen.’ Hij kwam naar voren, maar Gandalf hield hem met zijn hand tegen.

‘Éowyn is nu veilig,’ zei hij. ‘Maar jij, Slangtong, jij hebt gedaan wat je kon voor je ware meester. Je hebt in elk geval enige beloning verdiend. Maar Saruman heeft er een handje van zijn afspraken te vergeten. Ik zou je aanraden vlug naar hem toe te gaan om hem eraan te herinneren, opdat hij je trouwe dienst niet vergeet.’

‘U liegt,’ zei Slangtong.

‘Dat woord komt je te vaak en te gemakkelijk over de lippen,’ zei Gandalf. ‘Ik lieg niet. Kijk, Théoden, dit is een slang! Het is niet veilig hem met u mee te nemen, maar u kunt hem evenmin achterlaten. Het zou rechtvaardig zijn hem te doden. Maar hij was niet altijd zoals hij nu is. Eens was hij een man en bewees u diensten op zijn manier. Geef hem een paard, en laat hem onmiddellijk gaan waar hij wil. Zijn keus bepaalt uw oordeel over hem.’

‘Hoor je dit, Slangtong?’ vroeg Théoden. ‘Dit is je keus: met mij mee ten strijde te trekken, en ons in het gevecht laten zien of je trouw bent, of nu te gaan, waarheen je wilt. Maar denk erom, als wij elkaar ooit weer tegenkomen, zal ik niet genadig zijn.’

Langzaam stond Slangtong op. Hij keek hen met toegeknepen ogen aan. Het laatste keek hij Théoden vorsend aan en opende zijn mond alsof hij wilde spreken. Toen, plotseling, vermande hij zich. Zijn handen bewogen krampachtig. Zijn ogen schitterden. Er lag zoveel boosaardigheid in, dat enkelen voor hem achteruitdeinsden. Hij ontblootte zijn tanden; en toen spoog hij met sissende adem voor de voeten van de koning en, opzij snellend, vluchtte hij de trap af.

‘Ga hem achterna!’ riep Théoden. ‘Zorg ervoor dat hij niemand kwaad doet, maar breng hem geen letsel toe en houd hem niet tegen. Geef hem een paard als hij erom vraagt.’

‘En als het hem zal willen dragen,’ zei Éomer.

Een van de wachten rende de trap af. Een tweede ging naar de bron aan het einde van het terras en vulde zijn helm met water. Daarmee waste hij de stenen schoon die Slangtong had bevuild.

‘Kom nu, mijn gasten!’ zei Théoden. ‘Kom en neem zoveel verversingen tot u als uw haast u toestaat.’

Zij gingen het grote huis weer binnen. Beneden in de stad hoorden zij de herauten reeds roepen en de oorlogstrompetten schallen. Want de koning zou uitrijden zodra de mannen in de stad en de omgeving konden worden gewapend en verzameld.

Aan de tafel van de koning zaten Éomer en de vier gasten, en daar was ook Vrouwe Éowyn, die de koning bediende. Zij aten en dronken vlug. De anderen zwegen terwijl Théoden Gandalf over Saruman ondervroeg.

‘Hoe ver dit verraad teruggaat, wie zal het zeggen,’ zei Gandalf. ‘Hij is niet altijd slecht geweest. Ik twijfel er niet aan dat hij eens de vriend van Rohan was; en zelfs toen zijn hart verkilde, vond hij u nog nuttig. Maar sinds lang heeft hij uw val voorbereid, onder het mom van vriendschap, tot hij klaar was. In die jaren was Slangtongs taak gemakkelijk, en al wat u deed was vlug bekend in Isengard; want uw land lag open en vreemdelingen kwamen en gingen. En altijd was Slangtongs gefluister in uw oren, uw gedachten vergiftigend, uw hart verkillend, uw ledematen verzwakkend terwijl anderen toekeken en niets konden doen, omdat u uw wil aan zijn hoede had toevertrouwd.

Maar toen ik ontsnapte en u waarschuwde, scheurde het masker, voor diegenen die het wilden zien. Daarna speelde Slangtong gevaarlijk spel; hij probeerde voortdurend u te vertragen, u te verhinderen uw volle krachten te verzamelen. Hij was handig, de waakzaamheid van mensen in slaap wiegend of hun angsten uitbuitend, naar het in zijn kraam te pas kwam.

Herinnert u zich niet hoe hij zich uitsloofde toen hij er bij u op aandrong, dat u iedereen in zou zetten voor een hopeloze onderneming in het noorden, toen het onmiddellijke gevaar uit het westen dreigde? Hij haalde u ertoe over Éomer te verbieden de plunderende orks te achtervolgen. Als Éomer Slangtongs tong, die u naar de mond sprak, niet had getrotseerd, zouden die orks Isengard nu hebben bereikt, een grote buit met zich meevoerend. Weliswaar niet de buit die Saruman bovenal begeert, maar in ieder geval twee leden van mijn Gezelschap, die een geheim koesteren waarover ik zelfs tegenover u, mijn heer, niet openlijk kan spreken. Durft u zich in te denken wat zij nu misschien doorstaan, of wat Saruman nu misschien te weten is gekomen om ons te vernietigen?’

‘Ik heb veel aan Éomer te danken,’ zei Théoden. ‘Een trouw hart kan weleens een weerspannige tong hebben.’

‘Zeg ook,’ zei Gandalf, ‘dat in schele ogen de waarheid er verdraaid kan uitzien.’

‘Mijn ogen waren werkelijk bijna blind,’ zei Théoden. ‘Maar het meeste heb ik aan u, mijn gast, te danken. Weer bent u op tijd gekomen. Ik zou u een geschenk willen geven dat u zelf mag uitkiezen voor u gaat. U hoeft slechts iets te noemen dat van mij is. Ik maak nu alleen een uitzondering voor mijn zwaard.’

‘Het valt nog te bezien of ik op tijd gekomen ben of niet,’ zei Gandalf. ‘Maar wat uw geschenk betreft, heer, zal ik iets kiezen dat in mijn behoefte voorziet: snel en zeker. Geef mij Schaduwvacht! Hij is mij eerder alleen maar geleend, als wij het een lening mogen noemen. Maar nu zal ik mij met hem in een groot gevaar begeven, zilver tegenover zwart stellend: ik zou niets in de waagschaal willen stellen dat niet van mijzelf is. En er is reeds een band van liefde tussen ons.’

‘U maakt een voortreffelijke keus,’ zei Théoden,’ en ik geef hem u gaarne. Maar het is een waardevol geschenk. Schaduwvacht heeft zijn gelijke niet. Met hem is een van de machtigste rossen uit vroeger tijden teruggekeerd. Zo een zal men nooit weerzien. En aan u, mijn andere gasten, bied ik aan wat zich in mijn wapenzaal bevindt. Zwaarden hebt u niet nodig, maar er zijn kunstig bewerkte helmen en maliënkolders, geschenken van mijn voorvaderen uit Gondor. Kies hieruit voor wij gaan, en moge zij u goede diensten bewijzen!’

Nu kwamen er mannen die oorlogskleding uit de schatkamer van de koning droegen, en zij kleedden Aragorn en Legolas in glinsterende maliënkolders. Ook kozen zij helmen en ronde schilden; de punten ervan waren verguld en met edelstenen bezet, groen, rood en wit. Gandalf nam geen wapenrusting en Gimli had geen jas van maliën nodig, zelfs al had men er een voor zijn postuur gevonden; want er was geen maliënkolder in de schatkamers van Edoras van betere kwaliteit dan zijn korte borstkuras, gesmeed onder de Berg in het Noorden. Maar hij koos een hoofddeksel van ijzer en leer dat precies op zijn ronde hoofd paste; en ook nam hij een klein schild. Daarop stond het galopperende paard, wit op groen, dat het embleem van het Huis van Eorl was.

‘Moge het u goed beschermen,’ zei Théoden. ‘Het werd voor mij gemaakt in Thengels tijd toen ik nog een jongen was.’

Gimli boog. ‘Ik ben er trots op, Heer van de Mark, om uw devies te dragen,’ zei hij. ‘Voorwaar, ik draag liever een paard dan dat ik erdoor word gedragen. Ik geef de voorkeur aan mijn voeten. Maar misschien zal ik nog eens ergens komen waar ik kan staan om te vechten.’

‘Dat is heel goed mogelijk,’ zei Théoden.

De koning stond nu op, en meteen kwam Éowyn naar voren, met wijn. ‘Ferthu Théoden hál!’ zei ze. ‘Ontvang nu deze beker en drink op een gelukkig uur. Moge gezondheid u vergezellen bij uw komst en vertrek.’

Théoden dronk uit de beker, en toen bood zij hem de gasten aan. Toen ze voor Aragorn stond, bleef ze even staan en keek op hem neer, en haar ogen straalden. En hij keek naar haar mooie gezicht en glimlachte, en toen hij de beker aannam, raakte zijn hand de hare en hij wist dat zij bij de aanraking beefde.

‘Heil, Aragorn, zoon van Arathorn,’ zei ze.

‘Heil, Vrouwe van Rohan!’ antwoordde hij, maar zijn gezicht was nu verontrust en hij glimlachte niet.

Toen ze allen hadden gedronken, liep de koning de zaal door naar de deuren. Daar wachtten de wachten op hem, en stonden herauten, en alle heren en aanvoerders waren verzameld die in Edoras waren achtergebleven of in de omgeving woonden.

‘Zie, ik trek ten strijde, en het zal waarschijnlijk mijn laatste tocht zijn,’ zei Théoden. ‘Ik heb geen kind. Théodred, mijn zoon, is gesneuveld. Ik benoem Éomer mijn zuster-zoon tot mijn erfgenaam. Als geen van ons beiden terugkeert, kies dan vrijelijk een nieuwe heer. Maar iemand moet ik nu mijn volk toevertrouwen dat ik achterlaat, om in mijn plaats te regeren. Wie van u wil blijven?’

Niemand sprak.

‘Is er niemand die u wilt aanwijzen? In wie stelt mijn volk vertrouwen?’

‘In het Huis van Eorl,’ antwoordde Háma.

‘Maar ik kan Éomer niet missen, en hij zou ook niet willen blijven,’ zei de koning. ‘En hij is de laatste van dat Huis.’

‘Ik heb Éomer niet genoemd,’ zei Háma. ‘En hij is niet de laatste. Éowyn, dochter van Éomund, zijn zuster is er ook. Zij is onbevreesd en fier. Allen houden van haar. Laat haar de Eorlingas regeren terwijl wij weg zijn.’

‘Het zij zo,’ zei Théoden. ‘Laat de herauten den volke verkonden dat Vrouwe Éowyn hun leidsvrouwe is!’

Toen ging de koning op een zetel voor zijn deuren zitten, en Éowyn knielde voor hem neer en ontving uit zijn handen een zwaard en fraai kuras. ‘Vaarwel, zuster-dochter,’ zei hij. ‘Het uur is donker, maar misschien zullen wij naar de Gouden Burcht terugkeren. In Dunharg zullen de mensen zich misschien lang verdedigen, en als de slag slecht afloopt, zullen allen die ontsnappen zich daarheen begeven.’

‘Zeg dat niet!’ antwoordde zij. ‘Elke dag die ik op uw terugkeer moet wachten zal een jaar schijnen,’ zei ze. Maar terwijl zij sprak dwaalden haar ogen naar Aragorn die dichtbij stond.

‘De koning zal terugkomen,’ zei hij. ‘Wees niet bang! Niet in het Westen, maar in het Oosten wacht ons het noodlot.’

De koning daalde naast Gandalf de trap af. De anderen volgden. Aragorn keek achterom toen zij de poort door gingen. Alleen Éowyn bleef voor de deuren van het huis boven aan de trap staan; het zwaard stond recht voor haar en haar handen lagen op het gevest. Zij was nu in maliën gekleed en straalde als zilver in de zon.

Gimli ging aan Legolas’ zijde, zijn bijl op de schouder. ‘Eindelijk zijn we dan op weg,’ zei hij. ‘Mensen hebben veel woorden nodig voor ze tot daden komen. Mijn bijl jeukt in mijn handen. Hoewel ik er niet aan twijfel dat die Rohirrim er behoorlijk op los kunnen slaan als het erop aankomt. Maar toch is dit geen oorlog die mij aantrekt. Hoe zal ik naar het slagveld komen? Ik wou dat ik kon lopen in plaats van als een zak aan Gandalfs zadelknop te bungelen.’

‘Een veiliger zetel dan menig andere,’ zei Legolas. ‘Maar ongetwijfeld zal Gandalf je graag op de grond zetten als de strijd begint; of Schaduwvacht zelf. Een bijl is geen wapen voor een ruiter.’

‘En een dwerg is geen ruiter. Ik zou op orknekken willen inhakken, niet de scalpen van mensen afscheren,’ zei Gimli, terwijl hij het scherp van zijn bijl beklopte.

Bij de poort troffen ze een grote troep mannen aan, jong en oud, allen gereed in het zadel. Meer dan duizend waren er verzameld. Hun speren leken wel een ontspringend bos. Luid en vreugdevol schreeuwden zij toen Théoden naar voren kwam. Sommigen hielden het paard van de koning, Sneeuwmaan, gereed en anderen de paarden van Aragorn en Legolas. Gimli stond daar, slecht op zijn gemak, met gefronst voorhoofd, maar Éomer kwam naar hem toe, zijn paard aan de hand meevoerend.

‘Heil Gimli, Glóins zoon!’ riep hij. ‘Ik heb nog geen tijd gehad om vriendelijke taal onder je knoet te leren, zoals je me hebt beloofd. Maar zullen we onze ruzie niet bijleggen? In ieder geval zal ik geen kwaad meer spreken van de Vrouwe van het Woud.’

‘Ik zal mijn boosheid een tijdje vergeten, Éomer, zoon van Éomund,’ zei Gimli, ‘maar als je ooit de kans krijgt om Vrouwe Galadriel met je eigen ogen te zien, zul je toegeven dat zij de mooiste van alle vrouwen is, of het is uit met onze vriendschap.’

‘Het zij zo!’ zei Éomer. ‘Maar tot zolang moet je mij verontschuldigen en als teken hiervan met mij meerijden, alsjeblieft. Gandalf zal met de Heer van de Mark aan het hoofd rijden, maar Vuurvoet, mijn paard, zal ons beiden dragen als je wilt.’

‘Ik dank je hartelijk,’ zei Gimli, zeer verheugd. ‘Ik zal graag met je meegaan, als mijn vriend Legolas naast ons mag rijden.’

‘Het zij zo,’ zei Éomer, ‘Legolas aan mijn linkerzijde en Aragorn rechts, en niemand zal het wagen ons de weg te versperren!’

‘Waar is Schaduwvacht?’ vroeg Gandalf.

‘Die rent wild over het gras,’ antwoordden zij. ‘Hij laat zich door niemand aanraken. Daar gaat hij, daar bij de Voorde, als een schaduw tussen de wilgen.’

Gandalf floot en riep luid de naam van het paard, en in de verte schudde hij met zijn hoofd, hinnikte en kwam toen als een pijl uit de boog naar het leger toe rennen.

‘Als de westenwind een zichtbare vorm zou aannemen, zou hij in die gedaante verschijnen,’ zei Éomer toen het grote paard eraan kwam rennen, en hij voor de tovenaar stopte.

‘Het geschenk schijnt reeds vergeven te zijn,’ zei Théoden. ‘Maar luistert allen! Hierbij benoem ik mijn gast, Gandalf Grijsmantel, de wijste der raadgevers, de welkomste der zwervers, tot Heer van de Mark, een hoofd van de Eorlingas, zolang ons geslacht leeft; en ik geef hem Schaduwvacht, prins der paarden.’

‘Ik dank u, koning Théoden,’ zei Gandalf. Toen plotseling sloeg hij zijn grijze mantel open en wierp zijn hoed weg en sprong op het paard. Hij droeg geen helm of kuras. Zijn sneeuwwitte haar wapperde los in de wind, zijn witte gewaden schitterden verblindend in de zon.

‘Zie, de Witte Ruiter!’ zei Aragorn en allen herhaalden de woorden.

‘Onze koning en de Witte Ruiter,’ riepen zij uit.

‘Op weg, Eorlingas!’

De trompetten schalden. De paarden steigerden en hinnikten. Speren kletterden op schilden. Toen hief de koning de hand op en met een geruis als de plotselinge komst van een sterke wind reed het laatste leger van Rohan donderend naar het Westen.

Ver over de vlakte zag Éowyn het glinsteren van hun speren, terwijl zij, alleen, voor de deuren van het stille huis stond.

VII. Helmsdiepte

De zon zonk al naar het westen toen ze uit Edoras wegreden, en het licht ervan scheen in hun ogen en veranderde de golvende velden van Rohan in een gouden nevel. Er was een veelbetreden weg in noordwestelijke richting, langs de heuvels aan de voet van de Witte Bergen en die volgden zij, op en neer door een groen landschap, waarbij zij vele voorden in kleine snelle stromen moesten oversteken. Ver voor hen uit en rechts van hen verrezen de Nevelbergen; steeds donkerder en hoger naarmate zij verder reden. Voor hen ging de zon langzaam onder. Achter hen viel de avond.

Het leger reed verder, door noodzaak gedreven. De angst te laat te komen maakte dat zij met de grootst mogelijke snelheid voortreden en zelden halt hielden. Snel en lijdzaam waren de paarden van Rohan, maar er waren nog vele mijlen af te leggen. Honderdtwintig mijl of meer was het, zoals de vogel vliegt, van Edoras naar de Voorden van de Isen, waar zij de manschappen van de koning hoopten aan te treffen die de legers van Saruman tegenhielden.

De nacht omsloot hen. Ten slotte hielden zij halt om hun kamp op te slaan. Zij hadden ongeveer vijf uur gereden en waren ver op de westelijke vlakte, hoewel zij meer dan de helft van de reis nog voor zich hadden. In een grote kring, onder de sterrenhemel en de wassende maan, sloegen zij hun bivak op. Zij ontstaken geen vuren, want zij wisten niet wat er ging gebeuren, maar zetten een kring van bereden garde uit, en verkenners reden ver vooruit, en verdwenen als schaduwen in de plooien van het land. De nacht ging langzaam om zonder nieuws of alarm. In de ochtend schalden de hoorns en binnen een uur waren ze weer op weg.

Er waren nog geen wolken, maar de lucht was drukkend; het was warm voor de tijd van het jaar. De opgaande zon was nevelig en daarachter, haar langzaam aan de hemel volgend, was een toenemende duisternis als van een zwaar onweer dat uit het oosten kwam. En ver in het noordwesten scheen een andere duisternis te dreigen aan de voet van de Nevelbergen, een schaduw die langzaam uit het tovenaarsdal scheen op te stijgen.

Gandalf bleef achter tot waar Legolas naast Éomer reed. ‘Jij hebt de scherpe ogen van je schone geslacht, Legolas,’ zei hij, ‘en zij kunnen op drie mijl afstand een mus van een vink onderscheiden. Zeg eens, kun je iets in de richting van Isengard zien?’

‘Daar liggen vele mijlen tussen,’ zei Legolas, her en der kijkend, terwijl hij zijn ogen met zijn lange handen beschaduwde. ‘Ik kan een duisternis zien. Er bewegen gedaanten in, grote gedaanten, ver weg op de oever van de rivier, maar wat het zijn kan ik niet zien. Het is geen mist of bewolking die mijn ogen dwarsboomt; er is een verhullende schaduw die de een of andere macht over het land legt. Het is alsof de schemering onder eindeloze bomen van de heuvels naar beneden stroomt.’

‘En achter ons komt een onvervalst onweer uit Mordor,’ zei Gandalf. ‘Het zal een zwarte nacht worden.’

Naarmate de tweede dag van hun rit vorderde, werd de lucht nog drukkender. In de middag begonnen donkere wolken hen in te halen: een sombere hemel met grote golvende randen, doorschoten met verblindend licht. De zon ging onder, bloedrood in een walmende nevel. De speren van de Ruiters droegen vlammende punten toen de laatste lichtstralen de steile wanden van de pieken van de Thrihyrne in gloed zetten; nu waren ze heel dicht bij de noordelijke uitloper van de Witte Bergen, drie gekartelde hoorns, die naar de zonsondergang staarden. In de laatste rode gloed zagen de mannen in de achterhoede een ruiter naar hen toe rijden. Zij hielden in en bleven op hem wachten.

Hij kwam, een vermoeide man met een gedeukte helm en gekloofd schild. Langzaam klom hij van zijn paard en stond daar even te hijgen. Ten slotte sprak hij. ‘Is Éomer hier?’ vroeg hij. ‘Eindelijk bent u gekomen, maar te laat, en met te weinig manschappen. Alles is misgegaan sinds Théodred is gevallen. Gisteren zijn wij met grote verliezen over de Isen teruggedreven; velen zijn bij het oversteken gedood. Toen zijn er ’s nachts verse strijdkrachten over de rivier gekomen om ons kamp aan te vallen. Heel Isengard moet zijn leeggestroomd; en Saruman heeft de wilde lieden uit de heuvels en het herdersvolk van Donkerland achter de rivieren bewapend, en ook hen heeft hij op ons afgestuurd. We werden overweldigd. De muur van schilden werd doorbroken. Erkenbrand van de Westfold heeft de manschappen die hij kon verzamelen naar zijn burcht in de Helmsdiepte laten terugtrekken. De rest is verspreid. Waar is Éomer? Zeg hem, dat er verderop geen hoop is. Hij moet naar Edoras terugkeren, voor de wolven van Isengard daar komen.’

Théoden was zwijgend blijven zitten, achter zijn bewakers aan de blik van de man onttrokken; maar nu liet hij zijn paard naar voren stappen. ‘Kom, treed vóór mij, Ceorl,’ zei hij. ‘Ik ben hier. Het laatste leger van de Eorlingas is uitgereden. Het zal niet terugkeren zonder slag te hebben geleverd.’

Het gezicht van de man klaarde op van vreugde en verbazing. Hij kwam naar voren. Toen knielde hij en bood de koning zijn gehavende zwaard aan. ‘Beveel mij, heer!’ riep hij uit. ‘En vergeef mij! Ik dacht – ’

‘Je dacht dat ik in Meduseld was achtergebleven, gekromd als een oude boom onder de wintersneeuw. Zo was het toen jij ten strijde reed. Maar een westenwind heeft de takken geschud,’ zei Théoden. ‘Geef de man een vers paard! Laat ons Erkenbrand te hulp snellen!’

Terwijl Théoden sprak, reed Gandalf een eindje vooruit en bleef daar eenzaam noordwaarts naar Isengard zitten staren, en naar het westen naar de ondergaande zon. Toen kwam hij terug. ‘Rijd, Théoden!’ zei hij.

‘Rijd naar de Helmsdiepte! Ga niet naar de Voorden van de Isen, en blijf niet in de vlakte dralen. Ik moet u een tijdje alleen laten. Schaduwvacht moet mij nu snel ergens heen brengen.’ En, zich tot Aragorn en Éomer en de manschappen van de koning omdraaiend, riep hij uit: ‘Bescherm de Heer van de Mark goed tot ik terugkom. Wacht op mij bij de Helmspoort! Vaarwel!’

Hij zei iets tegen Schaduwvacht en als een pijl uit de boog schoot het grote paard weg. Terwijl zij keken was het verdwenen: een zilveren flits in de zonsondergang, een windvlaag over het gras, een vlietende schaduw die zich aan het zicht onttrok. Sneeuwmaan snoof en steigerde, verlangend om te volgen, maar alleen een snelle vogel in de vlucht had hem kunnen inhalen.

‘Wat betekent dat?’ vroeg een van de wachten aan Háma.

‘Dat Gandalf Grijsmantel haast heeft,’ antwoordde Háma. ‘Hij komt en gaat altijd onverwacht.’

‘Slangtong zou daar als hij hier was, gemakkelijk een verklaring voor vinden,’ zei de ander.

‘Dat is waar,’ zei Háma, ‘maar wat mijzelf betreft wacht ik tot ik Gandalf weerzie.’

‘Misschien zul je lang moeten wachten,’ zei de ander.

Het leger sloeg nu van de weg naar de Voorden van de Isen af en reed naar het zuiden. De nacht viel en zij reden nog steeds verder.

De heuvels kwamen dichterbij, maar de hoge toppen van de Thrihyrne tekenden zich al vaag tegen de duisterende hemel af. Nog een paar mijl verder, aan de overkant van het Westfolddal, lag een groene kom, een grote inham in de bergen, van waaruit een ravijn de heuvels in liep. De mensen van dat land noemden het de Helmsdiepte, naar een held uit vroegere oorlogen die daar zijn toevlucht had gezocht. Steeds steiler en nauwer slingerde het ravijn zich uit het noorden de heuvels in, onder de schaduw van de Thrihyrne, tot de met kraaien bezaaide rotsen als machtige torens aan weerskanten oprezen, het licht buitensluitend.

Bij de Helmspoort, voor de ingang van de Diepte, was een rotspunt, die van de noordelijke wand uitstak. Op de rand ervan stonden hoge muren van heel oude steen, en daarbinnen stond een hoge toren. Men vertelde dat de zeekoningen in de vroegste tijden van de glorie van Gondor deze burcht geholpen door reuzen hadden gebouwd. De Hoornburg werd hij genoemd, want een trompet die op de toren werd gestoken, weerkaatste beneden in de Diepte alsof lang vergeten legers uit de grotten onder de heuvels ten strijde trokken. Ook hadden de mensen vroeger een muur gemaakt van de Hoornburg naar de zuidelijke rotswand, die de ingang tot het ravijn versperde. Daaronder stroomde door een wijd gat de Dieptestroom naar buiten. Hij slingerde zich om de voet van de Hoornrots, en liep daarna in een geul door een brede groene geer, die flauw hellend van de Helmspoort naar de Helmsdijk liep. Daar viel hij in de Dieptekom en in het Westfolddal. Daar in de Hoornburg bij de Helmspoort woonde Erkenbrand, Heer van de Westfold, aan de grenzen van de Mark. Toen de tijden duisterder werden door de oorlogsdreiging had hij, een wijs man, de muur hersteld en de burcht versterkt.

De Ruiters waren nog in de lage vallei voor de ingang van de Kom, toen ze kreten en hoorngeschal van hun verkenners hoorden, die vooruit waren gereden. Uit de duisternis kwamen pijlen aansuizen. Snel kwam een verkenner terugrijden en deelde mee dat er wolfruiters in de vallei waren, en dat een leger van orks en wilde mensen zich van de Voorden van de Isen naar het zuiden haastte en op weg scheen te zijn naar de Helmsdiepte.

‘Wij hebben velen van onze mensen dood ter aarde zien liggen toen zij daarheen vluchtten,’ zei de verkenner. ‘En wij zijn uiteengeslagen compagnieën tegengekomen die alle kanten uitgingen, zonder leider. Wat er van Erkenbrand is geworden schijnt niemand te weten. Hij zal waarschijnlijk worden ingehaald voor hij de Helmspoort kan bereiken, als hij al niet is omgekomen.’

‘Heeft men iets van Gandalf gezien?’ vroeg Théoden.

‘Ja, heer. Velen hebben een oude man in het wit op een paard gezien, die de vlakten kriskras doorkruiste, als de wind in het gras. Sommigen meenden dat het Saruman was. Men zegt dat hij voor het vallen van de avond naar Isengard is gegaan. Sommigen zeggen ook dat men voor hem uit Slangtong heeft gezien, die met een troep orks naar het noorden trok.’

‘Het zal slecht met Slangtong aflopen als Gandalf hem tegenkomt,’ zei Théoden. ‘Niettemin mis ik nu alle twee mijn raadgevers, de oude en de nieuwe. Maar in deze nood hebben wij geen andere keus dan verder te gaan, zoals Gandalf zei, naar de Helmspoort, of Erkenbrand daar is of niet. Is het bekend hoe groot het leger is dat uit het noorden onderweg is?’

‘Het is heel groot,’ zei de verkenner. ‘Hij die vlucht telt iedere vijand voor twee, maar ik heb met dappere mannen gesproken, en ik twijfel er niet aan dat de werkelijke sterkte van de vijand vele keren groter is dan alles wat wij hier hebben.’

‘Laat ons dan snel zijn,’ zei Éomer. ‘Laten we door eventuele vijanden die zich al tussen ons en het bolwerk bevinden heen breken. Er zijn grotten in de Helmsdiepte waar misschien honderden verscholen zijn; en vandaar leiden geheime gangen omhoog naar de heuvels.’

‘Stel geen vertrouwen in geheime gangen,’ zei de koning. ‘Saruman heeft dit land allang verspied. Maar toch kan onze verdediging op die plek lang standhouden. Laat ons gaan!’

Aragorn en Legolas gingen nu met Éomer in de voorhoede. Zij reden verder door de donkere nacht, steeds langzamer naarmate de duisternis dieper werd en hun weg naar het zuiden steeds hoger in de duistere plooien om de voet van de bergen klom. Zij merkten weinig van de vijand toen zij hun weg vervolgden. Hier en daar kwamen zij zwervende orktroepen tegen, maar die sloegen op de vlucht voor de Ruiters hen gevangen konden nemen of doden.

‘Het zal niet lang duren, vrees ik,’ zei Éomer, ‘voor de komst van het leger van de koning de leider van onze vijanden, Saruman, bekend zal worden, of welke aanvoerder hij ook heeft uitgezonden.’

Het oorlogsgerucht achter hen werd sterker. Nu konden zij het geluid van rauw gezang horen, dat in de duisternis kwam aangolven. Zij waren een heel eind in de Dieptekom omhoog geklommen toen zij omkeken. Toen zagen zij toortsen, talloze vurige lichtpunten op de zwarte velden achter hen, verspreid als rode bloemen, die uit de laaglanden in lange flakkerende rijen omhoog slingerden. Hier en daar sloegen grotere vlammen uit.

‘Het is een groot leger en het volgt ons zeer snel,’ zei Aragorn. ‘Ze brengen vuur mee,’ zei Théoden, ‘en ze verbranden alles wat ze op hun weg tegenkomen, hooibergen, schuren en bomen. Dit was vroeger een rijke vallei die vele hofsteden telde. Helaas, mijn arme volk!’

‘Ik wou dat het dag was en wij hen als een storm uit de bergen konden overvallen,’ zei Aragorn. ‘Het ergert mij dat ik voor hen moet vluchten.’

‘Wij hoeven niet veel verder te vluchten,’ zei Éomer. ‘Het is nu niet ver meer naar de Helmsdijk, een oude loopgraaf en wal die over de breedte van de Kom loopt, vierhonderd meter voor de Helmspoort. Daar kunnen wij omkeren en slag leveren.’

‘Nee, we zijn met te weinigen om de Dijk te verdedigen,’ zei Théoden. ‘Hij is een mijl lang of nog langer, en de bres erin is breed.’

‘Onze achterhoede moet in de bres springen, als wij in het nauw worden gedreven,’ zei Éomer.

Er waren geen sterren en geen maan toen de Ruiters de bres in de Dijk bereikten, waar de stroom van boven naar buiten kwam, en de weg ernaast van de Hoornburg naar beneden liep. De wal doemde plotseling voor hen op, een hoge schaduw achter een donkere kuil. Toen ze ernaartoe reden, hield een schildwacht hen staande.

‘De Heer van de Mark rijdt naar de Helmspoort,’ antwoordde Éomer. ‘Ik, Éomer, zoon van Éomund, spreek.’

‘Dit is beter nieuws dan waarop wij durfden hopen,’ zei de schildwacht. ‘Haast u. De vijand zit u op de hielen.’

Het leger trok door de bres en hield halt op het glooiende grasveld erboven. Zij vernamen nu tot hun vreugde dat Erkenbrand vele manschappen had achtergelaten om de Helmspoort te verdedigen, en dat er sindsdien nog meer daarheen waren ontsnapt.

‘Misschien hebben we duizend man die in staat zijn om te voet te vechten,’ zei Gamling, een oude man, de leider van degenen die de Dijk bewaakten. ‘Maar de meesten van hen hebben te veel winters gezien, zoals ik, of te weinig, zoals mijn kleinzoon hier. Wat er voor nieuws van Erkenbrand is? Gisteren hoorden wij dat hij zich met alles wat er van de beste Ruiters van de Westfold over is hierheen aan het terugtrekken was. Maar hij is niet gearriveerd.’

‘Ik vrees dat hij niet meer zal komen,’ zei Éomer. ‘Onze verkenners hebben niets over hem gehoord en het hele dal achter ons zit vol met vijanden.’

‘Ik wou dat hij was ontkomen,’ zei Théoden. ‘Hij was een machtig man. In hem leefde de dapperheid van Helm de Hamerhand opnieuw. Maar wij kunnen hier niet op hem blijven wachten. Wij moeten al onze strijdkrachten nu achter de wallen verzamelen. Hebben jullie behoorlijke voorraden? Wij hebben slechts weinig leeftocht bij ons, want wij zijn uitgereden om slag te leveren, niet om een beleg af te slaan.’

‘Achter ons, in de grotten van de Diepte, huist driekwart van de bevolking van de Westfold, oud en jong, kinderen en vrouwen,’ zei Gamling. ‘Grote voorraden voedsel, en vele dieren en voer zijn daar bijeengebracht.’

‘Dat is goed,’ zei Éomer. ‘Ze verbranden of plunderen alles wat in het dal is overgebleven.’

‘Als ze aan de Helmspoort om onze goederen komen marchanderen, zullen ze een hoge prijs betalen,’ zei Gamling.

De koning en zijn Ruiters gingen verder. Voor de weg die de stroom kruiste stegen zij af. In een lange rij leidden zij hun paarden de helling op en trokken de poorten van de Hoornburg binnen. Daar werden zij weer met vreugde en hernieuwde hoop verwelkomd, want nu waren er genoeg mannen om zowel de burg als de vestingmuur te verdedigen.

Snel bracht Éomer zijn manschappen in gereedheid. De koning en de manschappen van zijn huishouden waren op de Hoornburg en er waren ook vele mensen uit de Westfold. Maar op de Dieptemuur, de toren en daarachter stelde Éomer het grootste deel van de strijdmacht die hij bezat op, want hier leek de verdediging twijfelachtiger in geval van een vastberaden en zeer krachtige aanval. De paarden werden ver de Diepte in geleid onder bewaking van hen die gemist konden worden.

De Dieptemuur was twintig voet hoog en zo dik, dat vier mannen er naast elkaar over konden lopen, beschermd door een borstwering waar alleen een lange man overheen kon kijken. Hier en daar waren spleten in de steen waar de mannen door konden schieten. Die kantelen waren bereikbaar via een trap die van een deur van het buitenste plein van de Hoornburg naar beneden liep. Drie trappen leidden ook van de Diepte daarachter omhoog naar de top van de muur, maar daarvoor was het vlak, en de grote stenen waren met zoveel vakmanschap geplaatst, dat de voegen geen enkel houvast boden aan voeten, en aan de top staken zij uit als een door de zee uitgeholde rots.

Gimli stond tegen de borstwering en leunde tegen de muur. Legolas zat boven op de rand en betastte zijn boog, en staarde de duisternis in.

‘Dit bevalt me beter,’ zei de dwerg, op de stenen stampend. ‘Telkens wanneer wij dicht bij de bergen komen, leeft mijn hart op. Er is goede rotsgrond hier. Dit land heeft sterke beenderen. Ik voelde ze onder mijn voeten toen we van de dijk naar boven kwamen. Geef mij een jaar en honderd van mijn verwanten, en ik zou dit veranderen in een plaats waarop legers zouden breken als water.’

‘Ik twijfel er niet aan,’ zei Legolas. ‘Maar je bent een dwerg en dwergen zijn vreemde lieden. Ik mag deze plek niet en ik zal er bij daglicht niet anders over denken. Maar jij stelt mij gerust, Gimli, en ik ben blij dat je hier bij me bent met je stevige benen en je harde bijl. Ik wou dat wij meer van jouw familie bij ons hadden. Maar ik zou nog meer geven voor honderd goede boogschutters uit het Demsterwold. We zullen ze nodig hebben. De Rohirrim hebben ook goede boogschutters op hun manier, maar er zijn er hier te weinig, veel te weinig.’

‘Het is te donker voor boogschieten,’ zei Gimli. ‘Het is werkelijk tijd om te slapen. Slapen! Ik heb er zo’n behoefte aan – dat had ik als dwerg nooit kunnen denken. Paardrijden is erg vermoeiend. Maar mijn bijl heeft geen rust in mijn hand. Geef mij een rij orknekken en ruimte om te zwaaien en alle vermoeidheid zal van me afvallen.’

De tijd ging langzaam om. Ver beneden in het dal brandden hier en daar nog vuren. De legers uit Isengard naderden nu in stilte. Hun fakkels slingerden zich in vele rijen door de Kom.

Plotseling klonk er van de Dijk gegil en geschreeuw, en woest krijsgehuil barstte los. Vlammende fakkels verschenen over de rand en groepeerden zich bij de bres. Toen verspreidden ze zich en verdwenen. Mannen kwamen over het veld teruggalopperen, de helling op naar de poort van de Hoornburg. De achterhoede van de Westfolders was naar binnen gedreven.

‘De vijand is in aantocht!’ zeiden ze. ‘We hebben iedere pijl gebruikt die we hadden en de Dijk met orks gevuld. Maar het zal hen niet lang tegenhouden. Op vele punten beklimmen zij de aardwal al, als een zwerm oprukkende mieren. Maar wij hebben hun geleerd geen fakkels te dragen.’

Het middernachtelijk uur was nu voorbij. De hemel was volslagen donker, en de roerloosheid van de drukkende lucht voorspelde onweer. Plotseling werden de wolken verzengd door een verblindende flits. Gevorkte bliksem schoot omlaag op de oostelijke heuvels. Gedurende één verbijsterend ogenblik zagen de waarnemers op de muren heel de ruimte tussen hen en de Dijk verlicht door wit licht: het wemelde en krioelde van zwarte gestalten, sommigen kort en breed, anderen lang en dreigend, met hoge helmen en zwarte schilden. Honderden en nog eens honderden stroomden over de Dijk en door de bres. Het donkere getij spoelde van de ene rotswand naar de andere tegen de muren aan. Donder rommelde in de vallei. De regen striemde neer.

Pijlen kwamen dicht als de regen over de kantelen aangegierd, en vielen kletterend en schampend op de stenen. Sommige troffen een doel. De aanval op de Helmsdiepte was begonnen, maar binnen de muren werd geen geluid of uitdaging gehoord; er werden geen pijlen als reactie afgeschoten.

De aanvallende legers bleven staan, van hun stuk gebracht door de stille dreiging van rots en muur. Telkens en telkens weer reet de bliksem de duisternis uiteen. Toen schreeuwden de orks, met speren en zwaarden zwaaiend, en een wolk van pijlen afschietend naar eenieder die zich op de kantelen vertoonde; en de mensen van de Mark keken verbaasd uit over wat hun een enorm zwart korenveld toescheen dat door een oorlogsstorm werd gebogen, en iedere aar flakkerde met een stekelig licht.

Er schalden koperen trompetten. De vijand kwam als een golf op de Dieptemuur af, anderen renden naar de weg en de helling die naar de poort van de Hoornburg leidde. Daar waren de grootste orks verzameld, en de wilde mannen uit de hooglanden van Donkerland. Een ogenblik aarzelden zij, maar toen stortten ze zich naar voren. De bliksem flitste, en op iedere helm en elk schild zag men de ijzingwekkende hand van Isengard. Zij bereikten de top van de rots; zij stormden op de poorten af.

Toen kwam er eindelijk een antwoord: een regen van pijlen en een hagel van stenen vloog op hen toe. Ze aarzelden, verbraken hun formaties en vluchtten; toen vielen zij weer aan, keer op keer, als opkomende zee kwamen zij op een hoger punt tot staan. Opnieuw schalden trompetten en een menigte brullende mannen sprong naar voren. Zij hielden hun grote schilden als een dak boven zich, terwijl zij de stammen van twee enorme bomen tussen zich in droegen. Achter hen verdrongen zich orkboogschutters, een hagel van pijlen op de schutters op de muren afsturend. Zij bereikten de poorten. De bomen, gezwaaid door machtige armen, beukten het hout met een daverende klap in stukken. Als er iemand viel, verpletterd door een steen die van bovenaf werd gegooid, sprongen er twee anderen voor hem in de plaats. Telkens en telkens weer zwaaiden en beukten de grote rammen.

Éomer en Aragorn stonden samen op de Dieptemuur. Zij hoorden het gebrul van stemmen en het bonzen van de rammen en toen, in een plotselinge lichtflits, zagen zij het gevaar waarin de poorten verkeerden.

‘Kom,’ zei Aragorn. ‘Dit is het uur waarop wij samen het zwaard trekken!’

Vlug als de weerlicht renden zij langs de muur, de trap op en kwamen op de buitenhof op de Rots. Terwijl zij voortsnelden verzamelden zij een handvol dappere zwaardvechters. Er was een kleine zijdeur, die uitkwam op een westelijke hoek van de burgmuur, waar die grensde aan de rotswand. Aan die kant liep er een smal pad naar de grote poort, tussen de muur en de rand van de Rots. Samen sprongen Éomer en Aragorn door dit deurtje, op de voet gevolgd door hun manschappen. De twee zwaarden flitsten toen zij uit de schede werden getrokken alsof zij één waren.

‘Gúthwinë!’ riep Éomer. ‘Gúthwinë voor de Mark!’

‘Andúril!’ riep Aragorn. ‘Andúril voor de Dúnedain!’

Van opzij aanvallend, stortten zij zich op de wilde mannen. Andúril werd opgeheven en neergeslagen, schitterend met wit vuur. Een kreet steeg van de muur en de toren op: ‘Andúril! Andúril trekt ten strijde. Het Zwaard dat werd gebroken glanst opnieuw!’

Ontsteld lieten de rammeiers de bomen vallen en draaiden zich om voor de strijd, maar de muur van hun schilden werd als door een bliksemschicht gebroken en ze werden weggevaagd, neergeslagen of over de Rots geworpen in de bergstroom beneden. De orkboogschutters schoten in het wilde weg en zochten toen een goed heenkomen.

Een ogenblik bleven Éomer en Aragorn voor de poorten staan. De donder rommelde nu in de verte. Het weerlichtte nog tussen de bergen in het zuiden. Een snijdende wind woei weer uit het noorden. De wolken waren aan flarden gescheurd en joegen langs de hemel terwijl sterren erdoor gluurden; en boven de heuvels aan de kant van de Kom scheen de naar het westen zinkende maan geel glanzend aan het stormachtige zwerk.

‘We zijn geen moment te vroeg gekomen,’ zei Aragorn, terwijl hij naar de poorten keek. De grote scharnieren en ijzeren grendels waren verwrongen en verbogen; vele balken waren al bezweken.

‘Toch kunnen we niet hier achter de muren blijven staan om ze te verdedigen,’ zei Éomer. ‘Kijk!’ Hij wees naar de oprit. Er verzamelde zich weer een grote groep orks en mensen achter de stroom. Pijlen floten en ketsten af op de stenen rondom hen. ‘Kom! We moeten teruggaan en zien wat we kunnen doen om binnen stenen en balken voor de poorten op te stapelen. Kom snel!’

Zij draaiden zich om en renden weg. Op dat ogenblik sprongen er ongeveer twaalf orks, die roerloos tussen de gesneuvelden hadden gelegen overeind en gingen hen vlug en geruisloos achterna. Twee wierpen zich languit op de grond, pakten Éomers hielen beet, lieten hem struikelen en in een oogwenk lagen ze boven op hem. Maar een kleine donkere figuur die niemand had opgemerkt, sprong uit de schaduwen tevoorschijn en slaakte een hese kreet: Baruk Khazâd! Khazâd ai-mênu ! Een bijl kwam neer en werd weer opgeheven. Twee orks vielen onthoofd neer. De rest vluchtte.

Éomer krabbelde overeind toen Aragorn terugsnelde om hem te hulp te komen. De zijdeur werd weer gesloten, de ijzeren deur vergrendeld en er werden aan de binnenzijde stenen tegenop gestapeld. Toen allen veilig binnen waren, draaide Éomer zich om: ‘Ik dank je, Gimli, zoon van Glóin,’ zei hij. ‘Ik wist niet dat je tijdens de uitval bij ons was. Maar de ongenode gast blijkt vaak het beste gezelschap te zijn. Hoe ben je daar beland?’

‘Ik ben jullie gevolgd om de slaap van mij af te schudden,’ zei Gimli, ‘maar ik heb eens naar die heuvelmensen gekeken, en zij leken veel te groot voor mij, dus ben ik naast een steen gaan zitten om naar jullie steekspel te kijken.’

‘Het zal niet gemakkelijk zijn om je dit terug te betalen,’ zei Éomer. ‘Misschien krijg je kansen genoeg voor de nacht om is,’ zei de dwerg lachend. ‘Maar ik ben tevreden. Sinds ik uit Moria ben weggegaan had ik niets anders dan hout gehakt.’

‘Twee,’ zei Gimli, terwijl hij zijn bijl beklopte. Hij was naar zijn plaats op de muur teruggekeerd.

‘Twee?’ vroeg Legolas. ‘Ik heb het er beter afgebracht, hoewel ik nu gebruikte pijlen moet zoeken; die van mij zijn allemaal op. Ik denk dat het er minstens twintig zijn geweest. Maar dat zijn slechts enkele bladeren op een heel bos.’

De hemel werd nu vlug lichter en de ondergaande maan scheen helder. Maar het licht bracht weinig hoop voor de Ruiters van de Mark. De vijand tegenover hen scheen eerder te zijn aangegroeid dan verminderd, en nog steeds kwamen er meer uit het dal door de bres. De uitval op de Rots had slechts kort respijt opgeleverd. De aanval op de poorten werd dubbel zo hevig. Tegen de Dieptemuur brulden de vijanden van Isengard als een zee. Orks en heuvelmensen krioelden aan de voet ervan.

Touwen met grijphaken werden sneller over de borstwering geworpen dan de mannen ze konden afkappen of teruggooien. Honderden lange ladders werden omhooggeschoven. Vele werden omvergesmeten, maar er kwamen nog meer nieuwe voor in de plaats, en orks sprongen ertegenop als apen in de donkere wouden van het zuiden. Aan de voet van de muur lagen de doden en gewonden opeengehoopt, als kiezels in een storm; steeds hoger rezen de afschuwelijke heuvels en nog steeds drong de vijand op.

De mannen van Rohan begonnen moe te worden. Al hun pijlen waren verbruikt, en iedere spies afgeschoten; hun zwaarden waren stomp en hun schilden gespleten. Drie keer voerden Aragorn en Éomer hen aan, en drie keer vlamde Andúril in een wanhopige aanval, die de vijand van de muur verdreef.

Toen klonk er een luid rumoer in de Diepte achter hen. Orks waren als ratten door de duiker gekropen waar de stroom uitvloeide. Daar hadden zij zich in de schaduw van de rotswanden verzameld tot de aanval boven een hoogtepunt had bereikt en bijna alle verdedigers naar de top van de muur waren gesneld. Toen sprongen zij tevoorschijn. Sommigen waren reeds tot in de Diepte doorgedrongen en bevonden zich te midden van de paarden, en vochten met de wachten. Met een felle kreet die tussen de rotswanden weerkaatste, sprong Gimli van de muur af. ‘Khazâd! Khazâd!’ Hij had weldra werk genoeg.

‘Ai-oi!’ schreeuwde hij. ‘De orks zijn achter de muur! Ai-oi! Kom, Legolas! Er zijn er genoeg voor ons beiden. Khazâd ai-mênu!’

Gamling de Oude keek van de Hoornburg neer toen hij de zware stem van de dwerg boven het tumult uit hoorde. ‘De orks zijn in de Diepte!’ riep hij uit. ‘Helm! Helm! Op Helmingas!’ riep hij, terwijl hij van de Rots met vele mannen van de Westfold achter zic h aan de trap afsprong.

Hun aanval was fel en plotseling en de orks weken voor hen. Het duurde niet lang of zij waren in de nauwe spleten van het ravijn ingesloten, en allen werden gedood of gillend in de afgrond van de Diepte gedreven, waar zij voor de voeten van de bewakers van de geheime grotten neerstortten.

‘Eenentwintig!’ riep Gimli. Hij zwaaide zijn bijl met twee handen en velde de laatste ork voor zijn voeten. ‘Nu is mijn totaal weer groter dan dat van meester Legolas!’

‘We moeten dit rattenhol versperren,’ zei Gamling. ‘Men zegt dat dwergen bijzonder knap zijn met stenen. Help ons een handje, meester.’

‘Wij vormen geen stenen met strijdbijlen en ook niet met onze nagels,’ zei Gimli. ‘Maar ik zal naar beste vermogen helpen.’

Zij verzamelden de kleine rotsblokken en gebroken keien die zij in de buurt konden vinden, en op aanwijzing van Gimli blokkeerden de mensen uit de Westfold het binnenste einde van de duiker, tot er nog maar een kleine opening was overgebleven. Toen kolkte en draaide de Dieptestroom, door regen gezwollen, in zijn verstopte baan, en verspreidde zich langzaam in koude poelen van rotswand tot rotswand.

‘Het zal boven droger zijn,’ zei Gimli. ‘Kom, Gamling, laat ons gaan kijken hoe de zaken op de muur ervoor staan.’

Hij klauterde naar boven en trof Legolas naast Aragorn en Éomer aan. De elf was zijn lange mes aan het scherpen. De aanval was een tijdje minder hevig geworden, sinds de poging om door de duiker naar binnen te dringen was verijdeld.

‘Eenentwintig!’ zei Gimli.

‘Goed!’ zei Legolas. ‘Maar ik heb er nu twee dozijn. Het is hierboven messenwerk geweest.’

Éomer en Aragorn leunden moe op hun zwaarden. Links in de verte steeg het gekletter van de slag op de Rots weer luid op. Maar de Hoornburg hield nog steeds stand, als een eiland in de zee. De poorten waren vernietigd, maar er was nog geen vijand over de barricade van balken en stenen heen gekomen.

Aragorn keek naar de bleke sterren en de maan, die nu achter de westelijke heuvels die de vallei omsloten onderging. ‘Deze nacht schijnt jaren te duren,’ zei hij. ‘Hoelang duurt het nog voor de dag aanbreekt?’

‘De dageraad is niet meer veraf,’ zei Gamling, die nu naast hem naar boven was geklommen. ‘Maar de dageraad zal ons niet helpen, vrees ik.’

‘Toch geeft de dageraad altijd hoop,’ zei Aragorn.

‘Maar deze creaturen uit Isengard, deze half-orks en aardmannen, die door de smerige tovenarij van Saruman zijn gefokt, zullen niet ineenschrompelen voor de zon,’ zei Gamling. ‘En dat zullen de wilde mannen uit de heuvels evenmin. Horen jullie hun stemmen niet?’

‘Ik hoor ze wel,’ zei Éomer, ‘maar in mijn oren klinkt het slechts als het gekrijs van vogels en het gebrul van dieren.’

‘Toch zijn er velen die in de taal van Donkerland schreeuwen,’ zei Gamling. ‘Ik ken die taal. Het is een vroegere mensentaal die eens in vele westelijke dalen van de Mark werd gesproken. Hoor! Ze haten ons en verheugen zich, want onze ondergang lijkt hun onvermijdelijk. “De koning! De koning!” roepen zij. “Wij zullen hun koning gevangennemen. Dood aan de Forgoil! Dood aan de Strokoppen! Dood aan de rovers uit het Noorden!” Dat zijn de namen die zij ons geven. In geen vijfhonderd jaar zijn zij het bittere gevoel vergeten dat de heren van Gondor hen bezorgden toen ze de Mark aan Eorl de Jonge gaven en een bondgenootschap met hem sloten. Die oude haat heeft Saruman aangewakkerd. Het zijn woeste lieden wanneer ze worden geprikkeld. Ze zullen niet voor duisternis of dageraad wijken, voordat Théoden is gevangengenomen of zijzelf zijn verslagen.’

‘Niettemin zal de dag mij hoop brengen!’ zei Aragorn. ‘Zegt men niet dat geen vijand ooit de Hoornburg heeft ingenomen als zij door mensen werd verdedigd?’

‘Dat zeggen de minstrelen,’ zei Éomer.

‘Laten we haar dan verdedigen en hopen!’ zei Aragorn.

Terwijl zij zo spraken klonk er trompetgeschal. Toen was er gekraak en een flits van vuur en rook. De wateren van de Dieptestroom kwamen sissend en schuimend tevoorschijn. Zij waren niet langer verstopt: er was een gapend gat in de muur geslagen. Een leger van donkere gestalten stroomde erdoor naar binnen.

‘Duivelswerk van Saruman!’ riep Aragorn uit. ‘Ze zijn weer in de duiker gekropen terwijl wij praatten, en ze hebben het vuur van Orthanc onder onze voeten ontstoken. Elendil! Elendil!’ riep hij, terwijl hij in de bres sprong, maar terwijl hij dit deed werden er honderden ladders tegen de kantelen gezet. Over de muur en onder de muur sloeg de laatste aanval als een donkere golf op een zandheuvel. De verdediging werd weggevaagd. Sommige Ruiters werden verder en verder in de Diepte teruggedreven, sneuvelend en vechtend, terwijl zij zich stap voor stap naar de grotten terugtrokken. Anderen baanden zich een weg terug naar de citadel.

Een brede trap liep van de Diepte omhoog naar de Rots en de achterpoort van de Hoornburg. Onder aan de trap stond Aragorn. In zijn hand glansde Andúril nog, en de verschrikking van het zwaard hield de vijand korte tijd tegen, terwijl allen die de trap konden bereiken, één voor één naar de poort klommen. Daarachter, op de bovenste treden, knielde Legolas. Zijn boog was gespannen, maar hij had nog slechts één gevonden pijl, en hij tuurde nu naar buiten, klaar om de eerste ork die het zou wagen de trap te naderen neer te schieten.

‘Allen die daartoe in staat zijn, zijn nu veilig binnen, Aragorn,’ riep hij. ‘Kom terug!’

Aragorn draaide zich om en snelde de trap op, maar onder het rennen struikelde hij van vermoeidheid. Meteen sprongen zijn vijanden naar voren. De orks snelden gillend met lange uitgestrekte handen op hem af om hem te grijpen. De voorste viel met Legola s’ laatste pijl in zijn keel, maar de rest sprong over hem heen. Toen stortte een grote kei, die van de buitenste muur boven was neergeworpen, op de trap en wierp ze in de Diepte terug. Aragorn bereikte de deur en gooide die vlug achter zich dicht.

‘We staan er slecht voor, vrienden,’ zei hij, zich het zweet met de arm van het hoofd wissend.

‘Erg slecht,’ zei Legolas, ‘maar nog niet hopeloos, zolang wij jou bij ons hebben. Waar is Gimli?’

‘Ik weet het niet,’ zei Aragorn. ‘Ik heb hem voor het laatst gezien toen hij op de grond achter de muur vocht, maar de vijand heeft ons gescheiden.’

‘Helaas! Dat is slecht nieuws,’ zei Legolas.

‘Hij is stevig en sterk,’ zei Aragorn. ‘Laat ons hopen dat hij naar de grotten zal ontsnappen. Daar zou hij een tijdje veilig zijn. Veiliger dan wij. Zo’n toevluchtsoord zou een dwerg wel aanstaan.’

‘Daar moet ik dan maar op hopen,’ zei Legolas. ‘Maar ik wou dat hij deze kant was uitgekomen. Ik wilde meester Gimli zeggen dat mijn totaal nu negenendertig bedraagt.’

‘Als hij de grotten bereikt, zal hij jouw totaal weer overtreffen,’ zei Aragorn lachend. ‘Nog nooit heb ik iemand een bijl zo zien hanteren.’

‘Ik moet wat pijlen gaan zoeken,’ zei Legolas. ‘Ik wou dat deze nacht om was, en dat ik beter licht had om bij te schieten.’

Aragorn ging nu de citadel binnen. Daar vernam hij tot zijn ontsteltenis dat Éomer de Hoornburg niet had bereikt.

‘Nee, hij is niet naar de Rots gekomen,’ zei een van de mensen van de Westfold. ‘De laatste keer dat ik hem heb gezien was hij manschappen om zich heen aan het verzamelen en in de mond van de Diepte aan het vechten. Gamling was bij hem, en de dwerg, maar ik kon hen niet bereiken.’

Aragorn liep verder over de binnenhof en klom naar een hoog vertrek in de toren. Daar stond de koning, donker tegen een smal raam, over het dal uit te kijken.

‘Wat is het nieuws, Aragorn?’ vroeg hij.

‘De Dieptemuur is ingenomen, heer, en de verdediging volledig weggevaagd; maar velen zijn vandaar naar de Rots ontsnapt.’

‘Is Éomer hier?’

‘Nee, heer. Maar velen van uw manschappen hebben zich in de Diepte teruggetrokken; en sommigen zeggen dat Éomer bij hen was. In de spleten kunnen ze de vijand misschien tegenhouden en in de grotten komen. Welke hoop er daarna voor hen is, weet ik niet.’

‘Meer dan voor ons. Goede voorraden, zegt men. En de lucht is er gezond, want er zijn openingen in de rotsen hoog boven hen. Niemand kan tegen vastberaden mannen een ingang forceren. Ze zouden het wel eens lang kunnen uithouden.’

‘Maar de orks hebben duivelskunst uit Orthanc meegebracht,’ zei Aragorn. ‘Ze hebben een verwoestend vuur, en daarmee hebben ze de Muur genomen. Als ze niet in de grotten kunnen komen, zullen ze hen die zich erin bevinden misschien opsluiten. Maar wij moeten nu heel onze aandacht aan onze eigen verdediging schenken.’

‘Ik kwijn weg in deze gevangenis,’ zei Théoden. ‘Als ik met gestoken lans voor mijn mannen uit het slagveld op had kunnen rijden, zou ik misschien de vreugde van het gevecht weer hebben gevoeld en zo zijn gestorven. Maar hier ben ik van weinig nut.’

‘Hier wordt u tenminste in de sterkste veste van de Mark beschermd,’ zei Aragorn. ‘Er is meer hoop op dat we u in de Hoornburg kunnen verdedigen, dan in Edoras, of zelfs in Dunharg in de bergen.’

‘Men zegt dat de Hoornburg nog nooit voor een aanval is bezweken,’ zei Théoden, ‘maar nu verkeert mijn hart in twijfel. De wereld verandert, en alles wat eens sterk was is nu onzeker. Hoe zal een toren zulke aantallen en zo’n roekeloze haat weerstaan? Als ik had geweten dat de kracht van Isengard zo groot was, zou ik die misschien niet zo haastig tegemoet zijn gereden, ondanks alle bekwaamheden van Gandalf. Zijn raad schijnt mij nu niet meer zo goed toe als in de ochtendzon.’

‘Oordeel niet over Gandalfs raad voor alles voorbij is, heer,’ zei Aragorn.

‘Het einde zal niet meer veraf zijn,’ zei de koning. ‘Maar ik wil hier niet eindigen als een oude das in de val. Sneeuwmaan en Hasufel en de paarden van mijn wacht staan op de binnenplaats. Wanneer de dageraad aanbreekt, zal ik de mannen vragen Helms hoorn te steken, en ik zal uitrijden. Wil jij dan aan mijn zijde rijden, zoon van Arathorn? Misschien zullen wij ons een weg banen, of op zodanige manier sneuvelen, dat dit een lied waard zal zijn – als er hierna tenminste nog iemand over is om over ons te zingen.’

‘Ik zal met u meerijden,’ zei Aragorn.

Na afscheid te hebben genomen, keerde hij naar de muren terug, en deed de hele ronde, de manschappen aanmoedigend en hulp verlenend waar de aanval fel was. Legolas ging met hem mee. Laaiende vlammen sprongen van beneden omhoog en deden de stenen schudden. Er werden enterhaken gegooid en ladders tegen de muren gezet. Telkens weer bereikten de orks de top van de buitenste muur, maar telkens weer sloegen de verdedigers hen terug.

Eindelijk stond Aragorn boven de grote poorten, geen acht slaand op de pijlen van de vijand. Toen hij neerkeek zag hij de oostelijke hemel licht worden. Toen hief hij de lege hand op, de palm naar buiten gekeerd als teken dat hij wilde onderhandelen.

De orks joelden en gilden. ‘Kom naar beneden! Kom naar beneden!’ riepen zij. ‘Als je met ons wilt spreken, kom dan naar beneden! Breng je koning naar buiten! Wij zijn de vechtende uruk-hai! We zullen hem uit zijn hol halen als hij niet komt. Breng je gluiperige koning naar buiten!’

‘De koning blijft waar hij is of komt als hij dat zelf wil,’ zei Aragorn.

‘Wat doe jij daar dan?’ zeiden ze. ‘Waarom kijk je naar buiten? Wil je zien hoe groot ons leger is? Wij zijn de vechtende uruk-hai!’

‘Ik heb naar buiten gekeken om de dageraad te zien,’ zei Aragorn.

‘Wat dageraad?’ spotten zij. ‘Wij zijn de uruk-hai. Wij houden niet op met vechten, of het dag is of nacht, mooi weer of storm. Wij komen om te doden, bij zon of maan. Wat heeft de dageraad ermee te maken?’

‘Niemand weet wat de nieuwe dag hem zal brengen,’ zei Aragorn. ‘Scheer je weg, voor hij ten kwade keert.’

‘Kom naar beneden of we zullen je van de muur afschieten,’ riepen zij. ‘Dit zijn geen onderhandelingen. Je hebt niets te zeggen.’

‘Ik heb dit te zeggen,’ antwoordde Aragorn. ‘Geen vijand heeft tot op heden de Hoornburg ingenomen. Ga weg, of niet één van jullie zal worden gespaard. Niet één zal in leven worden gelaten om berichten naar het noorden te brengen. Jullie kennen het gevaar niet waarin jullie verkeren.’

Zo groot waren de macht en koninklijke waardigheid die Aragorn tentoonspreidde, terwijl hij daar alleen boven de verwoeste poorten voor het leger van zijn vijanden stond, dat velen van de wilde mannen aarzelden en over hun schouders achterom naar de vallei keken, terwijl anderen twijfelachtig naar de hemel tuurden. Maar de orks lachten met luide stemmen, en een hagel van werpspiezen en pijlen gierde over de muur toen Aragorn naar beneden sprong.

Er klonk gebrul van een oplaaiend vuur. De boog van de poort waar hij een ogenblik geleden bovenop had gestaan, stortte in en viel in rook en puin neer. De barricade was als door een donderslag uiteengeslagen. Aragorn snelde naar de toren van de koning.

Maar op hetzelfde ogenblik waarop de poort instortte en de orks eromheen gilden en zich opmaakten om aan te vallen, steeg achter hen een gemurmureer op, als een wind in de verte, en het groeide aan tot een gerucht van vele stemmen die in de dageraad vreemd nieuws uitriepen. De orks op de Rots, die het gerucht ontsteld aanhoorden, aarzelden en keken om. En toen schalde, plotseling en angstwekkend, het geluid van de grote hoorn van Helm van de toren af.

Allen die dat geluid hoorden beefden. Velen van de orks wierpen zich languit op de grond en bedekten hun oren met hun klauwen.

Uit de Diepte kwamen de echo’s, stoot na stoot, alsof er op iedere steile rots en heuvel een machtige heraut stond. Maar op de muren keek men omhoog en luisterde verbaasd, want de echo’s stierven niet weg. Telkens weer slingerden de hoornstoten zich do or de heuvels; dichterbij nu en luider antwoordden zij elkaar, hard en vrijuit blazend.

‘Helm! Helm!’ schreeuwden de Ruiters. ‘Helm is opgestaan en trekt weer ten strijde. Helm voor koning Théoden!’

En op deze kreet verscheen de koning. Zijn paard was wit als sneeuw, goud was zijn schild en zijn speer was lang. Aan zijn rechterhand reed Aragorn, Elendils erfgenaam, en achter hen reden de heren van het Huis van Eorl de Jonge. Het licht besprong de hemel. De nacht vluchtte.

‘Vooruit, Eorlingas!’ Met een kreet en een geweldig gedruis vielen zij aan. Zij reden donderend de poorten door, de oprit over en joegen toen de legers van Isengard als wind door het gras. Achter hen uit de Diepte klonken de harde kreten van de mannen die uit de grotten tevoorschijn kwamen, de vijand voor zich uit jagend. Alle manschappen die op de Rots waren achtergebleven, stroomden tevoorschijn. En telkens weer schalde het geluid van hoorns in de heuvels.

Zij reden verder, de koning en zijn metgezellen. Aanvoerders en kampioenen sneuvelden of vluchtten voor hen. Ork noch mens kon hen weerstaan. Hun ruggen waren naar de zwaarden en speren van de Ruiters gekeerd, en hun gezichten naar het dal. Zij schreeuwden en jammerden, want angst en verbazing hadden zich met het aanbreken van de dag van hen meester gemaakt.

Zo reed koning Théoden van de Helmspoort en baande zich een pad naar de grote Dijk. Daar bleef de compagnie staan. Het licht rondom hen werd sterker. Bundels zonlicht vonkten boven de oostelijke heuvels en glinsterden op hun speren. Maar zij bleven zwijgend op hun paarden zitten en zij keken neer op de Dieptekom.

Het landschap was veranderd. Waar eerst een groen dal had gelegen, met grazige hellingen op de steeds hoger oprijzende heuvels, doemde nu een bos op. Grote bomen, kaal en zwijgend, stonden rij aan rij met verwarde takken en grijze kruinen; hun verwrongen wortels waren in het lange groene gras begraven. Onder hen heerste duisternis. Tussen de Dijk en de zomen van dat naamloze woud lag slechts vierhonderd meter open terrein. Daar hoopten zich nu de trotse legers van Saruman op, doodsbang voor de koning en doodsbang voor de bomen. Zij kwamen van de Helmspoort omlaag stromen tot er geen een meer boven de Dijk was, maar daarbeneden waren zij als een zwerm vliegen tezamen gepakt. Vergeefs kropen en verdrongen ze zich tegen de wanden van de Kom in een poging om te ontsnappen. In het oosten was de helling van de vallei te steil en rotsachtig; in het westen naderde hun laatste oordeel.

Daar verscheen plotseling op een heuvelrug een ruiter, in het wit gekleed, stralend in de opgaande zon. Boven de lage heuvels schalden de hoorns. Achter hem, zich langs de lange hellingen voortspoedend, waren duizend mannen te voet, hun zwaarden in de hand. In hun midden schreed een lange sterke man. Zijn schild was rood. Toen hij aan de rand van de vallei kwam, zette hij een grote zwarte hoorn aan zijn lippen en gaf een geweldige stoot.

‘Erkenbrand!’ riepen de Ruiters. ‘Erkenbrand!’

‘Zie de Witte Ruiter!’ riep Aragorn. ‘Gandalf is teruggekomen!’

‘Mithrandir, Mithrandir!’ riep Legolas. ‘Dit is werkelijk tovenarij! Kom, ik zou dit bos wel eens willen bekijken voor de betovering ophoudt.’

De legers van Isengard brulden, van de ene naar de andere kant wankelend, van de ene angst in de andere vallend. Opnieuw schalde de hoorn van de toren. Door de bres in de Dijk viel het leger van de koning aan. Van de heuvels sprong Erkenbrand, heer van de Westfold. Omlaag sprong Schaduwvacht, als een hert dat onwankelbaar door de bergen rent. De Witte Ruiter zat hen op de hielen, en de angst voor zijn komst maakte de vijand krankzinnig. De wilde mannen vielen op hun gezichten voor hem neer. De orks deinsden terug en gilden en wierpen zwaarden en speren weg.

Als een zwarte rook, gejaagd door een opstekende wind, vluchtten zij. Jammerend verdwenen zij onder de wachtende schaduw van de bomen, en uit die schaduw keerde geen ooit weer.

VIII. De weg naar Isengard

Zo kwam het dat koning Théoden en Gandalf de Witte Ruiter elkaar in het licht van een mooie ochtend weer op het groene gras naast de Dieptestroom ontmoetten. Daar waren ook Aragorn, zoon van Arathorn, Legolas de elf, en Erkenbrand van de Westfold en de heren van de Gouden Burcht. Rondom hen verzameld waren de Rohirrim, de Ruiters van de Mark. Verbazing overheerste hun vreugde in de overwinning, en hun ogen waren op het bos gericht. Plotseling klonk er een luide kreet en van de Dijk kwamen zij die in de Diepte waren teruggedreven. Daar kwamen Gamling de Oude, en Éomer, zoon van Éomund, en naast hen liep Gimli de dwerg. Hij had geen helm en om zijn hoofd zat een linnen band, bevlekt met bloed, maar zijn stem was luid en sterk.

‘Tweeënveertig, meester Legolas!’ riep hij uit. ‘Helaas. Mijn bijl is bot geworden: de tweeënveertigste had een ijzeren halsband om zijn nek. Hoe staat het met jou?’

‘Jij hebt er één meer dan ik,’ antwoordde Legolas. ‘Maar ik misgun het je niet, zo blij ben ik je weer op de been te zien!’

‘Welkom, Éomer, zuster-zoon!’ zei Théoden. ‘Ik ben werkelijk heel blij om te zien dat je veilig bent.’

‘Heil, Heer van de Mark,’ zei Éomer. ‘De donkere nacht is voorbij en de dag is weer aangebroken. Maar de dag heeft vreemd nieuws gebracht.’ Hij draaide zich om en keek verbaasd, eerst naar het bos en toen naar Gandalf. ‘Opnieuw komt u onverwacht in het uur van grote nood,’ zei hij.

‘Onverwacht?’ vroeg Gandalf. ‘Ik zei dat ik zou terugkomen en u hier ontmoeten!’

‘Maar u hebt niet gezegd op welk uur, en ook niet op welke manier u zou komen. U brengt vreemde hulp mee. U bent machtig in de toverkunst, Gandalf de Witte!’

‘Dat kan wel zijn. Maar indien dat zo is, heb ik het nog niet getoond. Ik heb slechts goede raad gegeven in gevaar en gebruik gemaakt van de snelheid van Schaduwvacht. Uw eigen dapperheid heeft meer gedaan, en ook de stevige benen van de Westfolders die de hele nacht hebben doorgemarcheerd.’

Toen keken ze Gandalf allen met nog grotere verbazing aan. Sommigen keken fronsend naar het woud, en streken met hun handen over hun voorhoofd, alsof ze dachten dat hun ogen iets anders zagen dan de zijne.

Gandalf lachte lang en vrolijk. ‘De bomen?’ vroeg hij. ‘Nee, ik zie het bos even duidelijk als jullie. Maar dat is niet door mijn toedoen. Het is iets dat de raad van de wijzen te boven gaat. Deze gebeurtenis is beter dan mijn bedoeling, en zelfs beter dan mijn hoop gebleken.’

‘Als dit dan niet uw werk is, wiens tovenarij is het dan?’ vroeg Théoden. ‘Niet die van Saruman, dat is duidelijk. Is er een machtiger wijze van wie wij nog niet eerder hebben gehoord?’

‘Het is geen tovenarij, maar een veel oudere macht,’ zei Gandalf, ‘een macht die al op aarde rondging voor elf zong of hamer klonk.

Voor ijzer ontdekt werd, boom geveld,

Toen berg jong was in ’t maanlichte veld;

Voor ring gemaakt werd, leed bestond,

Dwaalde het door de wouden rond.’

‘En wat mag het antwoord op uw raadsel zijn?’ vroeg Théoden.

‘Als u dat zou willen weten, zou u met me mee moeten gaan naar Isengard,’ zei Gandalf.

‘Naar Isengard?!’ riepen ze uit.

‘Ja,’ zei Gandalf. ‘Ik zal naar Isengard terugkeren, en zij die dat willen, mogen met me meegaan. Daar zouden we wel eens vreemde dingen kunnen zien.’

‘Maar er zijn niet genoeg manschappen in de Mark, zelfs niet als ze zich allen zouden verzamelen en van hun wonden en moeheid waren genezen, om het bolwerk van Saruman aan te vallen,’ zei Théoden.

‘Niettemin ga ik naar Isengard,’ zei Gandalf. ‘Ik zal daar niet lang blijven. Mijn weg ligt nu naar het oosten. Kijk naar mij uit in Edoras voor de maan gaat afnemen!’

‘Nee!’ zei Théoden. ‘In het donkere uur voor de dageraad twijfelde ik, maar wij zullen nu niet scheiden. Ik zal met u meegaan als dat uw raad is.’

‘Ik wil nu zo spoedig mogelijk met Saruman spreken,’ zei Gandalf. ‘En aangezien hij u grote schade heeft berokkend, zou het passend zijn als u daar ook was. Maar hoe snel wilt u uitrijden?’

‘Mijn mannen zijn moe van de strijd,’ zei de koning, ‘en ik ben ook moe. Want ik heb ver gereden en weinig geslapen. Helaas! Mijn ouderdom is niet geveinsd en ook niet alleen te wijten aan de influisteringen van Slangtong. Het is een kwaad dat geen tongkijker ooit helemaal kan genezen, zelfs Gandalf niet.’

‘Laat allen die met mij mee willen dan nu gaan rusten,’ zei Gandalf. ‘Wij zullen reizen onder de schaduw van de avond. Dat is beter, want mijn raad luidt dat alle komen en gaan van nu af aan zo heimelijk mogelijk moet geschieden. En laat u niet door te veel mannen vergezellen, Théoden. Wij gaan om te onderhandelen, niet om te vechten.’

Daarop koos de koning manschappen die niet gewond waren en vlugge paarden hadden, en hij stuurde hen vooruit met nieuws over de overwinning naar ieder dal van de Mark; en ook brachten ze zijn oproep, alle mannen, jong en oud, met spoed naar Edoras te komen. Daar zou de Heer van de Mark op de tweede dag na vollemaan een vergadering beleggen met allen die wapens konden dragen. Om met hem naar Isengard te rijden koos de koning Éomer en twintig mannen van zijn hof. Aragorn, Legolas en Gimli zouden met Gand alf meegaan. Ondanks zijn verwonding weigerde de laatste achter te blijven. ‘Het was maar een zwakke klap en de helm heeft hem doen afglijden,’ zei hij. ‘Er is meer voor nodig dan het krasje van een ork om mij tegen te houden.’

‘Ik zal de wond verzorgen, terwijl jij rust,’ zei Aragorn.

De koning ging nu naar de Hoornburg terug en sliep zo’n rustige slaap als hij in vele jaren niet had genoten, en de overige leden van het gezelschap dat hij had gekozen, rustten ook. Maar de anderen, allen die niet gekwetst of gewond waren, begonnen aan een groot werk; want velen waren in de slag gesneuveld en lagen dood op het slagveld of in de Diepte.

Geen enkele ork had het overleefd; hun lichamen werden niet geteld. Maar een groot aantal heuvelmannen had zich overgegeven, en zij waren bang, en smeekten om genade.

De mensen van de Mark namen hun wapens van hen af en zetten hen aan het werk.

‘Help nu het kwaad te herstellen waaraan jullie hebben meegedaan,’ zei Erkenbrand, ‘en daarna zullen jullie een eed zweren dat jullie nooit meer de Voorden van de Isen gewapend zullen oversteken of met de vijanden van mensen zullen strijden; en daarna zullen jullie vrij zijn om naar je land terug te gaan. Want jullie zijn door Saruman bedrogen. Voor velen van jullie is de dood de beloning geweest voor jullie vertrouwen in hem, maar als jullie hadden gewonnen, zou jullie loon weinig beter zijn geweest.’

De mensen uit Donkerland waren verbaasd, want Saruman had hun verteld dat de mensen van Rohan wreed waren en hun gevangenen levend verbrandden.

Midden op het veld voor de Hoornburg werden twee heuvels opgeworpen, en daaronder werden alle Ruiters van de Mark gelegd die bij de verdediging waren gevallen, die van de Oost-Dalen aan de ene en die van de Westfold aan de andere kant. In een graf apart onder de schaduw van de Hoornburg lag Háma, kapitein van de wacht van de koning. Hij was voor de Poort gesneuveld.

De orks werden in grote hopen opgestapeld, uit de buurt van de grafheuvels van de mensen, niet ver van de rand van het woud. En het volk was bezorgd, want de hoop karkassen was te groot om te begraven of te verbranden. Ze hadden weinig hout om een vuur te maken en niemand zou een bijl in de vreemde bomen hebben durven slaan, ook niet als Gandalf hen niet had gewaarschuwd om bast noch tak te beschadigen, op straffe van groot gevaar.

‘Laat de orks liggen,’ zei Gandalf. ‘De ochtend zal wellicht nieuwe raad schaffen.’

In de middag maakte het gezelschap van de koning zich op om te vertrekken. De begrafeniswerkzaamheden begonnen toen pas, en Théoden rouwde om de dood van Háma, zijn kapitein, en wierp de eerste aarde op zijn graf. ‘Groot leed heeft Saruman mij en heel dit land berokkend,’ zei hij, ‘en ik zal het mij herinneren wanneer wij elkaar ontmoeten.’

De zon zonk reeds naar de heuvels in het westen van de Kom toen Théoden en Gandalf en hun metgezellen van de Dijk omlaag reden. Achter hen was een groot leger verzameld, bestaande uit de Ruiters en de mensen van de Westfold, oud en jong, vrouwen en kinderen, die uit de grotten waren gekomen. Zij zongen met heldere stemmen een overwinningslied, maar toen zwegen ze en vroegen zich af wat er aan de hand was, want hun ogen zagen de bomen en zij waren er bang voor.

De Ruiters kwamen naar het bos en zij bleven staan; man en paard, zij weigerden erbinnen te gaan. De bomen waren grijs en dreigend, en er hing een schaduw of een nevel omheen. De uiteinden van hun lange zwaaiende takken hingen neer als zoekende vingers, hun wortels stonden omhoog van de grond als de ledematen van vreemde monsters, en daaronder openden zich donkere grotten. Maar Gandalf ging naar voren en voerde het gezelschap aan, en waar de weg van de Hoornburg de bomen ontmoette, zagen zij nu een opening als een gewelfde poort onder machtige takken; en daar ging Gandalf door en zij volgden hem. Toen zagen ze tot hun verbazing dat de weg verder liep met de Dieptestroom ernaast; en de hemel erboven was open en vol goud licht. Maar aan weerskanten waren de grote gangpaden van het bos in schemer gehuld, zich uitstrekkend naar ondoordringbare schaduwen; daar hoorden zij het kraken en steunen van takken, en verre kreten, en een gerucht van woordeloze stemmen die boos mompelden. Geen ork of ander levend wezen was er te zien.

Legolas en Gimli reden nu samen op een paard, en zij bleven vlak bij Gandalf, want Gimli was bang van het bos.

‘Het is warm hierbinnen,’ zei Legolas tot Gandalf. ‘Ik voel een grote boosheid om mij heen. Voel jij de lucht niet in je oren bonzen?’

‘Ja,’ zei Gandalf.

‘Wat is er van die ellendige orks geworden?’ vroeg Legolas.

‘Dat is iets dat, denk ik, niemand ooit zal weten,’ zei Gandalf.

Zij reden enige tijd zwijgend verder; maar Legolas keek telkens van de ene kant naar de andere, en zou vaak zijn halt gehouden om naar de geluiden van het woud te luisteren, als Gimli het had toegestaan.

‘Dit zijn de vreemdste bomen die ik ooit heb gezien,’ zei hij, ‘en ik heb menige eik van eikel tot stokoude boom zien groeien. Ik wou dat er meer tijd was om ertussendoor te lopen; zij hebben stemmen en na een poosje zou ik hun gedachten misschien gaan begrijpen.’

‘Nee, nee!’ zei Gimli. ‘Laten we hen met rust laten! Ik vermoed hun gedachten al: haat jegens alles wat op twee benen loopt; en zij praten over verpletteren en worgen.’

‘Niet tegen alles wat op twee benen loopt,’ zei Legolas. ‘Ik geloof dat je dat mis hebt. Zij haten orks. Want die horen hier niet thuis en weten weinig van elfen en mensen. Ver weg zijn de dalen waar zij ontkiemden. Uit de diepe dalen van Fangorn, Gimli, daar komen zij vandaan, denk ik.’

‘Maar dat is het gevaarlijkste woud in Midden-aarde,’ zei Gimli. ‘Ik zou dankbaar moeten zijn voor de rol die zij hebben gespeeld, maar ik houd niet van ze. Jij vindt ze misschien geweldig, maar ik heb een groter wonder in dit land gezien, mooier dan enig bosje of open plek in het bos dat ooit is gegroeid: mijn hart is er nog altijd van vervuld.

Vreemd zijn de gewoonten van mensen, Legolas! Hier hebben zij een van de wonderen van de Noordelijke wereld, en wat zeggen zij ervan? Holen, zeggen ze! Holen om in tijd van oorlog in te vluchten, om voedsel in op te slaan! Mijn waarde Legolas, wist je dat de grotten van de Helmsdiepte heel uitgestrekt en prachtig zijn? Er zou een eindeloze pelgrimage van dwergen komen alleen om ze te bezichtigen, als ze wisten dat ze bestonden. Ja, werkelijk, zij zouden zuiver goud betalen om ze even te mogen zien.’

‘En ik zou goud willen geven om het niet te hoeven doen,’ zei Legolas, ‘en nog dubbel zoveel om eruit te worden gelaten als ik er bij toeval in verdwaalde.’

‘Je hebt ze niet gezien, daarom vergeef ik je je spot,’ zei Gimli. ‘Maar je praat als een dwaas. Denk je dat de zalen mooi zijn waar jouw koning woont onder de heuvel in het Demsterwold, die de dwergen lang geleden hebben helpen maken? Dat zijn maar hutten vergeleken bij de grotten die ik hier heb gezien: onmetelijke zalen, vervuld met een altijddurende muziek van water, dat in plassen tinkelt, even mooi als Kheled-zâram in het sterrenlicht. En, Legolas, wanneer de toortsen worden ontstoken en mensen op de zanderige vloeren onder de galmende koepels lopen, ach dan, Legolas, glinsteren edelstenen, kristallen en ertsaders in de gepolijste wanden; en het licht schijnt door het geaderde marmer, als schelpen, doorzichtig als de levende handen van koningin Galadriel. Er zijn zuilen van wit, saffraan en het roze van de dageraad, Legolas, gegroefd en gedraaid in droomvormen; zij rijzen uit veelkleurige vloeren omhoog naar de glinsterende pendanten van het dak: vleugels, touwen, gordijnen fijn als bevroren wolken; speren, banieren, pinakels van zwevende paleizen! Zij worden door stille meren weerspiegeld: een glinsterende wereld rijst op uit donkere poelen bedekt met helder glas. Steden zoals Durins geest die zich nauwelijks in zijn slaap zou hebben kunnen voorstellen, strekken zich uit langs lanen en veelzuilige binnenplaatsen naar de donkere uithoeken waar geen licht kan komen. En ping! Een zilveren droppel valt en de ronde rimpelingen in het glas doen alle torens buigen en zwaaien als wieren en koralen in een grot van de zee. Dan valt de avond: ze vervagen en doven uit; de toortsen gaan verder naar een andere kamer en een andere droom. Er is de ene kamer na de andere, Legolas; de ene zaal komt op de andere zaal uit, koepel na koepel, trap na trap, en steeds verder leiden de kronkelpaden naar het hart van de berg. Grotten! De spelonken van de Helmsdiepte! Gelukkig was het toeval dat mij daarheen voerde! Ik kan wel huilen dat ik ze moest verlaten.’

‘Dan zal ik je om je te troosten toewensen, Gimli,’ zei de elf, ‘dat je veilig uit de oorlog mag komen en terugkeren om ze weer te zien. Maar vertel dit niet aan al je verwanten. Er schijnt weinig meer voor hen te doen te zijn, naar ik uit jouw verhaal opmaak. Misschien zijn de mensen van dit land verstandig dat ze weinig zeggen: een familie van bedrijvige dwergen met hamer en beitel zou misschien meer kunnen bederven dan creëren.’

‘Nee, je begrijpt het niet,’ zei Gimli. ‘Geen dwerg zou door een dergelijke lieflijkheid onbewogen kunnen blijven. Niemand van Durins volk zou in deze grotten delven naar stenen of erts, ook al konden ze er diamanten of goud uithalen. Hak jij bosjes bloesemende bomen in de lente om voor brandhout? Wij zouden deze plekken van bloeiende steen verzorgen, in plaats van ze uit te graven. Met voorzichtige behendigheid, klop na klop – een klein rotsschilfertje maar niet meer, misschien op een heel angstige dag – zo zouden we kunnen werken, en in de loop der jaren zouden we nieuwe wegen openleggen en verre kamers tonen die nog steeds donker zijn en slechts als een leegte achter rotsspleten te zien zijn. En lichten, Legolas! Wij zouden lichten maken, dezelfde lampen als eens in Khazad-dûm hebben geschenen; en wanneer we dat wilden, zouden we de nacht verdrijven, die daar sinds het ontstaan van de heuvels geheerst heeft; en als we rust zouden willen hebben, zouden we de nacht laten terugkeren.’

‘Je ontroert mij, Gimli,’ zei Legolas. ‘Ik heb je nog nooit eerder zo horen spreken. Ik begin het bijna te betreuren dat ik die grotten niet heb gezien. Kom! Laat ons dit afspreken – als wij beiden veilig terugkeren van de gevaren die ons wachten, zullen we een tijdje samen op reis gaan. Jij zult met mij Fangorn bezoeken, en dan zal ik met jou meegaan om de Helmsdiepte te bezichtigen.’

‘Dat zou niet de terugweg zijn die ik zou kiezen,’ zei Gimli. ‘Maar ik zal Fangorn op de koop toenemen als jij mij belooft mee te gaan naar de grotten en hun wonder met mij te aanschouwen.’

‘Dat beloof ik je,’ zei Legolas. ‘Maar helaas! Nu moeten we zowel bos als grot een tijdje achterlaten. Kijk! We komen aan het eind van de bomen. Hoe ver is het naar Isengard, Gandalf?’

‘Ongeveer vijfenveertig mijl, zoals de kraaien van Saruman vliegen,’ zei Gandalf, ‘vijftien van de mond van de Dieptekom naar de Voorden; en vandaar nog eens dertig naar de poorten van Isengard. Maar wij zullen vannacht niet zo ver rijden.’

‘En wat zullen wij zien als we daar aankomen?’ vroeg Gimli. ‘Jij weet het misschien, maar ik kan het niet raden.’

‘Ik weet het zelf niet zeker,’ antwoordde de tovenaar. ‘Ik was daar gisteren bij het vallen van de avond, maar misschien is er sindsdien veel gebeurd. Toch denk ik dat je niet zult zeggen dat de reis vergeefs is geweest – ook al heb je de Glinsterende Grotten van Aglarond moeten achterlaten.’

Eindelijk was het gezelschap aan het eind van het bos gekomen, en merkte dat ze de bodem van de Kom hadden bereikt, waar de weg van de Helmsdiepte zich vertakte, de ene naar Edoras en de andere naar het noorden, naar de Voorden van de Isen uitgaand. Toen zij het bos uit reden, hield Legolas halt en keek spijtig achterom. Toen slaakte hij plotseling een kreet.

‘Er zijn ogen!’ zei hij. ‘Ogen die uit de schaduwen van de takken kijken! Zulke ogen heb ik nog nooit gezien.’

De anderen, verbaasd door zijn kreet, bleven staan en draaiden zich om; maar Legolas begon terug te rijden.

‘Nee, nee,’ riep Gimli. ‘Doe wat je wilt in je dwaasheid, maar laat mij eerst van dit paard af komen! Ik wil geen ogen zien!’

‘Blijf staan, Legolas Groenblad,’ zei Gandalf. ‘Ga niet terug in dit bos, nog niet! Nu is het nog niet je tijd.’

Toen hij dit zei, kwamen er drie vreemde gedaanten uit het bos naar voren. Zij waren even groot als trollen, twaalf voet of meer lang; hun sterke lichamen, stevig als jonge bomen, schenen met stof of met een huid van nauwsluitend grijs en bruin te zijn bekleed. Hun ledematen waren lang en hun handen hadden vele vingers; hun haar was stijf en hun baarden grijsgroen als mos. Zij keken uit ernstig starende ogen, maar zij keken niet naar de ruiters: hun ogen waren op het noorden gericht. Plotseling brachten zij hun lange handen aan hun mond en slaakten schallende kreten, helder als de tonen van een hoorn, maar muzikaler en met meer afwisseling. Hun geroep werd beantwoord, en toen ze zich weer omdraaiden zagen de ruiters andere, soortgelijke schepselen naderen, die door het gras schreden. Zij kwamen snel uit het noorden; ze liepen als wadende reigers wat hun gang betrof, maar niet hun snelheid; want hun benen gingen met hun lange passen vlugger op en neer dan reigervleugels. De ruiters slaakten kreten van verbazing, en sommigen brachten hun handen aan de gevesten van hun zwaarden.

‘Jullie hebben geen wapens nodig,’ zei Gandalf. ‘Dit zijn maar herders. Het zijn geen vijanden; in werkelijkheid schenken ze helemaal geen aandacht aan ons.’

En dat bleek zo te zijn, want terwijl hij sprak schreden de lange schepselen zonder een blik op de ruiters te werpen het woud in en verdwenen.

‘Herders!’ zei Théoden. ‘Waar zijn hun kudden? Wat zijn het, Gandalf? Want het is duidelijk dat ze voor jou in ieder geval niet vreemd zijn.’

‘Het zijn de herders van de bomen,’ antwoordde Gandalf. ‘Is het zo lang geleden sinds u bij de haard naar verhalen hebt geluisterd? Er zijn kinderen in uw land die uit de verwarde draden van het verhaal het antwoord op uw vraag zouden kunnen opmaken. U hebt enten gezien, o koning. Enten uit het bos van Fangorn, dat in uw taal het Entwoud heet. Dacht u dat die naam slechts in ijdele fantasie is gegeven? Nee, Théoden, het is anders; voor hen bent u slechts een vluchtig verhaal; alle jaren van Eorl de Jonge tot Théoden de Oude tellen nauwelijks voor hen; en alle daden van uw huis zijn voor hen slechts een kleinigheid.’

De koning zweeg. ‘Enten!’ zei hij ten slotte. ‘Uit de schaduw van de overlevering begin ik iets te begrijpen van het wonder van de bomen, denk ik. Het zijn vreemde tijden tegenwoordig. Lang hebben wij onze dieren en velden verzorgd, onze huizen gebouwd, onze werktuigen gemaakt, of zijn uitgereden om in de oorlogen van Minas Tirith te helpen. En dat noemden wij het leven van de mensen, de manier waarop het in de wereld toegaat. Wij bekommerden ons weinig om wat buiten de grenzen van ons land lag. Wij hebben liederen die van deze dingen verhalen, maar wij vergeten ze en leren ze alleen maar aan kinderen, als een achteloze gewoonte. En nu zijn de liederen uit vreemde plaatsen tot ons gekomen, en leven zichtbaar onder de zon.’

‘U zou blij moeten zijn, koning Théoden,’ zei Gandalf. ‘Want niet alleen is het onaanzienlijke leven van mensen nu in gevaar, maar ook het leven van de dingen die u als het onderwerp van legenden hebt beschouwd. U bent niet zonder bondgenoten, ook al kent u ze niet.’

‘Maar ik zou ook bedroefd moeten zijn,’ zei Théoden. ‘Want hoe het getij van de oorlog ook zal verlopen, zou het niet zo kunnen eindigen dat veel dat schoon en wonderlijk was voor altijd uit Midden-aarde zal verdwijnen?’

‘Dat zou kunnen,’ zei Gandalf. ‘Het kwaad van Sauron kan niet geheel en al ongedaan worden gemaakt, alsof het er niet was geweest. Maar tot zo’n tijd zijn wij gedoemd. Laat ons nu de reis vervolgen die wij zijn begonnen!’

Daarop verliet het gezelschap de Kom en het woud en nam de weg naar de Voorden. Legolas volgde met tegenzin. De zon was ondergegaan; zij was al achter de rand van de wereld verdwenen, maar toen ze uit de schaduw van de heuvels kwamen en naar het westen, waar de Kloof van Rohan was keken, was de hemel nog rood, en licht als van een brand scheen onder de overdrijvende wolken. Donker daartegen cirkelden en vlogen vele zwartgevleugelde vogels. Sommige vlogen met naargeestige kreten boven hun hoofden voorbij, naar hun nesten tussen de rotsen terugkerend.

‘De aasgieren zijn druk bezig geweest op het slagveld,’ zei Éomer. Zij reden nu met een kalm gangetje en de duisternis daalde over de vlakte om hen heen. De maan kwam langzaam op en had haar volle wasdom bijna bereikt, en in haar koude zilveren licht s tegen de golvende graslanden omhoog en daalden als een wijde grijze zee. Zij hadden ongeveer vier uur van de splitsing van de wegen gereden toen zij de Voorden begonnen te naderen. Lange hellingen liepen snel omlaag tot waar de rivier breed in een rotsachtige bedding tussen hoge grazige terrassen liep. Op de wind hoorden ze het gehuil van wolven. Hun harten waren bezwaard toen zij zich de vele mannen herinnerden die op deze plaats in de slag waren gevallen.

De weg dook tussen hoge glooiingen van gras, doorsneed de terrassen naar de rand van de rivier, en liep op de andere oever weer omhoog. In de stroom lagen drie rijen platte stenen en daartussen voorden voor de paarden die van beide oevers naar een kaal eilandje in het midden liepen. De ruiters keken neer op de oversteekplaatsen en er was iets vreemds mee, want de Voorden waren altijd vervuld geweest van het ruisen en klotsen van water tegen stenen; maar nu waren zij stil. De beddingen van de stroom stonden bijna droog: een woestenij van kiezel en grijs zand.

‘Dit is een trieste plek geworden,’ zei Éomer. ‘Welke ziekte heeft de rivier overvallen? Saruman heeft vele mooie dingen vernietigd; heeft hij ook de bronnen van de Isen verzwolgen?’

‘Het lijkt erop,’ zei Gandalf.

‘Helaas,’ zei Théoden. ‘Moeten wij deze weg gaan, waar de aasgieren zoveel voortreffelijke Ruiters van de Mark verslinden?’

‘Dit is onze weg,’ zei Gandalf. ‘Triest is de dood van uw mannen; maar ge zult tenminste zien dat de wolven van de bergen hen niet verslinden. Het is aan hun vrienden, de orks, dat zij zich te goed doen; dat is hun soort vriendschap. Kom!’

Zij reden omlaag naar de rivier, en toen zij er aankwamen hielden de wolven op met huilen en slopen weg. Vrees overviel hen toen zij Gandalf in het maanlicht zagen en diens paard Schaduwvacht als zilver zagen schitteren. De ruiters staken over naar het eilandje en glinsterende ogen sloegen hen uit de schaduwen van de oevers gade. ‘Kijk,’ zei Gandalf. ‘Vrienden hebben hier gewerkt.’

En zij zagen dat in het midden van het eilandje een grafheuvel was opgeworpen, omringd met stenen en omgeven met vele speren. ‘Hier rusten alle mensen van de Mark die bij deze plek zijn gevallen,’ zei Gandalf.

‘Laat hen hier rusten,’ zei Éomer. ‘En wanneer hun speren zijn verrot en verroest, moge dan hun grafheuvel nog lang staan en de Voorden van de Isen bewaken!’

‘Is dat ook uw werk, Gandalf, mijn vriend?’ vroeg Théoden. ‘U hebt veel tot stand gebracht in een avond en een nacht.’

‘Met behulp van Schaduwvacht – en anderen,’ zei Gandalf. ‘Ik heb ver en snel gereden. Maar hier naast de grafheuvel zal ik u dit tot troost zeggen: velen zijn in de slagen van de Voorden gevallen, maar minder dan wordt beweerd. Er zijn er meer verstrooid dan gedood; ik heb allen die ik kon vinden verzameld. Sommigen heb ik met Grimbold van de Westfold naar Erkenbrand gestuurd. Anderen heb ik dit graf laten maken. Zij zijn nu uw maarschalk Elfhelm gevolgd. Ik heb hem met vele Ruiters naar Edoras gestuurd. Ik wist dat Saruman zijn volledige macht tegen u had ingezet, en zijn dienaren hebben alle andere zaken laten rusten om naar de Helmsdiepte te gaan: de landen leken vrij van vijanden. Toch vreesde ik dat wolfruiters en plunderaars niettemin naar Meduseld zouden kunnen gaan terwijl het niet verdedigd werd. Maar nu denk ik dat u niet bang hoeft te zijn; u zult uw huis weervinden om uw terugkeer te vieren.’

‘En ik zal blij zijn het weer te zien,’ zei Théoden, ‘hoewel ik er niet aan twijfel dat mijn verblijf er kort zal zijn.’

Hierop nam het gezelschap afscheid van het eiland en de grafheuvel, stak de rivier over en beklom de andere oever. Toen reden zij verder, blij om de trieste Voorden te hebben verlaten. Toen ze verdergingen barstte het gehuil van de wolven opnieuw los.

Er was een oude hoofdweg die van Isengard naar de oversteekplaatsen liep. Deze liep een eind langs de rivier, naar het oosten en vervolgens naar het noorden, maar ten slotte keerde hij zich ervan af en liep rechtstreeks naar de poorten van Isengard; deze lagen onder de bergkant in het westen van de vallei, ongeveer zestien mijl van het begin. Deze weg volgden zij, hoewel zij er niet op reden, want de grond ernaast was stevig en vlak, en met kort veerkrachtig gras begroeid. Zij reden nu sneller, en tegen middernacht lagen de Voorden bijna vijftien mijl achter hen. Toen hielden zij halt, hun nachtelijke reis beëindigend, want de koning was moe. Zij hadden de voet van de Nevelbergen bereikt en de lange uitlopers van de Nan Curunír strekten zich naar hen uit. Donker lag het dal voor hen, want de maan stond in het westen en het licht ervan ging schuil achter de heuvels. Maar uit de diepe schaduw van het dal rees een grote spiraal van rook en damp op; terwijl hij verder steeg, ving zij de stralen van de ondergaande maan op en verspreidde zich in glinsterende golven, zwart en zilver, over de met sterren bezaaide hemel.

‘Wat vind je daarvan, Gandalf?’ vroeg Aragorn. ‘Je zou zeggen dat het hele Tovenaarsdal in brand stond.’

‘Er hangt tegenwoordig altijd rook boven die vallei,’ zei Éomer. ‘Maar zo heb ik het nooit eerder gezien. Dit lijkt meer op damp dan op rook. Saruman zint op een duivelsstreek om ons mee te begroeten. Misschien kookt hij alle wateren van de Isen, en is dat de reden waarom de rivier droogvalt.’

‘Misschien,’ zei Gandalf. ‘Morgen zullen we weten wat hij uitvoert. Laat ons nu een tijdje rusten, als wij kunnen.’

Zij overnachtten naast de bedding van de rivier de Isen; deze was nog altijd stil en ledig. Sommigen van hen sliepen wat. Maar laat in de nacht riepen de wachters, en iedereen werd wakker. De maan was verdwenen. Sterren schenen aan de hemel, maar over de grond kroop een duisternis zwarter dan de nacht. Aan beide kanten van de rivier kwam deze naar hen toe rollen, in noordelijke richting gaand.

‘Blijf waar je bent,’ zei Gandalf. ‘Trek geen wapenen. Wacht! Het zal langs jullie heen gaan.’

Mist trok zich rondom hen samen. Boven hun hoofden twinkelden nog flauw een paar sterren, maar aan beide kanten verrezen muren van ondoordringbare duisternis; zij bevonden zich op een nauw pad tussen bewegende torens van schaduw. Zij hoorden stemmen, gefluister en gekerm en een eindeloos ruisende zucht; de aarde schudde onder hun voeten. Het scheen hun toe dat zij daar lange tijd zaten en bang waren; maar ten slotte gingen de duisternis en het geluid voorbij, en verdwenen tussen de uitlopers van de bergen. Ver weg in het zuiden op de Hoornburg hoorde men midden in de nacht een groot geluid, als een wind in het dal, en de grond trilde; iedereen was bang en niemand durfde naar buiten te gaan. Maar in de ochtend gingen zij naar buiten en waren verbaasd, want de gesneuvelde orks waren verdwenen en de bomen ook. Helemaal beneden in het dal van de Diepte was het gras geknakt en bruin getrapt, alsof reusachtige herders daar grote kudden vee hadden laten grazen; maar een mijl voorbij de Dijk was een grote kuil in de aarde gegraven en daarboven waren stenen opgehoopt tot een heuvel. De mensen geloofden dat de orks die zij hadden gedood daar begraven waren, maar of zij die in het bos waren gevlucht daar ook lagen wist niemand, want geen mens zette ooit een voet op die heuvel. De Dodenheuvel werd hij naderhand genoemd, en er wilde geen gras op groeien. Maar de vreemde bomen zag men nooit weer in de Dieptekom terug; zij waren bij nacht teruggekeerd en waren ver weggegaan naar de donkere dalen van Fangorn. Op die manier wreekten zij zich op de orks.

De koning en zijn metgezellen sliepen die nacht niet meer, maar zagen of hoorden verder niets vreemds, behalve één ding: de stem van de rivier naast hen ontwaakte plotseling. Er klonk geruis van water dat tussen de stenen snelde; en toen het voorbij was, stroomde en borrelde de Isen weer in haar bedding zoals zij altijd had gedaan.

In de ochtend maakten zij zich gereed om te vertrekken. De dag brak grijs en bleek aan, en zij zagen de zonsopgang niet. Er hing een dichte mist in de lucht, en een vunzige lucht lag over het land rondom hen. Zij gingen langzaam en reden nu op de hoofdweg. Hij was breed en hard en goed onderhouden. Vaag konden zij door de nevels de lange arm van de bergen aan hun linkerzijde zien verrijzen. Zij waren de Nan Curunír, het Tovenaarsdal, in gegaan. Dat was een beschutte vallei, die alleen naar het zuiden openlag. Eens was zij mooi en groen geweest en de Isen stroomde erdoor, diep en krachtig al voor zij de vlakte bereikte, want zij werd door vele bronnen en kleinere stroompjes tussen de door regen bevloeide heuvels gevoed, en overal eromheen had aangenaam, vruchtbaar land gelegen.

Maar nu was dat anders. Onder aan de muren van Isengard lagen nog altijd velden die door de slaven van Saruman werden bebouwd, maar het grootste deel van de vallei was een wildernis van onkruid en doornen geworden. Braamstruiken slierden over de grond, of slingerden zich over bosjes en hellingen en vormden ruwe grotten waarin kleine dieren huisden. Er groeiden daar geen bomen, maar te midden van het weelderige gras waren nog de geblakerde en door bijlen stukgehakte stompen van oude bosjes te zien. Het was een triest land, stil op het steenachtige geluid van snelle wateren na. Rook en stoom dreven in sombere wolken en bleven in de holten hangen. De ruiters spraken niet. Velen twijfelden in hun hart en vroegen zich af tot welk naargeestig einde hun reis zou leiden.

Nadat zij enige mijlen hadden gereden, werd de hoofdweg een brede straat, geplaveid met grote platte stenen, vierkant en kunstig gelegd; geen grassprietje viel er tussen ook maar één voeg te bekennen. Diepe goten, gevuld met sijpelend water, liepen aan weerskanten. Plotseling rees een hoge zuil voor hen op. Deze was zwart en erbovenop stond een grote steen, bewerkt en beschilderd naar de gelijkenis van een lange witte hand. Zijn vinger wees naar het noorden. Zij wisten dat de poorten van Isengard nu niet ver weg meer konden zijn, en hun harten waren bezwaard, maar hun ogen konden de mist niet doorboren.

Onder de uitloper van de berg in het Tovenaarsdal had talloze jaren de oude plaats gelegen die de mensen Isengard noemden. Deze was gedeeltelijk gevormd door de bergen, maar de mensen van Westernisse hadden er vroeger machtige werken gewrocht; en Saruman had er lang gewoond en niet stilgezeten.

Zo zag het eruit toen Saruman op de top van zijn macht was, door velen als de leider van de tovenaars beschouwd. Een grote stenen ringmuur, als een hoge rotswand, stak een eind van de beschermende berghelling uit waar hij vandaan liep en weer naar terugkeerde. Er was slechts één ingang in gemaakt: een grote boog, uitgehakt in de zuidelijke muur. Hier was door de zwarte rots een lange tunnel gehouwen, aan beide zijden afgesloten met machtige deuren van ijzer. Zij waren zo gemaakt en in hun enorme hengsels opgehangen – posten van staal die in de levende rots waren gedreven – dat ze, wanneer ze ontgrendeld waren, met een lichte armbeweging geluidloos konden worden geopend. Iemand die er naar binnen ging en ten slotte uit de galmende tunnel kwam, zag een vlakte, een grote cirkel, enigszins uitgehold, als een enorme ondiepe kom: een mijl van rand tot rand. Eens was hij groen geweest en vol lanen en bosjes vruchtbomen, bevloeid door riviertjes die van de bergen naar een meer stroomden. Maar in de latere dagen van Saruman groeide er niets groens meer. De wegen waren geplaveid met plavuizen, donker en hard; en naast hun bermen stonden lange rijen pilaren in plaats van bomen, sommige van marmer, sommige van koper en van ijzer, door zware ketens met elkaar verbonden.

Er waren vele huizen, kamers, zalen en gangen, gegraven en naar binnen uitgehakt in de wanden, zodat talloze vensters en deuren op de open cirkel uitkeken. Duizenden konden daar wonen, arbeiders, bedienden, slaven en krijgers met grote wapenvoorraden; wolven werden gevoed en gehuisd in diepe kelders daaronder. In de vlakte waren ook gaten en gangen geboord. Schachten waren diep in de grond gedreven; de boveneinden waren met lage heuveltjes en stenen koepels bedekt, zodat de Kring van Isengard er in het maanlicht als een kerkhof van onrustige doden uitzag. Want de grond trilde. De schachten liepen langs vele hellingen en wenteltrappen naar grotten ver beneden; daar had Saruman schatten, opslagplaatsen, arsenalen, smederijen en grote ovens. IJzeren wielen wentelden er eindeloos rond, en hamers klonken er. ’s Nachts stegen rookpluimen uit de luchtopeningen op, vanonderen rood, blauw of giftig groen verlicht.

Alle wegen liepen tussen hun kettingen naar het centrum. Daar stond een wonderlijk gevormde toren. Deze was gemaakt door bouwmeesters van weleer, die de Kring van Isengard vlak hadden gemaakt, maar toch scheen het iets dat niet door mensenhanden was gemaakt, maar uit de beenderen van de aarde was gescheurd in de oude foltering van de heuvels. Het was een piek en een eiland van rots, zwart en hard glanzend: vier machtige pijlers van veelkantige steen waren tot één gesmeed, maar bij de top weken ze vaneen als gapende hoorns, hun pinakels scherp als de punten van speren, en randen vlijmend als messen. Daartussenin was een nauwe ruimte en daar, op een vloer van gepolijste steen, beschreven met vreemde tekens, kan men vijfhonderd voet boven de vlakte staan. Dit was Orthanc, de citadel van Saruman, waarvan de naam (bij toeval of met opzet) een dubbele betekenis had, want in de elfentaal betekent orthanc Klauwberg, maar in de oude taal van de Mark betekende het Geslepen Geest.

Isengard was een sterke wonderbaarlijke plaats, en lang was het mooi geweest. Eens hadden er grote heren gewoond, de beheerders van Gondor in het Westen, en wijze mannen die de sterren observeerden. Maar Saruman had het langzaam voor zijn eigen wisselende doeleinden omgevormd en verbeterd, naar hij meende. Ten onrechte – want heel zijn kunst en subtiele listen, waarvoor hij zijn vroegere wijsheid verzaakte, en waarvan hij graag aannam dat hij ze zelf bedacht had, kwamen uit Mordor, zodat wat hij maakte niets was, alleen maar een onbeduidende kopie, een speelgoedkasteel of een slaafse navolging van dat enorme fort, arsenaal, gevangenis, machtige oven, Barad-dûr, de Donkere Toren, die geen mededinger tolereerde en om vleierij lachte, zijn tijd afwachtend, veilig in zijn trots en zijn onmetelijke kracht.

Dit was, zo luidde het, de veste van Saruman, want sinds mensenheugenis waren de mensen van Rohan zijn poorten niet doorgegaan, op een paar na misschien, zoals Slangtong, die in het geheim kwamen en niemand vertelden wat ze zagen.

Nu reed Gandalf naar de grote zuil van de Hand en ging er voorlangs, en toen hij dat deed zagen de Ruiters tot hun verbazing dat de Hand niet langer wit bleek te zijn. Hij was bevlekt als door opgedroogd bloed, en toen ze nog scherper keken zagen ze dat de nagels rood waren. Onversaagd reed Gandalf verder in de mist en zij volgden hem met tegenzin. Alsof er een plotselinge wolkbreuk was geweest, stonden nu overal rondom hen grote plassen water naast de weg, die de kuilen vulden, en geulen slingerden zich tussen de stenen.

Ten slotte bleef Gandalf staan en wenkte hen; en zij kwamen en zagen dat de mist voor hen was opgetrokken en er een bleke zon scheen. Het middaguur was voorbij. Zij waren bij de deuren van Isengard aangekomen.

Maar de poorten lagen in verwrongen stukken op de grond. En overal eromheen lagen steenbrokken, ontelbare puntige splinters, her en der verspreid of op bouwvallige hopen gestapeld. De grote boog stond nog overeind, maar zij gaf nu toegang tot een dakloze afgrond: de tunnel was blootgelegd en in de rotsachtige wanden aan weerskanten liepen grote scheuren en barsten; hun torens waren tot stof vervallen. Als de Grote Zee vertoornd was opgerezen en deze heuvels met storm had overvallen, had de verwoesting niet groter kunnen zijn.

De kring daarachter was gevuld met stomend water; een borrelende kuip waarin resten van balken en palen, kisten en manden en gebroken werktuigen dreven en deinden. Verwrongen en scheve pilaren staken met hun versplinterde stompen boven de vloed uit, maar alle wegen waren ondergelopen. Ver weg, scheen het, half verhuld in kronkelende wolken, doemde de eilandrots op. Nog donker en hoog, ongebroken door de storm, stond de toren van Orthanc nog. Fletse wateren klotsten om zijn voet.

De koning en zijn gezelschap zaten zwijgend op hun paarden, verwonderd, en zagen dat de macht van Saruman omver was geworpen; maar hoe wisten zij niet. En nu richtten zij hun ogen op de boog en de verwoeste poorten. Daarnaast zagen zij een grote puinhoop; en plotseling zagen zij twee kleine figuurtjes die er op hun gemak lagen uitgestrekt, in het grijs gekleed, nauwelijks van de stenen te onderscheiden. Naast hen stonden flessen, nappen en borden, alsof ze zojuist stevig hadden gegeten en nu van hun inspanning uitrustten. Een scheen te slapen; de ander, die met gekruiste benen en armen onder het hoofd lag, leunde achterover tegen een gebroken rots en blies lange slierten en kleine kringetjes dunne blauwe rook uit.

Een ogenblik staarden Théoden en Éomer en al zijn manschappen hen verbaasd aan. Te midden van de verwoesting van Isengard vonden zij dit wel een heel vreemd gezicht. Maar voor de koning kon spreken, kreeg de kleine rook blazende figuur hen plotseling in de gaten, zoals zij daar zwijgend op de grens van de mist stonden. Hij sprong overeind. Het was een jongeman, of dat leek hij althans, hoewel nauwelijks half zo lang als een mens; zijn hoofd met bruin krullend haar was onbedekt, maar hij was gekleed in een door het reizen bevuilde mantel van dezelfde kleur en snit als de metgezellen van Gandalf hadden gedragen toen zij naar Edoras reden. Hij maakte een heel diepe buiging, waarbij hij zijn hand op zijn borst legde. Toen, want blijkbaar herkende hij de tovenaar en zijn vrienden niet, wendde hij zich tot Éomer en de koning.

‘Welkom, mijne heren, in Isengard!’ zei hij. ‘Wij zijn de poortwachters. Meriadoc, zoon van Saradoc, is mijn naam; en mijn metgezel, die helaas door vermoeidheid is overmand’ – hierop gaf hij de ander een por met zijn voet – ‘is Peregrijn, zoon van Paladijn, van het huis Toek. Ver in het noorden horen wij thuis. Heer Saruman is binnen, maar op het ogenblik heeft hij zich met ene Slangtong teruggetrokken, anders zou hij ongetwijfeld hier zijn geweest om zulke eerbiedwaardige gasten te begroeten.’

‘Ongetwijfeld!’ riep Gandalf lachend uit. ‘En was het Saruman die je heeft bevolen om zijn gehavende deuren te bewaken en naar de komst van gasten uit te kijken, wanneer je gelegenheid had om je bord en fles even te laten rusten?’

‘Nee, beste heer, de zaak is zijn aandacht ontsnapt,’ antwoordde Merijn ernstig. ‘Hij heeft het te druk gehad. Wij hebben onze orders van Boombaard ontvangen, die het bestuur van Isengard heeft overgenomen. Hij heeft mij gelast de Heer van Rohan met passende woorden welkom te heten. Ik heb mijn best gedaan.’

‘En je metgezellen? En Legolas en mij?’ riep Gimli uit, die zich niet langer kon inhouden. ‘Jullie schavuiten, jullie wolharige en wolvoetige spijbelaars! Jullie hebben ons mooi laten jagen! Zeshonderd mijl door moerassen en bossen, strijd en dood, om jullie te redden! En hier zitten jullie je vol te vreten en niets te doen – en te roken! Roken! Hoe zijn jullie aan het kruid gekomen, schurken? Wel allemachtig! Ik word zo heen en weer geslingerd tussen woede en vreugde, dat het een wonder mag heten dat ik niet barst!’

‘Je haalt me de woorden uit de mond, Gimli,’ zei Legolas lachend. ‘Hoewel ik liever zou willen weten hoe jullie aan die wijn zijn gekomen.’

‘Er is één ding dat jullie niet bij je achtervolging hebben gevonden, en dat is wat meer verstand,’ zei Pepijn, terwijl hij een oog opende. ‘Jullie treffen ons hier aan gezeten op een veld van overwinning te midden van de oorlogsbuit, en jullie vragen je af hoe wij aan een beetje welverdiende luxe zijn gekomen!’

‘Welverdiend?’ vroeg Gimli. ‘Dat kan ik niet geloven!’

De Ruiters lachten. ‘Er is geen twijfel aan dat wij de ontmoeting van goede vrienden meemaken,’ zei Théoden. ‘Dus dit zijn de verloren schapen van je gezelschap, Gandalf? De tijden zijn voorbestemd vol wonderen te zijn. Ik heb er al een hoop meegemaakt sinds ik mijn huis verliet; en nu staan daar weer legendarische lieden voor mijn ogen. Zijn dit geen halflingen, door sommigen Holbytlan genoemd?’

‘Hobbits alstublieft, heer,’ zei Pepijn.

‘Hobbits?’ vroeg Théoden. ‘Jullie taal is vreemd veranderd; maar de naam klinkt niet ongepast. Hobbits! Geen enkel verslag dat ik heb gehoord doet de waarheid recht.’

Merijn boog en Pepijn stond op en boog eveneens. ‘U bent genadig, heer; ik hoop tenminste dat ik uw woorden zo mag opvatten,’ zei hij. ‘En hier is nog een wonder! Ik heb door vele landen gezworven sinds ik mijn huis en haard heb verlaten, maar tot nu toe heb ik nog nooit lieden aangetroffen die een verhaal over hobbits hadden gehoord.’

‘Mijn volk is lang geleden uit het Noorden gekomen,’ zei Théoden. ‘Maar ik zal je niet bedriegen: wij kennen geen verhalen over hobbits. Het enige dat onder ons wordt verteld is dat ver weg, over vele heuvels en rivieren, het halflingenvolk woont dat in holen in duinen huist. Maar er bestaan geen legenden over hun daden, want men zegt dat ze weinig doen, en de aanblik van mensen vermijden, en in staat zijn om in een oogwenk te verdwijnen; en dat zij hun stemmen zo kunnen veranderen, dat het op het piepen van vogels lijkt. Maar het schijnt dat daar meer over te zeggen valt.’

‘Inderdaad, heer,’ zei Merijn.

‘In ieder geval,’ zei Théoden, ‘had ik niet gehoord dat zij rook uit hun mond blazen.’

‘Dat is niet verbazingwekkend,’ antwoordde Merijn, ‘want het is een kunst die wij slechts enige generaties geleden zijn gaan beoefenen. Het was Tobold Hoornblazer, uit Langebroek in het Zuiderkwartier, die als eerste het echte pijpkruid in zijn tuinen verbouwde, omtrent het jaar 1070 van onze jaartelling. Hoe de oude Toby aan de plant gekomen is...’

‘U kent het gevaar niet waarin u verkeert, Théoden,’ zei Gandalf, hem in de rede vallend. ‘Deze hobbits zien er geen been in om op de rand van een ruïne te zitten en de genoegens van de tafel of de kleine gebeurtenissen van hun vaders, grootvaders, overgrootvaders en verre neven in de negende graad te bespreken, als je ze met overmatig geduld aanmoedigt. Een andere keer zal geschikter zijn voor de geschiedenis van het roken. Waar is Boombaard, Merijn?’

‘Aan de noordkant, geloof ik. Hij is weggegaan om te drinken – schoon water. De meesten van de andere enten zijn bij hem, nog druk aan hun werk – daarginds.’ Merijn wuifde met zijn hand naar het stomende meer; en toen zij keken hoorden ze in de verte gerommel en geratel alsof er een steenlawine van de berghelling afviel. Ver weg klonk een hoem-hom als van hoorns die triomfantelijk schetterden.

‘En is Orthanc dan onbewaakt achtergelaten?’ vroeg Gandalf.

‘Daar is het water,’ zei Merijn. ‘Maar Vlugstraal en enkele anderen bewaken het. Niet al die palen en zuilen in de vlakte zijn door Saruman geplant. Vlugstraal is, geloof ik, bij de rots, bij de voet van de trap.’

‘Ja, daar staat een lange grijze ent,’ zei Legolas, ‘maar zijn armen hangen langs zijn lichaam en hij staat stokstijf als een deurboom.’

‘Het is al middag geweest,’ zei Gandalf, ‘en wij hebben in ieder geval sinds vanmorgen vroeg niets gegeten. Toch wil ik Boombaard zo gauw mogelijk spreken. Heeft hij geen boodschap voor me achtergelaten, of hebben bord en fles je die doen vergeten?’

‘Hij heeft een boodschap achtergelaten,’ zei Merijn, ‘en ik was er bijna aan toe, maar ik werd door vele andere vragen opgehouden. Ik moest zeggen dat, als de Heer van de Mark en Gandalf naar de noordelijke muur willen rijden, zij Boombaard daar zullen aantreffen, en dat hij hen zal verwelkomen. Ik kan er wel aan toevoegen dat zij daar ook voortreffelijk eten zullen vinden; het werd ontdekt en uitgekozen door uw onderdanige dienaren.’ Hij maakte een buiging.

Gandalf lachte. ‘Dat klinkt beter,’ zei hij. ‘Welnu, Théoden, wilt u met me meerijden om Boombaard op te zoeken? Wij moeten omrijden, maar het is niet ver. Wanneer u Boombaard ziet, zult u veel te weten komen, want Boombaard is Fangorn, en de oudste en het hoofd van de enten, en wanneer u met hem spreekt, zult u de stem van de oudste van alle levende wezens horen.’

‘Ik zal met je meegaan,’ zei Théoden. ‘Vaarwel, hobbits. Mogen wij elkaar weer bij mij thuis ontmoeten! Daar zullen jullie naast mij zitten en mij alles vertellen wat jullie hart begeert: de daden van jullie voorouders, voorzover je je die kunt herinneren; en wij zullen ook over Tobold de Oude en zijn kruidkunde spreken. Vaarwel!’ De hobbits maakten een diepe buiging. ‘Dus dat is de koning van Rohan,’ zei Pepijn zacht. ‘Een fidele oude baas. Heel beleefd.’

IX. Wrakhout

Gandalf en het gezelschap van de koning reden weg en sloegen naar het oosten af om langs de ingestorte muren van Isengard te rijden. Maar Aragorn, Gimli en Legolas bleven achter. Zij lieten Arod en Hasufel loslopen om naar gras te zoeken en gingen zelf naast de hobbits zitten.

‘Hè, hè! De achtervolging is voorbij en eindelijk ontmoeten wij elkaar weer op een plaats waarvan geen van ons ooit had gedacht dat hij daar nog eens zou komen,’ zei Aragorn.

‘En nu de groten gewichtige zaken zijn gaan bespreken,’ zei Legolas, ‘kunnen de jagers misschien de antwoorden op hun eigen kleine raadsels te weten komen. Wij zijn jullie tot aan het bos gevolgd, maar er zijn nog veel dingen waarover ik de waarheid zou willen weten.’

‘En er is ook een hoop dat wij van jullie willen weten,’ zei Merijn. ‘We zijn een aantal dingen door Boombaard, de oude ent, te weten gekomen, maar dat is bij lange na niet genoeg.’

‘Alles op z’n tijd,’ zei Legolas. ‘Wij waren de jagers, en jullie moeten in de eerste plaats maar eens verslag van jullie wederwaardigheden uitbrengen.’

‘Of in de tweede plaats,’ zei Gimli. ‘Het zou beter gaan na een maaltijd. Ik heb pijn in mijn hoofd; en het middaguur is al voorbij. Jullie, spijbelaars, mochten ’t weleens goedmaken door ons wat van de buit te geven waar je het over had. Eten en drinken zouden iets van jullie schuld aan mij vereffenen.’

‘Dan zul je het krijgen,’ zei Pepijn. ‘Wil je het hier hebben of onder gerieflijker omstandigheden in wat er over is van Sarumans wachthuis – daarginds onder de boog? Wij moesten hierbuiten picknicken om een oog op de weg te houden.’

‘Nog minder dan een oog,’ zei Gimli. ‘Maar ik weiger om een orkhuis binnen te gaan, of vlees van orks of ook maar iets dat zij hebben verscheurd aan te raken.’

‘Wij zouden je niet vragen dat te doen,’ zei Merijn. ‘We hebben voor de rest van ons leven onze buik vol van orks. Maar er zijn veel andere lieden hier in Isengard geweest. Saruman was wel zo verstandig om zijn orks niet te vertrouwen. Hij had mensen om zijn poorten te bewaken: enkelen van zijn trouwste dienaren, veronderstel ik. In elk geval werden zij bevoordeeld en kregen goede proviand.’

‘En pijpkruid?’ vroeg Gimli.

‘Nee, dat denk ik niet,’ zei Merijn lachend. ‘Maar dat is een ander verhaal, dat tot na het noenmaal kan wachten.’

De hobbits gingen voor; zij liepen onder de boog door en kwamen bij een brede deur aan de linkerkant, boven aan een trap. Deze kwam rechtstreeks op een groot vertrek uit, met kleinere deuren aan het andere eind, en een schoorsteen en schouw aan één kant. Het vertrek was uit de rots gehouwen en moest eens donker zijn geweest, want de ramen ervan kwamen slechts op een tunnel uit. Maar nu kwam er licht naar binnen door het vernielde dak. In de grote haard brandde een vuur.

‘Ik heb een vuurtje aangelegd,’ zei Pepijn. ‘Dat heeft ons in de mist opgevrolijkt. Er waren een paar takkenbossen in de buurt, maar het grootste deel van het hout dat we konden vinden was nat. Maar de schoorsteen trekt geweldig; hij schijnt helemaal door de rots naar boven te lopen en gelukkig is hij niet verstopt geraakt. Een vuur is handig. Ik zal wat brood voor jullie roosteren. Ik vrees dat het brood drie of vier dagen oud is.’

Aragorn en zijn metgezellen gingen aan het ene einde van een lange tafel zitten en de hobbits verdwenen door een van de deuren in het vertrek.

‘De provisiekamer is daar, en gelukkig veilig voor overstromingen,’ zei Pepijn, toen ze terugkwamen, beladen met borden, kommen, bekers, messen en verschillende soorten voedsel.

‘En je hoeft je neus niet op te trekken voor de mondvoorraad, meester Gimli,’ zei Merijn. ‘Dit is geen orkvoer, maar menseneten, zoals Boombaard het noemt. Wil je wijn of bier hebben? Er is daarbinnen een vat – lang niet gek. En dit is eersteklas gezouten varkensvlees. Of ik kan een paar plakken spek voor je snijden en die bakken, als je wilt. Het spijt me dat er geen verse groente is: de bezorging heeft de afgelopen dagen nogal wat te wensen overgelaten. Ik kan je daarna niets anders aanbieden dan boter en honing voor op het brood. Ben je tevreden?’

‘Ja, werkelijk,’ zei Gimli. ‘De schuld is aanzienlijk verminderd.’

Het drietal was weldra druk aan het eten en de twee hobbits vonden het geen enkel probleem om nog eens mee te doen. ‘Wij moeten onze gasten gezelschap houden,’ zeiden ze.

‘Jullie zijn vandaag wel bijzonder beleefd,’ zei Legolas lachend. ‘Maar misschien zouden jullie nu mekaar weer gezelschap hebben gehouden als wij niet waren aangekomen.’

‘Misschien wel, en waarom niet?’ vroeg Pepijn. ‘We hebben weinig te eten gehad bij de orks, en daarvoor was het ook al geen vetpot. Het schijnt lang geleden sinds we naar hartelust konden eten.’

‘Het schijnt jullie helemaal geen kwaad te hebben gedaan,’ zei Aragorn. ‘Jullie zien er werkelijk als toonbeelden van gezondheid uit.’

‘Ja, echt waar,’ zei Gimli, terwijl hij hen boven zijn beker van top tot teen bekeek. ‘Lieve help, jullie haar is twee keer zo dik en krullend als toen wij afscheid namen; en ik zou erop kunnen zweren dat jullie beiden een beetje zijn gegroeid, als dat mogelijk is voor hobbits van jullie leeftijd. Die Boombaard heeft jullie in ieder geval niet laten verhongeren.’

‘Dat heeft hij ook niet,’ zei Merijn. ‘Maar enten drinken alleen maar, en drinken is niet genoeg om je tevreden te voelen. Al zijn Boombaards dranken voedzaam, je voelt toch behoefte aan iets hartigers. En zelfs iets anders dan lembas is helemaal niet gek voor de verandering.’

‘Zo, dus jullie hebben van de wateren van de enten gedronken,’ zei Legolas. ‘Ha, dan ziet het ernaar uit dat Gimli’s ogen hem niet bedriegen. Vreemde liederen zijn er gezongen over de dranken van Fangorn.’

‘Er zijn vele vreemde verhalen over dat land verteld,’ zei Aragorn. ‘Ik ben er nooit geweest. Kom, vertel er eens meer van, en over de enten.’

‘Enten,’ zei Pepijn. ‘Enten zijn – nou, eh, enten zijn in ieder geval helemaal anders. Neem hun ogen bijvoorbeeld, hun ogen zijn heel vreemd.’ Hij zocht aarzelend naar een paar woorden, die op stilte uitliepen. ‘Nou, goed,’ vervolgde hij, ‘jullie hebben er al een paar in de verte gezien – in ieder geval hebben ze jullie gezien en bericht dat jullie onderweg waren – en jullie zullen nog veel anderen zien, verwacht ik, voordat jullie hiervandaan gaan. Jullie moeten zelf maar zien wat je van ze vindt.’

‘Nou, nou,’ zei Gimli. ‘We beginnen het verhaal in het midden. Ik zou het in de juiste volgorde willen horen, te beginnen met die vreemde dag toen ons Reisgenootschap uiteenviel.’

‘Dat zul je ook, als er tijd voor is,’ zei Merijn. ‘Maar eerst – als jullie klaar zijn met eten – moeten jullie je pijp stoppen en opsteken. En dan kunnen we een poosje doen alsof we allemaal weer veilig in Breeg of in Rivendel terug zijn.’

Hij haalde een kleine leren tabakszak tevoorschijn, vol met tabak. ‘We hebben er hopen van,’ zei hij, ‘en jullie mogen allemaal net zoveel meenemen als je wilt wanneer wij weggaan. We hebben vanmorgen wat bergingswerk verricht, Pepijn en ik. Er drijven hopen dingen rond. Pepijn heeft twee kleine vaten gevonden, vermoedelijk aangespoeld uit een of andere kelder of opslagplaats. Toen we ze openmaakten, zagen we dat ze gevuld waren met dit spul: het fijnste pijpkruid dat je je maar kunt wensen, en volkomen onbedorven.’

Gimli haalde er wat uit en wreef het fijn in de palm van zijn hand en rook eraan. ‘Het voelt goed aan en het ruikt goed,’ zei hij.

‘Het is ook goed!’ zei Merijn. ‘Waarde Gimli, het is Langebroekblad! Het merk Hoornblazer was in de vaten gebrand, zo duidelijk als het maar kan. Hoe het hier gekomen is weet ik niet. Vermoedelijk voor Sarumans eigen gebruik. Ik heb nooit geweten dat het zo ver van huis werd gestuurd. Maar het komt nu goed van pas.’

‘Dat zou zo zijn,’ zei Gimli, ‘als ik er een pijp voor had. Helaas heb ik de mijne in Moria of al eerder verloren. Zit er geen pijp bij jullie buit?’

‘Nee, het spijt me,’ zei Merijn. ‘We hebben niets gevonden, zelfs hier niet in de kamers van de wachters. Saruman heeft deze lekkernij voor zichzelf bewaard, schijnt het. En ik geloof niet dat het iets zou uithalen om bij Orthanc aan te kloppen om hem om een pijp te vragen! We zullen de pijpen moeten delen, als goede vrienden doen in geval van nood.’

‘Wacht eens even!’ zei Pepijn. Hij stak zijn hand in het binnenste van zijn vest en haalde er een klein zacht zakje aan een koord uit. ‘Ik bewaar een paar schatten op mijn huid die mij even dierbaar zijn als ringen. Hier is er een: mijn oude houten pijp. En hier is er nog een: een ongebruikte. Ik heb er een heel eind mee rondgesjouwd, hoewel ik niet weet waarom. Ik heb nooit echt verwacht onderweg nog eens pijpkruid te zullen aantreffen wanneer mijn eigen voorraad op was. Maar nu komt hij in elk geval goed van pas.’ Hij hield een kleine pijp met een platte kop omhoog en gaf die aan Gimli. ‘Vereffent dat onze schuld?’ vroeg hij.

‘Vereffenen!’ riep Gimli uit. ‘Alleredelste hobbit, ik sta daardoor zwaar bij je in het krijt.’

‘Kom, ik ga weer naar buiten om te zien wat de wind en de hemel doen!’ zei Legolas.

‘Wij gaan met je mee!’ zei Aragorn.

Ze liepen naar buiten en gingen op de steenhoop voor de poort zitten. Ze konden nu ver het dal in kijken; de nevel begon op te trekken en werd door een briesje weggewaaid.

‘Laten we hier een tijdje op ons gemak blijven zitten!’ zei Aragorn. ‘We zullen op de rand van de verwoesting gaan zitten praten, zoals Gandalf zegt, terwijl hij ergens anders druk bezig is. Ik voel mij zo moe als ik me zelden eerder heb gevoeld.’ Hij sloeg zijn grijze mantel om zich heen, zijn hemd van maliën verbergend, en strekte zijn lange benen uit. Toen ging hij achteroverliggen en zijn lippen bliezen een dun sliertje rook uit.

‘Kijk!’ zei Pepijn. ‘Stapper de Doler is teruggekomen!’

‘Hij is nooit weggeweest,’ zei Aragorn. ‘Ik ben Stapper, maar ook Dúnadan, en ik hoor zowel in Gondor als in het Noorden thuis.’

Zij rookten een tijdje in stilte en de zon scheen op hen neer; zij viel schuin het dal in tussen witte wolken hoog in het westen. Legolas lag stil met vaste blik naar zon en hemel te kijken en zachtjes in zichzelf te zingen. Eindelijk ging hij rechtop zitten. ‘Vooruit nu!’ zei hij. ‘De tijd verstrijkt en de mist trekt op, tenminste dat zou-ie, als jullie je niet in rook hulden. Hoe zit het nu met het verhaal?’

‘Nou, mijn verhaal begint ermee dat ik in het donker wakker word en merk dat ik aan handen en voeten gebonden in een orkkamp ben,’ zei Pepijn. ‘Laat eens kijken, wat is het vandaag?’

‘De vijfde maart volgens de Gouwtelling,’ zei Aragorn.

Pepijn rekende iets op zijn vingers uit. ‘Pas negen dagen geleden!’ zei hij. ‘Het lijkt wel een jaar geleden sinds wij gevangen werden genomen. Hoewel de helft ervan een boze droom scheen, schat ik dat er drie verschrikkelijke dagen op gevolgd zijn. Merijn zal me wel verbeteren als ik iets belangrijks vergeet; ik ben niet van plan in bijzonderheden te treden: de zwepen, het vuil en de stank en dergelijke; het is te erg om je te herinneren.’ Hierop begon hij ineens met een relaas over Boromirs laatste gevecht en de orkmars van de Emyn Muil naar het Woud. De anderen knikten als bepaalde punten met hun vermoedens overeenstemden.

‘Hier zijn enkele kostbaarheden die je hebt laten vallen,’ zei Aragorn. ‘Je zult ze wel terug willen hebben.’ Hij gespte zijn riem onder zijn mantel los, en haalde twee messen in scheden tevoorschijn. ‘Allemachtig!’ zei Merijn. ‘Ik had nooit gedacht dat ik die nog eens terug zou zien! Ik heb een paar orks met de mijne bewerkt, maar Uglúk heeft ze van ons afgenomen. Hij was ziedend! Eerst dacht ik dat hij me zou doodsteken, maar hij gooide de dingen weg alsof hij zijn vingers had gebrand.’

‘En hier is ook je broche, Pepijn,’ zei Aragorn. ‘Ik heb haar veilig bewaard, want ze is zeer kostbaar.’

‘Ik weet het,’ zei Pepijn. ‘Het was hard om haar achter te laten, maar wat kon ik anders doen?’

‘Niets anders,’ zei Aragorn. ‘Iemand die in nood geen afstand van een sieraad kan doen is gekluisterd. Je hebt er goed aan gedaan.’

‘Het doorsnijden van de koorden om je handen was een knap staaltje,’ zei Gimli. ‘Je hebt geluk gehad, maar je hebt je kans met beide handen aangegrepen, zou men kunnen zeggen.’

‘En ons voor een lastig raadsel gesteld,’ zei Legolas. ‘Ik vroeg me af of je vleugels had gekregen.’

‘Jammer genoeg niet,’ zei Pepijn. ‘Maar jullie wisten ook niet van Grishnákh.’ Hij huiverde en zweeg en liet het aan Merijn over om die laatste afschuwelijke ogenblikken te vertellen: de strelende handen, de hete adem en de vreselijke kracht van Grishnákhs harige armen.

‘Dit alles over de orks uit Mordor of Lugbúrz, zoals zij het noemen, geeft me een onbehaaglijk gevoel,’ zei Aragorn. ‘De Zwarte Heer wist al te veel, en zijn dienaren ook: en Grishnákh heeft blijkbaar na de ruzie een boodschap over de Rivier gestuurd. Het Rode Oog zal nu op Isengard gericht zijn. Maar Saruman zit lelijk in zijn eigen val.’

‘Ja, welke partij ook wint, zijn toekomst ziet er somber uit,’ zei Merijn. ‘Van het moment af dat zijn orks voet in Rohan zetten, zijn de zaken voor hem misgelopen.’

‘Wij hebben de oude schurk heel even gezien, dat beweert Gandalf althans,’ zei Gimli. ‘Aan de rand van het Woud.’

‘Wanneer was dat?’ vroeg Pepijn.

‘Vijf nachten geleden,’ zei Aragorn.

‘Laat me eens zien,’ zei Merijn, ‘vijf nachten geleden – nu komen we aan een deel van het verhaal waar je niets van af weet. Wij ontmoetten Boombaard die morgen na de slag; en die nacht waren we in de Wellingzaal – een van zijn enthuizen. De volgende ochtend gingen we naar de Entmoet – dat wil zeggen, een vergadering van enten en het vreemdste dat ik van mijn leven heb gezien. Die duurde die hele dag en de volgende; en wij logeerden ’s nachts bij een ent, Vlugstraal genaamd. En toen, laat in de middag op de tweede dag van hun Moet, raakten de enten plotseling in vuur en vlam. Het was verbazingwekkend! Het Woud was even broeierig geweest alsof zich daarbinnen een onweer samentrok; toen barstte het plotseling los. Ik wou dat je hen had kunnen horen zingen terwijl ze marcheerden.’

‘Als Saruman het had gehoord, zou hij nu honderd mijl ver weg zijn, al had hij op zijn eigen benen moeten rennen,’ zei Pepijn.

‘Al is Isengard ook sterk en hard en koud als steen en kaal als been: We gaan ten strijde, en hakken op steen en deuren in!

Er was nog veel meer. Het grootste gedeelte van het lied had geen woorden, en klonk als muziek van hoorns en trommels. Het was erg opwindend. Maar ik dacht dat het gewoon marsmuziek was en meer niet – gewoon maar een lied, totdat ik hier aankwam. Nu weet ik wel beter.’

‘Wij kwamen over de laatste bergrug naar de Nan Curunír, nadat de avond gevallen was,’ vervolgde Merijn. ‘Toen kreeg ik voor de eerste keer het gevoel dat het bos achter ons aanliep. Ik dacht dat ik droomde, maar Pepijn had het ook opgemerkt. Wij waren allebei bang, maar pas later zijn we er meer over aan de weet gekomen.

Het waren de Huorns; zo noemen de enten ze tenminste in “korte taal”. Boombaard wil niet veel over hen loslaten, maar ik denk dat het enten zijn die bijna bomen zijn geworden, althans om te zien. Ze staan hier en daar in het bos of aan de rand ervan, stil, eindeloos over de bomen uit te staren; maar diep in de donkerste dalen zijn er honderden en honderden, geloof ik.

Er huist een grote macht in hen en ze schijnen zich in schaduw te kunnen hullen: het is moeilijk hen te zien bewegen. Maar ze doen het wel. Ze kunnen zich erg vlug bewegen als ze boos zijn. Je staat stil naar de lucht te kijken, misschien, of naar het ruisen van de wind te luisteren en dan ineens merk je dat je midden in een bos bent met grote grijpende bomen overal om je heen. Ze hebben nog stemmen en kunnen met de enten spreken – daarom worden ze Huorns genoemd, zegt Boombaard – maar ze zijn vreemd en wild geworden. Gevaarlijk. Ik zou doodsbang zijn om ze tegen te komen als er geen echte enten in de buurt waren om ze in de gaten te houden.

Nu dan, aan het begin van de nacht kropen we door een lang ravijn naar omlaag naar het andere eind van het Tovenaarsdal, de enten met al hun ruisende Huorns erachteraan. Wij konden ze natuurlijk niet zien, maar de lucht was vervuld van gekraak. Het was een heel donkere, bewolkte nacht. Ze liepen zeer snel zodra ze de heuvels hadden verlaten, en maakten een geluid als ruisende wind. De maan brak niet door de wolken en niet lang na middernacht stond er een hoog bos helemaal om het noordelijke eind van Isengard heen. Er was geen teken van vijanden of van een uitdaging te bekennen. Er straalde licht uit een hoog raam in de toren, dat was alles.

Boombaard en nog een paar andere enten kropen verder, helemaal rond tot ze binnen het zicht van de grote poorten waren. Pepijn en ik waren bij hem. We zaten op Boombaards schouders, en ik kon hem van spanning voelen trillen. Maar ook als ze in actie zijn gekomen, kunnen enten toch heel voorzichtig en geduldig zijn. Ze stonden stil als stenen beelden te ademen en te luisteren.

Toen ineens was er een geweldige beroering. Trompetten schalden en de muren van Isengard weerkaatsten het. We dachten dat we ontdekt waren en dat de strijd op het punt stond te beginnen. Maar dat was het helemaal niet. Al Sarumans lieden marcheerden weg. Ik weet niet veel van deze oorlog of van de Ruiters van Rohan af, maar Saruman schijnt de koning en al zijn mannen in een laatste slag omver te hebben willen werpen. Isengard stroomde leeg. Ik zag de vijand gaan: eindeloze rijen marcherende orks en hele troepen die op grote wolven zaten. En er waren ook bataljons mensen. Velen van hen droegen fakkels, en in het schijnsel ervan kon ik hun gezichten zien. De meesten waren gewone mensen, nogal lang, met donker haar en somber, maar ze zagen er niet bijzonder kwaadaardig uit. Maar er waren anderen bij die afzichtelijk waren: even groot als mensen, maar met gezichten van aardmannen: vuilgeel, loensend, met scheefstaande ogen. Weet je, zij deden mij meteen aan die zuiderling in Breeg denken; alleen leek hij niet zo duidelijk op een ork als de meesten van hen.’

‘Ik heb ook aan hem gedacht,’ zei Aragorn. ‘Wij hebben bij de Helmsdiepte met veel van deze half-orks te maken gehad. Het lijkt nu wel duidelijk dat de zuiderling een van Sarumans spionnen was; maar of hij met de Zwarte Ruiters samenwerkte of alleen voor Saruman, weet ik niet. Het is moeilijk bij deze boosaardige lieden te zeggen wanneer ze samenspannen en wanneer ze elkaar bedriegen.’

‘Nu, alles bij elkaar moeten het er minstens tienduizend zijn geweest,’ zei Merijn. ‘Het duurde een uur voor ze de poort door waren. Sommigen gingen de hoofdweg langs naar de Voorden, maar anderen bogen ervan af en gingen naar het oosten. Er is daar een brug gebouwd, ongeveer drie mijl hiervandaan, waar de rivier in een heel diep kanaal loopt. Je zou hem nu kunnen zien, als je opstond. Ze zongen allemaal met rauwe stemmen en lachten en maakten een vreselijk kabaal. Ik dacht dat de zaken er heel zwart voor Rohan uitzagen. Maar Boombaard verroerde zich niet. Hij zei: “Ik heb vanavond iets met Isengard af te rekenen, met rots en steen.”

En hoewel ik niet kon zien wat er in het donker gebeurde, geloof ik dat de Huorns naar het zuiden begonnen te trekken zodra de poorten weer waren gesloten. Ik vermoed dat zij met orks gingen afrekenen. Ze waren de volgende morgen ver het dal in; of in elk geval was er een schaduw waar je niet doorheen kon zien.

Zodra Saruman zijn hele leger had weggestuurd, was de beurt aan ons. Boombaard zette ons neer en ging naar de poorten en begon op de deuren te bonzen en om Saruman te roepen. Er kwam geen antwoord, behalve pijlen en stenen van de muren. Maar pijlen halen niets uit tegen enten. Ze doen ze natuurlijk wel pijn en maken hen woedend; zoals stekende vliegen doen. Maar je kunt een ent volprikken met orkpijlen als een speldenkussen zonder dat hem dit veel kwaad doet. Ze kunnen in ieder geval niet vergiftigd worden; en hun huid schijnt heel dik te zijn en taaier dan bast. Er is een heel zware klap met een bijl voor nodig om ze ernstig te verwonden. Zij houden niet van bijlen. Maar er zouden heel wat bijldragers voor nodig zijn om een ent te vernietigen: iemand die een keer op een ent inhakt krijgt nooit meer de kans dat nog eens te doen. Een stoot van een entvuist doet ijzer ineenschrompelen als bladtin.

Toen Boombaard een paar pijlen in zich had, begon hij op te warmen, werkelijk “haastig” te worden, zoals hij pleegt te zeggen. Hij deed een machtig hoem-hom weerschallen, en er kwamen nog twaalf enten aangeschreden. Een boze ent is angstaanjagend. Hun vingers en tenen vriezen eenvoudig aan de rots vast en zij scheuren die stuk als een broodkorst. Het was alsof je het werk van grote boomwortels van honderd jaar gadesloeg, allemaal in enkele ogenblikken samengebald.

Ze duwden, trokken, scheurden, schudden en hamerden en klangbeng, krik-krak, in vijf minuten lagen deze enorme poorten eenvoudig in puin. En sommigen begonnen de muren al te ondergraven, als konijnen in een zandhoop. Ik weet niet wat Saruman dacht dat er aan de hand was, maar in elk geval wist hij niet wat hij ertegen moest doen. Zijn tovenarij is misschien de laatste tijd wat verzwakt, natuurlijk; maar in ieder geval heeft hij niet veel pit, niet veel gewone moed als hij alleen is op een hachelijke plaats zonder een hoop slaven en machines en zo, als je begrijpt wat ik bedoel. Heel anders dan de ouwe Gandalf. Ik vraag me af of zijn beroemdheid niet uitsluitend berust op zijn handigheid om zich in Isengard te vestigen.’

‘Nee,’ zei Aragorn. ‘Eens deed hij zijn roem werkelijk eer aan. Zijn kennis was grondig, zijn denken subtiel en zijn handen wonderbaarlijk vaardig; en hij bezat macht over het denken van anderen. De wijzen kon hij overhalen, en de kleinere lieden kon hij ontmoedigen. Die macht bezit hij ongetwijfeld nog. Er zijn er niet velen in Midden-aarde die ik veilig zou achten als zij alleen met hem zouden moeten praten, zelfs nu na zijn nederlaag. Gandalf, Elrond en Galadriel misschien, nu zijn slechtheid is blootgelegd, maar heel weinig anderen.’

‘De enten zijn veilig,’ zei Pepijn. ‘Hij schijnt hen eens te hebben omgepraat, maar daarna nooit meer. En in ieder geval begreep hij ze niet; en hij beging een grote fout door geen rekening met hen te houden. Hij had geen plan voor hen en er was ook geen tijd om er een te maken toen ze eenmaal aan het werk waren gegaan. Zodra onze aanval begon, vluchtten de paar overgebleven ratten in Isengard door elk gat dat de enten hadden gemaakt. De enten lieten de mensen gaan nadat zij hen hadden ondervraagd; twee of drie dozijn slechts aan deze kant. Ik denk niet dat er veel orklieden, van welk formaat ook, zijn ontsnapt. Niet aan de Huorns: tegen die tijd was er een heel bos van hen om Isengard heen, en ook niet van degenen die de vallei in waren gegaan.

Toen de enten een groot deel van de zuidelijke muren hadden verpulverd en de rest van zijn volk was gevlucht en hem in de steek had gelaten, vluchtte Saruman in paniek. Hij schijnt bij de poorten te zijn geweest, toen wij er aankwamen; ik denk dat hij naar de uittocht van zijn schitterende leger kwam kijken. Toen de enten binnenvielen, ging hij haastig weg. Eerst zagen zij hem niet. Maar de nacht was helder geworden en het sterrenlicht was sterk genoeg voor de enten om bij te zien, en plotseling slaakte Vlugstraal een kreet. “De boomdoder! De boomdoder!” Vlugstraal is een zachtaardig wezen, maar hij haat Saruman er des te meer om: zijn volk had wreed van orkbijlen te lijden gehad. Hij sprong het pad af dat van de binnenste poort leidde, en hij is vlug als de wind als hij zich opwindt. Een bleke figuur rende tussen de schaduwen van de pilaren en had bijna de trap naar de deur van de toren bereikt. Dat lukte op het nippertje. Vlugstraal zat hem zo dicht op de hielen, dat hij hem op een paar stappen na bijna had gegrepen en geworgd, toen hij door de deur naar binnen glipte.

Toen Saruman veilig in Orthanc terug was, duurde het niet lang voordat hij een deel van zijn prachtige machinerie in werking stelde. Tegen die tijd waren er vele enten in Isengard; sommigen waren Vlugstraal gevolgd en anderen waren uit het noorden en oosten doorgebroken; zij dwaalden rond en richtten een hoop schade aan. Plotseling kwamen er vlammen en smerige dampen uit de grond; de luchtkokers en schachten over de gehele vlakte begonnen te spuiten en te braken. Verscheidene enten werden verschroeid en verbrand. Een van hen, Beukbeen denk ik dat hij genoemd werd, een hele lange knappe ent, kwam in een straal van een of ander vloeibaar vuur terecht en brandde als een fakkel: een afgrijselijk gezicht.

Dat maakte hen razend. Ik dacht dat ze al eerder echt boos waren gemaakt, maar ik had het mis. Ik zag eindelijk hoe ze in werkelijkheid konden zijn. Het was overweldigend. Zij brulden en schreeuwden en trompetterden, totdat stenen alleen al door de herrie ervan begonnen te barsten en neer te vallen. Merijn en ik lagen op de grond en bedekten onze oren met onze jassen. De enten beenden almaar rond de rots van Orthanc en bestormden hem als een brullende stormwind, pilaren brekend, lawines van zwerfkeien door de schachten werpend, enorme stukken steen als blaadjes in de lucht gooiend. De toren stond midden in een kolkende orkaan. Ik zag ijzeren stijlen en blokken metselwerk tientallen meters de lucht in schieten en de ramen van Orthanc breken. Maar Boombaard hield het hoofd koel. Hij had gelukkig geen ernstige brandwonden. Hij wilde niet dat zijn volk zich in zijn woede zou bezeren en hij wilde niet dat Saruman in de verwarring uit een of ander hol zou ontsnappen. Velen van de enten wierpen zich tegen de rots van Orthanc; maar daar konden ze niets tegen uitrichten. Die is heel glad en hard. Misschien schuilt er tovenarij in, ouder en sterker dan die van Saruman. In ieder geval konden ze er geen houvast aan krijgen, of er een scheur in maken; en zij bezeerden en verwondden zich eraan.

Dus Boombaard kwam in de kring staan en riep. Zijn enorme stem rees boven alle herrie uit. Plotseling heerste er doodse stilte. Hierin hoorden wij een schrille lach uit een hoog raam in de toren. Dat had een vreemde uitwerking op de enten. Zij waren ziedend geweest; nu werden ze koud, streng als ijs, en stil. Ze verlieten de vlakte en kwamen om Boombaard heen staan, stokstijf. Hij sprak hun even in hun eigen taal toe; ik denk dat hij hun een plan meedeelde dat lang voor die tijd in zijn oude hoofd was opgekomen. Toen verdwenen ze eenvoudig in het grijze licht. De dag begon tegen die tijd te dagen.

Ze zetten een wacht om de toren, geloof ik, maar de wachters waren zo goed in de schaduwen verborgen en hielden zich zo stil, dat ik ze niet kon zien. De anderen gingen weg naar het noorden. Die hele dag waren zij druk in de weer, onzichtbaar. Men liet ons het grootste deel van de tijd met rust. Het was een naargeestige dag en wij zwierven wat rond, hoewel wij zoveel mogelijk buiten het gezichtsveld van de vensters van Orthanc bleven; ze staarden ons zo dreigend aan. Een groot deel van de tijd brachten we door met het zoeken naar eten. Ook zaten we te praten en vroegen ons af wat er in het zuiden van Rohan gebeurde, en wat er van de anderen van ons Gezelschap was geworden. Af en toe konden wij in de verte het geratel en vallen van stenen horen, en bonzende geluiden die in de heuvels weerkaatsten.

In de middag liepen wij de kring rond en gingen kijken wat er aan de hand was. Er stond een groot schimmig bos van Huorns aan het begin van het dal, en nog een om de noordelijke muur. We durfden er niet in te gaan. Maar er klonk een scheurend lawaai van werkzaamheden die daarbinnen aan de gang waren. Enten en Huorns groeven grote kuilen en loopgraven, en maakten grote poelen en dammen, alle wateren van de Isen en van iedere andere bron en stroom die ze konden vinden verzamelend. Wij lieten hen rustig begaan.

Toen de schemer inviel kwam Boombaard terug naar de poort. Hij neuriede en bromde in zichzelf, en scheen tevreden. Hij bleef staan en strekte zijn grote armen en benen uit en haalde diep adem. Ik vroeg hem of hij moe was.

“Moe?” vroeg hij, “moe? Helemaal niet, niet moe, maar stijf. Wat ik nodig heb is een goeie teug uit de Entwas. Wij hebben hard gewerkt; we hebben vandaag meer stenen gekraakt en aarde gemalen dan wij in vele lange voorgaande jaren hebben gedaan. Maar het is bijna voltooid. Als de nacht valt, blijf dan niet bij deze poort of in de oude tunnel rondhangen. Misschien komt er water door – en het zal een tijdlang smerig water zijn, tot al het vuil van Saruman is weggespoeld. Dan kan de Isen weer helder stromen.” Hij begon nog wat meer van de muren neer te halen, op een ontspannen manier, voor zijn genoegen.

Wij vroegen ons net af waar we veilig zouden kunnen liggen om wat te slapen, toen het verbazendste van alles gebeurde. Er klonk het geluid van een ruiter, die snel over de weg kwam aanrijden. Merijn en ik bleven stilliggen, en Boombaard verschool zich in de schaduwen onder de boog. Plotseling kwam er een groot paard aanlopen, als een zilverflits. Het was al donker, maar ik kon duidelijk het gezicht van de ruiter zien; het scheen te stralen en al zijn kleren waren wit. Ik zat gewoon rechtop met open mond te staren. Ik probeerde te roepen, maar kon het niet.

Het was niet nodig. Hij bleef vlak bij ons staan en keek op ons neer. “Gandalf,” zei ik eindelijk, maar mijn stem kon slechts fluisteren. Zei hij: “Hallo, Pepijn. Is dit een aangename verrassing?” Nee, werkelijk! Hij zei: “Sta op, idiote Toek die je d’r bent! Waar, in ’s hemelsnaam zit Boombaard in deze woestenij? Ik moet hem spreken! Vlug!”

Boombaard hoorde zijn stem en kwam meteen uit de schaduwen tevoorschijn; en er had een vreemde ontmoeting plaats. Ik was verbaasd omdat geen van beiden ook maar in het minst verwonderd scheen. Gandalf verwachtte klaarblijkelijk Boombaard daar aan te treffen; en Boombaard had daar bijna opzettelijk bij de poort kunnen staan rondhangen om hem te ontmoeten. Toch hadden wij de oude ent alles over Moria verteld. Maar toen herinnerde ik me een vreemde blik waarmee hij ons toen had aangekeken. Ik kan alleen m aar veronderstellen dat hij Gandalf had gezien of nieuws over hem had, maar geen overhaaste dingen wilde zeggen. “Wees niet haastig,” is zijn motto; maar niemand, zelfs een elf niet, laat veel los over Gandalfs gangen wanneer hij er niet is.

“Hoem! Gandalf!” zei Boombaard. “Ik ben blij dat je gekomen bent. Bos en water, stam en steen kan ik aan; maar wij hebben hier met een tovenaar te maken.”

“Boombaard,” zei Gandalf. “Ik heb je hulp nodig. Je hebt veel gedaan, maar ik heb nog meer nodig. Ik zit met zo’n tienduizend orks opgescheept.”

Toen gingen ze samen weg en beraadslaagden ergens in een hoek. Het moet Boombaard wel erg haastig zijn voorgekomen, want Gandalf had enorme haast en sprak al heel snel voor ze buiten gehoorsafstand waren. Ze waren maar een paar minuten weg, misschien een kwartier. Toen kwam Gandalf bij ons terug, en hij scheen opgelucht, bijna vrolijk. Hij zei toen dat hij blij was om ons te zien.

“Maar, Gandalf!” riep ik uit, “waar heb je gezeten? En heb je de anderen gezien?”

“Waar ik ook geweest moge zijn, ik ben terug,” antwoordde hij, onvervalst op zijn eigen manier. “Ja, ik heb een paar van de anderen gezien. Maar het nieuws moet wachten. Dit is een gevaarlijke nacht, en ik moet snel rijden. Maar de dageraad zal wellicht hoopvoller zijn; als dat zo is, zullen wij elkaar weerzien. Pas goed op jezelf en blijf uit de buurt van Orthanc! Tot ziens!”

Boombaard was erg bedachtzaam toen Gandalf weg was. Hij had blijkbaar in een korte tijd veel gehoord en was bezig om het te verwerken. Hij keek ons aan en zei: “Hm, nou, ik vind dat jullie toch niet zulke haastige lieden zijn als ik dacht. Jullie hebben veel minder gezegd dan je had kunnen doen, en niet meer dan je mocht. Hm, dit is een hoop nieuws, daar is geen twijfel aan! Nou, Boombaard moet weer eens aan het werk.”

Voor hij wegging, slaagden we erin om nog wat nieuws van hem los te krijgen en het was allesbehalve opwekkend. Maar op dat ogenblik dachten we meer aan jullie drieën dan aan Frodo en Sam, of aan die arme Boromir. Want wij maakten eruit op dat er een grote slag aan de gang was, of op uitbreken stond, en dat jullie erbij betrokken waren en hem misschien niet zouden overleven.

“Huorns zullen helpen,” zei Boombaard. Toen ging hij weg en we hebben hem vanmorgen pas weer teruggezien.

Het was een donkere nacht. We lagen op een steenhoop en konden verder niets zien. Mist of schaduwen wisten alles uit, als een groot laken dat overal om ons heen hing. De lucht scheen warm en zwaar en zij was vol gedruis, gekraak en gemompel als van voorbijtrekkende stemmen. Ik denk dat er nog honderden Huorns meer voorbij moeten zijn gekomen om bij de strijd te helpen. Later klonk er zwaar gerommel van donder in het zuiden, en flitsten bliksemschichten dwars over Rohan. Af en toe konden wij bergtoppen zien, mijlen en mijlen ver weg, die plotseling zwart en wit de lucht in priemden en daarna weer verdwenen. En achter ons klonken geluiden als van donder in de heuvels, maar anders. Soms weergalmde het in het hele dal.

Het moet tegen middernacht zijn geweest toen de enten de dammen doorstaken en al het opgehoopte water door een opening in de noordelijke muur Isengard binnenstroomde. De Huornduisternis was voorbij en de donder was weggerold. De maan ging achter de bergen in het westen onder.

Isengard begon nu vol te lopen met zwarte sijpelende stroompjes en poelen. Ze schitterden in de laatste stralen van de maan toen ze zich over de vlakte verspreidden. Nu en dan liep het water naar beneden in een schacht of spuigat. Grote pluimen witte stoom stegen er sissend uit op. Rook steeg op in grote wolken. Er waren ontploffingen en vuurstralen. Een grote kurkentrekker van damp schoot omhoog en wond zich om Orthanc heen, tot hij op een hoge wolkpiek leek, vanonderen vurig en vanboven door de maan beschenen. En er kwam nog meer water in stromen totdat Isengard er ten slotte uitzag als een grote platte koekenpan, overal dampend en borrelend.’

‘Wij hebben gisteravond in het zuiden een wolk van rook en stoom gezien, toen we bij de mond van de Nan Curunír kwamen,’ zei Aragorn. ‘Wij vreesden dat Saruman een nieuw duivels plan voor ons aan het uitbroeden was.’

‘Hij niet,’ zei Pepijn. ‘Hij kreeg het behoorlijk benauwd, en het lachen was hem vergaan. Tegen de morgen, gisterochtend, was het water in alle gaten gestroomd, en er hing een dichte mist. Wij namen onze toevlucht in die wachtkamer daarginds en werden behoorlijk bang. Het meer begon te overstromen en door de oude tunnel naar buiten te lopen, en het water steeg snel op de trap. Wij dachten dat we gevangen zouden zijn als orks in een hol, maar we zagen een wenteltrap achter in de voorraadkamer die ons boven op de boog van de poort bracht. Het was persen geblazen om naar buiten te komen, omdat de gangen waren gescheurd en bovenaan half door neergestorte stenen waren geblokkeerd. Daar zaten wij hoog boven de vloed en zagen hoe Isengard werd overstroomd. De enten bleven er almaar meer water in storten, tot alle vuren waren gedoofd en iedere grot was gevuld. De dampen trokken langzaam samen en stegen op tot een hoge paddestoel van wolken: die moet meer dan drie mijl hoog zijn geweest. ’s Avonds was er een grote regenboog boven de oostelijke heuvels en toen werd de ondergaande zon onzichtbaar door een dikke motregen op de berghellingen. Alles werd heel stil. Een paar wolven huilden jammerlijk in de verte. ’s Nachts maakten de enten een einde aan de toevoer en leidden de Isen terug in zijn oude bedding. En dat was het einde van alles.

Sindsdien is het water weer gezakt. Er moeten, denk ik, ergens afvoerwegen zijn uit de onderaardse grotten. Als Saruman uit een van zijn vensters kijkt, moet het er wel erg rommelig en troosteloos uitzien. Wij voelden ons heel eenzaam. Niet eens een zichtbare ent om mee te praten in al die verwoesting, en geen nieuws. Wij hebben de nacht daarboven op de boog doorgebracht, en het was er koud en vochtig en wij hebben niet geslapen. Wij hadden het gevoel dat er ieder ogenblik iets kon gebeuren. Saruman zit nog steeds in zijn toren. In de nacht was er een geluid als een wind die uit het dal aanwoei. Ik denk dat de enten en Huorns, die weg waren geweest, toen terugkwamen, maar waar ze nu allemaal gebleven zijn weet ik niet. Het was een mistige, vochtige ochtend toen wij naar beneden klommen en weer rondkeken, en er was niemand te zien. En dat is zo ongeveer alles wat er te vertellen valt. Het schijnt nu bijna vredig na al die beroering. En ook veiliger, op de een of andere manier, sinds Gandalf is teruggekomen. Ik zou nu kunnen slapen!’

Zij zwegen allen enige tijd. Gimli stopte opnieuw zijn pijp. ‘Eén ding vraag ik me af,’ zei hij toen hij hem met zijn vuursteen en tondeldoos aanstak. ‘Slangtong. Jij hebt Théoden verteld dat hij bij Saruman was. Hoe is hij daar gekomen?’

‘O ja, ik heb hem vergeten,’ zei Pepijn. ‘Hij is hier vanochtend pas aangekomen. Wij hadden het vuur net ontstoken en wat ontbeten toen Boombaard weer verscheen. Wij hoorden hem buiten hoemen en onze namen roepen.’

“Ik ben alleen maar even gekomen om te zien hoe jullie het maken, jongens,” zei hij, “en om jullie wat nieuws te brengen. De Huorns zijn teruggekomen. Alles is in orde: dik in orde zelfs!” zei hij lachend, en sloeg zich op de dijen. “Geen orks meer in Isengard, geen bijlen meer! En er zullen hier lieden uit het zuiden aankomen voor de dag oud is; lieden die jullie misschien graag zullen zien.”

Hij had dat nauwelijks gezegd, toen we het geluid van hoeven op de weg hoorden. Wij snelden naar de poort en ik stond daar te staren, en verwachtte half Stapper en Gandalf aan het hoofd van een leger te zien rijden. Maar uit de mist kwam een man op een oud vermoeid paard; hij zag er zelf uit als een vreemd verwrongen soort schepsel. Hij had niemand bij zich. Toen hij uit de mist kwam en plotseling alle verwoesting en ruïnes voor zich zag, bleef hij met open mond zitten en zijn gezicht werd bijna groen. Hij was zo in de war, dat hij ons eerst helemaal niet scheen op te merken. Toen hij ons zag, slaakte hij een kreet en probeerde zijn paard te wenden en weg te rijden. Maar Boombaard deed drie stappen, strekte een lange arm uit en tilde hem uit het zadel. Zijn paard ging er in paniek vandoor en hij kroop in het stof op de grond. Hij zei dat hij Gríma was, de vriend en raadgever van de koning, en met belangrijke boodschappen van Théoden naar Saruman was gestuurd.

“Niemand anders durfde door het open land te rijden, zo vol met gemene orks,” zei hij, “daarom zond men mij. En ik heb een bijzonder gevaarlijke reis gehad, en ik heb honger en ben moe. Ik ben van mijn weg ver naar het noorden gevlucht, door wolven achtervolgd.”

Ik zag de steelse blikken die hij op Boombaard wierp, en dacht bij mezelf “leugenaar”. Boombaard keek hem enkele minuten lang op zijn trage, slome manier aan, tot de ellendeling op de grond lag te kronkelen. Toen zei hij ten slotte: “Ha, hum, ik verwachtte u al, meester Slangtong.” De man schrok bij het horen van die naam. “Gandalf is hier het eerst aangekomen. Dus ik weet alles over je wat ik moet weten, en ik weet wat ik met je moet doen. Doe alle ratten in één val, zei Gandalf, en dat zal ik ook doen. Ik ben nu meester van Isengard, maar Saruman is in zijn toren opgesloten, en je mag daarheen gaan en hem alle boodschappen geven die je maar kunt bedenken.”

“Laat me gaan, laat me gaan!” zei Slangtong. “Ik weet de weg.”

“Je wist de weg, daar twijfel ik niet aan,” zei Boombaard. “Maar de dingen zijn hier enigszins veranderd. Ga maar eens kijken!”

Hij liet Slangtong gaan, en hij strompelde de poort door met ons op zijn hielen, totdat hij binnen de kring kwam en alle overstromingen kon zien die tussen hem en Orthanc lagen. Toen wendde hij zich tot ons.

“Laat me weggaan!” jammerde hij. “Laat me weggaan! Mijn boodschappen zijn nu nutteloos.”

“Dat zijn ze inderdaad,” zei Boombaard. “Maar je hebt slechts twee keuzen: bij mij blijven tot Gandalf en je meester aankomen, of het water oversteken. Wat wil je?”

De man huiverde toen hij zijn meester hoorde noemen, en zette een voet in het water; maar deinsde terug. “Ik kan niet zwemmen,” zei hij.

“Het water is niet diep,” zei Boombaard. “Het is vuil, maar dat zal je geen kwaad doen, meester Slangtong. Vooruit, je gaat erin!”

Hierop begaf de ellendeling zich in het water. Het steeg bijna tot aan zijn nek voordat hij zo ver weg was, dat ik hem niet meer kon zien. Het laatste dat ik zag was dat hij zich aan de een of andere oude ton of plank vastklampte. Maar Boombaard waadde hem achterna en keek of hij opschoot.

“Welnu, hij is naar binnen,” zei hij toen hij terugkwam. “Ik heb hem de trap zien opkruipen als een verdronken rat. Er is nog iemand in de toren; er kwam een hand naar buiten en trok hem naar binnen. Daar zit hij dus, en ik hoop dat de ontvangst hem zal bevallen. Nu moet ik het slijm van mij af gaan wassen. Ik ben aan de noordkant als iemand mij wil spreken. Er is hier geen schoon water dat een ent kan drinken of waarin hij zich kan wassen. Daarom moet ik jullie tweeën vragen om de wacht bij de poort te houden voor de lieden die onderweg zijn. De Heer van de Velden van Rohan is erbij, denk erom! Je moet hem zo goed mogelijk welkom heten; zijn manschappen hebben een grote slag tegen de orks geleverd. Misschien kennen jullie de juiste mensenwoorden voor zo’n grote heer beter dan de enten. In mijn tijd zijn er vele grote heren in de groene velden geweest, maar ik heb nooit hun taal leren spreken. Ze zullen menseneten willen hebben en daar weten jullie, denk ik, alles van. Zoek daarom wat je denkt dat geschikt eten voor een koning is, als je kunt.” En dat is het einde van het verhaal. Hoewel ik graag zou willen weten wie die Slangtong is. Was hij werkelijk de raadsman van de koning?’

‘Ja,’ zei Aragorn, ‘en ook Sarumans spion en dienaar in Rohan. Het lot is niet vriendelijker voor hem geweest dan hij verdient. De aanblik van de verwoesting van alles wat hij zo groot en schitterend vond, moet al bijna een voldoende straf voor hem zijn geweest. Maar ik vrees dat hem nog erger te wachten staat.’

‘Ja, ik denk niet dat Boombaard hem uit vriendelijkheid naar Orthanc heeft gestuurd,’ zei Merijn. ‘Hij scheen nogal grimmig tevreden over de zaak, en lachte bij zichzelf toen hij wegging om te baden en te drinken. Wij hebben het daarna druk gehad met het onderzoeken van het wrakhout en zo. Wij hebben een stuk of drie opslagkamers op verschillende plaatsen in de buurt gevonden, boven de vloedlijn. Maar Boombaard heeft wat enten naar ons toe gestuurd en zij hebben een groot gedeelte van de voorraden weggehaald.

“We moeten voor vijfentwintig man eten hebben,” zeiden de enten, dus je ziet dat iemand jullie gezelschap nauwkeurig had geteld voordat jullie hier aankwamen. Blijkbaar was het de bedoeling dat jullie drieën met de grote lieden zouden meegaan. Maar j ullie zouden niet beter hebben gegeten. Wij hebben even goede spullen hier gehouden als we hebben meegegeven, dat kan ik je verzekeren. Beter, omdat we geen drank hebben meegestuurd.

“En moet er geen drank zijn?” vroeg ik aan de enten.

“Er is water van de Isen,” zeiden ze, “en dat is goed genoeg voor enten en mensen.” Maar ik hoop dat de enten de tijd hebben gevonden om wat van hun dranken uit de bergstromen te brouwen, en wij Gandalfs baard zullen zien krullen als hij terugkomt. Nadat de enten waren weggegaan, voelden we ons moe en hongerig. Maar wij mopperden niet – onze inspanning was goed beloond. Het kwam door ons zoeken naar eten dat Pepijn het beste van alle aangespoelde goederen ontdekte – die vaten Hoornblazer. “Pijpkruid is beter na het eten,” zei Pepijn; en zo is deze situatie ontstaan.’

‘Het is ons nu allemaal volmaakt duidelijk,’ zei Gimli.

‘Alles behalve één ding,’ zei Aragorn. ‘Blad uit het Zuiderkwartier in Isengard. Hoe meer ik erover nadenk, hoe merkwaardiger ik het vind. Ik ben nooit in Isengard geweest, maar ik heb door dit land gereisd en ken de woeste landen die tussen Rohan en de Gouw liggen heel goed. Goederen noch lieden zijn in vele jaren die weg gegaan, niet openlijk. Ik vermoed dat Saruman in het geheim omgang heeft gehad met iemand uit de Gouw. Men treft Slangtongen niet alleen in koning Théodens huis aan. Stond er een datum op de vaten?’

‘Ja,’ zei Pepijn. ‘Het was de oogst van 1417; dat is vorig jaar, nee, het jaar daarvoor natuurlijk; een goed jaar.’

‘Welaan, het kwaad dat er was is nu voorbij, hoop ik; of anders ligt het op het ogenblik buiten ons bereik,’ zei Aragorn. ‘Toch denk ik dat ik het Gandalf vertel, al lijkt het ook onbelangrijk nu er zoveel gewichtige vraagstukken spelen.’

‘Ik vraag me af wat hij uitvoert,’ zei Merijn. ‘De middag begint al aardig op te schieten. Laten we eens gaan rondkijken! Jij kunt Isengard nu in ieder geval binnengaan, Stapper, als je wilt. Maar het is niet bepaald een opwekkend gezicht.’

X. De stem van Saruman

Ze gingen de ingestorte tunnel door en stonden op een steenhoop naar de donkere rots van Orthanc en haar vele ramen te kijken: nog altijd een dreiging te midden van de ruïnes die haar omringden. De wateren waren nu bijna allemaal gezakt. Hier en daar lagen nog naargeestige plassen, bedekt met schuim en wrakhout, maar het grootste deel van de wijde kring lag weer bloot: een wildernis van slijk en rotsblokken, pokdalig met geblakerde gaten en bezaaid met palen en pilaren, die dronken vooroverleunden. Aan de rand van de verwoeste kom lagen enorme wallen en hellingen, als kiezelstenen die door een zware storm waren opgeworpen, en daarachter liep de groene chaotische vallei omhoog naar het lange ravijn tussen de donkere uitlopers van de bergen. Aan de andere kant van de woeste vlakte zagen zij ruiters komen aanrijden; zij kwamen van de noordkant en begonnen Orthanc al te naderen.

‘Daar heb je Gandalf en Théoden en zijn mannen!’ zei Legolas. ‘Laten we hen tegemoet gaan!’

‘Loop voorzichtig,’ zei Merijn. ‘Er zijn losse stukken steen die kunnen opwippen, zodat je in een kuil valt als je niet oppast.’

Zij volgden de restanten van de weg van de poorten naar Orthanc, en kwamen heel langzaam vooruit, want de plavuizen waren gebarsten en slijmerig. Toen de ruiters hen zagen naderen, bleven zij in de schaduw van de rots op hen staan wachten. Gandalf reed naar voren om hen te begroeten.

‘Welnu, Boombaard en ik hebben enkele belangwekkende gesprekken gevoerd en wat plannen gemaakt,’ zei hij, ‘en we hebben allemaal van wat hoognodige rust genoten. Nu moeten we weer verdergaan. Ik hoop dat jullie, Reisgenoten, ook allemaal wat hebben gerust en jezelf hebben verfrist.’

‘Dat hebben we,’ zei Merijn. ‘Maar onze gesprekken zijn in rook begonnen en geëindigd. Toch voelen we ons minder vijandig tegenover Saruman gestemd dan eerst.’

‘Zo, werkelijk?’ vroeg Gandalf. ‘Nou, ik niet. Ik heb nog een laatste taak te vervullen voor ik ga: ik moet Saruman een afscheidsbezoek brengen. Gevaarlijk en waarschijnlijk nutteloos, maar het moet gebeuren. Degenen van jullie die met mij mee willen, mogen dat. Maar pas op! En maak geen grappen! Dit is er de tijd niet voor.’

‘Ik ga mee,’ zei Gimli. ‘Ik wil wel eens zien of hij werkelijk op jou lijkt.’

‘En hoe denk je daarachter te komen, meester dwerg?’ vroeg Gandalf. ‘Saruman zou in jouw ogen op mij kunnen lijken, als dat in zijn kraam te pas kwam. En ben je al wijs genoeg om al zijn vermommingen te doorzien? Welnu, we zullen het wel merken. Misschien wil hij zich niet graag aan zoveel verschillende ogen tegelijk vertonen. Maar ik heb gelast dat alle enten zich aan het zicht moeten onttrekken, dus misschien kunnen we hem ertoe overhalen naar buiten te komen.’

‘Wat voor gevaar is erbij?’ vroeg Pepijn. ‘Zal hij op ons schieten en vuur uit de ramen storten, of kan hij ons op een afstand betoveren?’

‘Het laatste is het waarschijnlijkste, als je lichtvaardig naar zijn deur rijdt,’ zei Gandalf. ‘Maar het valt niet vooruit te zeggen wat hij zal doen of zal proberen te doen. Het is niet veilig om een wild beest dat in het nauw zit te benaderen. En Saruman bezit krachten waar je geen vermoeden van hebt. Hoed je voor zijn stem!’

Zij kwamen nu aan de voet van Orthanc. Deze was zwart en de rots glansde alsof zij nat was. De vele facetten van de steen hadden scherpe randen, alsof ze pas waren gebeiteld. Een paar krassen en minuscule splintertjes onder aan de voet waren de enige sporen die de furie van de enten had achtergelaten.

Aan de oostzijde, in de hoek tussen twee pijlers, was een grote deur, hoog boven de grond; en daarboven was een geblindeerd raam, dat uitkwam op een balkon omheind met ijzeren spijlen. Naar de drempel van de deur liep een trap van zevenentwintig brede treden van dezelfde zwarte steen, uitgehakt volgens een onbekend procédé. Dit was de enige toegang tot de toren, maar er waren vele hoge vensters met diepe sponningen in de oprijzende muren uitgehakt. Helemaal aan de top tuurden zij als kleine ogen tussen de hoorns uit.

Aan de voet van de trap stegen Gandalf en de koning af. ‘Ik zal naar boven gaan,’ zei Gandalf. ‘Ik ben in Orthanc geweest en ken het gevaar waarin ik verkeer.’

‘En ik zal ook naar boven gaan,’ zei de koning. ‘Ik ben oud en vrees niet langer gevaar. Ik wil de Vijand spreken die mij zoveel onrecht heeft aangedaan. Éomer zal met mij meegaan en ervoor zorgen dat mijn oude benen het niet begeven.’

‘Zoals u wilt,’ zei Gandalf. ‘Aragorn zal met mij meegaan. Laten de anderen aan de voet van de trap op ons wachten. Zij zullen genoeg te horen en te zien krijgen, als er iets te horen of te zien valt.’

‘Nee!’ zei Gimli. ‘Legolas en ik willen het wel van dichterbij meemaken. Wij zijn hier de enige vertegenwoordigers van ons geslacht. Wij gaan ook mee.’

‘Kom dan,’ zei Gandalf, en daarop beklom hij de treden met Théoden aan zijn zijde.

De Ruiters van Rohan zaten onrustig op hun paarden aan weerskanten van de trap en keken somber omhoog naar de grote toren, bang dat hun heer iets zou kunnen overkomen. Merijn en Pepijn zaten op de onderste trede en voelden zich onbelangrijk en onveilig.

‘Een lastige halve mijl van hier naar de poort!’ mompelde Pepijn. ‘Ik wou dat ik onopgemerkt naar de kamer van de wacht terug kon glippen! Waarom zijn we meegegaan? We zijn niet gewenst.’

Gandalf stond voor de deur van Orthanc en sloeg er met zijn staf op. Het maakte een hol geluid. ‘Saruman, Saruman!’ riep hij op een luide bevelende toon. ‘Saruman, kom tevoorschijn!’

Een tijdlang kwam er geen antwoord. Eindelijk werd het venster boven de deur ontgrendeld, maar er verscheen geen gestalte in de donkere opening.

‘Wie is het?’ vroeg een stem. ‘Wat wil je?’

Théoden schrok. ‘Ik ken die stem,’ zei hij, ‘en ik vervloek de dag waarop ik hem voor het eerst hoorde.’

‘Ga Saruman halen nu je zijn lakei bent geworden, Gríma Slangtong,’ zei Gandalf. ‘En verspil onze tijd niet.’

Het raam ging dicht. Ze wachtten. Plotseling sprak er een andere stem, diep en melodieus, een verrukking om naar te luisteren. Zij die zich aan die stem overgaven, konden zelden de woorden navertellen die zij hadden gehoord; en als ze het wel deden, verbaasden ze zich, want er bleef weinig kracht in ze over. Meestal herinnerden zij zich alleen maar dat het verrukkelijk was om die stem te horen spreken, alles wat hij zei scheen wijs en redelijk en het verlangen kwam bij hen op om door snel in te stemmen zelf wijs te schijnen. Wanneer anderen spraken schenen zij daarbij vergeleken grof en onbeschaafd; en als zij de stem tegenspraken, ontstak er woede in de harten van hen die in de ban waren. Voor sommigen duurde die betovering slechts zolang de stem tot hen sprak, en wanneer hij tegen een ander sprak, glimlachten ze, zoals mensen doen die een goochelaarstruc doorhebben, terwijl anderen zich eraan vergapen. Voor velen was het geluid van de stem op zichzelf al genoeg om hen geboeid te houden, maar voor hen die hij overmeesterde, bleef de betovering nog als ze al ver weg waren, en altijd bleven de fluisteringen en vermaningen van die zachte stem hen bij. Maar geen bleef onbewogen, geen verwierp zijn pleitredes en bevelen zonder inspanning van de geest en de wil, zolang zijn eigenaar er meester over was.

‘En?’ vroeg hij nu goedmoedig. ‘Waarom moeten jullie mijn rust verstoren? Willen jullie mij bij dag noch nacht een beetje rust gunnen?’ De toon ervan was die van een zachtaardige ziel die verontwaardigd is over onverdiende beledigingen.

Zij keken verbaasd omhoog, want zij hadden zijn komst niet gehoord, en zagen een gestalte bij de balustrade omlaag staan kijken, gehuld in een wijde mantel waarvan de kleur niet gemakkelijk was vast te stellen, want die veranderde wanneer zij hun ogen bewogen of wanneer hij zich verroerde. Zijn gezicht was lang, met een hoog voorhoofd; hij had diepliggende donkere ogen, moeilijk te doorgronden, hoewel de blik die eruit straalde ernstig en welwillend, maar ook enigszins vermoeid was. Zijn haren en baard waren wit, maar om zijn lippen en oren waren nog strepen zwart.

‘Hij lijkt erop, maar toch ook weer niet,’ mompelde Gimli.

‘Maar kom nu,’ zei de zachte stem. ‘Twee van u ken ik tenminste van naam. Gandalf ken ik te goed dan dat ik er veel hoop op heb dat hij hier om hulp of raad komt. Maar u, Théoden, Heer van de Mark van Rohan, wordt geopenbaard door uw nobele wapenbeelden, maar meer nog door de nobele trekken van het Huis van Eorl. O, edele zoon van Thengel, de Drievoudig-befaamde! Waarom bent u niet eerder gekomen, en als vriend? Sterk is mijn verlangen geweest u te zien, machtigste koning van de westelijke landen, vooral in de laatste jaren, om u te redden voor de onwijze en kwaadaardige raadgevingen die u werden ingefluisterd! Is het al te laat? Ondanks het onrecht dat mij is aangedaan, waarin mensen van Rohan, helaas! ook een aandeel hebben gehad, wil ik u toch redden, en u behoeden voor de ondergang die onvermijdelijk naderbij komt, als u voortgaat op de weg die u bent ingeslagen. Voorwaar, ik ben de enige die u nu kan helpen.’

Théoden opende zijn mond alsof hij wilde spreken, maar hij zei niets. Hij keek omhoog naar het gezicht van Saruman, die hem met zijn donkere, ernstige ogen aankeek, en toen naar Gandalf naast zich; en hij scheen te aarzelen. Gandalf verroerde zich niet, maar stond stokstijf, als iemand die geduldig wacht op een oproep die nog niet is gekomen. De Ruiters bewogen zich wel en betuigden mompelend hun instemming met de woorden van Saruman, maar toen zwegen ook zij, als mensen die betoverd zijn. Het scheen hun toe dat Gandalf nooit zo mooi en passend tot hun heer had gesproken. Ruw en hooghartig schenen nu al zijn onderhandelingen met Théoden. En over hun harten kroop een schaduw, de angst voor een groot gevaar: het einde van de Mark in een duisternis waar Gandalf hen naartoe dreef, terwijl Saruman naast een deur stond waardoor zij konden ontsnappen, en deze halfopen hield, zodat er een lichtstraal door viel. Er heerste een drukkende stilte.

Het was Gimli de dwerg die deze plotseling verbrak. ‘De woorden van deze tovenaar staan op hun kop,’ gromde hij, terwijl hij naar de steel van zijn bijl greep. ‘In de taal van Orthanc betekent hulp ondergang, en redden betekent doden, dat is duidelijk. Maar wij komen hier niet om te bedelen.’

‘Stilte!’ zei Saruman, en een ogenblik klonk zijn stem minder zoetsappig, heel even flikkerde een licht in zijn ogen. ‘Ik heb het nog niet tegen u, Gimli, Glóins zoon,’ zei hij. ‘Uw huis is ver weg en de moeilijkheden van dit land gaan u weinig aan. Maar het was niet uw bedoeling dat u erin verstrikt bent geraakt, en daarom wil ik u geen verwijt maken van de rol die u erin hebt gespeeld – een moedige ongetwijfeld. Maar ik smeek u, sta mij eerst toe met de Koning van Rohan te spreken, mijn nabuur, en eens mijn vriend.

Wat hebt u te zeggen, koning Théoden? Wilt u vrede met mij hebben, en alle hulp die mijn kennis, verworven in lange jaren, kan brengen? Zullen wij samen raad schaffen tegen kwade tijden en onze wederzijdse gekrenktheid met zoveel goede wil herstellen, dat onze landen tot grotere bloei komen dan ooit tevoren?’

Nog steeds gaf Théoden geen antwoord. Of hij tegen zijn woede of twijfel streed kon niemand zeggen. Éomer sprak.

‘Heer, hoor mij aan,’ zei hij. ‘Nu voelen wij het gevaar waarvoor wij werden gewaarschuwd. Zijn wij alleen maar uitgereden naar de overwinning om ons ten slotte te doen verbazen door een oude leugenaar met honing op zijn gevorkte tong? Zo zou de in het nauw gedreven wolf tot de honden spreken, als hij kon. Welke hulp kan hij u bieden, voorwaar? Het enige dat hij wil is aan zijn moeilijkheden ontkomen. Maar wilt u onderhandelen met deze handelaar in verraad en moord? Herinner u Théodred bij de Voorden en het graf van Háma in de Helmsdiepte!’

‘Als we over giftige tongen spreken, wat moeten we dan van de jouwe zeggen, jong serpent,’ zei Saruman, en de vlaag van woede was nu duidelijk zichtbaar. ‘Maar kom, Éomer, zoon van Éomund!’ vervolgde hij weer op zijn zachte toon. ‘Ieder het zijne. U bent dapper met de wapenen en daar legt u grote eer mee in. Dood wie uw heer u als vijanden aanwijst en wees tevreden. Bemoei u niet met politiek, die u niet begrijpt. Maar misschien dat u, wanneer u koning wordt, zult merken dat hij zijn vrienden zorgvuldig moet kiezen. De vriendschap van Saruman en de macht van Orthanc kunnen niet licht terzijde worden geschoven, welke grieven, al dan niet denkbeeldig, er ook geweest mogen zijn. U hebt een slag gewonnen, maar geen oorlog – en dat met hulp waarop u niet nog eens kunt rekenen. Misschien zult u de Schaduw van het Woud de volgende keer voor uw eigen deur vinden; zij is wispelturig en onzinnig en koestert geen liefde voor mensen.

Maar, Heer van Rohan, moet ik mij een moordenaar laten noemen, omdat er dappere mannen in de slag gevallen zijn? Als u ten strijde trekt – onnodig, want ik begeerde het niet – dan worden er mensen gedood. Maar als ik om die reden een moordenaar ben, dan kleeft er bloed aan het hele Huis van Eorl, want zij hebben in vele oorlogen gevochten, en velen aangevallen die hen trotseerden. Toch hebben zij met sommigen later vrede gesloten, al was het ook om politieke redenen. Ik zeg u, koning Théoden: zullen wij vrede en vriendschap sluiten, u en ik? Het is aan ons dit te bevelen.’

‘Wij willen vrede sluiten,’ zei Théoden eindelijk, onduidelijk en met moeite. Enkele Ruiters slaakten uitroepen van blijdschap. Théoden hief de hand op. ‘Ja, wij willen vrede,’ zei hij nu op heldere toon, ‘wij willen vrede wanneer jij en al je werken zijn vernietigd – en de werken van je duistere meester aan wie je ons zou willen uitleveren. Je bent een leugenaar, Saruman, en corrumpeert mensenharten. Je strekt je hand naar mij uit, maar ik zie alleen maar een vinger van de klauw van Mordor. Wreed en koud! Ook al was je oorlog tegen mij gerechtvaardigd – maar dat was hij niet, want al was je tien keer zo wijs, dan zou je nog niet het recht hebben mij en de mijnen ten eigen bate te regeren, zoals je verlangde – wat zeg je dan van je fakkels in de Westfold en de kinderen die daar dood liggen? En zij hakten Háma’s lichaam voor de poorten van de Hoornburg aan stukken nadat hij dood was. Wanneer jij aan een galg voor je raam hangt, een prooi voor je eigen kraaien, zal ik vrede sluiten met jou en Orthanc. Dat is het standpunt van het Huis van Eorl. Ik ben een minder roemruchte zoon van grote vorsten, maar ik hoef je hielen niet te likken. Wend je tot iemand anders. Maar ik vrees dat je stem zijn bekoring heeft verloren.’

De Ruiters keken naar Théoden op als mensen die plotseling uit een droom ontwaken. Krassend als een oude raaf klonk de stem van hun meester hun in de oren na de muziek van Saruman. Maar Saruman was enige tijd buiten zichzelf van woede. Hij boog zich over de balustrade alsof hij van plan was de oude koning met zijn staf te slaan. Sommigen scheen het plotseling toe alsof zij een slang zagen die zich oprolde om toe te slaan.

‘Galgen en kraaien!’ siste hij, en zij huiverden bij de afzichtelijke verandering. ‘Oude sufferd! Wat is het Huis van Eorl anders dan een schuur met strodak waar struikrovers zich in de stank bezatten, en hun ellendige kinderen tussen de honden op de vloer rollen. Te lang zijn zij zelf aan de galg ontsnapt. Maar de lus komt en wordt langzaam aangetrokken, maar stevig en hard op ’t laatst. Hang als je wilt!’ Nu veranderde zijn stem, terwijl hij zich langzaam weer in bedwang kreeg. ‘Ik weet niet waarom ik het geduld heb gehad om met je te praten. Want ik heb je niet nodig, en ook je kleine troep galoppeerders niet, die zich even snel uit de voeten maken als ze eraan komen rijden, Théoden Paardenmeester. Lang geleden heb ik je een positie aangeboden die je verdiensten en verstandelijke vermogens te boven ging. Ik heb die opnieuw aangeboden, zodat zij die je hebt misleid, de keuze der wegen duidelijk voor zich zien. Jij schept tegen me op en beledigt me. Het zij zo. Ga terug naar je hutten!

Maar jij, Gandalf! Want het spijt me in elk geval voor jou, en ik heb te doen met je schande. Hoe komt het dat je dergelijk gezelschap kunt verdragen? Want je bent trots, Gandalf – en niet zonder reden, want je hebt immers een nobele geest en ogen die niet alleen diep, maar ook ver zien. Wil je ook nu nog niet naar mijn raad luisteren?’

Gandalf verroerde zich en keek op. ‘Wat heb je te zeggen dat je al niet tijdens onze laatste ontmoeting hebt gezegd?’ vroeg hij. ‘Of misschien zijn er dingen die je wilt terugnemen?’

Saruman zweeg. ‘Terugnemen?’ peinsde hij alsof hij verrast was. ‘Terugnemen? Ik probeerde je voor je eigen bestwil raad te geven, maar je luisterde nauwelijks. Je bent trots en houdt niet van raadgevingen, omdat je inderdaad een hoop eigen wijsheid bezit. Maar bij die gelegenheid dwaalde je, denk ik, mijn bedoelingen opzettelijk verkeerd uitleggend. Ik vrees dat ik in mijn verlangen om je over te halen, mijn geduld verloren heb. En ik heb er werkelijk spijt van. Want ik droeg je geen kwaad hart toe; en ook nu doe ik dat niet, hoewel je in het gezelschap van onwetenden en kwaadwillenden naar mij terug komt. Hoe zou ik dat kunnen? Zijn wij niet beiden leden van een hoge en aloude orde, voortreffelijk in Midden-aarde? Wij zouden beiden evenveel profijt kunnen trekken van onze vriendschap. Veel zouden wij samen nog kunnen bereiken om de kwalen van de wereld te genezen. Laten we elkaar begrijpen en deze minne lieden uit onze gedachten bannen! Laat hen onze beslissingen uitvoeren! Voor de gemene zaak ben ik bereid het verleden te vergeten en je te ontvangen. Wil je niet met mij beraadslagen? Wil je niet boven komen?’

Zo groot was de macht die Saruman in deze laatste poging uitoefende, dat niemand die binnen gehoorsafstand stond onbewogen bleef. Maar nu was de betovering heel anders. Zij hoorden een vriendelijke koning een dwalende, maar alom geliefde minister terechtwijzen. Maar zij waren buitengesloten, aan een deur luisterend naar woorden die niet voor hen bestemd waren: slechtgemanierde kinderen of domme dienaren die de ongrijpbare conversatie van hun meerderen hoorden, en zich afvroegen hoe het hun eigen lot zou beïnvloeden. Deze twee waren uit betere klei gemaakt: eerbiedwaardig en wijs. Het was onvermijdelijk dat zij een bondgenootschap zouden sluiten. Gandalf zou de toren bestijgen om dingen te bespreken die hun begrip ver te boven gingen, in de hoge vertrekken van Orthanc. De deur zou gesloten zijn en ze zouden buiten moeten blijven, weggestuurd om werk of straf te krijgen. Zelfs in Théodens geest nam die gedachte vorm aan, als een zweem van twijfel: ‘Hij zal ons verraden – hij zal gaan – wij zullen verloren zijn.’

Toen lachte Gandalf. De fantasie verdween als sneeuw voor de zon. ‘Saruman, Saruman!’ zei Gandalf nog steeds lachend. ‘Saruman, je bent je roeping in dit leven misgelopen. Je had de hofnar van de koning moeten worden en je brood en bonte pak moeten verdienen door zijn raadgevers na te apen. Lieve help!’ zei hij, en zweeg even, terwijl hij zijn vrolijkheid bedwong. ‘Elkaar begrijpen? Ik vrees dat ik jouw begrip te boven ga. Maar jou, Saruman, begrijp ik nu maar al te goed. Ik heb een duidelijker herinnering aan je argumenten en daden dan je veronderstelt. Toen ik je de laatste keer bezocht was jij de gevangenbewaarder van Mordor en daar werd ik heen gestuurd. Nee, de gast die van het dak is ontsnapt, zal zich wel twee keer bedenken voor hij weer door de deur naar binnen gaat. Nee, ik denk niet dat ik boven zal komen. Maar luister, Saruman, voor de laatste keer! Wil je niet naar beneden komen? Isengard is minder sterk gebleken dan het in jouw hoop en fantasie was. Misschien geldt dat ook voor andere dingen waarop je nog vertrouwt. Zou het niet verstandig zijn het een tijdje te laten rusten? Je misschien tot nieuwe zaken te wenden? Denk goed na, Saruman. Wil je niet naar beneden komen?’

Er trok een schaduw over Sarumans gezicht; toen werd het lijkbleek. Voor hij het kon verbergen zagen zij door het masker de angst van een twijfelende geest, die het verschrikkelijk vindt om te blijven en doodsbang is om zijn schuilplaats te verlaten. Een seconde aarzelde hij en niemand durfde adem te halen. Toen sprak hij en zijn stem klonk schril en koud. Trots en haat overmeesterden hem. ‘Of ik naar beneden wil komen?’ zei hij spottend. ‘Komt een ongewapend man naar beneden om buiten met rovers te spreken? Ik kan je hier goed genoeg horen. Ik ben geen dwaas en ik vertrouw je niet, Gandalf. Zij staan niet openlijk op mijn trap, maar ik weet waar de wilde bosdemonen zich schuilhouden, tot jouw beschikking.’

‘De verraderlijken zijn altijd wantrouwig,’ verzuchtte Gandalf. ‘Maar je behoeft niet voor je leven te vrezen. Ik ben geenszins van plan je te doden of je pijn te doen, zoals je zou weten als je mij werkelijk begreep. En ik bezit de macht je te beschermen. Ik geef je een laatste kans. Je bent vrij om Orthanc te verlaten – als je wilt.’

‘Dat klinkt goed,’ snierde Saruman. ‘Het klinkt precies zoals Gandalf de Grijze is: zo neerbuigend, en zo bijzonder vriendelijk. Ik twijfel er niet aan dat je Orthanc naar je zin zou vinden, en mijn vertrek je goed van pas zou komen. Maar waarom zou ik willen weggaan? En wat bedoel je met “vrij”? Er zijn voorwaarden, neem ik aan.’

‘Redenen om te vertrekken kun je uit je ramen zien,’ antwoordde Gandalf. ‘Andere zullen je invallen. Je dienaren zijn vernietigd en verstrooid; je buren heb je tot je vijanden gemaakt; en je hebt je nieuwe meester bedrogen, of in ieder geval geprobeerd dat te doen. Wanneer zijn Oog hierop valt, zal het ’t rode oog van toorn zijn. Maar wanneer ik “vrij” zeg, bedoel ik ook “vrij”: vrij van banden, van ketenen of bevelen; vrij om te gaan waar je wilt, zelfs, zelfs naar Mordor, Saruman, als je dat wilt. Maar je zult mij eerst de sleutel van Orthanc overhandigen, en je staf. Zij zullen de onderpanden zijn van je gedrag, die je later terug zult krijgen als je ze verdient.’ Sarumans gezicht werd vuurrood, vertrok van woede, en een rood licht ontvlamde in zijn ogen. Hij lachte wild.

‘Later!’ riep hij uit, en hij schreeuwde bijna. ‘Later! Ja, als je ook de Sleutels van Barad-dûr zelf hebt, veronderstel ik; en de kronen van Zeven Koningen en de staven van de Vijf Tovenaars, en jezelf een paar schoenen hebt gekocht vele maten groter dan die welke je nu draagt. Een bescheiden plan. Nauwelijks een waarvoor je mijn hulp nodig hebt! Ik heb andere dingen te doen. Wees geen dwaas. Als je met mij wilt onderhandelen, terwijl je daartoe nog de kans hebt, ga dan weg en kom terug als je nuchter bent! En laat dan deze moordenaars en het kleine janhagel dat je aan je staart hebt hangen achter! Goedendag!’ Hij draaide zich om en verliet het balkon.

‘Kom terug, Saruman!’ zei Gandalf op bevelende toon.

Tot verbazing van de anderen keerde Saruman zich weer om en, alsof hij tegen zijn wil werd getrokken, kwam hij langzaam bij het ijzeren hek terug, erop leunend, zwaar ademend. Zijn gezicht was doorgroefd en samengetrokken. Zijn hand omklemde de zware zwarte staf als een klauw.

‘Ik heb je geen toestemming gegeven om te gaan,’ zei Gandalf streng. ‘Ik ben nog niet klaar. Je bent een dwaas geworden, Saruman, maar toch ben je te beklagen. Je had je nog van dwaasheid en boosaardigheid kunnen afwenden, en van dienst kunnen zijn. Maar je verkiest te blijven en op de resten van je oude samenzweringen te knagen. Blijf dan! Maar ik waarschuw je, je zult er niet zo gemakkelijk meer uitkomen. Tenzij de zwarte handen van het Oosten zich naar je uitstrekken om je te grijpen! Saruman!’ riep hij uit, en zijn stem werd krachtiger en meer autoritair. ‘Zie, ik ben niet Gandalf de Grijze, die je hebt verraden. Ik ben Gandalf de Witte, die uit de dood is herrezen. Jij hebt nu geen kleur meer, en ik stoot je uit de orde en uit de Raad.’

Hij hief zijn hand op en sprak langzaam op duidelijke, koude toon. ‘Saruman, je staf is gebroken.’ Er klonk gekraak en de staf spleet in Sarumans hand in tweeën, en de knop viel voor Gandalfs voeten neer. ‘Ga!’ zei Gandalf. Met een kreet viel Saruman achterover en kroop weg. Op dat ogenblik kwam er een zwaar glanzend voorwerp naar beneden vallen. Het ketste van de ijzeren reling af op hetzelfde moment dat Saruman die had verlaten en, nadat het rakelings langs Gandalfs hoofd was gesuisd, kwam het neer op de trede waarop hij stond. De trede barstte en versplinterde in glinsterende vonken. Maar de bal was onbeschadigd; hij rolde de trappen af, een kristallen bol, donker, maar met een gloeiend hart van vuur. Toen hij naar een plas stuiterde, rende Pepijn erachteraan en raapte hem op.

‘De moordzuchtige schurk!’ riep Éomer uit. Maar Gandalf was onbewogen. ‘Nee, dit werd niet door Saruman gegooid,’ zei hij, ‘en ook niet op zijn verzoek, denk ik. Het kwam uit een venster heel hoog in de toren. Een laatste schot van Meester Slangtong, denk ik, maar slecht gemikt.’

‘Slecht gericht misschien omdat hij niet kon beslissen wie hij meer haatte, jou of Saruman,’ zei Aragorn.

‘Dat kan wel zijn,’ zei Gandalf. ‘Die twee zullen in hun kameraadschap weinig troost vinden; ze zullen elkaar met woorden steken. Maar de straf is rechtvaardig. Als Slangtong ooit levend uit Orthanc komt, zal dat meer zijn dan hij verdient.

Hier, m’n jongen, geef dat maar aan mij! Ik heb je niet gevraagd het op te rapen,’ riep hij uit, zich abrupt omdraaiend toen hij Pepijn de trap op zag komen, langzaam, alsof hij een zwaar gewicht torste. Hij ging hem tegemoet en nam de donkere bol haastig van de hobbit af, hem in de plooien van zijn jas hullend. ‘Ik zal dit onder mijn hoede nemen,’ zei hij. ‘Het is niet iets dat Saruman zou hebben weggeworpen, denk ik.’

‘Maar misschien heeft hij andere dingen om te gooien,’ zei Gimli. ‘Als dit het einde van het gesprek is, laat ons dan zorgen in ieder geval buiten het bereik van zijn worp te zijn.’

‘Het is het einde,’ zei Gandalf. ‘Laat ons gaan.’

Zij keerden de poorten van Orthanc de rug toe en liepen de trap af. De Ruiters begroetten de koning met vreugde en salueerden voor Gandalf. De betovering van Saruman was verbroken: zij hadden hem zien komen toen hij geroepen werd, en wegkruipen toen hij niet meer nodig was.

‘Nou, dat zit erop,’ zei Gandalf. ‘Nu moet ik Boombaard zien te vinden en hem vertellen hoe het is afgelopen.’

‘Dat zal hij toch zeker wel geraden hebben?’ zei Merijn. ‘Was er een mogelijkheid dat het anders zou aflopen?’

‘Dat is onwaarschijnlijk,’ antwoordde Gandalf, ‘hoewel het maar een haartje scheelde. Maar ik had redenen om het te proberen; sommige waren barmhartig en andere minder. In de eerste plaats is Saruman duidelijk gemaakt dat de macht van zijn stem aan het tanen is. Hij kan niet tegelijkertijd een tiran en een raadgever zijn. Wanneer de samenzwering rijp is blijft het niet langer een geheim. Toch liep hij in de val en probeerde een voor een met zijn slachtoffers af te rekenen, terwijl anderen toehoorden. Toen stelde ik hem voor een laatste keus, en een rechtvaardige: om zowel Mordor als zijn eigen plannen af te zweren, en zich te beteren door ons in onze nood te helpen. Hij kent onze nood als geen ander. Hij had ons een grote dienst kunnen bewijzen. Maar hij heeft verkozen deze hulp niet te verlenen, en de macht van Orthanc te behouden. Hij wil niet dienen, alleen bevelen. Hij leeft nu in angst voor de schaduw van Mordor, maar toch hoopt hij de storm te overleven. Ongelukkige dwaas! Hij zal worden opgeslokt als de macht uit het Oosten zijn armen naar Isengard uitstrekt. Wij kunnen Orthanc niet van buitenaf vernietigen, maar Sauron – wie weet wat hij kan doen?’

‘Maar als Sauron niet overwint? Wat zul jij dan met hem doen?’ vroeg Pepijn.

‘Ik? Niets!’ zei Gandalf. ‘Ik zal niets met hem doen. Ik verlang niet naar heerschappij. Wat er van hem worden zal? Ik weet het niet. Ik betreur het dat zoveel dat eens goed was, nu in de toren verrot. Maar voor ons zijn de zaken helemaal niet slecht gelopen. Vreemd zijn de wisselvalligheden van het lot! Haat keert zich vaak tegen hem die hem koestert. Ik stel mij voor dat wij, ook al waren we naar binnen gegaan, weinig schatten in Orthanc zouden hebben aangetroffen die kostbaarder zijn dan het voorwerp dat Slangtong naar ons heeft gegooid.’

Een schrille kreet, plotseling afgesneden, kwam uit een open raam hoog in de toren.

‘Het schijnt dat Saruman er ook zo over denkt,’ zei Gandalf. ‘Laten we hen aan hun lot overlaten.’

Zij keerden nu terug naar de ruïnes van de poort. Nauwelijks waren zij onder de boog door gegaan, of Boombaard en een twaalftal andere enten traden uit de schaduwen van de steenhoop, waar zij hadden gestaan, naar voren. Aragorn, Gimli en Legolas staarden hen met open mond aan.

‘Dat zijn drie van mijn Reisgenoten, Boombaard,’ zei Gandalf. ‘Ik heb je van hen verteld, maar je hebt ze nog niet ontmoet.’ Hij noemde een voor een hun namen.

De oude ent keek hen lang en onderzoekend aan en sprak om beurten met hen. Het laatste richtte hij zich tot Legolas.

‘Dus je bent helemaal van het Demsterwold gekomen, mijn waarde elf? Het was vroeger een bijzonder groot bos!’

‘En dat is het nog,’ zei Legolas. ‘Maar niet zo groot dat wij die er wonen er ooit genoeg van krijgen nieuwe bomen te zien. Ik zou dolgraag in het bos van Fangorn willen reizen. Ik ben nauwelijks verder dan de rand geweest, en ik wilde niet terugkeren.’

Boombaards ogen straalden van plezier. ‘Ik hoop dat je wens vervuld zal worden voor de heuvels veel ouder zijn,’ zei hij.

‘Ik zal komen, als het lot het mij toestaat,’ zei Legolas. ‘Ik ben met mijn vriend overeengekomen dat wij als alles goed gaat, samen Fangorn zullen bezoeken – met uw permissie.’

‘Iedere elf die je meebrengt zal welkom zijn,’ zei Boombaard.

‘De vriend waar ik het over heb is geen elf,’ zei Legolas. ‘Ik bedoel Gimli, Glóins zoon, hier.’ Gimli maakte een diepe buiging, en de bijl gleed uit zijn riem en viel rinkelend op de grond.

‘Hoem, hm! Nou, eh,’ zei Boombaard terwijl hij hem dreigend aankeek. ‘Een dwerg en een bijldrager! Hoem! Ik draag de elfen een goed hart toe, maar dit is te veel gevraagd. Dit is een vreemde vriendschap.’

‘Zij mag vreemd schijnen,’ zei Legolas, ‘maar zolang Gimli leeft zal ik niet alleen naar Fangorn komen. Zijn bijl is niet voor bomen bestemd, maar voor orknekken. O, Fangorn, meester van het Woud Fangorn: tweeënveertig heeft hij er in de slag afgehouwen.’

‘Hoo! Kom nu!’ zei Boombaard. ‘Dat klinkt al beter! Wel, wel, men kan de loop der dingen nu eenmaal niet veranderen en men behoeft zich niet te haasten om erop vooruit te lopen. Maar nu moeten wij voor enige tijd uit elkaar gaan. De dag loopt ten einde, maar Gandalf zegt dat jullie voor het vallen van de avond moeten vertrekken, en de Heer van de Mark verlangt naar zijn eigen huis.’

‘Ja, we moeten vertrekken, en wel nu,’ zei Gandalf. ‘Ik vrees dat ik je van je poortwachters moet beroven. Maar je zult het ook wel zonder hen kunnen stellen.’

‘Misschien wel,’ zei Boombaard. ‘Maar ik zal hen missen. Wij zijn in korte tijd zulke goede vrienden geworden, dat ik denk dat ik haastig aan het worden ben – misschien groei ik weer terug naar mijn jeugd. Maar hoe het zij, zij zijn het eerste nieuwe onder zon of maan dat ik in heel lange tijd heb gezien. Ik zal hen niet vergeten. Ik heb hun namen aan de lange lijst toegevoegd. De enten zullen het zich herinneren.

Enten, uit aarde geborenen, oud als bergen

De verre lopers, waterdrinkers;

En hongerig als jagers, de hobbit-kinderen,

Het lachende volkje, de kleine lieden.

Zij zullen vrienden blijven zolang er nieuwe bladeren aan de bomen komen. Het ga jullie goed. Maar als je nieuws hoort in jullie mooie land, in de Gouw, laat het me dan weten! Je weet wat ik bedoel: als je entvrouwen hoort of ziet. Kom zelf als je kunt.’

‘Dat zullen we doen,’ zeiden Merijn en Pepijn tegelijk en draaiden zich haastig om. Boombaard keek naar hen en zweeg enige tijd, terwijl hij zijn hoofd nadenkend schudde. Toen wendde hij zich tot Gandalf.

‘Dus Saruman wilde er niet uitkomen,’ zei hij. ‘Dat had ik ook niet gedacht. Zijn hart is zo rot als dat van een zwarte Huorn,’ zei hij. ‘Maar als ik zou worden verslagen en al mijn bomen vernietigd, zou ik niet komen zolang ik nog één zwart gat overhad om mij in schuil te houden.’

‘Nee,’ zei Gandalf. ‘Maar jij hebt geen plannen beraamd om de hele wereld met je bomen te bedekken en alle andere levende wezens te verstikken. Maar zo is het nu eenmaal, Saruman blijft zijn haat voeden en zal opnieuw netten weven als hij er kans toe ziet. Hij bezit de Sleutel van Orthanc. Maar hij mag niet ontsnappen.’

‘Inderdaad! Daar zullen de enten voor zorgen,’ zei Boombaard. ‘Saruman zal zonder mijn toestemming geen voet buiten de rots zetten. Enten zullen hem bewaken.’

‘Goed!’ zei Gandalf. ‘Daar had ik op gehoopt. Nu kan ik gaan en mijn aandacht aan andere zaken geven, met een zorg minder. Maar je moet goed oppassen. De wateren zijn in de grond gezakt. Het zal niet voldoende zijn, vrees ik, om schildwachten rondom de toren op te stellen. Ik twijfel er niet aan dat er diepe wegen onder Orthanc gegraven zijn en dat Saruman binnenkort ongemerkt hoopt te vertrekken. Als jij die taak op je wilt nemen, smeek ik je de wateren weer te doen binnenstromen en dat te blijven doen, totdat het water in Isengard blijft staan, of je de afvoerwegen ontdekt. Als alle ondergrondse ruimten zijn ondergelopen en de afvoerwegen geblokkeerd, moet Saruman wel boven blijven en uit zijn ramen kijken.’

‘Laat dat maar aan de enten over!’ zei Boombaard. ‘We zullen het dal van boven tot onder doorzoeken en onder iedere kiezelsteen kijken. Bomen komen terug om hier te leven, oude bomen, wilde bomen. Het Wachtbos zullen we het noemen. Er zal hier geen eekhoorn rondlopen, zonder dat ik het zal weten. Laat dat maar aan enten over! Tot zeven keer de jaren waarin hij ons heeft gekweld voorbij zijn gegaan, zullen wij niet aflaten hem te bewaken.’

XI. De Palantír

De zon ging onder achter de lange westelijke uitloper van de bergen, toen Gandalf en zijn metgezellen, en de koning met zijn Ruiters, weer uit Isengard vertrokken. Gandalf nam Merijn achter zich op het paard, en Aragorn nam Pepijn. Twee van de manschappen van de koning gingen voorop; zij reden snel en verdwenen spoedig uit het zicht in de vallei. De anderen volgden in een rustige draf.

Enten stonden in een plechtige rij als standbeelden bij de poort, hun lange armen opgeheven, maar ze maakten geen geluid. Merijn en Pepijn keken om toen ze de bochtige weg een eindje op waren gegaan. Het zonlicht scheen nog aan de hemel, maar lange schaduwen strekten zich over Isengard uit: grijze ruïnes die in de duisternis verdwenen. Boombaard stond daar nu alleen, als de verre stomp van een oude boom: de hobbits dachten aan hun eerste ontmoeting, op de zonnige richel ver weg aan de grenzen van Fangorn.

Zij kwamen bij de pilaar van de Witte Hand. De zuil stond er nog, maar de gebeeldhouwde hand was omlaag gegooid en in kleine stukken gebroken. De lange wijsvinger lag precies midden op de weg, wit in de schemering, maar de rode nagel begon zwart te worden.

‘De enten schenken aandacht aan elk detail!’ zei Gandalf.

Ze reden verder en de avond viel in de vallei.

‘Rijden we ver vanavond, Gandalf?’ vroeg Merijn na een tijdje. ‘Ik weet niet hoe jij je voelt met klein janhagel aan je staart bungelend, maar het janhagel is moe en zal blij zijn om niet langer te bungelen en te gaan liggen.’

‘Dus dat heb je gehoord?’ zei Gandalf. ‘Laat het je niet dwarszitten! Wees dankbaar dat er niet meer woorden op je zijn gericht. Hij hield je in de gaten. Als het je trots tot troost kan strekken, zou ik zeggen dat jij en Pepijn op het ogenblik zijn gedachten meer in beslag nemen dan de rest van ons. Wie jullie zijn; hoe jullie daar waren gekomen, en waarom; wat jullie weten; of jullie gevangen waren genomen en zo ja, hoe jullie zijn ontsnapt terwijl alle orks omkwamen – dat zijn de kleine raadselen die de grote geest van Saruman verontrusten. Een sneer van hem, Merijn, is een compliment als je je vereerd voelt door zijn bezorgdheid.’

‘Dank je!’ zei Merijn. ‘Maar het is een grotere eer om aan jouw staart te bungelen, Gandalf. In ieder geval heb je op die plaats de kans dezelfde vraag twee keer te stellen. Rijden we ver vannacht?’

Gandalf lachte. ‘Een hoogst onstuitbare hobbit! Alle tovenaars behoren een paar hobbits onder hun hoede te nemen – om hun de betekenis van het woord te leren, en hen te verbeteren. Neem me niet kwalijk. Maar zelfs aan deze eenvoudige dingen heb ik gedacht. We zullen een paar uur rustig doorrijden tot we aan het eind van de vallei komen. Morgen moeten we sneller rijden.

Toen we aankwamen, waren we van plan om regelrecht van Isengard over de vlakte naar het huis van de koning in Edoras terug te rijden, een rit van enkele dagen. Maar we hebben erover nagedacht en het plan gewijzigd. Er zijn boodschappers naar de Helmsdiepte vooruitgereden om hen te waarschuwen dat de koning morgen terugkomt. Vandaar zal hij met vele mannen langs paden door de heuvels naar Dunharg rijden. Van nu af aan zullen we als het even kan hoogstens met z’n tweeën of drieën openlijk over het land gaan, bij dag of bij nacht.’

‘Bij jou is het alles of niets!’ zei Merijn. ‘Ik vrees dat ik niet verder heb gekeken dan mijn bed vannacht lang was. Waar en wat is Helmsdiepte en de rest? Ik weet niets van dit land af.’

‘Dan kan je er beter maar iets over te weten zien te komen, als je wilt begrijpen wat er aan de hand is. Maar nu niet, en niet van mij; ik heb te veel dringende zaken om over na te denken.’

‘Goed, ik zal Stapper er bij het kampvuur over aanschieten; hij is minder prikkelbaar. Maar waarom al die geheimzinnigheid? Ik dacht dat wij de slag gewonnen hadden!’

‘Ja, wij hebben ook gewonnen, maar dit is pas de eerste overwinning, en dat vergroot op zichzelf het gevaar waarin we verkeren. Er was een of andere verbinding tussen Isengard en Mordor die ik nog niet heb doorgrond. Ik weet niet hoe ze nieuws uitwisselden; maar ze deden het wel. Het Oog van Barad-dûr zal ongeduldig naar het Tovenaarsdal kijken, denk ik; en naar Rohan. Hoe minder het ziet, hoe beter.’

De weg trok langzaam voorbij, slingerend door het dal. De Isen stroomde in haar rotsachtige bedding, nu weer verder weg, dan weer dichterbij. De nacht daalde uit de bergen neer. Alle mist was verdwenen. Er woei een kille wind. De maan, die nu bijna helemaal vol was, vervulde de oostelijke hemel met een bleke koude glans. De bergruggen links van hen gingen glooiend omlaag naar kale heuvels. De wijde vlakten openden zich grijs voor hen.

Ten slotte hielden zij halt. Toen sloegen zij van de hoofdweg af en kwamen weer op het zachte gras van de hellingen. Nadat ze een mijl of drie naar het westen waren gegaan, kwamen ze bij een dal. Dit lag open naar het zuiden, en met de achterkant tegen de helling van de ronde Dol Baran, de laatste heuvel van de noordelijke uitlopers, met een groene voet en een met heide begroeide top. De zijkanten van het dal waren overwoekerd met de varens van vorig jaar, te midden waarvan de strak opgerolde varenblaadjes van het voorjaar net door de zoet geurende aarde kwamen priemen. Doornbosjes groeiden dicht op de lage hellingen, en daaronder sloegen zij hun kamp op, een uur of twee voor middernacht. Ze maakten een vuur in een holte, tussen de wortels van een wijd vertakte hagendoorn, hoog als een boom, gerimpeld van ouderdom, maar gezond in iedere tak. Aan het uiteinde van ieder twijgje zwollen knoppen. Er werden schildwachten uitgezet, twee per wacht. De anderen hulden zich, nadat zij hadden gegeten, in een mantel en deken, en gingen slapen. De hobbits lagen apart in een hoek op een matras van oude varens. Merijn had slaap, maar Pepijn scheen bijzonder rusteloos. De varens kraakten en knisperden toen hij lag te woelen en te draaien.

‘Wat is er aan de hand?’ vroeg Merijn. ‘Lig je soms op een mierenhoop?’

‘Nee,’ zei Pepijn, ‘maar ik lig niet gemakkelijk. Ik vraag me af hoelang het geleden is dat ik in een bed heb geslapen.’

Merijn gaapte. ‘Reken het maar op je vingers na!’ zei hij. ‘Maar je moet weten hoelang het geleden is sinds we uit Lórien zijn vertrokken.’

‘O, dat!’ zei Pepijn. ‘Ik bedoel een echt bed in een slaapkamer.’

‘Nu, Rivendel dan,’ zei Merijn. ‘Maar vanavond zou ik overal kunnen slapen.’

‘Je hebt geluk gehad, Merijn,’ zei Pepijn zacht, na een poosje. ‘Jij hebt met Gandalf gereden.’

‘En wat zou dat?’

‘Heb je enig nieuws, enige informatie uit hem losgekregen?’

‘Ja, een heleboel. Meer dan gewoonlijk. Maar je hebt het allemaal, of het meeste ervan gehoord; jij was vlakbij en we bespraken geen geheimen. Maar jij mag morgen met hem rijden als je denkt dat je meer uit hem los kunt krijgen – en als hij je wil hebben.’

‘Mag dat? Goed. Maar hij is gesloten, nietwaar? Helemaal niets veranderd.’

‘O ja, dat is hij wel!’ zei Merijn, die een beetje wakker werd en zich begon af te vragen wat zijn metgezel dwarszat. ‘Hij is gegroeid of iets dergelijks. Hij kan vriendelijker maar ook verontrustender zijn, vrolijker en ernstiger dan eerst, denk ik. Hij is veranderd, maar wij hebben nog geen kans gehad om te zien hoeveel. Maar denk eens aan dat laatste deel van zijn gesprek met Saruman. Je moet niet vergeten dat Saruman eens boven Gandalf stond: hoofd van de Raad, of wat dat ook precies mag zijn. Hij was Saruman de Witte. Gandalf is nu de Witte. Saruman kwam terug toen hem dat gezegd werd, en zijn staf werd van hem afgenomen, en daarna kreeg hij eenvoudig te horen dat hij weg moest gaan, en hij ging!’

‘Welnu, als Gandalf is veranderd dan is hij geslotener dan ooit, dat is alles,’ zei Pepijn. ‘Die glazen bol, zeg! Hij scheen er enorm mee in zijn sas. Hij weet er iets van of heeft zijn vermoedens. Maar vertelt hij ons wat? Nee, geen woord. Toch heb ik hem opgeraapt en verhinderd dat hij in een plas zou rollen. Hier, jongen, geef dat maar aan mij – dat is alles. Ik vraag me af wat het is. Hij voelde zo zwaar aan.’ Pepijns stem werd zacht, alsof hij tegen zichzelf sprak.

‘Hallo,’ zei Merijn. ‘Dus dat zit je dwars? Nu, Pepijn, m’n jongen, vergeet Gildors gezegde niet – dat Sam altijd aanhaalde: Bemoei je niet met de zaken van tovenaars, want ze zijn ondoorgrondelijk en vlug boos.’

‘Maar ons hele leven is al maandenlang een en al bemoeienis met zaken van tovenaars,’ zei Pepijn. ‘Ik had die bol weleens willen bekijken.’

‘Ga slapen,’ zei Merijn. ‘Je zult vroeg of laat genoeg informatie krijgen. Beste Pepijn, geen enkele Toek heeft tot nu toe een Brandebok op het gebied van nieuwsgierigheid overtroffen, maar moet dat nu echt vannacht, vraag ik je?’

‘Goed! Wat voor kwaad steekt erin om je te vertellen wat ik graag zou willen: eens naar die bol kijken. Ik weet dat ik hem niet mag hebben omdat de oude Gandalf erop zit, als een kip op een ei. Maar het helpt niet erg veel om een je-mag-hem-niet-hebben-dusga-maar-slapen van je te horen te krijgen.’

‘Nou, wat kon ik anders zeggen?’ zei Merijn. ‘Het spijt me, Pepijn, maar je moet echt tot morgenochtend wachten. Na het ontbijt zal ik zo nieuwsgierig zijn als je maar wilt en je op alle mogelijke manieren helpen om tovenaars hun geheimen te ontfutselen. Maar ik kan niet langer wakker blijven. Als ik nog meer geeuw, zal ik bij mijn oren opensplijten. Welterusten!’

Pepijn zei niets meer. Hij lag nu stil, maar de slaap was nog ver weg; en die werd niet bevorderd door het geluid van Merijns zachte ademhaling, nadat hij enkele minuten na welterusten te hebben gezegd in slaap was gevallen. De gedachte aan de donkere bol scheen sterker te worden toen alles helemaal stil werd. Pepijn voelde de zwaarte ervan opnieuw in zijn handen, en zag de geheimzinnige diepten weer waarin hij een ogenblik had gekeken. Hij lag te woelen en te draaien en probeerde aan iets anders te denken.

Ten slotte kon hij het niet langer uithouden. Hij stond op en keek rond. Het was kil en hij sloeg zijn mantel om zich heen. De maan scheen koud en wit op het dal neer en de schaduwen van de bosjes waren zwart. Slapende gestalten lagen overal in het rond. De twee wachten waren nergens te bekennen: ze waren misschien de heuvel opgegaan, of verscholen in de varens. Gedreven door een of andere impuls die hij niet begreep, liep Pepijn zachtjes naar waar Gandalf lag. Hij keek op hem neer. De tovenaar scheen te slapen, maar met niet helemaal gesloten oogleden: er was een schittering van ogen onder zijn lange wimpers. Pepijn ging haastig achteruit. Maar Gandalf gaf geen teken; en opnieuw naar voren getrokken, half tegen zijn wil, kroop Pepijn weer achter het hoofd van de tovenaar vandaan. Hij lag in een deken gerold, met zijn mantel over de bovenkant heen gespreid; en vlak bij hem, tussen zijn rechterzijde en zijn gebogen arm, was een bult, iets ronds in een donkere doek gewikkeld; zijn hand scheen er net vanaf op de grond te zijn gegleden.

Nauwelijks ademhalend kroop Pepijn voetje voor voetje dichterbij. Ten slotte knielde hij neer. Toen stak hij steels zijn handen uit, en tilde de bobbel langzaam op; deze leek minder zwaar dan hij had verwacht. ‘Misschien achteraf alleen maar een bundeltje snuisterijen,’ dacht hij met een vreemd gevoel van opluchting; maar hij legde het bundeltje niet weer neer. Hij bleef er een ogenblik mee staan en klemde het vast. Toen kreeg hij een idee. Hij liep op zijn tenen weg, zocht een grote steen, en kwam terug.

Vlug trok hij de doek er nu af, wikkelde de steen erin en, nadat hij was neergeknield, legde hij die weer bij de hand van de tovenaar. Toen keek hij eindelijk naar het voorwerp dat hij had onthuld. Daar was het: een gladde bol van kristal, nu donker en doods, die bloot voor zijn knieën lag. Pepijn pakte hem op, bedekte hem vlug met zijn eigen mantel, en draaide zich half om om naar zijn bed terug te gaan. Op dat ogenblik bewoog Gandalf zich in zijn slaap en mompelde een paar woorden; die schenen in een vreemde taal te zijn; zijn hand strekte zich uit en greep de omwikkelde steen; toen zuchtte hij en verroerde zich niet meer.

‘Idiote dwaas dat je d’r bent!’ mompelde Pepijn bij zichzelf. ‘Jij zult je ernstige moeilijkheden op de hals halen. Leg hem vlug terug!’ Maar hij merkte nu dat zijn knieën knikten, en hij durfde niet dicht genoeg naar de tovenaar toe te gaan om het bun deltje te bereiken. Ik zal het nu nooit kunnen terugleggen zonder hem wakker te maken, dacht hij, niet voor ik wat kalmer ben. Dus kan ik net zo goed eerst kijken. Maar niet hier! Hij sloop weg en ging op een heuveltje niet ver van zijn bed zitten. De maan kwam over de rand van de beschutte vallei gluren.

Pepijn zat met opgetrokken knieën en de bol ertussenin. Hij boog zich er laag overheen en keek als een hebberig kind dat zich over een bord met eten buigt, in een hoekje ver van anderen. Hij trok zijn mantel opzij en staarde ernaar. De lucht rondom hem scheen stil en geladen. Eerst was de bol donker, zwart als git, terwijl het maanlicht op zijn oppervlakte glansde. Toen verschenen in het hart ervan een flauwe gloed en een beweging, en die hielden zijn ogen geboeid, zodat hij ernaar moest blijven kijken. Weldra scheen het hele inwendige in vuur en vlam te staan: de bol draaide rond of er lichtjes in ronddraaiden. Plotseling gingen de lichtjes uit. Hij snakte naar adem en verzette zich, maar hij bleef gebogen, de bol met beide handen omklemmend. Dichter en dichter boog hij zich voorover, en toen verstijfde hij; zijn lippen bewogen een tijdje zonder geluid voort te brengen. Daarna viel hij met een gesmoorde kreet achterover en bleef roerloos liggen.

De kreet was doordringend. De wachten sprongen van de aardwallen af. Het hele kamp was weldra in rep en roer.

‘Dus dit is de dief!’ zei Gandalf. Haastig wierp hij zijn mantel over de plek waar de bol lag. ‘Wat! Jij Pepijn! Dit is een betreurenswaardig voorval!’ Hij knielde bij Pepijns lichaam neer: de hobbit lag op zijn rug, stijf, met nietsziende ogen omhoog naar de hemel starend. ‘Alle duivels! Wat voor kwaad heeft hij zich op de hals gehaald – zichzelf, en ons allemaal!’ Het gezicht van de tovenaar stond vermoeid en afgetobd.

Hij nam Pepijns hand en boog zich over zijn gezicht om naar zijn ademhaling te luisteren; toen legde hij zijn hand op zijn voorhoofd. De hobbit huiverde. Zijn ogen vielen dicht. Hij schreeuwde het uit; en ging rechtop zitten, verbijsterd naar alle gezichten om hem heen starend, bleek in het maanlicht.

‘Hij is niet voor jou, Saruman!’ riep hij met een schrille en toonloze stem, voor Gandalf wegdeinzend. ‘Ik zal hem onmiddellijk laten halen. Begrijp je? Zeg dat alleen maar!’ Toen probeerde hij overeind te krabbelen en te ontsnappen, maar Gandalf hield hem zacht maar beslist tegen.

‘Peregrijn Toek!’ zei hij. ‘Kom terug!’

De hobbit ontspande zich en viel achterover terwijl hij zich aan de hand van de tovenaar vastklampte. ‘Gandalf!’ riep hij. ‘Gandalf! Vergeef me!’

‘Je vergeven?’ zei de tovenaar. ‘Vertel me eerst wat je gedaan hebt.’

‘Ik, ik heb de bol weggenomen en ernaar gekeken,’ stotterde Pepijn, ‘en ik heb dingen gezien die me angst aanjoegen. En ik wilde weggaan, maar ik kon het niet. En toen kwam hij en ondervroeg me; en hij keek mij aan, en, en dat is alles wat ik me herinner.’

‘Dat is niet genoeg,’ zei Gandalf streng. ‘Wat heb je gezien, en wat heb je gezegd?’

Pepijn sloot zijn ogen en rilde, maar zei niets. Ze keken hem allen zwijgend aan, behalve Merijn die zich afwendde. Maar Gandalfs gezicht was nog hard. ‘Spreek!’ zei hij.

Met een zachte aarzelende stem begon Pepijn opnieuw, en langzamerhand werden zijn woorden helderder en krachtiger. ‘Ik zag een donkere hemel, en hoge kantelen,’ zei hij. ‘En heel kleine sterren. Het scheen heel ver weg en lang geleden, maar toch krachtig en duidelijk. Toen gingen de sterren naar binnen en naar buiten – ze werden afgesneden door wezens met vleugels. Heel groot, geloof ik, eigenlijk; maar in het glas zagen ze eruit als vleermuizen die rond de toren cirkelen. Ik dacht dat het er negen waren. Een van hen kwam naar mij toe vliegen, en werd almaar groter en groter. Hij had afgrijselijke – nee, nee! Ik kan het niet zeggen.

Ik probeerde weg te rennen omdat ik dacht dat hij eruit zou vliegen; maar toen hij de hele bol in beslag had genomen, verdween hij. Toen kwam hij. Hij sprak niet zo dat ik woorden kon horen. Hij keek alleen maar en ik begreep wat hij bedoelde. “Dus je bent teruggekomen? Waarom heb je zo lang geen verslag uitgebracht?”

Ik antwoordde niet. Hij zei: “Wie ben je?” Ik gaf nog steeds geen antwoord, maar hij deed me vreselijke pijn; en hij bleef aandringen en daarom zei ik: “Een hobbit.”

Toen scheen hij me plotseling te zien, en hij lachte me uit. Het was gemeen. Het was alsof ik met messen werd gestoken. Ik verzette me. Maar hij zei: “Wacht even! We zullen elkaar weldra ontmoeten. Zeg tegen Saruman dat dit lekkere hapje niet voor hem is. Ik zal het onmiddellijk laten halen. Begrijp je? Zeg dat alleen maar!”

Daarna boog hij zich met een begerige blik over mij heen. Ik dacht dat ik uit elkaar viel. Nee, nee! Meer kan ik niet zeggen. Ik herinner me niets anders.’

‘Kijk me aan!’ zei Gandalf.

Pepijn keek hem recht in de ogen. De tovenaar hield zijn blik heel even zwijgend vast. Toen werd zijn gezicht vriendelijker, en er verscheen een flauwe glimlach. Hij legde zijn hand zacht op Pepijns hoofd.

‘Goed!’ zei hij. ‘Zeg niets meer. Er is je geen kwaad overkomen. Er is geen leugen in je hoofd, zoals ik vreesde. Maar hij heeft niet lang met je gesproken. Je blijft een dwaas, maar een eerlijke dwaas, Peregrijn Toek. Wijze lieden hadden het er slechter van af kunnen brengen in zo’n situatie. Maar let op! Je bent gered, en al je vrienden ook, voornamelijk door geluk, zoals dat heet. Je kunt er niet een tweede keer op rekenen. Als hij je had ondervraagd, op die tijd en op die plaats, zou je vrijwel zek er alles hebben verteld wat je weet, en ons allen in het verderf hebben gestort. Maar hij was te happig. Hij wilde niet alleen inlichtingen: hij wilde jou, vlug, zodat hij met je in de Zwarte Toren kon afrekenen, langzaam. Huiver niet! Als je je met de zaken van tovenaars bemoeit, moet je bereid zijn om aan dergelijke dingen te denken. Maar kom! Ik vergeef je. Wees getroost! De zaken zijn niet zo slecht afgelopen als het geval had kunnen zijn.’

Hij pakte Pepijn zacht op en droeg hem terug naar zijn bed. Merijn volgde, en ging naast hem zitten. ‘Ga daar liggen rusten als je kunt, Pepijn!’ zei Gandalf. ‘Vertrouw me. Als je je handen weer voelt jeuken, zeg het me dan! Zulke dingen zijn te genezen, maar mijn beste hobbit, leg in elk geval niet nog eens een stuk rots onder mijn elleboog. Nu zal ik jullie een tijdje alleen laten.’

Hierop ging Gandalf terug naar de anderen die nog altijd met verontruste gedachten bij de steen van Orthanc stonden. ‘Gevaar komt in de nacht wanneer het ’t minst verwacht wordt,’ zei hij. ‘We zijn op het nippertje ontsnapt!’

‘Hoe gaat het met Pepijn?’ vroeg Aragorn.

‘Ik denk dat alles nu in orde is,’ antwoordde Gandalf. ‘Hij is niet lang vastgehouden, en hobbits hebben een verbazingwekkend vermogen tot herstel. De herinnering eraan, of de verschrikking ervan zal waarschijnlijk vlug vervagen. Te vlug misschien. Wil jij, Aragorn, de steen van Orthanc nemen en bewaken? Het is een gevaarlijk voorwerp om verantwoordelijk voor te zijn.’

‘Inderdaad gevaarlijk, maar niet voor allemaal,’ zei Aragorn. ‘Er is er een die er met recht aanspraak op kan maken. Want dit is ongetwijfeld de palantír van Orthanc uit de schatkamer van Elendil, die hier door de Koningen van Gondor is neergezet. Nu breekt mijn tijd aan. Ik zal hem nemen.’

Gandalf keek naar Aragorn en toen, tot verbazing van de anderen, pakte hij de omhulde steen op en overhandigde die met een buiging.

‘Ontvang hem, heer,’ zei hij, ‘als voorschot op andere dingen die u zullen worden teruggegeven. Maar als ik u raad mag geven wat het eigen gebruik ervan betreft, gebruik hem niet – nóg niet! Wees voorzichtig.’

‘Wanneer ben ik haastig of onvoorzichtig geweest, die zoveel lange jaren heeft gewacht en zich heeft voorbereid?’

‘Nog nooit. Struikel daarom niet aan het eind van de weg,’ antwoordde Gandalf. ‘Maar houd dit voorwerp in ieder geval geheim. U en alle anderen die daar staan. Bovenal de hobbit Peregrijn mag niet weten bij wie hij nu berust. Misschien krijgt hij weer last van de kwade opwelling. Want, helaas! Hij heeft hem in handen gehad en erin gekeken, wat nooit had mogen gebeuren. Hij had hem in Isengard nooit mogen aanraken, en daar had ik vlugger moeten zijn. Maar mijn geest was op Saruman gericht, en ik vermoedde de aard van de Steen niet meteen. Toen was ik moe, en terwijl ik erover lag na te denken, overviel de slaap mij. Nu weet ik het!’

‘Ja, er is geen twijfel mogelijk,’ zei Aragorn. ‘Eindelijk kennen wij de verbinding tussen Isengard en Mordor, en hoe die werkte. Er is veel verklaard.’

‘Onze vijanden hebben vreemde machten, en vreemde zwakheden!’ zei Théoden. ‘Maar een oude zegswijze luidt: Het kwaad straft meestal zichzelf.’

‘Dat ziet men vaak,’ zei Gandalf. ‘Maar deze keer hebben we zeldzaam geluk gehad. Misschien ben ik door deze hobbit voor een ernstige blunder behoed. Ik had overwogen of ik deze bol al dan niet zelf zou onderzoeken om erachter te komen waarvoor hij kan worden gebruikt. Als ik dat had gedaan, zou ik zelf aan hem zijn onthuld. Voor een dergelijke proef ben ik niet klaar, als ik dat ooit al zal zijn. Maar zelfs als ik de kracht vond om mezelf terug te trekken, zou het rampzalig voor hem zijn mij nu al te zien – voor het uur slaat waarop geheimhouding niet langer baat.’

‘Dat uur is nu aangebroken, dunkt mij,’ zei Aragorn.

‘Nog niet,’ zei Gandalf. ‘Er blijft een korte periode van twijfel, die wij moeten benutten. De Vijand – dat is duidelijk – dacht dat de Steen in Orthanc was, en waarom zou hij dat niet doen? En dat de hobbit daar gevangen was, door Saruman gedwongen om bij wijze van marteling in het glas te kijken. Die donkere geest zal nu vervuld zijn van de stem en het gezicht van de hobbit: het kan wel enige tijd duren voor hij zijn fout ontdekt. Wij moeten die tijd te baat nemen. We zijn te gemakzuchtig geweest. Wij moeten opschieten. De omgeving van Isengard is nu geen oord om te vertoeven. Ik zal onmiddellijk met Peregrijn Toek vooruitrijden. Dat zal beter voor hem zijn dan in het donker te liggen terwijl anderen slapen.’

‘Ik zal Éomer en tien Ruiters bij mij houden,’ zei de koning. ‘Zij zullen bij het aanbreken van de dag met mij uitrijden. De anderen mogen met Aragorn meegaan en zo gauw wegrijden als zij willen.’

‘Zoals u wilt,’ zei Gandalf. ‘Maar begeef u met de grootst mogelijke snelheid naar de dekking van de heuvels, naar de Helmsdiepte!’

Op dat ogenblik viel een schaduw over hen. Het heldere maanlicht scheen ineens te worden afgesneden. Verscheidene Ruiters slaakten een kreet en bukten zich, de armen boven hun hoofd houdend, als om een slag van boven te weren: een blinde angst en een dodelijke kou vielen op hen. Ineenkrimpend keken ze omhoog. Een enorme gevleugelde gedaante trok als een zwarte wolk langs de maan. Zij beschreef kringen en ging naar het noorden, met een grotere snelheid vliegend dan welke wind op Midden-aarde ook. De sterren bezwijmden ervoor. Toen was ze weer verdwenen.

Zij stonden op, roerloos als stenen. Gandalf staarde omhoog, zijn armen benedenwaarts uitgestrekt, stijf, met gebalde vuisten.

‘Nazgûl!’ riep hij uit. ‘De boodschappers van Mordor. De storm is op komst. De Nazgûl zijn de Rivier overgestoken! Rijd, rijd! Wacht niet op de dageraad! Laat de snellen niet op de langzamen wachten! Rijd heen!’

Hij sprong op en riep Schaduwvacht terwijl hij voortsnelde. Aragorn volgde hem. Gandalf ging naar Pepijn toe en pakte hem in zijn armen. ‘Je zult deze keer met mij meegaan,’ zei hij. ‘Schaduwvacht zal je laten zien hoe snel hij is.’ Toen rende hij naar de plaats toe waar hij geslapen had. Schaduwvacht stond daar al klaar. Terwijl hij de kleine zak die zijn enige bagage was over zijn schouders gooide, sprong de tovenaar op de rug van het paard. Aragorn tilde Pepijn op en stopte hem in Gandalfs armen, in een mantel en deken gewikkeld.

‘Vaarwel! Kom mij snel achterna!’ riep Gandalf. ‘Vooruit, Schaduwvacht!’

Het grote paard wierp het hoofd achterover. Zijn wapperende staart zwaaide in het maanlicht. Toen sprong hij naar voren, de aarde opwerpend, en verdween als de noordenwind uit de bergen.

‘Een mooie, rustige nacht!’ zei Merijn tegen Aragorn. ‘Sommige lui hebben altijd geluk. Hij wilde niet slapen, en hij wilde met Gandalf meerijden – en daar gaat-ie! In plaats van zelf in een steen te worden veranderd om daar voor altijd als een waarschuwing te staan.’

‘Als jij de eerste was geweest die de Steen van Orthanc had opgepakt, en niet hij, hoe zou het er dan nu voor staan?’ zei Aragorn. ‘Het had je slechter kunnen vergaan. Wie zal het zeggen? Maar ik vrees dat het nu je lot is om met mij mee te gaan, meteen. Ga je klaarmaken en neem alles mee wat Pepijn heeft achtergelaten. Haast je!’

Schaduwvacht joeg over de vlakten zonder aansporing of leiding nodig te hebben. Er was nog geen uur voorbijgegaan, en ze hadden de Voorden van de Isen bereikt en waren die overgestoken. De Berg van de Ruiters met de speren lag grijs achter hen.

Pepijn was aan het herstellen. Hij was warm, maar de wind op zijn gezicht was scherp en verfrissend. Hij was bij Gandalf. De verschrikking van de steen en van de afzichtelijke schaduw over de maan vervaagde, dingen die in de nevels van de bergen of in een voorbijgaande droom waren achtergebleven. Hij haalde diep adem. ‘Ik wist niet dat je zonder zadel reed, Gandalf,’ zei hij. ‘Je hebt niet alleen geen zadel, maar ook geen breidel.’

‘Ik rijd niet op de elfenmanier, behalve op Schaduwvacht,’ zei Gandalf. ‘Want Schaduwvacht verdraagt geen toom. Je rijdt niet op Schaduwvacht: hij is bereid je te dragen – of niet. Als hij bereid is, is dat genoeg. Dan zorgt hij ervoor dat je op zijn rug blijft zitten, tenzij je de lucht in springt.’

‘Hoe snel loopt hij?’ vroeg Pepijn. ‘Snel als de wind, maar heel gelijkmatig. En wat zijn z’n stappen licht!’

‘Hij loopt nu zo snel als het snelste paard zou kunnen galopperen,’ antwoordde Gandalf, ‘maar voor hem is dat niet snel. Het terrein glooit hier en daar een weinig, en is oneffener dan het aan de andere kant van de rivier was. Maar kijk hoe de Witte Bergen naderbij komen onder de sterren. Daarginds zijn de pieken van de Thrihyrne als zwarte speren. Het zal niet lang duren voor we de wegkruising naderen en bij de Dieptekom komen, waar de slag twee nachten geleden werd geleverd.’

Pepijn zweeg weer enige tijd. Hij hoorde Gandalf zacht in zichzelf zingen, en kleine fragmenten poëzie in vele talen mompelen, terwijl de mijlen onder hen voorbijschoten. Ten slotte ging de tovenaar over op een lied waarvan de hobbit de woorden verstond: een paar regels hoorde hij duidelijk in zijn oren boven het ruisen van de wind uit:

Schepen groot en vorsten groot

Drie keer drie,

Wat brachten zij van ’t verzonken land

Over de golvenstroom?

Zeven sterren en zeven stenen

En een witte boom.

‘Wat zeg je, Gandalf?’

‘Ik herhaalde alleen maar wat oude versregels voor mezelf,’ antwoordde de tovenaar. ‘Hobbits zijn ze, neem ik aan, vergeten, zelfs die welke zij ooit hebben gekend.’

‘Nee, niet allemaal,’ zei Pepijn. ‘En we hebben er zelf ook vele, die je misschien niet zullen interesseren. Maar deze heb ik nog nooit eerder gehoord. Waar gaat het over – de zeven sterren en zeven stenen?’

‘Over de palantíri van de Koningen van Weleer,’ zei Gandalf.

‘En wat zijn dat?’

‘De naam betekent dat wat ver ziet. De Steen van Orthanc was er een van.’

‘Dus dan werd hij niet, eh, niet’ – Pepijn aarzelde – ‘door de Vijand gemaakt?’

‘Nee,’ zei Gandalf. ‘En ook niet door Saruman. Dat ligt niet in hun vermogen. De palantíri komen van nog verder dan Westernisse, uit Eldamar. De Noldor hebben ze gemaakt. Fëanor zelf, misschien, heeft ze gemaakt in tijden zo lang geleden dat ze niet in jaren kunnen worden gemeten. Maar er is niets dat Sauron niet ten kwade kan aanwenden. Wee Saruman! Het werd zijn ondergang, besef ik nu. Gevaarlijk voor ons allen zijn de oogmerken van een kunst die dieper gaat dan die wij zelf bezitten. Toch moet hij de schuld dragen. Dwaas om het geheim te houden, ten eigen bate. Met geen woord heeft hij er ooit tegen iemand van de Raad over gerept. Wij hadden nog niet aan het lot van de palantíri van Gondor in zijn verwoestende oorlogen gedacht. Door de mensen waren ze bijna helemaal vergeten. Zelfs in Gondor waren ze een geheim dat slechts aan enkelen bekend was; in Arnor waren zij alleen overgeleverd in een oud rijm onder de Dúnedain.’

‘Waar gebruikten de mensen van vroeger ze voor?’ vroeg Pepijn, opgetogen en verbaasd om antwoorden op zoveel vragen te krijgen, terwijl hij zich afvroeg hoelang dat nog zou doorgaan.

‘Om in de verte te kunnen zien, en in gedachten met elkaar te kunnen spreken,’ zei Gandalf. ‘Op die manier bewaakten en verenigden zij het Rijk van Gondor lange tijd. Zij zetten Stenen neer bij Minas Arnor, en Minas Ithil, en bij Orthanc in de kring van Isengard. Het hoofd en de meester hiervan bevond zich onder de Koepel van Sterren in Osgiliath, voordat die werd vernietigd. De drie andere waren ver weg in het Noorden. In het Huis van Elrond wordt verteld dat ze bij Annúminas, en Amon Sûl waren, en Elendils Steen was op de Torenheuvels die uitkijken naar Mithlond in de Golf van Lune, waar de grijze schepen liggen.

Iedere palantír antwoordde de ander, maar alle in Gondor waren altijd open voor de blik van Osgiliath. Nu blijkt dat, aangezien de rots van Orthanc de stormen van de tijd heeft doorstaan, de palantír van die toren daar ook is gebleven. Maar alleen kon hij niets anders doen dan kleine beelden van verre dingen en verafgelegen tijden zien. Niettemin was dat ongetwijfeld heel nuttig voor Saruman; toch schijnt het dat hij niet tevreden was. Steeds verder en verder weg keek hij, tot hij zijn blik op de Barad-dûr wierp. Toen werd hij gevangen!

Wie weet waar de verloren Stenen van Arnor en Osgiliath nu liggen, begraven of diep gezonken? Maar één moet Sauron er minstens hebben verkregen en voor zijn doeleinden gebruikt hebben. Ik vermoed dat het de Steen van Ithil was, want hij had Minas Ithil lang geleden ingenomen en er een slechte plaats van gemaakt: het is Minas Morgul geworden.

Het is nu gemakkelijk te raden hoe vlug het rondwarend oog van Saruman werd verstrikt en gevangen gehouden, en hoe hij sinds die tijd van verre overreed werd, of bedreigd wanneer overreding niets uithaalde. De bijter gebeten, de havik onder de klauw van de adelaar, de spin in een stalen web! Hoelang, vraag ik me af, is hij gedwongen geweest naar zijn kristal te komen voor inspectie en onderricht, waarbij de steen van Orthanc zozeer op de Barad-dûr gericht was dat wanneer iemand, behalve met een wil van adamant, er nu in kijkt, die zijn geest en blik daar snel heen zal voeren?

En hoe sterk trekt die jezelf aan! Heb ik het niet gevoeld?

Ook nu nog verlangt mijn hart ernaar mijn wil erop te beproeven, om te zien of ik me niet aan hem zou kunnen ontrukken en hem richten op wat ik wil – om over de wijde zeeën van water en tijd naar Tirion de Schone te kijken, en de onvoorstelbare hand en geest van Fëanor aan het werk te zien, terwijl zowel de Witte als de Gouden Boom in bloei stond!’ Gandalf zuchtte en zweeg.

‘Ik wou dat ik dit alles eerder had geweten,’ zei Pepijn. ‘Ik had geen idee van wat ik deed.’

‘O ja, dat had je wel,’ zei Gandalf. ‘Je wist dat je je verkeerd en dwaas gedroeg; en dat heb je ook bij jezelf gezegd, hoewel je niet luisterde. Ik heb je dit alles niet eerder verteld, want alleen doordat ik heb nagedacht over alles wat er is gebeurd, heb ik het eindelijk begrepen, juist terwijl wij samen rijden. Maar als ik eerder had gesproken, zou het je begeerte niet hebben verminderd of het je gemakkelijker hebben gemaakt er weerstand aan te bieden. Integendeel! Nee, de verbrande hand leert het beste. Daardoor gaat raad over vuur regelrecht naar het hart.’

‘Inderdaad,’ zei Pepijn. ‘Als alle zeven stenen nu voor mij werden neergelegd, zou ik mijn ogen dichtdoen en mijn handen in mijn zakken stoppen.’

‘Goed,’ zei Gandalf. ‘Daar hoopte ik op.’

‘Maar ik zou graag willen weten –’ begon Pepijn.

‘Genade!’ riep Gandalf. ‘Als het geven van informatie je nieuwsgierigheid moet genezen, zal ik de rest van mijn dagen doorbrengen met je antwoord te geven. Wat wil je nog meer weten?’

‘De namen van alle sterren, en van alle levende wezens, en de hele geschiedenis van Midden-aarde en Boven-hemel en van de Scheidende Zeeën,’ zei Pepijn lachend. ‘Maar wat minder mag ook. Ik heb geen haast vanavond. Op het ogenblik vroeg ik me alleen maar af wat die zwarte schaduw geweest kan zijn. Ik hoorde jou roepen “boodschappers van Mordor”. Wat was het? Wat zou hij in Isengard kunnen doen?’

‘Het was een Zwarte Ruiter op vleugels, een Nazgûl. Hij had je kunnen wegvoeren naar de Zwarte Toren.’

‘Maar hij kwam toch niet om mij te halen?’ hakkelde Pepijn. ‘Ik bedoel, hij wist toch niet dat ik...’

‘Natuurlijk niet,’ zei Gandalf. ‘Het is minstens zeshonderd mijl hemelsbreed van Barad-dûr naar Orthanc, en zelfs een Nazgûl zou er een paar uur voor nodig hebben om die afstand af te leggen. Maar Saruman heeft sinds de overval van de orks stellig in de bol gekeken, en ik twijfel er niet aan of er zijn meer van zijn geheime gedachten gelezen dan zijn bedoeling was. Er is een boodschapper gestuurd om erachter te komen wat hij uitvoert. En na wat er vannacht is gebeurd, zal er denk ik nog een volgen, en vlug ook. Zo zal Saruman in uiterste nood komen door het kwaad dat hij zichzelf op de hals heeft gehaald. Hij heeft geen gevangene om te sturen. Hij heeft geen Steen om mee te kijken, en kan niet aan de oproep beantwoorden. Sauron zal alleen geloven dat hij de gevangene achterhoudt en weigert de Steen te gebruiken. Het zal Saruman niet helpen de boodschapper de waarheid te vertellen. Want al ligt Isengard dan in puin, hijzelf zit nog veilig in Orthanc. Dus of hij wil of niet, hij zal opstandig lijken. Toch heeft hij ons afgewezen om dat juist te voorkomen! Ik heb er geen idee van wat hij in een dergelijke situatie zal doen. Hij heeft nog macht, denk ik, zolang hij in Orthanc zit, om de Negen Ruiters te weerstaan. Misschien zal hij proberen dat te doen. Hij zal misschien proberen de Nazgûl te verstrikken, of in elk geval het wezen te doden waarop die nu door de lucht reist. In dat geval zal Rohan goed op zijn paarden moeten passen!

Maar ik kan niet zeggen hoe het voor ons zal aflopen, goed of slecht. Het kan zijn dat de raadgevingen van de Vijand verward zullen zijn, of belemmerd door zijn woede op Saruman. Misschien zal hij te weten komen dat ik daar was en op de trap van Orthanc stond – met hobbits aan mijn staart bungelend. Of dat een erfgenaam van Elendil leeft en naast mij stond. Als Slangtong niet misleid werd door de wapenrusting van Rohan, zal hij zich Aragorn en de titel die hij opeiste herinneren. Daar ben ik bang voor. En dus vluchten wij – niet voor het gevaar, maar in een groter gevaar. Iedere stap van Schaduwvacht brengt je dichter bij het Land van Schaduw, Peregrijn Toek.’

Pepijn gaf geen antwoord, maar greep zijn mantel vast, alsof hij plotseling door kou was bevangen. Grijs schoot het land onder hen door.

‘Kijk nu!’ zei Gandalf. ‘De dalen van de Westfold openen zich voor ons. Hier komen we weer bij de oostelijke weg. Die donkere schaduw ginds is de ingang van de Dieptekom. Die kant uit ligt Aglarond en de Glinsterende Grotten. Vraag mij er niet naar. Vraag het aan Gimli als je hem weer ontmoet, en voor het eerst zou je wel eens een antwoord kunnen krijgen dat langer is dan je lief is. Je zult zelf de grotten niet zien, niet op deze reis. Weldra zullen ze ver achter ons zijn.’

‘Ik dacht dat je bij de Helmsdiepte zou halt houden!’ zei Pepijn. ‘Waar ga je dan heen?’

‘Naar Minas Tirith, voor de zeeën van oorlog het omringen.’

‘O! En hoe ver is dat?’

‘Mijlen en mijlen,’ antwoordde Gandalf. ‘Drie keer zo ver als de verblijven van koning Théoden, en die zijn meer dan honderd mijl ten oosten vanhier, zoals de boodschappers van Mordor vliegen. Schaduwvacht moet een langere weg afleggen. Wie zal de snelste blijken?

Wij zullen nu doorrijden tot de dageraad aanbreekt, en dat duurt nog enige uren. Dan moet zelfs Schaduwvacht rusten, in een schuilplaats in de heuvels, in Edoras, hoop ik. Slaap als je kunt! Misschien zie je het eerste gloren van de dageraad op het gouden dak van het huis van Eorl. En over twee dagen zul je de purperen schaduw van de Berg Mindolluin en de muren van de toren van Denethor wit in de ochtend zien.

Vooruit nu, Schaduwvacht! Ren, groothart, ren zoals je nog nooit hebt gedaan. Nu zijn we in de landen gekomen waar je bent geboren, en waarvan je elke steen kent. Ren nu! Hoop ligt in snelheid!’

Schaduwvacht schudde zijn hoofd en hinnikte luid, alsof een trompet hem ten strijde had ontboden. Toen sprong hij naar voren. Vuur spatte van zijn hoeven: de nacht raasde over hem heen.

Toen hij langzaam in slaap viel, kreeg Pepijn een vreemd gevoel: hij en Gandalf waren roerloos als steen, en zaten op het standbeeld van een rennend paard, terwijl de wereld met het geluid van een krachtige wind onder zijn voeten wegrolde.

Vierde boek

I. Het temmen van Sméagol

‘Nou, meester, we zitten in de knoei, geen twijfel aan,’ zei Sam Gewissies. Hij stond mistroostig met opgetrokken schouders naast Frodo, en tuurde met rode ogen in de duisternis.

Het was de derde avond sinds ze van het Gezelschap waren gevlucht, voorzover ze wisten; ze waren bijna de tel kwijtgeraakt van de uren waarin zij hadden geklommen en langs de kale hellingen en stenen van de Emyn Muil waren gesjokt, waarbij ze soms terug moesten gaan omdat ze niet verder konden, en soms tot de ontdekking kwamen dat zij in een kring hadden rondgedoold naar waar zij uren geleden waren geweest. Maar over het geheel waren zij gestadig naar het oosten gegaan, zoveel mogelijk aan de buitenste rand van deze vreemde, grillige groep heuvels blijvend. Maar telkens kwamen zij tot de ontdekking dat de buitenste wanden ervan steil, hoog en onbegaanbaar waren, zich dreigend verheffend boven de vlakte in de diepte. En achter de gekartelde randen lagen broeierig hete moerassen waar niets bewoog en niet eens een vogel te zien was.

De hobbits stonden nu op de rand van een hoge rotswand, kaal en somber, de voet ervan in mist gehuld; achter hen rezen de gekartelde hooglanden op, gekroond met drijvende wolken. Er blies een kille wind uit het oosten. De nacht trok zich samen boven de vormloze landen voor hen; het ziekelijke groen ervan begon tot een dof bruin te vervagen. Rechts in de verte lag de Anduin, die overdag wanneer de zon door de wolken brak nu en dan had geschitterd, in de schaduw verborgen. Maar hun ogen keken niet over de Rivier heen, terug naar Gondor, naar hun vrienden, naar de landen der mensen. Ze keken naar het zuiden en oosten, waar zich aan de grens van de vallende nacht een donkere lijn aftekende, als verre bergen van roerloze rook. Nu en dan flakkerde een kleine rode glans in de verte omhoog op de rand van aarde en hemel.

‘Wat een toestand!’ zei Sam. ‘Dat is nu de plaats in alle landen waar we van gehoord hebben die we niet van dichtbij willen zien; en dat is precies de plaats waar we naartoe proberen te gaan! En daar kunnen we nu net niet heen. Op geen enkele manier. We zijn blijkbaar helemaal de verkeerde weg gegaan. We kunnen niet naar beneden, en als we dat wel konden, zouden we merken dat dat hele groene land één smerig moeras was, wed ik. Bah. Kunt u het niet ruiken?’ Hij snoof de wind op.

‘Ja, ik ruik het,’ zei Frodo, maar hij bewoog zich niet en zijn ogen bleven op iets gevestigd, naar de donkere lijn en de flakkerende vlam turend. ‘Mordor!’ mompelde hij fluisterend. ‘Als ik er toch heen moet, wou ik dat ik er snel kon komen en de zaak ten einde brengen!’ Hij huiverde. De wind was kil, maar toch bezwangerd met een geur van bederf. ‘Nu,’ zei hij, toen hij zijn ogen ten slotte afwendde, ‘we kunnen hier niet de hele nacht blijven staan, of we in de knoei zitten of niet. Wij moeten een meer beschutte plek zien te vinden en nogmaals kamperen; misschien wijst de nieuwe dag ons een pad.’

‘Of een volgende, en dan weer een en nog een,’ mompelde Sam. ‘Of misschien nooit. We hebben de verkeerde weg genomen.’

‘Ik weet het niet,’ zei Frodo. ‘Het is volgens mij mijn lot om naar die schaduw daarginds te gaan, zodat we een weg zullen vinden. Maar zal goed of kwaad mij die wijzen? De enige hoop die wij hadden lag in snelheid. Vertraging speelt de Vijand in de kaart – en daar zit ik nu, met vertraging. Is het de wil van de Zwarte Toren die ons leidt? Al mijn beslissingen zijn verkeerd gebleken. Ik had het Reisgenootschap lang geleden moeten verlaten, en vanuit het noorden moeten komen, ten oosten van de Rivier en de Emyn Muil, en zo over het harde land van het Slagveld naar de passen van Mordor. Maar nu kunnen jij en ik alleen geen weg terug meer vinden, en de orks liggen op de oostelijke oever op de loer. Iedere dag die voorbijgaat, betekent dat er weer een kostbare dag verloren is. Ik ben moe, Sam. Ik weet niet wat ik moet doen. Wat hebben we nog aan eten over?’

‘Alleen die, hoe heten ze ook alweer, o ja, lembas, meneer Frodo. Een behoorlijke voorraad. Maar ze zijn beter dan niks om op te kauwen. Ik had nooit gedacht toen ik er voor het eerst mijn tanden in zette dat ik nog eens naar iets anders zou verlangen. Maar dat doe ik nu wel: een stuk gewoon brood en een kan, ja, een halve kan bier zou er goed ingaan. Ik heb al m’n kookgerei helemaal van het laatste kamp meegezeuld en wat heb ik eraan gehad? Niks om een vuur mee te maken, in de eerste plaats; en niks om te koken, nog geen grassprietje!’

Zij draaiden zich om en liepen een rotsachtige holte in. De ondergaande zon verdween tussen de wolken, en de avond viel snel. Zij sliepen zo goed mogelijk in de kou en woelden almaar rond, in een hoekje tussen de grote hoekige punten van verweerde rots; in ieder geval waren zij beschut tegen de oostenwind.

‘Hebt u ze weer gezien, meneer Frodo?’ vroeg Sam toen zij stijf en verkild op lembas-wafels zaten te knabbelen in de kille grijsheid van de vroege morgen.

‘Nee,’ zei Frodo, ‘ik heb nu al twee nachten lang niets gehoord of gezien.’

‘Ik ook niet,’ zei Sam. ‘Brrr! Die ogen gaven me kippenvel! Maar misschien hebben we hem eindelijk van ons afgeschud, de smerige gluiper. Gollem! Ik zal hem gollem in zijn keel geven als ik zijn nek ooit tussen mijn vingers krijg.’

‘Ik hoop dat je dat nooit hoeft te doen,’ zei Frodo. ‘Ik weet niet hoe hij ons gevolgd is, maar misschien is hij ons weer kwijtgeraakt, zoals je zegt. In dit droge woeste land kunnen we niet veel voetafdrukken achterlaten, en ook geen reuk, zelfs niet voor zijn snuffelende neus.’

‘Ik hoop dat het zo is,’ zei Sam. ‘Ik wou dat we hem voorgoed kwijt konden zijn!’

‘Ik ook,’ zei Frodo, ‘maar hij is niet mijn voornaamste zorg. Ik wou dat we uit deze heuvels konden komen! Ik haat ze. Ik voel me helemaal naakt aan de oostkant hierboven, met niets anders dan de doodse vlakten tussen mij en die Schaduw ginds. Er zit een Oog in. Kom mee! We moeten vandaag op de een of andere manier naar omlaag zien te komen.’

Maar de dag schreed voort en toen de middag in de avond overging, waren ze nog steeds langs de rand aan het klauteren en hadden geen manier om te ontsnappen gevonden.

Soms meenden zij in de stilte van dat barre land vage geluiden achter zich te horen: een vallende steen of de denkbeeldige stap van kletsende voeten op de stenen. Maar als zij halt hielden om te luisteren hoorden ze niets meer, niets anders dan de wind die over de randen van de rotsblokken suisde – maar zelfs dat deed hen aan adem denken die zachtjes door scherpe tanden floot.

Die hele dag had de buitenste wand van de Emyn Muil geleidelijk naar het noorden gebogen terwijl zij voortzwoegden. Langs de rand ervan strekte zich nu een brede oneffen vlakte van gebarsten en verweerde stenen uit, nu en dan doorsneden door op loopgraven lijkende geulen, die steil omlaag liepen naar diepe inkepingen in de rotswand. In hun pogingen om een pad in deze spleten te vinden, die dieper en menigvuldiger werden, werden Frodo en Sam naar links gedreven, een heel eind van de rand van de rotswand, en merkten niet dat ze al een paar mijl langzaam, maar gestaag, heuvelafwaarts waren gegaan. De top van de rotswand daalde nu langzaam naar het niveau van de laaglanden af.

Eindelijk werden zij tot staan gebracht. De bergrug beschreef een scherpere bocht naar het noorden en werd door een dieper ravijn doorsneden. Aan de andere kant verrees hij weer zonder onderbreking; een hoge grijze rotswand rees voor hen op, alsof hij door een mes recht omlaag was afgesneden. Zij konden niet verder vooruit en moesten nu naar het oosten of het westen afbuigen. Maar het westen betekende nog meer inspanning en oponthoud, terug naar het hart van de heuvels; het oosten zou hen naar de buitenste rand van de afgrond voeren.

‘Er zit niets anders op dan door dit ravijn omlaag te klauteren, Sam,’ zei Frodo. ‘Laten we maar eens kijken waar het heen leidt!’

‘Een gemene val, wed ik,’ zei Sam.

Het ravijn was langer en dieper dan het eruitzag. Een eindje verder naar beneden troffen zij een paar verwrongen en geknakte bomen aan, de eerste die zij in dagen hadden gezien; voornamelijk gekromde berken, met hier en daar een spar. Vele waren dood en hol, tot op het merg door de oostenwind aangetast. Eens, in mildere tijden, moest er een mooi bosje in het ravijn hebben gestaan, maar nu, na ongeveer vijftig meter, hielden de bomen op, hoewel oude stronken tot vrijwel vlak bij de rand van de rotswand stonden. De bodem van het ravijn, die langs de rand van een rotsbreuk liep, was moeilijk begaanbaar door de gebroken stenen en liep steil naar beneden. Toen zij eindelijk aan het einde ervan waren gekomen, bukte Frodo zich en leunde voorover.

‘Kijk!’ zei hij, ‘we moeten een heel eind omlaag zijn gegaan, of anders is de rotswand verzakt. Het is hier veel lager dan eerst, en het ziet er ook gemakkelijker uit.’

Sam knielde naast hem neer en keek schoorvoetend over de rand. Toen wierp hij een blik op de hoge rotswand die links van hen oprees. ‘Gemakkelijker,’ gromde hij. ‘Welnu, ik neem aan dat het altijd gemakkelijker is om naar beneden te gaan dan naar boven. Zij die niet kunnen vliegen, kunnen springen!’

‘Het zou toch een behoorlijke sprong zijn,’ zei Frodo. ‘Ongeveer – nou – ’ hij bleef een ogenblik staan om het met zijn ogen te schatten – ‘ongeveer achttien vadem, denk ik. Meer niet.’

‘En dat is genoeg!’ zei Sam. ‘Oef. Ik vind het vreselijk om van een hoogte naar beneden te kijken. Maar kijken is beter dan klimmen.’

‘In ieder geval,’ zei Frodo, ‘denk ik dat wij hier zouden kunnen klimmen, en ik vind dat we het moeten proberen. Kijk eens – de rots is hier heel anders dan hij een paar mijl terug was. Hij is verzakt en gescheurd.’

De buitenste wand was inderdaad niet langer steil, maar helde enigszins schuin naar buiten. Hij zag eruit als een grote vestingwal of zeedijk waarvan de funderingen waren verzakt, zodat de steenlaag helemaal verwrongen en ontzet was, en er grote spleten en lange schuine randen in waren gekomen die op sommige plaatsen bijna even breed waren als een trap.

‘En als we toch van plan zijn te proberen naar beneden te komen, moesten we het maar meteen doen. Het wordt vroeg donker. Ik denk dat er onweer op komt zetten.’

De nevelachtige lijn van de bergen in het oosten was opgelost in een diepere zwartheid, die al lange armen naar het westen uitstak. In de verte klonk gerommel van donder, dat door de opstekende wind werd meegevoerd. Frodo snoof de lucht op en keek bedenkelijk naar de hemel. Hij gespte zijn riem om zijn mantel, trok hem aan en gooide zijn lichte pak op de rug; toen stapte hij naar de rand. ‘Ik ga het proberen,’ zei hij.

‘Uitstekend!’ zei Sam somber. ‘Maar ik ga eerst.’

‘Jij?’ vroeg Frodo. ‘Waarom denk je nu ineens anders over klimmen?’

‘Ik ben niet van gedachten veranderd. Het is alleen maar logisch: zet degene die de meeste kans loopt uit te glijden het laagst neer. Ik wil niet boven op u terechtkomen en u eraf gooien – het heeft geen zin om twee in één val te doden.’

Voordat Frodo hem kon tegenhouden, ging hij zitten, gooide zijn benen over de rand en draaide zich om, terwijl hij met zijn tenen naar een steunpunt zocht. Het valt te betwijfelen of hij ooit in koelen bloede iets dapperders of iets onverstandigers deed.

‘Nee, nee! Sam, ezelsveulen!’ zei Frodo. ‘Je zult jezelf zeker om zeep brengen als je er zo overheen gaat zonder ook maar te kijken waar je heen gaat. Kom terug!’ Hij pakte Sam onder de oksels en hees hem weer op. ‘Wacht nou eens even en heb geduld,’ zei hij. Toen ging hij op de grond liggen, naar voren leunend en naar beneden kijkend, maar het licht scheen snel te minderen, hoewel de zon nog niet onder was. ‘Ik denk dat we dit wel kunnen klaren,’ zei hij weldra. ‘Ik in ieder geval wel, en jij ook, als je je hersens maar bij elkaar houdt en me voorzichtig volgt.’

‘Ik weet niet hoe u daar zo zeker van kunt zijn,’ zei Sam. ‘Lieve help! Je kunt niet eens de grond zien in dit licht. Wat gebeurt er als u op een plek komt waar u uw handen en voeten nergens kunt neerzetten?’

‘Terugklimmen, veronderstel ik,’ zei Frodo.

‘Gemakkelijk gezegd,’ wierp Sam tegen. ‘Laten we liever wachten tot de ochtend als het lichter is.’

‘Nee! Als het aan mij ligt niet,’ zei Frodo met een plotselinge vreemde heftigheid. ‘Ik wil geen uur, geen minuut meer verliezen. Ik ga naar omlaag om het te proberen. En volg me niet totdat ik terugkom of roep!’

Terwijl hij het rotsachtige uitsteeksel van de rand met zijn vingers beetpakte, liet hij zich zacht naar beneden glijden, tot hij, toen zijn armen bijna helemaal gestrekt waren, een richel vond. ‘Een stap naar beneden!’ zei hij. ‘En deze richel verbreedt zich naar rechts. Ik zou erop kunnen staan zonder mij vast te houden. Ik zou –’ maar zijn woorden werden afgesneden.

De aansnellende duisternis, die nu nog dieper werd, kwam uit het oosten aansuizen en slokte de hemel op. Vlak boven zijn hoofd klonk een droge krakende donderslag. Verschroeiende bliksemstralen striemden op de heuvels neer. Toen kwam er een woeste windstoot en te midden van het gebulder klonk een hoge schrille kreet. De hobbits hadden precies zo’n kreet in de Moer gehoord toen zij van Hobbitstee waren gevlucht, en zelfs daar, in de bossen van de Gouw, had het hun bloed doen stollen. Maar hier in de wildernis was het nog veel angstaanjagender: het sneed dwars door je heen met koude messen van afgrijzen en wanhoop, en deed hart en adem stokken. Sam liet zich plat op zijn gezicht vallen. Frodo verloor onwillekeurig zijn houvast en sloeg zijn handen tegen zijn hoofd en oren. Hij wankelde, gleed uit en glibberde met een jammerlijke kreet naar beneden.

Sam hoorde hem en kroop met grote moeite naar de rand.

‘Meester, meester!’ riep hij. ‘Meester!’

Hij kreeg geen antwoord. Hij merkte dat hij over zijn hele lichaam rilde, maar hij hervond zijn adem, en opnieuw riep hij: ‘Meester!’ De wind scheen zijn stem in zijn keel terug te waaien, maar toen de vlaag voorbij was en brullend door het ravijn en over de heuvels woei, kwam er een flauwe kreet als antwoord:

‘Ja, ja! Ik ben hier. Maar ik kan niets zien.’

Frodo riep met zwakke stem. Eigenlijk was hij niet erg ver weg. Hij was uitgegleden, maar niet gevallen, en was meteen weer op een bredere rand terechtgekomen, slechts een paar meter lager. Gelukkig helde de rotswand op dit punt een heel eind naar achteren en de wind had hem tegen de wand aangedrukt, zodat hij niet voorover was gevallen. Hij liet zichzelf wat op verhaal komen en legde zijn gezicht tegen de koude steen terwijl hij zijn hart voelde bonzen. Maar óf de duisternis was volkomen geworden, óf zijn ogen hadden hun gezichtsvermogen verloren. Alles om hem heen was pikzwart. Hij vroeg zich af of hij met blindheid was geslagen. Hij haalde diep adem.

‘Kom terug! Kom terug!’ hoorde hij Sams stem uit de zwartheid boven hem roepen.

‘Dat kan ik niet,’ zei hij. ‘Ik kan niet zien! Ik kan geen houvast vinden. Ik kan me nog niet bewegen.’

‘Wat kan ik doen, meneer Frodo? Wat kan ik doen?’ riep Sam, zich gevaarlijk ver vooroverbuigend. Waarom kon zijn meester hem niet zien? Het was inderdaad duister, maar toch niet zo donker. Hij kon Frodo onder zich zien, een grijze, eenzame figuur tegen de rotsmuur aangedrukt. Maar hij was ver buiten het bereik van een helpende hand.

Er klonk weer een donderslag; en toen kwam de regen. In een verblindend gordijn, vermengd met hagel, striemde hij tegen de wand, bitterkoud.

‘Ik kom naar u toe,’ riep Sam, hoewel hij niet wist hoe hij op die manier zou kunnen helpen.

‘Nee, nee, wacht!’ riep Frodo terug, luider nu. ‘Ik zal weldra beter zijn. Ik voel me al beter. Wacht! Je kunt niets doen zonder een touw.’

‘Touw!’ riep Sam uit, in zijn opwinding en opluchting verward in zichzelf pratend. ‘Welnu, als ik het niet verdien om aan het eind ervan te worden opgeknoopt als een waarschuwing voor stomkoppen! Je bent een geheide sukkel, Sam Gewissies. Dat heeft de Gabber vaak genoeg tegen me gezegd; dat was een van zijn uitdrukkingen. Touw!’

‘Hou op met je gewauwel!’ riep Frodo uit, die nu voldoende was hersteld om zich zowel geamuseerd als geërgerd te voelen. ‘Laat je Gabber met rust. Probeer je je wijs te maken dat je een stuk touw in je zak hebt? Zo ja, kom op ermee!’

‘Ja, meneer Frodo, gewoon in mijn pak. Heb het honderden mijlen meegesjouwd en was het glad vergeten.’

‘Schiet op dan en laat een eind naar beneden zakken!’

Vlug liet Sam het pak van zijn rug afglijden en haalde de inhoud ervan overhoop. En zowaar, op de bodem ervan lag een rol van het zilvergrijze touw dat door het volk van Lórien was gemaakt. Hij wierp zijn meester het ene uiteinde toe. De duisternis voo r Frodo’s ogen scheen op te trekken, of zijn gezichtsvermogen keerde terug. Hij kon de grijze lijn zien toen die naar omlaag kwam bungelen, en hij meende dat er een licht zilveren glans over lag. Nu hij een punt in de duisternis had om zijn blik op te richten voelde hij zich minder duizelig. Terwijl hij zich vooroverboog, bevestigde hij het eind ervan om zijn middel en greep de lijn toen met beide handen vast.

Sam liep achteruit en zette zijn voeten schrap tegen een boomstronk een paar meter van de rand. Half gehesen, half klauterend kwam Frodo boven en wierp zich op de grond. De donder gromde en rommelde in de verte en de regen viel nog steeds neer. De hobbits kropen terug in het ravijn, maar vonden er niet veel beschutting. Kleine beekjes begonnen naar beneden te lopen; weldra groeiden ze aan tot een banjir die op de stenen spetterde en schuimde, en over de rotswand spoot als de goten van een enorm dak.

‘Ik zou daarbeneden half verdronken zijn, of er finaal zijn afgespoeld,’ zei Frodo. ‘Wat een geluk dat je dat touw had!’

‘Het zou een nog groter geluk zijn geweest als ik er eerder aan had gedacht,’ zei Sam. ‘Misschien herinnert u zich dat ze de touwen in de boot hebben gelegd toen we op weg gingen: in het elfenland. Ik vond het erg mooi en heb er een rol van in mijn rugzak gestopt. Jaren geleden, schijnt het. “Het kan in vele behoeften voorzien,” zei Haldir of een van die lieden. En hij had gelijk.’

‘Jammer dat ik er niet aan heb gedacht om ook een stuk mee te nemen,’ zei Frodo. ‘Maar ik heb het Gezelschap zo gehaast en in verwarring verlaten. Als we er genoeg van hadden, zouden we het kunnen gebruiken om beneden te komen. Ik vraag me af hoe lang jouw touw is.’

Sam rolde het langzaam af, het met zijn armen metend. ‘Vijf, tien, twintig, dertig el, min of meer,’ zei hij.

‘Dertig el! Wie had dat kunnen denken!’ riep Frodo uit.

‘Ja, wie had dat gedacht?’ zei Sam. ‘Elfen zijn wonderlijke lieden. Het ziet er een beetje dun uit, maar het is taai en voelt zo zacht aan als zijde. Laat zich stevig oprollen en is licht als een veertje. Wonderlijke lieden zijn het!’

‘Dertig el,’ overwoog Frodo. ‘Ik denk dat het genoeg zou zijn. Als het onweer voor het invallen van de nacht wegtrekt, ga ik het proberen.’

‘De regen is al bijna opgehouden,’ zei Sam, ‘maar denk erom dat u niet nog eens iets gevaarlijks in het donker gaat uithalen, meneer Frodo. En ik ben nog niet over die kreet in de wind heen, of u wel soms? Het klonk als een Zwarte Ruiter – maar dan een in de lucht, alsof ze kunnen vliegen. Ik vind dat we maar het beste in deze spleet kunnen blijven liggen tot de nacht om is.’

‘En ik denk dat ik hier geen moment langer zal doorbrengen dan nodig is, vastgeprikt op deze rand terwijl de ogen van het Zwarte Land de moerassen afzoeken,’ zei Frodo.

Terwijl hij dit zei, stond hij op en ging weer naar het einde van het ravijn. In het oosten begon de hemel weer helder te worden. De zomen van het onweer trokken op, gehavend en nat, en de grootste bui was voorbijgetrokken en spreidde nu zijn grote vleugels uit over de Emyn Muil, waarover de donkere gedachten van Sauron een tijdje bleven hangen. Vandaar ging het terug; het geselde het dal van de Anduin met hagel en bliksem en wierp zijn schaduw op Minas Tirith met de dreiging van oorlog. Toen, nadat het in de bergen was gedaald en de grote pieken had verhuld, trok het langzaam over Gondor en de grenzen van Rohan, totdat heel in de verte de Ruiters op de vlakte zijn donkere torens achter de zon zagen bewegen terwijl zij naar het westen reden. Maar hier, boven de woestijn en de stinkende moerassen, werd de diepblauwe avondhemel weer helder, en er verschenen een paar bleke sterren als kleine witte gaten in het baldakijn boven de maansikkel.

‘Het is goed om weer te kunnen zien,’ zei Frodo, terwijl hij diep ademhaalde. ‘Weet je dat ik even dacht dat ik blind was geworden? Van de bliksem of iets nog ergers. Ik kon niets zien, geen sikkepit, totdat het grijze touw naar beneden kwam. Het scheen op de een of andere manier te schitteren.’

‘Het ziet er zilverachtig uit in het donker,’ zei Sam. ‘Ik heb het nog nooit eerder opgemerkt, maar ik kan me ook niet herinneren dat ik het ooit tevoorschijn heb gehaald sinds ik het heb ingepakt. Maar als u met alle geweld wilt klimmen, meneer Frodo, hoe gaat u het dan gebruiken? Dertig el, of zeg achttien vadem: dat is niet meer dan waarop u de hoogte van de rotsmuur schatte.’

Frodo dacht een poosje na. ‘Maak het aan die stronk vast, Sam,’ zei hij. ‘Ik denk dat je deze keer je zin krijgt en het eerste gaat. Ik zal je laten zakken, en jij hoeft niets anders te doen dan je handen en voeten gebruiken om je van de rots af te houden. Hoewel het zal helpen als je je gewicht op sommige richels laat rusten en mij even rust geeft. Als je beneden bent, volg ik je. Ik voel me nu weer helemaal de oude.’

‘Heel goed,’ zei Sam moeizaam. ‘Als het toch moet, dan maar meteen!’ Hij pakte het touw en maakte het aan de stronk vast die het dichtst bij de rand stond; toen knoopte hij het andere einde om zijn middel. Hij keerde zich aarzelend om en maakte zich op om voor de tweede keer over de rand te gaan.

Het bleek echter niet half zo erg als hij had verwacht. Het touw scheen hem vertrouwen te geven, hoewel hij zijn ogen meer dan eens dichtkneep wanneer hij tussen zijn voeten door omlaag keek. Er was één lastige plek, waar geen richel was en de wand steil en zelfs een eindje ingesneden; daar gleed hij uit en bungelde aan het zilveren touw heen en weer. Maar Frodo liet hem langzaam en geleidelijk zakken, en eindelijk was hij er. Zijn voornaamste angst was geweest dat het touw niet lang genoeg zou blijken te zijn terwijl hij nog steeds hoog boven de grond hing, maar Frodo had nog een heel eind over toen Sam de grond raakte en naar boven riep: ‘Ik ben er!’ Zijn stem klonk helder, maar Frodo kon hem niet zien; zijn grijze elfenmantel was met de schemering versmolten.

Frodo had heel wat meer tijd nodig om hem te volgen; hij had het touw om zijn middel en het zat boven vast, en hij had het korter gemaakt zodat het hem zou stuiten voor hij de grond bereikte; toch wilde hij geen val riskeren, en hij had niet hetzelfde vertrouwen als Sam in deze dunne grijze lijn. Niettemin kwam hij twee plaatsen tegen waar hij er volledig op moest vertrouwen: gladde oppervlakten waar zelfs geen houvast was voor sterke hobbitvingers en de richels ver uiteen waren. Maar ten slotte was ook hij beneden.

‘Nou!’ riep hij uit. ‘We hebben het ’m gelapt! We zijn aan de Emyn Muil ontkomen! En wat gaan we nu doen? Misschien zullen we spoedig naar goede harde rots onder onze voeten terugverlangen.’

Maar Sam antwoordde niet; hij staarde weer omhoog naar de wand. ‘Domkoppen,’ zei hij. ‘Gossiepietje. Mijn mooie touw. Het zit daar om een stronk gebonden en wij staan hier beneden. Dat is het mooiste trappetje dat we voor die gluiperige Gollem kunnen achterlaten. We moeten ook maar een richtingaanwijzer neerzetten om te zeggen welke kant we zijn uitgegaan! Ik dacht al dat het wat te gemakkelijk leek.’

‘Als jij een manier kunt bedenken waarop we zowel het touw hadden kunnen gebruiken als het met ons mee naar beneden nemen, mag je mij een domkop noemen, of iets anders dat de Gabber jou naar het hoofd heeft geslingerd,’ zei Frodo. ‘Klim maar naar boven om het los te maken en kom dan naar beneden, als je wilt!’

Sam krabde op zijn hoofd. ‘Nee, ik kan niet bedenken hoe, verexcuseer,’ zei hij. ‘Maar ik vind het niet prettig om het achter te laten, zo is het.’ Hij streelde het uiteinde van het touw en schudde het zacht. ‘Het is moeilijk om afscheid te nemen van iets dat ik uit het elfenland heb meegenomen. Misschien is het wel door Galadriel zelf gemaakt,’ mompelde hij, terwijl hij droevig het hoofd schudde. Hij keek omhoog en gaf een laatste harde ruk aan het touw alsof hij er afscheid van wilde nemen.

Tot grote verbazing van de twee hobbits schoot het los. Sam viel om en de lange grijze lussen gleden geruisloos boven op hem neer. Frodo lachte. ‘Wie heeft het touw vastgeknoopt?’ vroeg hij. ‘Het is maar goed dat het zo lang gehouden heeft. Te bedenken dat ik mijn hele gewicht aan jouw knoop heb toevertrouwd!’

Sam lachte niet. ‘Misschien ben ik niet erg goed in klimmen, meneer Frodo,’ zei hij op gekrenkte toon, ‘maar ik weet wel iets af van touwen en knopen. Het zit in de familie zou u kunnen zeggen. Allemachies, mijn overgrootvader, en na hem mijn oom Andries, feitelijk de oudste broer van de Gabber, heeft vele lange jaren een lijnbaan bij Weideveld gehad. En mijn knoop om de stronk was zo stevig als iemand uit of van buiten de Gouw hem maar had kunnen maken.’

‘Dan moet het touw zijn gebroken – doorgesleten aan de rotswand, denk ik,’ zei Frodo.

‘Ik wed van niet!’ zei Sam op een nog beledigder toon. Hij boog zich voorover en onderzocht de uiteinden. ‘Helemaal niet. Geen rafeltje.’

‘Dan vrees ik toch dat het de knoop moet zijn geweest,’ zei Frodo.

Sam schudde het hoofd, maar gaf geen antwoord. Hij liet het touw nadenkend door zijn vingers glijden. ‘U mag ervan denken wat u wilt, meneer Frodo,’ zei hij ten slotte, ‘maar ik denk dat het touw vanzelf naar beneden is gekomen – toen ik riep.’ Hij rolde het op en stouwde het liefdevol in zijn knapzak.

‘Het is zonder enige twijfel naar beneden gekomen,’ zei Frodo, ‘en dat is het voornaamste. Maar nu moeten we aan onze volgende stap denken. Het zal weldra nacht zijn. Wat zijn de sterren prachtig, en de maan!’

‘Ze vrolijken je op, nietwaar?’ zei Sam terwijl hij omhoogkeek. ‘Ze zijn elfs op de een of andere manier. En de maan wast. We hebben hem al een paar nachten niet gezien met dit bewolkte weer. Hij begint behoorlijk licht te geven.’

‘Ja,’ zei Frodo, ‘maar het zal nog wel een paar dagen duren voor hij vol is. Ik denk niet dat we ons bij het licht van halvemaan in de moerassen moeten wagen.’

In de eerste schaduwen van de nacht begonnen zij aan de volgende etappe van hun reis. Na een tijdje draaide Sam zich om en keek naar de weg die zij gekomen waren. De opening van het ravijn was een zwarte stip in de schemerachtige rotswand geworden. ‘Ik ben blij dat we het touw hebben,’ zei hij. ‘We hebben die struikrover in ieder geval voor een raadsel gesteld. Laat ’m maar eens proberen hoe ver hij met die enge platte voeten van ’m op die richels komt.’

Zij liepen van de rand van de klif weg door een woestenij van keien en grove stenen, nat en glibberig door de zware regen. Het terrein helde nog altijd sterk af. Zij waren niet ver gegaan toen ze bij een grote spleet kwamen, die plotseling zwart voor hun voeten gaapte. Zij was niet breed, maar toch te breed om er in het slechte licht overheen te springen. Zij meenden water in de afgrond te horen gorgelen. De spleet boog links van hen naar het noorden af, terug naar de heuvels, en versperde hun zodoende de weg in die richting, althans zolang het donker was.

‘Ik geloof dat we beter kunnen proberen een weg naar het zuiden te vinden, langs de rand van de klif,’ zei Sam. ‘Misschien vinden we daar een schuilplaats of zelfs een grot of iets dergelijks.’

‘Dat lijkt mij ook,’ zei Frodo. ‘Ik ben moe en ik denk niet dat ik vannacht nog veel langer over deze stenen kan klauteren – hoewel het oponthoud mij niet aanstaat. Ik wou dat we een duidelijk pad voor ons hadden: in dat geval zou ik verdergaan tot mijn benen het begaven.’

Zij vonden het helemaal niet gemakkelijker om vooruit te komen aan de oneffen voet van de Emyn Muil. En Sam vond ook geen plekje of grot om in te schuilen: alleen maar kale rotsachtige hellingen in de schaduw van de rotswand, die nu weer oprees, hoger en steiler naarmate zij teruggingen. Ten slotte zetten ze zich uitgeput gewoon op de grond onder de beschutting van een grote kei, die niet ver van de voet van de afgrond lag. Daar bleven zij enige tijd neerslachtig ineengedoken naast elkaar zitten in de koude nacht, terwijl de slaap hen ondanks hun pogingen om wakker te blijven overmande. De maan stond nu hoog en helder aan de hemel. Haar ijle witte licht verlichtte de wanden van de rotsen en bescheen de koude dreigende muren van de rots, en veranderde heel de wijde onheilspellende duisternis in een kil flets grijs, doorgroefd met zwarte schaduwen.

‘Nu dan,’ zei Frodo, terwijl hij ging staan en zijn mantel dichter om zich heen trok. ‘Ga jij maar een poosje slapen, Sam, en neem mijn deken. Ik zal op en neer lopen en een tijdje de wacht houden.’ Plotseling verstijfde hij, en terwijl hij zich vooroverboog, greep hij Sam bij de arm. ‘Wat is dat?’ fluisterde hij. ‘Kijk daar eens op de rots!’

Sam keek en haalde hoorbaar adem tussen zijn tanden. ‘Ssss!’ zei hij. ‘Dat is ’m. Het is de Gollem! Alle slangen en adders nog aan toe! En dan te denken dat wij dachten dat we hem met onze klimpartij van de wijs hadden gebracht. Kijk hem eens! Als een smerige kruipende spin op een muur.’

Langs de wand van de afgrond, die in het fletse maanlicht steil en vrijwel vlak scheen, bewoog zich een zwarte gedaante, zijn dunne ledematen uitgespreid. Misschien dat zijn zachte grijpende handen en tenen spleten en steunpunten vonden, die geen hobbit ooit zou hebben gezien of gebruikt, maar het leek alsof hij gewoon op kleefpoten naar beneden kroop, als een groot, sluipend insectachtig wezen. En hij kwam naar beneden met het hoofd omlaag, alsof hij rook waar hij heen moest. Nu en dan tilde hij zijn hoofd langzaam op, en draaide het helemaal om op de lange dunne nek, en de hobbits zagen heel even twee bleke glanzende lichtjes: zijn ogen die een moment tegen de maan knipperden en zich weer vlug sloten.

‘Denkt u dat hij ons kan zien?’ vroeg Sam.

‘Ik weet het niet,’ zei Frodo rustig, ‘maar ik denk van niet. Het is zelfs voor vriendenogen moeilijk om deze elfenmantels te zien: ik kan jou niet eens op een paar passen afstand in de schaduw zien. En ik heb gehoord dat hij niet van zon of maan houdt.’

‘Waarom komt hij dan uitgerekend hier naar beneden?’ vroeg Sam. ‘Stil, Sam!’ zei Frodo. ‘Misschien kan hij ons ruiken. En zijn gehoor is even scherp als dat van elfen, geloof ik. Ik denk dat hij nu iets gehoord heeft – onze stemmen waarschijnlijk. We hebben daarginds een hoop geschreeuwd; en wij hebben tot een minuut geleden veel te hard gepraat.’

‘Nou, ik ben doodmisselijk van hem,’ zei Sam. ‘Hij is wat mij betreft net één keer te veel verschenen en ik zal een appeltje met hem schillen als ik de kans krijg. Ik geloof niet dat we hem nu nog kwijt kunnen raken.’ Nadat hij zijn grijze kap diep over zijn gezicht had getrokken, kroop Sam behoedzaam naar de rotsmuur.

‘Voorzichtig!’ fluisterde Frodo, terwijl hij achter hem aankroop. ‘Maak hem niet aan het schrikken. Hij is veel gevaarlijker dan hij eruitziet.’

De zwarte kruipende gedaante had nu driekwart van de weg naar omlaag afgelegd en hing misschien nog vijftien meter of minder boven de voet van de rotswand. Terwijl ze doodstil in de schaduw van een grote steen hurkten, sloegen de hobbits hem gade. Hij scheen aan een moeilijk stuk gekomen te zijn of door iets van streek te zijn geraakt. Ze konden hem horen snuffelen, en nu en dan kwam er een scherpe sissende ademstoot die als een verwensing klonk. Hij tilde het hoofd op, en zij dachten dat ze hem konden horen spugen. Toen ging hij weer verder. Nu konden zij zijn stem horen kraken en fluiten.

‘Ach, sss! Voorzichtig, mijn lieveling. Haassstige spoed is zelden goed. Wij moeten onze nek niet in de waagssschaal stellen, nietwaar, lieveling? Nee, lieveling – gollem !’ Hij lichtte het hoofd weer op, knipperde tegen de maan en sloot snel zijn ogen. ‘We haten het,’ siste hij. ‘Naar, akelig trillend licht is het – sss – het bespioneert ons, lieveling – het doet onze ogen pijn.’

Hij kwam nu lager en het gesis werd scherper en duidelijker. ‘Waar issie, waar issie: mijn Lieveling, mijn Lieveling? Hij is van onsss, dat issie, en wij willen hem. De dieven, de dieven, die smerige dieven. Waar zijn ze met m’n Lieveling. Vervloekt. We haatsen ze.’

‘Je zou niet zeggen dat hij weet dat we hier zijn, vindt u wel?’ fluisterde Sam. ‘En wat bedoelt-ie met zijn Lieveling? Bedoelt hij de –’

‘Ssst!’ fluisterde Frodo. ‘Hij komt nu dichtbij, dicht genoeg om een fluistering te kunnen horen.’

Gollem was plotseling weer blijven staan, en zijn grote hoofd op de magere hals bewoog van de ene kant naar de andere, alsof hij luisterde. Zijn lichte ogen waren halfgeopend. Sam beheerste zich, hoewel zijn vingers jeukten. Zijn ogen, waarin woede en afkeer te lezen stonden, waren op het ellendige schepsel gevestigd, dat zich nu weer verder bewoog, nog steeds in zichzelf fluisterend en sissend.

Ten slotte was hij nog maar twaalf voet van de grond, vlak boven hun hoofden. Van dat punt zou hij zich naar beneden moeten laten vallen, want de rotswand week naar binnen en zelfs Gollem kon nergens enig houvast vinden. Het was alsof hij zich probeerde om te draaien zodat hij op zijn benen terecht zou komen, toen hij met een schrille fluitende schreeuw viel. Al vallende sloeg hij zijn benen en armen om zich heen, als een spin wiens draad is geknapt.

Sam was in een oogwenk uit zijn schuilplaats gesneld en legde de afstand tussen hem en de voet van de rotswand met een paar sprongen af. Voordat Gollem kon opstaan, zat hij boven op hem. Maar Gollem bleek een stuk sterker te zijn dan hij had verwacht, zelfs onder deze omstandigheden, niet op zijn hoede na een val. Voor Sam hem beet kon pakken, werden lange benen en armen om hem heen gewonden, waardoor zijn armen werden vastgepind, en een niet-aflatende greep, zacht maar vreselijk sterk, kneep hem als koorden die langzaam werden aangehaald; klamme vingers zochten naar zijn keel. Toen beten scherpe tanden in zijn schouder. Het enige dat hij kon doen was zijn harde ronde hoofd opzij stoten in het gezicht van het schepsel. Gollem siste en spoog, maar hij liet niet los. Het zou er slecht voor Sam hebben uitgezien als hij alleen was geweest. Maar Frodo sprong op en trok Prik uit de schede. Met zijn linkerhand trok hij Gollems hoofd bij de dunne sluike haren achterover, zijn lange nek uitrekkend en zijn bleke venijnige ogen dwingend naar de hemel te kijken.

‘Laat los, Gollem,’ zei hij. ‘Dit is Prik. Je hebt hem al eens eerder gezien. Laat los, of je zult hem deze keer ook voelen! Ik zal je de keel doorsnijden...’

Gollem zakte in elkaar en werd zo slap als een vaatdoek. Sam stond op en betastte zijn schouder. Zijn ogen smeulden van woede, maar hij kon zich niet wreken. Zijn ellendige vijand lag op de stenen kronkelend te jammeren.

‘Doe ons geen pijn! Laten ze ons geen pijn doen, lieveling! Ze zullen onss toch geen pijn doen, die aardige kleine hobbitjes? We hadden geen kwaad in de zin, maar zij springen op ons als katten op arme muizen, zo iss het, lieveling. En we zijn zo eenza am, gollem. We zullen aardig voor ze zijn, heel aardig, als zij ook aardig voor ons zijn, nietwaar, ja, ssja.’

‘Nou, wat moeten we ermee aan?’ vroeg Sam. ‘Vastbinden, zodat hij niet meer achter ons aan kan sluipen, zou ik denken.’

‘Maar dat zou ons doden, doden,’ jammerde Gollem. ‘Wrede hobbitjes. Ons vastbinden in de koude, sslechte landen en ons achterlaten, gollem, gollem.’ Snikken welden in zijn gorgelende keel op.

‘Nee,’ zei Frodo. ‘Als we hem doden, moeten we het meteen doen. Maar dat kunnen we niet doen, niet onder deze omstandigheden. Armzalige zielepoot! Hij heeft ons geen kwaad gedaan.’

‘O nee!’ zei Sam, terwijl hij zijn schouder wreef. ‘In ieder geval was-ie het wel van plan, en dat is-ie nog, m’n kop eraf.’

‘Dat kan wel,’ zei Frodo. ‘Maar wat hij van plan is, is een andere kwestie.’ Hij bleef een tijdje in gedachten verzonken. Gollem lag stil, maar was gestopt met jammeren. Sam stond dreigend over hem heen gebogen.

Het scheen Frodo toe dat hij, heel duidelijk maar toch ver, stemmen uit het verleden hoorde:

Wat jammer dat Bilbo het veile creatuur niet heeft doodgemaakt, toen hij de kans had.

Jammer? Het was Medelijden dat zijn hand weerhield. Medelijden en Genade: niet doden als het niet nodig is.

Ik heb helemaal geen medelijden met Gollem. Hij verdient de dood.

Verdient de dood! Ongetwijfeld. Velen die leven verdienen de dood. En sommigen die sterven verdienen het leven. Kun jij het hun schenken?

Wees dan niet te begerig om de dood te doen voltrekken in naam der gerechtigheid uit vrees voor je eigen veiligheid. Zelfs de wijzen kunnen niet alle oogmerken doorzien.

‘Goed dan,’ antwoordde hij hardop, terwijl hij zijn zwaard liet zakken. ‘Maar toch ben ik bang. En toch zal ik, zoals je ziet, het schepsel niet aanraken. Want nu ik hem zie, heb ik medelijden met hem.’

Sam staarde zijn meester aan, die met iemand scheen te spreken die er niet was. Gollem hief het hoofd op.

‘Sssja, ongelukkig zijn we, lieveling,’ klaagde hij. ‘Rampsspoed, o rampsspoed! Hobbits zullen ons niet doodmaken, sschattige hobbits.’

‘Nee, dat zullen we ook niet,’ zei Frodo. ‘Maar we zullen je ook niet laten gaan. Je zit vol slechtheid en boosheid, Gollem. Je zult met ons mee moeten gaan, dat is alles, zodat we je in de gaten kunnen houden. Maar je moet ons helpen als je kunt. De ene dienst is de andere waard.’

‘Sssja, ja, dat is waar,’ zei Gollem terwijl hij rechtop ging zitten. ‘Aardige hobbits. We zullen met hen meegaan. We zullen veilige paadjess in het donker voor ze vinden, dat zullen we. En waar gaan ze naartoe door deze koude sslechte landen, vragen wij ons af, ja dat vragen wij ons af.’ Hij keek ze aan en heel even flikkerde een flauw lichtje van slimheid en verlangen in zijn lichte knipperende ogen.

Sam hoonde hem en zoog op zijn tanden, maar hij scheen te voelen dat er iets vreemds was aan de stemming van zijn meester en dat er niet over te praten viel. Maar toch was hij verbaasd over Frodo’s antwoord.

Frodo keek Gollem recht in de ogen, die knipperden en zijn blik ontweken. ‘Dat weet je, of je hebt er een sterk vermoeden van, Sméagol,’ zei hij, kalm maar streng. ‘We gaan naar Mordor, natuurlijk. En jij weet de weg daarheen, geloof ik.’

‘Ach! Sss!’ zei Gollem, terwijl hij zijn oren met zijn handen bedekte, alsof een dergelijke openhartigheid en het openlijk uitspreken van namen hem pijn deden.

‘Wij vermoedden het, ja, we vermoedden het,’ fluisterde hij, ‘en wij wilden niet dat ze zouden gaan. Nee, lieveling, niet die aardige hobbits. Asss, as en stof, en dorsst heerst er; en er zijn putten, putten, putten en orks, duizenden orks; aardige hobbits moeten niet gaan – sss – naar die plaatsen.’

‘Dus je bent er geweest?’ hield Frodo aan. ‘En je wordt er weer naartoe getrokken, nietwaar?’

‘Sssja. Ja. Nee!’ riep Gollem uit. ‘Eens, per ongeluk was het, nietwaar, lieveling? Ja, per ongeluk. Maar we willen niet terug, nee, nee!’ Toen plotseling veranderden zijn stem en zijn taal, en hij snikte in zijn keel en sprak, maar niet tegen hen. ‘Laat me met rust, gollem! Je doet me pijn. O, mijn arme handen, gollem! Ik, wij, ik wil niet teruggaan. Ik kan het niet vinden. Ik ben moe. Ik kan het niet vinden, gollem, gollem, nee, nergens. Ze waken altijd. Dwergen, mensen en elfen, verschrikkelijke elfen met heldere ogen. Ik kan het niet vinden. Ach!’ Hij stond op en kneep zijn hand samen tot een bottige vleesloze bal, die hij tegen het oosten opstak. ‘We willen niet!’ riep hij. ‘Niet voor jou.’ Toen stortte hij weer in. ‘ Gollem, gollem, ’ griende hij met het gezicht op de grond. ‘Kijk ons niet aan! Ga weg! Ga ssslapen!’

‘Hij zal niet op jouw bevel weggaan of gaan slapen, Sméagol,’ zei Frodo. ‘Maar als je werkelijk van hem bevrijd wilt zijn, moet je me helpen. En dat betekent, vrees ik, dat je een weg voor ons moet vinden die naar hem toe leidt. Maar je hoeft niet de hele weg te gaan, niet verder dan de poorten van zijn land.’

Gollem ging weer rechtop zitten en keek hem van onder zijn oogleden aan. ‘Hij is daarginds,’ kakelde hij. ‘Altijd daar. Orksss zullen je ernaartoe brengen. Orks zullen je er helemaal heen brengen. Makkelijk om orks aan de oostkant van de Rivier te vinden. Vraag het niet aan Ssméagol. Arme, arme Sméagol, hij is lang geleden weggegaan. Ze hebben zijn Lieveling van hem afgenomen, en nu issie verloren.’

‘Misschien zullen we hem terugvinden als je met ons meegaat,’ zei Frodo.

‘Nee, nooit! Hij heeft zijn Lieveling verloren,’ zei Gollem.

‘Sta op!’ zei Frodo.

Gollem stond op en deinsde achteruit tegen de rotswand.

‘Nu!’ zei Frodo. ‘Kun je een pad gemakkelijker bij dag vinden of bij nacht? We zijn moe, maar als jij de nacht kiest, zullen we vannacht op weg gaan.’

‘De grote lichten doen onze ogen pijn, ja dat doen ze,’ klaagde Gollem. ‘Niet onder het Witte Gezicht, nog niet. Het zal weldra achter de heuvels verdwijnen. Sssja. Rust eerst wat, aardige hobbits!’

‘Ga dan zitten,’ zei Frodo, ‘en verroer je niet.’

De hobbits gingen naast hem zitten, een aan elke kant, met hun rug tegen de rotsmuur en gaven hun benen rust. Zij behoefden geen afspraak te maken: ze wisten dat ze geen ogenblik moesten slapen. Langzaam trok de maan voorbij. Schaduwen vielen van de heuvels neer, en voor hen uit werd alles donker. De sterren werden zeer talrijk en helder aan de hemel boven. Niemand bewoog zich. Gollem zat met opgetrokken benen, zijn kin op de knieën, handen en voeten plat op de grond, de ogen gesloten; maar hij scheen gespannen, alsof hij zat na te denken of te luisteren.

Frodo keek Sam aan. Hun blikken kruisten elkaar en zij begrepen elkaar. Zij ontspanden zich, de hoofden achterovergeleund, en sloten de ogen of deden alsof. Weldra was het geluid van hun zachte ademhaling hoorbaar. Gollems handen schokten een beetje. Nauwelijks merkbaar bewoog hij zijn hoofd naar links en rechts, en eerst ging het ene oog een beetje open en toen het andere. De hobbits verroerden zich niet.

Plotseling, met verrassende behendigheid en snelheid, sprong Gollem naar voren de duisternis in, recht van de grond met een sprong als van een sprinkhaan of kikker. Maar dat was precies wat Frodo en Sam hadden verwacht. Sam zat al boven op hem voordat hij twee passen verder was na zijn sprong. Frodo, die van achteren kwam, greep zijn been en liet hem struikelen.

‘Je touw zou weer goede diensten kunnen bewijzen, Sam,’ zei hij.

Sam haalde het tevoorschijn. ‘En waar wou je heen in de koude slechte landen, meneer Gollem?’ gromde hij. ‘Dat zouden we wel eens willen weten, wis en waarachtig. Een paar van je orkvriendjes opzoeken, wed ik. Smerig verraderlijk creatuur dat je bent. Dit touw behoort eigenlijk om je nek heen te gaan, en liefst met een nauwe strop.’

Gollem bleef rustig liggen en probeerde geen verdere streken meer uit te halen. Hij gaf Sam geen antwoord, maar wierp hem vlug een venijnige blik toe.

‘Het enige dat wij nodig hebben is iets om hem aan vast te houden,’ zei Frodo. ‘We willen hem laten lopen, daarom heeft het geen zin zijn benen te binden – of zijn armen; die schijnt hij evenveel te gebruiken. Bind het ene einde om zijn enkel en houd het andere einde goed vast.’

Hij stond over Gollem gebogen, terwijl Sam de knoop legde. Het resultaat verbaasde hen beiden. Gollem begon te gillen, een schril, hartverscheurend geluid, vreselijk om aan te horen. Hij wriggelde en probeerde zijn mond bij zijn enkel te krijgen om het touw door te bijten. Hij schreeuwde aan één stuk door.

Ten slotte was Frodo ervan overtuigd dat hij echt pijn had, maar het kon niet van de knoop zijn. Hij onderzocht haar en merkte dat zij niet te strak was, eigenlijk nauwelijks stevig genoeg. Sam was vriendelijker dan zijn woorden. ‘Wat is er met je aan de hand?’ vroeg hij. ‘Als je probeert weg te lopen, moeten we je vastbinden; maar we willen je geen pijn doen.’

‘Het doet ons pijn. Het doet ons pijn,’ siste Gollem. ‘Het vriessst, het bijt! Elfen hebben het gevlochten, vervloekt! Nare, sluwe hobbits! Daarom probeerts wij natuurlijk te ontsnappen. We dachten al dat het sslechte hobbits waren. Ze bezoeken elfen, felle elfen met heldere ogen. Maak het losss! Het doet ons pijn!’

‘Nee, ik zal het niet losmaken,’ zei Frodo, ‘tenzij – ’ hij zweeg een ogenblik terwijl hij nadacht – ‘tenzij je een belofte kunt doen waarop ik kan vertrouwen.’

‘We zullen zweren te doen wat hij wil, sssja, sssja,’ zei Gollem, die zich nog steeds in bochten wrong en naar zijn enkel greep. ‘Het doet ons pijn.’

‘Zweren?’ vroeg Frodo.

‘Sméagol,’ zei Gollem plotseling en duidelijk, terwijl hij zijn ogen wijd opende en Frodo met een vreemd licht aankeek. ‘Sméagol zal op de Lieveling zweren.’

Frodo zette zijn borst vooruit en Sam verbaasde zich weer over zijn woorden en strenge stem. ‘Op de Lieveling? Hoe durf je,’ zei hij. ‘Denk je eens in!

Eén Ring om allen te regeren en in de Duisternis te binden.

Zou je iets op die belofte willen vastleggen, Sméagol? Hij zal je vasthouden. Maar hij is verraderlijker dan jij. Hij zou je woorden kunnen verdraaien. Pas op!’

Gollem dook ineen. ‘Op de Lieveling, op de Lieveling!’ herhaalde hij.

‘En wat zou je zweren?’ vroeg Frodo.

‘Heel, heel braaf te zijn,’ zei Gollem. Toen kroop hij naar Frodo’s voeten en wierp zich voor hem neer, hees fluisterend; een rilling doorvoer hem alsof de woorden zijn botten van angst deden trillen. ‘Sméagol zal zweren dat hij hem nooit ofte nimmer zal krijgen. Nooit. Sméagol zal hem redden. Maar hij moets op de Lieveling zweren.’

‘Nee, niet erop,’ zei Frodo, met streng medelijden op hem neerkijkend. ‘Het enige dat jij wilt is hem zien en aanraken, als je de kans krijgt, hoewel je weet dat het je gek zou maken. Niet erop. Zweer erbij, als je wilt. Want je weet waar hij is. Ja, je weet het, Sméagol. Hij is vlak voor je.’

Een ogenblik scheen het Sam toe dat zijn meester was gegroeid en Gollem was gekrompen: een hoge strenge schaduw, een machtige vorst die zijn luister in grijze wolken verhulde met aan zijn voeten een jankend hondje. Maar op de een of andere manier waren de twee verwant en niet vreemd: zij konden met elkaars gedachten in contact komen. Gollem verhief zich en begon Frodo te aaien, voor zijn knieën kruipend.

‘Neer! Neer!’ zei Frodo. ‘Leg nu je belofte af.’

‘We beloven, ja ik beloof!’ zei Gollem. ‘Ik zal de meester van de Lieveling dienen. Goede meesster, goede Ssméagol, gollem, gollem.’ Ineens begon hij te huilen en weer naar zijn enkel te happen.

‘Maak het touw los, Sam!’ zei Frodo.

Sam gehoorzaamde met tegenzin. Onmiddellijk stond Gollem op en begon heen en weer te lopen als een geslagen hond die door zijn meester was geaaid. Van dat ogenblik af kwam er een verandering over hem die een tijd aanhield. Hij sprak met minder gesis en gejammer en hij sprak rechtstreeks tegen zijn metgezellen en niet tegen zijn dierbare zelf. Hij kromp ineen en knipperde met de ogen als ze op hem afkwamen of een plotselinge beweging maakten, en hij vermeed de aanraking van hun elfenmantels, maar hij was vriendelijk en werkelijk meelijwekkend belust om ze een plezier te doen. Hij placht kakelend te lachen en bokkensprongen te maken als er een grap werd gemaakt, of zelfs als Frodo vriendelijk tegen hem sprak, of te huilen wanneer Frodo hem een standje gaf. Sam zei vrijwel niets tegen hem. Hij wantrouwde hem meer dan ooit en hield zo mogelijk nog minder van de nieuwe Gollem, de Sméagol, dan van de oude.

‘Welnu, Gollem, of hoe we je ook moeten noemen,’ zei hij, ‘schiet maar op. De maan is weg en de nacht is bijna om. We moesten maar eens op weg gaan.’

‘Ja, ja,’ stemde Gollem toe, rondspringend. ‘Op weg! Er is maar één weg tussen het Noord-einde en het Zuid-einde. Ik heb die gevonden, dat heb ik. Orks gebruiken hem niet, orks kennen hem niet. Orks trekken de moerassen niet door, zij gaan er mijlen en mijlen omheen. Een geluk dat jullie deze kant uit gekomen zijn. Een groot geluk dat jullie Sméagol gevonden hebben, ja hoor. Volg Sméagol maar!’

Hij liep een paar passen vooruit en keek vragend om, als een hond die hen voor een wandeling uitnodigde. ‘Wacht nog even, Gollem!’ riep Sam. ‘Niet te ver vooruit! Ik zal je op de hielen volgen, en ik heb het touw bij de hand.’

‘Nee, nee,’ zei Gollem. ‘Sméagol heeft het beloofd.’

In het holst van de nacht, onder de krachtige heldere sterren, gingen ze op weg. Gollem leidde hen een tijdje terug naar het noorden, de weg langs die ze gekomen waren; toen sloeg hij rechtsaf van de steile rand van de Emyn Muil, langs de gebroken rotsachtige hellingen naar de uitgestrekte moerassen daarbeneden. Zij vervaagden snel en zacht in de duisternis. Over de uitgestrekte woestenij voor de poorten van Mordor heerste een zwarte stilte.

II. Tocht door de moerassen

Gollem liep snel; zijn hoofd en nek staken naar voren en hij gebruikte vaak zowel zijn handen als zijn voeten. Frodo en Sam hadden moeite om hem bij te houden, maar hij scheen niet langer aan ontvluchten te denken en wanneer zij achteropraakten, draaide hij zich om en wachtte op hen. Na een tijdje leidde hij hen naar de rand van het smalle ravijn waar zij eerder waren geweest, maar nu waren zij verder van de heuvels.

‘Hier is het!’ riep hij uit. ‘Er loopt daar een weg omlaag naar binnen, ja. Nu volgen wij het – helemaal, helemaal daarheen.’ Hij wees naar het zuiden en oosten, naar de moerassen. De stank ervan drong in hun neusgaten door, zwaar en smerig, zelfs in d e koele nachtlucht.

Gollem liep langs de rand heen en weer, en ten slotte riep hij hun toe: ‘Hier! Hier kunnen we naar beneden. Sméagol is die weg eens gegaan: eens ben ik die weg gegaan, toen ik me schuilhield voor de orks.’

Hij ging voor; de hobbits volgden hem en daalden in de duisternis af. Het was niet moeilijk, want de spleet was op dit punt slechts zo’n vijftien voet diep en ongeveer twaalf voet breed. Beneden liep een stroompje, het was in feite de bedding van een van de vele kleine riviertjes die uit de heuvels kwamen en in de stilstaande poelen en modderplassen daarachter stroomden. Gollem sloeg rechtsaf, min of meer naar het zuiden, en waadde met zijn voeten door de ondiepe kiezelachtige stroom. Hij scheen het heerlijk te vinden om water te voelen en grinnikte in zichzelf, en begon nu en dan zelfs krakerig te zingen:

De koude harde landen

ze bijts aan onze handen

en knauws aan onze voeten.

De rotsen en de stenen

die zijn als oude benen

onder een stukje vlees.

Maar stroom en poel

is nat en koel:

lekker voor voeten.

Nu wouen wij –

‘Ha! Ha! Wat wouen wij?’ vroeg hij, terwijl hij de hobbits van opzij aankeek. ‘Dat zullen we je vertellen,’ kraste hij. ‘Hij raadde het lang geleden, Balings raadde het.’ Zijn ogen begonnen te glanzen en Sam, die dit in de duisternis zag, vond dit verre van prettig.

Levend in ademnood;

koud als de dood;

nooit dorstig, altijd drinkend;

in maliën, nooit rink’lend.

Verdrinkt op weiland,

denkt dat eiland

een berg kon zijn;

denkt dat fontein

is sliertje stoom.

Zo glad, zo schoon!

Wat een leuke ontmoeting!

Alleen wij verlangen

een vis te vangen,

zo’n sappig en zoet ding!

Deze woorden maakten een probleem, dat Sam van het ogenblik af waarop hij had begrepen dat zijn meester Gollem als gids had aangenomen bezig had gehouden, nog dringender: het voedselprobleem. Het kwam niet bij hem op dat zijn meester daar misschien ook aan had gedacht, maar hij veronderstelde dat Gollem het wel had gedaan. Hoe had Gollem zich eigenlijk in leven gehouden op al zijn eenzame omzwervingen? Niet al te goed, dacht Sam. Hij ziet er bijna uitgehongerd uit. Niet te kieskeurig om te proberen hoe hobbits smaken, als er geen vis is, wed ik – voor het geval hij ons kon verrassen terwijl we sliepen. Welnu, dat zal-ie niet: in ieder geval niet Sam Gewissies.

Lange tijd strompelden zij door de donkere, slingerende geul, of zo scheen het de vermoeide voeten van Sam en Frodo althans toe. De geul liep naar het oosten en naarmate zij verder kwamen, werd zij wijder en geleidelijk ook ondieper. Gollem vertoonde geen spoor van vermoeidheid, maar nu keek hij omhoog en bleef staan.

‘De dag is nabij,’ fluisterde hij, alsof de dag iets was dat hem zou kunnen horen en bespringen. ‘Sméagol zal hier blijven: ik zal hier blijven, en het Gele Gezicht zal me niet zien.’

‘Wij zouden blij zijn om de zon te zien,’ zei Frodo, ‘maar we zullen hier blijven; we zijn op het ogenblik te moe om verder te gaan.’

‘Je bent niet wijs om blij te zijn met het Gele Gezicht,’ zei Gollem. ‘Het maakt je zichtbaar. Aardige verstandige hobbits blijven bij Sméagol. Er zijn orks en kwade dingen in de buurt. Ze kunnen ver zien. Blijf hier bij mij schuilen!’

Het drietal ging zitten rusten aan de voet van de rotsachtige wand van de geul. Deze was nu niet dieper dan een grote man lang is, en onderin waren brede platte richels van droge steen; het water liep in een kanaal aan de andere kant. Frodo en Sam gingen op een van de richels zitten, met hun rug tegen de wand geleund. Gollem liep in de stroom rond te plassen en te spetteren.

‘We moeten wat eten,’ zei Frodo. ‘Heb je honger, Sméagol? We hebben heel weinig om met je te delen, maar we zullen je geven wat we kunnen missen.’

Bij het woord honger verscheen er een groenachtig licht in Gollems fletse ogen en ze schenen nog verder uit zijn dunne ziekelijke gezicht te puilen. Een ogenblik verviel hij weer in zijn oude Gollemmanier. ‘We zijn uitgehongerd, ja uitgehongerd, lieveling,’ zei hij. ‘Wat eten zij? Hebben ze lekkere visssjes?’ Zijn tong kwam tevoorschijn tussen zijn scherpe gele tanden, terwijl hij zijn kleurloze lippen aflikte.

‘Nee, we hebben geen vis,’ zei Frodo. ‘We hebben alleen dit maar,’ – hij hield een lembas-wafel omhoog – ‘en water, als het water hier te drinken is.’

‘Sssja, sssja, lekker water,’ zei Gollem. ‘Drink het, drink het, zolang we kunnen. Maar wat hebben ze daar, lieveling? Kun je erop bijten? Smaakt het?’

Frodo brak een stuk van een koek af en overhandigde het hem op het omhulsel van blad. Gollem snuffelde aan het blad en zijn gezicht veranderde: er trok een zweem van afkeer over, en ook iets van zijn oude boosaardigheid. ‘Sméagol ruikt het!’ zei hij. ‘Bladeren uit het elfenland, bah! Ze stinken! Hij klom in die bomen en kon de stank niet van zijn handen wassen, mijn mooie handen.’ Hij liet het blad vallen en pakte het stukje lembas en knabbelde erop. Hij spuwde het uit en kreeg een hoestbui.

‘Ach nee!’ sputterde hij. ‘Jullie proberen de arme Sméagol te laten stikken. Stof en as, dat kan hij niet eten. Hij moet verhongeren. Maar Sméagol vindt dat niet erg. Aardige hobbits. Sméagol heeft beloofd. Hij zal verhongeren. Hij kan geen hobbiteten eten. Hij zal verhongeren. Arme, magere Sméagol!’

‘Het spijt me,’ zei Frodo. ‘Maar ik kan je niet helpen, vrees ik. Ik denk dat dit eten je goed zou doen als je het zou proberen. Maar misschien kun je het nog niet proberen, nu nog niet in ieder geval.’

De hobbits knabbelden zwijgend op hun lembas. Sam vond dat het op de een of andere manier heel wat beter smaakte dan het in lang had gedaan: Gollems gedrag had zijn aandacht weer op de smaak ervan gericht. Maar hij voelde zich niet op zijn gemak. Gollem keek hem ieder kruimeltje uit de mond, als een hond die vol verwachting naast de stoel van een eter zit. Pas toen zij klaar waren en zich opmaakten om te gaan rusten, was hij er blijkbaar van overtuigd dat er geen verborgen lekkernijen waren waarin hij kon delen. Toen ging hij weg en ging op enkele passen afstand wat zitten grienen.

‘Hoor eens!’ fluisterde Sam tegen Frodo, niet al te zacht; het kon hem eigenlijk niet schelen of Gollem hem hoorde of niet. ‘We moeten wat zien te slapen, maar niet allebei tegelijk met die hongerige schurk in de buurt, belofte of geen belofte. Sméagol of Gollem, hij zal zijn gewoonten niet op slag of stoot veranderen, dat verzeker ik je. Gaat u maar slapen, meneer Frodo, en ik zal u roepen wanneer ik m’n ogen niet langer open kan houden. Om beurten, net als eerst, zolang hij los is.’

‘Misschien heb je gelijk, Sam,’ zei Frodo, hardop sprekend. ‘Hij is wel veranderd, maar wat voor verandering het precies is en hoe ingrijpend weet ik nog niet goed. Maar in alle ernst, ik geloof niet dat er enige reden is om bang te zijn – voorlopig. Maar als je wilt mag je wel waken. Geef me ongeveer twee uur, niet meer, en roep me dan.’

Frodo was zo moe, dat zijn hoofd voorover op zijn borst viel en hij al sliep toen hij nauwelijks was uitgesproken. Gollem scheen niet langer bang te zijn. Hij rolde zich op en ging vlug slapen zonder zich ergens iets van aan te trekken. Al gauw floot zijn adem zachtjes door zijn opeengeklemde tanden, maar hij lag roerloos als een steen. Na een tijdje, bang dat hij zelf in slaap zou sukkelen als hij naar de ademhaling van zijn twee metgezellen bleef zitten luisteren, stond Sam op en gaf Gollem een zachte por. Zijn handen openden zich en schokten, maar hij maakte geen andere beweging. Sam boog zich voorover en zei visss vlak bij zijn oor, maar er kwam geen antwoord; Gollems ademhaling stokte zelfs niet eens.

Sam krabde op zijn hoofd. ‘Moet werkelijk slapen,’ mompelde hij. ‘En als ik net zoals Gollem was, zou hij nooit meer wakker worden.’ Hij drong zijn gedachten aan zijn zwaard en het touw terug, en ging naast zijn meester zitten.

Toen hij wakker werd was de hemel boven hem dof, niet lichter maar donkerder dan toen zij hadden ontbeten. Sam sprong overeind. Zijn gevoel van kracht en honger deed hem plotseling beseffen dat hij een gat in de dag had geslapen, minstens negen uur. Frodo was nog vast in slaap en lag nu op zijn zijde uitgestrekt. Gollem was nergens te bekennen. Verschillende scheldnamen voor hemzelf, ontleend aan de grote vaderlijke woordenschat van de Gabber, kwamen bij hem op; toen besefte ook hij dat zijn meester gelijk had gehad: voor het ogenblik was er niets geweest waarvoor zij hadden moeten oppassen. In elk geval waren ze allebei in leven en niet geworgd.

‘Arme sukkel,’ zei hij half spijtig. ‘Ik vraag me af waar hij heen is.’

‘Niet ver, niet ver!’ zei een stem boven hem. Hij keek omhoog en zag de omtrek van Gollems grote hoofd en oren tegen de avondhemel afgetekend.

‘Hela, wat voer je uit?’ vroeg Sam die zijn achterdocht terug voelde komen zodra hij die gedaante zag.

‘Sméagol heeft honger,’ zei Gollem. ‘Ben zo terug.’

‘Kom nu terug!’ riep Sam. ‘Hé! Kom terug!’ Maar Gollem was verdwenen.

Frodo werd wakker door Sams geroep en ging overeind zitten terwijl hij de ogen uitwreef. ‘Hallo!’ zei hij. ‘Is er iets aan de hand? Hoe laat is het?’

‘Ik weet het niet,’ zei Sam. ‘Na zonsondergang, denk ik. En hij is ervandoor. Zegt dat-ie honger heeft.’

‘Maak je niet ongerust!’ zei Frodo. ‘Er is niets aan te doen. Maar hij komt terug, dat zul je zien. De belofte blijft nog wel een tijdje van kracht. En hij zal in ieder geval zijn Lieveling niet in de steek laten.’ Frodo vatte het luchtig op toen hij hoorde dat ze urenlang bij Gollem hadden liggen slapen, en een heel hongerige Gollem bovendien, die zomaar los naast hen had gelegen.

‘Denk maar niet aan de hardvochtige namen van je Gabber,’ zei hij. ‘Je was doodmoe, en het is goed afgelopen: we zijn nu allebei uitgerust. En we hebben een zware weg voor ons, de ergste weg van alle.’

‘En hoe zit het met ’t eten?’ vroeg Sam. ‘Hoelang zullen we nodig hebben om dit karwei te volbrengen? En als het volbracht is, wat gaan we dan doen? Dit wegbrood houdt je op wonderbaarlijke wijze op de been, hoewel het de inwendige hobbit niet helemaal bevredigt, bij wijze van spreken. Niet naar mijn gevoel in ieder geval, zonder oneerbiedig te zijn tegenover degenen die het gemaakt hebben. Maar je moet er iedere dag iets van eten, en het groeit niet aan. Ik denk dat we genoeg overhebben voor, zeg drie weken of zo, maar dan met een strak aangehaalde riem en mondjesmaat, dat wel. Wij zijn er tot nog toe een beetje royaal mee geweest.’

‘Ik weet niet hoelang we nodig zullen hebben om het op te maken,’ zei Frodo. ‘We zijn in de heuvels behoorlijk opgehouden. Maar Sam Gewissies, m’n dierbaarste hobbit – ja, Sam, m’n vriend uit duizenden – ik geloof niet dat we hoeven te denken over wat er daarna komt. Het karwei volbrengen, zoals jij zei – welke hoop is er dat we dat ooit zullen doen? En als we het doen, wie weet wat ervan zal komen? Als de Ene het Vuur in gaat, en wij erbij zijn? Ik vraag je, Sam, denk je dat we dan ooit nog brood nodig hebben? Ik denk van niet. Als we onze ledematen zover kunnen krijgen dat ze ons naar de Doemberg brengen, is dat het enige dat wij kunnen doen. Meer dan ik kan doen, begin ik te geloven.’

Sam knikte zwijgend. Hij pakte de hand van zijn meester en boog zich eroverheen. Hij kuste die niet, hoewel zijn tranen erop vielen. Toen keerde hij zich om, veegde met zijn mouw over zijn neus, stond op, ijsbeerde wat en zei moeizaam: ‘Waar zit dat vermaledijde schepsel?’

Het duurde eigenlijk niet lang voordat Gollem terugkwam, maar hij kwam zo stilletjes, dat ze hem pas hoorden toen hij voor hen stond. Zijn vingers en gezicht zaten onder de modder. Hij was nog aan het kauwen en zijn lippen aan het aflikken. Wat hij kauwde vroegen zij niet, en ze wilden er liever niet aan denken. Wormen of kevers of iets slijmerigs uit holen, dacht Sam. Brr! Het ellendige schepsel; de arme ziel!

Gollem zei niets tegen hen voor hij lang gedronken had en zich in de stroom had gewassen. Toen kwam hij naar hen toe, zijn lippen aflikkend. ‘Beter nu,’ zei hij. ‘Zijn we uitgerust? Klaar om verder te gaan! Aardige hobbits, ze slapen heerlijk. Vertrouw Sméagol nu? Heel, heel goed.’

De volgende etappe van hun reis verliep vrijwel net zoals de vorige. Naarmate zij vorderden werd de geul steeds ondieper en de helling van de bodem zachter. De bodem was minder rotsachtig en gronderiger, en langzaam gingen de zijkanten in bermen over. Zij begon te kronkelen en te slingeren. De nacht liep ten einde, maar er hingen nu wolken voor maan en sterren, en zij wisten alleen dat de dag aanbrak doordat het zwakke grijze licht zich langzaam verspreidde. Op een kil uur kwamen zij aan het einde van de droge bedding. De oevers werden met mos begroeide bermen. De stroom liep gorgelend over de laatste richel van vergane steen en stortte zich in een bruin moeras en was verdwenen. Droge rietstengels ruisten en ritselden, hoewel ze geen wind konden voelen.

Aan weerskanten en recht voor hen lagen nu brede vennen en poelen, die zich in het vage halflicht naar het zuiden en oosten uitstrekten. Nevels slierden en stegen uit donkere en stinkende poelen op. De stank ervan hing verstikkend in de roerloze lucht. Ver weg, nu bijna pal naar het zuiden, rezen de bergwanden van Mordor op als een zwarte rand van gehavende wolken die boven een gevaarlijke mistige zee hingen.

De hobbits waren nu volledig aan Gollem overgeleverd. Zij wisten niet – en zij konden het ook niet vermoeden in dat mistige licht – dat zij feitelijk vlak binnen de noordelijke grenzen van de moerassen waren, waarvan het grootste deel ten zuiden van hen l ag. Als zij het terrein hadden gekend, hadden zij met enig oponthoud een eindje terug kunnen gaan en daarna, naar het oosten afslaand, de kale vlakte van Dagorlad over de harde wegen kunnen bereiken: het veld van de vroegere slag voor de poorten van Mordor. Niet dat er veel hoop op een dergelijke koers zou zijn geweest. Die steenachtige vlakte bood geen enkele dekking en de wegen van de orks en de soldaten van de Vijand liepen erover. Zelfs de mantels van Lórien zouden hen daar niet aan het oog hebben onttrokken.

‘Hoe gaan we nu, Sméagol?’ vroeg Frodo. ‘Moeten wij deze stinkende moerassen doortrekken?’

‘Niet nodig, helemaal niet nodig,’ zei Gollem. ‘Niet als hobbits de donkere bergen willen bereiken en hem heel vlug gaan opzoeken. Een eindje terug en een eindje om’ – zijn knokige arm wees naar het noorden en oosten – ‘en je kunt over harde koude wegen tot aan de poorten van zijn land komen. Veel van zijn Lieden zullen daar uitkijken naar gasten en maar al te bereid zijn ze regelrecht naar hem toe te brengen. O ja. Zijn Oog houdt die weg voortdurend in de gaten. Het heeft Sméagol daar gezien, lang geleden.’ Gollem huiverde. ‘Maar Sméagol heeft sindsdien zijn ogen gebruikt, ja, ja: ik heb sindsdien ogen, voeten en neus gebruikt. Ik ken andere wegen. Moeilijker, niet zo vlug, maar beter als we niet willen dat hij ons ziet. Volg Sméagol! Hij kan jullie door de moerassen leiden, door de nevels, mooie dikke nevels. Volg Sméagol maar heel voorzichtig, en je zult het misschien ver brengen, heel ver, voordat hij je vangt, ja misschien.’

Het was al dag, een windstille en sombere ochtend, en de moerasdampen vormden zware banken. Geen zon doorboorde de laaghangende bewolking en Gollem scheen er happig op te zijn om de reis meteen te vervolgen. Dus gingen zij na een korte rustpoos weer op pad en waren weldra verloren in een schimmige zwijgende wereld, afgesneden van ieder zicht op de omringende landen, zowel de heuvels die zij hadden verlaten als de bergen die zij wilden bereiken. Zij liepen langzaam achter elkaar aan: Gollem, Sam en Frodo. Frodo scheen de vermoeidste van de drie, en hoewel zij heel langzaam gingen, raakte hij vaak achterop. De hobbits merkten weldra dat wat er als een groot ven had uitgezien, in werkelijkheid een eindeloze aaneenschakeling van poelen en zachte moerassen, en kronkelende halfdroge waterwegen was. Hier tussendoor konden een slim oog en een slimme voet een slingerend pad vinden. Gollem bezat die slimheid ongetwijfeld en had die ook ten volle nodig. Zijn hoofd op de lange nek draaide voortdurend van de ene kant naar de andere terwijl hij snoof en aan één stuk door in zichzelf mompelde. Soms stak hij zijn hand op om hen te doen halt houden terwijl hij een eindje vooruitging, kruipend, de grond met vingers en tenen onderzoekend, of met een oor tegen de aarde aangedrukt luisterend. Het was naargeestig en afmattend. De koude klammige winter regeerde nog in dit verlaten land. Het enige groen was het schuim van lijkkleurig wier op de donkere vettige oppervlakte van de roerloze wateren. Dode grassen en rottende rietstengels doemden op in de nevels, als de gehavende schimmen van langvergeten zomers.

Toen de dag vorderde werd het wat lichter en de mist trok op en werd dunner en doorzichtiger. Ver boven de verrotting en dampen van de wereld scheen de zon nu hoog en goudkleurig in een sereen landschap, met vloeren van verblindend schuim, maar beneden was er slechts een vlietende schim van haar te zien, verduisterd, flets, zonder kleur of warmte. Maar zelfs bij deze vage herinnering aan haar aanwezigheid gromde en knipperde Gollem. Hij onderbrak hun reis en zij rustten, als opgejaagde kleine dieren ineengedoken aan de rand van een groot bruin rietveld. Er heerste een diepe stilte, waarvan de oppervlakte slechts werd bekrast door het flauwe trillen van lege zaadpluimen en geknakte grashalmen, die sidderden in flauwe luchtstromingen die zij niet konden voelen.

‘Nog niet één vogel!’ zei Sam treurig.

‘Nee, nee, geen vogels,’ zei Gollem. ‘Lekkere vogels!’ Hij watertandde. ‘Geen vogels hier. Er zijn slangetjes en wormseltjes, dingetjes in de poelen. Hopen dingen, hopen nare dingen. Geen vogels,’ besloot hij droevig. Sam keek hem met afschuw aan.

Zo verliep de derde dag van hun reis met Gollem. Voor de schaduwen van de avond in gelukkiger landen lengden, gingen zij weer op weg, verder en almaar verder met slechts korte rustpozen. Die hielden zij niet zozeer om te rusten als wel om Gollem te helpen; want nu kon zelfs hij slechts met de grootst mogelijke voorzichtigheid verdergaan, en soms was hij een tijdje de weg kwijt. Zij waren bij het midden van de Dode Moerassen gekomen, en het was donker.

Zij liepen langzaam, voorovergebogen, en bleven vlak achter elkaar, aandachtig iedere beweging die Gollem maakte volgend. De vennen werden drassiger en liepen uit op grote stilstaande plassen, waarin het steeds moeilijker werd de plaatsen te vinden waar voeten steun konden vinden zonder in de borrelende modder weg te zakken. De reizigers waren licht, anders zou geen van hen er ooit doorheen zijn gekomen.

Weldra werd het helemaal donker: de lucht zelf scheen zwart en zwaar om in te ademen. Toen er lichtjes verschenen wreef Sam zich in zijn ogen: hij dacht dat hij niet goed bij zijn hoofd was. Hij zag er eerst een uit zijn linker ooghoek: een flets glanzend sliertje dat vervaagde; maar daarna kwamen er gauw andere – sommige als vaag schijnende rook, andere als mistige vlammetjes die langzaam boven onzichtbare kaarsen flakkerden. Hier en daar draaiden zij rond als spookachtige lakens die door onzichtbare handen werden opgehouden. Maar geen van zijn metgezellen sprak een woord.

Ten slotte kon Sam het niet langer uithouden. ‘Wat is dit allemaal, Gollem?’ vroeg hij fluisterend. ‘Die lichtjes. Ze zijn nu overal om ons heen. Zitten we in de val? Wat zijn het?’

Gollem keek op. Voor hem lag een donker water, en hij kroop over de grond, van de ene kant naar de andere, niet zeker van zijn weg. ‘Ja, ze zijn overal om ons heen,’ fluisterde hij. ‘De dwaallichtjes. Kaarsen van lijken, ja ja. Niet op letten! Kijk niet! Volg ze niet! Waar is de meester?’

Sam keek achterom en merkte dat Frodo weer achterop was geraakt. Hij kon hem niet zien. Hij ging een paar stappen in de duisternis terug, maar durfde niet ver te gaan of harder te roepen dan schor fluisterend. Plotseling botste hij tegen Frodo op, die daar in gedachten verzonken naar de fletse lichtjes stond te kijken. Zijn handen hingen stijf langs zijn zijden neer; water en slijm dropen ervan af.

‘Kom, meneer Frodo!’ zei Sam. ‘Kijk er niet naar! Gollem zegt dat we dat niet moeten doen. Laten we vlak achter hem blijven en zo gauw mogelijk uit dit vervloekte oord zien te komen – als we dat kunnen!’

‘Goed,’ zei Frodo, alsof hij uit een droom terugkeerde. ‘Ik kom al. Ga verder!’

Toen hij zich weer naar voren spoedde, struikelde Sam toen zijn voet in een of andere oude wortel of pol bleef haken. Hij viel en kwam zwaar op zijn handen terecht, die diep in kleverige modder wegzonken, zodat zijn gezicht dicht bij de oppervlakte van het zwarte moeras kwam. Er klonk een zacht gesis, een afschuwelijke stank steeg op, de lichtjes flikkerden en dansten en draaiden rond. Een ogenblik zag het water onder hem eruit als een venster van vuil glas waar hij door keek. Hij trok zijn handen moei zaam uit het slib en sprong met een gil achteruit. ‘Er zitten dode dingen, dode gezichten in het water,’ zei hij vol afschuw.

‘Dode gezichten!’

Gollem lachte. ‘De Dode Moerassen, ja, ja; zo heten ze,’ giechelde hij. ‘Je moet er niet in kijken wanneer de kaarsen aan zijn.’

‘Wie zijn het? Wat zijn het?’ vroeg Sam huiverend, terwijl hij zich naar Frodo omdraaide, die nu achter hem liep.

‘Ik weet het niet,’ zei Frodo op dromerige toon. ‘Maar ik heb ze ook gezien. In de poelen toen de kaarsen aan waren. Ze liggen in alle poelen, bleke gezichten, diep, diep in het donkere water. Ik heb ze gezien: grimmige gezichten en boze; nobele gezichten en droevige. Vele gezichten trots en mooi, met wier in hun zilveren haren. Maar alle stinkend, alle rottend, alle dood. Er schijnt een dodelijk licht in.’ Frodo sloeg de handen voor het gezicht. ‘Ik weet niet wie het zijn; maar ik dacht dat ik daar mensen en elfen zag, en orks naast hen.’

‘Ja, ja,’ zei Gollem. ‘Allen dood, allen verrot. Elfen en mensen en Orks. De Dode Moerassen. Lang geleden was daar een grote slag, ja, dat vertelden ze hem toen Sméagol jong was, toen ik jong was, voor de Lieveling kwam. Het was een grote slag. Grote mensen met lange zwaarden en angstaanjagende elfen, en gillende orks. Ze vochten dagen en maanden op de vlakte voor de Zwarte Poorten. Maar sindsdien zijn de Moerassen groter geworden, hebben de graven opgeslokt; altijd kruipend en verder kruipend.’

‘Maar dat is een eeuw of langer geleden,’ zei Sam. ‘De Doden kunnen daar niet echt zijn! Is het soms duivelskunst uit het Zwarte Land?’

‘Wie weet? Sméagol weet het niet,’ antwoordde Gollem. ‘Je kunt ze niet bereiken, je kunt ze niet aanraken. We hebben het eens geprobeerd, ja, lieveling. Ik heb het eens geprobeerd, maar je kunt ze niet bereiken. Slechts gedaanten om te zien, misschien, maar niet om aan te raken. Nee, lieveling. Allemaal dood.’

Sam keek hem dreigend aan en huiverde opnieuw toen hij vermoedde waarom Sméagol had geprobeerd ze aan te raken. ‘In ieder geval wil ik ze niet zien,’ zei hij. ‘Nooit meer! Kunnen we niet opschieten en hier weggaan?’

‘Ja, ja,’ zei Gollem. ‘Maar langzaam, heel langzaam. Heel voorzichtig! Of anders zullen hobbits naar beneden gaan en bij de Doden terechtkomen en kleine kaarsjes aansteken. Volg Sméagol. Kijk niet naar lichtjes!’

Hij kroop naar rechts, op zoek naar een pad om de poel heen. Zij kwamen vlak achter hem aan, voorovergebogen, vaak hun handen gebruikend, zoals hij. We zullen drie schattige kleine Gollems op een rijtje worden als dit nog lang zo doorgaat, dacht Sam.

Ten slotte kwamen zij aan het einde van de zwarte poel en staken haar over, gevaarvol, van het ene verraderlijke rieteilandje naar het andere kruipend of springend. Meer dan eens moesten ze ploeteren; ze stapten of vielen met de handen voorover in water, dat bijna even erg stonk als een beerput, tot ze bijna tot aan hun nek onder het slijm en de smurrie zaten en elkaars stank in de neusgaten hadden.

Pas laat die avond bereikten zij weer vastere grond. Gollem siste en fluisterde in zichzelf, maar het scheen dat hij blij was; op een geheimzinnige manier, dankzij een combinatie van reuk- en tastzin en een bijna griezelige herinnering voor vormen in het donker, scheen hij weer precies te weten waar hij was en zeker te zijn van de weg voor hen.

‘Nu gaan we verder!’ zei hij. ‘Aardige hobbits! Dappere hobbits! Heel erg moe natuurlijk; maar dat zijn wij ook, m’n lieveling, wij allemaal. Maar we moeten meester wegnemen van de boze lichtjes, ja, ja, dat moeten we.’ Met deze woorden ging hij weer o p weg, bijna op een draf, langs wat een lange laan tussen hoge rietstengels bleek te zijn, en zij strompelden zo vlug ze konden achter hem aan. Maar na een poosje bleef hij plotseling staan en snoof weifelend, alsof hij weer verontrust of boos was.

‘Wat is er?’ vroeg Sam grommend, die dit verkeerd uitlegde. ‘Waarvoor moet je snuiven? De stank doet me bijna bezwijmen met m’n neus dicht. Jij stinkt en de meester stinkt; het stinkt hier overal.’

‘Ja, ja en Sam stinkt!’ antwoordde Gollem. ‘Arme Sméagol ruikt het, maar brave Sméagol verdraagt het. Helpt aardige meester. Maar dat is ’t ’m niet. De lucht trilt, er is verandering op komst. Sméagol weet het niet; hij is niet gerust.’

Hij ging weer verder, maar zijn ongerustheid nam toe, en telkens verhief hij zich in zijn volle lengte, en rekte zijn hals uit naar het oosten en zuiden. Een tijdlang konden de hobbits niet horen of voelen wat hem dwarszat. Toen bleven ze plotseling alle drie verstijfd staan luisteren. Het scheen Frodo en Sam toe dat zij in de verte een lange jammerlijke kreet hoorden, hoog, schril en wreed. Ze huiverden. Op hetzelfde ogenblik werd het trillen van de lucht voelbaar; en het werd heel koud. Terwijl zij hun oren tot het uiterste inspanden, hoorden zij een geluid als een wind die in de verte opstak. De schimmige lichtjes flakkerden, doofden en verdwenen.

Gollem weigerde verder te gaan. Hij stond te rillen en in zichzelf te brabbelen tot de wind over hen heen kwam suizen, over de moerassen fluitend en gierend. De nacht werd minder donker, licht genoeg om vormloze slierten mist – krullend en kolkend terwijl ze over hen heen golfden en voorbijtrokken – te zien, of half te zien. Toen zij omhoogkeken zagen ze de wolken breken en rafelen; en toen, hoog in het zuiden, kwam de maan tevoorschijn, stralend in de wolkenflarden.

Een ogenblik verblijdde de aanblik de harten van de hobbits; maar Gollem kromp ineen en mompelde verwensingen aan het adres van het Witte Gezicht. Toen, terwijl Sam en Frodo naar de hemel staarden en diep de frissere lucht inademden, zagen ze het komen: een kleine wolk die uit de vervloekte heuvels kwam aandrijven; een zwarte schaduw die uit Mordor was losgelaten; een enorme, gevleugelde, onheilspellende verschijning. Zij ijlde langs de maan en vloog met een dodelijke kreet naar het westen, nog sneller dan de wind in haar meedogenloze vaart.

Zij lieten zich voorover vallen en drukten zich onmiddellijk tegen de koude aarde aan. Maar de afschuwelijke schaduw beschreef een cirkel en kwam terug, nu lager overvliegend, recht boven hen, en scheerde met haar spookachtige vleugels over het stinkende moeras. En toen was ze weg, met de vaart van Saurons woede naar Mordor terugvliegend; en de wind snelde bulderend achter haar aan en liet de Dode Moerassen kaal en somber achter. Zo ver het oog reikte, zelfs tot aan de verre dreiging van de bergen, werd de kale woestenij bespikkeld door het zwakke maanlicht.

Frodo en Sam stonden op en wreven zich de ogen uit, als kinderen die uit een boze droom zijn ontwaakt en merken dat de vertrouwde nacht nog over de wereld ligt. Maar Gollem lag op de grond, alsof hij was verdoofd. Zij brachten hem met moeite weer tot bewustzijn, en een tijdlang weigerde hij zijn gezicht op te heffen, maar lag voorover geknield op de ellebogen, zijn achterhoofd met zijn grote platte handen bedekkend. ‘Geesten!’ jammerde hij.

‘Geesten op vleugels! De Lieveling is hun meester. Zij zien alles, alles. Niets kan zich voor hen verbergen! Vervloekt het Witte Gezicht. En ze vertellen hem alles. Hij ziet, hij weet. Ach, gollem, gollem, gollem!’ Pas toen de maan was ondergegaan, ver in het westen achter de Tol Brandir, wilde hij overeind komen en verdergaan.

Vanaf dat moment meende Sam weer een verandering in Gollem te bespeuren. Hij veinsde meer en was quasi-vriendelijk, maar Sam zag nu en dan vreemde blikken in zijn ogen, vooral als hij naar Frodo keek; en hij verviel steeds meer in zijn oude manier van spreken. En er was nog iets dat Sam verontrustte. Frodo scheen moe te zijn, de uitputting nabij. Hij zei niets, eigenlijk sprak hij nauwelijks; en hij klaagde niet, maar liep als iemand die een last torst waarvan het gewicht steeds groter wordt. En hij sleepte zich voort, steeds trager en trager, zodat Sam Gollem vaak moest vragen te wachten en hun meester niet achter te laten.

Inderdaad, met iedere stap die hem dichter bij de poorten van Mordor bracht, voelde Frodo de Ring aan de ketting om zijn nek zwaarder wegen. Hij begon hem nu werkelijk te voelen als een gewicht, dat hem naar de aarde trok. Maar hij voelde zich nog veel meer verontrust door het Oog, zoals hij het voor zichzelf noemde. Meer dan de zwaarte van de Ring was dat hetgene dat hem deed struikelen en gebogen gaan. Het Oog: dat verschrikkelijke, steeds toenemende gevoel van een vijandige wil, die met grote kracht trachtte door alle wolkenschaduwen en aarde en vlees heen te dringen en je te zien: je onder zijn dodelijke blik scheen vast te prikken, naakt en onbeweeglijk. Zo dun, zo breekbaar en ijl waren de sluiers geworden die het nog afwendden. Frodo wist precies waar de huidige woonplaats en het hart van die wil nu was, even zeker als men de richting van de zon met dichte ogen kan vaststellen. Hij stond er recht tegenover, en de kracht ervan deed zijn voorhoofd bonzen.

Gollem voelde waarschijnlijk ook iets dergelijks. Maar wat er in zijn ongelukkige hart omging tussen de druk van het Oog en de begeerte naar de Ring, die zo dichtbij was, en zijn kruiperige belofte, gedaan half uit vrees voor koud ijzer, konden de hobbits niet vermoeden. Frodo dacht er niet over na. Sam hield zich voornamelijk met zijn meester bezig, en merkte nauwelijks de donkere schaduw die over zijn eigen hart was gevallen. Hij liet Frodo nu voor zich uit lopen, en hield iedere beweging die hij maakte in de gaten: hij ondersteunde hem als hij struikelde en probeerde hem met onhandige woorden moed in te spreken.

Toen de dag eindelijk aanbrak, waren de hobbits verbaasd te zien hoeveel dichterbij de dreigende bergen waren gekomen. De lucht was nu helderder en kouder, en hoewel de muren van Mordor nog steeds ver weg waren, waren ze niet langer een wolkachtig gevaar aan de gezichtseinder, maar als grimmige torens keken zij onheilspellend over een troosteloze vlakte uit. De moerassen waren geëindigd en overgegaan in doodse vennen en wijde, droge, gebarsten moddervlakten. Het land voor hen liep via lange, langzaam glooiende hellingen omhoog, kaal en genadeloos, naar de woestijn die voor Saurons poort lag.

Zolang het grijze licht heerste, maakten zij zich klein onder een zwarte steen als wormen, ineengedoken voor het geval dat de gevleugelde verschrikking voorbij zou komen en hen met haar wrede ogen zou bespeuren. De rest van die reis was een schaduw van groeiende angst, waarin de herinnering niets kon vinden om op te steunen. Nog twee nachten zwoegden zij verder door het zware ongebaande land. De lucht, scheen het hun toe, werd schraler en vervuld van een bittere stank, die hun adem deed stokken en hun monden verdroogde.

Ten slotte, op de vijfde ochtend sinds zij met Gollem op weg waren gegaan, hielden zij nog eenmaal halt. Voor hen, donker in de dageraad, rezen de grote bergen op naar daken van rook en wolken. Aan de voet ervan staken enorme schoren en gebroken heuvels uit, die nu hoogstens een twaalftal mijlen ver weg waren. Frodo keek met ontzetting om zich heen. De Dode Moerassen en de stinkende vennen van Niemandslanden waren afschuwelijk geweest, maar het land dat de voortkruipende dag nu langzaam aan zijn vernauwende ogen onthulde, was nog veel walgelijker. Zelfs bij het meer van de Dode Gezichten kwam nog een verwilderde geest van groene lente; maar hier zou lente noch zomer ooit weer komen. Hier leefde niets, zelfs geen melaatse vegetatie die op verrotting teerde. De sissende poelen waren bedekt met as en uitdijende modder, ziekelijk wit en grijs, alsof de bergen de vuiligheid van hun ingewanden op de omliggende landen hadden uitgebraakt. Hoge bergen gebroken en verpulverde rots, grote aardhopen, door vuur verschroeid en giftig gevlekt, stonden als een obsceen kerkhof in eindeloze rijen die langzaam door het aarzelende licht werden onthuld.

Zij waren bij de woestenij gekomen die voor Mordor lag: het eeuwigdurende monument voor de duistere arbeid van zijn slaven, die nog zou standhouden wanneer al hun doeleinden waren vernietigd; een land dat zo bezoedeld en ziek was, dat het niet kon worden genezen – tenzij de Grote Zee er zou komen en het met vergetelheid zou overspoelen. ‘Ik voel me misselijk,’ zei Sam. Frodo zei niets.

Een tijdlang stonden zij daar, als mensen op de rand van een slaap waar de nachtmerrie zich schuilhoudt, haar afwerend, hoewel ze weten dat zij de ochtend alleen door de schaduwen kunnen bereiken. Het licht werd breder en harder. De gapende kuilen en g iftige heuvels werden gruwelijk helder. De zon was op en schreed door de wolken en lange slierten rook, maar zelfs het zonlicht was bezoedeld. De hobbits was dat licht niet welkom; het leek vijandig, hen onthullend in hun hulpeloosheid – kleine bange geesten, die tussen de ashopen van de Zwarte Vorst doorliepen.

Omdat zij te moe waren om verder te gaan, zochten zij een plekje waar zij konden rusten. Ze zaten enige tijd zonder te spreken in de schaduw van een hoop sintels; maar er lekten smerige dampen uit, die in hun keel doordrongen en hen bijna verstikten. Gollem was de eerste die opstond. Sputterend en vloekend stond hij op, en zonder een woord tegen de hobbits te spreken of hun ook maar een blik te gunnen, kroop hij op handen en voeten weg. Frodo en Sam kropen hem achterna, totdat zij bij een wijde, bijna ronde kuil kwamen, die aan de westzijde een hoge rand had. Hij was koud en dood en op de bodem lag een smerige put van vettig, veelkleurig slib. In dit boze gat zochten zij hun toevlucht, in de hoop dat zijn schaduw aan de aandacht van het Oog kon worden onttrokken.

De dag verliep langzaam. Een grote dorst kwelde hen, maar zij dronken slechts enkele droppels uit hun flessen – voor het laatst gevuld in de geul, die hun, nu ze erop terugkeken, een plek van vrede en schoonheid toescheen. De hobbits hielden om beurten de wacht. Eerst, moe als zij waren, kon geen van hen slapen, maar toen de zon ver weg in een langzaam drijvend wolkenveld zonk, begon Sam te knikkebollen. Het was Frodo’s beurt om de wacht te houden. Hij ging op zijn rug op de rand van de kuil liggen, ma ar dat verlichtte geenszins het gevoel dat er een last op hem drukte. Hij keek omhoog naar de door rook gestreepte hemel en zag vreemde fantomen, donkere rijdende gedaanten en gezichten uit het verleden. Hij verloor het gevoel voor tijd, op de grens tussen slapen en waken zwevend, totdat hij in de vergetelheid wegzonk.

Plotseling werd Sam wakker in de veronderstelling dat hij zijn meester hoorde roepen. Het was avond. Frodo had niet kunnen roepen, want hij was in slaap gevallen en bijna naar de bodem van de kuil gegleden. Gollem zat naast hem. Sam dacht heel even dat hij probeerde Frodo wakker te maken; toen zag hij dat dit niet het geval was. Gollem sprak tegen zichzelf. Sméagol voerde een gesprek met een andere gedachte die dezelfde stem gebruikte, maar die deed piepen en sissen. Een bleek licht en een groen licht verschenen beurtelings in zijn ogen toen hij sprak.

‘Sméagol heeft het beloofd,’ zei de eerste gedachte.

‘Ja, ja, mijn lieveling,’ luidde het antwoord, ‘wij hebben het beloofd: om onze Lieveling te beschermen en ervoor te zorgen dat hij hem nooit krijgt – nooit. Maar hij gaat naar hem toe, ja, met iedere stap dichterbij. Wat is de hobbit van plan ermee te doen, vraagt we ons af, ja dat zouden we wel eens willen weten.’

‘Ik weet het niet. Ik kan het niet helpen. De meester heeft ’m. Sméagol heeft beloofd de meester te helpen.’

‘Ja, ja, de meester helpen: de meester van de Lieveling. Maar als wij meester wazzen, dan konden we onszelf helpen, ja, en toch beloftes houden.’

‘Maar Sméagol zei dat-ie heel, heel braaf zou zijn. Aardige hobbit! Hij heeft wrede touw van Sméagols been genomen. Hij praat aardig tegen me.’

‘Heel, heel braaf, hè mijn lieveling? Laten we braaf zijn, braaf als een visss, liefje, maar voor onszelf. Natuurlijk niet de aardige hobbit pijn doen, nee, nee.’

‘Maar de Lieveling houdt de belofte,’ wierp de stem van Sméagol tegen.

‘Neem hem dan,’ zei de ander, ‘en laat ons hem eigess zelveress bewaren. Dan zullen wij meester zijn, gollem. Laat de andere hobbit, de akelige achterdochtige hobbit, laat hem kruipen, ja, gollem!’

‘Maar niet de aardige hobbit?’

‘O, nee, niet als ons dat niet aanstaat. Maar hij blijft toch een Balingss, mijn lieveling, ja een Balings. Een Balingss heeft hem gestolen. Hij heeft hem gevonden en niets gezegd, niets. Wij haatsen Balingsen.’

‘Nee, niet deze Balings.’

‘Ja, iedere Balingss. Alle lui die de Lieveling hebben. Wij moeten hem hebben!’

‘Maar hij zal hem zien. Hij zal het weten. Hij zal hem van ons afpakken!

‘Hij ziet. Hij weet. Hij heeft ons idiote beloftes horen doen – tegen zijn bevelen, ja. Moet hem nemen. De Geesten zijn aan het zoeken. Moets ’m nemen.’

‘Niet voor hem!’

‘Nee, liefje. Zie je, mijn lieveling; azze wij hem hebben, kunnen we ontsnappen, zelfs aan hem, hè? Misschien wordt ons heel ssterk, sterker dan Geesten. Heer Sméagol? Gollem de Grote. De Gollem! Iedere dag vissies eten, drie keer per dag, vers uit de zee. Allerliefste Gollem. We moeten ’m hebben. Wij moeten hem, wij moeten hem, wij willen hem!’

‘Maar ze zijn met z’n tweeën. Ze zullen te vlug wakker worden en ons doden,’ jammerde Sméagol in een laatste poging. ‘Niet nu. Nog niet.’

‘Wij willen hem! Maar’ – en hier volgde een lange pauze alsof er een nieuwe gedachte was opgekomen. ‘Nog niet, hè? Misschien niet. Zíj zou kunnen helpen. Dat zou ze, ja.’

‘Nee, nee! Niet op die manier!’ jammerde Sméagol.

‘Ja, we moeten hem hebben! We moets ’m hebben!’

Telkens als de tweede gedachte sprak, kwam Gollems lange hand langzaam tevoorschijn en aaide in de richting van Frodo, maar werd met een ruk teruggetrokken als Sméagol weer sprak. Ten slotte strekten beide armen zich met lange krommende en stuiptrekkende vingers naar zijn nek uit.

Sam had stilgelegen, geboeid door dit gesprek, maar sloeg iedere beweging die Gollem maakte van onder zijn halfgesloten ogen gade. In zijn eenvoudige geest had doodgewone honger, het verlangen om hobbits te eten het voornaamste gevaar in Gollem geschenen. Hij besefte nu dat dit niet zo was: Gollem voelde de verschrikkelijke lokroep van de Ring. De Zwarte Vorst was hij natuurlijk, maar Sam vroeg zich af wie zij was. Een van de valse vriendinnen die het kleine misbaksel op zijn omzwervingen had gemaakt, veronderstelde hij. Toen vergat hij de zaak waar het om ging, want de dingen waren ongetwijfeld al ver genoeg gegaan en begonnen gevaarlijk te worden. Een grote zwaarte lag over al zijn ledematen, maar hij vermande zich en ging rechtop zitten. Iets waarschuwde hem voorzichtig te zijn en niet te laten blijken dat hij het gesprek had afgeluisterd. Hij slaakte een luide zucht en gaapte wijd.

‘Hoe laat is het?’ vroeg hij slaperig.

Gollem liet een lang gesis tussen zijn tanden ontsnappen. Hij stond een ogenblik op, gespannen en dreigend, maar toen zakte hij in elkaar, viel op handen en voeten voorover en klauterde langs de rand van de kuil naar boven.

‘Aardige hobbits. Aardige Sam,’ zei hij. ‘Slaapkopjes, ja, slaapkopjes! Laat die goeie Sméagol maar de wacht houden! Maar het is avond. De schemer valt. Tijd om te gaan.’

Hoog tijd! dacht Sam. En ook tijd om te scheiden. Maar hij vroeg zich ineens af of het nu niet even gevaarlijk zou zijn om Gollem los te laten rondlopen als om hem bij hen te houden. ‘Vervloekt. Ik wou dat-ie stikte!’ mompelde hij. Hij strompelde de helling af en wekte zijn meester.

Vreemd genoeg voelde Frodo zich verkwikt. Hij had gedroomd. De donkere schaduw was voorbijgegaan en hij had een mooi visioen gehad in dit land van ziekte. Er bleef niets van in zijn herinnering hangen, maar toch voelde hij zich daardoor blij en luchthartiger. Zijn last drukte minder zwaar op hem. Gollem begroette hem met een hondachtige blijdschap. Hij giechelde en brabbelde en deed zijn lange vingers kraken, en streelde Frodo’s knieën. Frodo glimlachte tegen hem.

‘Kom!’ zei hij. ‘Je hebt ons goed en trouw geleid. Dit is de laatste etappe. Breng ons naar de Poort en daarna mag je gaan waar je wilt – alleen niet naar onze vijanden.’

‘Naar de Poort, hè?’ piepte Gollem en scheen zowel verrast te zijn als bang. ‘Naar de Poort zegt meester! Ja, dat zegt-ie. En die brave Sméagol doet wat hij vraagt. O ja. Maar als we dichterbij komt, zullen we misschien zien, dan zullen we zien. Het zal er helemaal niet mooi uitzien. O nee! O nee!’

‘Vooruit, schiet op jij,’ zei Sam. ‘Laten we er maar eens een punt achter zetten.’

In de vallende schemering klauterden zij de kuil uit en sjokten langzaam door het dode landschap. Ze waren niet ver gegaan toen ze opnieuw de angst voelden die over hen was gekomen toen de gevleugelde gedaante over de moerassen scheerde. Zij bleven staan en drukten zich tegen de kwalijk riekende grond, maar er was niets te zien in de troosteloze avondhemel boven hen, en weldra trok de dreiging voorbij, hoog boven hun hoofden, misschien met een snelle boodschap van Barad-dûr. Na een poosje stond Gollem op en kroop weer verder, mompelend en rillend.

Ongeveer een uur na middernacht overviel hen de angst voor de derde keer, maar nu scheen het verder weg, alsof het hoog boven de wolken overtrok, met verschrikkelijke snelheid naar het westen snellend. Gollem was echter radeloos van angst, en was ervan overtuigd dat ze achterna werden gezeten en dat hun nadering bekend was.

‘Drie keer,’ jammerde hij. ‘Drie keer is een bedreiging. Ze voelen ons hier, ze voelen de Lieveling. De Lieveling is hun meester. Wij kunnen niet verdergaan langs deze weg, nee. Het heeft geen zin, geen zin!’

Gesoebat en vriendelijke woorden hielpen niet langer. Pas toen Frodo hem boos een bevel gaf en de hand op het gevest van zijn zwaard legde, wilde Gollem weer opstaan. Eindelijk kwam hij met een grom overeind en ging voor hen uit als een geslagen hond. Zo strompelden zij verder door het vermoeiende einde van de nacht en tot het aanbreken van weer een dag van angst liepen zij stilzwijgend met gebogen hoofden, zonder iets te zien en zonder iets anders te horen dan de wind die in hun oren suisde.

III. De Zwarte Poort is dicht

Voor het aanbreken van de volgende dag was hun reis naar Mordor voorbij. De moerassen en de woestenij lagen achter hen. Voor hen, duisterend tegen een fletse lucht, verhieven zich de dreigende pieken van de bergen.

Aan de westkant van Mordor strekte zich de sombere keten van de Ephel Dúath, de Schaduwbergen uit, en in het noorden de gekartelde pieken en kale ruggen van de Ered Lithui, grijs als as. Maar waar deze twee bergketens elkaar naderden – feitelijk vormden zij slechts een deel van een grote muur om de naargeestige vlakten van Lithlad en van Gorgoroth, met daar middenin de bittere binnenzee van Núrnen – sloegen zij lange armen naar het noorden uit; en tussen deze armen lag een diepe bergpas. Dit was Cirith Gorgor, de Spookpas, de toegang tot het land van de Vijand. Hoge rotswanden kwamen aan beide kanten naar omlaag en van de opening staken twee steile heuvels naar voren, krachtig en kaal. Daarop stonden de Tanden van Mordor, twee torens, sterk en hoog. In lang vervlogen tijden waren zij door de mensen van Gondor in hun trots en macht gebouwd, na de omverwerping van Sauron en diens vlucht, voor het geval hij zou trachten naar zijn oude rijk terug te keren. Maar de kracht van Gondor versaagde en de mensen sliepen in, en jarenlang stonden de torens leeg. Toen keerde Sauron terug. Nu werden de wachttorens, die in verval waren geraakt, hersteld en met wapens volgestouwd en met nooit aflatende waakzaamheid in garnizoen gelegd. Zij waren opgetrokken uit steen, met donkere venstergaten die op het noorden, oosten en westen uitkeken, en ieder venster was vol wakende ogen.

Dwars over de toegang tot de pas, van wand tot wand, had de Zwarte Vorst een stenen borstwering gebouwd. Hierin bevond zich een enkele ijzeren poort, en op de kantelen liepen onophoudelijk schildwachten heen en weer. De heuvels leken wormstekig doordat er aan weerszijden honderden grotten in waren geboord; daar hield zich een leger orks in op, klaar om op het eerste teken tevoorschijn te komen, als zwarte mieren die ten strijde trekken. Niemand kon langs de Tanden van Mordor heen zonder hun beet te voelen, tenzij ze door Sauron waren ontboden of het geheime wachtwoord kenden dat de Morannon, de zwarte poort van zijn land, zou doen opengaan. De twee hobbits keken wanhopig naar de torens en de muur. Zelfs van een afstand konden zij in het vage licht de bewegingen van de zwarte schildwachten op de muur zien, en de patrouilles voor de poort. Zij tuurden over de rand van een rotsachtige holte onder de langgerekte schaduw van de noordelijkste schoor van de Ephel Dúath. Voor een kraai die in rechte lijn door de zware lucht zou hebben gevlogen, zou het misschien slechts een paar honderd meter zijn geweest van hun schuilplaats naar de zwarte top van de dichtstbijzijnde toren. Een flauwe rook kringelde erboven, alsof een vuur in de heuvel eronder smeulde.

De dag brak aan en de vale zon scheen over de levenloze randen van de Ered Lithui. Toen plotseling hoorden zij het geschal van koperkelige trompetten: zij schetterden van de wachttoren en ver weg uit verborgen schuilplaatsen en buitenposten in de heuvels antwoordden andere trompetten en nog verder, heel ver, maar diep en dreigend, weerkaatsten in het verlaten land daarachter de machtige horens en trommels van Barad-dûr. Een nieuwe vreselijke dag van angst en inspanning was boven Mordor opgegaan; de nachtwachten werden naar hun kerkers en diepe zalen geroepen en de dagwachten, boos-ogig en verdorven, marcheerden naar hun posten. Staal glansde dof op de kantelen.

‘Nou, we zijn er!’ zei Sam. ‘Hier is de Poort, en het lijkt mij dat we nooit veel verder zullen komen. Zo is het, maar de Gabber zou zeker het een en ander te zeggen hebben als hij me nu zag! Hij heeft me vaak voorspeld dat het slecht met me zou aflopen a ls ik niet oppaste, en dat deed-ie. Maar ik denk niet dat ik de oude kerel ooit weer zal zien. Hij zal niet de kans krijgen om te zeggen: Ik heb ’t je wel gezeid, Sam! Dat maakt het nog erger. Hij zou het me mogen zeggen zolang hij er adem voor had, als ik zijn oude gezicht weer eens mocht zien. Maar ik zou me eerst moeten wassen, anders zou-ie me niet herkennen. Ik denk niet dat het zin heeft om te vragen: “Welke kant gaan we nu uit?” We kunnen niet verder – tenzij we de orks vragen of we mogen meerijden.’

‘Nee, nee,’ zei Gollem. ‘Het heeft geen zin. We kunnen niet verder. Sméagol heeft het gezegd. Hij zei: we zullen naar de poort gaan, en dan zullen we wel zien. En we zien ook iets. O ja, m’n lieveling, we zien ook iets. Sméagol wist dat de hobbits deze weg niet konden gaan. O ja, Sméagol wist het.’

‘Waarom, voor de drommel, heb je ons dan hier gebracht?’ vroeg Sam, die niet in de stemming was om rechtvaardig of redelijk te zijn.

‘Meester heeft het gezegd. Meester zei: breng ons naar de Poort. Dus dat deed de goeie Sméagol. Meester zei het, wijze meester.’

‘Dat is inderdaad zo,’ zei Frodo. Zijn gezicht was grimmig en vertrokken, maar vastberaden. Hij zag er smerig en verwaarloosd uit en mager van vermoeidheid, maar zijn rug was weer recht en zijn ogen stonden helder. ‘Ik heb het gezegd, omdat ik van plan ben Mordor binnen te gaan en ik geen andere weg ken. Daarom zal ik deze weg nemen. Ik vraag niemand met mij mee te komen.’

‘Nee, nee, meester!’ klaagde Gollem, hem strelend en schijnbaar erg onthutst. ‘Geen zin die weg. Breng de Lieveling niet naar hem toe! Hij zal ons allemaal opeten als hij hem krijgt, de hele wereld opeten. Houd hem, aardige meester, en wees vriendelijk voor Sméagol. Laat hem ’m niet krijgen. Of ga weg, ga naar leuke plaatsen en geef hem terug aan de kleine Sméagol. Ja, ja, meester geeft hem terug, hè? Sméagol zal hem veilig bewaren; hij zal een hoop goed doen, vooral voor aardige hobbits. Hobbits gaan naar huis. Gaan niet naar de Poort!’

‘Ik heb bevel gekregen om naar Mordor te gaan, en daarom zal ik dat doen,’ zei Frodo. ‘Als er maar één weg is, dan moet ik die nemen. Wat daarna moet komen, moet komen.’

Sam zei niets. De blik op Frodo’s gezicht zei hem genoeg: hij wist dat zijn woorden niets zouden uithalen. En per slot van rekening had hij al van het begin af aan nooit enige hoop gehad op de onderneming, maar omdat hij een opgewekte hobbit was, had hij geen behoefte aan hoop zolang de wanhoop kon worden uitgesteld. Nu waren ze aan het bittere einde gekomen. Maar hij was zijn meester de hele weg trouw gebleven; dat was de voornaamste reden waarom hij was meegegaan, en hij zou hem verder ook niet in de steek laten. Zijn meester zou niet alleen naar Mordor reizen. Sam zou met hem meegaan – en in ieder geval zouden zij zich van Gollem kunnen losmaken.

Gollem scheen echter nog niet van plan zich te laten losmaken. Hij knielde voor Frodo’s voeten neer, handenwringend en piepend. ‘Niet deze weg, meester!’ smeekte hij. ‘Er is een andere weg. O zeker. Een andere weg, donkerder, moeilijker te vinden, geheimer. Maar Sméagol kent hem. Laat Sméagol hem u wijzen!’

‘Een andere weg!’ zei Frodo twijfelend, terwijl hij met onderzoekende blik op Gollem neerkeek.

‘Sja, werkelijk! Sja! Er was nog een weg! Sméagol heeft die gevonden. Laten we gaan kijken of-ie er nog is!’

‘Je hebt hier nooit eerder over gesproken.’

‘Nee, meester heeft niet gevraagd. Meester zei niet wat hij van plan was. Hij vertelt het de arme Sméagol niet. Hij zegt: Sméagol, breng me naar de Poort – en dan, vaarwel! Sméagol kan weglopen en braaf zijn. Maar nu zegt hij: ik ben van plan Mordor langs deze weg binnen te gaan. Daarom is Sméagol erg bang. Hij wil aardige meester niet verliezen. En hij beloofde, meester liet hem beloven om de Lieveling te redden. Maar meester gaat hem naar hem brengen, regelrecht naar de Zwarte Hand, als meester deze weg gaat. Dus Sméagol moet beiden redden en hij denkt aan een andere weg die er eens was. Aardige meester. Sméagol heel braaf, steeds behulpzaam.’

Sam fronste het voorhoofd. Als hij met zijn ogen gaten in Sméagol kon hebben geboord, zou hij het niet hebben nagelaten. Zijn geest was van twijfel vervuld. Het leek erop dat Gollem werkelijk in de war was en verlangend om Frodo te helpen. Maar Sam, die zich het afgeluisterde gesprek herinnerde, vond het moeilijk te geloven dat de lang ondergedoken Sméagol als overwinnaar tevoorschijn was gekomen; die stem had in ieder geval niet het laatste woord gehad in het debat. Sam vermoedde dat de Sméagol- en Gollemhelft (of wat hij bij zichzelf Sluiper en Gluiper noemde) een bestand en een tijdelijk bondgenootschap hadden gesloten: geen van beiden wilde dat de Vijand de Ring zou krijgen; beiden wilden verhinderen dat Frodo gevangen werd genomen en hem zo lang mogelijk in het oog houden – in ieder geval zolang Gluiper een kans had om zijn ‘Lieveling’ in handen te krijgen. Sam betwijfelde of er werkelijk een tweede weg naar Mordor leidde.

En het is maar goed ook dat geen van beide helften van de ouwe schurk weet wat m’n meester van plan is, dacht hij. Als hij wist dat meneer Frodo voor eens en voor altijd een einde aan zijn Lieveling probeert te maken, zou er gauw genoeg herrie van komen, wed ik. In ieder geval is Gluiper nu zo bang van de Vijand – en hij staat of stond min of meer onder zijn bevel – dat hij ons liever zou verraden, dan erop betrapt te worden dat hij ons helpt; en misschien ook nog liever dan te zien dat zijn Lieveling wordt gesmolten. Dat denk ik tenminste. En ik hoop dat mijn meester er goed over na zal denken. Hij is zo wijs als ze ze maar maken, maar hij is ook weekhartig, en dat is-ie. De Gewissies die weet wat z’n volgende daad zal zijn, moet nog geboren worden.

Frodo gaf Gollem niet meteen antwoord. Terwijl deze twijfel in Sams trage maar slimme geest opkwam, stond hij naar de donkere rotswand van de Cirith Gorgor te staren. De holte waarin zij hun toevlucht hadden genomen, was gedolven in de helling van een lage heuvel en stak een klein eindje boven een loopgraafachtige vallei uit, die tussen deze holte en de buitenste schorren van de rotswand lag. In het midden van de vallei stonden de zwarte funderingen van de westelijke wachttoren. In het ochtendlicht waren de wegen die bij de Poort van Mordor samenkwamen nu duidelijk te zien, bleek en bestoven; een die zich terug naar het noorden slingerde; een tweede die oostwaarts verdween in de nevels die om de voet van de Ered Lithui hingen; en een derde die naar hem toe liep. Waar hij een scherpe bocht om de toren beschreef, ging hij een nauwe engte binnen en liep niet ver onder de holte waar zij stonden. Westwaarts, rechts van hem, maakte hij een draai, vlak langs de hellingen van de bergen lopend, en liep zuidwaarts in de diepe schaduwen die de hele westzijde van de Ephel Dúath bedekten; onzichtbaar voor hem liep hij verder in het smalle land tussen de bergen en de Grote Rivier.

Terwijl hij stond te kijken werd Frodo zich ervan bewust dat er een grote beroering op de vlakte heerste. Het leek alsof er hele legers op de been waren, hoewel zij voor het grootste deel door de walmen en dampen die uit de moerassen en woestijnen erachter aan kwamen drijven, aan het oog werden onttrokken. Maar hier en daar ving hij de glans van speren en helmen op; en over de vlakte naast de wegen kon men ruiters in vele compagnieën zien rijden. Hij herinnerde zich het visioen dat hij van ver op de Amon Hen had gehad, nog pas enkele dagen geleden, hoewel het nu jaren her scheen. Toen wist hij dat de hoop die een wild ogenblik in zijn hart was opgekomen, ijdel was. De schallende trompetten waren geen uitdaging maar een begroeting geweest. Dit was geen aanval op de Zwarte Vorst door de mensen van Gondor, die als wrekende geesten uit de lang verloren graven der dapperen waren opgestaan. Dit waren mensen van een ander ras, uit de wijde Oostlanden, die zich op bevel van hun Opperheer verzamelden; legers die de avond tevoren voor zijn Poort hun kamp hadden opgeslagen en nu naar binnen marcheerden om zijn groeiende macht te versterken. Alsof hij zich plotseling meer bewust werd van het gevaar van hun positie, alleen, in het toenemende daglicht, zo vlak bij deze enorme dreiging, trok Frodo vlug zijn dunne grijze kap dicht over het hoofd en ging de schuilplaats binnen. Toen wendde hij zich tot Gollem.

‘Sméagol,’ zei hij, ‘ik zal je nog één keer vertrouwen. Het ziet ernaar uit dat ik dat wel moet doen, en dat het mijn lot is om hulp te ontvangen van jou, van wie ik dat het minst had verwacht, en jouw lot om iemand te helpen die je lang met boze bedoelingen achterna hebt gezeten. Tot dusver heb je je verdienstelijk gemaakt en je belofte waarlijk gehouden. Ik zeg waarlijk en dat meen ik ook,’ voegde hij er met een blik op Sam aan toe, ‘want we zijn nu twee keer in je macht geweest, en je hebt ons geen kwaad gedaan. Ook heb je niet geprobeerd van mij af te pakken wat je eens hebt gezocht. Moge de derde keer de beste blijken! Maar ik waarschuw je, Sméagol, je bent in gevaar.’

‘Ja, ja, meester,’ zei Gollem. ‘Verschrikkelijk gevaar! Sméagols botten ratelen als hij eraan denkt, maar hij loopt niet weg. Hij moet aardige meester helpen.’

‘Ik bedoelde niet het gevaar dat wij allen delen,’ zei Frodo. ‘Ik bedoel een gevaar dat jou alleen betreft. Je hebt een belofte gedaan op wat jij de Lieveling noemt. Vergeet dat niet! Hij zal je eraan houden; maar hij zal een manier proberen te vinden om het zo te draaien dat het je eigen ongeluk wordt. Je wordt al verdraaid. Je hebt je daarnet zelf dom genoeg blootgegeven. Geef hem aan Sméagol terug, zei je. Zeg dat niet nog eens! Laat die gedachte niet in je opkomen. Je zult hem nooit terugkrijgen. Maar het verlangen zou je wel eens op een bitter einde kunnen komen te staan. Je zult hem nooit terugkrijgen. Als de nood werkelijk aan de man kwam, zou ik de Lieveling omdoen: en de Lieveling heeft jou lang geleden overmeesterd. Als ik jou, met hem om mijn vinger, zou bevelen, zou je gehoorzamen, ook al moest je je in een afgrond storten of jezelf in het vuur werpen. En dat zou mijn bevel zijn. Dus pas op, Sméagol!’

Sam keek zijn meester goedkeurend maar ook verbaasd aan: er was een uitdrukking op zijn gezicht en een toon in zijn stem die hij nooit eerder had bemerkt. Hij had altijd het idee gehad dat de goedhartigheid van meneer Frodo zo groot was, dat het een behoorlijke dosis blindheid moest inhouden. Natuurlijk was hij ook stellig de daarmee onverzoenbare mening toegedaan dat meneer Frodo de wijste persoon ter wereld was (wellicht met uitzondering van de oude heer Bilbo en van Gandalf).

Op zijn eigen manier had Gollem, maar dat was vergeeflijker omdat zijn kennismaking van kort geleden dateerde, wellicht eenzelfde vergissing begaan, en vriendelijkheid met blindheid verward. In elk geval sloegen deze woorden hem uit het veld en verschrikten hem. Hij kromp op de grond ineen en kon geen andere verstaanbare woorden zeggen dan aardige meester.

Frodo bleef geduldig een tijdje wachten; toen sprak hij weer, maar minder streng. ‘Kom nu, Gollem, of Sméagol als je wilt, vertel me van die andere weg en toon me aan, als je kunt, welke hoop hij biedt, genoeg om te wettigen dat ik van mijn duidelijke pad afwijk. Ik heb haast!’

Maar Gollem verkeerde in een meelijwekkende toestand, want Frodo’s dreiging had hem helemaal van zijn stuk gebracht. Het was niet gemakkelijk een helder relaas uit hem te krijgen door al zijn gemompel en gepiep en de herhaalde onderbrekingen wanneer hij over de grond kroop en beiden smeekte toch aardig tegen de ‘arme kleine Sméagol’ te zijn. Na een tijdje werd hij kalmer en Frodo kwam stukje bij beetje te weten dat indien een reiziger de weg volgde die ten westen van de Ephel Dúath liep, hij op een gegeven ogenblik bij een kruising zou komen in een kring van donkere bomen. Rechts liep een weg naar Osgiliath en de bruggen van de Anduin; in het midden liep de weg verder naar het zuiden.

‘Al verder en verder,’ zei Gollem. ‘Wij zijn die weg nooit gegaan, maar ze zeggen dat hij wel driehonderd mijl lang is tot je het grote water kunt zien, dat nooit stil is. Er zitten daar hopen vissen, en grote vogels eten vissen; aardige vogels; maar w e zijn daar nooit geweest, helaass niet! We hebben nooit de kans gekregen. En nog verder zijn nog meer landen zegt men, maar het Gele Gezicht is daar erg warm en er zijn zelden wolken, en de mensen zijn fel en hebben donkere gezichten. Dat land willen we niet zien.’

‘Nee,’ zei Frodo. ‘Maar dwaal niet af. En hoe zit het met de derde afslag?’

‘O ja, o ja, er is een derde weg,’ zei Gollem. ‘Dat is de weg aan de linkerkant. Hij begint onmiddellijk te stijgen, almaar hoger, sslingerend en terugklimmend naar de hoge schaduwen. Als hij om de zwarte rots gaat, zul je het zien, zul je het plotseling boven je zien, en je zult je willen verschuilen.’

‘Het zien, het zien? Wat valt er te zien?’

‘Het oude fort, erg oud, heel vreselijk nu. Wij hoorden veel verhalen uit het zuiden, toen Sméagol jong was, lang geleden. O ja, we vertelden ’s avonds hopen verhalen, aan de oever van de Grote Rivier, in de wilgenlanden, toen de Rivier ook jonger was, gollem, gollem.’ Hij barstte weer in gesnik en gemompel uit. De hobbits wachtten geduldig.

‘Verhalen uit het zuiden,’ vervolgde Gollem weer, ‘over de grote mensen met de stralende ogen en hun huizen als heuvels van ssteen, en de zilveren kroon van hun Koning en zijn Witte Boom; prachtige verhalen. Zij bouwden hele hoge torens, en een ervan was zilverwit, en daarin bevond zich een steen als de Maan en eromheen waren grote witte muren. O ja, er waren hopen verhalen over de Toren van de Maan.’

‘Dat is waarschijnlijk Minas Ithil, dat Isildur, de zoon van Elendil, bouwde,’ zei Frodo. ‘Het was Isildur die de vinger van de Vijand heeft afgesneden.’

‘Ja, hij heeft er maar vier aan de Zwarte Hand, maar die zijn genoeg,’ zei Gollem huiverend. ‘En hij haatte Isildurs stad.’

‘Wat haat hij niet?’ vroeg Frodo. ‘Maar wat heeft de Toren van de Maan met ons te maken?’

‘Welnu, meester, daar stond hij en daar staat hij nog: de hoge toren en de witte huizen en de muur; maar niet aardig nu, niet mooi. Hij heeft hem langgeleden veroverd. Is een ontzettende plaats nu. Reizigers huiveren wanneer ze hem zien, ze ssluipen ervandaan, ze mijden de schaduw ervan. Maar meester zal die weg moeten gaan. Dat is de enige andere weg. Want de bergen zijn daar lager en de oude weg gaat omhoog en omhoog, totdat hij een donkere pas bij de top bereikt en dan gaat hij weer omlaag, naar omlaag – naar Gorgoroth.’ Zijn stem zwakte af tot gefluister en hij huiverde.

‘Maar hoe zal ons dat helpen?’ vroeg Sam. ‘De Vijand weet toch zeker alles van zijn eigen bergen af, en die weg zal even zwaar bewaakt worden als deze. De toren staat toch zeker niet leeg?’

‘O nee! Niet leeg!’ fluisterde Gollem. ‘Hij lijkt leeg, maar hij is het niet. O nee! Heel verschrikkelijke dingen wonen daar. Orks, ja altijd orks; maar ergere dingen, ergere dingen wonen daar ook. De weg stijgt tot vlak onder de schaduw van de muren en loopt langs de poort. Er beweegt niets op die weg of zij weten ervan. De wezens binnen weten het: de Zwijgende Wachters.’

‘Zo, dus dat is jouw advies,’ zei Sam, ‘om opnieuw een lange mars naar het zuiden te maken, om in dezelfde situatie, of erger nog terecht te komen wanneer we daar aankomen, als dat ooit gebeurt.’

‘Nee, nee, heus niet,’ zei Gollem. ‘Hobbits moeten zien, moeten proberen te begrijpen. Hij verwacht daar geen aanval. Zijn Oog kijkt overal, maar schenkt aan bepaalde plaatsen meer aandacht dan aan andere. Hij kan niet alles tegelijk zien, nog niet. Zie je, hij heeft het hele land ten westen van de Schaduwbergen tot aan de Rivier veroverd, en hij heeft de bruggen nu in handen. Hij meent dat niemand naar de Maantoren kan komen zonder een grote slag bij de bruggen te leveren, of hopen boten mee moet nemen die zij niet kunnen verbergen en waar hij van zal weten.’

‘Je schijnt goed op de hoogte te zijn van wat hij doet en denkt,’ zei Sam. ‘Heb je onlangs nog met hem gesproken? Of heb je met de orks aangepapt?’

‘Geen aardige hobbit, niet verstandig,’ zei Gollem met een nijdige blik op Sam, en wendde zich tot Frodo. ‘Sméagol heeft met orks gesproken, ja, natuurlijk, voor hij meester ontmoette, en met veel lieden: hij heeft heel ver gelopen. En wat hij zegt, zeggen vele lieden. Het is hier in het noorden dat voor hem en voor ons het grote gevaar dreigt. Hij zal eens door de Zwarte Poort komen, binnenkort. Dat is de enige weg die grote legers kunnen gaan. Maar in het westen is hij niet bang en daar zijn de Zwijgende Wachters.’

‘O juist!’ zei Sam, die zich niet liet overdonderen. ‘Dus wij moeten er eenvoudig heenlopen en op hun poort kloppen en vragen of we op de goede weg naar Mordor zijn? Of zijn ze te zwijgzaam om te antwoorden? Het is onzinnig. We kunnen het evengoed hier doen en ons een lange tocht besparen.’

‘Maak er geen grapjes over,’ siste Gollem. ‘Het is niet grappig. O nee! Niks amusant. Het heeft niks geen zin om te proberen Mordor binnen te komen. Maar als meester zegt: Ik moet gaan of Ik zal gaan, dan moet hij het op de een of andere manier proberen. Maar hij moet niet naar de verssschrikkelijke stad gaan. O nee, natuurlijk niet. Daar helpt Sméagol, aardige Sméagol, hoewel niemand hem vertelt waar het allemaal om gaat. Hij heeft het gevonden. Hij weet het.’

‘Wat heb je gevonden?’ vroeg Frodo.

Gollem boog zich voorover en begon weer te fluisteren. ‘Een klein pad dat omhoog de bergen in leidt; en dan een trap, een smalle trap, o ja, heel lang en smal. En dan nog meer trappen. En dan’ – hij fluisterde nog zachter – ‘een tunnel, een donkere tunnel: en dan ten slotte een kleine spleet, en een pad hoog boven de hoofdpas. Op die manier is Sméagol uit de duisternis tevoorschijn gekomen. Maar dat was jaren geleden. Misschien is het pad nu verdwenen, maar misschien niet, misschien niet.’

‘Het staat me helemaal niet aan,’ zei Sam. ‘Het klinkt te gemakkelijk als je het zo hoort. Als dat pad er nog is, zal het ook wel bewaakt worden. Werd het niet bewaakt, Gollem?’

Toen hij dit zei, verbeeldde hij zich een groene glans in Gollems ogen te zien. Gollem mompelde iets, maar gaf geen antwoord. ‘Wordt het niet bewaakt?’ vroeg Frodo ernstig. ‘En ben je werkelijk uit de duisternis ontsnapt, Sméagol? Heeft men je integendeel niet toegestaan om weg te gaan, met de een of andere opdracht? Dat dacht Aragorn tenminste, die je een paar jaar geleden bij de Dode Moerassen heeft gevonden.’

‘Dat is een leugen!’ siste Gollem en er verscheen een boosaardig licht in zijn ogen toen hij de naam Aragorn hoorde noemen. ‘Hij heeft over me gelogen, ssja, dat heeft-ie. Ik ben echt ontsnapt, moederziel alleen. Natuurlijk had ik opdracht om de Lieveling te zoeken en ik heb gezocht en gezocht, natuurlijk heb ik dat gedaan. Maar niet voor de Zwarte. De Lieveling was van ons, hij was van mij, zeg ik jullie. Ik ben echt ontsnapt.’

Frodo voelde een vreemde zekerheid dat Gollem wat deze zaak aanging nu eens niet zo ver bezijden de waarheid was als men zou vermoeden; dat hij werkelijk op de een of andere manier een uitweg uit Mordor had gevonden, en in ieder geval in de mening verkeerde dat dit aan zijn eigen slimheid te danken was. En hij merkte ook op dat Gollem de eerste persoon enkelvoud gebruikte, en dat scheen gewoonlijk een teken te zijn, de zeldzame keren dat het gebeurde, dat iets van de oude waarheid en oprechtheid voor d at ogenblik de overhand had. Maar ook al was Gollem op dit punt te vertrouwen, Frodo vergat de listen van de Vijand niet. Misschien was de ‘ontsnapping’ toegestaan of voorbereid, en bekend in de Zwarte Toren. En in ieder geval was het duidelijk dat Gollem heel wat achterhield. ‘Ik vraag je nogmaals,’ zei hij, ‘wordt deze geheime weg niet bewaakt?’

Maar de naam Aragorn had Gollem in een gemelijke bui gebracht. Hij had de beledigde houding van een leugenaar die verdacht wordt, maar voor één keer de waarheid heeft verteld, of een gedeelte ervan. Hij gaf geen antwoord.

‘Wordt hij niet bewaakt?’ herhaalde Frodo.

‘Ja, ja, misschien. Geen veilige plaatsen in dit land,’ zei Gollem knorrig. ‘Geen veilige plaatsen. Maar meester moet het proberen of naar huis gaan. Geen andere manier.’ Ze konden niet meer uit hem krijgen. De naam van de gevaarlijke plaats en de hoge pas kon of wilde hij niet zeggen.

Die naam was Cirith Ungol, een naam waar vreselijke geruchten over bestonden. Aragorn had hem die naam en de betekenis ervan misschien kunnen vertellen: Gandalf zou hen hebben gewaarschuwd. Maar zij waren alleen, Aragorn was ver weg en Gandalf stond midden in de verwoesting van Isengard en streed met Saruman, opgehouden door verraad. Maar terwijl hij zijn laatste woorden tot Saruman sprak en de palantír in vuur neerstortte op de treden van Orthanc, moest hij voortdurend aan Frodo en Sam Gewissies denken: over de lange mijlen zocht zijn geest hen met hoop en medelijden.

Misschien voelde Frodo het, onbewust, zoals dat op de Amon Hen het geval was geweest, ook al geloofde hij dat Gandalf was verdwenen, voor altijd in de schaduwen van Moria, ver in de diepte verdwenen. Hij bleef lange tijd stil met gebogen hoofd op de grond zitten, en probeerde zich alles voor de geest te halen wat Gandalf tegen hem had gezegd. Maar voor deze keus kon hij zich geen raad herinneren. Gandalfs raadgevingen waren hem trouwens te vroeg, al te vroeg ontvallen, terwijl het Zwarte Land nog ver weg was. Hoe zij het ten slotte binnen zouden komen had Gandalf nooit gezegd. Misschien kon hij het ook niet zeggen. In de vesting van de Vijand in het noorden, in Dol Guldur, had hij zich eens gewaagd. Maar in Mordor, naar de Vuurberg en naar Barad-dûr – was hij daar ooit heen gegaan sinds de Zwarte Vorst weer in zijn macht was hersteld? Frodo dacht van niet. En daar zat hij nu, een kleine halfling uit de Gouw, een eenvoudige hobbit uit de provincie, van wie werd verwacht dat hij een weg zou vinden die de groten niet konden of durfden gaan. Het was een boos lot. Maar hij had het zelf op zich genomen toen hij in zijn eigen zitkamer in het verre voorjaar van een ander jaar had gezeten, zo ver weg nu, dat het als een hoofdstuk in de geschiedenis van de jeugd van de wereld was, toen de Bomen van Zilver en Goud nog bloeiden. Dit was een zware keuze. Welke weg moest hij nemen? En als beide naar verschrikking en dood leidden, wat voor nut had het dan om te kiezen?

De dag verstreek. Een diepe stilte daalde over de kleine grijze holte waar zij lagen, zo dicht bij de grenzen van het land van angst: een stilte die voelbaar was, alsof er een dikke sluier hing die hen van de hen omringende wereld afsneed. Boven hen was een fletse hemelkoepel met strepen van overdrijvende rook, maar die scheen hoog en ver weg, alsof men haar zag door grote diepten van lucht, zwanger van sombere gedachten.

Zelfs geen adelaar die voor de zon zweefde zou de hobbits die daar onder de last van het lot zaten, hebben opgemerkt, zwijgend, onbeweeglijk, gehuld in hun dunne grijze mantels. Misschien zou hij een ogenblik stil hebben gehouden om naar Gollem te kijken: een klein figuurtje dat op de grond lag: daar lag misschien het skelet van het een of andere verhongerde mensenkind, met zijn gerafelde kleren nog om zich heen, zijn lange armen en benen vel over been: geen vlees om aan te pikken.

Frodo zat met het hoofd op de knieën, maar Sam zat achterovergeleund, met de handen achter zijn hoofd, van onder zijn kap uit naar de lege hemel te staren. Dat wil zeggen, hij was lange tijd leeg. Toen meende Sam ineens dat hij een donkere vogelachtige gedaante binnen zijn gezichtskring zag cirkelen, en zweven en toen weer wegwieken. Er volgden er nog twee, en toen een vierde. Ze leken op het oog heel klein, maar toch wist hij op de een of andere manier dat ze ontzagwekkend waren, met een enorme vleugelwijdte, en dat ze op grote hoogte vlogen. Hij bedekte zijn ogen en boog zich naar voren tegen de grond aan. Hij had dezelfde waarschuwende angst die hij in tegenwoordigheid van de Zwarte Ruiters had gevoeld, de hulpeloze afschuw die met de kreet op de wind en de schaduw over de maan was gekomen, hoewel die nu minder drukkend en dwingend was: de dreiging was verderaf. Maar een dreiging was het. Frodo voelde haar ook. Zijn gedachten werden verstoord. Hij maakte een beweging en huiverde, maar hij keek niet op. Gollem kromp ineen als een in het nauw gedreven spin. De gevleugelde gedaanten cirkelden, doken snel naar beneden en spoedden zich naar Mordor terug.

Sam haalde diep adem. ‘De Ruiters zijn weer op pad, in de lucht,’ zei hij, schor fluisterend. ‘Ik zag ze. Denkt u dat ze ons konden zien? Ze waren heel hoog. En als het dezelfde Zwarte Ruiters zijn als eerst, kunnen ze bij daglicht niet veel zien, wel?’

‘Nee, misschien niet,’ zei Frodo. ‘Maar hun paarden konden wel zien. En deze gevleugelde wezens waar zij nu op rijden, kunnen waarschijnlijk beter zien dan enig ander schepsel. Het lijken net grote roofvogels. Ze zoeken iets: de Vijand houdt de wacht, vrees ik.’

Het gevoel van angst verdween, maar de omringende stilte was verbroken. Zij waren nu enige tijd afgesneden geweest van de wereld, als op een onzichtbaar eiland; nu waren zij weer blootgelegd, het gevaar was teruggekeerd. Maar nog altijd sprak Frodo nie t tegen Gollem, en ook nam hij geen beslissing. Zijn ogen waren gesloten, alsof hij droomde of binnen in zijn hart en geheugen keek. Eindelijk verroerde hij zich en stond op, en het scheen dat hij op het punt stond zijn beslissing mee te delen. Maar: ‘Luister!’ zei hij. ‘Wat is dat?’

Een nieuwe angst overviel hen. Zij hoorden zingen en schor geschreeuw. Eerst leek het ver weg, maar het kwam dichterbij: het kwam op hen af. Allen dachten ineens dat de Zwarte Vleugels hen hadden opgemerkt en gewapende soldaten hadden gestuurd om hen gevangen te nemen; geen snelheid scheen te groot voor deze verschrikkelijke dienaren van Sauron. Zij gingen plat op de grond liggen en luisterden. De stemmen en het gekletter van wapenen en harnassen waren heel dichtbij. Frodo en Sam haalden hun kleine zwaarden uit de scheden. Het was onmogelijk om te vluchten.

Gollem stond langzaam op en kroop als een insect naar de rand van de holte. Heel behoedzaam trok hij zich centimeter voor centimeter op, totdat hij tussen twee puntige stukken steen door kon kijken. Hij bleef daar enige tijd zitten zonder zich te bewegen en maakte geen geluid. Weldra begonnen de stemmen zich weer terug te trekken, tot ze langzaam vervaagden. In de verte schalde een hoorn op de muren van de Morannon. Toen liet Gollem zich stilletjes terugzakken en viel weer in de kuil neer.

‘Nog meer mensen die op weg zijn naar Mordor,’ zei hij zacht. ‘Donkere gezichten. We hebben nog nooit eerder mensen als deze gezien, nee, nee, dat heeft Sméagol niet. Ze zien er woest uit. Ze hebben zwarte ogen en lang zwart haar en gouden ringen in hu n oren; ja, een heleboel schitterend goud. En sommigen hebben rode verf op hun wangen, en rode mantels en hun vlaggen zijn rood en ook de punten van hun speren; en ze hebben ronde schilden, geel en zwart, met grote punten. Niks leuk; hele wrede, slechte mensen lijken het. Bijna even slecht als orks, maar veel groter. Sméagol denkt dat zij uit het zuiden zijn gekomen, voorbij het einde van de Grote Rivier; ze zijn langs die weg gekomen. Zij zijn verdergegaan naar de Zwarte Poort; maar misschien volgen er meer. Almaar meer mensen trekken naar Mordor. Op een dag zullen alle volken daarbinnen zijn.’

‘Waren er ook olifanten?’ vroeg Sam, die in zijn verlangen naar bijzonderheden over vreemde landen zijn angst vergat.

‘Nee, nee, geen olifanten. Wat zijn olifanten?’ vroeg Gollem.

Sam stond op en legde zijn handen op de rug (zoals hij altijd deed wanneer hij poëzie ‘zegde’) en begon:

Grijs als een muis,

Groot als een huis,

Neus als een slang,

Gedreun van belang

Als ik stamp door ’t gras

Bomen barsten als glas.

Twee hoorns in m’n bek,

Door het zuiden ik trek

Met flaporen wijd.

Sinds onheuglijke tijd

Stamp ik almaar rond,

Lig nooit op de grond,

Ook stervend niet, want

Ik ben olifant,

’t Grootst van allemaal,

Oud, hoog als een zaal,

Wie mij ooit zag, een keer,

Vergeet me niet meer.

Als je me nooit ziet

Dan denk je: ik besta niet.

Ik ben de oude Olifant,

Altijd ambulant.

‘Dat,’ zei Sam toen hij klaar was met reciteren, ‘dat is een rijm dat wij bij ons in de Gouw hebben. Onzin misschien, maar misschien ook niet. Maar we hebben ook onze eigen verhalen en nieuws uit het zuiden, weet je. In vroegere tijden gingen de hobbits a f en toe op reis. Niet dat velen ooit terugkwamen, en ook niet alles wat ze zeiden, werd geloofd; nieuws uit Breeg en even twijfelachtig als Gouwpraat, zoals de gezegdes luiden. Maar ik heb verhalen gehoord over de grote lieden ver weg in de Zonnelanden. Zwartlingen noemen wij ze in onze verhalen en ze rijden op olifanten, zo zegt men, als ze vechten. Ze zetten huizen en torens op de ruggen van olifanten en de olifanten gooien rotsen en stenen naar elkaar. Dus toen jij zei: “Mensen uit het zuiden, helemaal in rood en goud”, vroeg ik: “Waren er ook olifanten?” Want als dat zo is, ga ik kijken, gevaar of geen gevaar. Maar ik denk niet dat ik ooit nog een olifant zal zien. Misschien bestaat er niet eens zo’n beest.’ Hij zuchtte.

‘Nee, nee, geen olifanten,’ zei Gollem opnieuw. ‘Sméagol heeft nooit van ze gehoord. Hij wil ze niet zien. Hij wil niet dat ze bestaan. Sméagol wil hiervandaan gaan en zich ergens schuilhouden waar het veiliger is. Sméagol wil dat meester weggaat. Aardige meester, wil hij niet met Sméagol meegaan?’

Frodo stond op. Hij had ondanks al zijn zorgen gelachen toen Sam het oude haardrijmpje over de Olifant opdreunde, en de lach had hem zijn aarzeling doen overwinnen. ‘Ik wou dat we duizend olifanten hadden met Gandalf op een witte voorop,’ zei hij. ‘Dan zouden we misschien dit boze land binnendringen. Maar we hebben ze niet; alleen maar onze eigen vermoeide benen, dat is alles. Nou, Sméagol, de derde weg zal misschien de beste blijken. Ik ga met je mee.’

‘Goede meester, wijze meester, aardige meester!’ riep Gollem verrukt uit, Frodo’s knieën aaiend. ‘Goede meester! Rust dan nu, aardige hobbits, in de schaduw van de stenen, vlak onder de stenen. Rust en blijf stilliggen tot het Gele Gezicht weggaat. Dan kunnen we vlug gaan. Zacht en vlug als schaduwen moeten we zijn!’

IV. Over kruiden en gestoofd konijn

Gedurende de paar uren daglicht die er nog over waren rustten zij, meedraaiend met de schaduw van de zon, tot de schaduw van de westelijke rand van hun schuilplaats ten slotte ging lengen, en duisternis de hele kuil vulde. Toen aten zij wat en dronken een weinig. Gollem at niets, maar hij aanvaardde het water met graagte.

‘Krijgen weldra meer nu,’ zei hij, terwijl hij zijn lippen aflikte. ‘Goed water loopt in stromen omlaag naar de Grote Rivier, lekker water in de landen waar we heen gaan. Sméagol zal daar ook eten krijgen, misschien. Hij heeft erge honger, ja gollem!’ Hij legde zijn twee grote platte handen op zijn verschrompelde buik en er verscheen een flets groen licht in zijn ogen.

Er heerste een diepe schemering toen zij eindelijk op weg gingen; zij kropen over de westelijke rand van de schuilplaats en verdwenen als geesten in het oneffen terrein langs de weg. Over drie nachten zou het vollemaan zijn, maar pas toen het bijna middernacht was, klom zij boven de bergen uit, en aan het begin van de nacht was het erg donker. Een enkel rood licht brandde hoog boven in de Torens van de Tanden, maar verder was er geen teken te zien of te horen van de slaaploze wacht op de Morannon. Vele mijlen scheen het rode oog naar hen te staren terwijl zij vluchtten, strompelend door een kaal, rotsachtig landschap. Zij durfden zich niet op de weg te begeven, maar lieten die links liggen, hem zo goed mogelijk op een afstand volgend. Ten slotte, toen de nacht ten einde liep en ze al moe waren, want zij hadden maar één keer een korte rustpauze gehouden, slonk het oog tot een kleine vurige stip en verdween toen; zij waren de donkere noordelijke rug van de lagere bergen overgestoken en gingen nu naar het zuiden.

Met vreemd opgeluchte harten rustten zij nu opnieuw, maar niet lang. Ze gingen niet vlug genoeg naar Gollems zin. Naar zijn schatting was het bijna negentig mijl van de Morannon naar de wegkruising boven Osgiliath, en hij hoopte die afstand in vier etappen af te leggen. Dus weldra zwoegden zij opnieuw voort tot de dageraad zich langzaam in de wijde grijze eenzaamheid begon te verspreiden. Zij hadden toen bijna vierentwintig mijl gelopen, en de hobbits zouden niet verder hebben kunnen gaan, ook al hadden zij gedurfd.

Het toenemende licht toonde hun een landschap dat al minder naakt en woest was. De bergen verrezen nog dreigend aan hun linkerkant, maar dichtbij konden zij nu de zuidelijke weg zien, die van de donkere uitlopers van de heuvels afboog en schuin naar het westen daalde. Daarachter waren hellingen bedekt met sombere bomen als donkere wolken, maar het werd helemaal omringd door een golvend heidelandschap, begroeid met struikheide, brem, kornoelje en andere gewassen die zij niet kenden. Hier en daar zagen zij bosjes hoge dennenbomen. Ondanks hun vermoeidheid kregen de hobbits weer enige moed: de lucht was fris en geurig en deed hen denken aan de hooglanden van het verre Noorderkwartier. Het was goed om uitstel van executie te krijgen, om door een land te lopen dat maar een paar jaar onder de heerschappij van de Zwarte Vorst was geweest en nog niet helemaal in verval was geraakt. Maar zij vergaten het gevaar niet waarin zij verkeerden, noch de Zwarte Poort, die nog al te dichtbij was, al was zij ook door de sombere hoogten aan het oog onttrokken. Zij keken rond naar een schuilplaats waar zij zich voor boze ogen konden verbergen zolang het licht was.

Het was een onrustige dag. Zij lagen diep in de heide en telden de trage uren waarin er weinig scheen te veranderen; want zij bevonden zich nog altijd onder de dreigingen van de Ephel Dúath, en de zon was omneveld. Frodo sliep af en toe, diep en vredig; óf hij vertrouwde Gollem, óf hij was te moe om zich om hem te bekommeren; maar Sam kon alleen maar wat dommelen, ook toen Gollem heel duidelijk vast in slaap was, snuivend en schokkend in zijn geheime dromen. Misschien was het eerder honger dan achterdocht die hem wakker hield: hij verlangde zeer naar een goede huiselijke maaltijd: ‘een stevige warme hap’.

Zodra het land onder de vallende nacht tot vormloos grijs verbleekte, gingen zij weer op pad. In korte tijd leidde Gollem hen naar omlaag naar de zuidelijke weg; en daarna ging het vlugger, hoewel het gevaar groter was. Hun oren waren gespitst op het geluid van hoeven of voetstappen op de weg voor of achter hen, maar de nacht verliep en zij hoorden geen geluid van wandelaar of ruiter.

De weg was in een ver verleden gemaakt, en over een afstand van misschien negentig mijl beneden de Morannon was hij opnieuw hersteld, maar naarmate hij verder zuidelijk liep, maakte de wildernis er inbreuk op. Het handwerk van mensen van weleer was nog zichtbaar in zijn rechte vaste loop en gelijkmatige oppervlak: af en toe liep hij tussen hellingen van heuvels door of leidde via een wijde, mooi gevormde boog van stevig metselwerk over een stroom, maar op het laatst vervaagden alle sporen van steenwerk, met uitzondering van hier en daar een gebroken zuil, die uit de bosjes aan de kant tevoorschijn kwam, of oude plavuizen die nog tussen het onkruid en mos zichtbaar waren. Heide, bomen en varens kwamen naar beneden en hingen over de bermen of verspreidden zich over de oppervlakte. Ten slotte was het niet meer dan een weinig gebruikte landweg; maar hij slingerde niet; hij behield zijn eigen zekere loop en leidde hen op de snelste manier verder.

Zo kwamen zij in de noordelijke gebieden van het land dat de mensen eens Ithilien hadden genoemd, een mooi land van hoog groeiende bossen en snel vallende stromen. De nacht werd helder onder sterren en ronde maan, en het scheen de hobbits toe dat de lucht geuriger werd naarmate zij verder kwamen. En uit het gepuf en gemompel van Gollem viel af te leiden dat hij er ook zo over dacht en er geen genoegen in schepte. Bij de eerste tekenen van de nieuwe dag hielden zij weer halt. Ze waren aan het einde van een lange holle weg gekomen, diep en met steile wanden in het midden, via welke de weg een steenachtige rand doorsneed. Nu klommen zij tegen de westelijke glooiing op en keken om zich heen.

De dag vouwde zich aan de hemel open, en zij zagen dat de bergen nu veel verder weg waren en in het oosten in een wijde bocht terugweken die in de verte verloren ging. Voor hen, toen zij naar het westen afsloegen, liepen zachte glooiingen in vage nevelen naar omlaag. Overal om hen heen stonden kleine bosjes harsachtige bomen: sparren, ceders en cipressen en andere soorten die in de Gouw onbekend waren, met daartussenin wijde open plekken, en overal was er een overvloed van zoetgeurende kruiden en struikgewas. De lange reis van Rivendel had hen ver ten zuiden van hun eigen land gebracht, maar pas nu, in deze meer beschutte streek, voelden de hobbits de verandering van klimaat. Hier was de lente al druk in de weer: varenblaadjes drongen door mos en aarde heen, lariksbomen wezen met groene vingers, kleine bloemen openden zich in het gras, vogels zongen. Ithilien, de tuin van Gondor, die nu woest was, bezat nog een verwarde, nimfachtige lieflijkheid.

Naar het zuiden en westen keek het uit over de warme lage dalen van de Anduin, in het oosten beschut door de Ephel Dúath, maar toch niet in de schaduw van de berg, in het noorden beschermd door de Emyn Muil, open voor de zuidelijke luchtstromingen en de vochtige winden van de verre zee. Daar groeiden vele grote bomen, lang geleden geplant, die tot een verwilderde ouderdom waren vervallen te midden van een chaos van zorgeloze afstammelingen; en er waren bosjes tamarinde en sterk geurende terpentijnbomen, olijven en laurieren, en er waren jeneverbessen en mirte en tijm die in bosjes groeiden, of met hun houtachtige, kruipende stengels verborgen stenen in dichte, groene tapijten hulden; vele soorten salie, die blauwe, rode of lichtgroene bloemen voortbrachten; en marjolein en pas ontspruitende peterselie en vele kruiden met vormen en geuren die de hovenierskennis van Sam te boven gingen. De grotten en rotsmuren waren reeds besterd met steenbreek en muurpeper. Sleutelbloemen en anemonen waren in de hazelnotenbosjes ontwaakt; en narcissen en vele soorten lelies knikten met hun halfgeopende kopjes in het gras; diep groen gras was er naast de poeltjes, waar vallende stroompjes in koele schuilplaatsen verpoosden op hun reis omlaag naar de Anduin.

De reizigers keerden de weg de rug toe en gingen de heuvel af. Terwijl zij zich een pad door kreupelhout en kruiden baanden, stegen zoete geuren rondom hen op. Gollem kuchte en kokhalsde; maar de hobbits haalden diep adem en plotseling barstte Sam in lachen uit, van opluchting en niet om de een of andere grap. Zij volgden een stroom die snel voor hen uitliep. Al gauw voerde deze hen naar een klein helder meer in een ondiep valleitje: het lag daar in de brokkelige overblijfselen van een oud stenen bassin, waarvan de gebeeldhouwde rand bijna helemaal met mos en bramen was begroeid; gele lissen stonden er in rijen omheen en bladeren van waterlelies dreven op de kalm rimpelende oppervlakte, maar het was diep en fris en liep onophoudelijk zachtjes over een stenen rand aan het andere einde.

Hier wasten zij zich en dronken naar hartenlust van het invallende stroompje. Toen zochten zij een rustplaats en een schuilplaats, want al leek dit land mooi, het behoorde tegenwoordig niettemin tot het gebied van de Vijand. Zij hadden de weg nog niet langgeleden achter zich gelaten, maar toch hadden zij zelfs in zo’n korte tijd littekens van de vroegere oorlogen gezien, en de versere wonden, gemaakt door de orks en andere vuige dienaren van de Zwarte Vorst: een kuil met onbedekt vuil en afval; bomen naar willekeur omgehakt en achtergelaten om te sterven, met boze runen of het gemene teken van het Oog met grove krassen in de bast uitgesneden.

Sam, die beneden de overloop van het meertje klauterde, terwijl hij aan de onbekende planten en bomen rook en ze betastte, zonder voor het ogenblik aan Mordor te denken, werd plotseling aan het altijd aanwezige gevaar herinnerd. Hij zag toevallig een kring die door vuur was geblakerd, en er middenin vond hij een hoop verkoolde en gebroken beenderen en schedels. De snelle groei in de wildernis van doornstruiken, egelantieren en hangende clematis trok al een sluier over deze plaats van een gruwelijk feestmaal en slachtpartij, maar die was niet oud. Hij spoedde zich terug naar zijn metgezellen, maar zei niets; het was maar beter om de beenderen met rust te laten en niet door Gollem overhoop te doen halen.

‘Laten we een plek zoeken waar we kunnen gaan liggen,’ zei hij. ‘Niet verder beneden. Hogerop wat mij betreft.’

Een klein eindje boven het meer vonden zij een diep bruin bed van overjarige varens. Daarachter was een bosje met donkerbladige laurierbomen, die tegen een steile helling groeiden, op de top waarvan oude ceders stonden. Hier besloten zij te rusten en de dag door te brengen, die al helder en warm beloofde te worden. Een goede dag om langs de bosjes en plekjes van Ithilien te wandelen; maar hoewel orks het zonlicht mijden, waren er hier toch te veel plaatsen waar zij in een hinderlaag op de loer konden liggen; en er waren andere boze ogen: Sauron had vele dienaren. Gollem weigerde in ieder geval onder het Gele Gezicht verder te gaan. Weldra zou het over de donkere ruggen van de Ephel Dúath kijken, en hij zou bezwijmen en in het licht en de warmte terugdeinzen.

Sam had terwijl ze liepen ernstig over eten nagedacht. Nu de wanhoop van de onpasseerbare Poort achter hem lag, voelde hij zich minder geneigd dan zijn meester om pas na het volbrengen van hun missie aandacht te schenken aan hun proviand; en in ieder geval leek het hem verstandiger om het wegbrood van de elfen voor slechtere tijden te bewaren. Het was ruim zes dagen geleden sinds hij had uitgerekend dat ze nauwelijks genoeg voorraad voor drie weken hadden.

Als we het Vuur tegen die tijd bereiken, hebben we geluk als we zo doorgaan! dacht hij. En misschien gaan we dan wel terug. Het zou kunnen!

Bovendien, aan het eind van de lange nachtelijke wandeling en na gebaad en gedronken te hebben, voelde hij zich nog hongeriger dan gewoonlijk. Waar hij werkelijk naar verlangde, was een avondmaal of een ontbijt bij het vuur in de oude keuken in het Balingslaantje.

Hij kreeg een idee en hij wendde zich tot Gollem. Gollem was net van plan er in z’n eentje vandoor te gaan, en hij kroop op handen en voeten door de varens.

‘Hé, Gollem,’ zei Sam. ‘Waar ga je heen? Op jacht? Nou, kijk eens, ouwe snuffelaar; je houdt niet van ons eten en ik zou zelf ook wel eens iets anders lusten. Je nieuwe motto is altijd bereid om te helpen. Zou jij niet iets geschikts kunnen vinden voor een hongerige hobbit?’

‘Ja, misschien, ja,’ zei Gollem. ‘Sméagol helpt altijd, als ze vragen – als ze ’t aardig vragen.’

‘Goed,’ zei Sam. ‘Ik vraag het je. En als dat niet aardig genoeg is, verzoek ik het.’

Gollem verdween. Hij bleef enige tijd weg en na een paar hapjes lembas maakte Frodo het zich diep in de bruine varens gemakkelijk en viel in slaap. Sam keek naar hem. Het vroege daglicht begon net in de schaduwen onder de bomen omlaag te kruipen, maar hij zag het gezicht van zijn meester heel duidelijk en zijn handen ook, die op de grond naast hem rustten. Hij werd plotseling herinnerd aan die keer dat Frodo in het Huis van Elrond lag te slapen, na zijn dodelijke verwonding. Terwijl hij toen de wacht had gehouden, had Sam opgemerkt dat er soms een flauw licht binnen in hem scheen te stralen; maar nu was dat licht nog helderder en sterker. Frodo’s gezicht was vredig; de sporen van angst en zorgen waren eruit verdwenen, maar het zag er oud, oud en mooi uit, alsof het beeldhouwwerk van de vormende jaren nu werd geopenbaard in vele dunne lijnen die tevoren verborgen waren geweest, hoewel de identiteit van het gezicht niet was veranderd. Niet dat Sam Gewissies het zo bij zichzelf formuleerde. Hij schudde zijn hoofd alsof hij woorden nutteloos vond, en mompelde: ‘Ik hou van ’m. Zo is hij, en soms schijnt het er op de een of andere manier doorheen. Maar ik hou van ’m, hoe dan ook!’

Gollem kwam stilletjes terug en gluurde over Sams schouder. Toen hij naar Frodo keek, sloot hij zijn ogen en kroop geluidloos weg. Sam ging een ogenblik later naar hem toe en zag dat hij op iets aan het kauwen was en in zichzelf zat te mompelen. Op de grond naast hem lagen twee kleine konijnen, waarop hij nu begerige blikken begon te werpen.

‘Sméagol helpt altijd,’ zei hij. ‘Hij heeft konijnen gebracht, lekkere konijnen. Maar meester is in slaap gevallen en misschien wil Sam ook slapen. Wil hij de konijnen nu niet hebben? Sméagol probeert te helpen, maar hij kan de dingen niet allemaal in een minuut vangen.’ Sam had echter helemaal geen bezwaar tegen konijn en zei dit. Tenminste niet tegen gestoofde konijnen. Alle hobbits kunnen natuurlijk koken, want zij beginnen die kunst te leren voor hun letters (waar velen nooit aan toe komen), maar S am was een goede kok, ook naar hobbitmaatstaven, en hij had op hun reizen een groot aandeel gehad in het bereiden van de kampmaaltijden, wanneer hij de kans kreeg. Hij droeg nog steeds hoopvol wat van zijn kookgerei in zijn knapzak mee: een kleine tondeldoos, twee kleine ondiepe pannen waarvan de kleinste in de grote paste, met daarin een houten lepel, een korte vork met twee tanden en enkele vleespennen; en verborgen op de bodem van de zak in een plat houten doosje, een gestadig slinkende schat: wat zout. Maar hij had vuur nodig, en andere dingen bovendien. Hij dacht een ogenblik na terwijl hij zijn mes tevoorschijn haalde, het schoonmaakte en sleep, en begon de konijnen te prepareren. Hij was niet van plan om Frodo ook maar een paar minuten alleen te laten terwijl hij sliep.

‘Nu, Gollem,’ zei hij. ‘Ik heb nog een karweitje voor je. Ga deze pannen eens met water vullen en breng ze dan hier!’

‘Sméagol zal water halen, ja,’ zei Gollem. ‘Maar waar heeft de hobbit dat water voor nodig? Hij heeft gedronken, hij heeft gewassen.’

‘Dat gaat je niks aan,’ zei Sam. ‘Als je het niet kunt raden, zul je er gauw genoeg achter komen. En hoe vlugger je het water haalt, des te eerder zul je het weten. En pas op dat je m’n pannen niet stukmaakt, anders maak ik gehakt van je.’

Terwijl Gollem weg was, keek Sam nog eens naar Frodo. Hij sliep nog steeds rustig, maar Sam werd nu het meest getroffen door de magerte van zijn gezicht en handen. ‘Te mager en afgetobd is-ie,’ mompelde hij. ‘Niet goed voor een hobbit. Als ik deze konijnen gaar kan krijgen, zal ik hem wakker maken.’

Sam verzamelde een hoop van de droogste varens, en klauterde toen de berm op om twijgjes en sprokkelhout te verzamelen; de gevallen tak van een ceder bezorgde hem een goede hoeveelheid. Hij stak wat plaggen aan de voet van de berm vlak buiten het varenbed, groef een ondiepe kuil en legde zijn brandstof erin. Omdat hij handig was met vuursteen en tondeldoos, had hij weldra een klein vuurtje aangelegd. Het gaf weinig of geen rook, maar verspreidde een aromatische geur. Hij boog zich net over het vuur om het te beschermen en er zwaarder hout op te leggen toen Gollem terugkwam, voorzichtig de pannen dragend en in zichzelf mopperend. Hij zette de pannen neer en zag toen plotseling wat Sam aan het doen was.

Hij slaakte een scherpe sissende kreet en scheen zowel bang als boos te zijn. ‘Ach! Sss – nee!’ riep hij uit. ‘Nee! Dwaze hobbits, dwaas, ja dwaas! Dat moeten ze niet doen!’

‘Moeten wat niet doen?’ vroeg Sam verbaasd.

‘Niet die nare rode tongen maken!’ siste Gollem. ‘Vuur, vuur! Het is gevaarlijk, ja dat is het. Het brandt, het doodt. En het zal vijanden aantrekken, sja, dat zal het.’

‘Dat denk ik niet,’ zei Sam. ‘Ik zie niet in waarom dat zou gebeuren, zolang je er geen natte rommel op gooit en het laat walmen. Maar als het wel gebeurt, kan ik er niets aan doen. Ik ga het er in ieder geval op wagen. Ik ga deze konijnen stoven.’

‘Konijnen stoven!’ riep Gollem ontsteld uit. ‘Prachtig vlees bederven dat Sméagol voor je heeft gehaald, die arme hongerige Sméagol! Waarvoor? Waarvoor, gekke hobbit? Ze zijn jong, ze zijn mals, ze zijn mooi. Eet ze toch, eet ze!’ Hij graaide naar het dichtstbijzijnde konijn, dat al gevild was en bij het vuur lag.

‘Nou, nou!’ zei Sam. ‘Ieder op zijn eigen manier. Ons brood maakt jou aan het kokhalzen en rauw konijn maakt mij aan het kokhalzen. Als jij mij een konijn geeft, dan is het konijn van mij, zie je, om te stoven, als ik daar zin in heb. En dat heb ik. Je hoeft me niet op de vingers te kijken. Ga er nog een vangen en eet ’m zoals je wilt – op een stil plekje waar ik je niet kan zien. Dan zie jij het vuur niet, en ik zal jou niet zien en dan zullen we allebei gelukkiger zijn. Ik zal ervoor zorgen dat het vuur niet rookt, als dat je geruststelt.’

Gollem trok zich mopperend terug en verdween tussen de varens. Sam hield zich met zijn pannen bezig. ‘Wat een hobbit bij konijn nodig heeft,’ zei hij bij zichzelf, ‘zijn wat kruiden en wortels, vooral piepers – om van brood nog maar niet te spreken. Aan kruiden kunnen we blijkbaar wel komen.’

‘Gollem,’ riep hij zacht. ‘Alle goede dingen bestaan uit drieën. Ik wil wat kruiden hebben.’ Gollems hoofd kwam tussen de varens uit gluren, maar zijn blikken waren hulpvaardig noch vriendelijk. ‘Een paar laurierbladen, wat tijm en salie zijn genoeg – voor het water kookt,’ zei Sam.

‘Nee!’ zei Gollem. ‘Sméagol vindt het niet prettig. En Sméagol houdt niet van stinkende blaren. Hij eet geen gras of wortels, nee lieveling, alleen als hij uitgehongerd of ziek is, arme Sméagol.’

‘Sméagol zal in echt heet water worden gedompeld als dit water kookt en hij niet doet wat hem gevraagd wordt,’ gromde Sam. ‘Sam zal z’n hoofd er indouwen, ja lieveling. En ik zou hem ook naar knolrapen en peentjes, en ook piepers laten zoeken als het de tijd van het jaar ervoor was. Ik wed dat er in dit land alle mogelijke lekkere dingen in het wild groeien. Ik zou heel wat geven voor een half dozijn piepers.’

‘Sméagol wil niet gaan, o nee, lieveling, deze keer niet,’ siste Gollem. ‘Hij is bang, en hij is erg moe en deze hobbit is niks aardig, helemaal niks aardig. Sméagol wil geen wortels en peentjes gaan zoeken – en piepers. Wat zijn piepers, lieveling, hè, wat zijn piepers?’

‘Aard-ap-pels,’ zei Sam. ‘Het lievelingskostje van de Gabber en echt goeie ballast voor een lege buik, maar je zult ze niet vinden, dus je hoeft niet te zoeken. Maar wees eens aardig, Sméagol, en ga de kruiden voor me halen, dan ben je braaf. En bovendien, als je met een schone lei begint en hem schoon houdt, zal ik een dezer dagen wat piepers voor je klaarmaken. Dat zal ik: gebakken vis met patat, opgediend door S. Gewissies. Daar zou je geen nee tegen zeggen!’

‘Ja, ja, dat zouden we wel. Lekkere vis bederven, verschroeien. Geef me nu vis en hou je smerige patat!’

‘O, je bent hopeloos,’ zei Sam. ‘Ga slapen.’

Uiteindelijk moest hij zelf gaan zoeken wat hij wilde hebben, maar hij hoefde niet ver te gaan, niet ver van de plek waar zijn meester nog steeds lag te slapen. Een tijdje zat Sam te peinzen en het vuur op te stoken tot het water kookte. Het werd steeds lichter en de lucht werd warm: de dauw verdampte van gras en blad. Weldra lagen de in stukken gesneden konijnen in hun pannen met bosjes kruiden te sudderen. Sam viel er bijna bij in slaap toen de tijd verliep. Hij liet ze bijna een uur stoven, prikte er zo nu en dan met zijn vork in en proefde van de jus.

Toen hij dacht dat ze gaar waren nam hij de pannen van het vuur en kroop naar Frodo toe. Frodo opende zijn ogen half toen Sam zich over hem heen boog en ontwaakte toen uit zijn droom: weer een zacht vergleden, vreedzame droom.

‘Hallo, Sam!’ zei hij. ‘Rust je niet? Is er iets niet in orde? Hoe laat is het?’

‘Ongeveer een paar uur na zonsopgang,’ zei Sam, ‘en bijna halfnegen volgens de klokken in de Gouw misschien. Maar er is niets aan de hand. Hoewel het niet helemaal is wat het moet zijn: geen bouillon, geen uien, geen piepers. Ik heb een stoofpot voor u en wat jus, meneer Frodo. Zal u goed doen. U zult het uit uw kom moeten oplepelen of regelrecht uit de pan wanneer het een beetje is afgekoeld. Ik heb geen borden meegebracht of iets behoorlijks.’

Frodo geeuwde en rekte zich uit. ‘Je had moeten rusten, Sam,’ zei hij. ‘En het is gevaarlijk om in deze streken een vuur te maken. Maar ik heb reuze honger. Hmmm! Kan ik het van hier af ruiken? Wat heb je gestoofd?’

‘Een presentje van Sméagol,’ zei Sam. ‘Een koppel jonge konijnen; hoewel ik denk dat Gollem er nu spijt van heeft. Maar er is niets anders bij dan wat kruiden.’

Sam en zijn meester zaten net binnen het varenbed en aten hun konijn uit de pannen, de oude vork en lepel met elkaar delend. Zij stonden elkaar elk een half stuk van het Elfse wegbrood toe. Het leek wel een feestmaal.

‘Hela, Gollem!’ riep Sam en floot zachtjes. ‘Kom hier! Nog tijd om van gedachten te veranderen. Er is nog wat over als je gestoofd konijn wilt proeven.’ Er kwam geen antwoord.

‘Nou goed dan. Ik veronderstel dat hij op pad is gegaan om iets voor zichzelf te zoeken. Wij zullen het maar opmaken,’ zei Sam.

‘En dan moet je wat gaan slapen,’ zei Frodo.

‘Val niet in slaap terwijl ik een uiltje knap, meneer Frodo. Ik vertrouw hem niet zo erg. Er steekt nog een hoop van Gluiper – de slechte Gollem, als u me vat – in hem en het wordt weer sterker. Het zou me niks verbazen als hij mij het eerste zou proberen te worgen. Wij staan niet op goede voet en hij heeft het niet erg op Sam begrepen, o nee, lieveling, helemaal niet.’

Ze beëindigden hun maaltijd en Sam ging naar de stroom om zijn eetgerei af te spoelen. Toen hij opstond om terug te keren, keek hij langs de helling naar boven. Op dat ogenblik zag hij de zon boven de nevel of donkere schaduw uitkomen, of wat het ook was dat altijd in het oosten hing, en zij zond haar gouden stralen neer op de bomen en open plekken rondom hem. Toen zag hij een dun kringetje blauwgrijze rook, duidelijk zichtbaar toen het zonlicht erop speelde, dat uit een bosje boven hen opsteeg. Met een schok besefte hij dat dit de rook van zijn eigen kleine vuur was dat hij vergeten had te doven.

‘Dat kan niet! Had nooit gedacht dat het zo zichtbaar zou zijn,’ mompelde hij, en hij ging haastig terug. Plotseling bleef hij staan om te luisteren. Had hij horen fluiten of niet? Of was het de roep van een of andere vreemde vogel? Als het gefluit was, dan kwam het niet uit Frodo’s richting. Daar kwam het opnieuw van een andere plaats! Sam begon zo goed als hij kon tegen de heuvel op te rennen. Hij zag dat een klein stuk verkoold hout enige varens aan de rand van het vuur had doen vlamvatten en de brande nde varens hadden de plaggen aan het smeulen gemaakt. Haastig trapte hij de resten van het vuur uit, verspreidde de as en legde de plaggen op het gat. Toen kroop hij naar Frodo terug.

‘Hebt u gefluit gehoord en iets dat op een antwoord leek?’ vroeg hij. ‘Een paar minuten geleden. Ik hoop dat het alleen maar een vogel was, maar het klonk niet helemaal zo: het leek meer op iemand die de roep van een vogel nabootst, dacht ik. En ik vrees dat mijn vuur een beetje is gaan roken. Als ik ons moeilijkheden op de hals heb gehaald, zal ik het mezelf nooit vergeven. En zal misschien ook geen schijn van kans meer hebben!’

‘Ssst,’ fluisterde Frodo. ‘Ik dacht dat ik stemmen hoorde!’

De twee hobbits pakten hun kleine knapzakken op en hingen ze op de rug, klaar om te vluchten en kropen toen dieper de varens in. Daar bleven zij gebukt staan luisteren.

De stemmen waren onmiskenbaar. Ze spraken zacht en heimelijk, maar ze waren dichtbij en kwamen nader. Toen sprak er iemand heel duidelijk van vlakbij.

‘Hier! Hier is de rook vandaan gekomen!’ zei de stem, ‘’t Moet in de buurt zijn. In de varens ongetwijfeld. We zullen het als een konijn in de val hebben. Dan zullen we te weten komen wat voor wezen het is.’

‘Ja, en wat het weet!’ zei een tweede stem.

Meteen daarop kwamen vier mannen uit verschillende richtingen door de varens aanstappen. Omdat het niet mogelijk was te vluchten of zich te verschuilen, sprongen Frodo en Sam op, gingen met de ruggen tegen elkaar staan en trokken hun kleine zwaarden.

Als zij verbaasd waren om wat zij zagen, hun tegenstanders waren dat nog veel meer. Er stonden vier grote mensen. Twee hadden speren in de hand met brede schitterende punten. Twee hadden grote bogen, bijna even groot als zijzelf, en grote pijlkokers met lange groengevederde pijlen. Allen hadden zwaarden aan hun zijde en waren in verschillende tinten groen en bruin gekleed, alsof zij hiermee beter onopgemerkt in de bossen van Ithilien konden lopen. Hun handen staken in groene gepantserde handschoenen en hun gezichten waren bedekt met groene kappen en maskers, behalve hun ogen, die heel licht en scherp waren. Frodo dacht onmiddellijk aan Boromir, want deze mensen leken op hem wat houding, lengte en hun manier van spreken betrof.

‘We hebben gevonden wat we zochten,’ zei er een. ‘Maar wat hebben wij gevonden?’

‘Geen orks,’ zei een ander, en liet het gevest van zijn zwaard los, dat hij had beetgepakt toen hij de schittering van Prik in Frodo’s hand zag.

‘Elfen?’ vroeg een derde twijfelend.

‘Nee! Geen elfen,’ zei de vierde, de langste en, naar het bleek, hun aanvoerder. ‘Er lopen tegenwoordig geen elfen meer in Ithilien rond. En elfen zijn wonderbaarlijk mooi om te zien, zegt men.’

‘Wat betekent dat wij dat niet zijn,’ zei Sam. ‘Dank u vriendelijk. En wanneer u klaar bent met over ons te praten, zou u dan misschien eens willen zeggen wie u bent, en waarom u twee vermoeide reizigers niet kunt laten rusten?’

De lange in het groen geklede man lachte grimmig. ‘Ik ben Faramir,’ zei hij. ‘Kapitein van Gondor. Maar er zijn geen reizigers in dit land: alleen maar de dienaren van de Zwarte Toren, of van de Witte.’

‘Maar wij zijn geen van beide,’ zei Frodo. ‘Dus we zijn wel reizigers, wat kapitein Faramir ook moge zeggen!’

‘Schiet dan op en maak uzelf en het doel van uw reis bekend,’ zei Faramir. ‘Wij hebben veel te doen, en dit is noch de tijd noch de plaats voor raadselen of onderhandelingen. Kom! Waar is de derde van uw gezelschap?’

‘De derde?’

‘Ja, die gluiperige kerel die wij daar beneden met zijn neus in de poel zagen. Hij zag er onguur uit. Een soort orkse verspieder, vermoed ik, of een van hun schepselen. Maar hij is ons door een vossenstreek ontsnapt.’

‘Ik weet niet waar hij zit,’ zei Frodo. ‘Hij is slechts een toevallige metgezel die wij onderweg zijn tegengekomen, en ik ben niet verantwoordelijk voor hem. Als u hem tegenkomt, spaar hem dan. Breng hem of stuur hem naar ons toe. Het is maar een ongelukkige zwerver, maar ik heb hem enige tijd onder mijn hoede. Wat ons betreft, wij zijn hobbits uit de Gouw, ver in het noordwesten, achter vele rivieren. Frodo, zoon van Drogo, is mijn naam en dat is Sam Gewissies, zoon van Ham, een eerbiedwaardige hobbit, die bij mij in dienst is. Wij zijn van heel ver gekomen – uit Rivendel of Imladris zoals het ook wel wordt genoemd.’ Toen begon Faramir belangstelling te tonen. ‘Zeven metgezellen hadden wij: één zijn we in Moria kwijtgeraakt, de anderen hebben we bij Parth Galen, boven de Rauros achtergelaten – twee van mijn verwanten; en ook een dwerg en een elf, en twee mensen. Dat waren Aragorn, en Boromir, die zei dat hij uit Minas Tirith kwam, een stad in het zuiden.’

‘Boromir!’ riepen alle vier de mannen uit.

‘Boromir, zoon van Heer Denethor?’ vroeg Faramir, en er kwam een vreemde, strakke uitdrukking op zijn gezicht. ‘U bent met hem meegekomen? Dat is werkelijk nieuws. Weet, kleine vreemdelingen, dat Boromir, zoon van Denethor, Hoge Wachter van de Witte Toren en onze Kapitein-generaal was; wij missen hem erg. Wie bent u dan wel, en wat had u met hem te maken? Haast u, want de zon klimt al!’

‘Kent u de woorden van het raadsel dat Boromir naar Rivendel voerde?’ antwoordde Frodo.

Zoek naar het Zwaard, het Gebrokene,

In Imladris leeft het voort.

‘Die woorden zijn mij inderdaad bekend,’ zei Faramir verbaasd. ‘Het is in ieder geval een bewijs van uw geloofwaardigheid dat u ze ook kent.’

‘Aragorn die ik noemde, is de drager van het Zwaard dat werd Gebroken,’ zei Frodo. ‘En wij zijn de halflingen waarvan sprake is in het rijm.’

‘Dat zie ik,’ zei Faramir nadenkend. ‘Of liever, ik zie dat dat zo zou kunnen zijn. En wat is Isildurs Vloek?’

‘Dat is geheim,’ antwoordde Frodo. ‘Ongetwijfeld zal het te zijner tijd worden geopenbaard.’

‘Wij moeten hier meer van horen,’ zei Faramir, ‘en weten wat u zo ver naar het oosten voert onder de schaduw van wat ginds ligt...’ Hij wees, maar sprak geen naam uit. ‘Maar nu niet. We hebben dingen te doen. U bent in gevaar, en u zou vandaag niet ver over veld of weg hebben kunnen gaan. Er zullen harde klappen vallen voor de dag om is. Daarna, de dood of een snelle vlucht terug naar de Anduin. Ik zal twee bewakers bij u achterlaten, voor uw welzijn en het mijne. De wijze vertrouwt niet op een toevallige ontmoeting onderweg in dit land. Als ik terugkeer, zal ik verder met u praten.’

‘Vaarwel!’ zei Frodo, met een diepe buiging. ‘Denk wat u wilt, ik ben een vriend van alle vijanden van de Ene Vijand. Wij zouden met u meegaan als wij halflingen konden hopen u te dienen, zulke dappere en sterke mannen als u schijnt, en als mijn opdracht het mij toestond. Moge het licht op uw zwaarden schijnen!’

‘Halflingen zijn beleefde lieden, wat zij verder ook mogen zijn,’ zei Faramir. ‘Vaarwel.’

De hobbits gingen weer zitten, maar zeiden niets tegen elkaar over hun gedachten en twijfels. Dichtbij, vlak onder de gespikkelde schaduwen van de donkere laurierbomen, bleven twee man op wacht staan. Zij namen nu en dan hun maskers af om zich te verkoelen toen de hitte van de dag toenam, en Frodo zag dat het goedaardige mannen waren, met een lichte huid, donker haar, met grijze ogen en droeve en trotse gezichten. Zij spraken op zachte toon met elkaar; aanvankelijk in de Gemeenschappelijke Spreektaal, maar zoals die in vroegere tijden werd gesproken, en gingen toen in een andere, eigen taal over. Tot zijn verbazing merkte Frodo, terwijl hij zat te luisteren, dat zij de elfentaal spraken, of een die er maar weinig van verschilde; en hij keek hen met verbazing aan, want hij wist toen dat het Dúnedain uit het zuiden moesten zijn, mensen die afstamden van de Heersers van Westernisse.

Na een poosje sprak hij tegen hen; maar zij waren traag en voorzichtig met antwoorden. Zij noemden zich Mablung en Damrod, soldaten van Gondor, en zij waren Dolers uit Ithilien, want zij stamden af van lieden die eens in Ithilien hadden gewoond voordat het onder de voet werd gelopen. Uit deze mannen had Heer Denethor zijn overvaltroepen gekozen, die de Anduin in het geheim overstaken (hoe of waar wilden zij niet zeggen), om de orks en andere vijanden die tussen de Ephel Dúath en de Rivier zwierven aan te vallen.

‘Het is precies dertig mijl van hier tot de oostelijke oever van de Anduin,’ zei Mablung, ‘en wij trekken er zelden zo ver op uit. Maar we hebben een nieuwe opdracht op deze reis: wij komen om de mensen van Harad aan te vallen. Vervloekt zijn ze!’

‘Ja, vervloekte zuiderlingen!’ zei Damrod. ‘Men zegt dat er vroeger omgang was tussen Gondor en de koninkrijken van de Harad in het Verre Zuiden; hoewel er nooit vriendschap heeft bestaan. In die tijd lagen onze grenzen in het zuiden nog voorbij de delta van de Anduin, en Umbar, het dichtstbijzijnde van hun rijken, erkende ons gezag. Maar dat is lang geleden. Het is vele mensenlevens geleden sinds er iemand tussen ons heen en weer is gereisd. Nu hebben we kort geleden gehoord dat de Vijand in hun midden is geweest, en zij zijn naar hem overgelopen, of naar hem teruggegaan – ze waren altijd al bereid om aan zijn wil te voldoen – zoals zovelen in het Oosten. Ik twijfel er niet aan dat de dagen van Gondor zijn geteld en de muren van Minas Tirith gedoemd zijn, zo groot zijn zijn kracht en boosaardigheid.’

‘Maar toch zitten we niet met de armen over elkaar om hem alles te laten doen waar hij zin in heeft,’ zei Mablung. ‘Deze vervloekte Zuiderlingen komen nu de oude wegen op marcheren om de legers van de Zwarte Toren te versterken. Ja, dezelfde wegen die de vaardigheid van Gondor tot stand brachten. En zij worden steeds roekelozer, hebben we gehoord, in de mening dat de macht van hun nieuwe meester groot genoeg is, zodat alleen al de schaduw van zijn heuvels hen zal beschermen. Wij komen om hen opnieuw een lesje te leren. Een paar dagen geleden hoorden wij dat er een groot aantal van hen op weg was naar het noorden. Een van hun regimenten moet volgens onze berekening hier tegen de middag langskomen – op de weg hierboven, waar die door het ravijn gaat. Hoewel de weg erdoor loopt, zal dat niet gebeuren! Niet zolang Faramir aanvoerder is. Hij is nu onze aanvoerder in alle gevaarlijke ondernemingen. Maar zijn leven is betoverd, of het lot spaart hem met een ander doel.’

Hun gesprek liep dood in een zwijgend luisteren. Alles scheen stil en waakzaam. Sam, die aan de rand van het varenbed hurkte, gluurde eroverheen. Met zijn scherpe hobbitogen zag hij dat er veel meer mensen in de buurt waren. Hij kon ze de heuvels op zien sluipen, alleen of in lange rijen, er steeds voor zorgend dat zij in de schaduw van een bosje of kreupelgewas bleven of, nauwelijks zichtbaar in hun bruine en groene kleren, door gras en varens kruipend. Allen droegen kappen en maskers en hadden gepantserde handschoenen aan, en waren gewapend zoals Faramir en zijn metgezellen. Het duurde niet lang voordat zij allen voorbij en verdwenen waren. De zon steeg aan de hemel tot zij bijna in het zuiden stond. De schaduwen krompen.

Ik vraag me af waar die vermaledijde Gollem zit, dacht Sam toen hij verder de schaduw in kroop. Hij loopt een goede kans als ork aan het spit geregen te worden, of om door het Gele Gezicht te worden geroosterd. Maar ik denk wel dat-ie goed zal oppassen. Hij ging naast Frodo liggen en sukkelde in slaap.

Hij werd wakker en dacht dat hij hoorns hoorde schallen. Hij ging rechtovereind zitten. Het was nu middag. De wachten stonden gespannen en waakzaam in de schaduw van de bomen. Plotseling klonken de hoorns nog luider en zonder enige twijfel van boven, over de top van de helling. Sam meende kreten en wild geschreeuw te horen, maar het geluid was vaag, alsof het uit een verre grot kwam. Toen, kort daarop, brak dichtbij het geluid van een gevecht los, vlak boven hun schuilplaats. Hij kon het snerpende gerinkel van staal op staal duidelijk horen, het gekletter van zwaard op ijzeren helm, de doffe klap van staal op schild; mannen waren aan het roepen en gillen, en een heldere, luide stem riep Gondor, Gondor!

‘Het klinkt alsof er honderd smeden tegelijkertijd aan het smeden zijn,’ zei Sam tegen Frodo. ‘Ze zijn trouwens dichterbij dan me lief is.’

Maar het lawaai kwam nog nader. ‘Ze komen eraan!’ riep Damrod. ‘Kijk, sommigen van de Zuiderlingen zijn uit de hinderlaag ontsnapt en vluchten de weg af. Daar gaan ze! Onze mannen zitten hen achterna, de Kapitein voorop!’ Sam, die er happig op was om meer te zien, voegde zich bij de wachten. Hij klauterde een eindje in een van de grotere laurierbomen. Een ogenblik zag hij een glimp van donkere mannen in het rood die een eindje verder de helling afrenden, met in het groen geklede krijgers achter zich aan, die hen neerhakten terwijl zij vluchtten. De lucht was bezaaid met pijlen. Plotseling viel er recht over de rand van de helling die hen beschermde een man, door de slanke bomen bijna boven op hen. Hij kwam in de varens een paar voet van hen vandaan neer, het gezicht naar de grond gekeerd; groene pijlen staken onder een gouden ketting uit zijn hals. Zijn purperen kleren waren aan flarden, zijn borstkuras van elkaar bedekkende koperen platen was opengereten en gescheurd; zijn zwarte tressen haar, met goud bijeengehouden, waren met bloed doordrenkt. Zijn bruine hand omklemde nog het gevest van een gebroken zwaard.

Het was de eerste keer dat Sam een gevecht van mensen tegen mensen zag, en hij vond het niet bepaald prettig. Hij was blij dat hij het gezicht van de dode niet kon zien. Hij vroeg zich af hoe hij heette en waar hij vandaan kwam, en of hij werkelijk boosaardig was, of welke leugens of bedreigingen hem op die lange mars van huis hadden doen gaan; en of hij daar eigenlijk niet liever in vrede zou zijn gebleven – dit alles in één flitsende gedachte, die snel verdreven werd. Want op hetzelfde ogenblik dat Mablung naar het gevallen lichaam stapte, brak er opnieuw lawaai los. Een geweldig gegil en geschreeuw. Daar tussendoor hoorde Sam een schril gebrul of getrompetter. En toen was er een hoop gebons en gestamp, alsof er grote rammen op de grond beukten.

‘Pas op! Pas op!’ riep Damrod tegen zijn metgezel. ‘Moge de Valar hem afwenden! Mûmak! Mûmak!’

Tot zijn verbazing en afgrijzen, en niet-aflatende verrukking, zag Sam een enorme gedaante door de bomen denderen en de helling af komen. Groot als een huis, veel groter dan een huis, leek zij hem, een grijsbegroeide bewegende heuvel. Vrees en verbazing maakten hem wellicht groter in de ogen van de hobbit, maar de Mûmak van Harad was inderdaad een beest van zeer grote omvang, wiens gelijke men nu niet meer in Midden-aarde aantreft; zijn verwanten die nog in de natijd leven, zijn slechts een flauwe afspiegeling van zijn omvang en majesteit. Hij kwam aanstormen, recht op de toeschouwers af en toen, op het laatste nippertje, zwenkte hij opzij en ging hen op slechts enkele meters voorbij terwijl hij de grond onder hun voeten deed schudden: zijn grote poten als bomen, enorme oren als zeilen uitgespreid, lange snuit opgeheven als een reusachtige slang, klaar om toe te slaan, zijn kleine rode ogen woedend. Zijn omhooggebogen hoornachtige slagtanden waren met banden van goud omwikkeld en dropen van het bloed. Zijn opschik van scharlaken en goud flapperde in wilde rafels om hem heen. De overblijfselen van wat een krijgstoren leek lagen op zijn deinende rug, vernield op zijn woedende doortocht door de bossen; en hoog op zijn nek klemde zich nog een kleine figuur vast; het lichaam van een machtige krijger, een reus onder de Zuiderlingen.

Het grote beest bolderde verder in zijn blinde woede, door poelen en bosjes stormend. Pijlen ketsten en sprongen zonder schade aan te richten van de driedubbeldikke huid van zijn flanken af. Mensen van beide partijen vluchtten voor hem uit, maar velen haalde hij in en vertrapte hij op de grond. Weldra was hij uit het zicht verdwenen, nog steeds trompetterend en in de verte stampend. Wat er van hem werd, kwam Sam nooit te weten: of hij ontsnapte en een tijdlang door de wildernis zwierf, tot hij ver van huis omkwam, of in een diepe kuil gevangen werd, of dat hij voortstormde tot hij in de Grote Rivier stortte en verzwolgen werd.

Sam haalde diep adem. ‘Het was een Olifant,’ zei hij. ‘Dus er bestaan olifanten, en ik heb er een gezien! Wat een leven! Maar niemand thuis zal mij ooit geloven. Nou, als dat voorbij is, zal ik wat gaan slapen.’

‘Slaap zo lang je kunt,’ zei Mablung. ‘Maar de Kapitein zal terugkomen als hij niet gewond is; en wanneer hij komt, zullen wij snel vertrekken. Wij zullen achtervolgd worden zodra het nieuws van onze daad de Vijand bereikt, en dat zal niet lang duren.’

‘Ga rustig, wanneer je moet,’ zei Sam. ‘Je hoeft mijn slaap niet te verstoren. Ik heb de hele nacht gelopen.’

Mablung lachte. ‘Ik denk niet dat de Kapitein je hier zal achterlaten, meester Gewissies,’ zei hij. ‘Maar dat zul je wel zien.’

V. Het venster op het westen

Het scheen Sam toe dat hij maar een paar minuten had zitten dommelen toen hij wakker werd en merkte dat het al laat in de middag was, en Faramir was teruggekomen. Hij had vele mannen met zich meegebracht; allen die de inval hadden overleefd waren nu op de helling dichtbij verzameld, twee- à driehonderd man. Zij zaten in een wijde halve cirkel; tussen de uiteinden ervan zat Faramir op de grond, terwijl Frodo voor hem stond. Het leek op een vreemde manier op het verhoor van een gevangene.

Sam kroop uit de varens tevoorschijn – niemand schonk enige aandacht aan hem – en nam plaats aan het einde van de rijen mannen, waar hij alles wat er gebeurde kon zien en horen. Hij keek en luisterde aandachtig, klaar om zo nodig zijn meester te hulp t e snellen. Hij kon Faramirs gezicht zien, dat nu geen masker droeg: het was streng en indrukwekkend, en er school een scherp verstand achter zijn onderzoekende blik. Twijfel stond te lezen in de grijze ogen, die Frodo vast aankeken.

Sam merkte al gauw dat de Kapitein Frodo’s verhaal over zichzelf op verschillende punten niet bevredigend vond; welke rol hij te vervullen had gehad in het Reisgenootschap dat uit Rivendel was vertrokken; waarom hij Boromir had verlaten en waar hij nu heen ging. Vooral over Isildurs Vloek kwam hij herhaaldelijk te spreken. Hij zag duidelijk dat Frodo een zaak van groot gewicht voor hem geheimhield.

‘Maar het was bij de komst van de halfling dat Isildurs Vloek zou ontwaken, of zo moeten die woorden althans worden uitgelegd,’ hield hij vol. ‘Als u die halfling bent waarvan sprake is, dan hebt u ongetwijfeld dit voorwerp, wat het ook moge zijn, meegenomen naar de Raad waarvan u spreekt, en daar heeft Boromir het gezien. Ontkent u dat?’

Frodo gaf geen antwoord. ‘Zo!’ zei Faramir. ‘Dan wil ik er meer van u over horen; want wat Boromir aangaat, gaat ook mij aan. Een orkpijl heeft Isildur gedood, zo luidt het in de oude verhalen. Maar er zijn veel orkpijlen, en de aanblik ervan zou Boromir van Gondor niet als een teken van het Lot hebben opgevat. Had u dit voorwerp in bewaring? Het is verborgen zegt u; maar komt dit niet omdat u verkiest om het verborgen te houden?’

‘Nee, niet omdat ik dat verkies,’ antwoordde Frodo. ‘Het behoort mij niet toe. Het behoort geen enkele sterveling toe, groot of klein; hoewel, als iemand er aanspraak op zou kunnen maken, dan zou dat Aragorn zijn, de zoon van Arathorn, van wie ik u verteld heb, de leider van ons Reisgenootschap van Moria naar Rauros.’

‘Waarom hij, en niet Boromir, prins van de Stad die de zonen van Elendil stichtten?’

‘Omdat Aragorn in rechte lijn van vaderskant afstamt van Isildur, die Elendils eigen zoon was. En het zwaard dat hij draagt was Elendils zwaard.’

Een verbaasd gemompel ging door de hele kring van mannen. Sommigen riepen luid uit: ‘Het zwaard van Elendil! Het zwaard van Elendil komt naar Minas Tirith! Groot nieuws!’ Maar Faramirs gezicht was onbewogen.

‘Misschien,’ zei hij. ‘Maar een dergelijke gewichtige aanspraak moet waar worden bevonden, en daar zijn duidelijke bewijzen voor nodig, als deze Aragorn ooit naar Minas Tirith komt. Hij, noch iemand anders van uw Gezelschap, was daar aangekomen toen ik zes dagen geleden vertrok.’

‘Boromir nam genoegen met deze aanspraak,’ zei Frodo. ‘Trouwens, als Boromir hier zou zijn, zou hij al uw vragen beantwoorden. En aangezien hij vele dagen geleden al bij de Rauros van plan was regelrecht naar uw stad te gaan, zult u de antwoorden daar misschien gauw vernemen, wanneer u terugkeert. Mijn rol in het Gezelschap was hem bekend, evenals alle anderen, want die werd mij door Elrond van Imladris in eigen persoon toegewezen, ten overstaan van de gehele Raad. Met deze opdracht kwam ik naar dit land, maar het is mij niet toegestaan haar aan iemand buiten het Gezelschap mede te delen. Maar zij die beweren weerstand te bieden aan de Vijand, zouden er goed aan doen haar niet in de weg te staan.’

Frodo sprak op trotse toon, wat hij ook voelde, en het had Sams instemming, maar het stemde Faramir niet tevreden.

‘Zo,’ zei hij. ‘U vraagt mij me met mijn eigen zaken te bemoeien en naar huis terug te keren en u met rust te laten. Boromir zal alles wel vertellen wanneer hij terugkomt. Wanneer hij komt zegt u! Was u een vriend van Boromir?’

De herinnering aan Boromirs aanval op hem kwam levendig in Frodo’s geest terug, en hij aarzelde een ogenblik. Faramirs ogen, die hem gadesloegen, kregen een hardere uitdrukking. ‘Boromir was een dapper lid van ons Gezelschap,’ zei Frodo ten slotte. ‘Ja, ik was zijn vriend, wat mij betreft.’

Faramir glimlachte grimmig. ‘Dan zou het u verdrieten te horen dat Boromir dood is.’

‘Dat zou mij inderdaad verdrieten,’ zei Frodo. Maar toen hij de blik in Faramirs ogen zag, begon hij te stamelen. ‘Dood?’ vroeg hij. ‘Bedoelt u dat hij werkelijk dood is, en dat u dat wist? U hebt geprobeerd mij in woorden te vangen, met mij te spelen? Of probeert u mij nu met een onwaarheid in de val te laten lopen?’

‘Ik zou zelfs een ork niet met een onwaarheid in de val laten lopen,’ zei Faramir.

‘Hoe is hij dan gestorven en hoe bent u het te weten gekomen? Want u zegt dat niemand van het Gezelschap in de stad was aangekomen toen u die verliet.’

‘Wat de manier waarop hij stierf betreft, had ik gehoopt dat zijn vriend en metgezel mij zou kunnen vertellen hoe dat in zijn werk is gegaan.’

‘Maar hij was in leven en gezond toen wij afscheid namen! Voorzover ik weet leeft hij nog. Hoewel er ongetwijfeld vele gevaren in de wereld zijn.’

‘Inderdaad vele,’ zei Faramir, ‘en verraad is zeker niet het minste.’

Sam was almaar ongeduldiger en bozer geworden door dit gesprek. Deze laatste woorden waren meer dan hij kon verdragen, en hij sprong de kring binnen en liep naar de zijde van zijn meester.

‘Neem me niet kwalijk, meneer Frodo,’ zei hij, ‘maar dit heeft lang genoeg geduurd. Hij heeft niet het recht om zo tegen u te praten. Na alles wat u hebt meegemaakt, zowel voor zijn heil en dat van al deze grote mensen, als voor ieder ander.

Kijk eens, Kapitein!’ Hij ging breeduit voor Faramir staan, de handen op de heupen en een uitdrukking op het gezicht alsof hij tegen een jonge hobbit sprak, die hem wat hij noemde ‘een brutale mond’ had gegeven toen hij hem ondervroeg over zijn bezoeken aan de boomgaard. Er steeg enig gemompel op, maar er verschenen ook wat grijnslachjes op de gezichten van de toekijkende mannen: om hun Kapitein op de grond te zien zitten, oog in oog met een jonge hobbit, de benen wijd uiteen, driftig van woede, was iets dat ze nog nooit hadden meegemaakt. ‘Kijk eens hier,’ zei hij. ‘Waar wilt u heen? Laten we ter zake komen voordat alle orks van Mordor zich op ons storten! Als u denkt dat mijn meester Boromir heeft vermoord en daarna is weggelopen, hebt u geen verstand; maar zeg het dan, en basta! En laat ons dan weten wat u eraan denkt te doen.

Maar het is jammer dat lieden die praten over vechten tegen de Vijand, anderen hun bijdrage niet op hun eigen manier kunnen laten leveren zonder zich ermee te bemoeien. Hij zou trouwens bijzonder in z’n sas zijn als hij u nu kon zien. Zou denken dat-ie een nieuwe vriend had, dat zou-ie.’

‘Bedaar,’ zei Faramir, maar zonder boosheid. ‘Spreek niet voor je meester, wiens verstand groter is dan het jouwe. En ik heb niemand nodig om mij over ons gevaar in te lichten. Niettemin neem ik er een korte tijd voor om rechtvaardig te kunnen oordelen in een moeilijke zaak. Als ik even haastig was als jij, zou ik je allang hebben gedood. Want ik heb orders om iedereen te doden die ik in dit land zonder verlof van de Heer van Gondor aantref. Maar ik dood geen mens of beest zonder noodzaak, en ook niet met vreugde wanneer het wel nodig is. Ook spreek ik niet tevergeefs. Wees dus gerust. Ga naast je meester zitten en zwijg!’

Sam ging met een plof en een rood gezicht zitten. Faramir wendde zich weer tot Frodo. ‘U vroeg hoe ik weet dat de zoon van Denethor dood is. Overlijdensberichten hebben vele vleugels. De nacht brengt vaak nieuws tot nauwe verwanten, zegt men. Boromir was mijn broer.’ Een vlaag van verdriet trok over zijn gezicht. ‘Herinnert u zich of Heer Boromir iets bijzonders bij zijn uitrusting had?’ Frodo dacht een ogenblik na, want hij vreesde een nieuwe valstrik, en vroeg zich af hoe dit gesprek zou aflopen. Hij had de Ring nauwelijks uit de trotse greep van Boromir gered, en wist niet hoe het hem nu te midden van zoveel oorlogszuchtige en sterke mannen zou vergaan. Toch voelde hij in zijn hart dat Faramir, hoewel hij qua uiterlijk erg op zijn broer leek, een minder zelfzuchtig mens was, en zowel strenger als wijzer. ‘Ik herinner mij dat Boromir een hoorn bij zich had,’ zei hij ten slotte.

‘Dat herinnert u zich goed, en als iemand die hem werkelijk heeft gezien,’ zei Faramir. ‘Dan kunt u hem zich misschien voor de geest halen: een grote hoorn van de wilde os uit het oosten, met een zilveren band eromheen en met oude lettertekens beschreven. Die hoorn heeft de oudste zoon van ons huis vele generaties lang gedragen, en men zegt dat wanneer hij in geval van nood ergens binnen de oude grenzen van Gondor wordt gestoken, zijn stem niet onopgemerkt zal blijven.

Vijf dagen voor ik mij in dit avontuur begaf, elf dagen geleden omstreeks dit uur van de dag, hoorde ik die hoorn schallen: uit het noorden scheen het, maar zacht, alsof het slechts een echo in de geest was. Wij beschouwden het als een slecht voorteken, mijn vader en ik, want wij hadden geen nieuws van Boromir gehoord sinds hij wegging, en geen waker aan onze grenzen had hem voorbij zien komen. En op de derde nacht daarna overkwam mij nog iets anders en vreemders.

Ik zat ’s nachts bij de wateren van de Anduin in de grijze duisternis onder de jonge bleke maan naar de altijd bewegende stroom te kijken, en het riet ruiste treurig. Zo houden wij altijd de wacht bij de oevers bij Osgiliath, dat onze vijanden nu gedeeltelijk in handen hebben en vanwaar zij af en toe een uitval doen om onze landen te belagen. Maar die nacht sliep de hele wereld op het middernachtelijke uur. Toen meende ik dat ik een boot op het water zag drijven, glinsterend grijs, een kleine boot, vreemd van vorm en met een hoge voorsteven, maar er zat niemand in die hem roeide of bestuurde. Angst overviel mij, want er glansde een bleek licht omheen. Maar ik stond op en ging naar de oever en begon de stroom in te waden, want ik werd ernaartoe getrokken. Toen wendde de boot zich naar mij en ging langzamer varen en dreef langzaam tot binnen het bereik van mijn hand, maar toch durfde ik hem niet aan te raken. Hij lag diep in het water, alsof er een zware last in lag en het scheen mij toe, toen hij voor mijn ogen voorbijdreef, dat hij bijna helemaal met helder water was gevuld waaruit het licht kwam; en in het water lag een krijgsman te slapen.

Een gebroken zwaard lag op zijn knie. Ik zag dat hij vele wonden had. Het was Boromir, mijn broer, dood. Ik herkende zijn uitrusting, zijn zwaard, zijn dierbare gezicht. Slechts één ding miste ik: zijn hoorn. Slechts één ding kende ik niet: een prachtige gordel, als van gevlochten gouden bladeren om zijn middel. Boromir! riep ik. Waar is je hoorn? Waar ga je heen? O, Boromir! Maar hij was weg. De boot wendde zich op de stroom en verdween glinsterend in de nacht. Het was als een droom en toch ook weer geen droom, want er was geen ontwaken. En ik twijfel er niet aan dat hij dood is en over de Rivier naar Zee is afgedreven.’

‘Helaas,’ zei Frodo. ‘Dat was inderdaad Boromir zoals ik hem heb gekend. Want de gouden gordel werd hem in Lothlórien door Vrouwe Galadriel geschonken. Zij was het die ons kleedde, zoals u ons ziet, in elfengrijs. Deze broche is door dezelfde handwerkslieden vervaardigd.’ Hij betastte het groen-zilveren blad dat zijn mantel aan de hals sloot.

Faramir keek er aandachtig naar. ‘Het is prachtig,’ zei hij. ‘Ja, het is hetzelfde handwerk. Dus dan bent u door het land Lórien getrokken? Laurelindórenan werd het vroeger genoemd, maar nu heeft het lang buiten de herinnering der mensen gelegen,’ voegde hij er zacht aan toe, terwijl hij Frodo met hernieuwde verbazing in zijn ogen aankeek. ‘Veel dat vreemd aan u was, begin ik nu te begrijpen. Wilt u mij niet meer vertellen? Want het is een bittere gedachte dat Boromir is gestorven met zijn thuisland in zicht.’

‘Ik kan niet meer zeggen dan ik heb verteld,’ antwoordde Frodo. ‘Hoewel uw verhaal mij met bange voorgevoelens vervult. U hebt een visioen gehad, vermoed ik, en anders niet: een of andere afschaduwing van een boos noodlot dat is geweest of zal zijn. Tenzij het werkelijk een bedrieglijke list van de Vijand was. Ik heb de gezichten van mooie krijgers van weleer in de poelen van de Dode Moerassen gezien, of zo deed zijn smerige kunst het voorkomen.’

‘Nee, zo was het niet,’ zei Faramir. ‘Want zijn werken vervullen het hart met afschuw; maar mijn hart was vervuld van droefheid en medelijden.’

‘Maar hoe kon zoiets in werkelijkheid gebeurd zijn?’ vroeg Frodo. ‘Want geen boot zou over de rotsachtige heuvels van de Tol Brandir kunnen zijn gedragen en Boromir was van plan om over de Entwas en de velden van Rohan naar huis terug te keren. En hoe zou ooit een vaartuig het schuim van de grote watervallen kunnen trotseren en niet in de kolkende poelen ondergaan, hoewel het vol stond met water?’

‘Ik weet het niet,’ zei Faramir. ‘Maar waar is die boot vandaan gekomen?’

‘Uit Lórien,’ zei Frodo. ‘In drie van dergelijke boten zijn wij de Anduin af geroeid naar de Watervallen. Zij waren ook het werk van elfen.’

‘U bent door het Verborgen Land getrokken,’ zei Faramir. ‘Maar het schijnt dat u weinig van zijn macht hebt begrepen. Als mensen omgang hebben met de Meesteres van Tovenarij die in het Gouden Woud woont, kunnen zij slechts verwachten dat er vreemde dingen zullen volgen. Want het is levensgevaarlijk voor stervelingen om de wereld van deze zon te verlaten, en men zegt dat weinigen daar vroeger onveranderd van zijn teruggekeerd. Boromir, o Boromir! ’ riep hij uit. ‘Wat heeft ze tegen jou gezegd, de Vrouwe die niet sterft? Wat zag ze? Wat ontwaakte in je hart? Waarom ging je ooit naar Laurelindórenan en ben je niet je eigen weg gegaan, op de paarden van Rohan terugkerend in de morgen?’

Toen wendde hij zich opnieuw tot Frodo en sprak weer op kalme toon.

‘Ik vermoed dat u op die vragen een antwoord zou kunnen geven, Frodo, zoon van Drogo. Maar niet hier of nu misschien. Maar opdat u niet denkt dat mijn verhaal op een visioen berust, zal ik u het volgende zeggen. De hoorn van Boromir is ten slotte werkelijk teruggekomen, en niet in fantasie. De hoorn kwam terug, maar hij was in tweeën gespleten, als door een bijl of zwaard. De stukken spoelden afzonderlijk op de oever aan: een is er tussen de rietstengels aangetroffen, waar de wachters van Gondor gelegen waren, ten noorden van waar de Entwas erin uitkomt; het andere stuk werd ronddraaiend op de stroom gevonden door iemand die daar iets te doen had. Een vreemd toeval, maar een moord komt altijd uit, zegt men. En nu ligt de hoorn van de oudste zoon in twee stukken op de schoot van Denethor, die op zijn hoge troon op nieuws zit te wachten. En u kunt mij niets vertellen over het splijten van de hoorn?’

‘Nee, daar wist ik niets van,’ zei Frodo. ‘Maar de dag waarop u haar hoorde schetteren was, als uw berekening klopt, de dag waarop wij scheidden, waarop ik en mijn bediende het Reisgenootschap verlieten. Maar nu vervult uw verhaal mij met angst. Want als Boromir toen in gevaar was en gedood werd, moet ik vrezen dat al mijn metgezellen zijn omgekomen. En zij waren mijn verwanten en vrienden...

Wilt u uw twijfel aan mij niet opzij zetten en mij laten gaan? Ik ben moe, vol smart en bang. Maar ik heb een daad te verrichten, of een poging te doen, voordat ook ik gedood word. En haast is meer geboden dan ooit als wij twee halflingen de enige overgeblevenen van ons Reisgenootschap zijn.

Ga terug, Faramir, dappere Kapitein van Gondor, en verdedig uw stad zolang dat mogelijk is, en laat mij nu gaan naar waar mijn lot mij brengt.’

‘Voor mij is er geen troost in wat wij hebben besproken,’ zei Faramir, ‘maar u maakt zich beslist banger dan nodig is. Tenzij de bewoners van Lórien zelf naar hem toe zijn gekomen en Boromir als voor een begrafenis hebben opgebaard. Geen orks of dienaren van de Naamloze. Sommigen van uw Gezelschap zijn nog in leven, neem ik aan.

Maar wat er ook in de Noordermark is gebeurd, aan u, Frodo, twijfel ik niet langer. Als moeilijke tijden mij bevoegd hebben gemaakt om de woorden en gezichten van mensen te beoordelen, dan is het mij wat halflingen betreft toegestaan om te gissen. Hoewel,’ en nu glimlachte hij, ‘er is iets vreemds aan u, Frodo, iets elfachtigs misschien. Maar er steekt meer in de woorden die wij hebben gewisseld dan ik eerst meende. Ik behoor u nu met mij mee terug te nemen naar Minas Tirith om daar tegenover Denethor rekenschap af te leggen, en mijn leven zal terecht verbeurd zijn als ik nu een koers kies die slecht voor mijn stad blijkt te zijn. Daarom zal ik niet overhaast beslissen wat er gedaan moet worden. Maar we moeten zonder verder verwijl hiervandaan.’

Hij sprong overeind en gaf enkele bevelen. Onmiddellijk verspreidden de mannen die om hem heen verzameld waren zich in kleine groepjes, en gingen her en der, snel in de schaduwen van de rotsen en bomen verdwijnend. Weldra waren slechts Mablung en Damrod overgebleven.

‘Frodo en Sam gaan met mij en mijn lijfwacht mee,’ zei Faramir. ‘Jullie kunnen niet in zuidelijke richting langs die weg gaan, als dat jullie bedoeling was. Hij zal enkele dagen lang onveilig zijn, en na deze schermutseling zorgvuldiger worden bewaakt dan ooit tevoren. En jullie kunnen in ieder geval vandaag niet ver komen, denk ik, want jullie zijn moe. En wij ook. Wij gaan nu naar een geheime schuilplaats van ons, nog geen tien mijl hiervandaan. De orks en spionnen van de Vijand hebben die nog niet gevonden, en als zij die zouden ontdekken, zouden wij er lang kunnen standhouden, zelfs tegen velen. Daar zullen wij ons een tijdje schuilhouden en rusten, en jullie met ons. In de ochtend zal ik besluiten wat het beste is om te doen, ook voor jullie.’

Frodo kon niet anders doen dan met dit verzoek of bevel instemmen. Het scheen hem voor het ogenblik in elk geval verstandig toe, aangezien de overval van de mensen van Gondor een reis door Ithilien gevaarlijker dan ooit had gemaakt.

Zij gingen meteen op weg: Mablung en Damrod een eindje vooruit, en Faramir met Frodo en Sam daarachter. Aan de kant van de poel waar de hobbits hadden gebaad, staken zij de stroom over, bestegen een lange rivieroever en kwamen in groen beschaduwde boslanden terecht, die steeds verder in westelijke richting en omlaag gingen. Terwijl zij liepen, zo snel als hobbits maar konden, spraken zij op gedempte toon.

‘Ik heb onze samenspraak afgebroken,’ zei Faramir, ‘niet alleen omdat de tijd drong, zoals meester Sam mij duidelijk heeft gemaakt, maar ook omdat we over zaken te spreken kwamen die beter niet in het openbaar en ten overstaan van vele mannen kunnen wo rden besproken. Om die reden sprak ik liever over mijn broer en liet ik Isildurs Vloek rusten. Je was niet helemaal eerlijk tegenover mij, Frodo.’

‘Ik heb geen leugens verteld, en van de waarheid zoveel ik kon,’ zei Frodo.

‘Ik verwijt je niets,’ zei Faramir. ‘Je hebt bekwaam op een moeilijke plaats gesproken, en wijs, naar het mij voorkwam. Maar ik ben meer van je te weten gekomen of heb meer van je geraden dan je woorden zeiden. Je stond niet op vriendschappelijke voet met Boromir, of je hebt niet in vriendschap afscheid genomen. Jij, en meester Sam ook, vermoed ik, koesteren een of andere grief. Nu, ik hield heel veel van hem en zou zijn dood graag wreken, maar ik kende hem goed. Isildurs Vloek – ik zou durven wedden dat Isildurs Vloek tussen jullie beiden lag en een reden van onenigheid in uw Gezelschap was. Het is duidelijk dat het een of ander machtig erfstuk is, en dergelijke dingen brengen geen vrede tussen lotgenoten voort, tenminste niet als er enige lering uit oude verhalen te trekken valt. Heb ik niet in de buurt van de roos geschoten?’

‘Dichtbij,’ zei Frodo. ‘Maar niet erin. Er was geen onenigheid in ons Gezelschap, hoewel er twijfel was: twijfel welke weg wij van de Emyn Muil zouden nemen. Maar hoe ’t ook zij, oude verhalen leren ons ook het gevaar van haastige woorden over dingen als – erfstukken.’

‘Ha, dan is het zoals ik dacht: je hebt alleen moeilijkheden met Boromir gehad. Hij wilde dat dit voorwerp naar Minas Tirith zou worden gebracht. Helaas, het is een boos lot dat de lippen verzegelt van jou, die hem het laatst zag en mij onthoudt wat ik wil weten: wat er die laatste uren in zijn hart en gedachten omging. Of hij gedwaald heeft of niet, hiervan ben ik zeker: hij is een goede dood gestorven terwijl hij iets goeds verrichtte. Zijn gezicht was zelfs nog mooier dan toen hij leefde.

Maar, Frodo, ik heb je eerst het vuur na aan de schenen gelegd over Isildurs Vloek. Vergeef me! Het was niet verstandig op zo’n tijd en plaats. Ik had geen tijd gehad om na te denken. Wij hadden een zwaar gevecht geleverd, en er was meer dan genoeg om mijn geest bezig te houden. Maar terwijl ik met je sprak, kwam ik dichter bij het doel en schoot er daarom opzettelijk verder naast. Want je moet weten dat nog veel van de oude kennis onder de Regeerders van de stad bewaard is gebleven, die niet naar buiten bekend is geworden. Wij van mijn huis stammen niet van de lijn van Elendil af, hoewel wij het bloed van Númenor in de aderen hebben. Want wij gaan met onze afstamming terug tot Mardil, de goede stadhouder, die in plaats van de koning regeerde toen die ten strijde trok. En dat was koning Eärnur, de laatste van de lijn van Anárion, die kinderloos was, en hij keerde nooit terug. En sinds die dag hebben de stadhouders de stad geregeerd, hoewel het vele mensengeneraties geleden was.

En dit herinner ik mij van Boromir toen hij een jongen was, toen wij samen het verhaal van onze vorsten en de geschiedenis van onze stad leerden, dat het hem altijd misnoegde dat zijn vader geen koning was. “Hoeveel honderden jaren zijn er voor nodig om een stadhouder tot koning te maken, als de koning niet terugkeert?” vroeg hij. “Weinige jaren misschien op andere plaatsen waar het koningschap minder telt,” antwoordde mijn vader dan. “In Gondor zouden tienduizend jaren nog niet genoeg zijn.” Ach, arme Boromir. Zegt dat je niets over hem?’

‘Inderdaad,’ zei Frodo. ‘Toch heeft hij Aragorn altijd met eerbied bejegend.’

‘Ik twijfel er niet aan,’ zei Faramir. ‘Als hij overtuigd was van de rechtmatigheid van Aragorns aanspraak, zoals gezegd, zou hij hem ten zeerste eerbiedigen. Maar de nood was nog niet aan de man gekomen. Ze hadden Minas Tirith nog niet bereikt en waren nog geen rivalen geworden in haar oorlogen.

Maar ik dwaal af. Wij van het huis van Denethor bezitten krachtens onze lange traditie veel oude kennis, en bovendien zijn er veel dingen bewaard gebleven in onze schatten: boeken en aantekeningen, geschreven op vergaan perkament, ja, en op steen en op zilveren en gouden bladeren, in verschillende lettertekens. Sommige kan nu niemand meer lezen; en wat de andere betreft, weinigen slaan ze tegenwoordig nog op. Ik kan er een weinig in lezen, want ik heb onderwijs genoten. Het waren deze documenten die de Grijze Pelgrim tot ons voerden. Ik zag hem voor de eerste keer als kind, en sindsdien is hij twee of drie keer geweest.’

‘De Grijze Pelgrim?’ vroeg Frodo. ‘Had hij een naam?’

‘Mithrandir noemden wij hem, op elfenwijze,’ zei Faramir, ‘en hij was daar tevreden mee. Vele zijn mijn namen in vele landen, zei hij. Mithrandir onder de elfen, Tharkûn voor de dwergen; Olórin heette ik in mijn jeugd in het Westen dat vergeten is, in het Zuiden Incánus, in het Noorden Gandalf: naar het Oosten ga ik niet. ’

‘Gandalf!’ zei Frodo. ‘Ik dacht al dat hij het was. Gandalf de Grijze, de dierbaarste raadgever. Leider van ons Reisgenootschap. Wij hebben hem in Moria verloren.’

‘Wat, Mithrandir verloren?’ zei Faramir. ‘Een boos noodlot schijnt je Reisgenootschap te hebben achtervolgd. Het is werkelijk moeilijk te geloven dat iemand met zoveel wijsheid en macht – want veel wonderbaarlijke dingen heeft hij onder ons verricht – kon omkomen en zoveel kennis aan de wereld worden ontrukt. Ben je er zeker van dat hij je niet alleen maar heeft verlaten om te gaan waar hij wilde?’

‘Helaas! Ja,’ zei Frodo. ‘Ik heb hem in de afgrond zien neerstorten.’

‘Ik begrijp dat hier een groot verhaal van ontzetting achter zit,’ zei Faramir, ‘dat je mij misschien in de avonduren zult willen vertellen. Deze Mithrandir was, vermoed ik nu, meer dan een grote wijze; een grote drijvende kracht voor de daden, die in onze tijd worden verricht. Als hij bij ons was geweest om te raadplegen wat de harde woorden van onze droom betreft, had hij ze ons duidelijk kunnen maken zonder dat er een boodschapper voor nodig was. Maar misschien zou hij het niet gedaan hebben, en was Boromirs reis gedoemd. Mithrandir heeft nooit met ons gesproken over wat er zou gebeuren, en ook heeft hij zijn doeleinden nooit onthuld. Hij kreeg verlof van Denethor, hoe weet ik niet, om de geheimen van onze schatkamers in ogenschouw te nemen, en ik heb een weinig van hem geleerd wanneer hij wilde onderwijzen (en dat was zelden). Hij onderzocht altijd alles en placht ons bovenal te ondervragen over de Grote Slag die in de begintijd van Gondor op de Dagorlad werd geleverd toen hij, die wij niet noemen, werd omvergeworpen. En hij was verlangend naar verhalen over Isildur, hoewel wij hem daarover minder konden vertellen, want wij hebben nooit iets met zekerheid over zijn dood geweten.’

Nu dempte Faramir zijn stem tot gefluister. ‘Maar dit heb ik vernomen of vermoed, en ik heb het sindsdien altijd als geheim in mijn hart bewaard: dat Isildur iets uit de hand van de Ongenoemde nam, voor hij Gondor verliet, en nooit meer onder stervelingen werd gezien. Ik dacht dat hier het antwoord was op Mithrandirs vragen. Maar toentertijd scheen het een zaak die alleen de zoekers naar oude kennis aanging. En ook toen wij de raadselachtige woorden van onze droom bespraken dacht ik niet aan Isildurs Vloek als zijnde hetzelfde voorwerp. Want Isildur werd in een hinderlaag gelokt en door orkpijlen gedood, volgens de enige legende die wij kenden, en Mithrandir had mij nooit meer verteld.

Wat dit Ding in werkelijkheid is, kan ik niet raden, maar het moet een machtig en gevaarlijk erfstuk zijn. Een verderfelijk wapen, wellicht, ontworpen door de Zwarte Heerser. Als het iets was dat hem tot voordeel in het gevecht strekte, kan ik mij levendig indenken dat Boromir, de trotse en onbevreesde, vaak haastig, altijd verlangend naar de overwinning van Minas Tirith (en daarmee zijn eigen glorie) een dergelijk voorwerp zou begeren en erdoor worden verleid. Ach, dat hij die reis ooit ondernam. Ik had door mijn vader en de ouderlingen moeten worden gekozen, maar hij stelde voor om zelf te gaan, omdat hij – en terecht – ouder en geharder was, en hij was niet tegen te houden.

Maar heb geen angst meer! Ik zou dit voorwerp niet nemen, al lag het op de weg. Ook niet als Minas Tirith ten onder zou gaan en ik haar alleen kon redden, het wapen van de Zwarte Vorst voor haar welzijn en eigen roem gebruikend. Nee, Frodo zoon van Dro go, ik begeer dergelijke triomfen niet.’

‘De Raad ook niet,’ zei Frodo, ‘en ik evenmin. Ik wil niets te maken hebben met dergelijke aangelegenheden.’

‘Wat mijzelf betreft,’ zei Faramir, ‘ik zou de Witte Boom weer willen zien bloeien in de lusthoven van de koningen, en de Zilveren Kroon zien terugkeren en vrede in Minas Tirith willen zien: Minas Anor weer als vroeger, vol licht, hoog en mooi, mooi als een koningin onder koninginnen, niet een meesteres van vele slaven, nee, zelfs geen zachtmoedige meesteres over gewillige slaven. Oorlog is onvermijdelijk als wij onze levens verdedigen tegen een vernietiger die alles wil opslokken, maar ik houd niet van het glinsterende zwaard om zijn scherpte en ook niet van de pijl om haar snelheid of van de krijger om zijn roem. Ik houd alleen van datgene wat zij verdedigen: de stad van de mensen van Númenor; en ik zou willen dat men haar liefhad om haar geschiedenis, haar ouderdom, haar schoonheid en haar huidige wijsheid. Niet gevreesd, behalve zoals mensen de waardigheid van een wijze en oude man vrezen.

Dus vrees mij niet! Ik vraag u niet mij meer te vertellen. Ik vraag je zelfs niet om mij te zeggen of mijn woorden nu dichter bij de waarheid zijn. Maar als je me wilt vertrouwen, kan ik je misschien raad geven in je huidige queeste – welke die ook moge zijn – ja, en je zelfs helpen.’

Frodo gaf geen antwoord. Bijna gaf hij toe aan het verlangen naar hulp en raad, om deze ernstige jongeling, wiens woorden zo wijs en mooi klonken, alles wat hem bezighield te vertellen. Maar iets weerhield hem ervan. Zijn hart was zwaar van angst en smart: als hij en Sam werkelijk, zoals waarschijnlijk leek, de enigen van de Negen Lopers waren die over waren, dan was hij de enige aan wie het geheim van hun missie toebehoorde. Het was beter onverdiende woorden dan overhaaste te wantrouwen. En de herinnering aan Boromir, aan de afschuwelijke verandering die de aantrekkingskracht van de Ring in hem had teweeggebracht, was sterk aanwezig in zijn gedachten toen hij Faramir aankeek en naar zijn stem luisterde: zij leken niet op elkaar, maar toch waren zij elkaar zeer verwant.

Een tijdje liepen ze zwijgend verder, als grijze en groene schaduwen onder de oude bomen, zonder dat hun voeten geluid maakten. Boven hun hoofden zongen vele vogels, en de zon schitterde op het gepolijste dak van donkere bladeren in de altijdgroene bossen van Ithilien.

Sam had niet aan het gesprek deelgenomen, hoewel hij had geluisterd, maar tegelijkertijd had hij met zijn scherpe hobbitoren op alle zachte bosgeluiden om hen heen gelet. Hij had één ding opgemerkt: dat tijdens het hele gesprek de naam Gollem niet één keer was genoemd. Hij was blij, hoewel hij voelde dat het te veel was om te hopen dat hij hem nooit meer zou horen. Ook merkte hij spoedig dat er, hoewel zij alleen liepen, vele mannen in de buurt waren: niet alleen Damrod en Mablung, die in de schaduwen voor hen uit verdwenen en weer opdoken, maar anderen aan hun zijde, die allen snel en geheimzinnig op weg waren naar een afgesproken plaats.

Eén keer, toen hij plotseling achteromkeek, alsof een kriebeling op zijn huid hem vertelde dat hij van achteren werd gadegeslagen, zag hij heel even een glimp van een kleine donkere gedaante die achter een boomstam glipte. Hij opende de mond om te spreken, maar sloot hem weer. ‘Ik ben er niet zeker van,’ zei hij bij zichzelf, ‘en waarom zou ik hen aan de ouwe schurk herinneren als zij hem willen vergeten? Ik wou dat ik het kon!’

Zo liepen zij verder, tot de bossen minder dicht werden en het terrein sterker naar beneden begon te hellen. Toen sloegen zij weer rechtsaf en kwamen weldra bij een kleine rivier in een smal ravijn: het was dezelfde stroom die ver boven uit de ronde poel druppelde en nu tot een snelle bergstroom was aangegroeid, over vele stenen in een diep uitgeschuurde bedding springend, en overhuifd door steeneiken en donker bukshout. Toen zij naar het westen keken, konden zij beneden hen in een mistig licht laaglanden en uitgestrekte weiden zien liggen, en heel ver weg schitterde het brede water van de Anduin in de ondergaande zon.

‘Hier, helaas, moet ik onhoffelijk jegens je zijn,’ zei Faramir. ‘Ik hoop dat je iemand die tot dusver zijn bevelen voor beleefdheid heeft doen wijken door je niet te doden of te binden zult willen vergeven. Maar het bevel luidt dat geen enkele vreemdeling, zelfs niet uit Rohan, dat onze bondgenoot is, het pad zal zien waar wij nu met open ogen op lopen. Ik moet je blinddoeken.’

‘Zoals u wilt,’ zei Frodo. ‘Zelfs de elfen doen dit als het nodig is, want geblinddoekt zijn wij de grenzen van het mooie Lothlórien overgestoken. Gimli de dwerg nam het hun kwalijk, maar de hobbits verzetten zich er niet tegen.’

‘Ik zal jullie niet naar zo’n mooie plek leiden,’ zei Faramir. ‘Maar ik ben blij dat jullie dit vrijwillig aanvaarden en niet onder dwang.’

Hij riep zachtjes en onmiddellijk kwamen Mablung en Damrod uit de bomen tevoorschijn en kwamen naar hem toe. ‘Blinddoek deze gasten,’ zei Faramir. ‘Veilig, maar niet zo dat het hun ongerief bezorgt. Bind hun handen niet. Zij zullen hun woord geven dat zij niet zullen proberen te kijken. Ik zou erop kunnen vertrouwen dat zij hun ogen uit zichzelf zouden sluiten, maar ogen knipperen als de voeten struikelen. Leid hen opdat ze niet wankelen.’

Met groene sjaals bedekten de twee bewakers nu de ogen van de hobbits en trokken hun kappen bijna tot over hun mond; toen namen ze snel elk van hen bij de hand en gingen op weg. Het enige dat Frodo en Sam van deze laatste mijl van de weg wisten, kwamen zij te weten door in het duister te gissen. Na enige tijd bemerkten ze dat ze zich op een steil aflopend pad bevonden; weldra werd het zo smal, dat ze achter elkaar moesten lopen, vlak langs een rotsachtige muur aan beide kanten; hun bewakers leidden hen van achteren met handen die stevig op hun schouders lagen. Nu en dan kwamen zij bij oneffen plaatsen en werden enige tijd opgetild en daarna weer neergezet. Voortdurend klonk rechts van hen het geluid van stromend water; het kwam dichterbij en werd luider. Eindelijk hielden ze halt. Mablung en Damrod draaiden hen snel enkele keren in het rond, en zij verloren ieder gevoel voor richting. Ze klommen een eindje naar boven: het scheen koud en het geluid van de stroom was flauw geworden. Toen werden zij opgetild en naar beneden gedragen, vele trappen af en een hoek om. Plotseling hoorden zij het water weer, luid nu, snelstromend en spetterend. Het scheen overal om hen heen te zijn, en zij voelden een fijne regen op hun handen en wangen. Eindelijk werden zij weer neergezet. Een ogenblik bleven zij zo staan, half angstig, geblinddoekt zonder te weten waar zij waren, en niemand sprak.

Toen klonk vlak achter hen de stem van Faramir. ‘Laat hen zien!’ zei hij. De sjaals werden afgenomen en hun kappen achterovergeslagen, en ze knipperden met de ogen en stonden met open monden van verbazing. Zij stonden op een natte vloer van gepolijste steen, de drempel als het ware van een ruw uitgehakte rotspoort, die zich donker achter hen opende. Maar daarvoor hing een dunne sluier van water, zo dichtbij, dat Frodo er een uitgestrekte arm in had kunnen steken. De poort keek op het westen uit. De horizontale stralen van de ondergaande zon schenen erop en het rode licht werd gebroken in vele flikkerende stralen van steeds wisselende kleuren. Het was alsof zij voor het raam van een soort elfentoren stonden, met een gordijn van geregen juwelen van zilver en goud, en robijnen, saffieren en amethisten, alle ontvonkt door een niet-verterend vuur. ‘In ieder geval zijn wij bij toeval op het goede uur gekomen om jullie voor je geduld te belonen,’ zei Faramir. ‘Dit is het Venster van de Zonsondergang, Henneth Annûn, de mooiste van alle watervallen van Ithilien, land van vele fonteinen. Weinig vreemdelingen hebben haar ooit aanschouwd. Maar er is geen koninklijke burcht achter om haar te evenaren. Treed nu binnen en zie!’

Terwijl zij spraken, ging de zon onder en het vuur doofde in het stromende water. Zij draaiden zich om en liepen onder de lage afschrikwekkende poort door. Meteen stonden zij in een rotskamer, wijd en grof, met een ongelijkmatig aflopend dak. Er waren een paar toortsen ontstoken, die een flauw licht op de glinsterende muren wierpen. Er waren al veel mensen. Anderen kwamen met z’n tweeën of drieën door een donkere smalle deur aan een kant. Toen hun ogen aan de duisternis gewend waren, zagen de hobbits dat de grot groter was dan zij hadden gedacht en met een grote hoeveelheid wapenen en levensmiddelen was gevuld.

‘Welnu, hier is ons toevluchtsoord,’ zei Faramir. ‘Geen erg comfortabele plaats, maar hier kunnen jullie de nacht in vrede doorbrengen. Het is in elk geval droog en er is eten, hoewel geen vuur. Eens stroomde het water door deze grot naar beneden en do or de boog naar buiten, maar zijn loop is hogerop in het ravijn door werklieden van weleer veranderd, en de stroom werd naar beneden geleid als een twee keer zo hoge waterval over de rotsen hierboven. Alle wegen naar deze grot werden toen op één na afgesloten tegen het binnendringen van water of andere dingen. Er zijn nu nog maar twee wegen naar buiten: die gang ginds waardoor jullie geblinddoekt zijn binnengekomen, en door het Venster-gordijn naar een diepe kom vol messen van steen. Rust nu een tijdje, tot het avondmaal is opgediend.’

De hobbits werden naar een hoek geleid en kregen een laag bed om op te liggen als zij dat wilden. Ondertussen waren mannen in de grot druk in de weer, rustig en met ordelijke spoed. Lichte tafels werden van de muren genomen en op schragen gezet en gedekt. Het tafelgerei was voor het merendeel eenvoudig en zonder versiering, maar het was allemaal degelijk en mooi gemaakt: ronde schalen, kommen en borden van geglazuurde bruine klei of gedreven bukshout, glad en schoon. Hier en daar stond een kop of schaal van gepolijst brons, en een drinkkelk van zuiver zilver werd bij de zetel van de Kapitein gezet in het midden van de binnenste tafel.

Faramir liep te midden van de mannen rond en ondervroeg elk van hen in het voorbijgaan op zachte toon. Sommigen kwamen terug van de achtervolging van de Zuiderlingen; anderen, die als verkenners bij de weg waren achtergelaten, kwamen het laatst binnen. Alle Zuiderlingen waren verslagen, behalve de grote Mûmak; wat er met hem gebeurd was wist niemand. Van de vijand viel geen enkele beweging te bespeuren: er was zelfs geen orkspion te bekennen.

‘Heb je niets gezien of gehoord, Anborn?’ vroeg Faramir aan de laatste die was binnengekomen.

‘Nee, heer,’ zei de man. ‘In ieder geval geen ork. Maar ik zag iets vreemds, tenzij het verbeelding was. Het begon heel donker te worden, wanneer de ogen dingen groter doen schijnen dan ze in werkelijkheid zijn. Dus misschien is het maar een eekhoorn geweest.’ Hierop spitste Sam de oren. ‘Maar als dat zo was, moet het een zwarte eekhoorn geweest zijn, en ik zag geen staart. ’t Was als een schaduw op de grond, en het rende vliegensvlug achter een boomstam toen ik dichterbij kwam, en schoot even vlug de boom in als een eekhoorn. U wilt niet dat we doelloos dieren doden, en daar leek het op, dus daarom heb ik geen pijl afgeschoten. Het was in elk geval te donker om trefzeker te kunnen schieten, en het schepsel was in een oogwenk in de duisternis van de bladeren verdwenen. Maar ik ben een tijdje blijven staan, want ik vond het vreemd, en toen haastte ik mij terug. Ik meende dat ik het ding hoog boven mij hoorde sissen toen ik me omdraaide. Een grote eekhoorn misschien. Wellicht zwerven sommige van de dieren uit het Demsterwold onder de schaduw van de Ongenoemde naar onze bossen. Men zegt dat ze daar zwarte eekhoorns hebben.’

‘Misschien,’ zei Faramir. ‘Maar dat zou een slecht voorteken zijn als het zo was. Wij willen de vluchtelingen uit het Demsterwold niet in Ithilien.’ Sam verbeeldde zich dat hij een vlugge blik op de hobbits wierp terwijl hij dit zei, maar Sam zei niets. Een tijdje lagen hij en Frodo achterover naar het licht van de toortsen te kijken, terwijl de mannen af en aan liepen en met gedempte stemmen spraken. Plotseling viel Frodo in slaap.

Sam redeneerde met zichzelf en bedacht alle mogelijke argumenten. Misschien is hij te vertrouwen, dacht hij, maar misschien ook niet. Zijn mooie woorden konden wel eens een verraderlijk hart verbergen. Hij geeuwde. Ik zou een week aan één stuk kunnen slapen; het zou me een hoop goed doen. En wat kan ik beginnen als ik wakker blijf, helemaal in m’n eentje met al die grote mannen om mij heen? Niets, Sam Gewissies, maar je moet toch wakker blijven. En op de een of andere manier lukte hem dat ook. Het licht in de opening van de grot vervaagde en de grijze sluier van vallend water werd onzichtbaar en loste op in de zich verdiepende schaduw. Het geluid van het water ging onafgebroken voort, nooit van toon veranderend, of het ochtend, avond of nacht was. Het mompelde en fluisterde van slaap. Sam stak zijn knokkels in zijn ogen.

Nu werden er meer toortsen ontstoken. Een vat wijn werd opengemaakt. Opgeslagen tonnen werden geopend. Mannen haalden water uit de waterval. Sommigen wasten hun handen in bassins. Een grote koperen kom en een witte doek werden bij Faramir gebracht, en hij waste zich.

‘Maak onze gasten wakker,’ zei hij, ‘en breng hun water. Het is tijd om te eten.’

Frodo ging rechtop zitten, geeuwde en rekte zich uit. Sam, die niet gewend was om bediend te worden, keek lichtelijk verbaasd naar de grote man die boog, en hem een kom water voorhield. ‘Zet maar op de grond neer, meester, alsjeblieft!’ zei hij. ‘Gemakkelijker voor ons allebei.’ Toen stak hij tot verbazing en vermaak van de mannen zijn hoofd in het koude water en spetterde het over zijn nek en oren.

‘Is het in uw land gebruikelijk om voor het avondmaal het hoofd te wassen?’ vroeg de man die de hobbits bediende.

‘Nee, voor het ontbijt,’ zei Sam, ‘maar als je te weinig slaap hebt gehad is koud water op de nek wat regen voor een verdroogde krop sla is. Zo! Nu kan ik lang genoeg wakker blijven om wat te eten.’

Zij werden naar hun zetels naast Faramir geleid: tonnen bedekt met pelzen en hoog genoeg boven de banken van de mensen om het hun gemakkelijk te maken. Voor zij met eten begonnen, keerden Faramir en zijn mannen zich naar het westen en zwegen een ogenblik. Faramir beduidde Frodo en Sam hun voorbeeld te volgen.

‘Zo doen wij altijd,’ zei hij toen zij gingen zitten. ‘We kijken naar Númenor dat geweest is, en naar de Elfenwoon die daarachter ligt, en naar wat achter de Elfenwoon ligt en nog komen zal. Hebben jullie niet een dergelijke gewoonte voor de maaltijd?’

‘Nee,’ zei Frodo, die zich vreemd boers en onopgevoed voelde. ‘Maar als wij ergens te gast zijn, buigen we voor onze gastheer en na het eten staan we op en bedanken hem.’

‘Dat doen wij ook,’ zei Faramir.

Na zoveel reizen en kamperen, en dagen in de eenzame wildernis te hebben doorgebracht, kwam het avondmaal de hobbits als een banket voor: lichtgele wijn, koel en geurig, om te drinken en brood en boter om te eten en gezouten vleessoorten, gedroogde vruchten en heerlijke rode kaas, met schone handen en propere messen en borden. Frodo noch Sam weigerde iets van het hun aangebodene en zeiden ook geen nee tegen een tweede of zelfs derde portie. De wijn stroomde door hun aderen en vermoeide ledematen, en zij voelden zich blij en opgewekt zoals zij niet meer hadden gedaan sinds zij het land Lórien hadden verlaten. Toen het maal voorbij was, leidde Faramir hen naar een nis achter in de grot, gedeeltelijk door gordijnen afgeschermd, en daar werden een stoel en twee krukjes neergezet.

‘Wellicht willen jullie weldra slapen,’ zei hij, ‘en vooral de brave Sam, die zijn ogen niet voor het eten wilde sluiten – hetzij uit angst dat hij zijn eetlust zou kwijtraken, of voor mij, dat weet ik niet. Maar het is niet goed om te gauw na een maal tijd te gaan slapen, vooral na een lange periode van vasten. Laten we wat praten. Over je reis van Rivendel moet een hoop te vertellen zijn. En misschien zou je ook het een en ander over ons willen horen, en over de landen waar je nu bent. Vertel mij van Boromir, mijn broer, en van de oude Mithrandir, en over het mooie volk van Lothlórien.’

Frodo voelde zich niet langer slaperig en hij was bereid om te praten. Maar hoewel het eten en de wijn hem op zijn gemak hadden gesteld, had hij toch niet al zijn terughoudendheid verloren. Sam straalde, en neuriede voor zich heen, maar toen Frodo sprak, stelde hij zich eerst tevreden met te luisteren en waagde het slechts af en toe een uitroep te slaken of zijn instemming te betuigen.

Frodo vertelde vele verhalen, maar leidde de zaak steeds af van de queeste van het Reisgenootschap en van de Ring, en sprak liever breedvoerig over de dappere rol die Boromir in al hun avonturen had gespeeld, met de wolven in de wildernis, in de sneeuwstormen op de Caradhras en in de mijnen van Moria waar Gandalf was neergestort.

Faramir werd ten zeerste bewogen door het verhaal over het gevecht op de brug. ‘Het moet Boromir hebben geërgerd om voor de orks te vluchten,’ zei hij, ‘of zelfs voor het veile creatuur dat je de Balrog noemt – ook al was hij de laatste die vertrok.’

‘Hij was de laatste,’ zei Frodo, ‘maar Aragorn was gedwongen ons te leiden. Hij alleen kende de weg na Gandalfs val. Maar als er geen kleinere lieden waren geweest om voor te zorgen, denk ik niet dat hij of Boromir zou zijn gevlucht.’

‘Misschien zou het beter zijn geweest als Boromir daar met Mithrandir was gevallen,’ zei Faramir, ‘en niet naar het noodlot was gegaan dat hem boven de watervallen van de Rauros wachtte.’

‘Misschien. Maar vertel mij nu van uw eigen wederwaardigheden,’ zei Frodo, de zaak opnieuw terzijde schuivend. ‘Want ik zou graag meer over Minas Ithil en Osgiliath en Minas Tirith, de lang standhoudende, willen horen. Welke hoop hebt u voor die stad in uw lange oorlog?’

‘Wat voor hoop wij hebben?’ vroeg Faramir. ‘Het is lang geleden sinds wij enige hoop hadden. Het zwaard van Elendil zou die, als het werkelijk terugkeert, kunnen doen herleven, maar ik denk niet dat het meer zal doen dan de kwade dag uitstellen, tenzij er andere onverwachte hulp komt, van elfen of mensen. Want de Vijand neemt in aantal toe terwijl wij zwakker worden. Wij zijn een uitstervend volk, een lenteloos najaar.

De mensen van Númenor hadden zich heinde en ver op de stranden en kustgebieden van de Grote Landen gevestigd, maar voor het grootste deel vervielen zij tot kwaad en dwaasheden. Velen werden bekoord door de Duisternis en de zwarte kunsten: sommigen gaven zich geheel over aan luiheid en gemakzucht, en anderen vochten onder elkaar, tot zij in hun zwakte door de wilde mensen werden overwonnen.

Er wordt niet gezegd dat boze kunsten ooit in Gondor werden beoefend of dat de Ongenoemde daar ooit met ere werd genoemd; en de oude wijsheid en schoonheid die uit het Westen waren meegebracht, verbleven lang in het rijk van de zonen van Elendil de Schone, en zij verwijlen daar nog. Maar niettemin was het Gondor dat zijn eigen verval bewerkstelligde, geleidelijk tot sufheid vervallend, denkend dat de Vijand die slechts verbannen was maar niet vernietigd, sliep.

De Dood was altijd tegenwoordig, omdat de Númenoreanen nog altijd hunkerden naar een eindeloos onveranderd bestaan, zoals zij in hun oude koninkrijk hadden gedaan, waardoor zij het verloren. Koningen maakten graven prachtiger dan de huizen van de levenden, en stelden de oude namen op de rollen van hun afkomst boven die van hun zonen. Kinderloze vorsten zaten in eeuwenoude burchten over heraldiek na te denken; in geheime kamers bereidden verschrompelde mannen sterke elixers of stelden in hoge koude torens vragen aan de sterren. En de laatste koning van de lijn van Anárion had geen erfgenaam.

Maar de stadhouders waren wijzer en gelukkiger. Wijzer omdat zij de kracht van ons volk uit de sterke lieden van de zeekust rekruteerden, en uit de harde bergbewoners van de Ered Nimrais. En zij sloten een wapenstilstand met de trotse volken van het Noorden, die ons vaak hadden aangevallen, mensen van felle dapperheid, maar toch in de verte aan ons verwant, in tegenstelling tot de wilde Oosterlingen of de wrede Haradrim.

Zo geviel het in de dagen van Cirion, de Twaalfde Stadhouder (en mijn vader is de Zesentwintigste), dat zij ons te hulp reden en op het grote veld van Celebrant onze vijanden versloegen, die onze noordelijke provincies in bezit hadden genomen. Dat zijn de Rohirrim, zoals wij hen noemen, meesters van paarden, en wij stonden aan hen de velden van Calenardhon af, die sindsdien Rohan worden genoemd; want die provincie was lange tijd dunbevolkt geweest. En zij werden onze bondgenoten, en hebben altijd trouw aan ons betoond, ons te hulp komend in geval van nood en onze noordelijke marken en de Kloof van Rohan bewakend.

Van onze kennis en manieren hebben zij dat wat hun beliefde overgenomen, en hun heersers spreken zo nodig onze taal; maar voor het grootste deel houden zij zich aan de manieren van hun eigen voorvaderen en aan hun eigen herinneringen, en onder elkaar spreken zij hun eigen noordelijke taal. En wij houden van hen; grote mannen en mooie vrouwen, beiden even dapper, met blonde haren, heldere ogen en sterk; zij herinneren ons aan de jeugd van de mensen, zoals die waren in de Oudste Tijden. Onze wijzen zeggen dat zij vanouds deze verwantschap met ons hebben, dat zij van dezelfde Drie Huizen der mensen afstammen als de oorspronkelijke Númenoreanen, misschien niet van Hador de Goudharige, de elfenvriend, maar dan toch van diegenen van zijn zonen en volk die niet over zee naar het Westen gingen, weigerend aan de oproep gehoor te geven.

Want aldus beoordelen wij de mensen in onze kennis: de Hogen, of de mensen uit het Westen, die Númenoreanen waren; de Midden-Volken, mensen van de Schemering, zoals de Rohirrim en hun verwanten die nog in het Noorden wonen; en de Wilden, de mensen van de Duisternis.

Toch, als de Rohirrim in sommige opzichten meer op ons zijn gaan lijken, groter geworden in kunsten en vriendelijkheid, dan zijn wij ook meer op hen gaan lijken en kunnen nauwelijks nog aanspraak maken op de benaming Hoog. Wij zijn mensen van het Midden geworden, van de Schemering, maar met de herinnering aan andere dingen. Want evenals de Rohirrim houden wij nu van oorlog en dapperheid als dingen die op zichzelf goed zijn, zowel een sport als een doel; en hoewel wij nog altijd van mening zijn dat een krijgsman nog meer bekwaamheden en kennis moet bezitten dan alleen die van de wapenkunde en het doden, slaan wij een krijger niettemin hoger aan dan andere ambachtslieden. Dat is de behoefte van onze tijd. Zo was ook mijn broeder Boromir: een moedig man, en daarvoor werd hij als de beste man in Gondor beschouwd. Want hij was bijzonder moedig: geen enkele andere erfgenaam van Minas Tirith heeft zich jarenlang zo onversaagd ingespannen, stond altijd zo vooraan in de slag, of blies een machtiger noot op de Grote Hoorn.’ Faramir zuchtte en zweeg enige tijd.

‘In uw verhalen zegt u niet veel over de elfen, heer,’ zei Sam, die plotseling moed vatte. Hij had gemerkt dat Faramir met eerbied over de elfen scheen te spreken en dit had, meer nog dan zijn hoffelijkheid en zijn eten en wijn, Sams eerbied afgedwongen e n zijn achterdocht doen afnemen.

‘Nee, daar heb je gelijk in, meester Sam,’ zei Faramir, ‘want ik ben niet erg goed bekend met de elfenkunde. Maar daar raak je nog een ander punt waarop wij zijn veranderd, van Númenor tot Middenaarde vervallend. Want zoals je misschien weet, aangezien Mithrandir jullie metgezel was en jullie met Elrond de Edain hebben gesproken, hebben de Vaderen van de Númenoreanen zij aan zij met de elfen in de eerste oorlogen gevochten, en werden beloond met het geschenk van het koninkrijk in het midden van de Zee, binnen het zicht van de Elfenwoon. Maar in Midden-aarde raakten de mensen en elfen in de dagen der duisternis van elkaar vervreemd als gevolg van de listen van de Vijand, en door de langzame veranderingen van de tijd, waarin elke soort zich verder van hun gescheiden wegen verwijderde. De mensen vrezen en wantrouwen de elfen nu, maar weten niettemin weinig van hen af. En wij uit Gondor worden als andere mensen, zoals de mensen uit Rohan; want zelfs zij, die vijanden van de Zwarte Vorst zijn, mijden de elfen en spreken angstig over het Gouden Woud.

Toch zijn er nog onder ons die omgang met de elfen hebben wanneer zij kunnen, en af en toe gaat er een in het geheim naar Lothlórien en keert zelden weer. Ik niet. Want ik acht het nu gevaarlijk voor sterfelijke mensen om het Oudste Volk doelbewust op te zoeken. Maar toch benijd ik je dat je met de Witte Vrouwe hebt gesproken.’

‘De Vrouwe van Lórien! Galadriel!’ riep Sam uit. ‘U moest haar eens zien, werkelijk, heer. Ik ben maar een hobbit, en tuinieren is mijn stiel thuis, heer, als u me vat, en ik ben niet erg goed in poëzie – wat het maken ervan betreft; een komisch rijm misschien af en toe, weet u, maar geen echte poëzie – dus ik kan u niet vertellen wat ik bedoel. Het zou moeten worden bezongen. U zou ervoor naar Stapper moeten. Aragorn bedoel ik, of de ouwe meneer Bilbo. Maar ik wou dat ik een lied op haar kon maken. Ze is beeldschoon, meneer. Lieflijk! Soms als een grote boom in bloei, soms als een witte narcis, klein en slank zogezeid. Hard als diamanten, zacht als maanlicht. Warm als zonlicht, koud als vorst in de sterren. Trots en ver weg als een sneeuwberg, en even vrolijk als het eerste het beste meisje dat ik ooit met meizoentjes in haar haren in de lente heb gezien. Maar dat is een heleboel onzin, en helemaal niet wat ik bedoel.’

‘Dan moet ze werkelijk heel mooi zijn,’ zei Faramir. ‘Gevaarlijk mooi.’

‘ Gevaarlijk weet ik nog zo net niet,’ zei Sam. ‘Mij dunkt dat lieden hun eigen gevaar met zich meebrengen naar Lórien, en het daar ontdekken omdat ze het hebben meegebracht. Maar misschien zou u haar gevaarlijk noemen, omdat zij in zichzelf zo sterk is. Je zou jezelf tegen haar stuk kunnen stoten, als een schip op een rots; of jezelf verdrinken, als een hobbit in een rivier. Maar rots noch rivier zou er de schuld van zijn. Neem Boro –.’ Hij zweeg en kreeg een kop als vuur.

‘Ja? Neem Boromir wou je zeggen?’ zei Faramir. ‘Wat wou je zeggen? Dat hij zijn gevaar met zich meebracht?’

‘Ja, meneer, als u me niet kwalijk neemt, en uw broer was een prachtvent, als u me toestaat. Maar u bent de hele tijd op het goede spoor geweest, ik heb Boromir gadegeslagen en naar hem geluisterd, van Rivendel de hele weg – om op mijn meester te passen, zoals u zult begrijpen, en niet omdat ik kwaad in de zin had tegenover Boromir – en naar mijn mening zag hij in Lórien voor de eerste keer duidelijk wat ik eerder vermoedde: wat hij begeerde. Van het ogenblik af waarop hij hem voor de eerste keer had gezien, begeerde hij de Ring van de Vijand!’

‘Sam!’ riep Frodo ontsteld. Hij was een tijdje diep in zijn eigen gedachten verzonken geweest en schrok er plotseling, maar te laat uit op.

‘Gossie!’ zei Sam, die van kleur verschoot en toen hoogrood aanliep. ‘Daar heb je mij weer. Telkens wanneer jij je grote waffel opendoet, bega je een stommiteit, zei de Gabber altijd tegen me, en volkomen terecht. O jemig. O jeminee!

Nu, kijk eens hier, heer!’ Hij draaide zich om en keek Faramir aan met alle moed die hij kon verzamelen. ‘Maak geen misbruik van m’n meester omdat z’n bediende een dwaas is. U hebt de hele tijd erg mooi gesproken en me onachtzaam gemaakt door over elfe n en zo te spreken. Maar knap van buiten is nog niet knap van binnen, zeggen wij. Nu hebt u de kans om te tonen wie u bent.’

‘Daar ziet het naar uit,’ zei Faramir, langzaam en heel zacht, met een raadselachtige glimlach. ‘Dus dat is het antwoord op alle raadselen! De Ene Ring die, naar men meende, van de aardbodem verdwenen was! En Boromir probeerde hem met geweld te bemachtigen? En jullie ontkwamen? En renden dat hele eind – naar mij toe! En hier in de wildernis heb ik jullie: twee halflingen en een leger mensen beschikbaar, en de Ring der ringen. Een geweldig geluk! Een kans voor Faramir, Kapitein van Gondor, om te laten zien wie hij is! Ha!’ Hij stond op, heel groot en streng, terwijl zijn grijze ogen glinsterden.

Frodo en Sam sprongen van hun krukjes op en gingen naast elkaar met de rug tegen de muur staan, naar hun gevesten zoekend. Er viel een stilte. Alle mannen in de grot hielden op met praten en keken verwonderd naar hen. Maar Faramir ging weer op zijn stoel zitten en begon zacht te lachen, en werd toen plotseling weer ernstig.

‘Wee, Boromir! Het was een te zware beproeving!’ zei hij. ‘Hoezeer hebben jullie mijn smart doen toenemen, jullie, twee vreemde zwervers uit een ver land, het gevaar der mensen met je meebrengend! Maar jullie zijn nog slechtere beoordelaars van mensen dan ik van halflingen. Wij spreken de waarheid, wij mensen uit Gondor. Wij snoeven zelden, maar handelen of sterven in ons pogen. Ik zou dit voorwerp niet nemen, al lag het op de weg, zei ik. Zelfs als ik iemand was die dit voorwerp begeerde, en ook al wist ik niet ten volle wat dit voorwerp was toen ik deze woorden sprak, zou ik die woorden toch als een belofte opvatten en mij erdoor gebonden achten.

Maar zo iemand ben ik niet. Of ik ben wijs genoeg om te weten dat er gevaren zijn waarvoor een man moet vluchten. Ga in vrede zitten! En wees gerustgesteld, Sam Gewissies. Als je denkt dat je gestruikeld bent, bedenk dan dat dat je noodlot was. Je hart is slim, maar ook trouw, en zag duidelijker dan je ogen. Want vreemd als het mag schijnen, het was veilig me dit te vertellen. Het zal misschien de meester van wie je houdt, helpen. Het zal gunstig voor hem blijken, als dit in mijn macht ligt. Dus wees gerust. Maar noem dit ding nooit meer hardop. Eén keer is genoeg.’

De hobbits gingen weer naar hun zetels terug en bleven heel stil zitten. De mensen keerden naar hun drank en gesprek terug toen zij merkten dat hun aanvoerder een grap met de kleine gasten had uitgehaald, en dat dit voorbij was.

‘Welnu, Frodo, nu begrijpen wij elkaar eindelijk,’ zei Faramir. ‘Als je deze zaak op je hebt genomen, tegen je wil, op verzoek van anderen, dan ben ik je medelijden en eerbied verschuldigd. En ik verbaas mij over je: dat je het verborgen houdt en niet gebruikt. Jullie zijn een nieuw volk en een nieuwe wereld voor mij. Zijn al je soortgenoten als jij? Je land moet wel een rijk van vrede en tevredenheid zijn, en tuinlieden moeten er wel in hoog aanzien staan.’

‘Niet alles is er goed,’ zei Frodo, ‘maar tuinlieden staan inderdaad in aanzien.’

‘Maar het volk moet daar verveeld raken, zelfs in hun tuinen, zoals alle dingen onder de zon van deze wereld. En jullie zijn ver van huis en moe van de reis. Genoeg voor vanavond. Slaap, beiden, in vrede, als je kunt. Heb geen vrees! Ik wil het niet zien of aanraken of er meer over weten dan ik al weet (hetgeen genoeg is), opdat het gevaar niet op mijn weg komt en ik de proef minder goed doorsta dan Frodo, zoon van Drogo. Ga nu rusten, maar zeg mij alleen eerst nog, als je wilt, waar jullie heen willen gaan en wat jullie willen doen. Want ik moet waken en wachten, en nadenken. De tijd schrijdt voort. In de ochtend moet elk van ons vlug de ons voorgeschreven weg vervolgen.’

Frodo had gevoeld dat hij trilde toen de eerste schok van angst voorbij was. Nu overviel hem een zware vermoeidheid als een wolk. Hij kon niet langer veinzen en weerstand bieden.

‘Ik was van plan een weg naar Mordor te zoeken,’ zei hij zwak. ‘Ik was op weg naar Gorgoroth. Ik moet de Vuurberg vinden en het ding in de afgrond van Doem werpen. Dat heeft Gandalf gezegd. Ik denk niet dat ik daar ooit zal komen.’

Faramir staarde hem een ogenblik met diepe verbazing aan. Toen ving hij hem plotseling terwijl hij wankelde, tilde hem voorzichtig op, droeg hem naar het bed, en legde hem daarop neer, en dekte hem warm toe. Hij viel onmiddellijk in een diepe slaap.

Er werd nog een bed naast hem neergezet voor zijn bediende.

Sam aarzelde een ogenblik en maakte toen een heel diepe buiging: ‘Goedenacht, Kapitein, mijn heer,’ zei hij. ‘U hebt het risico genomen, heer.’

‘Werkelijk?’ vroeg Faramir.

‘Ja heer, en u hebt uw kwaliteiten getoond: de allerhoogste.’

Faramir glimlachte. ‘Een vrijpostige dienaar, meester Sam. Maar nee, de lof van de lofwaardigen gaat de hoogste beloning te boven. Toch viel hier niets aan te loven. Ik voelde geen verleiding of verlangen om anders te handelen dan ik deed.’

‘Nu, goed, heer,’ zei Sam, ‘maar u zei dat mijn meester iets elfs had, en dat was goed en waar. Maar ik kan dit zeggen: er is ook iets aan u, heer, dat mij doet denken aan, aan – welnu, Gandalf, aan tovenaars.’

‘Misschien,’ zei Faramir. ‘Misschien bespeur je heel in de verte iets van Númenor. Goedenacht!’

VI. De verboden poel

Frodo werd wakker en zag dat Faramir zich over hem boog. Een ogenblik werd hij door zijn oude angst overvallen – hij ging rechtop zitten en deinsde terug.

‘Je hebt niets te vrezen,’ zei Faramir.

‘Is het al ochtend?’ vroeg Frodo gapend.

‘Nog niet, maar de nacht loopt ten einde en de vollemaan gaat onder. Wil je naar haar komen kijken? En er is ook iets waarover ik je wil raadplegen. Het spijt me dat ik je wakker heb gemaakt, maar wil je komen?’

‘Jazeker,’ zei Frodo, terwijl hij opstond en een beetje rilde toen hij onder de warme dekens en pelzen uitkwam. Het leek koud in de onverwarmde grot. Het geruis van water klonk luid in de stilte. Hij trok zijn mantel aan en volgde Faramir.

Sam, die plotseling door een of ander instinct van waakzaamheid wakker werd, zag eerst het lege bed van zijn meester en sprong overeind. Toen zag hij twee duistere figuren, Frodo en een man, in de omlijsting van de boog staan, die nu met een flets wit licht was gevuld. Hij ging ze snel achterna, langs rijen slapende mannen op matrassen langs de muur. Toen hij voorbij de opening van de grot kwam, zag hij dat het gordijn nu een verblindende sluier van zijde en parels en zilverdraden was geworden; smeltende ijspegels van maanlicht. Maar hij bleef niet staan om ze te bewonderen; hij wendde zich af en volgde zijn meester door de nauwe deuropening in de muur van de grot.

Zij gingen eerst een zwarte gang door en toen vele natte treden op en kwamen zo op een klein platform, dat in steen was uitgehakt en verlicht werd door de bleke hemel, die hoog boven hen door een lange diepe schacht glansde. Van hieruit liepen twee trappen: de ene, scheen het, liep verder omhoog naar de hoge oever van de stroom; de andere boog naar links. Deze volgden zij. Zij liep slingerend omhoog als een wenteltrap.

Ten slotte kwamen zij uit de steenachtige duisternis en keken om zich heen. Zij stonden op een brede platte rots zonder reling of balustrade. Rechts van hen, in het oosten, viel de waterval; hij spatte over vele terrassen en vulde toen via een steile bedding een glad uitgehakte geul met een donkere, krachtige waterstroom, bedekt met schuim, die kolkte en ruiste en bijna aan hun voeten pardoes over de rand stortte die links van hen gaapte. Een man stond daar bij de rand naar omlaag te staren.

Frodo draaide zich om en volgde de ranke golven van het water die zich welfden en omsloegen. Toen keek hij op en tuurde in de verte. De wereld was vredig en koud, alsof de dageraad nabij was. Ver in het westen ging de vollemaan onder, rond en bleek. Fletse nevels schitterden in de grote vallei beneden: een wijde baai van zilveren damp waaronder de koele nachtelijke wateren van de Anduin stroomden. Daarachter rees een zwarte duisternis op en daarin glansden, hier en daar, koud, scherp, ver weg, wit als de tanden van geesten, de toppen van de Ered Nimrais, de Witte Bergen van het Rijk Gondor, met eeuwige sneeuw bedekt.

Een tijdlang stond Frodo daar op die hoge steen, en een huivering doorvoer hem toen hij zich afvroeg of ergens in de uitgestrektheid van de nachtelijke landen zijn vroegere metgezellen liepen of sliepen, of dood lagen in een lijkwade van mist. Waarom was hij uit de vergetelheid van de slaap hierheen gebracht?

Sam verlangde ernaar een antwoord op dezelfde vraag te krijgen en kon zich niet weerhouden om te mompelen, alleen voor het oor van zijn meester, naar hij dacht: ‘Het is een mooi uitzicht, zeker, meneer Frodo, maar kil voor het hart, om van de botten maar niet te spreken! Wat is er aan de hand?’

Faramir hoorde het en antwoordde. ‘Maansondergang boven Gondor. De mooie Ithil schijnt, als zij Midden-aarde verlaat, op de witte lokken van de oude Mindolluin. Dat is wel een paar rillingen waard. Maar daarom heb ik je hier niet gebracht – hoewel jij, meester Sam, niet gebracht bent, maar slechts de boete voor je waakzaamheid betaalt. Een slok wijn zal het verhelpen. Kom nu eens kijken!’

Hij ging op de rand naast de zwijgende schildwacht staan. Frodo volgde hem. Sam bleef achter. Hij voelde zich al onzeker genoeg op dit hoge natte platform. Faramir en Frodo keken omlaag. Heel diep beneden zich zagen zij de witte wateren in een schuimend bekken storten, en daarna donker in een diep ovaal bassin in de rotsen rondkolken, tot zij weer een uitweg vonden door een nauwe poort en schuimend en bruisend naar kalmere en vlakkere delen wegstroomden. Het maanlicht viel nog schuin op de voet van de waterval en glinsterde op de rimpels van het bassin. Weldra werd Frodo een klein donker figuurtje gewaar op de dichtstbijzijnde oever, maar op hetzelfde ogenblik dat hij ernaar keek, nam het een duik en verdween het vlak achter de draaikolken van de waterval, het zwarte water even recht doorklievend als een pijl of schuinse steen.

Faramir wendde zich tot de man aan zijn zijde. ‘En wat denk jij dat het is, Anborn? Een eekhoorn of een ijsvogel? Zijn er zwarte ijsvogels in de nachtpoelen van het Demsterwold?’

‘Het is geen vogel, wat het ook mag zijn,’ antwoordde Anborn. ‘Het heeft vier ledematen en duikt als een mens; het blijkt de zwemkunst ook behoorlijk machtig te zijn. Wat is het van plan? Zoekt het een weg omhoog achter het gordijn naar onze schuilplaats? Het schijnt dat we eindelijk zijn ontdekt. Ik heb mijn boog hier en heb andere boogschutters, bijna even goede scherpschutters als ikzelf, op beide oevers geposteerd. We wachten alleen op uw bevel om te schieten, Kapitein.’

‘Zullen we schieten?’ vroeg Faramir, die zich vlug tot Frodo wendde.

Frodo wachtte even met antwoorden. Toen zei hij: ‘Nee! Nee! Ik smeek u het niet te doen.’ Als Sam had gedurfd zou hij gezegd hebben: ‘Ja.’ Vlugger en luider. Hij kon niet zien, maar uit hun woorden kon hij duidelijk genoeg opmaken waar zij naar keken.

‘Weet je dan wat dat wezen is?’ vroeg Faramir. ‘Kom, nu je het gezien hebt, moet je me zeggen waarom we het moeten sparen. In alle woorden die wij gewisseld hebben, heb je het niet eenmaal over je mismaakte metgezel gehad, en ik heb hem maar een tijdje met rust gelaten. Hij kon wachten tot hij werd gepakt en voorgeleid. Ik heb mijn beste jagers erop uitgestuurd om hem te zoeken, maar hij ontglipte hen, en hij werd niet gezien tot nu, door Anborn hier, gisteravond bij het vallen van de avond. Maar nu heeft hij erger kwaad bedreven dan alleen maar konijnen strikken in de hooglanden; hij heeft het gewaagd naar de Henneth Annûn te komen, dus hij heeft zijn leven verspeeld. Ik verbaas me over het schepsel; zo geheimzinnig en sluw als hij is om vlak voor ons venster in de poel te zwemmen. Denkt hij dat mensen de hele nacht slapen zonder wacht te houden? Waarom doet hij dat?’

‘Er zijn twee antwoorden, denk ik,’ zei Frodo. ‘In de eerste plaats weet hij weinig van mensen af, en hoewel hij sluw is, is uw schuilplaats zo goed verborgen, dat hij misschien niet weet dat zich hier mensen schuilhouden. In de tweede plaats denk ik dat hij erheen wordt gelokt door een overweldigend verlangen, dat sterker is dan zijn behoedzaamheid.’

‘Wordt hij hierheen gelokt, zeg je?’ zei Faramir zacht. ‘Kan hij, weet hij dan van je last af?’

‘Jazeker. Hij heeft die zelf vele jaren gedragen.’

‘Heeft hij die gedragen?’ vroeg Faramir, wiens adem van verbazing stokte. ‘Deze zaak wordt door steeds nieuwe raadselen omgeven. Dus achtervolgt hij die?’

‘Misschien. Het is hem dierbaar. Maar dat bedoelde ik niet.’

‘Wat zoekt het schepsel dan?’

‘Vis,’ zei Frodo. ‘Kijk!’

Zij tuurden omlaag naar de donkere poel. Er verscheen een klein zwart hoofd aan het andere einde van het bassin, net uit de diepe schaduw van de rotsen. Even was er een zilveren schittering, en toen gekringel van kleine rimpelingen. Het zwom naar de kant en toen klauterde een kikkerachtig figuurtje met verbazingwekkende behendigheid uit het water tegen de oever op. Het ging onmiddellijk zitten en begon aan het kleine zilveren ding te knagen dat glinsterde toen het bewoog: de laatste stralen van de maan vielen nu achter de rotsachtige muur aan het einde van de poel.

Faramir lachte zachtjes. ‘Vis!’ zei hij. ‘Het is een minder gevaarlijke honger. Of misschien niet: vis uit de poel van de Henneth Annûn zou hem wel eens alles kunnen kosten wat hij te geven heeft.’

‘Nu heb ik hem in het vizier,’ zei Anborn. ‘Zal ik niet schieten, Kapitein? Want op het ongevraagd komen naar deze plaats staat bij ons de doodstraf.’

‘Wacht, Anborn,’ zei Faramir. ‘Dit is een moeilijker zaak dan het schijnt. Wat heb je nu te zeggen, Frodo? Waarom zouden wij hem sparen?’

‘Het schepsel is ongelukkig en heeft honger,’ zei Frodo, ‘en is zich niet van zijn gevaar bewust. En Gandalf, uw Mithrandir, zou u om die reden en andere hebben gesmeekt hem niet te doden. Hij verbood de elfen dit te doen. Ik weet niet precies waarom, en over mijn vermoeden durf ik hier niet openlijk te spreken. Maar dit schepsel is op de een of andere wijze met mijn missie verbonden. Voor u ons vond en meenam, was hij mijn gids.’

‘Je gids?’ vroeg Faramir. ‘De zaak wordt almaar vreemder. Ik zou veel voor je doen, Frodo, maar dit kan ik niet toestaan: om deze sluwe zwerver uit eigen vrije wil van hier te laten gaan om zich later bij je te voegen als hem dit belieft, of door orks te worden gevangengenomen en onder bedreiging met pijn alles te vertellen wat hij weet. Hij moet worden gedood of gevangengenomen. Gedood, als hij niet heel snel kan worden gevangen. Maar hoe kan dat glibberige schepsel worden gevangen, behalve door een gevederde pijl?’

‘Laat mij rustig naar hem toe gaan,’ zei Frodo. ‘U mag uw bogen gespannen houden en mij doodschieten als ik faal. Ik zal niet weglopen.’

‘Ga dan, maar vlug,’ zei Faramir. ‘Als hij het er levend afbrengt, behoort hij je voor de rest van zijn ongelukkige dagen trouw te dienen. Breng Frodo naar de oever, Anborn, en loop zacht. Het wezen heeft een neus en oren. Geef mij je boog.’

Anborn bromde en leidde Frodo langs de wenteltrap naar het platform en toen de andere trap op, tot zij ten slotte bij een nauwe opening kwamen, die door dicht struikgewas was verborgen. Nadat hij er stil door was gegaan, stond Frodo op de zuidelijke oever boven de poel. Het was nu donker en de waterval was flets en grijs en weerspiegelde alleen het maanlicht dat nog aan de westelijke hemel draalde. Hij kon Gollem niet zien. Hij ging een eindje naar voren en Anborn kwam zacht achter hem aan.

‘Ga verder!’ fluisterde hij in Frodo’s oor. ‘Pas rechts van u op. Als u in de poel valt, kan niemand anders dan uw vissende vriend u helpen. En vergeet niet dat er boogschutters in de buurt zijn, hoewel u ze misschien niet kunt zien.’

Frodo kroop naar voren en gebruikte zijn handen op Gollems manier om zijn weg af te tasten en houvast te krijgen.

De rotsen waren voor het grootste gedeelte plat en effen, maar glibberig. Hij bleef staan luisteren. Eerst kon hij niets anders horen dan het onafgebroken geruis van de waterval achter hem. Maar toen ineens hoorde hij niet ver weg een sissend gemompel.

‘Visss, lekkere visss. Witgezicht is verdwenen, m’n lieveling; eindelijk, ssja. Nu kunnen we rustig vis eten. Nee, niet rustig, lieveling. Want Lieveling is verloren; ja, verloren. Gemene hobbits, nare hobbits. Weggaan en ons in de steek laten, gollem ; en Lieveling is weg. Alleen arme Sméagol, helemaal alleen. Nee, Lieveling. Nare mensen, zij zullen hem pakken, m’n Lieveling stelen. Dieven! We haatsen ze. Visss. Lekkere visss. Maken ons sterk. Maken ogen scherp, vingers sterk. Worgen ze, lieveling. Worgen ze allemaal, ja, als we de kans krijgen. Lekkere visss. Lekkere visss!’

Zo ging het door, bijna even onophoudelijk als de waterval, slechts onderbroken door een vaag slobberend en smakkend geluid. Frodo huiverde terwijl hij met medelijden en afschuw luisterde. Hij wilde dat het ophield en dat hij die stem nooit weer hoefde te horen. Anborn was niet ver achter hem. Hij kon terugkruipen en de jagers vragen te schieten. Ze zouden waarschijnlijk dicht genoeg bij kunnen komen, terwijl Gollem, die niet op zijn hoede was, zat te smullen. Eén welgemikt schot, en Frodo zou de ellendige stem voor altijd kwijt zijn. Maar nee, hij stond nu in het krijt bij Gollem. De dienaar heeft een vordering op de meester voor bewezen diensten, zelfs voor diensten bewezen in angst. Als Gollem er niet was geweest, zouden zij in de Dode Moerassen zijn omgekomen. Frodo wist ook op de een of andere manier heel duidelijk dat Gandalf dit niet zou hebben gewild.

‘Sméagol!’ zei hij zachtjes.

‘Viss, lekkere viss,’ zei de stem.

‘Sméagol,’ zei hij, iets luider. De stem zweeg.

‘Sméagol, meester is je komen zoeken. Meester is hier. Kom, Sméagol!’ Er klonk geen ander antwoord dan een gesis, als van lucht die werd ingezogen.

‘Kom, Sméagol!’ zei Frodo. ‘Wij verkeren in gevaar. Mensen zullen je doden als ze je hier vinden. Kom vlug als je aan de dood wilt ontsnappen. Kom bij de meester!’

‘Nee,’ zei de stem. ‘Geen aardige meester. Laat arme Sméagol in de steek en gaat weg met nieuwe vrienden. Meester kan wachten. Sméagol is niet klaar.’

‘Er is geen tijd,’ zei Frodo. ‘Breng je vis mee. Kom.’

‘Nee! Moet vis opeten.’

‘Sméagol,’ zei Frodo wanhopig. ‘Lieveling zal boos zijn. Ik zal Lieveling pakken, en ik zal zeggen: laat hem de graten opeten en stikken. Nooit vis meer proeven. Kom, Lieveling wacht!’

Er klonk een scherp gesis. En weldra kwam Gollem op handen en voeten uit de duisternis tevoorschijn gekropen, als een verdwaalde hond, die geroepen is. Hij had een half verzwolgen vis in zijn mond en nog een in zijn hand. Hij kwam dicht naar Frodo toe tot hun neuzen elkaar bijna raakten, en besnuffelde hem. Zijn fletse ogen straalden. Toen nam hij de vis uit zijn mond en ging rechtop staan. ‘Aardige meester!’ fluisterde hij. ‘Aardige hobbit, teruggekomen naar de arme Sméagol. Brave Sméagol komt. Laat ons nu gaan, vlug gaan, ja. Door de bomen terwijl de Gezichten donker zijn. Ja, kom, laten we gaan!’

‘Ja, we zullen gauw gaan,’ zei Frodo. ‘Maar niet nu. Ik zal met je meegaan, zoals ik heb beloofd. Ik beloof het weer. Maar niet nu. Je bent nog niet veilig. Ik zal je redden, maar je moet me vertrouwen.’

‘Moeten wij meester vertrouwen?’ vroeg Gollem onzeker. ‘Waarom? Waarom niet meteen gaan? Waar is de andere, de nare, lompe hobbit? Waar is hij?’

‘Daarboven,’ zei Frodo, naar de waterval wijzend. ‘Ik ga niet zonder hem. We moeten naar hem teruggaan.’ Het hart zonk hem in de schoenen. Dit leek te veel op een list. Hij vreesde niet echt dat Faramir zou toestaan dat Gollem gedood werd, maar hij zou hem waarschijnlijk gevangennemen en hem vastbinden; en wat Frodo deed zou het arme schepsel ongetwijfeld verraad toeschijnen. Het zou waarschijnlijk altijd onmogelijk zijn om hem te doen begrijpen of geloven dat Frodo zijn leven op de enig mogelijke manier had gered. Maar wat kon hij anders doen om zo goed mogelijk trouw te blijven aan beide partijen? ‘Kom,’ zei hij. ‘Anders zal de Lieveling boos worden. We gaan nu terug, stroomopwaarts. Vooruit, vooruit, ga jij voorop!’

Gollem kroop een eindje vlak langs de rand, snuffelend en achterdochtig. Weldra bleef hij staan en lichtte het hoofd op. ‘Er is daar iets!’ zei hij. ‘Geen hobbit.’ Plotseling keerde hij zich om. Een groen licht flikkerde in zijn bolle ogen. ‘Meessster, meesster!’ siste hij. ‘Ssslecht! Lissstig! Valsss!’ Hij spoog en strekte zijn lange armen met witte krakende vingers uit.

Op dat ogenblik doemde de grote zwarte gestalte van Anborn achter hem op en stortte zich op hem. Een grote sterke hand pakte hem in zijn nekvel en hield hem vast. Hij draaide zich bliksemsnel om, nat en slijmerig als hij was, kronkelend als een paling, bijtend en krabbend als een kat. Maar er traden nog twee mannen uit de schaduw tevoorschijn.

‘Hou je koest,’ zei de een. ‘Of we zullen je vol spelden steken als een egel. Hou je stil!’

Gollem werd helemaal slap en begon te janken en te huilen. Ze bonden hem, niet al te zachtzinnig. ‘Kalm aan, kalm aan,’ zei Frodo. ‘Hij kan jullie toch niet aan. Doe hem geen pijn, als je kunt. Hij zal rustiger zijn als je hem geen pijn doet. Sméagol! Ze zullen je geen pijn doen. Ik ga met je mee en er zal je geen kwaad geschieden. Alleen over mijn lijk. Vertrouw de meester.’

Gollem draaide zich om en spoog op hem. De mannen pakten hem op, deden een kap over zijn ogen en droegen hem weg.

Frodo volgde hen en voelde zich doodongelukkig. Ze gingen door de opening achter het struikgewas en terug, de trappen af en de gangen door, de grot in. Er waren twee of drie toortsen ontstoken. Er liepen mensen rond. Sam was er ook bij en wierp een vreemde blik op het slappe bundeltje dat de mannen droegen. ‘Hebt u hem?’ vroeg hij aan Frodo.

‘Ja. Eigenlijk nee, ik heb hem niet gegrepen. Hij kwam naar me toe omdat hij mij aanvankelijk vertrouwde, vrees ik. Ik wou niet dat hij op die manier zou worden gebonden. Ik hoop dat het goed zal komen, maar ik vind de hele zaak erg vervelend.’

‘Ik ook,’ zei Sam. ‘En niets zal ooit weer goed zijn zolang dat stuk ellende er is.’

Een man kwam op de hobbits toe en wenkte hen, en nam hen mee naar de nis achter in de grot. Faramir zat daar op zijn stoel en de lamp was weer ontstoken in de nis boven zijn hoofd. Hij beduidde hun op de krukjes naast hem te gaan zitten. ‘Breng wijn voor de gasten,’ zei hij. ‘En breng de gevangene bij me.’

De wijn werd gebracht en toen kwam Anborn, die Gollem droeg. Hij deed de kap van Gollems hoofd, zette hem op zijn voeten neer, en bleef achter hem staan om hem te ondersteunen. Gollem knipperde met de ogen, de boosaardigheid van zijn blik met zijn zware, fletse oogleden bedekkend. Hij leek een hoogst ongelukkig schepsel zoals hij daar stond, druipend en nat, naar vis ruikend (hij hield er nog een in de hand geklemd); zijn schaarse lokken hingen als slap wier over zijn benige voorhoofd, zijn neus snotterde.

‘Laat ons los! Laat ons los!’ zei hij. ‘De koorden doen ons pijn, ja dat doen ze, ze doen ons pijn en we hebben niets gedaan.’

‘Niets?’ vroeg Faramir, terwijl hij het ongelukkige schepsel scherp aankeek, maar zonder enige uitdrukking van boosheid, medelijden of verbazing op zijn gezicht. ‘Niets? Heb je nooit iets gedaan waardoor je het verdient te worden vastgebonden of een nog ergere straf te krijgen? Daarover mag ik echter niet oordelen. Maar vannacht ben je ergens gekomen waar het met de dood wordt bestraft om te komen. De vis uit deze poel wordt duur betaald.’

Gollem liet de vis uit zijn hand vallen. ‘Wil geen vis,’ zei hij.

‘De prijs staat niet op de vis,’ zei Faramir. ‘Alleen al je komst en het zien van de poel wordt met de dood bestraft. Ik heb je tot dusver gespaard op verzoek van Frodo hier, die zegt dat hij je in ieder geval enige dank verschuldigd is. Maar je moet mij ook voldoening geven. Hoe heet je? En waar kom je vandaan? En waar ga je heen? Wat voer je uit?’

‘We zijn verloren, verloren,’ zei Gollem. ‘Geen naam, voeren niets uit, geen Lieveling, niets. Alleen leeg. Alleen hongerig; ja, we hebben honger. Een paar kleine visjes, nare, graterige visjes voor een arm schepsel, en ze zeggen dood. Zo wijs zijn ze; zo rechtvaardig, zo erg rechtvaardig.’

‘Niet erg wijs,’ zei Faramir. ‘Maar rechtvaardig? Ja, misschien; zo rechtvaardig als onze geringe wijsheid toestaat. Maak hem los, Frodo!’ Faramir haalde een klein pennenmes uit zijn riem en overhandigde het aan Frodo. Gollem, die het gebaar verkeerd opvatte, gilde en viel op de grond.

‘Hé, Sméagol!’ zei Frodo. ‘Je moet me vertrouwen. Ik zal je niet in de steek laten. Antwoord naar waarheid, als je kunt. Het zal je goed doen, geen kwaad.’ Hij sneed de koorden om Gollems polsen en enkels door en zette hem op zijn voeten neer.

‘Kom hier!’ zei Faramir. ‘Kijk me aan! Ken je de naam van deze plaats? Ben je hier eerder geweest?’

Langzaam sloeg Gollem de ogen op en keek onwillig in die van Faramir. Alle licht verdween eruit en zij staarden een ogenblik woest en bleek in de heldere, wilskrachtige ogen van de man uit Gondor. Er viel een diepe stilte. Toen liet Gollem het hoofd hangen en schrompelde in elkaar tot hij op de grond lag te rillen.

‘Wij weten ’t niet en we willen het niet weten,’ zei hij grienend. ‘Ben hier nooit geweest; kom nooit terug.’

‘Er zijn gesloten deuren en gesloten ramen in je geest, met daarachter donkere kamers,’ zei Faramir. ‘Maar mijn oordeel in dezen luidt dat je de waarheid spreekt. Het is gunstig voor je. Welke eed zul je zweren om nooit terug te komen; en nooit enig levend schepsel door middel van woord of teken hierheen te leiden?’

‘Meester weet het,’ zei Gollem met een zijdelingse blik op Frodo. ‘Ja, hij weet het. We zullen meester beloven als hij ons redt. We zullen het beloven aan de Lieveling, ja.’ Hij wierp zich aan Frodo’s voeten. ‘Red ons, aardige meester!’ jammerde hij. ‘Sméagol belooft aan Lieveling, belooft eerlijk. Nooit terugkomen, nooit spreken, nee, nooit. Nee, lieveling, nee.’

‘Ben je tevreden?’ vroeg Faramir.

‘Ja,’ zei Frodo. ‘In ieder geval moet u óf deze belofte aanvaarden, óf uw wet ten uitvoer leggen. Er is geen andere mogelijkheid. Maar ik heb beloofd dat hem geen kwaad zou geschieden als hij bij mij kwam. En ik zou niet graag trouweloos blijken.’

Faramir bleef een ogenblik in gedachten zitten. ‘Goed dan,’ zei hij ten slotte. ‘Ik geef je over aan je meester, aan Frodo, zoon van Drogo. Laat hem zeggen wat hij met je wil doen.’

‘Maar, heer Faramir,’ zei Frodo met een buiging, ‘u hebt nog niet gezegd wat u met voornoemde Frodo wilt doen, en zolang hij dat niet weet, kan hij geen plannen voor zichzelf of zijn metgezellen maken. Uw oordeel was uitgesteld tot de ochtend, maar die is nu nabij.’

‘Dan zal ik mijn oordeel uitspreken,’ zei Faramir. ‘Wat jou betreft, Frodo, voorzover mij dit is toegestaan onder een hogere autoriteit, verklaar ik je vrij om in het Rijk Gondor tot de verste van haar oude grenzen te gaan; maar met deze ene uitzondering dat jij, noch iemand anders in je gezelschap, toestemming heeft ongevraagd naar deze plaats te gaan. Deze uitspraak zal gelden voor een jaar en een dag en dan ophouden, tenzij je voor die tijd naar Minas Tirith komt en je bij de Heer en Stadhouder van de Stad meldt. Dan zal ik hem verzoeken te bevestigen wat ik heb gedaan en het levenslang geldig te maken. Ondertussen zal iedereen die je onder je hoede neemt, ook onder mijn bescherming en onder het schild van Gondor staan. Heeft dit je vraag beantwoord?’

Frodo maakte een diepe buiging. ‘Ik heb antwoord gekregen,’ zei hij, ‘en stel mezelf in uw dienst als dat van enige waarde is voor een zo hoog en eerbiedwaardig iemand.’

‘Het is van grote waarde,’ zei Faramir. ‘En neem je dit schepsel, deze Sméagol, onder je hoede?’

‘Ik neem Sméagol onder mijn hoede,’ zei Frodo. Sam zuchtte hoorbaar; en niet om de beleefdheden die hij, als iedere andere hobbit zou doen, volledig goedkeurde. Voorwaar, in de Gouw zou een dergelijke zaak heel wat meer buigingen en plichtplegingen hebben gevergd.

‘Dan zeg ik je,’ zei Faramir, zich tot Gollem wendend, ‘het doodvonnis hangt over je, maar zolang je met Frodo optrekt, ben je veilig wat ons betreft. Maar als je ooit door iemand uit Gondor zonder hem wordt aangetroffen, zal het vonnis ten uitvoer worden gelegd. En moge de dood je spoedig vinden, binnen Gondor of daarbuiten, als je hem niet goed dient. Geef mij nu antwoord: waar wil je heen gaan? Jij was zijn gids, zegt hij. Waar leidde je hem heen?’ Gollem gaf geen antwoord.

‘Ik wil niet dat dit geheim blijft,’ zei Faramir. ‘Antwoord mij, of ik zal het vonnis herzien!’ Maar Gollem gaf nog steeds geen antwoord.

‘Ik zal voor hem antwoorden,’ zei Frodo. ‘Hij heeft me naar de Zwarte Poort gebracht, zoals ik hem vroeg; maar daar was niet door te komen.’

‘Er is geen open poort naar het Ongenoemde Land,’ zei Faramir.

‘Toen wij dat bemerkten, zijn wij van de weg afgegaan en hebben de zuidelijke weg genomen,’ vervolgde Frodo, ‘want hij beweerde dat er een pad is, of mogelijkerwijs een pad is bij Minas Ithil.’

‘Minas Morgul,’ zei Faramir.

‘Ik weet het niet precies,’ zei Frodo, ‘maar het pad loopt, denk ik, omhoog de bergen in aan de noordzijde van de vallei waar de oude stad staat. Het leidt naar een hoge spleet en vandaar omlaag naar – naar wat daarachter ligt.’

‘Ken je de naam van die hoge pas?’ vroeg Faramir.

‘Nee,’ zei Frodo.

‘Hij wordt Cirith Ungol genoemd.’ Gollem siste scherp en begon in zichzelf te mompelen.

‘Heet hij niet zo?’ vroeg Frodo, zich tot hem wendend.

‘Nee,’ zei Gollem, en toen gilde hij, alsof hij door iets was gestoken. ‘Ja, ja, we hebben de naam eens gehoord. Maar wat kan ons de naam schelen! Meester zegt dat hij erheen moet. Dus moeten we iets proberen. Er is geen andere weg om te proberen, nee.’

‘Geen andere weg?’ vroeg Faramir. ‘Hoe weet je dat en wie heeft alle uithoeken van dat donkere rijk doorzocht?’ Hij keek Gollem lang en nadenkend aan. Weldra sprak hij weer. ‘Breng dit schepsel weg, Anborn. Behandel hem met zachtheid, maar houd hem in de gaten. En jij, Sméagol, probeer niet in de waterval te duiken. De rotsen hebben daar zulke scherpe punten, dat ze je voor je tijd zouden doden. Laat ons nu alleen en neem je vis mee!’

Anborn ging heen en Gollem liep ineengedoken voor hem uit.

Het gordijn werd voor de nis getrokken.

‘Frodo, ik ben van mening dat je hier heel onverstandig aan doet,’ zei Faramir. ‘Ik vind dat je niet met dit schepsel mee moet gaan. Hij is slecht.’

‘Nee, niet helemaal slecht,’ zei Frodo.

‘Niet helemaal misschien,’ zei Faramir, ‘maar boosaardigheid vreet aan hem als een kanker, en het kwaad wordt erger. Hij zal je tot niets goeds leiden. Als je van hem wilt scheiden, zal ik hem een vrijgeleide en een escorte geven naar iedere plaats aan de grenzen van Gondor die hij belieft te noemen.’

‘Hij zou het niet aannemen,’ zei Frodo. ‘Hij zou mij blijven volgen zoals hij lang heeft gedaan. En ik heb hem vele keren beloofd dat ik hem onder mijn hoede zou nemen en de weg gaan die hij wijst. U vraagt mij toch niet mijn woord jegens hem te verbreken?’

‘Nee,’ zei Faramir. ‘Maar in mijn hart wel. Want het lijkt minder slecht om een ander aan te raden de trouw op te zeggen dan om dit zelf te doen, vooral wanneer men een vriend onbewust aan zijn eigen kwaad ziet gekluisterd. Maar nee – als hij met je mee wil gaan, moet je hem nu verduren. Ik geloof echter niet dat je gebonden bent om naar de Cirith Ungol te gaan, waarover hij je minder heeft verteld dan hij weet. Want ik heb dat duidelijk in zijn gedachten bespeurd. Ga niet naar de Cirith Ungol!’

‘Waar moet ik dan heen gaan?’ vroeg Frodo. ‘Terug naar de Zwarte Poort om mezelf aan de schildwacht uit te leveren? Wat is u over deze plaats bekend, dat het de naam ervan tot zo’n verschrikking maakt?’

‘Niets met stelligheid,’ zei Faramir. ‘Wij uit Gondor wagen ons tegenwoordig nooit ten oosten van de weg, en geen van de jongere mannen heeft dat ooit gedaan, en ook heeft geen van ons ooit een voet op de Schaduwbergen gezet. Daarvan kennen wij slechts een oud verslag en de geruchten uit vroegere tijden. Maar er is een of andere donkere verschrikking die in de passen boven Minas Morgul heerst. Bij het horen van de naam Cirith Ungol verbleken oude mannen en wijzen en doen er het zwijgen toe.

De vallei van Minas Morgul is heel lang geleden tot kwaad vervallen, en werd een dreiging en een verschrikking, terwijl de verbannen Vijand nog ver weg was en Ithilien nog voor het grootste deel aan ons was toevertrouwd. Zoals je weet was die stad eens een sterke veste, trots en mooi, Minas Ithil, de tweelingzuster van onze eigen stad. Maar zij werd door woeste mannen ingenomen, over wie de Vijand tijdens zijn eerste periode van macht had geheerst en die na zijn val dakloos en zonder leider rondzwierven. Men zegt dat hun heren mensen uit Númenor waren die tot zwarte slechtheid waren vervallen; aan hen had de Vijand ringen van macht gegeven, en hij had hen opgeslokt: zij waren levende geesten geworden, angstaanjagend en slecht. Nadat hij was heen gegaan, namen zij Minas Ithil in en gingen er wonen, en zij vulden haar en de hele vallei eromheen met verrotting; zij scheen leeg, maar was dat niet, want een vormloze angst leefde binnen de verwoeste muren. Negen Heren waren er, en na de in het geheim voorbereide terugkeer van hun Meester werden zij weer sterk. Toen reden de Negen Ruiters uit door de poorten van verschrikking en wij konden hen niet weerstaan. Nader hun citadel niet. Je zult verspied worden. Het is een plaats waar de boosheid nooit slaapt, vol ogen zonder oogleden. Ga die weg niet!’

‘Maar waar raadt u mij dan aan om heen te gaan?’ vroeg Frodo. ‘U kunt, zegt u, mij zelf niet naar de bergen leiden, of eroverheen. Maar ik moet over de bergen heen krachtens mijn plechtige belofte aan de Raad, om een weg te vinden, of bij deze poging om te komen. En als ik terugkeer en weiger het bittere einde van de weg te gaan, waar moet ik dan heen onder elfen en mensen? Zou u willen dat ik met dit Ding naar Gondor ging, dit Ding dat uw broer krankzinnig maakte van begeerte? Welke betovering zou het over Minas Tirith brengen? Zullen er twee steden Minas Morgul zijn, elkaar aangrijnzend over een dood land vol verrotting?’

‘Dat zou ik niet willen,’ zei Faramir.

‘Wat wilt u dan dat ik doe?’

‘Ik weet het niet. Alleen zou ik niet willen dat u de dood of martelingen tegemoet ging. En ik denk niet dat Mithrandir deze weg zou hebben gekozen.’

‘Maar nu hij weg is, moet ik de wegen gaan die ik kan vinden. En er is geen tijd om lang te zoeken,’ zei Frodo.

‘Het is een hard lot en een hopeloze opdracht,’ zei Faramir. ‘Maar denk in ieder geval aan mijn waarschuwing: pas op voor deze gids Sméagol. Hij heeft al eerder een moord begaan. Ik bespeur het in hem.’ Hij zuchtte.

‘Welnu, aldus ontmoeten wij elkaar en gaan wij uiteen, Frodo, zoon van Drogo. Je hebt geen behoefte aan sentimentele woorden: ik heb er geen hoop op je eens weer te zien onder deze zon. Maar ga nu met mijn zegen, voor jou en je hele volk. Rust nog wat terwijl er eten voor je wordt bereid.

Ik zou graag willen horen hoe deze gluiperige Sméagol aan het Ding is gekomen waarover wij spreken, en hoe hij het verloren heeft, maar ik zal je nu niet lastigvallen. Als je ooit, tegen alle hoop en verwachting in, naar de landen der levenden terugkeert en wij onze verhalen ophalen, bij een muur in de zon gezeten, lachend om oude smart, kan je het mij vertellen. Tot dan, of een andere tijd die buiten het bereik ligt van de Kijkstenen van Númenor, vaarwel!’ Hij stond op en maakte een korte buiging voor Frodo, schoof het gordijn opzij en liep de grot in.

VII. Reis naar de Tweesprong

Frodo en Sam gingen naar bed terug en bleven daar zwijgend een tijdje liggen rusten, terwijl de mannen met de dagelijkse bezigheden begonnen. Na een poosje werd hun water gebracht, en toen werden zij naar een tafel geleid waarop eten voor drie was neergezet. Faramir ontbeet met hen. Hij had sinds de slag van gisteren niet geslapen, maar toch zag hij er niet moe uit.

Toen zij klaar waren stonden zij op. ‘Mogen jullie onderweg niet door honger worden gekweld,’ zei Faramir. ‘Jullie hebben weinig proviand, maar ik heb opgedragen om een kleine mondvoorraad, geschikt voor reizigers, in jullie knapzakken te pakken. Julli e zullen geen gebrek aan water hebben zolang je door Ithilien loopt, maar drink van geen enkele stroom die uit de Imlad Morgul, de vallei van de Levende Doden stroomt. En dit moet ik jullie ook nog zeggen. Mijn verkenners en wachters zijn allen teruggekeerd, zelfs enkelen die tot binnen gezichtsafstand van de Morannon zijn geslopen. Zij hebben allen iets vreemds bemerkt. Het land is leeg. Er bevindt zich niets op de weg en er is nergens een geluid van voet, hoorn of boogpees. Een afwachtende stilte broeit boven het Naamloze Land. Ik weet niet wat dit te betekenen heeft. Maar de tijd van een grote ontknoping komt snel naderbij. Er is storm op komst. Haast je zo lang het mogelijk is! Als jullie klaar zijn, laat ons dan gaan. De zon zal weldra boven de schaduw opgaan.’

De knapzakken van de hobbits werden bij hen gebracht (iets zwaarder dan zij waren geweest) en ook twee dikke stokken van gepolijst hout, met ijzer beslagen en met gesneden knoppen waar gevlochten leren riemen door liepen.

‘Ik heb geen passende geschenken om jullie bij ons afscheid te geven,’ zei Faramir, ‘maar neem deze stokken. Zij kunnen van nut zijn voor hen die door de wildernis lopen of klimmen. De mensen van de Witte Bergen gebruiken ze; hoewel deze voor jullie le ngte zijn gemaakt en opnieuw beslagen zijn. Ze zijn gemaakt van de mooie lebethron-boom, geliefd bij de houtbewerkers van Gondor, en zij hebben de eigenschap dat zij kunnen zoeken en terugkeren. Moge die eigenschap niet geheel en al verloren gaan onder de Schaduw waar jullie je in begeven.’

De hobbits maakten een diepe buiging. ‘Goedgunstige gastheer,’ zei Frodo. ‘Elrond de Halfelf heeft mij gezegd dat ik onderweg vriendschap zou vinden, geheim en onverwacht. Maar voorwaar, ik heb geen vriendschap verwacht zo groot als door u betoond. Deze te hebben gevonden maakt kwaad tot een groot goed.’

Nu maakten zij zich op om te vertrekken. Gollem werd uit een hoek of schuilgat gehaald en scheen meer ingenomen met zichzelf dan hij geweest was, hoewel hij dicht bij Frodo bleef en de blik van Faramir vermeed.

‘Je gids moet worden geblinddoekt,’ zei Faramir, ‘maar jou en je bediende Sam ontsla ik daarvan, als je wilt.’

Gollem piepte en protesteerde en greep zich aan Frodo vast toen ze kwamen om zijn ogen te blinddoeken. Frodo zei: ‘Blinddoek ons alle drie en bedek mijn ogen het eerst, misschien zal hij dan zien dat er geen kwaad mee bedoeld wordt.’ Aldus geschiedde en zij werden uit de grot van Henneth Annûn geleid. Nadat zij de gangen en trappen waren gepasseerd, gingen zij nog een eindje verder, naar boven en toen geleidelijk naar omlaag. Ten slotte beval Faramir hun blinddoeken af te doen.

Zij stonden weer onder de takken van de bossen. Er was geen geluid van de waterval te horen, want een lange zuidelijke helling lag nu tussen hen en het ravijn waar de stroom in uitliep. In het westen konden zij licht door de bomen zien, alsof de wereld daar plotseling ophield, bij een rand die alleen op de hemel uitkeek.

‘Hier scheiden onze wegen zich werkelijk,’ sprak Faramir. ‘Als je mijn raad aanneemt, sla je nog niet naar het oosten af. Ga rechtdoor, want op die manier zul je nog vele mijlen de beschutting van het bosland hebben. Ten westen van je is een rand waar het land naar grote valleien afdaalt, soms plotseling en steil, soms over lange heuvelhellingen. Blijf dicht bij deze rand en de zoom van het bos. In het begin van je reis kun je, denk ik, bij daglicht reizen. Het land droomt in een valse vrede en een tijdlang is alle kwaad geweken. Het ga jullie goed zo lang dit mogelijk is!’

Hij omhelsde de hobbits daarna, naar de gewoonte van zijn volk, terwijl hij zich vooroverboog en zijn handen op hun schouders legde en hun voorhoofd kuste. ‘Ga met de goede wensen van alle goede lieden!’ zei hij.

Zij bogen tot de grond. Toen draaide hij zich om en zonder om te kijken verliet hij hen en ging naar zijn twee wachten, die een eindje verderop stonden. Zij waren verbaasd te zien met welk een snelheid deze in het groen geklede mensen zich nu bewogen; ze waren bijna in een oogwenk verdwenen. Het bos waar Faramir had gestaan scheen leeg en treurig alsof een droom voorbij was gegaan.

Frodo zuchtte en wendde zich weer naar het zuiden. Als om zijn afkeer van al die beleefdheid te demonstreren, krabbelde Gollem in de losse aarde aan de voet van een boom. Heeft-ie alweer honger? dacht Sam. Welaan, vooruit dan maar weer!

‘Zijn ze eindelijk weg?’ vroeg Gollem. ‘Nare ssslechte mensen! Sméagols nek doet nog pijn, ja dat doet-ie. Laten we gaan!’

‘Ja, laten we gaan,’ zei Frodo. ‘Maar als je alleen maar kwaad kunt spreken van hen die je genade hebben geschonken, zwijg dan liever.’

‘Aardige meester!’ zei Gollem. ‘Sméagol maakte maar grapje. Altijd vergeven, dat doet-ie, ja, ja, zelfs de listjes van aardige meester. O ja, aardige meester, aardige Sméagol.’

Frodo en Sam gaven geen antwoord. Nadat zij hun knapzakken op de rug hadden gehesen en de stokken in de hand hadden genomen, gingen zij de bossen van Ithilien in.

Die dag rustten zij twee keer en gebruikten een klein deel van het eten dat Faramir hun had meegegeven: gedroogde vruchten en gezouten vlees, genoeg voor vele dagen; en brood genoeg zolang het vers was. Gollem at niets.

De zon ging op, trok onzichtbaar over hun hoofden, begon te dalen en het licht door de bomen in het westen werd goudkleurig; en de hele tijd liepen zij in een koele groene schaduw, en overal om hen heen heerste stilte. De vogels schenen allemaal te zijn weggevlogen of met stomheid te zijn geslagen.

De duisternis daalde vroeg in de stille bossen en voor de avond viel hielden zij halt, moe, want zij hadden zeker eenentwintig mijl van Henneth Annûn gelopen. Frodo ging liggen en sliep de hele nacht door op het dikke mos onder een oude boom. Sam, die naast hem lag, was onrustiger: hij werd herhaaldelijk wakker, maar er was nooit een teken van Gollem, die was weggeglipt zodra de anderen waren gaan slapen. Of hij op zijn eentje in een nabijgelegen hol had geslapen, of rusteloos door de nacht was rondgeslopen, zei hij niet, maar hij kwam bij de eerste ochtendschemer terug en wekte zijn metgezellen.

‘Moeten opstaan, ja dat moeten ze!’ zei hij. ‘Nog een heel eind te gaan naar zuiden en oosten. Hobbits moeten haast maken!’

Die dag verliep bijna net zoals de vorige, behalve dat de stilte dieper scheen; de lucht werd zwaar en het begon benauwd te worden onder de bomen. Het leek wel alsof er onweer dreigde. Gollem bleef vaak staan om de lucht op te snuiven, en dan mompelde hij iets in zichzelf en spoorde hen aan tot grotere spoed.

Toen de derde etappe van hun dagmars aanbrak en de middag ten einde liep, werd het bos minder dicht; de bomen werden groter en stonden verder uiteen. Altijdgroene steeneiken van geweldige omvang stonden donker en dreigend op grote open plekken en ertussenin oude essen, en reusachtige eiken, die pas in bruingroene knoppen begonnen uit te lopen. Rondom hen lagen groene grasvlakten, bespikkeld met stinkende gouwe en anemonen, wit en blauw, die zich nu hadden dichtgevouwen voor de nacht; er waren grote vlakten vol met de bladeren van boshyacinten; hun ranke steeltjes kwamen al door het mos kijken. Er was geen enkel levend wezen, beest of vogel, te zien, maar op deze open plekken werd Gollem bang, en zij liepen nu voorzichtig, van de ene lange schaduw naar de andere gaand. Het licht nam vlug af toen zij aan het einde van het bos kwamen. Daar gingen zij onder een oude knoestige eik zitten, die zijn wortels als kronkelende slangen langs een steile brokkelige helling slingerde. Een diepe donkere vallei lag voor hen. Aan de andere kant werd het bos weer dichter, blauw en grijs onder de matte avondhemel, en zette zich naar het zuiden voort. Rechts gloeiden de Bergen van Gondor, heel ver in het westen, onder een met vuur doorschoten hemel. Links heerste duisternis: de hoog oprijzende wanden van Mordor; en uit die duisternis kwam de lange vallei, die steil in een steeds wijder wordende sleuf naar de Anduin liep. Onderin liep een haastig riviertje: Frodo kon zijn ratelende stem door de stilte omhoog horen komen; en daarnaast, aan de overkant, liep een weg als een flets lint slingerend naar omlaag, de kille grijze nevels in, die geen zonnestraal bescheen. Daar scheen het Frodo toe dat hij ver weg, als het ware drijvend op een schimmige zee, de hoge vage toppen en gebroken pinakels van oude torens kon zien, verlaten en donker.

Hij wendde zich tot Gollem. ‘Weet jij waar we zijn?’

‘Ja, meester. Gevaarlijke plaatsen. Dit is de weg van de Toren van de Maan, meester, naar de verwoeste stad aan de oevers van de Rivier. De verwoeste stad, ja, vreselijk nare plaats, vol vijanden. Wij hadden de raad van de mensen niet moeten opvolgen. Hobbits zijn heel ver van het pad geraakt. Moeten nu naar het oosten gaan, omhoog daar!’ Hij wuifde met zijn magere arm naar de duisterende bergen. ‘En we kunnen deze weg niet nemen. O nee, wrede lieden nemen deze weg, van de Toren af.’

Frodo keek de weg langs. In ieder geval was er nu geen beweging op te zien. Hij scheen eenzaam en verlaten zoals hij daar naar ledige ruïnes in de mist liep. Maar er hing een boze dreiging in de lucht, alsof er in werkelijkheid dingen op en neer liepen die ogen niet konden zien. Frodo huiverde toen hij weer naar de verre pieken keek, die nu in de nacht vervaagden; en het geluid van het water scheen koud en wreed: de stem van de Morgulduin, de bevuilde stroom die uit de Vallei van de Geesten stroomde.

‘Wat zullen we doen?’ vroeg hij. ‘Wij hebben lang en ver gelopen. Zullen we een plek in de bossen achter ons zoeken waar wij ons schuil kunnen houden?’

‘Het heeft geen zin om in het duister te schuilen,’ zei Gollem. ‘De hobbits moeten zich nu overdag schuilhouden, ja overdag.’

‘Och kom,’ zei Sam. ‘We moeten wat rusten, ook al staan we weer midden in de nacht op. Dan zal het nog uren donker zijn, tijd genoeg voor je om ons een lange mars te laten maken, als je de weg weet.’

Gollem stemde hier aarzelend mee in en keerde naar de bomen terug; een tijdlang ging hij naar het oosten langs de verwilderde randen van het woud. Hij weigerde om op de grond zo dicht bij de boze weg te rusten, en na enig heen-en-weergepraat klommen ze allemaal in de gaffel van een grote steeneik, waarvan de dikke takken, die beide uit de stam ontsprongen, een goede en vrij behaaglijke schuilplaats boden. De nacht viel en het werd helemaal donker onder de troonhemel van de boom. Frodo en Sam dronken wat water en aten wat brood en gedroogd fruit, maar Gollem rolde zich meteen op en ging slapen. De hobbits deden geen oog dicht.

Het moet even na middernacht zijn geweest toen Gollem wakker werd: plotseling zagen ze zijn lichte ogen zonder oogleden tegen hen blinken. Hij luisterde en snuffelde, hetgeen, zoals zij al eerder hadden opgemerkt, de gebruikelijke manier was waarop hij achter de tijd van de nacht kwam.

‘Zijn we uitgerust? Hebben we mooi geslapen?’ vroeg hij. ‘Laat ons gaan!’

‘Wij zijn niet uitgerust en hebben helemaal niet lekker geslapen,’ bromde Sam. ‘Maar we zullen gaan als het moet.’

Gollem liet zich meteen op handen en voeten uit de takken van de boom vallen, maar de hobbits volgden wat langzamer. Zodra ze beneden waren, gingen ze weer verder met Gollem voorop, naar het oosten, naar het donkere glooiende land. Zij konden weinig zien, want de nacht was nu zo donker, dat ze de stammen van de bomen nauwelijks opmerkten en ertegenop botsten voordat ze er erg in hadden. Het terrein werd onregelmatiger en het lopen moeilijker, maar Gollem scheen geenszins verontrust. Hij leidde hen door bosjes en braamstruiken, soms om de rand van een diepe kloof of donkere afgrond, soms in zwarte met bosjes omringde holten en er weer uit; maar telkens als zij een eindje naar beneden gingen, was de volgende helling altijd langer en steiler. Zij klommen gestaag. Bij hun eerste oponthoud keken zij achterom en konden heel in de verte het dak van het bos zien dat zij achter zich hadden gelaten, als een enorme dichte schaduw, een donkerder nacht onder de donkere lege hemel. Uit het Oosten scheen langzaam een grote zwartheid op te doemen, die de vage onduidelijke sterren opslokte. Later ontsnapte de dalende maan aan de achtervolging van de wolken, maar zij was omringd door een ziekelijk gelig schijnsel.

Ten slotte wendde Gollem zich tot de hobbits. ‘Gauw dag,’ zei hij. ‘Hobbits moeten zich haasten. Niet veilig om op deze plaatsen open en bloot te blijven. Schiet op!’

Hij zette de pas erin en zij volgden hem moeizaam. Weldra begonnen zij een grote landrug te beklimmen. Deze was voor het grootste deel met dichte gaspeldoorns en bosbessen en lage taaie stekels bedekt, hoewel er hier en daar open plekken waren: de littekens van recente vuren. De gaspeldoornbosjes werden menigvuldiger toen zij dichter bij de top kwamen; zij waren heel oud en hoog, dun en spichtig aan de onderkant, maar boven dik, en droegen al gele bloemen, die in de schemering glansden en een vage, zoete geur verspreidden. De stekelige bosjes waren zo hoog, dat de hobbits er recht onderdoor konden lopen, door lange droge gangen, bedekt met een dik prikkelend tapijt.

Aan de andere rand van deze brede heuvelrug hielden zij halt en kropen verder, om zich onder een verward scherm van doornen te verschuilen. De verwrongen takken, die tot op de grond hingen, waren overgroeid met een doolhof van oude doornstruiken. Diep daarbinnen was een zaal met dakspanten van dode takken en braamstruiken, en een dak gevormd door de eerste bladeren en uitlopers van de lente. Daar gingen ze een tijdje liggen, te moe om nog te eten. En door de openingen in het struikgewas keken zij naar het trage gloren van de dag.

Maar er brak geen dag aan: slechts een doodse bruine schemering. In het Oosten hing een doffe rode glans onder het laaghangende wolkendek: het was niet het rood van de dageraad. Over het woeste land daartussenin keken de bergen van de Ephel Dúath hen dreigend aan, zwart en vormloos onder de plaats waar de nacht dicht was en niet wegtrok, boven met ruwe toppen en randen die hard en dreigend tegen het vurige schijnsel afstaken. Rechts van hen tekende zich een grote bergrug af, donker en zwart te midden van de schaduwen, die naar het westen uitstak.

‘Waar gaan we van hier verder?’ vroeg Frodo. ‘Is dat de opening – van de Morgulvallei, daarginds achter die zwarte massa?’

‘Moeten we daar nu al over denken?’ vroeg Sam. ‘We gaan toch zeker vandaag niet meer verder, als het dag is?’

‘Misschien niet, misschien niet,’ zei Gollem. ‘Maar we moeten gauw gaan – naar de Tweesprong. Ja, naar de Tweesprong. Dat is daarginds, ja, meester.’

De rode gloed boven Mordor doofde. De schemering werd dieper toen grote dampen in het Oosten opstegen en langzaam over hen heen kropen. Frodo en Sam aten wat en gingen toen liggen, maar Gollem was rusteloos. Hij weigerde al hun eten, maar dronk een beetje water en kroop toen onder de bosjes rond, snuffelend en mompelend. Toen ineens verdween hij.

‘Weg om te jagen, veronderstel ik,’ zei Sam en geeuwde. Het was zijn beurt om eerst te slapen, en weldra was hij in een droom verzonken. Hij dacht dat hij terug was in de tuin van Balingshoek en iets zocht; maar hij had een zwaar pak op zijn rug, dat h em gebukt deed gaan. Het scheen allemaal op de een of andere manier vol onkruid en verstikt, en doorns en varens groeiden in de bedden bij de onderste haag.

‘Een mooi karwei voor me, dat zie ik; maar ik ben zo moe,’ zei hij almaar. Weldra herinnerde hij zich waar hij naar zocht. ‘Mijn pijp,’ zei hij, en toen werd hij wakker.

‘Dwaas,’ zei hij tegen zichzelf toen hij de ogen opende en zich afvroeg waarom hij onder de haag lag. ‘Hij heeft aldoor in je knapzak gezeten!’ Toen besefte hij in de eerste plaats dat, hoewel het heel goed mogelijk was dat de pijp bij zijn bagage zat, hij toch geen kruid had, en vervolgens dat hij honderden mijlen van Balingshoek verwijderd was. Hij ging rechtop zitten. Het was bijna donker. Waarom had zijn meester hem laten doorslapen, tot aan de avond? ‘Hebt u helemaal niet geslapen, meneer Frodo?’ vroeg hij. ‘Hoe laat is het? Het schijnt laat te zijn!’

‘Nee, dat is het niet,’ zei Frodo. ‘Maar de dag wordt donkerder in plaats van lichter: donkerder en donkerder. Voorzover ik weet is het nog geen middag, en je hebt hooguit drie uur geslapen.’

‘Ik vraag me af wat ons boven het hoofd hangt,’ zei Sam. ‘Is er onweer op komst? Zo ja, dan zal het ’t ergste zijn dat er ooit is geweest.

Ik zou willen dat we in een diep hol zaten en niet alleen maar onder een haag.’ Hij luisterde. ‘Wat is dat? Donder of trommels, of wat is het?’

‘Ik weet het niet,’ zei Frodo. ‘Het is al een hele tijd aan de gang. Soms schijnt de grond te beven, soms schijnt het de zware lucht te zijn die in je oren bonst.’

Sam keek in ’t rond. ‘Waar is Gollem?’ vroeg hij. ‘Is hij nog niet terug?’

‘Nee,’ zei Frodo. ‘Hij heeft taal noch teken gegeven.’

‘Welnu, ik kan hem niet uitstaan,’ zei Sam. ‘Eigenlijk heb ik nog nooit iets op reis meegenomen dat mij minder zou spijten om onderweg te verliezen. Maar dat zou net iets voor hem zijn, nadat we al die mijlen zijn gegaan, om te verdwalen – net nu we hem het hardst nodig hebben – dat wil zeggen, als hij ons ooit van enig nut zal zijn, wat ik betwijfel.’

‘Je vergeet de Moerassen,’ zei Frodo. ‘Ik hoop dat hem niets is overkomen.’

‘En ik hoop dat hij geen streken uithaalt. En in ieder geval hoop ik dat hij niet in andere handen valt, zoals je zou kunnen zeggen. Want als dat gebeurt, staan ons weldra moeilijkheden te wachten.’ Op dat ogenblik klonk er opnieuw een rollend en rommelend geluid, luider nu en zwaarder. De grond scheen onder hun voeten te trillen. ‘Ik denk dat we in elk geval moeilijkheden gaan krijgen,’ zei Frodo. ‘Ik vrees dat onze reis ten einde loopt.’

‘Misschien,’ zei Sam. ‘ Maar waar leven is, is hoop, zoals mijn Gabber altijd zei, en behoefte aan een slokkie, zoals hij er meestal aan toevoegde. Gaat u wat eten, meneer Frodo, en dan een uiltje knappen.’

De middag, zoals Sam veronderstelde dat hij genoemd moest worden, verliep. Wanneer hij uit de schuilplaats gluurde, kon hij slechts een vale, schaduwloze wereld zien, die langzaam in een egale kleurloze schemering overging. Het was benauwd, maar niet warm. Frodo sliep onrustig en lag te draaien en te woelen. Twee keer meende Sam dat hij hem Gandalfs naam hoorde noemen. De tijd scheen zich eindeloos voort te slepen. Plotseling hoorde Sam een gesis achter zich, en daar was Gollem op handen en voeten, die hem met glinsterende ogen aankeek. ‘Word wakker, word wakker! Word wakker, slaapkopjes!’ fluisterde hij. ‘Word wakker! Geen tijd te verliezen. We moeten gaan, ja, we moeten meteen gaan. Geen tijd te verliezen!’

Sam staarde hem achterdochtig aan: hij scheen bang of opgewonden. ‘Nu gaan? Wat voer je in je schild? Het is nog geen tijd. Het is nog zelfs geen theetijd, in ieder geval niet op behoorlijke plaatsen waar er een theetijd is.’

‘Sstommerd,’ siste Gollem. ‘We zijn niet op behoorlijke plaatsen. We hebben niet veel tijd meer, ja, heel weinig. Geen tijd te verliezen. We moeten gaan. Word wakker, meester, word wakker!’ Hij greep naar Frodo, en Frodo, die uit zijn slaap opschrok, ging plotseling overeind zitten en pakte hem bij de arm. Gollem rukte zich los en deinsde terug.

‘Ze moeten niet stom zijn,’ zei hij sissend. ‘We moeten gaan! Geen tijd te verliezen!’ En meer kregen ze niet uit hem los. Waar hij was geweest en wat hij dacht dat er aan de hand was, weigerde hij te zeggen. Sam was van diepe achterdocht vervuld en li et het zien ook, maar Frodo liet niet blijken wat er in hem omging. Hij zuchtte, hees zijn pak op de rug en maakte zich op om in de steeds dichter wordende duisternis naar buiten te gaan.

Heel steels leidde Gollem hen de heuvels af, zoveel mogelijk dekking zoekend en, bijna met zijn neus op de grond, over iedere open plek rennend, hoewel het licht nu zo flauw was, dat zelfs een scherpziend dier uit de wildernis de hobbits nauwelijks zou hebben kunnen zien, met een kap over het hoofd, in hun grijze mantels, of zou hebben kunnen horen terwijl ze zo zacht liepen als de kleine lieden dat kunnen. Zonder het gekraak van een twijgje of het ritselen van een blad gingen zij voorbij en verdwenen.

Ongeveer een uur lang liepen zij verder, zwijgend, achter elkaar, beklemd door de duisternis en de volslagen stilte van het land, die af en toe alleen werd verbroken door het flauwe gerommel als van donder of tromgeroffel in een of andere holte in de heuvels. Zij gingen van hun schuilplaats naar omlaag en toen, nadat zij naar het zuiden waren afgebogen, hielden zij een zo recht mogelijke koers aan als Gollem over een lange oneffen helling die naar de bergen omhoogliep kon vinden. Weldra zagen zij niet ver voor zich uit een gordel van bomen als een zwarte muur voor zich opdoemen. Toen ze dichterbij kwamen, zagen ze dat deze enorm groot waren en heel oud, scheen het, hoewel de kruinen naargeestig en gebroken waren, alsof een orkaan en bliksem eroverheen waren geveegd, maar er niet in waren geslaagd om hun peilloze wortels te doen wankelen.

‘De Tweesprong, ja,’ fluisterde Gollem, de eerste woorden die er waren gesproken sinds zij hun schuilplaats hadden verlaten. ‘We moeten die kant uit gaan.’ Zij bogen nu naar het oosten af en hij leidde hen de helling op; en toen plotseling lag hij voor hen: de Zuidelijke Weg, die zich om de voet van de bergen slingerde, totdat hij ineens in een grote kring bomen dook.

‘Dit is de enige weg,’ fluisterde Gollem. ‘Geen paden achter deze weg. Geen paden. We moeten naar de Tweesprong gaan. Maar haast je. Wees stil!’

Steels als verkenners die zich binnen het kamp van hun vijanden bevinden, kropen zij omlaag op de weg en slopen langs de westelijke rand ervan onder aan de rotsachtige berm, grijs als de stenen zelf, en zachtvoetig als katten, die op roof uit zijn. Ten slotte bereikten zij de bomen en merkten dat zij in een grote kring stonden, open in het midden onder de sombere hemel; en de ruimten tussen hun geweldige stammen waren als de grote donkere bogen van een of andere verwoeste zaal. Precies in het midden kruisten vier wegen elkaar. Achter hen lag de weg naar de Morannon; voor hen liep deze er weer uit op zijn lange reis naar het zuiden. Aan hun rechterkant klom de weg uit het oude Osgiliath omhoog, kruiste de andere en verdween oostwaarts in de duisternis: de vierde weg, de weg die zij zouden nemen.

Toen hij daar een ogenblik van angst vervuld bleef staan, merkte Frodo dat er een licht scheen; hij zag het op Sams gezicht naast hem glanzen. Toen hij zich ernaar toe keerde zag hij, achter een boog van takken, de weg naar Osgiliath bijna even recht als een uitgerekt lint naar beneden lopen, omlaag, naar het Westen. Daar, ver weg, achter het droeve Gondor nu overstelpt door schaduw, ging de zon onder, die eindelijk de rand van het grote voortdrijvende lijkkleed van wolken had gevonden en in een onheilspellend vuur naar de nog onbezoedelde zee daalde. De kortstondige gloed viel op een enorme zittende figuur, stil en plechtig als de grote stenen koningen van Argonath. De jaren hadden eraan geknaagd, en gewelddadige handen hadden haar beschadigd. Het hoofd was verdwenen en in plaats ervan was als bespotting een ronde ruw gehakte steen neergezet, grof beschilderd door woeste handen, naar het evenbeeld van een grijnzend gezicht, met een groot rood oog in het midden van zijn voorhoofd. Op de knieën en machtige zetel en helemaal om het voetstuk heen waren nietsbeduidende krabbels vermengd met de smerige symbolen die het madenvolk van Mordor gebruikte. Plotseling zag Frodo in de horizontale stralen het hoofd van de oude koning: het lag daar zoals het naar de kant van de weg was gerold. ‘Kijk, Sam,’ riep hij in opwinding uit. ‘Kijk! De koning heeft weer een kroon!’

De ogen waren hol en de gebeeldhouwde baard was afgebroken, maar om het hoge strenge voorhoofd zat een hoofdband van zilver en goud. Een slingerplant met bloemen als kleine witte sterren, had zich uit zichzelf om het voorhoofd gewonden, als het ware uit eerbied voor de gevallen koning, en in de spleten van zijn steenachtige haar glinsterde gele muurpeper.

‘Zij kunnen niet voor altijd overwinnen!’ zei Frodo. En toen plotseling was de vluchtige aanblik verdwenen. De zon dook onder en verdween, en als een lamp die gedoofd wordt, viel de zwarte nacht.

VIII. De trappen van Cirith Ungol

Gollem sjorde aan Frodo’s mantel en siste van angst en ongeduld. ‘We moeten gaan,’ zei hij. ‘We moeten hier niet blijven staan. Schiet op!’

Aarzelend keerde Frodo het Westen de rug toe en volgde toen zijn gids, die hem voorging naar de duisternis van het Oosten. Zij verlieten de kring van bomen en slopen langs de weg naar de bergen. Deze weg liep ook een eind recht, maar al gauw begon hij naar het zuiden af te buigen, tot hij vlak onder de grote rotswand liep die zij uit de verte hadden gezien. Zwart en dreigend rees die boven hen op, donkerder dan de donkere lucht erachter. De weg kroop voort onder de schaduw ervan en na een bocht te hebben beschreven, liep hij weer naar het oosten en begon steil omhoog te lopen.

Frodo en Sam sjokten met bezwaard gemoed voort, niet langer in staat zich veel zorgen te maken over het gevaar waarin zij verkeerden. Frodo’s hoofd was gebogen; zijn last deed hem weer gebukt gaan. Zodra zij de grote kruisende wegen voorbij waren was h et gewicht ervan, dat in Ithilien bijna was vergeten, weer toegenomen. Nu hij de weg voor zijn voeten steil voelde worden, keek hij vermoeid op en toen zag hij haar, zoals Gollem had voorspeld: de stad van de Ringgeesten. Hij drukte zich angstig tegen de rotsachtige helling aan.

Een lang hellend dal, een diepe kloof van schaduw, liep heel ver de bergen in. Aan de andere kant, een eindje binnen de armen van het dal, hoog op een rotsachtig plateau op de zwarte rondingen van de Ephel Dúath, stonden de muren en de toren van Minas Morgul. Alles eromheen was donker, aarde en hemel, maar zij was vanbinnen verlicht. Niet het gevangen maanlicht dat lang geleden door de marmeren muren van Minas Ithil, de Maantoren, had geschenen, schoon en stralend in de holte van de heuvels. Het licht ervan was nu fletser dan dat van de maan, die in een trage verduistering bezwijmde; het flakkerde en zwaaide als een ziekelijke, bedorven uitwaseming, een lijkkleurig licht, dat niets verlichtte. In de muren en de toren waren vensters, als talloze zwarte gaten die binnenwaarts de leegte in keken; maar de bovenste omloop van de toren draaide langzaam, eerst naar de ene kant, toen naar de andere, een enorm spookachtig hoofd, dat de nacht in tuurde. Een ogenblik bleven de metgezellen daar staan, ineenkrimpend, met onwillige ogen naar boven starend. Gollem was de eerste die zich herstelde. Opnieuw trok hij dringend aan hun mantels, maar hij zei niets. Hij sleurde hen bijna mee. Iedere stap was schoorvoetend, en de tijd scheen trager te verlopen, zodat tussen het opheffen van een voet en het neerzetten ervan minuten van afschuw verliepen.

Zo kwamen zij langzaam bij de witte brug. Hier liep de weg, die flauw glansde, over de stroom in het midden van de vallei, en ging verder, langs een omweg naar de poort van de stad slingerend: een zwarte mond die uitkwam op de buitenste cirkel van de noordelijke muren. Brede vlakten lagen aan weerszijden; schimmige weiden vol bleke witte bloemen. Deze waren ook lichtgevend, mooi, maar toch afzichtelijk gevormd, als de gedegenereerde vormen in een verontrustende droom; en zij scheidden een flauwe lijkenlucht af; een geur van verrotting vervulde de lucht. De brug liep van wei naar wei. Aan het begin ervan stonden stenen figuren, vernuftig uitgehouwen menselijke en dierlijke gestalten, alle even verdorven en afzichtelijk. Het water dat eronder stroomde was stil en het stoomde, maar de damp die ervan opsteeg en om de brug heen kringelde en sliertte, was dodelijk koud. Frodo voelde zijn zinnen rondtollen en zijn geest verduisteren. Toen, plotseling, alsof er een of andere kracht buiten zijn eigen wil aan het werk was, begon hij zich te haasten, naar voren wankelend, zijn grijpende handen uitgestrekt, terwijl zijn hoofd van de ene kant naar de andere rolde. Sam en Gollem renden hem beiden achterna. Sam ving zijn meester in zijn armen op toen hij struikelde en bijna viel, vlak op de drempel van de brug.

‘Niet die weg! Nee, niet die weg!’ fluisterde Gollem, maar de adem tussen zijn tanden scheen de zware stilte als een fluit uiteen te scheuren, en hij kromp op de grond van angst ineen.

‘Blijf staan, meneer Frodo,’ mompelde Sam in Frodo’s oor. ‘Kom terug. Niet die kant uit! Gollem zegt van niet, en deze keer ben ik het met hem eens.’

Frodo streek met zijn hand over zijn voorhoofd en scheurde zijn blik los van de stad op de heuvel. De lichtgevende toren fascineerde hem en hij vocht tegen het verlangen om de glanzende weg naar de poort op te rennen. Eindelijk draaide hij zich met moeite om en terwijl hij dit deed, voelde hij dat de Ring hem weerstreefde en zwaar aan de ketting om zijn nek hing; en ook zijn ogen schenen een ogenblik, toen hij de andere kant uitkeek, verblind te zijn. De duisternis voor hem was ondoordringbaar.

Gollem, die als een angstig dier voor hem op de grond kroop, verdween al in de duisternis. Sam, die zijn strompelende meester ondersteunde en leidde, volgde hem zo snel hij kon. Niet ver van de dichtstbijzijnde oever van de stroom was een opening in de stenen muur naast de weg. Hier gingen zij door en Sam zag dat zij zich op een smal pad bevonden dat eerst flauw glansde, net als de hoofdweg, tot het, na boven de weiden van dodelijke bloemen gestegen te zijn, vervaagde en donker werd, hevig slingerend naar de noordelijke hellingen van het dal omhooglopend.

Langs dit pad sukkelden de hobbits voort, naast elkaar, niet in staat Gollem voor zich te onderscheiden, behalve wanneer hij zich omdraaide om hen te wenken dat zij verder moesten gaan. Dan scheen er een groen en witachtig licht in zijn ogen, dat wellicht een afspiegeling was van de gruwelijke Morgulschijn of ontstoken was door een soortgelijke innerlijke stemming. Van die dodelijke glans en van de donkere oogkassen waren Frodo en Sam zich altijd bewust, en zij keken telkens weer angstig over hun schouders, en hun ogen werden steeds weer teruggetrokken naar het duistere pad. Langzaam zwoegden zij voort. Toen zij boven de stank en dampen van de giftige stroom uit stegen, werd het gemakkelijker om adem te halen en hun hoofden werden helderder; maar nu waren hun ledematen dodelijk vermoeid, alsof zij de hele nacht een last hadden getorst of lang tegen een sterke getijstroom hadden opgetornd. Ten slotte konden zij niet verder en moesten halt houden.

Frodo bleef staan en ging op een steen zitten. Zij waren nu naar de top van een grote gebochelde kale rots geklommen. Voor hen lag een inham in de kant van de vallei, en langs het uitstekende gedeelte ervan liep het pad verder, niet meer dan een brede richel met een afgrond aan de rechterkant. Het liep over de steile zuidelijke wand van de berg omhoog tot het in de duisternis boven verdween.

‘Ik moet even rusten, Sam,’ fluisterde Frodo. ‘Het is zwaar voor me, Sam, jongen, heel zwaar. Ik vraag me af hoe ver ik hem kan torsen. In ieder geval moet ik rusten voor we ons daarop wagen!’ Hij wees naar de smalle weg voor hen.

‘Ssst! Ssst!’ siste Gollem, die zich naar hen terugspoedde. ‘Ssst.’ Zijn vingers lagen op zijn lippen en hij schudde hevig met het hoofd. Terwijl hij aan Frodo’s mantel trok, wees hij naar het pad, maar Frodo verroerde zich niet.

‘Nog niet,’ zei hij. ‘Nog niet.’ Vermoeidheid en meer nog dan vermoeidheid drukten op hem; het leek alsof er een loodzware toverformule over zijn geest en lichaam was uitgesproken. ‘Ik moet rusten,’ mompelde hij.

Hierop werden Gollems angst en opwinding zo groot, dat hij weer sprak, achter zijn hand sissend, alsof hij het geluid verborgen wilde houden voor onzichtbare luistervinken in de lucht. ‘Niet hier, nee. Niet hier rusten. Dwazen! Ogen kunnen ons zien. Wanneer zij naar de brug komen, zullen ze ons zien. Kom mee! Klim! Klim! Kom!’

‘Kom, meneer Frodo,’ zei Sam. ‘Hij heeft weer gelijk. We kunnen hier niet blijven.’

‘Goed,’ zei Frodo, met een heel verre stem, als van iemand die half in slaap is. ‘Ik zal het proberen.’ Moeizaam stond hij op.

Maar het was te laat. Op dat ogenblik schudde en trilde de rots onder hen. Het harde rommelende geluid, harder dan ooit tevoren, dreunde in de grond en weerkaatste in de bergen. Toen, verzengend onverwachts, kwam er een grote rode flits. Ver achter de oostelijke bergen besprong hij de hemel en bespetterde de laaghangende wolken met karmozijn. In die vallei van schaduw en koud, doods licht, scheen hij onverdraaglijk hevig en fel. Pieken van steen en randen als gekartelde messen sprongen naar voren in grijnzend zwart tegen de oplaaiende vlam in Gorgoroth. Toen klonk er een geweldige donderklap.

En Minas Morgul antwoordde. Er was een schijnsel van helle vlammen: blauwgevorkte vlammen sprongen van de toren en de omringende heuvels naar de druilerige wolken op. De aarde steunde en uit de stad kwam een kreet. Vermengd met hoge rauwe stemmen als van roofvogels, en het schrille gehinnik van paarden die wild zijn van woede en angst, klonk een verscheurende gil, trillend, snel oplopend tot een doordringende hoogte die buiten het gehoor lag. De hobbits draaiden zich ernaar om en wierpen zich op de grond, terwijl ze de handen tegen hun oren gedrukt hielden.

Toen de verschrikkelijke kreet eindigde en via een lange weerzinwekkende jammerklacht weer in stilte uitliep, hief Frodo langzaam het hoofd op. Aan de andere kant van de smalle vallei, nu bijna op dezelfde hoogte als zijn ogen, stonden de muren van de boze stad, en haar holachtige poort, in de vorm van een open mond met glinsterende tanden, gaapte wijd. En door de poort rukte een leger uit. Het hele leger was donker gekleed, zwart als de nacht. Tegen de fletse muren en het lichtende oppervlak van de weg kon Frodo ze zien, kleine duistere figuren, rij na rij, die vlug en stil marcheerden, en in een eindeloze stroom naar buiten kwamen. Voor hen uit ging een grote stoet van ruiters, die als ordelijke schaduwen bewogen. Deze werd voorafgegaan door een die groter was dan alle anderen: een Ruiter, helemaal in het zwart, behalve dat hij op zijn overhuifde hoofd een helm als een kroon droeg, die met een levensgevaarlijk licht flikkerde. Nu naderde hij de brug beneden en Frodo’s starende ogen volgden hem, niet in staat te knipperen of zich af te wenden. Dat was ongetwijfeld de Heer van de Negen Ruiters, naar de aarde teruggekeerd om dit spookachtige leger naar de strijd te leiden. Hier, ja hier, was werkelijk de hologige koning, wiens koude hand de Drager van de Ring met zijn dodelijke mes had neergestoken. De oude wond bonsde van de pijn en een grote kilte verspreidde zich naar Frodo’s hart.

Terwijl deze gedachten hem van angst vervulden en hem biologeerden, bleef de Ruiter plotseling staan, vlak voor de toegang tot de brug, en achter hem hield het gehele leger halt. Er was een pauze, een doodse stilte. Misschien was het de Ring, die de Geestenheer lokte, en een ogenblik was hij verontrust omdat hij een andere macht in zijn dal gewaar werd. Hij wendde het donkere hoofd, gehelmd en gekroond met angst, van de ene kant naar de andere, de schaduwen met zijn onzichtbare ogen afzoekend. Frodo wachtte als een vogel bij de nadering van een slang, niet in staat zich te bewegen. En terwijl hij wachtte, voelde hij dwingender dan ooit het bevel om de Ring aan te doen. Maar groot als de druk was, voelde hij geen neiging om er nu aan toe te geven. Hij wist dat de Ring hem alleen maar zou verraden en dat hij, zelfs al deed hij hem om, niet de macht had om voor de Morgulkoning te treden – nog niet. Er was niet langer een antwoord op dat bevel in zijn eigen wil, hoezeer deze ook door angst was ontzet, en hij voelde slechts een grote macht van buitenaf op zich inwerken. Deze nam zijn hand, en terwijl Frodo met zijn geest toekeek, tegen zijn wil maar in spanning (alsof hij naar een oud verhaal heel ver weg keek), bewoog deze de hand centimeter voor centimeter naar de ketting om zijn hals. Toen roerde zijn eigen wil zich; langzaam dwong deze de hand terug en liet hem een ander voorwerp zoeken; iets dat aan zijn borst verborgen lag. Koud en hard scheen het toen zijn hand eromheen sloot: het flesje van Galadriel, zo lang gekoesterd en bijna vergeten tot op dit uur. Toen hij het aanraakte, werden al zijn gedachten aan de Ring even uit zijn geest gebannen. Hij zuchtte en boog zijn hoofd.

Op dat ogenblik draaide de Geestenkoning zich om, gaf zijn paard de sporen en reed de brug over met zijn hele zwarte leger achter zich aan. Misschien misleidden de elfenkappen zijn onzichtbare ogen en had de geestkracht van zijn kleine vijand, die was gesterkt, zijn gedachten afgeleid. Maar hij had haast. Het uur had al geslagen, en op bevel van zijn grote Meester moest hij naar het Westen trekken om daar strijd te leveren.

Weldra was hij voorbij, als een schaduw in de schaduw, de slingerende weg af, maar achter hem trokken de zwarte legerscharen nog steeds de brug over. Zo’n groot leger was nog nooit dat dal uit getrokken sinds de dagen van Isildurs macht; geen vijand, z o woest en sterk bewapend, had ooit de voorden van de Anduin aangevallen: en toch was het maar een van de legers, en niet het grootste, dat Mordor uitzond.

Frodo verroerde zich. En plotseling ging zijn hart uit naar Faramir. Het noodweer is eindelijk losgebarsten, dacht hij. Deze grote strijdmacht van speren en zwaarden trekt naar Osgiliath. Zal Faramir op tijd aan de overkant zijn? Hij vermoedde het, maar wist hij het uur? En wie kan de voorden houden nu de Koning van de Negen Ruiters komt? En er zullen andere legers komen. Ik ben te laat. Alles is verloren. Ik heb onderweg getreuzeld. Alles is verloren. Zelfs al wordt mijn missie volbracht, dan zal niemand het ooit weten. Er zal niemand zijn aan wie ik het kan vertellen. Het zal vergeefs zijn. In een aanval van zwakte huilde hij. En nog steeds trok het leger van Morgul de brug over.

Toen van op grote afstand, alsof hij uit de herinneringen aan de Gouw kwam, op een zonnige vroege morgen, toen de dag lokte en deuren opengingen, hoorde hij Sams stem spreken. ‘Word wakker, meneer Frodo! Word wakker.’ Als de stem eraan had toegevoegd: ‘Uw ontbijt staat klaar’, zou hem dat nauwelijks hebben verbaasd. Sam hield beslist aan. ‘Wakker worden, meneer Frodo. Ze zijn weg,’ zei hij.

Er klonk een doffe klap. De poorten van Minas Morgul waren dichtgegaan. De laatste rij speren was van de weg verdwenen. De toren grijnsde nog aan de overkant van de vallei, maar het licht erin vervaagde. De hele stad viel terug in een donkere broeierige schaduw en stilte. Maar niettemin was zij nog van waakzaamheid vervuld.

‘Word wakker, meneer Frodo. Ze zijn weg en wij moesten ook maar gaan. Er is nog iets levends op die plaats, iets met ogen of een ziende geest, als u me vat; en hoe langer wij op één plek blijven, des te eerder zal het ons te pakken krijgen. Vooruit, meneer Frodo.’

Frodo hief het hoofd op en kwam toen overeind. De wanhoop had hem nog niet verlaten, maar de zwakte was voorbij. Hij glimlachte zelfs grimmig en voelde nu even duidelijk als hij een ogenblik het tegenovergestelde had gevoeld, dat hij zo mogelijk moest doen wat hem was opgedragen, en dat het er helemaal niet toe deed of Faramir, Aragorn, Elrond, Galadriel of Gandalf, of iemand anders ervan af wist. Hij nam zijn stok in de ene hand en het flesje in de andere. Toen hij zag dat het heldere licht al door zi jn vingers welde, borg hij het weer op zijn borst en hield het tegen zijn hart aan. Toen, terwijl hij de stad Morgul de rug toekeerde – nu niet meer dan een grijze glinstering boven een donkere afgrond – maakte hij zich gereed om de weg naar boven te gaan.

Gollem, scheen het, was langs de richel in de daarachter liggende duisternis gekropen toen de poorten van Minas Morgul zich hadden geopend, en had de hobbits gelaten waar zij lagen. Nu kwam hij teruggekropen, met klapperende tanden en krakende vingers. ‘Dwaasss, ssstom!’ siste hij. ‘Ssschiet op. Ze moeten niet denken dat het gevaar voorbij is. Dat iss niet zo. Schiet op!’

Zij antwoordden niet, maar volgden hem naar de omhooglopende richel. Het zinde hun beiden niet erg, zelfs niet na zoveel andere gevaren het hoofd te hebben geboden; maar het duurde niet lang. Weldra bereikte het pad een ronde hoek waar de berghelling weer uitbolde, en daar liep het plotseling naar een nauwe opening in de rotsen. Zij waren bij de eerste trap gekomen waar Gollem over had gesproken. Er heerste bijna volslagen duisternis en zij konden geen hand voor ogen zien, maar Gollems ogen schenen flets, enkele voeten boven hen, toen hij zich naar hen omdraaide.

‘Voorzichtig!’ fluisterde hij. ‘Treden. Heleboel treden. Moeten voorzichtig zijn.’

Voorzichtigheid was inderdaad geboden. Frodo en Sam voelden zich aanvankelijk geruster, nu er aan weerskanten van hen een wand was, maar de trap was bijna even steil als een ladder, en toen zij steeds hoger stegen, werden zij zich al meer bewust van de lange zwarte steilte achter hen. En de treden waren smal, op ongelijke afstanden van elkaar, en vaak verraderlijk: ze waren uitgesleten en glad aan de randen en sommige waren gebroken, terwijl andere kraakten als je erop ging staan. De hobbits zwoegden voort, tot ze zich ten slotte met wanhopige vingers aan de voor hen liggende treden vastklampten, en hun pijnlijke knieën dwongen zich te buigen en weer te strekken. En telkens als de trap zich dieper in de steile berg vrat, rezen de rotswanden hoger en hoger boven hun hoofden uit.

Ten slotte voelden zij dat ze niet meer konden; zij zagen Gollems ogen weer op hen neer staren. ‘We zijn er,’ fluisterde hij. ‘Eerste trap gehad. Knappe hobbits om zo hoog te klimmen, hele knappe hobbits. Nog een paar treetjes en dan hebben we ’t gehad.’

Duizelig en doodmoe volgden Frodo en Sam hem, kropen de laatste trede op en gingen hun benen en knieën zitten wrijven. Zij bevonden zich in een diepe donkere gang, die nog altijd voor hen scheen op te rijzen, zij het met een wat minder steile helling en zonder treden. Gollem liet hen niet lang met rust.

‘Er is nog een trap,’ zei hij. ‘Veel langere trap. Rust als we boven aan de volgende trap zijn gekomen. Nu nog niet.’

Sam kreunde. ‘Langer, zei je?’ vroeg hij.

‘Ja, ssja, langer,’ zei Gollem. ‘Maar niet zo moeilijk. Hobbits hebben de Rechte Trap beklommen. Nu komt Wenteltrap.’

‘En wat daarna?’

‘Dat zullen we wel zien,’ zei Gollem zachtjes. ‘O ja, dat zullen we wel zien!’

‘Ik dacht dat je zei dat er een tunnel was,’ zei Sam. ‘Is er niet een of andere tunnel die we door moeten?’

‘O ja, er is een tunnel,’ zei Gollem. ‘Maar hobbits kunnen rusten voordat ze dat proberen. Als ze daardoor komen, zullen ze bijna bij de top zijn. Vlakbij, als ze het halen. O ja.’

Frodo huiverde. De klimpartij had hem aan het zweten gemaakt, maar nu voelde hij zich koud en klam en er woei een kille tocht in de donkere gang, die door onzichtbare hoogten boven blies. Hij stond op en vermande zich. ‘Welnu, laten we verdergaan,’ zei hij. ‘Dit is geen plek om te blijven zitten.’

Er scheen maar geen einde aan de gang te komen en de hele tijd stroomde koude lucht over hen heen, ondertussen aanwakkerend tot een bittere wind. De bergen schenen te trachten hen met hun dodelijke adem te ontmoedigen, hen terug te doen keren van de geheimen van de hoge plaatsen, of hen in de duisternis achter hen weg te blazen. Zij wisten alleen dat zij aan het einde waren gekomen toen zij plotseling rechts van hen geen wand meer voelden. Zij konden heel weinig zien. Grote zwarte vormloze massa’s en diepgrijze schaduwen rezen boven hen en rondom hen op, maar nu en dan flikkerde een dof rood licht onder de laaghangende wolken, en een ogenblik waren ze zich bewust van hoge pieken, voor en aan weerskanten, als zuilen die een enorm doorzakkend dak ondersteunden. Zij schenen vele honderden voeten te zijn gestegen, naar een brede richel. Links van hen was een rotswand; aan hun rechterkant een afgrond.

Gollem ging hen voor, dicht onder de wand. Zij stegen niet langer, maar het terrein was nu veel oneffener en gevaarlijk in het donker, want er lagen rotsblokken en neergestort puin op het pad. Zij kwamen langzaam en voorzichtig vooruit. Frodo en Sam wisten niet meer hoeveel uren er waren verlopen sinds zij de Morgulvallei waren binnengegaan. De nacht scheen eindeloos.

Ten slotte werden ze zich opnieuw bewust van een wand die opdoemde, en opnieuw opende zich een trap voor hen. Opnieuw bleven ze staan, en opnieuw begonnen ze te klimmen. Het was een lange, moeizame bestijging, maar deze trap groef zich niet in de berghelling. Hier helde de enorme rotswand naar achteren, en het pad slingerde zich er als een slang omheen. Op één punt kroop het opzij tot vlak bij de rand van de donkere afgrond en toen Frodo omlaagkeek, zag hij beneden zich, als een enorme diepe put, het grote ravijn aan het begin van het Morguldal. Beneden in de diepte glinsterde de geestenweg van de dode stad naar de Naamloze Pas als het schijnsel van een gloeiworm. Hij wendde zijn blik haastig af.

Steeds verder en hoger boog de trap zich en kroop voort totdat hij, na enkele laatste treden, kort en recht, op een ander plateau uitkwam. Het pad was afgeslagen van de voornaamste pas door het grote ravijn en volgde nu zijn eigen gevaarlijke loop onder aan een kleinere spleet tussen de hogere regionen van de Ephel Dúath. Vaag onderscheidden de hobbits hoge zuilen en gekartelde pinakels van steen aan beide kanten; daartussenin waren grote reten en scheuren, zwarter dan de nacht, waar vergeten winters de nooit door de zon beschenen steen hadden uitgeschuurd en gegraveerd. En nu scheen het rode licht aan de hemel sterker, hoewel zij niet konden zeggen of een afschuwelijke morgen werkelijk op deze plaats van schaduw ging aanbreken, of dat zij alleen de vlam van de grote woede van Sauron in de foltering van Gorgoroth daarachter zagen. Nog ver weg, en nog heel hoog, zag Frodo, zoals hij vermoedde, het eind van deze bittere weg. Tegen het doffe rood van de oostelijke hemel stond in de bovenste richel een spleet afgetekend, nauw, diep uitgeschuurd tussen de twee zwarte bergruggen; en aan iedere kant van de rug was een hoorn van steen.

Hij bleef staan en keek er aandachtig naar. De hoorn links was hoog en slank, en er brandde een rood licht in, of anders scheen het rode licht in het land erachter door een gat. Hij zag nu dat het een zwarte toren was die boven de buitenste pas stond. Hij tikte Sam op de arm en wees ernaar.

‘Dat ziet er niet best uit!’ zei Sam. ‘Dus deze geheime weg van je wordt uiteindelijk toch bewaakt?’ gromde hij tegen Gollem. ‘Zoals je de hele tijd al wist, veronderstel ik.’

‘Alle wegen worden bewaakt, ja,’ zei Gollem. ‘Natuurlijk. Maar hobbits moeten een of andere weg proberen. Deze wordt misschien het minst bewaakt. Misschien is iedereen weg naar grote slag, misschien!’

‘Misschien,’ bromde Sam. ‘Welnu, het lijkt nog ver weg en nog een fiks eind omhoog voor we er zijn. En de tunnel is er ook nog. Ik vind dat u nu maar moet rusten, meneer Frodo. Ik weet niet hoe laat het is, en of het dag of nacht is, maar we hebben uren en uren gelopen.’

‘Ja, we moeten rusten,’ zei Frodo. ‘Laat ons een hoekje vinden dat uit de wind ligt en onze krachten verzamelen – voor de laatste etappe.’ Want zo voelde het aan. De verschrikkingen van het land daarachter, en de daad die daar moest worden verricht, schenen veraf, te ver om hem nu al te verontrusten. Zijn aandacht was helemaal gericht op de vraag hoe hij door of over deze ondoordringbare muur en bewaking kon komen. Als hij die onmogelijke daad eenmaal kon verrichten, zou zijn missie op de een of andere manier ook worden volbracht, zo scheen het hem althans toe in dat duistere uur van vermoeidheid, toen hij nog in de rotsachtige schaduwen van de Cirith Ungol zwoegde.

Zij gingen zitten in een donkere spleet tussen twee rotsmuren, Frodo en Sam een eindje naar binnen, terwijl Gollem op de grond bij de opening neerhurkte. Daar gebruikten de hobbits wat vermoedelijk hun laatste maaltijd zou zijn voordat zij in het Naamloze Land afdaalden, misschien wel het laatste maal dat zij ooit met elkaar zouden gebruiken. Zij aten iets van het eten van Gondor en wafels van het wegbrood van de elfen en dronken een weinig. Maar zij waren zuinig met het water en namen slechts genoeg om hun droge monden te bevochtigen.

‘Ik vraag me af wanneer we weer water zullen vinden,’ zei Sam. ‘Maar ik veronderstel dat ze zelfs daarginds drinken. Orks drinken toch, nietwaar?’

‘Ja, ze drinken,’ zei Frodo. ‘Maar laten we het daar niet over hebben. Dat soort drank is niet voor ons.’

‘Dan is het des te noodzakelijker om onze flessen te vullen,’ zei Sam. ‘Maar er is hierboven helemaal geen water; ik heb nog geen droppeltje horen vallen. En Faramir heeft in ieder geval gezegd dat wij in Morgul geen water moeten drinken.’

‘Geen water dat uit de Imlad Morgul stroomt, waren zijn woorden,’ zei Frodo. ‘Wij zijn nu niet in dat dal, en als we een bron vonden, zou het erin stromen en niet eruit.’

‘Ik zou het niet vertrouwen,’ zei Sam, ‘niet voordat ik stierf van de dorst. Er heerst hier een kwade atmosfeer.’ Hij snoof. ‘En het stinkt. Merkt u het? Een vreemd soort geur, bedompt. Het staat me niets aan.’

‘Mij staat hier helemaal niets aan,’ zei Frodo, ‘trap of steen, adem of been. Aarde, lucht en water schijnen alle vervloekt. Maar dit is nu eenmaal ons pad.’

‘Ja, zo is het,’ zei Sam. ‘En we zouden hier helemaal niet zijn als we er meer vanaf hadden geweten voor we op weg gingen. Maar ik neem aan dat het vaak zo gaat. De dappere dingen in de oude verhalen en liederen, meneer Frodo; avonturen zoals ik ze vroeger noemde. Ik dacht altijd dat het zaken waren waar wonderbaarlijke lieden uit de verhalen naar op zoek gingen, omdat zij dat wilden, omdat ze opwindend waren en het leven een beetje saai was, een soort vermaak zou je kunnen zeggen. Maar zo is het niet met de verhalen die werkelijk belangrijk waren, of de verhalen die in je herinnering blijven. Men scheen er gewoonlijk in verzeild te zijn geraakt – hun wegen lagen eenvoudig zo, zoals u zei. Maar ik veronderstel dat ze een hoop kansen hadden, zoals wij, om om te keren; het punt is dat ze dat niet deden. En als ze het wel hadden gedaan, zouden we het niet weten, omdat ze vergeten zouden zijn. Wij horen alleen over diegenen die gewoon verdergingen – en niet allemaal naar een goed einde, let wel; tenminste niet naar wat lieden in een verhaal, en niet erbuiten, een goed einde noemen. U weet wel, thuiskomen en alles in orde aantreffen, hoewel niet precies hetzelfde – zoals de oude meneer Bilbo. Maar dat zijn niet altijd de beste verhalen om naar te luisteren, hoewel het misschien wel de beste verhalen zijn om in verzeild te raken! Ik vraag me af in wat voor soort verhaal wij verzeild zijn geraakt.’

‘Dat vraag ik me ook af,’ zei Frodo. ‘Maar ik weet het niet. En zo gaat het ook met echte verhalen. Neem elk willekeurig verhaal waar je van houdt. Je weet of vermoedt misschien wat voor soort verhaal het is, blij eindigend of droef eindigend, maar de lieden over wie het gaat weten dat niet. En je zou ook niet willen dat ze het wisten.’

‘Nee, meneer, natuurlijk niet. Neem Beren bijvoorbeeld, hij had nooit gedacht dat hij die Silmaril uit de IJzeren Kroon in Thangorodrim zou krijgen, maar toch gebeurde het, en dat was een nog ergere plaats en zwarter gevaar dan het onze. Maar dat is een lang verhaal, natuurlijk, en gaat verder voorbij het geluk en verdriet en daar voorbij – en de Silmaril ging verder en kwam bij Eärendil. Maar waarom, meneer, heb ik daar nooit eerder aan gedacht? Wij hebben – u hebt iets van het licht ervan in dat sterrenglas dat de Vrouwe u heeft gegeven. Lieve help, te bedenken dat we nog in datzelfde verhaal zitten. Het gaat maar door. Komt er nooit een eind aan de grote verhalen?’

‘Nee, ze eindigen nooit als verhalen,’ zei Frodo. ‘Maar de personages erin komen en gaan wanneer hun rol is uitgespeeld. Onze rol zal laat – of vroeg – ten einde lopen.’

‘En dan kunnen we wat rusten en slapen,’ zei Sam. Hij lachte verbeten. ‘En dat bedoel ik letterlijk, meneer Frodo. Ik bedoel echte gewone rust en slaap, en wakker worden om ’s ochtends in de tuin te werken. Ik vrees dat dat het enige is waar ik de hele tijd op hoop. Al die grote belangrijke plannen zijn niet voor lieden van mijn slag. Maar toch vraag ik me af of wij ooit in liederen of verhalen terecht zullen komen. We zitten al in een, natuurlijk, maar wat ik bedoel is: in woorden vastgelegd, weet u, bij de haard verteld of gelezen uit een groot boek met rode en zwarte letters, jaren en jaren later. En de mensen zullen zeggen: “Laat ons horen over Frodo en de Ring!” En ze zullen zeggen: “Ja, dat is een van mijn lievelingsverhalen. Frodo was heel dapper, nietwaar, pa?” “Ja, m’n jongen, de beroemdste van alle hobbits, en dat zegt wat.”’

‘Dat is veel te veel gezegd,’ zei Frodo, en hij lachte, een lange heldere lach, recht uit het hart. Een dergelijk geluid was in die contreien niet meer gehoord sinds Sauron naar Midden-aarde was gekomen. Het scheen Sam plotseling toe alsof alle stenen luisterden en de hoge rotsen zich over hen heen bogen. Maar Frodo trok er zich niets van aan; hij lachte opnieuw. ‘Lieve help, Sam,’ zei hij, ‘jou te horen maakt mij op de een of andere manier even vrolijk alsof het verhaal al geschreven was. Maar je hebt een van de voornaamste personages vergeten: Sam Gewissies de Dappere. “Ik wil meer over Sam horen, pa. Waarom hebben ze er niet meer van zijn gepraat in gestopt, pa? Dat vind ik leuk. Dat maakt me aan het lachen. En Frodo zou zonder Sam niet ver gekomen zijn, nietwaar, pa?”’

‘Nou, meneer Frodo,’ zei Sam, ‘daar moet u niet mee spotten. Ik was ernstig.’

‘Dat was ik ook,’ zei Frodo, ‘en dat ben ik nog. We lopen een beetje te hard van stapel. Jij en ik, Sam, zitten nog vast op de ergste plaatsen van het verhaal, en het is maar al te waarschijnlijk dat iemand op dit punt zal zeggen: “Sla het boek nu maar dicht, pa, we willen niet meer verder lezen.”’

‘Misschien,’ zei Sam, ‘maar ik zou niet degene zijn die dat zou zeggen. De dingen die volbracht en voorbij zijn en deel uitmaken van de grote verhalen, zijn anders. Gossie, zelfs Gollem zou misschien goed zijn in een verhaal, beter dan hij is om bij u te hebben in ieder geval. En hij heeft volgens zijn zeggen zelf eens van verhalen gehouden. Ik vraag me af of hij zichzelf de held of de schurk vindt.’

‘Gollem!’ riep hij. ‘Zou je graag de held willen zijn in – allemachies, waar hangt hij nu weer uit?’

Er was niets meer van hem te bekennen bij de opening van hun schuilplaats en ook niet in de schaduwen vlakbij. Hij had hun eten geweigerd hoewel hij, zoals gewoonlijk, een mondjevol water had aanvaard; en toen scheen hij zich te hebben opgerold om te gaan slapen. Zij hadden verondersteld dat tenminste een van zijn doelstellingen tijdens zijn lange afwezigheid de vorige dag was geweest om op voedsel te jagen waar hij van hield; en nu was hij blijkbaar weer weggeglipt terwijl ze zaten te praten. Maar waa rom nu weer? ‘Ik vind het niet prettig dat hij ervandoor gaat zonder iets te zeggen,’ zei Sam. ‘En nu minder dan ooit. Hij kan hierboven niet naar voedsel aan het zoeken zijn, tenzij er een of andere steensoort is waar hij van houdt. Hemeltje, er is niet eens een beetje mos!’

‘Het heeft geen zin je nu zorgen over hem te maken,’ zei Frodo. ‘We zouden het zonder hem nooit zo ver hebben kunnen brengen, ook niet als we de pas hadden kunnen zien, en daarom zullen we zijn eigenaardigheden moeten accepteren. Als hij vals is, dan is hij vals.’

‘Maar in ieder geval hou ik ’m maar liever in ’t oog,’ zei Sam. ‘Vooral als hij vals is. Herinnert u zich dat hij nooit wilde zeggen of de pas werd bewaakt of niet? En nu zien we daar een toren – en misschien is hij verlaten, maar misschien ook niet. Denkt u dat-ie ze is gaan halen, orks of wat het ook zijn?’

‘Nee, dat denk ik niet,’ zei Frodo. ‘Zelfs als hij kwaad in de zin heeft, en dat lijkt me niet onwaarschijnlijk, denk ik niet dat dat het is: niet om orks of andere dienaren van de Vijand te halen. Waarom tot nu toe wachten, en al dat gezwoeg van de klim doormaken, en zo dicht bij het land komen dat hij vreest? Hij had ons waarschijnlijk vele keren aan de orks kunnen verraden sinds wij hem zijn tegengekomen. Nee, als het iets is, dan zal het wel een kleine privélist zijn die hij als heel geheim beschouwt.’

‘Wel, ik veronderstel dat u gelijk hebt, meneer Frodo,’ zei Sam. ‘Niet dat het me geweldig geruststelt. Ik maak geen vergissing; ik twijfel er niet aan dat hij mij even zo vrolijk aan de orks zou uitleveren als zijn hand kussen. Maar ik vergat – zijn Lieveling. Nee, ik veronderstel dat het al die tijd de Lieveling voor de arme Sméagol is geweest. Dat is het enige idee achter al zijn plannetjes, als hij die heeft. Maar ik heb er geen flauwe notie van hoe het feit dat hij ons hier naar boven heeft gebracht hem daarbij zal helpen.’

‘Waarschijnlijk heeft hij daar zelf ook geen idee van,’ zei Frodo. ‘En ik geloof niet dat hij een duidelijk plan in zijn verwarde hoofd heeft. Ik denk dat hij in werkelijkheid deels probeert de Lieveling zo lang mogelijk uit handen van de Vijand te houden. Want dat zou ook voor hemzelf een onoverkomelijke ramp zijn, als de Vijand hem kreeg. En anderzijds beidt hij misschien alleen maar zijn tijd en wacht zijn kans af.’

‘Ja, Sluiper en Gluiper, zoals ik eerder heb gezegd,’ zei Sam. ‘Maar hoe dichter ze bij het Land van de Vijand komen, hoe meer Sluiper Gluiper wordt. Let op mijn woorden: als we ooit bij de pas komen, zal hij ons het kostbare voorwerp nooit over de grens laten meenemen zonder moeilijkheden te veroorzaken.’

‘We zijn daar nog niet,’ zei Frodo.

‘Nee, maar we mogen tot zolang onze ogen wel goed de kost geven. Als hij ons ziet dutten, zal Gluiper heel vlug de overhand krijgen. Maar dat wil niet zeggen asdat het niet veilig voor u zou zijn om nu een tukkie te doen, meester. Veilig, als u dicht bij me blijft liggen. Het zou me deugd doen om u te zien slapen. Ik zal over u waken en in elk geval, als u dicht bij me zou liggen, met mijn arm om u heen, zou niemand u kunnen aanraken zonder dat Sam het wist.’

‘Slaap!’ zei Frodo en zuchtte, alsof hij in een woestijn een luchtspiegeling van koel groen gras had gezien. ‘Ja, zelfs hier zou ik kunnen slapen.’

‘Slaap dan, meester! Leg uw hoofd in mijn schoot.’

En zo trof Gollem hen uren later aan toen hij terugkeerde en langs het pad in de duisternis naar beneden kroop. Sam zat rechtop tegen een steen aan; zijn hoofd viel opzij en hij ademde zwaar. Frodo’s hoofd lag in zijn schoot, diep in slaap verzonken; op z ijn witte voorhoofd lag een van Sams bruine handen, en de andere lag licht op de borst van zijn meester. Vrede stond op hun beider gezicht.

Gollem keek naar hen. Een vreemde uitdrukking kwam over zijn magere, hongerige gezicht. De glans verdween uit zijn ogen en zij werden dof en grijs, oud en moe. Een vlaag van pijn scheen hem te doen krimpen, en hij draaide zich om en keek omhoog naar de pas, zijn hoofd schuddend, alsof hij iets bij zichzelf aan het overleggen was. Toen kwam hij terug en terwijl hij langzaam een bevende hand uitstrekte, raakte hij heel voorzichtig Frodo’s knie aan – maar die aanraking was bijna een liefkozing. Als een van beide slapers hem had kunnen zien, zou hij een vluchtig ogenblik hebben gedacht dat hij een oude, vermoeide hobbit zag, gekrompen door de jaren die hem zijn tijd, al zijn vrienden en verwanten, en de velden en stromen van zijn jeugd ver hadden doen overleven, een oud, uitgehongerd, meelijwekkend wezen.

Maar bij die aanraking bewoog Frodo zich en riep zacht iets in zijn slaap, en meteen was Sam klaarwakker. Het eerste dat hij zag was Gollem die zijn meester aanraakte, zoals hij vermoedde. ‘Hé, jij!’ zei hij ruw. ‘Wat voer jij in je schild?’

‘Niets, niets,’ zei Gollem zacht. ‘Aardige meester!’

‘Dat had je gedacht,’ zei Sam. ‘Maar waar ben je geweest – wegsluipend en weer terugsluipend, ouwe schurk die je bent?’

Gollem deinsde terug en een groene glans flikkerde onder zijn zware oogleden. Hij leek nu bijna op een spin, achterover gehurkt op zijn gebogen ledematen, met zijn uitpuilende ogen. Het vluchtige ogenblik was voorbij, uit de herinnering verdwenen. ‘Sluipen, sluipen!’ siste hij. ‘Hobbits altijd zo beleefd, ja. O aardige hobbits. Sméagol leidt ze langs geheime wegen die niemand anders zou kunnen vinden. Hij is moe, hij is dorstig, ja dorstig; maar hij leidt hen en zoekt naar paden, en zij zeggen, sluipen, sluipen. Heel aardige vrienden. O ja, mijn lieveling, heel aardig.’

Sam voelde zich enigszins berouwvol, hoewel hij hem voor geen cent meer vertrouwde. ‘Het spijt me. Het spijt me, maar je hebt me uit m’n slaap doen opschrikken. En ik had niet mogen slapen, en daarom was ik wat al te heftig. Maar meneer Frodo is zo moe dat ik hem heb gevraagd een uiltje te knappen: nou zo zit het in elkaar. Spijt me. Maar wat heb jij uitgevoerd?’

‘Rondgeslopen,’ zei Gollem en de groene glans verdween niet uit zijn ogen.

‘Nou goed dan,’ zei Sam. ‘Zoals je wilt. Ik denk niet dat het erg ver bezijden de waarheid is. En nu kunnen we beter met ons allen wegsluipen. Hoe laat is het? Is het vandaag of morgen?’

‘Het is morgen,’ zei Gollem, ‘of het was morgen toen de hobbits gingen slapen. Heel dwaas, heel gevaarlijk – als de arme Gollem niet rondsloop om de wacht te houden.’

‘Ik denk dat we dat woord gauw moe zullen worden,’ zei Sam. ‘Maar goed. Ik zal de meester wakker maken.’ Zachtjes streek hij het haar van Frodo’s voorhoofd achterover, boog zich voorover en sprak zacht tegen hem.

‘Word eens wakker, meneer Frodo! Word eens wakker!’ Frodo verroerde zich en opende zijn ogen, en glimlachte toen hij Sams gezicht over zich heen zag buigen. ‘Je roept me vroeg, nietwaar, Sam,’ zei hij. ‘Het is nog donker.’

‘Ja, het is hier altijd donker,’ zei Sam. ‘Maar Gollem is teruggekomen, meneer Frodo, en hij zegt dat het morgen is. Dus we moeten verdergaan. De laatste etappe.’

Frodo haalde diep adem en ging rechtop zitten. ‘De laatste etappe!’ zei hij. ‘Hallo, Sméagol, heb je wat te eten gevonden? Heb je wat gerust?’

‘Geen eten, geen rust, niks voor Sméagol,’ zei Gollem. ‘Hij is een sluiper.’

Sam klakte met zijn tong, maar hield zich in.

‘Scheld jezelf niet uit, Sméagol,’ zei Frodo. ‘Het is niet verstandig, of het juist is of niet.’

‘Sméagol moet nemen wat hem gegeven wordt,’ antwoordde Gollem. ‘Hij heeft die naam gekregen van de vriendelijke meester Sam, de hobbit die zoveel weet.’

Frodo keek Sam aan. ‘Ja, meneer,’ zei hij. ‘Ik heb dat woord inderdaad gebruikt toen ik plotseling wakker schrok en hem vlakbij zag. Ik heb gezegd dat het me speet, maar weldra zal ik er geen spijt meer van hebben.’

‘Vooruit, laten we er niet meer over spreken. Maar nu schijnen we het beslissende punt bereikt te hebben, jij en ik, Sméagol. Zeg eens. Kunnen we zelf verder de weg vinden? We kunnen de pas zien of de weg die erheen leidt, en als we hem nu kunnen vinden, dan denk ik dat onze overeenkomst als beëindigd kan worden beschouwd. Jij hebt gedaan wat je beloofd hebt, en je bent vrij: vrij om terug te gaan naar eten en rust, waar je ook maar heen wilt, behalve naar de dienaren van de Vijand. En op een goede dag zal ik je misschien belonen, ik, of zij die zich mij herinneren.’

‘Nee, nee, nog niet,’ klaagde Gollem. ‘O nee! Ze kunnen de weg niet alleen vinden, wel? O nee, heus niet. De tunnel komt nog. Sméagol moet verdergaan. Geen rust. Geen eten. Nog niet.’

IX. Shelobs leger

Misschien was het nu inderdaad dag, zoals Gollem zei, maar de hobbits konden maar weinig verschil zien, of het moest zijn dat de zware hemel boven hun hoofden misschien minder roetzwart was, eerder een groot dak van rook, terwijl in plaats van de duisternis van de diepe nacht, die nog in spleten en holen hing, een grijze, verdoezelende schaduw de rotsachtige wereld rondom hen verhulde. Zij gingen verder, Gollem voorop en de hobbits nu naast elkaar, omhoog door het lange ravijn tussen de pijlers en zuilen van gebarsten en verweerde rots, die als enorme vormloze standbeelden aan weerskanten stonden. Er was geen geluid. Een eindje, een mijl of zo, voor hen uit stond een grote, grijze muur, een laatste enorme oprijzende massa bergsteen. Donkerder en gestadig hoger werd zijn dreiging toen zij dichterbij kwamen, totdat hij hoog boven hen oprees en het uitzicht op alles wat erachter lag, ontnam. Een diepe schaduw lag aan de voet ervan. Sam snoof de lucht op.

‘Jakkes. Die stank,’ zei hij. ‘Hij wordt almaar sterker.’

Weldra stonden zij in de schaduw, en daar middenin zagen zij de opening van een grot. ‘Dit is de weg naar binnen,’ zei Gollem zacht. ‘Dit is de ingang van de tunnel.’ De naam ervan sprak hij niet uit: Torech Ungol, Shelobs leger. Stank dreef naar buiten; niet de walgelijke geur van verrotting in de dreven van Morgul, maar een smerige lucht, alsof er in de duisternis daarbinnen ondefinieerbare vuiligheid lag opgehoopt en werd bewaard.

‘Is dit de enige weg, Sméagol?’ vroeg Frodo.

‘Ja, ja,’ antwoordde hij. ‘Ja, we moeten nu deze weg gaan!’

‘Wil je zeggen dat je door dit hol bent gegaan?’ vroeg Sam. ‘Bah! Maar misschien vind jij stank niet zo erg.’

Gollems ogen flikkerden. ‘Hij weet niet wat wij erg vinden, nietwaar, lieveling? Nee, dat weet-ie niet. Maar Sméagol kan dingen verdragen. Ja. Hij is erdoor geweest. O, ja, helemaal erdoor. Het is de enige weg.’

‘En wat veroorzaakt die stank, vraag ik me af,’ zei Sam. ‘Het lijkt – welnu, dat zeg ik liever niet. Een of ander beestachtig hol van de orks, wed ik, met hun afval van honderd jaar erin.’

‘Welaan,’ zei Frodo. ‘Orks of geen orks, als het de enige weg is, moeten wij hem gaan.’

Zij haalden diep adem voor zij erin gingen. Na een paar stappen bevonden ze zich in een volslagen en ondoordringbare duisternis. Sinds de duistere gangen van Moria had Frodo noch Sam een dergelijke duisternis meegemaakt, en zo mogelijk was deze nog dieper en dichter. Daar waren luchtstromingen geweest, en echo’s en een gevoel van ruimte. Hier was de lucht volkomen onbewogen, zwaar, en elk geluid werd gedempt. Zij liepen als in een zwarte damp, gemaakt van duisternis zelf die, wanneer zij werd ingeademd, blindheid veroorzaakte, niet alleen voor de ogen, maar ook voor de geest, zodat zelfs de herinneringen aan kleuren en vormen en licht uit het denken verdwenen. Het was altijd nacht geweest, en die zou er altijd heersen, en de nacht was het enige.

Maar een tijdlang konden zij nog voelen, en de gevoeligheid van hun voeten en vingers scheen eigenlijk eerst pijnlijk te zijn verscherpt. De muren voelden tot hun verbazing glad aan en de grond, met uitzondering van af en toe een trede, was recht en vlak en liep steeds onder dezelfde scherpe hoek omhoog. De tunnel was hoog en breed, zo breed, dat de hobbits, hoewel zij naast elkaar liepen en de wanden slechts met uitgestrekte handen konden aanraken, gescheiden waren, alleen, afgesneden in de duisternis.

Gollem was het eerste naar binnen gegaan en scheen maar een paar passen voor te liggen. Terwijl zij nog in staat waren dergelijke dingen op te merken, konden ze zijn adem vlak voor zich horen sissen en hijgen. Maar na een tijdje werden hun zintuigen matter; zowel het gevoel als het gehoor scheen verlamd te worden en zij gingen voort, tastend en lopend, al verder en verder, voornamelijk door de wilskracht waarmee zij naar binnen waren gegaan; de wil om door te zetten en het verlangen om ten slotte bij de hoge poort daarachter te komen.

Voordat zij misschien erg ver waren gegaan – maar hij verloor weldra alle gevoel voor tijd en afstand – werd Sam aan de rechterkant, toen hij de wand betastte, zich bewust van een opening opzij: een ogenblik hoorde hij het zachte suizen van minder zware lucht, en toen gingen ze erlangs.

‘Er is hier meer dan één gang,’ fluisterde hij met moeite; het scheen moeilijk om zijn adem enig geluid te doen geven. ‘Het is hier zo orkachtig als het maar zijn kan!’

Daarna – eerst hij rechts en toen Frodo links – kwamen zij langs drie of vier van dergelijke openingen, sommige wijder, andere smaller; maar er bestond nog geen twijfel aan de hoofdweg, want die was recht en beschreef geen enkele bocht, en liep nog steeds geleidelijk omhoog. Maar hoe lang was hij, hoeveel meer ervan zouden zij nog te verduren hebben, of konden zij verduren? De ademloosheid van de lucht nam toe naarmate zij stegen; en nu schenen zij vaak in de blinde duisternis een weerstand te voelen die dichter was dan de stinkende lucht. Toen zij zich voorwaarts worstelden, voelden zij dingen langs hun hoofd vegen of tegen hun handen; lange tentakels, of hangende vegetatie misschien; zij konden niet zeggen wat het was. En de stank werd steeds erger. Deze nam toe tot het hun bijna toescheen dat de reuk het enige overgebleven zintuig was, en dat was om hen te kwellen. Eén uur, twee uur, drie uur: hoeveel waren er in dit pikzwarte hol voorbijgegaan? Uren – dagen, weken leken het eerder. Sam verliet de tunnelwand en ging vlak naast Frodo lopen; hun handen raakten elkaar en grepen ineen, en zo gingen zij samen verder.

Eindelijk kwam Frodo, die de linkerwand aftastte, plotseling bij een leegte. Hij viel bijna opzij in het niets. Er was een of andere opening in de rots die veel wijder was dan de andere waar zij langs waren gekomen, en daaruit kwam zo’n hevige stank en een zo intense sfeer van dreigende kwaadaardigheid, dat Frodo wankelde. En op hetzelfde ogenblik wankelde Sam ook en viel voorover.

Terwijl hij tegen de misselijkheid en de angst vocht, greep Frodo Sams hand. ‘Sta op,’ zei hij met een hese geluidloze ademtocht. ‘Het komt allemaal hiervandaan, de stank en het gevaar. Nu erop af! Vlug.’

Al zijn resterende kracht en beslistheid verzamelend, trok hij Sam overeind en dwong zijn eigen ledematen te bewegen. Sam strompelde naast hem. Eén stap, twee stappen, drie stappen – ten slotte zes stappen. Misschien waren ze de afschuwelijke onzichtbare opening voorbij, maar of dat zo was of niet, ineens was het gemakkelijker om te bewegen, alsof een vijandige wil hen een ogenblik had losgelaten. Zij strompelden voort, nog steeds hand in hand.

Maar vrijwel onmiddellijk kwamen zij weer voor een nieuwe moeilijkheid te staan. De tunnel vertakte zich naar het scheen, en in het donker konden zij niet zeggen welke de breedste weg of welke de rechte was. Welke moesten zij nemen, de linkse of de rechtse? Er was niets waar zij houvast aan hadden, en een verkeerde keus zou hoogstwaarschijnlijk noodlottig zijn.

‘Welke kant is Gollem uitgegaan?’ vroeg Sam hijgend. ‘En waarom heeft hij niet gewacht?’

‘Sméagol!’ zei Frodo in een poging om te roepen. ‘Sméagol!’ Maar zijn stem kraste en de naam verstierf bijna op het moment dat hij over zijn lippen kwam. Er was geen antwoord, geen echo, zelfs geen trillinkje in de lucht.

‘Deze keer is hij werkelijk weg, denk ik,’ mompelde Sam. ‘Ik vermoed dat dit uitgerekend de plaats is waar hij ons heen heeft willen brengen. Gollem! Als ik je ooit nog eens te pakken krijg, zal het je berouwen.’

Weldra, terwijl zij in het donker rondtastten en zochten, merkten zij dat de opening links was geblokkeerd; óf zij was geblindeerd, óf er was een grote steen in de gang gevallen. ‘Dit kan de weg niet zijn,’ fluisterde Frodo. ‘Of het de goede is of niet, we moeten de andere nemen.’

‘En vlug,’ zei Sam hijgend. ‘Er is nog iets ergers dan Gollem in de buurt. Ik voel dat wij door iets worden gadegeslagen.’

Ze waren nauwelijks enkele meters verder toen er achter hen een geluid kwam, verrassend en angstaanjagend in de zware doffe stilte: een gorgelend, borrelend geluid en een lang venijnig gesis. Ze draaiden zich om, maar er was niets te zien. Ze stonden stokstijf te staren en wachtten, maar wisten niet waarop.

Het is een val!’ zei Sam en hij legde de hand op het gevest van zijn zwaard; en terwijl hij dat deed, dacht hij aan de donkerte van de grafheuvel waaruit het afkomstig was. Ik wou dat ouwe Tom nu in de buurt was, dacht hij. Toen, terwijl hij zo stond, duisternis rondom hem en een zwartheid van wanhoop en woede in zijn hart, scheen het hem toe dat hij een licht zag: een licht in zijn geest, eerst bijna onverdraaglijk helder, als een zonnestraal in de ogen van iemand die zich lang in een schacht zonder vensters heeft schuilgehouden. Toen werd het licht gekleurd: groen, goud, zilver, wit. In de verte, als op een kleine afbeelding die door elfenvingers was getekend, zag hij Vrouwe Galadriel op het gras in Lórien staan, en zij had geschenken in de handen. En voor jou, Ringdrager, hoorde hij haar zeggen, ver weg, maar duidelijk, voor jou heb ik dit gemaakt.

Het borrelende gesis kwam naderbij, en er klonk gekraak als van een enorm scharnierend voorwerp, dat met een trage doelbewustheid in het donker bewoog. Er ging stank aan vooraf. ‘Meester, meester!’ riep Sam, en zijn stem kwam tot leven en werd dwingend. ‘Het geschenk van de Vrouwe! Het sterrenglas!’

‘Het sterrenglas?’ mompelde Frodo, als iemand die in zijn slaap antwoordt en nauwelijks iets begrijpt. ‘Ja, natuurlijk. Waarom was ik het vergeten? Een licht voor wanneer alle andere lichten uitgaan! En nu kan inderdaad alleen licht ons helpen.’

Langzaam ging zijn hand naar zijn borst en langzaam haalde hij het Flesje van Galadriel tevoorschijn. Een ogenblik schitterde het, vaag als een opgaande ster in de zware aardse nevels, maar toen zijn sterkte toenam en de hoop in Frodo’s geest herleefde, begon het te branden en wakkerde aan tot een zilveren vlam, een kleine kern van verblindend licht alsof Eärendil zelf van de hoge zonovergoten paden was neergedaald met de laatste Silmaril op het voorhoofd. De duisternis verdween eruit tot zij scheen te stralen midden in een bol van luchtig kristal, en de hand die haar vasthield glinsterde door wit vuur.

Frodo keek met verwondering naar dit wonderbaarlijke geschenk, dat hij zo lang met zich had meegedragen zonder de volle waarde en macht ervan te vermoeden. Zelden had hij er onderweg aan gedacht, tot zij aan het Morguldal waren gekomen, en hij had het nooit gebruikt uit vrees om het onthullende licht ervan te doen schijnen. ‘Aiya Eärendil Elenion Ancalima! ’ riep hij uit, maar wist niet wat hij had gezegd; want het scheen dat een andere stem door middel van de zijne sprak, helder, onbelemmerd door de smerige atmosfeer in de gang.

Maar er zijn andere machten in Midden-aarde, machten van de nacht en zij zijn oud en sterk. En zij die in de duisternis rondwaarde, had de elfen die verre kreet in de diepten van de tijd horen slaken, en zij had er geen aandacht aan geschonken, en deze deed haar ook nu niet terugdeinzen. Op hetzelfde ogenblik dat Frodo sprak, voelde hij dat er een grote boosaardigheid op hem was gericht, en een dodelijke blik hem opnam. Niet ver in de tunnel, tussen hen en de opening waar zij hadden gewankeld en gestro mpeld, werd hij ogen gewaar die zichtbaar werden, twee grote trossen ogen met vele vensters – de komende dreiging was eindelijk ontmaskerd. De schittering van het sterrenglas werd gebroken en teruggekaatst door hun duizenden facetten, maar achter het geschitter begon binnenin geleidelijk een bleek dodelijk vuur te gloeien, een vlam die in de een of andere afgrond van euvele gedachten werd ontstoken. Monsterlijke en afzichtelijke ogen waren het, dierlijk, maar toch vervuld van een doel en een afschuwelijke verrukking, een kwaadaardig genoegen scheppend in hun prooi, die in de val zat zonder enige hoop op ontsnapping.

Frodo en Sam, die door angst waren bevangen, begonnen achteruit te deinzen, terwijl hun eigen blik werd vastgehouden door de afgrijselijke starende blik van die onheilspellende ogen; maar terwijl zij achteruitgingen, kwamen de ogen naar voren. Frodo’s han d zakte en langzaam zakte ook de Fles. Toen ineens, bevrijd van de dwingende betovering, die hen had losgelaten om hen even in ijdele paniek tot vermaak van de ogen te zien rennen, keerden zij zich beiden om en vluchtten samen; maar onder het rennen keek Frodo om en zag tot zijn schrik dat de ogen meteen achter hen aansprongen. De stank van de dood omringde hen als een wolk.

‘Blijf staan, blijf staan!’ riep hij wanhopig. ‘Vluchten heeft geen zin.’

Langzaam kwamen de ogen naderbij gekropen.

‘Galadriel!’ riep hij, en terwijl hij zijn moed verzamelde, hief hij de Fles nogmaals omhoog. De ogen hielden stil. Heel even ontspande zich hun blik, alsof een vlaag van twijfel ze verontrustte. Toen vatte Frodo’s hart vlam en zonder te denken bij wat hij deed, of het dwaasheid, wanhoop of moed was, nam hij het flesje in de linkerhand en trok met de rechter zijn zwaard. Prik glinsterde terwijl hij hem trok en het elfenstaal schitterde in het zilveren licht, maar aan de randen flikkerde een blauw vuur. Toen, de ster omhooghoudend en het vlammende zwaard naar voren gestoken, liep Frodo, de hobbit uit de Gouw, vastberaden naar voren om de ogen te weerstaan.

Ze weifelden. Er verscheen twijfel in toen het licht dichterbij kwam. Een voor een doofden zij en langzaam trokken zij zich terug. Geen dodelijker kracht had hen ooit eerder bedreigd. Voor zon en maan en ster waren zij onder de grond veilig geweest, maar nu was een ster tot de ingewanden van de aarde afgedaald. En nog steeds kwam zij dichterbij en de ogen begonnen te versagen. Een voor een werden zij allemaal donker; ze wendden zich af en een grote massa, buiten het bereik van het licht, schoof zijn enorme schaduw ertussen. Ze waren verdwenen.

‘Meester, meester!’ riep Sam. Hij stond vlak achter hem, zijn eigen zwaard getrokken en gereed. ‘Sterren en glorie! Maar de elfen zouden daar een lied op maken als zij het ooit te horen kregen! En moge ik blijven leven om het hun te vertellen en te horen zingen. Maar ga niet verder, meester! Daal niet naar die schuilplaats af. Dit is onze enige kans. Laten we nu uit dit smerige hol gaan!’

En zo keerden zij opnieuw terug, eerst lopend, en toen rennend; want naarmate zij verdergingen liep de vloer van de tunnel steil omhoog en met iedere stap stegen zij hoger uit boven de stank van het onzichtbare hol en keerde de kracht in hun ledematen en hart terug. Maar de haat van de Wachter dreigde nog achter hen, een tijdje verblind misschien, maar niet verslagen, nog steeds op hun dood gericht. En nu kwam hun een luchtstroom tegemoet, koel en ijl. De opening, het einde van de tunnel, lag eindelijk voor hen. Hijgend, verlangend naar een plaats zonder dak, stortten zij zich naar voren; toen wankelden zij verbaasd en strompelden terug. De uitgang was geblokkeerd door een of ander obstakel, maar niet van steen; het scheen zacht en een beetje buigzaam, maar toch ook sterk en ondoordringbaar; lucht filterde erdoorheen, maar geen sprankje licht. Opnieuw vielen zij aan en werden teruggeworpen.

Terwijl hij de Fles voor zich uit hield, keek Frodo en hij zag een grijze massa voor zich, die de straling van het sterrenglas niet kon doorboren en niet verlichtte, alsof het een schaduw was die niet door licht werd geworpen en die geen licht kon doen verdwijnen. Over de hele breedte en hoogte van de tunnel was een enorm web gesponnen, ordelijk als het web van een of andere reuzenspin, maar dichter geweven en veel groter: iedere draad was dik als een touw. Sam lachte grimmig. ‘Spinnenwebben!’ zei hij. ‘Is dat alles? Spinnenwebben! Maar wat een spin! Vooruit, weg ermee!’

In een aanval van woede hakte hij er met zijn zwaard op in, maar de draad die hij trof brak niet. Hij gaf een beetje mee en sprong toen weer terug als een betokkelde snaar die het zwaard en de arm deed opveren. Drie keer sloeg Sam uit alle macht en eindelijk brak er één touw van de talloze die er waren en kronkelde zich; het krulde om en zwiepte door de lucht. Een uiteinde ervan striemde Sams hand, en hij schreeuwde het uit van de pijn, terwijl hij achteruitdeinsde en zijn hand voor de mond sloeg.

‘Er zullen dagen voor nodig zijn om de weg op deze manier vrij te maken,’ zei hij. ‘Wat moeten we doen? Zijn die ogen teruggekomen?’

‘Nee, nergens te zien,’ zei Frodo, ‘hoewel ik nog voel dat ze naar me kijken of over me denken, en een of ander plan uitbroeden, misschien. Als dat licht zou zakken, of als het uitdoofde, zouden ze gauw genoeg terugkomen.’

‘Op het laatst toch nog in de val!’ zei Sam bitter en zijn woede rees weer boven wanhoop en vermoeidheid uit. ‘Als muggen in een web. Moge de vloek van Faramir Gollem treffen, en vlug ook!’

‘Dat zou ons nu niet helpen,’ zei Frodo. ‘Kom, laten we eens kijken wat Prik kan doen. Het is een elfenzwaard. Er waren angstaanjagende webben in de donkere ravijnen van Beleriand waar het werd gesmeed. Maar jij moet de wacht houden en de ogen tegenhouden. Hier, neem het sterrenglas. Wees niet bang. Houd het omhoog en kijk goed!’

Toen ging Frodo naar het grote grijze net toe en hakte erop los met een brede zwaaiende slag, de scherpe kant vlug langs een ladder van dichtgeweven koorden halend, terwijl hij meteen achteruitsprong. Het blauwglanzende staal sneed erdoorheen als een zeis door gras, en zij sprongen, kronkelden en hingen toen slap neer. Er was een groot gat ontstaan. De ene slag na de andere bracht hij toe, totdat ten slotte het hele web binnen zijn bereik stuk was, en de bovenste helft golfde en zwaaide als een losse sluier in de binnenstromende wind. De val was geopend.

‘Kom!’ zei Frodo. ‘Verder! Verder!’ Een wilde vreugde om hun ontsnapping uit de muil van wanhoop vervulde plotseling heel zijn geest. Zijn hoofd tolde alsof hij een slok koppige wijn had gedronken. Hij sprong naar buiten en schreeuwde het uit.

Voor zijn ogen, die door het hol van de nacht waren gegaan, leek het licht in dat donkere land. De grote rookkolommen waren opgetrokken en ijler geworden en de laatste uren van een sombere dag gingen voorbij: de rode gloed van Mordor was in een akelige duisternis weggestorven. Toch scheen het Frodo toe dat hij een ochtend van plotselinge hoop aanschouwde. Bijna had hij de top van de muur bereikt. Nog een klein eind hoger. De Kloof, Cirith Ungol, lag voor hem, een vage inkeping in de zwarte rand en de rotspunten die aan weerskanten in de duisternis vervaagden. Een kleine spurt, de baan van een hardloper, en hij zou erdoorheen zijn!

‘De pas, Sam!’ riep hij uit, geen acht slaand op de schrilheid van zijn stem die, nu zij bevrijd was van de verstikkende atmosfeer van de tunnel, hoog en wild snerpte. ‘De pas. Ren, ren, dan zijn we erdoor – erdoor voor iemand ons kan tegenhouden!’

Sam kwam zo snel zijn benen hem konden dragen achter hem aan, maar hoewel hij blij was om vrij te zijn, was hij toch niet op zijn gemak, en terwijl hij rende bleef hij achteromkijken naar de donkere boog van de tunnel, bang dat hij ogen of een of andere onvoorstelbare gedaante zou zien die hem van achteren zou bespringen. Te weinig wist hij of zijn meester van de listen van Shelob af. Zij had te veel uitgangen uit haar leger.

Daar had zij eeuwenlang gewoond, een boosaardig wezen in de gedaante van een spin, precies zo een als vroeger in het Land van de elfen in het Westen had gewoond dat nu in zee is verzonken; zoals die waartegen Beren in de Bergen van Verschrikking in Doriath had gevochten en in het maanlicht lang geleden over het groene gras tussen de dennenbomen naar Lúthien was gekomen. Hoe Shelob daar gekomen was, vluchtend voor de ondergang, wordt in geen enkel verhaal beschreven, want uit de Donkere Jaren zijn weinig verhalen gekomen. Maar zij, die daar vóór Sauron was, was daar nog steeds, en voor de eerste steen van Barad-dûr; en zij diende niemand anders dan zichzelf, het bloed van elfen en mensen drinkend, opgeblazen en dik van het voortdurende nadenken over haar zwelgpartijen, webben van schaduw wevend; want al wat leefde diende haar tot voedsel, en haar braaksel was de duisternis. Wijd en zijd verspreidden zich haar lagere afstammelingen, bastaarden van ellendige gezellen, haar eigen kinderen, die zij meestal doodde, verspreidden zich van dal naar dal, van de Ephel Dúath naar de oostelijke heuvels, naar Dol Guldur en de uitgestrektheid van het Demsterwold. Maar geen kon haar, Shelob de Grote, de laatste nazaat van Ungoliant, die de ongelukkige wereld verontrustte, naar de kroon steken.

Jaren geleden al had Gollem haar gezien, Sméagol, die in alle donkere holen speurde, en in voorbije tijden had hij voor haar gebogen en haar aanbeden en de zwartheid van haar kwade wil vergezelde hem op al zijn vermoeiende wegen, hem afsnijdend van het licht en van berouw. En hij had beloofd haar voedsel te brengen. Maar haar begeerte was niet zijn begeerte. Weinig wist zij af van en weinig gaf ze om torens, of ringen of iets dat door de geest of de hand was ontworpen, zij die alleen belust was op de dood van alle anderen, naar lichaam en geest, en voor zichzelf op een zwelgend leven, alleen, gezwollen tot de bergen haar niet langer konden schragen en de duisternis haar niet langer kon omvatten.

Maar die begeerte was nog ver weg en lang was zij nu hongerig geweest, zich schuilhoudend in haar hol, terwijl de macht van Sauron toenam, en licht en levende dingen zijn grenzen meden en de stad in het dal dood was en mens noch elf in de buurt kwam, alleen de ongelukkige orks. Armzalig voedsel en voorzichtig. Maar zij moest eten en hoe bedrijvig zij ook nieuwe kronkelende gangen van de pas en hun toren groeven, zij vond altijd wel een manier om ze te verstrikken. Maar zij snakte naar smakelijker voedsel. En Gollem had het haar bezorgd.

‘We zullen zien, we zullen zien,’ zei hij vaak bij zichzelf, als de boze geest vaardig over hem was, terwijl hij de gevaarlijke weg van de Emyn Muil naar het Morguldal ging, ‘we zullen zien. Het kan best zijn, o ja, het kan best zijn dat wanneer zij de beenderen en oude kleren weggooit, wij hem zullen vinden, hem zullen krijgen, de Lieveling, een beloning voor de arme Sméagol die lekker eten brengt. En wij zullen Lieveling redden, zoals we beloofden. O ja. En als we hem veilig en wel hebben, dan zal zij het weten. O ja, dan zullen we het haar betaald zetten, m’n Lieveling. Dan zullen we het iedereen betaald zetten.’

Zo dacht hij in een binnenkamer van zijn slimme geest, die hij nog altijd voor haar verborgen hoopte te houden, ook toen hij weer naar haar toe was gekomen en een diepe buiging voor haar had gemaakt terwijl zijn metgezellen sliepen.

En wat Sauron betreft: hij wist waar zij zich ophield. Hij vond het prettig dat zij daar woonde, hongerig maar onverminderd boosaardig, een betrouwbaarder schildwacht op dat aloude pad naar zijn land dan enige andere die zijn slimheid had kunnen bedenken. En orks, zij waren nuttige slaven, maar hij had er meer dan genoeg. Als Shelob ze nu en dan ving om haar honger te stillen, mocht zij dat doen: hij kon ze missen. En soms, zoals een mens zijn kat een lekkernij toewerpt ( zijn kat, zoals hij haar noemt, hoewel hij haar niet bezit), stuurde Sauron haar zijn gevangenen met wie hij niets beters te doen wist; hij liet ze naar haar hol drijven en zich daarna vertellen wat ze met hen had gedaan.

Zo leefden zij beiden, behagen scheppend in hun eigen listen, en vreesden geen aanval of wraak of het einde van hun slechtheid. Nog nooit was er ook maar een vlieg aan Shelobs webben ontsnapt, en daarom waren haar woede en honger nu groter dan ooit.

Maar van dit kwaad dat zij tegen hen hadden aangewakkerd, wist de arme Sam niets af, behalve dat de angst hem overviel, een dreiging die hij niet kon zien; en deze begon zo zwaar te wegen, dat het hem moeilijk viel hard te lopen, want zijn voeten schenen loodzwaar.

Angst was om hem heen, en vóór hem waren vijanden in de pas, en zijn meester was in een lichtzinnige stemming en rende hen achteloos tegemoet. Toen hij zijn ogen van de schaduw achter hem en de diepe duisternis onder aan de rotswand links van hem afwendde, keek hij voor zich uit en zag twee dingen die zijn ontsteltenis nog vergrootten. Hij zag dat het zwaard dat Frodo nog ontbloot in de hand hield, glinsterde met een blauw vuur en hij zag dat, hoewel de hemel daarachter nu zwart was, het venster in de toren nog rood gloeide.

‘Orks!’ mompelde hij. ‘Zo zullen we er nooit komen. Er zijn orks in de buurt en erger dan orks.’ Toen nam hij snel zijn toevlucht tot zijn oude gewoonte om geheimzinnig te doen en sloot zijn hand om de kostbare fles die hij nog altijd droeg. Zijn hand scheen een ogenblik rood van zijn eigen levende bloed, maar toen stak hij het onthullende licht diep in een zak bij zijn borst en trok de elfenmantel om zich heen. Nu probeerde hij zijn pas te versnellen. Zijn meester liep op hem in: hij was al ongeveer twintig passen vooruit, voortzwevend als een schaduw; spoedig zou hij uit het zicht verdwenen zijn in die grijze wereld.

Sam had nauwelijks het licht van het sterrenglas verborgen toen zij kwam. Een eindje voor zich uit, links van hem, zag hij plotseling uit een zwart gat van schaduw onder de steile rotswand, de afzichtelijkste gedaante die hij ooit had gezien tevoorschijn komen: afgrijselijker dan de verschrikking van een boze droom. Zij leek heel veel op een spin, maar groter dan de grote roofdieren, en nog angstwekkender vanwege de kwade bedoeling die uit haar meedogenloze ogen straalde. Diezelfde ogen waarvan hij had gedacht dat zij waren afgeschrikt en verslagen, waren er weer, met een wreed licht erin, als trossen op haar uitgestoken hoofd. Grote horens had zij, en achter haar kleine steltachtige nek was haar enorme opgezwollen lichaam: een geweldige opgeblazen zak die tussen haar benen zwaaide en neerhing. Deze was voor het grootste deel zwart, met lijkkleurige puisten, maar de buik was onderaan bleek en lichtgevend en stonk verschrikkelijk. Haar poten waren gebogen, met grote knobbelige gewrichten hoog boven haar rug, en haren die uitstaken als stalen pinnen; aan het einde van iedere poot zat een klauw.

Zodra zij haar zachte, weke lichaam en ingetrokken ledematen uit de bovenste uitgang van haar leger had gewrongen, bewoog zij zich met angstaanjagende snelheid, dan weer op haar krakende poten rennend, dan weer plotseling een sprong makend. Zij bevond zich tussen Sam en zijn meester in. Óf zij zag Sam niet, óf zij vermeed hem op dat ogenblik als de drager van het licht en richtte al haar aandacht op één prooi, op Frodo, beroofd van zijn Fles, die achteloos het pad op snelde, zich nog niet bewust van het gevaar waarin hij verkeerde. Hij rende snel, maar Shelob was sneller; nog een paar sprongen en zij zou hem hebben.

Sam hijgde en verzamelde al zijn resterende adem om te schreeuwen. ‘Kijk uit, achter u!’ gilde hij. ‘Kijk uit, meester! Ik ben –’ Maar plotseling werd zijn kreet gesmoord.

Een lange klamme hand werd op zijn mond gelegd terwijl een andere hem bij de nek pakte, en zich iets om zijn been wond. Omdat hij onverwachts werd overvallen, viel hij achterover in de armen van zijn aanvaller.

‘Heb ’m!’ siste Gollem in zijn oor. ‘Eindelijk, Lieveling, hebben we hem, die nare hobbit. Wij nemen deze. Zij krijgt de andere. O ja, Shelob zal ’m krijgen, niet Sméagol; hij heeft het beloofd; hij zal Meester helemaal geen pijn doen. Maar hij heeft jou, smerige, vuile, kleine gluiperd!’ Hij spoog op Sams nek.

Woede om het verraad en wanhoop om het oponthoud terwijl zijn meester in dodelijk gevaar verkeerde, gaven Sam plotseling een heftigheid en kracht die alles wat Gollem had verwacht van deze langzame stomme hobbit, waarvoor hij hem had gehouden, ver te boven gingen. Gollem zelf had zich niet vlugger of feller kunnen losrukken. Zijn greep om Sams mond verslapte en Sam dook en sprong weer naar voren in een poging om zich uit de greep om zijn nek los te rukken. Hij hield zijn zwaard nog in zijn hand en aan zijn linkerarm, aan het riempje, hing Faramirs staf. Wanhopig probeerde hij zich om te draaien en zijn vijand te steken. Maar Gollem was te vlug. Zijn lange rechterarm schoot naar voren en greep Sams pols. Zijn vingers waren als een bankschroef; langzaam en meedogenloos drukte hij de hand naar beneden en naar voren tot Sam, met een gil van pijn, het zwaard losliet en het op de grond viel; en al die tijd klemde Gollems andere hand zich vaster om Sams keel. Toen nam Sam zijn toevlucht tot een laatste list. Uit alle macht trok hij zich los en plantte zijn voeten stevig op de grond; toen plotseling zette hij zijn benen tegen de grond af en wierp zich met zijn volle gewicht achterover.

Gollem, die dit simpele kunstje helemaal niet van Sam had verwacht, viel om, met Sam boven op zich, en kreeg het volle gewicht van de potige hobbit in zijn maag. Een venijnig gesis ontsnapte hem en een seconde lang verslapte de greep om Sams keel; maar zijn vingers hielden de zwaardhand nog steeds vast. Sam rukte zich naar voren los, stond op en zwenkte toen plotseling naar rechts, draaiend om de pols die Gollem vasthield. Hij pakte de staf met zijn linkerhand, hief hem op en zwiepte hem met een gierende slag op Gollems uitgestrekte arm, vlak onder de elleboog.

Met een gil liet Gollem los. Toen viel Sam aan; zonder te wachten om de stok van de linkerhand naar de rechter over te brengen, deelde hij nog een woeste klap uit. Snel als een slang gleed Gollem opzij, en de slag die voor zijn hoofd bestemd was kwam op zijn rug terecht. De staf kraakte en brak. Dat was genoeg voor hem. Iemand van achteren beetpakken was een van zijn oude trucjes, en het had zelden gefaald. Maar deze keer, door wrok misleid, had hij de fout begaan om te spreken en te juichen voor hij beide handen om de hals van zijn slachtoffer had. Zijn hele mooie plannetje was misgelopen sinds dat afschuwelijke licht zo onverwacht in de duisternis was verschenen. En nu stond hij tegenover een furieuze vijand, weinig kleiner dan hijzelf. Hij had geen zin in dit gevecht. Sam pakte zijn zwaard van de grond op en hief het op. Gollem gilde, sprong op handen en voeten opzij en was met een grote duik weg, als een kikker. Voor Sam hem kon bereiken, was hij ervandoor en rende met verbazingwekkende snelheid naar de tunnel terug.

Met het zwaard in de hand ging Sam hem achterna. Op dat ogenblik was hij al het andere, behalve de laaiende woede in zijn hoofd en het verlangen Gollem te doden, vergeten. Maar voor hij hem kon inhalen was Gollem al verdwenen. Toen, met het donkere gat voor zich en de stank die eruit walmde, dacht hij eensklaps aan Frodo en het monster. Hij draaide zich om en rende wild het pad op terwijl hij de naam van zijn meester riep. Hij was te laat. Tot dusver was Gollems opzet geslaagd.

X. De besluiten van meester S. Gewissies

Frodo lag met zijn gezicht omhoog op de grond en het monster boog zich over hem heen, met zoveel aandacht voor haar slachtoffer, dat zij pas aandacht schonk aan Sam en zijn kreten toen hij vlakbij was. Toen hij eraan kwam rennen zag hij dat Frodo al met koorden gebonden was, die van zijn enkels tot zijn schouders om hem heen waren gewikkeld, en dat het monster met haar grote voorpoten het lichaam half begon op te tillen en weg te slepen.

Vlak bij hem lag zijn elfenzwaard glinsterend op de grond, op de plaats waar dit nutteloos aan zijn greep was ontvallen. Sam bleef niet staan om zich af te vragen wat er moest gebeuren, en of hij dapper, trouw of van woede vervuld was. Hij sprong met een kreet naar voren en pakte het zwaard van zijn meester in zijn linkerhand. Toen viel hij aan. Geen fellere aanval was ooit aanschouwd in de wilde wereld van beesten, waar een wanhopig schepseltje, wiens enige wapen kleine tanden zijn, een toren bespringt van hoorn en huid, die boven zijn gevallen makker oprijst.

Alsof zij door zijn kreetjes uit een wellustige droom was opgeschrikt, richtte zij traag de intense boosaardigheid van haar blik op hem. Maar bijna voordat zij zich realiseerde dat zij werd aangevallen door een grotere furie dan zij in talloze jaren had meegemaakt, priemde het glanzende zwaard in haar poot en sneed de klauw eraf. Sam sprong naar voren, binnen de boog van haar poten en stak met een snelle bovenwaarts gerichte houw van de andere hand naar de tros ogen in de omlaaghangende kop. Eén groot oog doofde uit.

Nu was het ellendige wezentje vlak onder haar, maar wel buiten het bereik van haar angel en haar klauwen. Haar enorme buik met zijn bleke licht hing boven hem en de stank ervan deed hem bijna bezwijmen. Zijn woede was nog groot genoeg voor een tweede slag, en voor zij zich op hem kon laten zakken, om hem met zijn schaamteloze moed en al te verpletteren, hakte hij met wanhopige kracht op haar in.

Maar Shelob was niet zoals draken: de enige zwakke plek die zij had waren haar ogen. Haar eeuwenoude huid was knobbelig en pokdalig van bederf, maar vanbinnen steeds dikker geworden door talloze lagen boosaardig eelt. Het zwaard haalde het met één snede open, maar die afzichtelijke plooien konden niet door menselijke kracht worden doorstoken, zelfs niet al smeedde elf of dwerg het staal, of al werd het door de hand van Beren of Túrin gehanteerd.

Zij zwichtte voor de slag en tilde de grote zak van haar buik toen hoog boven Sams hoofd op. Gif schuimde en borrelde uit de wond. Toen zakte zij door de poten en liet haar enorme massa weer op hem neerkomen. Te vlug. Want Sam stond nog op zijn benen en terwijl hij zijn eigen zwaard liet vallen, hield hij het elfenzwaard met beide handen met de punt omhoog om dat weerzinwekkende dak af te weren; en zo stortte Shelob zich met de lompe macht van haar eigen wrede wil en met een kracht groter dan die van de hand van een krijger, op de bijtende punt. Diep, diep drong deze in haar vlees, terwijl Sam langzaam tegen de grond aan werd gedrukt.

Zo’n pijn had Shelob in heel haar lange wereld van slechtheid nooit gekend of gedroomd. Noch de gehardste krijger van het oude Gondor, noch de meest woeste ork in de val had haar ooit zo belaagd, of een zwaard in haar geliefde vlees gedreven. Een huive ring doorvoer haar. Zij verhief zich weer, zich loswrikkend van de pijn, boog haar kronkelende poten onder zich en deinsde met een krampachtige sprong achteruit.

Sam was op de knieën bij Frodo’s hoofd neergevallen, zijn zinnen verdoofd door de walgelijke stank, terwijl zijn beide handen het gevest van het zwaard nog omvatten. Door de mist voor zijn ogen was hij zich vaag bewust van Frodo’s gezicht, en koppig spande hij zich in om zich te beheersen en de duizeling te overwinnen waarin hij verkeerde. Langzaam hief hij zijn hoofd op en zag haar, slechts enkele stappen verder, naar hem kijken; uit haar bek droop giftig slijm en een groen straaltje vocht druppelde van onder haar gewonde oog. Daar lag zij ineengedoken, haar sidderende buik op de grond uitgespreid, de grote bogen van haar poten trillend, terwijl ze zich gereedmaakte voor een nieuwe sprong, deze keer om te verpletteren en een doodsteek toe te brengen: geen kleine giftige beet om een einde te maken aan de stuiptrekkingen van haar prooi, maar deze keer om te doden en daarna te verscheuren.

Terwijl Sam zelf neerhurkte en haar aankeek, en de dodelijke blik in haar ogen zag, kwam een gedachte bij hem op alsof een verre stem had gesproken, en hij zocht met de linkerhand bij zijn borst en vond wat hij zocht: koud, hard en stevig scheen de aanraking in een geestenwereld van verschrikking: het Flesje van Galadriel.

‘Galadriel,’ zei hij bijna onhoorbaar, en toen hoorde hij stemmen, ver weg maar duidelijk; het geroep van de elfen die onder de sterren in de geliefde schaduwen van de Gouw liepen, en de muziek van de elfen zoals deze in zijn slaap in de Vuurzaal in he t huis van Elrond tot hem was gekomen.

Gilthoniel A Elbereth!

En toen kwam zijn tong los en zijn stem riep in een vreemde taal die hij niet kende:

A Elbereth Gilthoniel

o menel palan-diriel,

le nallon sí di’nguruthos!

A tiro nin, Fanuilos!

En onder het uitspreken van deze woorden kwam hij wankelend overeind en werd weer Sam Gewissies, de hobbit, zoon van Ham.

‘Kom nu maar op, smerig kreng!’ riep hij uit. ‘Je hebt mijn meester pijn gedaan, jij bruut, en je zult ervoor boeten. Wij gaan verder, maar we zullen eerst met jou afrekenen! Kom op, dan zul je ervan lusten!’

Alsof zijn ontembare geest zijn latente kracht had geactiveerd, vlamde het glas in zijn hand plotseling op als een witte toorts. Het vlamde als een ster die, uit het firmament springend, de donkere lucht met een onverdraaglijk licht verzengt. Nooit had zo’n verschrikking uit de hemel in Shelobs gezicht gebrand. De stralen ervan drongen haar gewonde kop binnen en striemden deze met een onverdraaglijke pijn, en de afgrijselijke infectie van licht verspreidde zich van oog tot oog. Zij viel achterover en spartelde met haar voorpoten in de lucht, haar gezichtsvermogen uitgedoofd door inwendige bliksem, haar geest in doodsnood. Toen wendde zij haar gekwetste kop af, rolde opzij en begon, klauw voor klauw, naar de opening in de donkere rotswand achter haar te kruipen.

Sam volgde. Hij wankelde als een dronkenman, maar ging haar achterna. En Shelob deinsde eindelijk terug, verschrompeld door de nederlaag, en schokte en trilde toen ze hem probeerde te ontvluchten. Zij bereikte het hol, wrong zich erdoor en, een spoor van groengeel slijm achterlatend, glipte ze naar binnen, terwijl Sam nog een laatste houw tegen haar slepende poten gaf. Toen viel hij op de grond.

Shelob was verdwenen, en of zij lang in haar leger lag, haar boosaardigheid en ellende koesterend, en zich in trage jaren van duisternis van binnenuit herstelde, haar ogentrossen genezend, totdat zij met een dodelijke honger opnieuw haar afschuwelijke strikken in de uithoeken van de Schaduwbergen spande, vertelt dit verhaal niet.

Sam werd met rust gelaten. Toen de avond van het Naamloze Land op het slagveld daalde, kroop hij moe terug naar zijn meester.

‘Meester, beste meester!’ zei hij, maar Frodo sprak niet. Terwijl hij naar voren was gerend, verlangend, blij, omdat hij vrij was, was Shelob met verschrikkelijke snelheid achter Frodo aan gekomen, en had hem met een vlugge beweging in de nek gestoken. Hij lag nu bleek ter aarde, en hoorde geen stem, en bewoog zich niet.

‘Meester, beste meester!’ zei Sam en wachtte in een lange stilte, maar luisterde tevergeefs.

Toen sneed hij de koorden waarmee Frodo gebonden was zo snel mogelijk door en legde zijn hoofd op Frodo’s borst en mond, maar kon geen teken van leven vinden, en ook niet de flauwste hartklop horen. Vaak streelde hij de handen en voeten van zijn meester, maar alles was koud.

‘Frodo, meneer Frodo!’ riep hij. ‘Laat mij niet hier alleen! Uw Sam roept. Ga niet waar ik u niet kan volgen. Word wakker, meneer Frodo. O word wakker, Frodo, och gut, och gut. Word toch wakker!’

Toen kwam een golf van woede over hem, en hij rende in razernij om het lichaam van zijn meester heen, terwijl hij in de lucht priemde, de stenen striemde en uitdagingen schreeuwde. Maar al gauw kwam hij terug en keek voorovergebogen naar Frodo’s gezicht, bleek onder hem in de schemering. En plotseling zag hij waar hij zich bevond in het beeld dat hem in de spiegel van Galadriel in Lórien was onthuld: Frodo, die met een bleek gezicht vast in slaap lag aan de voet van een grote donkere rotswand. Vast in slaap, zo had hij destijds gemeend. ‘Hij is dood!’ zei hij. ‘Niet in slaap, maar dood!’ En terwijl hij dit zei, alsof de woorden het gif weer hadden geactiveerd, scheen het hem toe dat de kleur van het gezicht helgroen werd.

En toen overviel hem een zwarte wanhoop, en Sam boog zich naar de grond en trok zijn grijze kap over zijn hoofd, en de nacht drong in zijn hart, en hij wist niets meer.

Toen de zwartheid eindelijk voorbijging, keek Sam op en was omringd door schaduwen; maar hoeveel minuten of uren de wereld zich had voortgesleept kon hij niet zeggen. Hij was nog steeds op dezelfde plek en zijn meester lag nog altijd dood naast hem. De bergen waren niet verbrokkeld en de aarde was niet vergaan.

‘Wat moet ik doen, wat moet ik doen?’ vroeg hij. ‘Ben ik die hele weg met hem voor niets gegaan?’ En toen herinnerde hij zich zijn eigen stem die woorden sprak die hij toen, aan het begin van hun reis, zelf niet had begrepen: Ik moet iets volbrengen voor het einde. Ik moet het volbrengen, meneer, als u me vat.

‘Maar wat kan ik doen? Ik kan meneer Frodo niet dood, zonder hem te begraven, boven op de bergen achterlaten, en naar huis gaan. Of verdergaan? Verdergaan?’ herhaalde hij, en één ogenblik grepen twijfel en angst hem aan.

Toen eindelijk begon hij te huilen; hij ging naar Frodo toe en legde zijn lichaam recht, en vouwde zijn koude handen op zijn borst en wikkelde zijn mantel om hem heen; en hij legde zijn eigen zwaard aan één kant, en de staf die Faramir hem had gegeven aan de andere.

‘Als ik verder moet gaan,’ zei hij, ‘dan moet ik uw zwaard nemen, met uw permissie, meneer Frodo, maar ik zal dit naast u laten liggen, zoals het naast de oude koning in de grafheuvel lag; en u hebt uw mooie mithril jas van de oude meneer Bilbo. En uw sterrenglas, meneer Frodo, u hebt het mij geleend en ik zal het nodig hebben, want ik zal nu altijd in het donker zijn. Het is te goed voor mij, en de Vrouwe heeft het aan u gegeven, maar misschien zou ze het begrijpen. Begrijpt u het, meneer Frodo? Ik moet verdergaan.’

Maar hij kon niet gaan, nog niet. Hij knielde en hield Frodo’s hand vast en kon die niet loslaten. En de tijd verliep en nog steeds lag hij geknield, en hield de hand van zijn meester vast en in zijn hart wikte en woog hij.

Nu weer probeerde hij kracht te vinden om zich los te rukken en een eenzame reis te aanvaarden – om zich te wreken. Als hij eenmaal kon gaan, zou zijn woede hem langs alle wegen van de wereld voeren, hem achtervolgend, tot hij hem eindelijk had: Gollem. Dan zou Gollem in een hoekje sterven. Maar dat was niet wat hij zich ten doel had gesteld. Het zou niet de moeite waard zijn z’n meester daarvoor te verlaten. Het zou hem niet terugbrengen. Niets zou dat doen. Het was beter als ze allebei dood waren. En dat zou ook een eenzame reis zijn.

Hij keek naar de blinkende punt van het zwaard. Hij dacht aan de plaatsen waarachter een zwarte afgrond gaapte en een peilloze val in het niets. Op die manier was er geen ontsnapping. Dat stond gelijk met nietsdoen, niet eens treuren. Dat was niet wat hij zich ten doel had gesteld. ‘Wat moet ik dan doen?’ riep hij opnieuw, en nu scheen hij het harde antwoord duidelijk te kennen: doorzetten. Nog een eenzame reis, en wel de ergste.

‘Wat? Ik helemaal alleen naar de Doemspleet gaan?’ Hij weifelde nog, maar het besluit begon post te vatten. ‘Wat? Ik de Ring van hem afnemen? De Raad heeft ’m aan hém gegeven.’

Maar het antwoord kwam meteen. ‘En de Raad heeft hem reisgenoten gegeven, opdat de missie niet zou mislukken. En jij bent de laatste van het hele Gezelschap. De missie mag niet mislukken.’

‘Ik wou dat ik niet de laatste was,’ kreunde hij. ‘Ik wou dat de oude Gandalf hier was, of iemand anders. Waarom ben ik helemaal alleen overgebleven om een besluit te nemen? Ik zal het zeker verkeerd doen. En het is niet aan mij om de Ring te nemen, mezelf naar voren te schuiven.

Maar je hebt jezelf niet naar voren geschoven; je bént naar voren geschoven. En dat je niet de ware en juiste persoon bent, gossie, meneer Frodo was dat ook niet, zou je kunnen zeggen, en meneer Bilbo evenmin. Ze hebben zichzelf niet gekozen.

Nou goed, ik moet zelf besluiten. En dat zal ik ook doen. Maar ik zal het vast verkeerd doen: dat zal net iets voor Sam Gewissies zijn. Laat me eens zien: als wij hier worden gevonden, of als meneer Frodo wordt gevonden en hij dat Ding bij zich heeft, welnu, dan zal de Vijand het krijgen. En dat betekent het einde van ons allemaal, van Lórien en Rivendel, en de Gouw en de hele mikmak. En er is geen tijd te verliezen, of het zal in ieder geval het einde betekenen. De oorlog is begonnen en naar alle waarschijnlijkheid verloopt alles al zoals de Vijand het wil. Geen kans om ermee terug te gaan en raad of toestemming te krijgen. Nee, het is een kwestie van hier blijven zitten tot ze komen en me bij het lijk van m’n meester doden, en het Ding krijgen, of het nemen en weggaan.’ Hij haalde diep adem. ‘Nou, dat betekent dat ik het moet nemen!’

Hij boog zich voorover. Heel voorzichtig maakte hij de gesp aan de hals los en liet zijn hand in Frodo’s tuniek glijden; toen tilde hij met de andere hand het hoofd op en kuste het koude voorhoofd, en trok de ketting er voorzichtig overheen. Toen legde hij het hoofd weer zacht te rusten. Er kwam geen verandering op het onbewogen gezicht en dat, meer nog dan al het andere, gaf Sam ten slotte de overtuiging dat Frodo gestorven was en de Queeste had laten varen.

‘Vaarwel, lieve meester!’ mompelde hij. ‘Vergeef uw Sam. Hij zal naar deze plek terugkomen wanneer de klus is geklaard – als ’t hem lukt. En dan zal hij u niet meer verlaten. Rust in vrede tot ik terugkom; en moge geen enkel smerig creatuur in uw buurt komen. En als de Vrouwe mij zou kunnen horen en mij een wens zou toestaan, zou ik wensen dat ik terug mag keren en u weervinden. Vaarwel!’

En toen boog hij zijn eigen nek en deed de ketting eromheen en meteen werd zijn hoofd door het gewicht van de Ring naar de grond getrokken, alsof hem een grote steen was omgehangen. Maar langzaam, alsof het gewicht minder werd of een nieuwe kracht in hem opkwam, hief hij het hoofd op en ging toen met grote inspanning staan en merkte dat hij kon lopen en zijn last torsen. En gedurende één ogenblik hief hij het Flesje op en keek neer op zijn meester, en het licht straalde nu vriendelijk met de zachte sch ittering van de zomerse avondster, en in dat licht had Frodo’s gezicht weer een mooie kleur, bleek maar mooi, elfenschoon, als van iemand die de schaduwen al lang geleden is voorbijgegaan. En met de bittere troost van die laatste aanblik draaide Sam zich om, borg het licht weg en liep strompelend de steeds dichter wordende duisternis in.

Hij hoefde niet ver te gaan. De tunnel lag een eind achter hem, de Kloof een paar honderd meter, of minder, voor hem. Het pad was zichtbaar in de schemering: een diepe voor, uitgesleten door eeuwen van komen en gaan, die nu geleidelijk omhoogliep in een lange sleuf met rotswanden aan weerskanten. De sleuf werd snel smaller. Weldra kwam Sam bij een lange reeks smalle treden. De orktoren bevond zich nu recht boven hem, een zwarte dreiging, en daarin gloeide het rode oog. Nu was hij in de donkere schaduw onder aan de toren verscholen. Hij kwam boven aan de trap en was eindelijk in de Kloof.

‘Mijn besluit staat vast,’ zei hij voortdurend bij zichzelf. Maar dat was niet zo. Hoewel hij zijn best had gedaan om het uit te denken, was hetgeen hij deed in tegenspraak met zijn karakter. ‘Heb ik het mis?’ mompelde hij. ‘Wat had ik moeten doen?’

Toen de steile wanden van de Kloof zich om hem heen sloten, voor hij de eigenlijke top bereikte, voor hij eindelijk op het pad neerkeek dat in het Naamloze Land afdaalde, draaide hij zich om. Hij keek één ogenblik om, bewegingloos, in een onverdraaglijke twijfel. Hij kon de opening van de tunnel nog als een kleine vlek in de dichte duisternis zien, en hij dacht dat hij kon zien of raden waar Frodo lag. Hij verbeeldde zich dat er een schittering op de grond daarbeneden was, maar misschien speelden zijn tranen hem parten toen hij naar die hoge rotsachtige plek keek waar zijn hele leven was verwoest.

‘Als mijn wens, mijn enige wens maar vervuld werd,’ verzuchtte hij, ‘om terug te komen en hem te vinden!’ Toen eindelijk wendde hij zich naar de weg die voor hem lag en deed een paar stappen: de zwaarste en moeilijkste die hij ooit had genomen.

Nog maar een paar stappen; en nu nog een paar meer en hij zou naar omlaag gaan en die hoge plek nooit meer zien. Maar toen hoorde hij plotseling geschreeuw en stemmen. Hij bleef stokstijf staan. Orkstemmen. Ze waren achter hem en voor hem.

Een geluid van stampende voeten en rauwe kreten; uit de verte kwamen orks in de richting van de Kloof, van de een of andere ingang tot de toren misschien. Stampende voeten en geschreeuw achter hem. Hij draaide zich om. Hij zag kleine rode lichtjes, toortsen, die beneden hem knipperden toen zij de tunnel uit kwamen. Eindelijk was de jacht in volle gang. Het rode oog van de toren was niet blind geweest. Hij was erbij.

Nu waren het geflikker van naderende toortsen en het gekletter van staal heel dichtbij. Over een minuut zouden ze de top bereiken en voor hem staan. Het had lang geduurd voor hij een besluit had genomen, maar nu had die geen zin meer. Hoe kon hij ontsnappen of zichzelf redden, of de Ring redden? De Ring? Hij was zich niet bewust van enige gedachte of besluit. Hij merkte eenvoudig dat hij de ketting tevoorschijn haalde en de Ring in zijn hand nam. De aanvoerder van de orkcompagnie verscheen in de Kloof rechts voor hem. Toen stak hij hem om zijn vinger.

De wereld veranderde en één enkel ogenblik van de tijd werd gevuld met een uur van nadenken. Meteen merkte hij dat zijn gehoor gescherpt was, terwijl zijn gezichtsvermogen was verminderd, maar op een andere manier dan in Shelobs leger. De dingen om hem heen waren nu niet donker, maar vaag: terwijl hij daar zelf in een grijze, nevelige wereld stond, alleen, als een kleine zwarte solide rots, en de Ring, die zwaar aan zijn linkerhand woog, als een bol van heet goud. Hij voelde zich helemaal niet onzichtbaar, maar afschuwelijk en uniek zichtbaar; en hij wist dat ergens een Oog naar hem zocht.

Hij hoorde het barsten van steen en het gemurmel van water ver weg in het Morguldal; en beneden onder de rots de borrelende ellende van Shelob, tastend, verloren in een doodlopende gang; en stemmen in de kerkers van de toren; en de kreten van de orks toen zij uit de tunnel kwamen; en oorverdovend het gestamp van de voeten en de verscheurende herrie van de orks voor hem. Hij deinsde tegen de rotswand aan. Maar zij marcheerden als een geestenleger, grijze, verwrongen gestalten in een mist, slechts angstdromen met bleke vlammen in de handen. En zij gingen langs hem heen. Hij drukte zich tegen de rots aan en probeerde zich in een spleet te wringen en zich te verschuilen.

Hij luisterde. De orks uit de tunnel en de anderen die naar omlaag kwamen marcheren hadden elkaar in de gaten gekregen, en beide troepen haastten zich en schreeuwden. Hij hoorde ze allebei duidelijk en begreep wat zij zeiden. Misschien gaf de Ring hem het vermogen andere talen te verstaan, of alleen maar het vermogen om te begrijpen, vooral waar het de dienaren van Sauron, de maker ervan, betrof, zodat hij, wanneer hij er aandacht aan schonk, de gedachte voor zichzelf begreep en vertaalde. Ongetwijfeld was de macht van de Ring aanzienlijk toegenomen toen hij de plek waar hij gemaakt was naderde, maar één ding gaf hij niet, en dat was moed. Op dit ogenblik dacht Sam alleen maar aan zich verschuilen, zich gedeisd te houden tot alles weer rustig was, en hij luisterde angstig. Hij kon niet zeggen hoe dichtbij de stemmen waren: de woorden schenen bijna in zijn oren te zitten.

‘Hola, Gorbag! Wat doe jij hierboven? Heb je nu al genoeg van de oorlog?’

‘Orders, lummel. En wat doe jij hier, Shagrat? Heb je er genoeg van om daarboven rond te hangen? Ben je van plan naar beneden te komen om te vechten?’

‘Orders voor jou. Ik voer het bevel over de pas. Dus kalm aan een beetje. Wat heb je te melden?’

‘Niets.’

‘Hé, hé, kom ’s!’ Er barstte een geschreeuw los dat de woorden van de leiders overstemde. De orks die verder beneden waren, hadden plotseling iets ontdekt. Ze begonnen te rennen. En de anderen holden hen achterna.

‘Hé, hola! Hier is iets. Ligt midden op de weg. Een spion, een spion!’ Er was een getoeter van snerpende trompetten en een chaos van blaffende stemmen.

Sam werd met een afschuwelijke schok uit zijn angstige stemming opgeschrikt. Zij hadden zijn meester gezien. Wat zouden ze doen? Hij had verhalen over orks gehoord, die het bloed in zijn aderen hadden doen stollen. Hij sprong overeind. Hij gooide de Queeste en al zijn besluiten overboord, en daarmee ook zijn angst en twijfel. Hij wist nu waar zijn plaats was en was geweest: aan zijn meesters zijde, hoewel het niet duidelijk was wat hij daar kon uitrichten. Hij rende terug de trappen af, het pad langs naar Frodo.

Met z’n hoevelen zijn ze? dacht hij. Minstens dertig of veertig uit de toren, en heel wat meer van beneden nog, denk ik. Hoeveel kan ik er doden voor ze mij te grazen nemen? Ze zullen de vlam van het zwaard zien zodra ik het trek, en ze zullen mij ook vroeg of laat te pakken krijgen. Ik vraag me af of er ooit een lied gewag van zal maken: Hoe Sam Gewissies in de Hoge Pas sneuvelde en een muur van lijken rondom zijn meester optrok. Nee, geen lied. Natuurlijk niet, want ze zullen de Ring vinden en dat betekent het einde van alle liederen. Ik kan er niets aan doen. Mijn plaats is bij meneer Frodo. Dat moeten ze begrijpen – Elrond en de Raad, en de Hoge Heren en Vrouwen met al hun wijsheid. Hun plannen zijn misgelopen. Ik kan niet hun Ringdrager zijn. Niet zonder meneer Frodo.

Maar de orks bevonden zich nu buiten zijn schimmige gezichtsveld. Hij had geen tijd gehad om aan zichzelf te denken, maar besefte nu dat hij moe was, moe, de uitputting bijna nabij: zijn benen weigerden hem te dragen zoals hij dat wilde. Hij was te langzaam. Het pad scheen mijlenlang. Waar waren ze allemaal gebleven in de mist?

Daar waren ze weer! Nog een behoorlijk eind weg. Een groep gestalten die om iets dat op de grond lag heen stond. Een paar schenen alle kanten uit te rennen, als honden die iets op het spoor zijn. Hij probeerde de pas erin te zetten.

‘Schiet op, Sam,’ zei hij, ‘of je zult weer te laat komen.’ Hij maakte het zwaard los uit de schede. Over een minuut zou hij het trekken, en dan...

Er klonk een luid gekrakeel, getoeter en gelach, alsof er iets van de grond werd opgetild. ‘Hé hup, hé hoi hup! Op! Op!’ Toen riep een stem: ‘En nou vooruit! De korte weg. Terug naar de Onderpoort! Ze zal ons vanavond niet meer lastigvallen, lijkt het.’ De hele troep orks zette zich in beweging. In het midden droegen er vier een lichaam hoog op hun schouders. ‘Hé, hup.’

Ze hadden Frodo’s lichaam meegenomen. Ze waren ervandoor. Hij kon hen niet inhalen. Maar toch zwoegde hij voort. De orks bereikten de tunnel en gingen die binnen. Zij die de last droegen gingen voorop, en achter hen was heel wat gedrang en geduw. Sam volg de hen. Hij trok het zwaard: een blauwe schittering in zijn trillende hand, maar ze zagen het niet. Terwijl hij er buiten adem achteraankwam, verdween de laatste door het zwarte gat.

Een ogenblik bleef hij hijgend staan, terwijl hij naar zijn borst greep. Toen veegde hij met de mouw over zijn gezicht en wiste het stof en zweet en tranen af. ‘Vervloekt dat tuig!’ zei hij en sprong hen achterna de duisternis in.

Het leek niet meer zo donker in de tunnel: het leek er eerder op alsof hij uit een dunne mist in een zwaardere nevel was gestapt. Zijn vermoeidheid nam toe, maar zijn wil werd er des te onbuigzamer door. Hij meende een eindje voor zich uit het licht van fakkels te zien, maar hoe hij zich ook inspande, hij kon hen niet inhalen. Orks lopen vlug in tunnels, en deze tunnel kenden zij goed, want ondanks Shelobs aanwezigheid waren zij gedwongen hem vaak te gebruiken als de snelste weg van de Dode Stad door de bergen. In welke verre tijd de hoofdtunnel en de grote ronde kuil waar Shelob zich in vroegere tijden had gevestigd, waren gemaakt wisten zij niet; maar zij hadden zelf vele andere wegen aan beide kanten eromheen gedolven om haar hol te vermijden op hun tochten heen en weer in opdracht van hun meesters. Vannacht waren zij niet van plan om ver naar beneden te gaan, maar haastten ze zich om een zijgang te vinden die terugvoerde naar hun wachttoren op de rotspunt. De meesten van hen waren opgetogen, blij met wat zij hadden gevonden en gezien, en terwijl ze renden, kakelden en ratelden zij naar de gewoonte van hun soort. Sam hoorde het geluid van hun rauwe stemmen, eentonig en hard in de stille lucht, en hij kon twee stemmen van alle andere onderscheiden: die waren luider en dichter bij hem. De aanvoerders van de twee groepen schenen de achterhoede te vormen, onder het lopen met elkaar discussiërend.

‘Kun je er niet voor zorgen dat jouw troep niet zo’n herrie maakt, Shagrat?’ gromde de een. ‘We hebben geen zin om ons Shelob op de hals te halen.’

‘Kom nou, Gorbag. Die van jou maken zelf meer dan genoeg herrie,’ zei de ander. ‘Gun de jongens hun lol. Voorlopig hoef je je om Shelob geen zorgen te maken, wed ik. Ze is op een spijker gaan zitten, lijkt het wel, en daar zijn we niet rouwig om. Heb je die smurrie niet gezien, een heel eind terug bij dat vervloekte hol van ’r? We hebben hem niet één keer dichtgemaakt, maar wel duizend keer. Laat ze dus maar lol hebben. En eindelijk hebben we geluk gehad: hebben iets te pakken gekregen dat Lugbúrz wil hebben.’

‘Zo, dus Lugbúrz wil het hebben, hè? Wat denk je dat het is? Ik vind dat het er Elfs uitziet, maar ondermaats. Wat steekt er voor gevaar in zoiets?’

‘Weet ik niet voor we ’t hebben bekeken.’

‘Oho! Dus ze hebben je niet verteld wat je kon verwachten. Ze vertellen ons niet alles wat ze weten, wel? Dat had je maar gedacht! Maar zij kunnen fouten maken, zelfs de grote bonzen.’

‘Ssst, Gorbag!’ Shagrat dempte zijn stem, zodat Sam met zijn eigenaardig aangescherpte gehoor nog maar net kon horen wat er werd gezegd. ‘Misschien wel, maar ze hebben overal oren en ogen: waarschijnlijk zitten er ook onder mijn mannen. Maar er is geen twijfel aan, ze zijn verontrust over iets. De Nazgûl beneden zijn verontrust, volgens jou, en Lugbúrz ook. Iets is bijna misgegaan.’

‘Bijna, zeg je!’ zei Gorbag.

‘Goed,’ zei Shagrat, ‘maar daar zullen we het later over hebben. Wacht tot we aan de Onderweg komen. Daar is een plaats waar we wat kunnen praten, terwijl de jongens verdergaan.’

Kort daarna zag Sam de toortsen verdwijnen. Toen klonk er een rommelend geluid en op hetzelfde ogenblik dat hij zich naar voren spoedde, een bons. Hij vermoedde dat de orks van het pad waren afgeslagen en de opening waren binnengegaan die Frodo en hij hadden geprobeerd, maar die geblokkeerd was geweest. Zij was dat nog steeds.

Er scheen een grote steen in de weg te staan, maar de orks waren er op de een of andere manier doorgekomen, want hij kon hun stemmen aan de andere kant horen. Zij renden nog steeds voort, dieper en dieper de berg in, terug naar de toren. Sam voelde zich wanhopig. Zij droegen het lichaam van zijn meester met een of andere vuige bedoeling weg en hij kon ze niet achterna. Hij wierp zich tegen het blok en duwde, en wierp zich er opnieuw tegenaan, maar er was geen beweging in te krijgen. Toen, niet ver aan de binnenkant, of zo dacht hij, hoorde hij de stemmen van de twee aanvoerders weer praten. Hij bleef een tijdje staan luisteren in de hoop dat hij misschien iets nuttigs te weten zou komen. Misschien zou Gorbag, die in Minas Morgul thuis scheen te horen, naar buiten komen en dan kon hij naar binnen glippen.

‘Nee, ik weet het niet,’ zei Gorbags stem. ‘De boodschappen komen meestal vlugger dan vliegensvlug door. Maar ik vraag er nooit naar hoe dat gebeurt. Veiliger om het niet te doen. Brr! Die Nazgûl jagen me de stuipen op het lijf. En ze stropen het vel v an je lichaam zodra ze maar naar je kijken, en laten je helemaal koud in het donker aan de andere kant. Maar hij is op ze gesteld: ze zijn tegenwoordig zijn favorieten, dus mopperen helpt niet. Ik zeg je, het is niks gedaan om beneden in de stad te moeten dienen.’

‘Je zou eens moeten proberen om hierboven met Shelob als gezelschap te zitten,’ zei Shagrat.

‘Ik zou het wel eens ergens willen proberen waar niemand is. Maar de oorlog is nu aan de gang, en als die voorbij is zal het misschien gemakkelijker worden.’

‘Het gaat goed, zegt men.’

‘Dat zeggen ze altijd,’ gromde Gorbag. ‘We zullen zien. Maar in ieder geval, als het goed gaat, hoort er een hoop meer ruimte te komen. Wat jij? Als we de kans krijgen, zullen jij en ik ervandoor gaan en ergens met een paar vertrouwde jongens voor onszelf beginnen, ergens waar een hoop te halen valt en geen grote bonzen zijn.’

‘Ah,’ zei Shagrat. ‘Zoals vroeger.’

‘Ja,’ zei Gorbag. ‘Maar reken er niet op. Ik ben niet helemaal gerust. Zoals ik zei, de Grote Bonzen, ja,’ hij begon nu bijna te fluisteren, ‘ja, zelfs de grootsten kunnen fouten maken. Er is bijna iets misgegaan, zeg je. En ik zeg je: er is iets misgegaan. En we moeten uitkijken. De arme uruks moeten de fouten altijd herstellen, en stank voor dank. Maar vergeet niet: de vijanden houden evenmin van ons als van hem, en als ze hem eronder krijgen, zijn wij er ook geweest. Maar luister eens: wanneer heb je bevel gekregen om uit te rukken?’

‘Ongeveer een uur geleden, vlak voor je ons zag. Er kwam een boodschap: Nazgûl ongerust. Vrees voor spionnen op Trap. Verdubbelde waakzaamheid. Patrouille naar boveneinde van Trap. Ik ben onmiddellijk gegaan.’

‘Niet zo mooi,’ zei Gorbag. ‘Kijk eens hier: onze Zwijgende Wachters waren al meer dan twee dagen geleden ongerust, dat weet ik. Maar mijn patrouille werd pas een dag later op weg gezonden en er is ook geen boodschap naar Lugbúrz gestuurd. Dat komt door het Grote Sein dat werd gehesen en de Hoge Nazgûl die ten strijde trok, en zo. En toen konden ze Lugbúrz er een hele tijd niet toe krijgen er aandacht aan te schenken, heb ik mij laten vertellen.’

‘Het Oog was ergens anders druk bezig, denk ik,’ zei Shagrat. ‘Grote dingen aan de gang in het westen, zegt men.’

‘Jazeker,’ gromde Gorbag. ‘Maar ondertussen zijn er vijanden de Trap opgekomen. En wat voerde jij in je schild? Jij wordt toch verondersteld de wacht te houden, nietwaar, of er bijzondere bevelen zijn of niet. Waar ben je voor?’

‘Dat is genoeg! Probeer mij niet te vertellen hoe ik m’n werk moet doen. We waren heus waakzaam. We wisten dat er rare dingen gebeurden.’

‘Heel raar.’

‘Ja, heel raar: lichten en geschreeuw en zo. Maar Shelob had de benen genomen. Mijn jongens zagen haar en haar Gluiperd.’

‘Haar Gluiperd, wie is dat?’

‘Je moet hem hebben gezien: klein mager zwart kereltje, lijkt zelf ook op een spin, of misschien nog meer op een uitgehongerde kikker. Hij is hier eerder geweest. Kwam uit Lugbúrz de eerste keer, jaren geleden en wij waren van Hogerhand gewaarschuwd dat we hem door moesten laten. Sindsdien is hij een paar keer de Trap op geweest, maar we hebben hem met rust gelaten. Hij schijnt een of andere verstandhouding met mevrouw Shelob te hebben. Ik veronderstel dat hij niet geschikt is om op te eten: zij zou zich niets van bevelen van Hogerhand aantrekken. Maar jij houdt mooi de wacht in het dal, moet ik zeggen: hij was hier al een dag vóór al deze herrie. Gisteravond vroeg hebben we hem gezien. In ieder geval berichtten mijn jongens dat mevrouw in d’r sas was en dat zei mij genoeg, totdat die boodschap kwam. Ik dacht dat haar Gluiperd haar een stuk speelgoed had gebracht, of dat jij haar misschien een presentje had gestuurd, een krijgsgevangene of iets dergelijks. Ik bemoei me er niet mee als ze aan het stoeien is. Niets ontkomt aan Shelob als ze op jacht is.’

‘Niets, zeg je! Heb je daar dan niet uit je doppen gekeken? Ik zeg je dat ik niet gerust ben. Wat er ook de Trap op is gekomen, is langs haar heen geglipt. Het heeft haar web stukgehakt en is heelhuids uit het hol ontsnapt. Dat is iets om over na te denken.’

‘Nou ja, maar ze heeft hem ten slotte toch gekregen, nietwaar?’

‘Hem gekregen ? Wie gekregen? Dit kleine kereltje? Maar als hij de enige was, zou ze hem al veel eerder naar haar provisiekamer hebben gesleept, en dan zou-ie daar nu zijn. En als Lugbúrz hem wilde hebben, dan had jij hem moeten gaan vangen. Leuk voor je. Maar het waren er meer dan een.’

Op dit punt begon Sam aandachtiger te luisteren en drukte zijn oor tegen de steen aan.

‘Wie sneed de koorden door die ze om hem heen had gebonden, Shagrat? Dezelfde die het web heeft stukgehakt. Heb je dat niet gezien? En wie heeft een priem in mevrouw gestoken? Dezelfde, denk ik. En waar is-ie? Waar is-ie, Shagrat?’

Shagrat gaf geen antwoord.

‘Je mag wel eens goed prakkeseren als je daartoe in staat bent. Het is helemaal niet om te lachen. Niemand, nee niemand heeft ooit een priem in Shelob gestoken, zoals je drommels goed zou moeten weten. Dat is niet iets om over te treuren – maar denk je eens in – er loopt hier iemand los die gevaarlijker is dan enige andere verdomde opstandeling die hier ooit sinds de slechte oude tijd heeft rondgelopen, sinds het grote Beleg. Er is iets voorbij geglipt.’

‘Maar wat is dat dan?’ gromde Shagrat.

‘Alles wijst erop, kapitein Shagrat, dat er een grote krijger losloopt, waarschijnlijk een elf, met een elfenzwaard in ieder geval, en misschien ook een bijl: en hij loopt bovendien los in jouw gebied en je hebt hem niet eens gezien. Werkelijk heel vreemd.’

Gorbag spoog. Sam glimlachte grimmig toen hij zich op die manier hoorde beschrijven.

‘Nou ja, je bent altijd een pessimist geweest,’ zei Shagrat. ‘Je kunt de dingen uitleggen zoals je wilt, maar misschien is er een andere verklaring voor. In ieder geval heb ik op elk punt wachters uitgezet en ik ben van plan één ding tegelijk te doen. Wanneer ik de kerel die we gevangen hebben eens goed heb bekeken, zal ik me pas zorgen om iets anders gaan maken.’

‘Ik durf te wedden dat je niet veel bij dat kleine kereltje zult vinden,’ zei Gorbag. ‘Misschien heeft hij niets met het echte kwaad te maken gehad. Die grote kerel met het scherpe zwaard schijnt hem in ieder geval niet veel waard gevonden te hebben – heeft hem gewoon laten liggen: een echte elfenstreek.’

‘We zullen zien. Kom nu maar mee! We hebben genoeg gepraat. Laten we de gevangene eens bekijken!’

‘Wat ga je met hem doen? Vergeet niet dat ik hem het eerst heb gezien. Als er wat te halen valt, dan doen ik en m’n jongens mee.’

‘Nou, nou,’ gromde Shagrat. ‘Ik heb mijn orders. En het is meer dan mijn buik of de jouwe waard om ze niet te gehoorzamen. Iedere overtreder die door de wacht wordt aangetroffen, moet in de toren worden opgesloten. Gevangene moet worden uitgekleed. Volledige beschrijving van elk voorwerp, kledingstuk, wapen, brief, ring of sieraad moet onmiddellijk naar Lugbúrz worden gezonden, en alleen naar Lugbúrz. En de gevangene moet veilig en gaaf worden bewaard, op straffe van de marteldood voor ieder lid van de wacht, tot hij iemand stuurt of zelf komt. Dat is duidelijk genoeg, en daar houd ik mij aan.’

‘Helemaal ontmanteld, hè?’ zei Gorbag. ‘Wat, tanden, nagels, de hele mikmak?’

‘Nee, niets van dat alles. Hij is voor Lugbúrz, zeg ik toch. Ze moeten hem veilig en heelhuids hebben.’

‘Dat zal je moeite kosten,’ zei Gorbag lachend. ‘Hij is nu niet meer dan een kadaver. Ik kan me niet indenken wat Lugbúrz daarmee aan moet. Je kunt hem net zo goed in de pot stoppen.’

‘Stommeling,’ grauwde Shagrat. ‘Je hebt heel knap gesproken, maar er is veel dat je niet weet en dat de meeste andere lui wel weten. Jij zult zelf nog in de pot of bij Shelob terechtkomen als je niet oppast. Kadaver! Is dat het enige wat je van mevrouwtje afweet? Wanneer ze met koorden bindt, dan is ze op vlees uit. Ze eet geen dood vlees en zuigt ook geen koud bloed. Deze kerel is niet dood!’

Sam viel bijna om en pakte de steen beet. Hij had het gevoel alsof de hele donkere wereld op zijn kop ging staan. Zo groot was de schok, dat hij bijna flauwviel, maar terwijl hij zich inspande om bij zijn positieven te blijven, was hij zich diep in zijn hart bewust van het commentaar: Stommeling, hij is niet dood, en in je hart wist je het. Vertrouw niet op je hoofd, Sam, het is niet het beste deel van je. De moeilijkheid met jou is dat je in werkelijkheid nooit enige hoop koesterde. Wat moet er nu gebeuren? Op het ogenblik niets, hij kon zich slechts tegen de onbeweeglijke steen aandrukken en luisteren, luisteren naar de verdorven orkstemmen.

‘Loop heen,’ zei Shagrat. ‘Zij heeft meer dan één vergif. Wanneer ze aan het jagen is, geeft zij ze eenvoudig een prik in de nek en dan worden ze slap als gefileerde vis, en dan doet ze met hen wat ze wil. Herinner je je de oude Ufthak nog? We waren hem dagenlang kwijt. Toen vonden we hem in een hoek: hij hing daar, maar hij was klaarwakker en z’n ogen puilden uit. Wat hebben we gelachen! Ze was hem misschien vergeten, maar wij hebben hem niet aangeraakt – ’t gaat niet aan je met haar zaken te bemoeien. Nou – dit stukkie vuil – over een paar uur zal hij wakker worden, en behalve dat-ie zich een beetje misselijk zal voelen, zal hij in orde zijn. Of dat zou-ie als Lugbúrz hem met rust zou laten. Natuurlijk zal hij zich ook afvragen waar hij is en wat er met hem gebeurd is.’

‘En wat gaat er met hem gebeuren?’ vroeg Gorbag lachend. ‘We kunnen hem in ieder geval een paar verhaaltjes vertellen, als dat het enige is. Ik veronderstel niet dat hij ooit in het mooie Lugbúrz is geweest, dus misschien zal-ie graag willen weten wat hem te wachten staat. Dit kan grappiger worden dan ik dacht. Laten we gaan!’

‘Het wordt helemaal niet grappig, zeg ik je,’ zei Shagrat. ‘En hij moet veilig worden opgesloten, of anders zijn we allemaal zo goed als dood.’

‘Goed dan! Maar als ik jou was, zou ik de grote vangen, die losloopt, voor je rapport naar Lugbúrz stuurt. Het klinkt niet zo best als je zegt dat je het kleine poesje gevangen hebt, maar de ouwe kat hebt laten ontsnappen.’

De stemmen begonnen zich te verwijderen. Sam hoorde het geluid van voetstappen die zich terugtrokken. Hij herstelde zich van de schok, en nu werd hij door een wilde woede aangegrepen. ‘Ik had het helemaal mis!’ riep hij uit. ‘Ik wist dat dat zou gebeuren. Nu hebben ze hem, de duivels, de smeerlappen. Laat je meester nooit alleen, nooit, nooit; dat was mijn goede stelregel. En ik wist het in mijn hart. Moge men mij vergeven! Nu moet ik naar hem terug zien te komen. Op wat voor manier dan ook.’

Hij trok zijn zwaard weer en sloeg met het gevest tegen de stenen, maar het maakte slechts een dof geluid. Het zwaard vlamde nu echter zo hel op, dat hij vaag bij het licht ervan kon zien. Tot zijn verbazing merkte hij dat het grote blok de vorm had van een zware deur en minder dan twee keer zo hoog was als hijzelf. Erboven was een donkere, open ruimte tussen de bovenkant en de lage boog van de opening. Waarschijnlijk was het alleen bedoeld om Shelob te verhinderen naar binnen te gaan, aan de binnenkant afgesloten met een sleutel of grendel, waar zij niet bij kon komen. Met alle kracht die nog in hem was sprong Sam, greep de top, klauterde omhoog en liet zich vallen; en toen rende hij wild, het zwaard vlammend in de hand, een bocht om en omhoog door een slingerende tunnel.

Het nieuws dat zijn meester nog leefde, zette hem aan tot een laatste krachtsinspanning die hem zijn moeheid deed vergeten. Hij kon geen hand voor ogen zien, want deze nieuwe gang draaide en slingerde voortdurend, maar hij meende dat hij de twee orks inhaalde: hun stemmen kwamen weer dichterbij. Nu schenen ze vlak voor hem.

‘Dat ga ik doen,’ zei Shagrat op nijdige toon. ‘Hem helemaal in de bovenste kamer zetten.’

‘Waarvoor?’ gromde Gorbag. ‘Heb je beneden geen cellen?’

‘Hij wordt veilig opgeborgen, zeg ik je,’ antwoordde Shagrat. ‘Zie je, hij is kostbaar. Ik vertrouw niet al m’n jongens, en niet een van de jouwe; en jou ook niet als je op lol uit bent. Hij gaat waar ik hem wil hebben en waar jij niet zult komen, als je je gemak niet houdt. Naar de bovenste verdieping, zeg ik. Daar zal hij veilig zijn.’

‘Dat had je maar gedacht,’ zei Sam. ‘Je vergeet de grote elfenkrijger die vrij rondloopt!’ En hierop rende hij de laatste hoek om, maar merkte dat hij, óf door een eigenaardigheid van de tunnel óf door het gehoor dat de Ring hem gaf, de afstand verkeerd had geschat.

De twee orkfiguren waren nog een eindje van hem vandaan. Hij kon ze nu zien, zwart en gehurkt tegen een rode gloed. De gang liep nu eindelijk recht, een helling op; en aan het einde, wijdopen, waren grote dubbele deuren, die waarschijnlijk naar diepe kamers ver onder de grote hoorn van de toren liepen. De orks waren al met hun last naar binnen gegaan. Gorbag en Shagrat naderden de poort.

Sam hoorde een uitbarsting van rauw gezang, het schetteren van trompetten en het gegalm van gongen, een afschuwelijke herrie. Gorbag en Shagrat stonden al op de drempel.

Sam schreeuwde en zwaaide met Prik, maar zijn kleine stem ging in het tumult verloren. Niemand schonk aandacht aan hem.

De grote deuren vielen dicht. Boem. De ijzeren grendels vielen aan de binnenkant in de sloten. Klang. De poort was dicht. Sam wierp zich tegen de vergrendelde koperen platen en viel bewusteloos op de grond. Hij was buiten in de duisternis. Frodo leefde, maar was door de Vijand gevangengenomen.

Vijfde boek

I. Minas Tirith

Pepijn keek uit de beschutting van Gandalfs mantel naar buiten. Hij vroeg zich af of hij wakker was of nog sliep, nog steeds in de snelbewegende droom waarin hij zo lang ingekapseld was geweest sinds de grote rit was begonnen. De donkere wereld schoot voorbij en de wind zong luid in zijn oren. Hij kon niets anders zien dan de wentelende sterren, en rechts van hem enorme schaduwen tegen de hemel, waar de bergen van het zuiden voorbijtrokken. Slaperig probeerde hij de tijden en etappen van hun reis na te gaan, maar zijn herinnering was soezerig en onzeker.

Daar was de eerste rit met vreselijke snelheid zonder stoppen geweest, en toen bij de dageraad, had hij een bleekgouden schittering gezien, en waren ze bij de stille stad en het grote lege huis op de heuvel aangekomen. En nauwelijks hadden zij de beschutting ervan bereikt toen de gevleugelde schaduw opnieuw over was gevlogen, en mensen van angst waren bezwijmd. Maar Gandalf had hem zacht toegesproken, en hij had in een hoek geslapen, moe maar onrustig, zich vaag bewust van het komen en gaan van pratende mensen, en Gandalf die bevelen gaf. En daarna weer rijden, rijden door de nacht. Dit was de tweede, nee, de derde nacht sinds hij in de Steen had gekeken. En met die afschuwelijke herinnering werd hij wakker en huiverde, en het geluid van de wind werd vervuld van dreigende stemmen.

Een licht gloeide op aan de hemel, een vlam van geel vuur achter donkere barrières. Pepijn deinsde terug, een ogenblik bang, en vroeg zich af naar welk afgrijselijk land Gandalf hem bracht. Hij wreef in zijn ogen en zag toen dat het de maan was die boven de schaduwen in het oosten opging en nu bijna helemaal vol was. Dus de nacht was nog niet oud en de donkere reis zou nog urenlang doorgaan. Hij ging verzitten en sprak.

‘Waar zijn we, Gandalf?’ vroeg hij.

‘In het rijk Gondor,’ antwoordde de tovenaar. ‘Het land Anórien vliegt nog onder ons door.’

Er heerste weer een tijdlang stilte. ‘Wat is dat?’ riep Pepijn plotseling uit, terwijl hij zich aan Gandalfs mantel vastgreep. ‘Kijk! Vuur, rood vuur! Zijn er draken in dit land? Kijk, daar is er nog een!’

Bij wijze van antwoord riep Gandalf luid tegen zijn paard: ‘Voort, Schaduwvacht! Wij moeten ons haasten. De tijd dringt. Kijk! De bakens van Gondor zijn verlicht en roepen om hulp. De oorlog is ontbrand. Kijk, er is vuur op de Amon Dîn, en vlammen op Eilenach; en daar snellen ze naar het westen: Nardol, Erelas, Min-Rimmon, Calenhad en de Halifirien aan de grenzen van Rohan!’

Maar Schaduwvacht vertraagde zijn gang tot een stap en toen lichtte hij het hoofd op en hinnikte. En uit de duisternis klonk het hinnikend antwoord van andere paarden; en weldra hoorden zij het geroffel van hoeven en verschenen er drie ruiters, die als vliegende geesten in het maanlicht voorbijschoten en in het westen verdwenen. Toen verzamelde Schaduwvacht zijn krachten weer en sprong naar voren, en de nacht stroomde over hem heen als een brullende wind.

Pepijn werd weer slaperig en schonk weinig aandacht aan Gandalf, die hem vertelde van de gewoonten van Gondor, en dat de Heer van de Stad op de toppen van de buitenste heuvels langs de grenzen van de grote bergketen bakens had laten bouwen, en op deze plaatsen posten had ingericht waar verse paarden altijd in gereedheid werden gehouden om zijn boodschappers naar Rohan in het noorden, of naar Belfalas in het zuiden te dragen. ‘Het is langgeleden sinds de bakens in het noorden ontstoken waren,’ zei hij, ‘en in de oude tijd van Gondor waren ze niet nodig, want toen hadden ze de Zeven Stenen.’ Pepijn schoof onrustig heen en weer.

‘Ga maar weer slapen en wees niet bang,’ zei Gandalf. ‘Want je gaat niet naar Mordor, zoals Frodo, maar naar Minas Tirith, en daar zul je zo veilig zijn als maar mogelijk is in deze tijden. Als Gondor valt of als de Ring wordt afgenomen, zal de Gouw ook geen toevlucht bieden.’

‘Je stelt me niet gerust,’ zei Pepijn, maar toch overmande de slaap hem. Het laatste wat hij zich herinnerde voordat hij in een diepe droom verzonk, was een glimp van hoge witte bergtoppen, die als drijvende eilanden boven de wolken schitterden toen het licht van de ondergaande maan erop scheen. Hij vroeg zich af waar Frodo was, en of hij al in Mordor was, of dat hij dood was – maar hij wist niet dat Frodo ver weg naar diezelfde maan keek toen deze in Gondor onderging voor het aanbreken van de dag.

Pepijn werd wakker van het geluid van stemmen. Weer was een dag van schuilen en een nacht van reizen voorbijgegaan. Het was schemer: de koude dageraad stond weer op het punt om aan te breken, en kille grijze nevels omringden hen. Schaduwvacht stond te dampen van het zweet, maar zijn nek was trots opgeheven en hij vertoonde geen spoor van vermoeidheid. Vele in zware mantels gehulde mannen stonden naast hem en achter hen in de mist doemde een stenen muur op. Deze scheen gedeeltelijk vervallen, maar al voor het einde van de nacht was het geluid van haastige arbeid te horen: het geklop van hamers, het gerinkel van troffels en het knarsen van wielen. Hier en daar in de mist gloeiden toortsen en fakkels dof op. Gandalf was in gesprek met de mannen die hem de weg versperden, en toen hij luisterde, merkte Pepijn dat hijzelf het onderwerp van het gesprek was.

‘Jazeker kennen we u, Mithrandir,’ zei de leider van de mannen, ‘en u kent de wachtwoorden van de Zeven Poorten en het staat u vrij uw weg te vervolgen. Maar we kennen uw metgezel niet. Wat is hij? Een dwerg uit de bergen in het noorden? Wij willen in deze tijd geen vreemdelingen in ons land hebben, tenzij het machtige krijgers zijn op wier goede trouw en hulp wij staat kunnen maken.’

‘Ik sta borg voor hem voor de zetel van Denethor,’ zei Gandalf. ‘En wat dapperheid betreft, die kan niet aan postuur worden afgemeten. Hij heeft meer veldslagen en gevaren doorstaan dan jij, Ingold, hoewel je twee keer zo groot bent als hij en hij komt nu van de bestorming van Isengard, waarover wij nieuws hebben, en een grote vermoeidheid heeft hem overvallen, anders zou ik hem wakker maken. Zijn naam is Peregrijn, een bijzonder dapper mens.’

‘Mens?’ zei Ingold twijfelend, en de anderen lachten.

‘Mens!’ riep Pepijn uit, die nu klaarwakker was. ‘Mens! Helemaal niet! Ik ben een hobbit en evenmin dapper als ik een mens ben, behalve misschien af en toe in geval van nood. Laat Gandalf u niet misleiden.’

‘Menige doener van grote daden zou niet meer hoeven te zeggen,’ zei Ingold. ‘Maar wat is een hobbit?’

‘Een halfling,’ antwoordde Gandalf. ‘Nee, niet degene waar sprake van was,’ voegde hij eraan toe toen hij de verbazing op de gezichten van de mannen zag. ‘Niet hij, maar wel een van zijn geslacht.’

‘Ja, en een die met hem is meegereisd,’ zei Pepijn. ‘En Boromir van uw Stad was bij ons, en hij redde mij in de sneeuwvelden van het noorden, en ten slotte werd hij gedood toen hij mij tegen vele vijanden verdedigde.’

‘Stil!’ zei Gandalf. ‘Het nieuws van dat verdriet had eerst aan de vader verteld behoren te worden.’

‘Het werd reeds vermoed,’ zei Ingold, ‘want er hebben zich hier de laatste tijd vreemde voortekenen voorgedaan. Maar ga nu vlug verder! Want de Heer van Minas Tirith zal verlangend zijn om iemand te zien die de laatste berichten over zijn zoon brengt, of hij mens is of –’

‘Hobbit,’ zei Pepijn. ‘Ik kan uw Heer van weinig nut zijn, maar ik zal doen wat ik kan, Boromir de dappere indachtig.’

‘Het ga u goed!’ zei Ingold, en de mannen maakten ruim baan voor Schaduwvacht, en hij ging door een smalle poort in de muur. ‘Moge u Denethor in zijn nood goede raad schaffen, en ons allemaal, Mithrandir!’ riep Ingold uit. ‘Maar u brengt berichten van smart en gevaar, zoals gewoonlijk, zegt men.’

‘Omdat ik vrijwel alleen kom wanneer mijn hulp vereist wordt,’ antwoordde Gandalf. ‘En wat raad betreft, u zou ik willen zeggen dat u veel te laat bent met het herstellen van de muur van de Pelennor. Moed zal nu uw beste verdediging zijn tegen de ophanden zijnde storm – dat en de hoop die ik breng. Want niet al het nieuws dat ik breng is slecht. Maar laat uw troffels rusten en wet uw zwaarden!’

‘Het werk zal voor de avond zijn gedaan,’ zei Ingold. ‘Dit is het laatste gedeelte van de muur dat in staat van verdediging wordt gebracht: het deel dat het minst blootstaat aan een aanval, omdat het naar onze vrienden van Rohan is gekeerd. Weet u iets van hen af? Zullen zij gehoor geven aan de oproep, denkt u?’

‘Ja, zij zullen komen. Maar zij hebben vele slagen voor u in uw rug gevochten. Deze weg en geen enkele weg is nog langer veilig. Wees op uw hoede. Als Gandalf Stormkraai er niet was geweest, zou u een leger van vijanden uit Anórien hebben zien komen en geen Ruiters uit Rohan. En misschien gebeurt dat nog wel. Vaarwel, en slaap niet!’

Gandalf reed nu het wijde land achter de Rammas Echor in. Zo noemden de mensen van Gondor de buitenste muur die zij met grote inspanning hadden opgetrokken, nadat Ithilien onder de schaduw van hun Vijand was gevallen. Over een afstand van dertig mijl of meer liep hij van de voet van de bergen en zo weer terug, de velden van de Pelennor in zijn beschutting omsluitend: mooie, vruchtbare stadslanden op de lange hellingen en terrassen die naar de diepe vlakten van de Anduin afliepen. Op het verste punt van de Grote Poort van de Stad, naar het noordoosten, lag de muur op twaalf mijl afstand, en daar keek hij van een hoge berm over de vlakke laaglanden langs de rivier uit; mensen hadden hem hoog en sterk gemaakt, want op dat punt, op een ommuurde straatweg, kwam de weg van de voorden en bruggen van Osgiliath door een bewaakte poort tussen versterkte torens door. Op het dichtstbijzijnde punt was de muur minder dan drie mijl van de stad verwijderd, en dat was in het zuidoosten. Daar boog de Anduin, die met een brede lus om de heuvels van de Emyn Arnen in Zuid-Ithilien heen liep, scherp naar het westen, en de buitenste muur liep vlak langs de rand ervan omhoog; en daaronder lagen de kaden en aanlegplaatsen van de Harlond voor vaartuigen die uit de zuidelijke lenen stroomopwaarts kwamen.

De stadslanden waren rijk, met wijde akkers en vele boomgaarden, en er waren hofsteden met eesten en graanschuren, schaapskooien en koestallen en vele stroompjes, die door het groen uit de hooglanden naar de Anduin liepen. Maar toch waren de veeboeren en landbouwers die daar woonden niet groot in aantal, want het grootste deel van het volk van Gondor woonde in de zeven cirkels van de Stad of in de hooggelegen dalen van de berggrenzen, in Lossarnach, of verder naar het zuiden in het mooie Lebennin met zijn vijf snelle stromen. Daar woonde een dapper volk tussen de bergen en de zee. Zij werden als mensen van Gondor beschouwd, maar waren van gemengd bloed, en er waren kleine donkere lieden onder, wier voorvaderen waarschijnlijk afstamden van de vergeten mensen die in de Zwarte Jaren voor de komst van de Koningen in de schaduw van de heuvels hadden gewoond. Maar nog verder, in het grote leen Belfalas, woonde Prins Imrahil in zijn kasteel Dol Amroth bij de zee, en hij was van nobelen bloede, evenals zijn volk: grote, trotse mensen, met zeegrijze ogen.

Nadat Gandalf een eind had gereden, begon het licht aan de hemel te dagen, en Pepijn ging rechtop zitten en keek omhoog. Links van hem dreef een zee van mist, die naar een sombere schaduw in het oosten opsteeg; maar aan zijn rechterzijde verhieven zich de toppen van grote bergen, die van het westen liepen en tot een plotseling en steil eind kwamen, alsof de Rivier toen het land geschapen was door een grote barrière was gebroken en een machtige vallei had uitgeschuurd om in toekomstige tijden een slagveld en omstreden gebied te worden. En daar waar de Witte Bergen van de Ered Nimrais eindigden zag hij, zoals Gandalf had beloofd, de donkere massa van de Berg Mindolluin; de diep purperen schaduwen van zijn hoge dalen en zijn hoge wand wit oplichtend in de aanbrekende dag. En op de uitloper stond de Bewaakte Stad, met haar zeven muren van steen, zo sterk en oud, dat zij niet scheen te zijn gebouwd, maar door reuzen uit de ribben der aarde te zijn gehouwen.

Terwijl Pepijn er verbaasd naar keek, veranderden de muren van dreigend grijs in wit, flauw blozend in de dageraad; en plotseling steeg de zon boven de oostelijke schaduwen uit en zond een straal die op de stad weerkaatste. Toen slaakte Pepijn een luide kreet, want de Toren van Ecthelion, die hoog binnen de bovenste muur stond, straalde tegen de hemel, schitterend als een piek van parels en zilver, hoog, mooi en welgevormd, en zijn pinakel fonkelde alsof hij van kristal was gemaakt; en witte banieren werden gehesen en wapperden in de ochtendbries van de kantelen, en hoog en in de verte hoorde hij een helder geschetter als van zilveren trompetten.

Zo reden Gandalf en Peregrijn bij zonsopgang naar de Grote Poort van de mensen van Gondor, en haar ijzeren deuren werden voor hen geopend.

‘Mithrandir! Mithrandir!’ riepen mensen uit. ‘Nu weten wij dat de storm inderdaad ophanden is!’

‘Hij is er,’ zei Gandalf. ‘Ik heb op zijn vleugels gereden. Laat mij door! Ik moet uw Heer Denethor spreken, zolang zijn stadhouderschap nog duurt. Wat er ook gebeurt, u bent aan het einde gekomen van het Gondor dat u hebt gekend. Laat mij door!’ Toen trokken mensen zich op het gezag van zijn stem terug en ondervroegen hem niet meer, hoewel zij met verbazing staarden naar de hobbit die voor hem zat en naar het paard dat hen droeg. Want de bewoners van de Stad maakten heel weinig gebruik van paarden en die waren zelden in hun straten te zien, behalve die welke door de boodschappers van hun heer werden gebruikt. En zij zeiden: ‘Dit is zeker een van de grote rossen van de Koning van Rohan? Misschien zullen de Rohirrim ons spoedig komen versterken.’ Maar Schaduwvacht liep trots de lange, slingerende weg op.

Want de stijl van Minas Tirith was zodanig dat zij op zeven niveaus was gebouwd: elk ervan was in de heuvel uitgegraven, en om elk was een muur opgetrokken, en in iedere muur was een poort. Maar die poorten stonden niet op één lijn: de Grote Poort in de Stadsmuur lag op het oostelijke punt van de kring, maar de volgende lag half op het zuiden, de derde half op het noorden, enzovoort omhoog; zodat de geplaveide weg die naar de Citadel klom eerst naar de ene kant boog en dan weer naar de andere over de helling van de heuvel. En telkens wanneer hij de lijn van de Grote Poort sneed, ging hij door een gewelfde tunnel die door een grote rotspijler liep, waarvan de enorme vooruitstekende massa alle cirkels van de stad, behalve de eerste, in tweeën deelde. Want ten dele door de oervorm van de heuvel, ten dele door de machtige kunst en het handwerk van weleer, verrees op een wijde binnenplaats achter de Poort een hoog stenen bastion, waarvan de rand even scherp was als de kiel van een schip, op het oosten gericht. Het verrees zelfs tot aan de bovenste kring, en werd daar gekroond door een kanteel; zodat zij die zich in de Citadel bevonden, als zeelieden op een gigantisch schip, van de top ervan recht naar beneden op de Poort zevenhonderd voet lager konden neerkijken. De toegang tot de Citadel lag ook op het oosten, maar was in het hart van de rots gegraven; vandaar liep een lange door lampen verlichte helling naar de zevende poort. Zo bereikte men ten slotte de Hoge Hof en het Plein van de Fontein aan de voet van de Witte Toren; hoog en fraai van vorm was deze, vijftig vadem van de voet tot aan de top, waar de banier van de Stadhouders duizend voet boven de vlakte wapperde.

Het was inderdaad een sterke Citadel, onneembaar voor een vijandelijk leger, zolang daarbinnen nog lieden waren die wapens konden vasthouden; tenzij een vijand kon omtrekken en de lagere randen van de Mindolluin kon beklimmen, en zo bij de smalle rug kon komen die de Wachtheuvel met het bergmassief verbond. Maar die rug, die tot de hoogte van de vijfde muur reikte, was tot vlak bij de afgrond omgeven door grote vestingwallen die boven het westelijke uiteinde ervan oprezen; en op die plaats stonden de woningen en graftomben van vroegere koningen en heersers, voor altijd zwijgend tussen de berg en de toren.

Pepijn staarde met toenemende verbazing naar de grote stenen stad, indrukwekkender en schitterender dan iets waarvan hij gedroomd had; groter en sterker dan Isengard, en veel mooier. Toch, in werkelijkheid raakte zij van jaar tot jaar meer in verval; en nu al ontbeerde zij de helft van de mensen die er gemakkelijk hadden kunnen wonen. In iedere straat kwamen zij langs een groot huis of binnenplaats boven de poort of deuren waarvan vele mooie letters in vreemde oude vormen waren gebeeldhouwd; namen, vermoedde Pepijn, van grote mannen en geslachten die daar eens hadden gewoond; maar nu waren zij stil, en geen voetstap klonk op de brede paden, geen stem werd in de kamers gehoord en geen gezicht keek uit een deur of raam.

Eindelijk kwamen zij uit de schaduw bij de zevende poort, en de warme zon die achter de Rivier neerscheen, terwijl Frodo door de bosjes van Ithilien liep, brandde hier op de gladde muren en hoge pilaren, en de grote boog met de sluitsteen gebeeldhouwd als een gekroond en koninklijk hoofd. Gandalf steeg van zijn paard af, want paarden mochten de Citadel niet binnen, en Schaduwvacht liet zich met tegenzin op het zachte bevel van zijn meester wegleiden.

De schildwachten bij de poort waren in het zwart gekleed, en hun helmen waren vreemd van vorm: hoog gekroond, met lange wangbeschermers die het gezicht nauw omsloten, en boven de wangbeschermers zaten de witte vleugels van zeevogels; maar de helmen glansden met een zilveren vlam, want zij waren van mithril gemaakt, erfstukken van de glorie van vroeger tijden. De zwarte wapenrokken waren in het wit geborduurd met een boom bloesemend als sneeuw onder een zilveren kroon en veelpuntige sterren. Dit was de wapenrok van de erfgenamen van Elendil en in heel Gondor droeg niemand anders die dan de Wachters van de Citadel voor de Hof van de Fontein waar de Witte Boom eens had gestaan.

Het scheen dat het nieuws van hun komst hun al vooruit was gegaan, want zij werden onmiddellijk toegelaten, zwijgend, zonder vragen. Snel liep Gandalf de witgeplaveide binnenplaats over. Een lieflijke fontein klaterde er in de ochtendzon, en een fris groen grasveld lag eromheen, maar in het midden over de poel neerhangend, stond een dode boom, en de vallende druppels dropen droef van de kale, gebroken takken terug in het heldere water.

Pepijn wierp er een vluchtige blik op toen hij Gandalf snel achternaliep. Hij zag er treurig uit, dacht hij, en hij vroeg zich af waarom men de dode boom hier liet staan, terwijl al het andere goed onderhouden was.

Zeven sterren en zeven stenen en één witte boom.

De woorden die Gandalf had gemompeld, kwamen in zijn herinnering terug. En toen stond hij voor de deuren van de grote zaal aan de voet van de glinsterende toren en hij liep achter de tovenaar langs de grote stille deurwachters heen en betrad de koele galmende schaduwen van het stenen huis.

Zij liepen een betegelde gang door, lang en leeg, en onder het gaan fluisterde Gandalf zachtjes tegen Pepijn: ‘Pas goed op je woorden, meester Peregrijn! Dit is geen tijd voor hobbit-vrijpostigheid. Théoden is een vriendelijke oude man. Denethor is heel anders, trots en fijnbesnaard, een man van veel hogere afkomst en veel machtiger, hoewel hij geen koning wordt genoemd. Maar hij zal voornamelijk met jou praten en je veel vragen stellen, omdat jij hem over zijn zoon Boromir kunt vertellen. Hij hield veel van hem, te veel misschien; en des te meer omdat zij niet op elkaar leken. Maar onder het mom van zijn liefde zal hij denken dat het gemakkelijker is om van jou dan van mij te vernemen wat hij wil weten. Vertel hem niet meer dan nodig is en laat de kwestie van Frodo’s missie rusten. Die zal ik te zijner tijd ter sprake brengen. En zeg ook niets over Aragorn, tenzij het niet anders kan.’

‘Waarom niet? Wat is er aan de hand met Stapper?’ fluisterde Pepijn. ‘Hij was toch van plan om hierheen te gaan? En hij zal hier zelf in ieder geval ook gauw aankomen.’

‘Misschien, misschien,’ zei Gandalf. ‘Hoewel, als hij komt, zal dat vermoedelijk op een manier zijn die niemand verwacht, zelfs Denethor niet. Het zal beter zijn zo. In ieder geval moeten wij zijn komst niet aankondigen.’

Gandalf bleef voor een hoge deur van gepolijst metaal staan. ‘Zie je, meester Pepijn, er is nu geen tijd om je in de geschiedenis van Gondor te onderwijzen, hoewel het misschien beter zou zijn geweest als je er iets over had gehoord toen je nog vogelnestjes en kattenkwaad uithaalde in de bossen van de Gouw. Doe wat ik je vraag! Het is nauwelijks verstandig, wanneer je een machtig heer nieuws brengt over de dood van zijn erfgenaam, om al te veel te zeggen over de komst van iemand, die, als hij komt, het koningschap zal opeisen. Is dat genoeg?’

‘Koningschap?’ vroeg Pepijn verwonderd.

‘Ja,’ zei Gandalf. ‘Als je al die dagen met dichte oren en slaperige geest hebt rondgelopen, moet je nu maar eens wakker worden!’ Hij klopte op de deur.

De deur ging open, maar er was niemand te zien die haar opende. Pepijn keek in een grote zaal. Deze was verlicht door diepe vensters in de brede gangpaden aan weerskanten, achter de rijen hoge zuilen die het dak schraagden. Monolieten van zwart marmer stegen op naar grote kapitelen, gebeeldhouwd in vele vreemde figuren van dieren en bladeren; en hoog boven in schaduw glansde het doffe goud van de brede gewelven, met daartussenin vloeiende lijnen in vele kleuren. Geen draperieën, geen met verhalen verluchte weefsels of iets anders van stof of hout waren er te zien in die lange plechtige zaal; maar tussen de zuilen stond een zwijgend gezelschap van hoge beelden uitgehakt in koude steen.

Plotseling werd Pepijn herinnerd aan de uitgehakte rotsen van de Argonath, en vrees vervulde hem toen hij de rij lang gestorven koningen langs keek. Helemaal aan het einde op een verhoging met vele treden stond een hoge troon onder een baldakijn van marmer in de vorm van een gekroonde helm; daarachter was op de muur een bloesemende boom gebeeldhouwd en met edelstenen bezet. Maar de troon was leeg. Aan de voet van de verhoging, op de onderste trede, die breed en diep was, stond een stenen zetel, zwart en zonder versiering, en daarop zat een oude man in zijn schoot te staren. In zijn hand hield hij een witte staf met een gouden knop. Hij keek niet op. Plechtig liepen zij over de lange vloer naar hem toe, totdat zij drie passen van zijn voetenbankje verwijderd waren. Toen sprak Gandalf.

‘Heil, Heer en Stadhouder van Minas Tirith, Denethor, zoon van Ecthelion! Ik ben gekomen met raad en nieuws in dit donkere uur.’ Toen keek de oude man op. Pepijn zag zijn scherp gesneden gezicht met de trotse beenderen en huid als ivoor, en de lange gebogen neus tussen de donkere diepliggende ogen; en hij werd niet zozeer aan Boromir als wel aan Aragorn herinnerd. ‘Voorwaar, het uur is donker,’ zei de oude man, ‘en op zulke tijden pleeg je gewoonlijk te komen, Mithrandir. Maar hoewel alle tekenen erop wijzen dat het lot van Gondor op het punt staat te worden voltrokken, is die duisternis mij nu minder zwart dan mijn eigen duisternis. Men heeft mij verteld dat je iemand bij je hebt die mijn zoon heeft zien sterven. Is hij dat?’

‘Jazeker,’ zei Gandalf. ‘Een van de twee. De andere is bij Théoden van Rohan en komt wellicht later. Het zijn halflingen, zoals u ziet, maar dit is niet degene van wie de voortekenen gewaagden.’

‘Maar toch een halfling,’ zei Denethor somber, ‘en weinig liefde draag ik die naam toe, sinds die vervloekte woorden onze beraadslagingen kwamen verstoren en mijn zoon op de wilde missie naar zijn dood wegvoerde. Mijn Boromir! Nu we je zo nodig hebben! Faramir had in zijn plaats moeten gaan.’

‘Hij zou gegaan zijn,’ zei Gandalf. ‘Wees niet onrechtvaardig in uw smart! Boromir eiste die missie op en wilde niet dat iemand anders zou gaan. Hij was een dominerend man en iemand die nam wat hij begeerde. Ik heb ver met hem gereisd en ben veel over zijn stemmingen te weten gekomen. Maar u spreekt over zijn dood. Hebt u daar nieuws over gehad voordat wij kwamen?’

‘Ik heb dit ontvangen,’ zei Denethor; hij legde zijn staf neer en pakte het voorwerp uit zijn schoot waar hij naar had zitten kijken. In iedere hand hield hij de helft van een grote hoorn die in tweeën was gekliefd: een wilde-ossenhoorn met zilveren banden eromheen.

‘Dat is de hoorn die Boromir altijd bij zich droeg!’ riep Pepijn uit.

‘Inderdaad,’ zei Denethor. ‘En ik heb hem op mijn beurt gedragen, en dat heeft iedere oudste zoon van ons huis gedaan, tot in het verre verleden van de verloren jaren voor het uitsterven der koningen, sinds Vorondil, vader van Mardil, op de wilde koeien van Araw in de verre velden van Rhûn joeg. Ik hoorde hem heel flauw op de noordelijke vlakte schallen, dertien dagen geleden, en de Rivier bracht hem mij, gebroken; hij zal niet meer klinken.’ Hij zweeg en er viel een drukkende stilte. Plotseling richtte hij zijn donkere blik op Pepijn. ‘Wat heb je daarop te zeggen, halfling?’

‘Dertien dagen, dertien dagen,’ stamelde Pepijn. ‘Ja, dat klopt, denk ik. Ja, ik stond naast hem toen hij de hoorn stak. Maar er kwam geen hulp. Alleen maar nog meer orks.’

‘Zo,’ zei Denethor, die Pepijn scherp aankeek. ‘Was jij daar? Vertel mij er meer van! Waarom kwam er geen hulp? En hoe ben jij ontsnapt en hij niet, machtig als hij was, met slechts orks om hem tegen te houden?’

Pepijn liep rood aan en vergat zijn angst. ‘De machtigste man kan door één pijl worden gedood,’ zei hij, ‘en Boromir werd door vele doorboord. Toen ik hem voor het laatst zag, zonk hij naast een boom neer en trok een zwartgevederde pijl uit zijn zijde. Toen bezwijmde ik en werd gevangengenomen. Ik heb hem nooit meer gezien, en weet niet meer. Maar ik eer zijn nagedachtenis, want hij was heel dapper. Hij stierf om ons te redden, mijn familielid Meriadoc en mijzelf, in de bossen overvallen door de soldaten van de Zwarte Heer; en hoewel hij sneuvelde en faalde, is mijn dankbaarheid er niet minder om.’

Toen keek Pepijn de oude man in de ogen, want een vreemde trots welde in hem op, nog geërgerd door het misprijzen en de achterdocht in die koude stem. ‘Ongetwijfeld zal een zo groot Heer over mensen weinig dienstbetoon van een hobbit, een halfling uit de Gouw in het noorden, verwachten, maar niettemin bied ik u mijn diensten aan, ter delging van mijn schuld.’ Hij sloeg zijn grijze mantel open en trok zijn kleine zwaard en legde het aan Denethors voeten.

Een flauwe glimlach, als een koude zonnestraal op een winteravond, trok over het gezicht van de oude man, maar hij boog zijn hoofd en strekte zijn hand uit, terwijl hij de stukken van de hoorn opzij legde. ‘Geef mij het wapen,’ zei hij. Pepijn pakte het op en overhandigde hem het gevest. ‘Waar komt dit vandaan?’ vroeg Denethor. ‘Het is vele, vele jaren oud. Dit is zonder twijfel een zwaard dat in het verre verleden door onze stamverwanten in het noorden is gesmeed?’

‘Het is afkomstig uit de grafheuvels die aan de grenzen van mijn land liggen,’ zei Pepijn. ‘Maar nu huizen daar alleen maar boze geesten, en ik wil liever niet meer over hen vertellen.’

‘Ik zie dat er vreemde verhalen over jullie gesponnen worden,’ zei Denethor, ‘en opnieuw wordt getoond dat schijn kan bedriegen. Ik aanvaard je diensten. Want je wordt niet door woorden afgeschrikt en je spreekt hoffelijke taal, hoe vreemd de klank ervan ons in het zuiden ook in de oren moge klinken. En wij zullen alle hoffelijke lieden nodig hebben, of ze groot zijn of klein, in de dagen die komen. Leg nu de eed voor mij af.’

‘Neem het gevest,’ zei Gandalf, ‘en zeg de Heer na, als je bij je woorden blijft.’

‘Dat doe ik,’ zei Pepijn.

De oude man legde het zwaard op zijn schoot en Pepijn strekte de hand uit naar het gevest en herhaalde langzaam Denethors woorden:

‘Hierbij zweer ik trouw en dienstbaarheid aan Gondor en aan de Heer en Stadhouder van het Rijk, en beloof te spreken en te zwijgen, te doen en na te laten, te komen en te gaan, in nood of overvloed, in vrede of oorlog, in leven of dood, van dit uur af, totdat mijn heer mij ontslaat, of de dood mij tot zich neemt of de wereld vergaat. Aldus zweer ik, Peregrijn, zoon van Paladijn uit de Gouw van de halflingen.’

‘En dit hoor ik, Denethor, zoon van Ecthelion, Heer van Gondor, Stadhouder van de Hoge Koning, en ik zal het niet vergeten of nalaten dat wat wordt geschonken te belonen: trouw met liefde, dapperheid met eer, eedbreuk met wraak.’ Toen kreeg Pepijn zijn zwaard terug en stak het in de schede.

‘En nu,’ zei Denethor, ‘mijn eerste bevel aan jou: spreek, en zwijg niet! Vertel mij je hele geschiedenis en zorg ervoor dat je alles vertelt wat je je over mijn zoon Boromir kunt herinneren. Ga nu zitten en begin!’ Terwijl hij sprak, sloeg hij op een kleine zilveren gong die bij zijn voetenbankje stond en onmiddellijk traden bedienden naar voren. Pepijn zag toen dat zij in nissen aan weerskanten van de deur hadden gestaan, onzichtbaar toen hij en Gandalf waren binnengekomen.

‘Breng wijn en eten en zetels voor de gasten,’ zei Denethor, ‘en zorg ervoor dat wij een uur lang door niemand worden gestoord.’

‘Dat is alle tijd die ik voor je heb, want vele andere zaken vereisen mijn aandacht,’ zei hij tegen Gandalf. ‘Veel dat naar het schijnt van groter gewicht lijkt, maar toch minder dringend voor mij. Maar misschien kunnen wij aan het einde van de dag nog een gesprek hebben.’

‘En eerder, hoop ik,’ zei Gandalf. ‘Want ik ben niet uit Isengard hierheen komen rijden – vierhonderdvijftig mijl, met de snelheid van de wind – om u alleen maar één kleine krijger te brengen, hoe hoffelijk ook. Zegt het u niets dat Théoden een grote slag geleverd heeft, en dat Isengard is omvergeworpen, en dat ik de staf van Saruman heb gebroken?’

‘Dat betekent veel voor mij. Maar ik weet al voldoende van deze daden af om mij tot raad te strekken tegen de dreiging van het Oosten.’ Hij richtte zijn donkere ogen op Gandalf, en nu zag Pepijn een gelijkenis tussen beiden, min of meer alsof hij een lijn van smeulend vuur zag, die van oog tot oog liep en plotseling in vlammen kon uitbarsten.

Denethor zag er eigenlijk veel meer als een grote tovenaar uit dan Gandalf, koninklijker, mooi en machtig; en ook ouder. Maar toch gaf een ander zintuig dan het gezicht Pepijn het gevoel dat Gandalf een grotere macht en diepere wijsheid bezat en een versluierde majesteit. En hij was ouder, veel ouder. Hoeveel ouder? vroeg hij zich af, en toen dacht hij ineens hoe vreemd het was dat hij daar nog nooit eerder bij had stilgestaan. Boombaard had iets over tovenaars gezegd, maar ook toen had hij Gandalf niet als een van hen beschouwd. Wat was Gandalf? In welke verre tijd en waar was hij ter wereld gekomen, en wanneer zou hij deze verlaten? Maar toen werd zijn gedachtestroom afgebroken, en hij zag dat Gandalf en Denethor elkaar nog steeds strak aankeken alsof zij elkaars gedachten lazen. Maar Denethor was degene die de blik het eerst afwendde.

‘Ja,’ zei hij, ‘want al zijn, naar men zegt, de Stenen verloren gegaan, de heren van Gondor hebben toch een scherpere blik dan mindere mensen, en vele boodschappen komen tot hen. Maar ga nu zitten!’

De mannen kwamen een stoel en een laag krukje aandragen, en een bracht een dienblad met een zilveren fles, en bekers en witte koeken. Pepijn ging zitten, maar hij kon zijn ogen niet van de oude vorst afhouden. Was het zo, of had hij het zich alleen maar verbeeld dat, terwijl hij over Stenen sprak, een plotselinge glans van zijn oog op Pepijns gezicht was gevallen?

‘Vertel mij nu je verhaal, mijn vazal,’ zei Denethor, half vriendelijk, half spottend. ‘Want de woorden van iemand die zo met mijn zoon bevriend was, zullen waarlijk welkom zijn.’

Pepijn vergat dat uur in die grote zaal onder de doordringende blik van de vorst van Gondor nooit meer, voortdurend belaagd door zijn slimme vragen, en zich voortdurend bewust van Gandalf aan zijn zijde, die hem gadesloeg en luisterde en (zo meende Pepijn) een opkomende woede en ongeduld bedwong. Toen het uur om was en Denethor de gong weer luidde, voelde Pepijn zich afgemat. Het kan niet later zijn dan negen uur, dacht hij. Ik zou nu drie ontbijten achter elkaar kunnen eten.

‘Wijs de Heer Mithrandir de weg naar de vertrekken die voor hem in gereedheid zijn gebracht,’ zei Denethor, ‘en zijn metgezel mag voorlopig bij hem intrekken, als hij dat wil. Maar weet dat hij nu officieel in mijn dienst is en dat hij bekend zal staan als Peregrijn, zoon van Paladijn, en hem de mindere wachtwoorden moeten worden geleerd. Deel de Kapiteins mede dat zij hier bij mij moeten komen, meteen nadat het derde uur heeft geslagen.

En u, Heer Mithrandir, zult ook komen wanneer en indien u dat wilt. Niemand zal u beletten om bij mij te komen wanneer u dat verkiest, behalve op de weinige uren dat ik slaap. Laat uw woede om de dwaasheid van een oude man bekoelen, en kom dan terug om mij gerust te stellen.’

‘Dwaasheid?’ vroeg Gandalf. ‘Nee, mijn heer, wanneer u een kindse grijsaard bent, zult u sterven. U kunt zelfs uw verdriet als dekmantel gebruiken. Denkt u dat ik niet weet met welk doel u hem, die het minste weet, een uur lang in mijn tegenwoordigheid ondervraagt?’

‘Als u het begrijpt, wees dan tevreden,’ antwoordde Denethor. ‘Trots die hulp en raad in nood versmaadde zou dwaasheid zijn, maar u deelt dergelijke geschenken naar eigen verkiezing uit. Toch laat de Heer van Gondor zich niet als werktuig voor de doeleinden van andere mensen gebruiken, hoe waardig zij ook zijn. En voor hem is er geen hoger doel in de wereld, zoals de zaken nu staan, dan het welzijn van Gondor; en de heerschappij over Gondor, mijn heer, behoort aan mij, en geen ander, tenzij de koning zou weerkeren.’

‘Tenzij de koning zou weerkeren?’ vroeg Gandalf. ‘Welnu, heer Stadhouder, het is uw taak om althans een deel van het koninkrijk te beschermen tegen de gebeurtenissen waar weinigen nu naar uitzien. Bij die taak zult u alle hulp krijgen die het u behaagt te vragen. Maar ik zeg u dit: ik bezit geen heerschappij over enig koninkrijk, Gondor noch enig ander, groot of klein. Maar alle dingen die waarde hebben, zijn in gevaar zoals de wereld er nu voor staat; dat is mijn zorg. En wat mij betreft, ik zal niet volledig falen in de uitvoering van mijn taak, ook al wordt Gondor vernietigd, zo er iets door deze nacht gaat dat nog schoon kan worden of vrucht dragen en weer bloeien in de tijd die komt. Want ik ben ook stadhouder. Wist u dat niet?’ En hierop draaide hij zich om en schreed de zaal uit terwijl Pepijn naast hem voortholde.

Gandalf keek niet naar Pepijn en sprak geen woord tegen hem terwijl zij gingen. Hun gids bracht hen naar de deuren van de zaal, en leidde hen toen over de Binnenplaats van de Fontein naar een weg tussen hoge stenen gebouwen. Na verschillende hoeken te zijn omgeslagen kwamen zij bij een huis dicht bij de muur van de noordzijde van de Citadel, niet ver van de uitloper die de heuvel met de berg verbond. Daarbinnen, op de eerste verdieping boven de straat, via een brede gebeeldhouwde trap, wees hij hun een mooie kamer, licht en luchtig, met mooie wandtapijten van dof goud zonder figuren. Deze was spaarzaam gemeubileerd met alleen maar een kleine tafel, twee stoelen en een bank, maar aan weerskanten waren alkoven met gordijnen ervoor en goed opgemaakte bedden, met kannen en waskommen. Er waren drie hoge smalle ramen, die op het noorden over de wijde bocht van de Anduin uitkeken, die nog steeds in de nevels verscholen was, in de richting van de Emyn Muil en de Rauros ver weg. Pepijn moest op de bank klimmen om over de brede stenen vensterbank naar buiten te kunnen kijken.

‘Ben je boos op me, Gandalf?’ vroeg hij, toen hun gids vertrok en de deur sloot. ‘Ik heb mijn uiterste best gedaan.’

‘Dat heb je inderdaad gedaan!’ zei Gandalf, en hij begon ineens te lachen; toen kwam hij naast Pepijn staan, legde zijn arm om de schouders van de hobbit en keek uit het raam. Pepijn keek enigszins verbaasd naar het gezicht dat nu vlak naast het zijne was, want het geluid van die lach was vrolijk en opgewekt geweest. Maar toch zag hij in het gezicht van de tovenaar aanvankelijk alleen groeven van zorgen en verdriet; hoewel hij, toen hij aandachtiger keek, merkte dat er onder dit alles een grote vreugde schuilging: een fontein van vrolijkheid, genoeg om een koninkrijk aan het lachen te maken, als deze tot uitbarsting zou komen.

‘Inderdaad heb je je best gedaan,’ zei de tovenaar, ‘en ik hoop dat het lang zal duren voordat je je weer zo in het nauw gedreven zult voelen tussen twee van zulke vreselijke oude mannen. Maar toch is de Heer van Gondor meer van je te weten gekomen dan je misschien vermoedt, Pepijn. Je kon het feit niet verbergen dat Boromir het Gezelschap niet uit Moria heeft geleid, en dat er iemand van hoge afkomst bij jullie was, die naar Minas Tirith ging, en dat hij een beroemd zwaard voerde. De mensen denken veel na over de verhalen van de vroegere tijd in Gondor; en Denethor heeft lang nagedacht over het rijm en de woorden Isildurs Vloek, sinds Boromir wegging.

Hij is niet zoals andere mensen van deze tijd, Pepijn, en welke ook zijn afstamming van vaderskant moge zijn, door een toeval stroomt het bloed van Westernisse vrijwel onverdund door zijn aderen, evenals bij zijn andere zoon Faramir; maar toch was dat niet zo bij Boromir, van wie hij het meeste hield. Hij kan ver vooruitzien. Hij kan, indien hij zijn wil erop richt, veel van wat er in de geesten van mensen omgaat waarnemen, zelfs bij hen die ver weg wonen. Het is moeilijk hem te misleiden en gevaarlijk om het te proberen.

Denk daaraan. Want je hebt nu gezworen hem te dienen. Ik weet niet hoe je het in je hoofd of hart hebt gehaald om dat te doen. Maar het was wel gedaan. Ik heb je niet gestopt, want een edelmoedige daad moet niet door koude raad worden verhinderd. Het trof zijn hart en (als ik het mag zeggen) behaagde eveneens zijn gemoed. En in ieder geval ben je nu vrij om te gaan en te staan waar je wilt in Minas Tirith – wanneer je geen dienst hebt. Want er zit nog een andere kant aan. Je staat onder zijn bevel, en hij zal het niet vergeten. Blijf toch op je hoede!’

Hij zweeg en zuchtte. ‘Welnu, het heeft geen zin je zorgen te maken over de dag van morgen. De dag van morgen zal immers slechter zijn dan die van vandaag, en zo zal het vele dagen zijn. En ik kan er verder niets meer aan doen. Het bord is opgezet en de stukken zijn in beweging. Een stuk dat ik heel graag zou willen vinden, is Faramir, nu de erfgenaam van Denethor. Ik geloof niet dat hij in de Stad is; maar ik heb geen tijd gehad om nieuws te vergaren. Ik moet gaan, Pepijn. Ik moet naar de vergadering van deze heren gaan en zoveel mogelijk te weten zien te komen. Maar de Vijand is aan zet, en hij staat op het punt zijn spel volledig te ontplooien. En pionnen zullen er waarschijnlijk evenveel van te zien krijgen als ieder ander, Peregrijn, zoon van Paladijn, soldaat van Gondor. Scherp je zwaard!’

Gandalf ging naar de deur en daar draaide hij zich om. ‘Ik heb haast, Pepijn,’ zei hij. ‘Doe me een plezier wanneer je uitgaat. Liever nog voor je gaat rusten, als je niet te moe bent. Probeer Schaduwvacht te vinden en kijk hoe hij is ondergebracht. Deze mensen zijn vriendelijk voor beesten, want het zijn goede, wijze lieden, maar zij kunnen niet zo goed met paarden overweg als anderen.’

Hierop ging Gandalf weg en op hetzelfde ogenblik klonk de toon van een klare, lieflijke klok die in de toren van de Citadel luidde. Drie slagen sloeg zij, als zilver in de lucht, en hield toen op: het derde uur sinds zonsopgang.

Na een minuut ging Pepijn naar de deur, liep de trap af en keek de straat rond. De zon scheen nu warm en helder en de torens en hoge huizen wierpen lange scherpe schaduwen naar het westen. Hoog in de blauwe lucht verhief de Berg Mindolluin zijn witte helm en sneeuwmantel. Gewapende mannen liepen heen en weer door de straten van de Stad, alsof zij zich na het slaan van het uur naar andere plichten en werkzaamheden begaven.

‘Negen uur zouden we het in de Gouw noemen,’ zei Pepijn hardop tegen zichzelf. ‘Net de tijd voor een lekker ontbijt bij het open raam in de voorjaarszon. Hè, ik zou best een ontbijt lusten! Ontbijten deze lieden nooit, of is het al voorbij? En wanneer eten zij een warm maal, en waar?’

Spoedig daarop zag hij een man, in zwart en wit gekleed, door de smalle straat van het centrum van de Citadel naar zich toe komen. Pepijn voelde zich eenzaam en was van plan hem aan te spreken als de man voorbijging; maar dat was niet nodig. De man kwam recht op hem af.

‘Jij bent Peregrijn de halfling?’ zei hij. ‘Men heeft mij verteld dat u trouw hebt gezworen aan de Heer en de Stad. Welkom!’ Hij stak zijn hand uit en Pepijn schudde die.

‘Ik heet Beregond, zoon van Baranor. Ik heb geen dienst vanmorgen, en ik ben naar je toe gestuurd om je de wachtwoorden te leren en je enkele van de vele dingen te vertellen die je ongetwijfeld zult willen weten. En wat mijzelf betreft, ik zou ook van jou willen leren. Want wij hebben nog nooit eerder een halfling in dit land gezien, en hoewel wij van hen hebben gehoord, wordt er in de verhalen die wij kennen weinig over hen gezegd. Bovendien ben je een vriend van Mithrandir. Ken je hem goed?’

‘Goed?’ zei Pepijn. ‘Ik heb in heel mijn korte leven van hem geweten, zou je kunnen zeggen; en in de afgelopen tijd heb ik ver met hem gereisd. Maar er staat veel te lezen in dat boek, en ik kan niet zeggen dat ik er meer dan een paar bladzijden van heb gezien. Toch ken ik hem misschien even goed als ieder ander, op enkele uitzonderingen na. Aragorn was de enige in ons Gezelschap, denk ik, die hem werkelijk kende.’

‘Aragorn?’ vroeg Beregond. ‘Wie is dat?’

‘O,’ stotterde Pepijn, ‘dat was iemand die met ons optrok. Ik denk dat-ie nu in Rohan is.’

‘Je bent in Rohan geweest, hoor ik. Ik zou je ook veel over dat land willen vragen, want wij stellen veel van de weinige hoop die wij hebben op het volk van Rohan. Maar ik vergeet mijn opdracht: dat was om eerst antwoord te geven op wat je zou vragen. Wat zou je graag willen weten, meester Peregrijn?’

‘Nou, eh,’ zei Pepijn, ‘als ik zo vrij mag zijn, een nogal brandende vraag die me momenteel bezighoudt is, eh, hoe zit het met ontbijt en zo? Ik bedoel, wat zijn de etenstijden en waar is de eetzaal, zo er een is? En de herbergen? Ik heb gekeken, maar ik heb er niet één ontdekt toen we naar boven reden, hoewel ik op de been werd gehouden door de hoop op een kan bier zodra wij bij de woningen van wijze, hoffelijke mensen kwamen.’

Beregond keek hem ernstig aan. ‘Een oudgediende, zie ik,’ zei hij. ‘Ze zeggen dat mensen die te velde gaan in oorlogen altijd uitkijken naar de volgende hoop op eten en drank; hoewel ik zelf geen bereisd man ben. Dus je hebt vandaag nog niet gegeten?’

‘Nou ja, om eerlijk te zijn, ja,’ zei Pepijn. ‘Maar niet meer dan een beker wijn, en een paar witte koeken, dankzij de vriendelijkheid van uw heer; maar daarvoor heeft hij me een uur lang zitten uithoren en daar krijg je honger van.’

Beregond moest lachen. ‘Aan tafel kunnen kleine lieden de grootste daden verrichten, zeggen wij. Maar je hebt even goed ontbeten als welke andere man in de Citadel ook, en met grotere eer. Dit is een vesting met een wachttoren, die nu in staat van oorlog is. Wij staan op vóór de Zon, en eten een stukje in het grijze licht en keren bij het aanvangsuur naar onze plichten terug. Maar wanhoop niet!’ Hij lachte weer toen hij de ontsteltenis op Pepijns gezicht zag. ‘Zij die zware dienst hebben gehad, gebruiken in het midden van de ochtend iets om de inwendige mens te versterken. En dan is er in de middag of daarna het noenmaal, naar de dienst het toestaat; en omstreeks het uur van de zonsondergang komt men bij elkaar voor de hoofdmaaltijd en voor vrolijkheid, voor zover dat nog mogelijk is. Kom! We zullen een eindje gaan lopen en dan wat verversingen proberen te vinden, en op de vestingmuur eten en drinken en naar de mooie ochtend kijken.’

‘Een ogenblik!’ zei Pepijn blozend. ‘Door gulzigheid of honger, met uw permissie, heb ik het helemaal vergeten. Maar Gandalf, Mithrandir zoals u hem noemt, heeft mij gevraagd voor zijn paard te zorgen – Schaduwvacht, een groot ros uit Rohan en de oogappel van de koning, heb ik gehoord, hoewel hij hem voor bewezen diensten aan Mithrandir heeft gegeven. Ik denk dat zijn nieuwe meester meer van het beest houdt dan van menig mens, en als zijn goede wil deze stad iets waard is, moet u Schaduwvacht met alle eer behandelen; met grotere vriendelijkheid dan u deze hobbit hebt behandeld, als dat mogelijk is.’

‘Hobbit?’ vroeg Beregond.

‘Zo noemen wij onszelf,’ zei Pepijn.

‘Ik ben blij dat te horen,’ zei Beregond, ‘want nu kan ik zeggen dat een vreemd accent mooie woorden niet ontsiert, en dat hobbits een welbespraakt volk zijn. Maar kom! Je zult mij aan dit brave paard moeten voorstellen. Ik houd van dieren, maar we zien ze zelden in deze stenen stad, want mijn volk kwam uit de bergdalen, en daarvoor uit Ithilien. Maar wees niet bang! Het bezoek zal kort zijn, slechts een beleefdheidsvisite, en vandaar zullen wij naar de provisiekamers gaan.’

Pepijn zag dat Schaduwvacht goed gehuisvest en verzorgd was. Want in de zesde kring, buiten de muren van de Citadel, stond een aantal mooie stallen, waarin enkele snelle paarden werden gehouden, vlak bij de woningen van de bereden boodschappers van de Vorst; koeriers stonden altijd klaar om op het dringende bevel van Denethor of zijn hoofdaanvoerders uit te rijden. Maar nu waren alle paarden en hun berijders weg.

Schaduwvacht hinnikte toen Pepijn de stal binnenkwam en draaide zijn hoofd om. ‘Goedemorgen!’ zei Pepijn. ‘Gandalf komt zo gauw hij kan. Hij heeft het druk, maar hij laat je groeten en ik moet ervoor zorgen dat je het goed maakt; en ik hoop dat je uitrust na je lange vermoeienissen.’

Schaduwvacht schudde zijn hoofd en stampte. Maar hij stond Beregond toe hem over het hoofd te strelen en hem op de grote flanken te kloppen.

‘Hij ziet eruit alsof hij klaar is voor een wedren, en niet alsof hij pas van een grote reis is aangekomen,’ zei Beregond. ‘Wat mooi en trots is hij! Waar is zijn tuig? Dat moet wel rijk en mooi zijn.’

‘Geen enkel tuig is rijk en mooi genoeg voor hem,’ zei Pepijn. ‘Hij verdraagt er geen. Als hij je wil dragen doet hij dat, en zo niet, dan kan geen bit, breidel, zweep of riem hem temmen. Vaarwel, Schaduwvacht! Heb geduld. De strijd is ophanden.’

Schaduwvacht lichtte zijn hoofd op en hinnikte, zodat de stal schudde, en zij sloegen de handen voor de oren. Toen namen zij afscheid na zich ervan overtuigd te hebben dat de ruif goedgevuld was.

‘En nu op naar onze ruif,’ zei Beregond, en hij leidde Pepijn terug naar de Citadel, en vandaar naar een deur aan de noordzijde van de grote toren. Daar liepen zij een grote koele trap af naar een brede door lampen verlichte steeg. In de muren opzij wa ren onderdeuren, en een ervan stond open.

‘Dit is de opslagplaats en provisiekamer van mijn Gardecompagnie,’ zei Beregond. ‘Gegroet, Targon!’ riep hij door het luik. ‘Het is nog vroeg, maar hier is een nieuweling die de Heer in dienst heeft genomen. Hij heeft lang en ver met een aangehaalde buikriem gereden en heeft vanmorgen een lastig karwei gehad, dus hij heeft honger. Geef ons wat je hebt!’

Ze kregen daar boter, brood en kaas en appels: de laatste van de wintervoorraad, gerimpeld, maar gaaf en zoet; en een leren fles met vers getapt bier, en houten borden en nappen. Zij deden dit alles in een rieten mand en klommen terug naar het zonlicht; en Beregond bracht Pepijn naar een plaats aan het oosteinde van het grote naar voren springende kanteel waar een inham in de muur was met een stenen zitplaats onder de vensterbank. Vandaar konden zij de ochtend over de wereld zien liggen.

Zij aten en dronken en spraken nu eens over Gondor en zijn zeden en gebruiken, dan weer over de Gouw en de vreemde landen die Pepijn had gezien. En hoe meer zij praatten, des te groter werd Beregonds verbazing, en hij keek met stijgende verwondering naar de hobbit die zijn korte benen liet bungelen terwijl hij op de bank zat, of op zijn tenen ging staan om over de vensterbank naar de landen beneden te kijken.

‘Ik wil je niet verhelen, meester Peregrijn,’ zei Beregond, ‘dat je er in onze ogen uitziet als een van onze kinderen, een knaap van negen zomers of daaromtrent; toch heb je gevaren doorstaan en wonderen gezien waar weinigen van onze grijsaards over zouden kunnen snoeven. Ik dacht dat het een gril van onze Heer was om een nobele page aan te nemen, zoals de koningen van weleer deden, naar men zegt. Maar ik zie dat dat niet zo is en je moet mij mijn dwaasheid vergeven.’

‘Dat doe ik,’ zei Peregrijn. ‘Hoewel u het niet ver mis hebt. Ik ben nog steeds weinig meer dan een jongen in de berekening van mijn eigen volk, en het zal nog vier jaar duren voor ik “meerderjarig” word, zoals we in de Gouw zeggen. Maar bekommer u niet om mij. Kom eens kijken en zeg mij wat ik kan zien.’

De zon steeg nu aan de hemel en de nevels in het dal beneden waren opgetrokken. De laatste flarden dreven weg, vlak boven hen, als sliertjes witte wolken die werden meegevoerd op een aanwakkerende bries uit het oosten, die nu de vlaggen en witte standaarden van de Citadel deed wapperen. In de verte, beneden, op de bodem van de vallei, op het oog zo’n vijftien mijl, was de Grote Rivier nu zichtbaar, grijs en glinsterend; zij stroomde uit het noordwesten en beschreef een machtige bocht in zuidelijke richting, en daarna weer naar het westen, tot zij in een waas en glinstering uit het zicht verdween en naar de zee liep die honderdvijftig mijl verder lag.

Pepijn kon de gehele Pelennor voor zich uitgespreid zien liggen, in de verte bespikkeld met boerderijen en kleine muurtjes, schuren en koestallen, maar hij kon nergens een koe of ander vee zien. Vele wegen en paden doorsneden de groene velden, en er was een druk komen en gaan: wagens die in rijen naar de Grote Poort reden, en andere die eruit kwamen. Nu en dan kwam er een ruiter aanrijden, die uit het zadel sprong en zich de Stad in spoedde. Maar het meeste verkeer ging langs de voornaamste straatweg, en die boog naar het zuiden en liep daarna, een kortere bocht beschrijvend dan de Rivier, langs de heuvels en verdween weldra uit het zicht. Hij was breed en goed geplaveid en langs de oostelijke rand ervan liep een breed groen ruiterpad, en daarachter een muur. Op het ruiterpad galoppeerden ruiters af en aan, maar de hele straat scheen verstopt door grote huifkarren die naar het zuiden gingen. Maar algauw zag Pepijn dat alles feitelijk goed geordend was: de wagens bewogen zich in drie rijen; een snelle die door paarden werd getrokken; een langzamere, vol grote wagens met mooie veelkleurige huiven, die door ossen werden getrokken; en langs de westelijke rand van de weg veel kleinere wagens, die door sjokkende mannen werden voortbewogen.

‘Dat is de weg naar de dalen van Tumladen en Lossarnach, en de bergdorpen, en vandaar naar Lebennin,’ zei Beregond. ‘Daar gaan de laatste van de wagens die de ouden van dagen, kinderen en vrouwen naar een veilige schuilplaats brengen. Ze moeten allen voor de middag van de Poort weg zijn, en de weg moet over een afstand van drie mijl vrij zijn; zo luidde het bevel. Het is een droeve noodzaak.’ Hij zuchtte. ‘Van de velen die nu worden gescheiden, zullen misschien weinigen elkaar weerzien. Er zijn altijd al te weinig kinderen in deze stad geweest, maar nu zijn er helemaal geen – behalve enkele jonge knapen die niet weg willen en misschien een taak zullen krijgen: mijn eigen zoon is er een van.’

Zij zwegen een poosje. Pepijn tuurde angstig naar het oosten alsof hij ieder ogenblik duizenden orks over de velden zou zien zwermen. ‘Wat zie ik daar?’ vroeg hij, terwijl hij naar omlaag wees, naar het midden van de grote bocht van de Anduin. ‘Is dat ook een stad, of wat is het?’

‘Het was een stad,’ zei Beregond, ‘de hoofdstad van Gondor, waarvan dit slechts een fort was. Want dat is de ruïne van Osgiliath aan weerskanten van de Anduin, die onze vijanden langgeleden innamen en in brand staken. Toch hebben wij haar in de dagen van Denethors jeugd heroverd, niet om in te wonen, maar om als vooruitgeschoven post te bezetten en de brug te herbouwen voor de doorvoer van onze wapenen. Maar toen kwamen de Boze Ruiters uit Minas Morgul!’

‘De Zwarte Ruiters?’ vroeg Pepijn, terwijl hij zijn ogen opensperde, en zij waren wijd en donker met een oude angst die opnieuw was gewekt.

‘Ja, ze waren zwart,’ zei Beregond, ‘en ik zie dat je iets van hen af weet, hoewel je in geen van je verhalen over hen hebt gesproken.’

‘Ik weet van hen,’ zei Pepijn zacht, ‘maar ik wil nu niet over hen spreken, zo dichtbij, zo dichtbij.’ Hij hield op en keek naar de overkant van de Rivier, en het scheen hem toe dat het enige wat hij nu kon zien een uitgestrekte en dreigende schaduw was. Misschien waren het bergen die aan de gezichtseinder opdoemden, hun gekartelde randen verzacht door bijna zestig mijlen van nevelige lucht; misschien was het slechts een muur van wolken en daarachter weer een nog diepere duisternis. En terwijl hij keek, scheen het zijn ogen toe dat de duisternis toenam en dichter werd, heel langzaam, langzaam opstijgend om in de regionen van de zon te verstikken.

‘Zo dicht bij Mordor?’ vroeg Beregond rustig. ‘Ja, daar ligt het. Wij noemen het zelden, maar wij hebben altijd in die schaduw geleefd; soms scheen zij vager en verder weg; soms dichterbij en donkerder. Nu groeit zij en wordt donkerder; en daarom worde n ook onze angst en onrust groter. En wat de Boze Ruiters betreft, nog geen jaar geleden heroverden zij de oversteekplaatsen, en velen van onze beste mensen werden gedood. Boromir was degene die de Vijand ten slotte van deze westelijke oever verdreef, en wij hebben nog bijna de linkerhelft van Osgiliath. Nog een korte tijd. Maar wij verwachten daar nu een nieuwe aanval. Misschien de hoofdaanval in de oorlog die komen gaat.’

‘Wanneer?’ vroeg Pepijn. ‘Hebt u enig idee? Want ik heb gisteravond de bakens gezien en de boodschappers te paard; en Gandalf zei dat het een teken was dat de oorlog was begonnen. Hij scheen een wanhopige haast te hebben. Maar nu schijnt alles weer minder dringend te zijn geworden.’

‘Alleen omdat alles nu in gereedheid is,’ zei Beregond. ‘Dit is slechts een diepe ademhaling voor de sprong.’

‘Maar waarom waren de bakens gisteravond ontstoken?’

‘Het is te laat om nog hulp te laten halen wanneer je al belegerd wordt,’ antwoordde Beregond. ‘Maar ik weet niet wat de Heer en zijn aanvoerders hebben besloten. Ze hebben vele manieren om nieuws te vergaren. En Heer Denethor is niet als andere mensen: hij kan ver zien. Sommigen zeggen dat als hij ’s nachts alleen in zijn hoge kamer in de Toren zit, en zijn gedachten naar alle richtingen laat gaan, hij iets van de toekomst kan zien; en dat hij nu en dan zelfs de geest van de Vijand doorvorst en met hem strijdt. En zo komt het dat hij oud is, op vóór zijn tijd. Maar hoe dan ook, mijn heer Faramir is weg, aan de overzijde van de Rivier met een gevaarlijke opdracht, en wellicht heeft hij nieuws gezonden. En als je wilt weten waarom ik denk dat de bakens zijn ontstoken, was het ’t nieuws dat gisteravond uit Lebennin kwam. Er verzamelt zich een grote vloot bij de monding van de Anduin, bemand door de kapers van Umbar in het zuiden. Zij vrezen allang de macht van Gondor niet meer, en ze hebben zich met de Vijand verbonden en delen nu een zware slag uit voor zijn zaak. Want deze aanval zal een groot deel van de hulp afleiden, die wij van Lebennin en Belfalas verwachtten, waar de mensen gehard en talrijk zijn. Des te meer gaan onze gedachten nu naar het noorden, naar Rohan uit; en des te verheugder zijn wij met de berichten van een overwinning die jij ons brengt.

En toch’ – hij zweeg en ging staan en keek om zich heen, naar het noorden, oosten en zuiden – ‘de gebeurtenissen in Isengard behoren een waarschuwing voor ons te zijn dat wij nu in een groot net en krijgslist verstrikt zijn. Dit is niet langer een sche rmutseling bij de voorden, invallen uit Ithilien en uit Anórien, hinderlagen en plunderingen. Dit is een grote oorlog die lang is voorbereid, en wij zijn er slechts een kleine pion in, hoe trots we ons ook mogen voelen. Er zijn berichten dat er dingen in het verre Oosten voorbij de Binnenzee in beweging zijn; en in het noorden in het Demsterwold en daarachter; en in het zuiden in Harad. En nu zullen alle rijken op de proef worden gesteld, om stand te houden of te vallen – onder de Schaduw.

Maar toch, meester Peregrijn, hebben wij deze eer: altijd moeten wij de spits afbijten van de grote haat van de Zwarte Vorst, want die haat welt op uit de afgronden van de tijd en over de diepten van de zee. Hier zal de mokerslag het hardst aankomen. E n om die reden is Mithrandir met zo’n haast hierheen komen rijden. Want als wij vallen, wie zal dan standhouden? En denk je dat er enige hoop op is dat wij stand zullen houden?’

Pepijn gaf geen antwoord. Hij keek naar de grote muren en de torens en dappere banieren, en de zon aan de hoge hemel, en toen naar de dichter wordende duisternis in het oosten; en hij dacht aan de lange vingers van die Schaduw; aan de orks in de bossen en de bergen, het verraad van Isengard, de vogels met het boze oog en de Zwarte Ruiters, zelfs op de landwegen van de Gouw – en aan de gevleugelde verschrikking, de Nazgûl. Hij huiverde, en hoop scheen te verschrompelen. En op datzelfde moment weifelde de zon een ogenblik en werd verduisterd, alsof er een donkere vleugel langs was getrokken. Bijna onhoorbaar meende hij hoog, heel hoog in de hemel, een kreet te horen: zacht, maar hartverscheurend, wreed en koud. Hij verbleekte en deinsde tegen de muur.

‘Wat was dat?’ vroeg Beregond. ‘Voelde jij ook iets?’

‘Ja,’ mompelde Pepijn. ‘Het is het teken van onze val, en de schaduw van het noodlot, een Boze Ruiter in de lucht.’

‘Ja, de schaduw van het noodlot,’ zei Beregond. ‘Ik vrees dat Minas Tirith zal vallen. Het wordt nacht. De warmte schijnt uit mijn bloed te zijn weggezogen.’

Zij bleven enige tijd samen met gebogen hoofden zitten en spraken niet. Toen keek Pepijn plotseling omhoog en zag dat de zon nog scheen en dat de banieren nog steeds in de wind wapperden. Hij vermande zich. ‘Het is voorbij,’ zei hij. ‘Nee, mijn hart zal nog niet versagen. Gandalf viel, en is teruggekeerd en is bij ons. Misschien zullen wij standhouden, al is het maar op één been, of tenminste op onze knieën.’

‘Goed gesproken!’ riep Beregond, terwijl hij opstond en heen en weer liep. ‘Nee, hoewel aan alle dingen eens finaal een eind moet komen, zal Gondor nog niet ten onder gaan. Ook al worden de muren door een roekeloze vijand ingenomen die een heuvel van kadavers ervoor zal optrekken. Er zijn nog altijd andere bolwerken en geheime ontsnappingswegen in de bergen. Hoop en herinnering zullen ergens in een verborgen vallei leven waar het gras groen is.’

‘Niettemin wou ik dat het voorbij was, ten goede of ten kwade,’ zei Pepijn. ‘Ik ben helemaal geen krijger en denk met afschuw aan strijd; maar dit wachten op de rand van een oorlog waaraan ik niet kan ontkomen, is het ergst van alles. Wat een lange dag lijkt het al! Ik zou meer op mijn gemak zijn als we niet hoefden af te wachten, zonder in actie te komen, zonder ergens de eerste stoot te geven. Als Gandalf er niet was geweest, zou er ook geen slag in Rohan geleverd zijn, denk ik.’

‘Ha, daar leg je je vinger op de wonde plek die velen voelen!’ zei Beregond. ‘Maar misschien verandert de toestand wanneer Faramir terugkomt. Hij is stoutmoedig, stoutmoediger dan velen denken; want in deze tijd dringt het besef slechts langzaam tot de mensen door dat een aanvoerder wijs en geleerd in de geschriften van kennis en liederen kan zijn als hij, en tegelijkertijd een geharde man op het slagveld, die snel beslissingen kan nemen. Maar zo is Faramir. Minder roekeloos en enthousiast dan Boromir, maar niet minder vastberaden. Maar wat kan hij uitrichten? Wij kunnen de bergen van – van het rijk daarginds niet aanvallen. Ons bereik is korter geworden, en wij kunnen niet toeslaan voordat sommige vijanden het binnendringen. Dan moet onze hand zwaar neerkomen!’ Hij sloeg op het gevest van zijn zwaard.

Pepijn keek hem aan: groot, trots en nobel, zoals alle mannen die hij tot dusver in dat land had gezien; en met een schittering in zijn oog als hij aan de strijd dacht. Helaas! Mijn eigen hand voelt licht aan als een veer, dacht hij, maar hij zei niets. Een pion, heeft Gandalf gezegd? Misschien, maar op het verkeerde schaakbord...

Zo spraken zij tot de zon haar hoogste stand bereikte, en plotseling werden de middagklokken geluid, en was er beroering in de Citadel, want allen, behalve de wachters, gingen eten.

‘Heb je zin om met mij mee te gaan?’ vroeg Beregond. ‘Vandaag mag je in mijn kantine mee-eten. Ik weet niet bij welke compagnie je zult worden ingedeeld; of misschien houdt de Heer je tot zijn eigen beschikking. Maar je zult welkom zijn. En het zal goed zijn om zoveel mogelijk mensen te ontmoeten als je kunt, zolang er nog tijd is.’

‘Ik ga graag mee,’ zei Pepijn. ‘Ik voel me eenzaam, om u de waarheid te zeggen. Ik heb mijn beste vriend in Rohan achtergelaten, en ik heb niemand gehad om mee te praten of te gekscheren. Misschien zou ik bij uw compagnie kunnen komen? Bent u de aanvoerder? Zo ja, dan zou u mij in dienst kunnen nemen of een goed woordje voor me kunnen doen.’

‘Nee, nee,’ zei Beregond lachend. ‘Ik ben geen aanvoerder. Ik heb geen enkele functie, rang of waardigheid; ik ben slechts een gewone wapendrager van de Derde Compagnie van de Citadel. Maar toch, meester Peregrijn, het wordt als eervol beschouwd in de Stad om alleen maar een wapendrager van de Garde van de Toren van Gondor te zijn, en dergelijke lieden worden in het land in ere gehouden.’

‘Dan is dat voor mij onbereikbaar,’ zei Pepijn. ‘Breng me terug naar onze kamer, en als Gandalf daar niet is, zal ik gaan waar u wilt – als uw gast.’

Gandalf was niet in de kamer en had geen boodschap gestuurd; dus ging Pepijn met Beregond mee en werd aan de manschappen van de Derde Compagnie voorgesteld. En het scheen dat Beregond er evenveel eer mee inlegde als zijn gast, want Pepijn was bijzonder welkom. Er was al veel gesproken in de Citadel over Mithrandirs metgezel en zijn lange onderhoud met de Heer, en het gerucht wilde dat een Prins van de halflingen uit het Noorden was gekomen om Gondor een bondgenootschap en vijfduizend zwaarden aan te bieden. En sommigen zeiden dat als de Ruiters uit Rohan kwamen, ze ieder een halflingkrijger zouden meebrengen, klein misschien, maar dapper.

Hoewel Pepijn dit hoopvolle verhaal tot zijn spijt moest ontkennen, kon hij zijn nieuwe rang niet kwijtraken die, naar de mannen vonden, alleen maar paste bij iemand die een vriend van Boromir was geweest en eer werd bewezen door Heer Denethor; en zij bedankten hem dat hij bij hen was gekomen en hingen aan zijn lippen en luisterden met overgave naar verhalen over de buitengewesten, en gaven hem zoveel te eten en te drinken als hij maar wilde. Zijn enige zorg was eigenlijk dat hij ‘voorzichtig’ moest zijn, zoals Gandalf hem had aangeraden, en zijn tong niet al te vrij te roeren zoals een hobbit gewoon was onder vrienden te doen.

Ten slotte stond Beregond op. ‘Vaarwel voor deze keer!’ zei hij. ‘Ik heb nu tot zonsondergang dienst, zoals alle anderen hier, denk ik. Maar als je je eenzaam voelt, zoals je zegt, vind je het misschien wel plezierig als een vrolijke gids je de stad laat zien. Mijn zoon zal graag met je meegaan. Een goeie jongen, al zeg ik het zelf. Als je er zin in hebt, ga dan naar de onderste kring en vraag naar het Oude Gasthuis in de Rath Celerdain, de Lampenmakersstraat. Daar zul je hem en de andere knapen vinden die in de Stad blijven. Misschien zijn er dingen bij de Grote Poort die de moeite waard zijn om te zien voordat deze gesloten wordt.’

Hij ging naar buiten en weldra volgden alle anderen. Het was nog steeds een mooie dag, hoewel het mistig begon te worden, en het was warm voor maart, ook zo ver in het zuiden. Pepijn voelde zich slaperig, maar de barak leek opeens nogal naargeestig, en hij besloot naar beneden te gaan en de Stad te verkennen. Hij bracht een paar hapjes die hij had bewaard naar Schaduwvacht en die werden dankbaar aanvaard, hoewel het paard niets tekort scheen te komen. Toen liep hij langs vele bochtige wegen verder naar beneden.

Mensen staarden hem herhaaldelijk in het voorbijgaan aan. In zijn gezicht waren mensen uiterst beleefd en groetten hem, volgens het gebruik van Gondor, met gebogen hoofden en handen op de borst; maar achter zich hoorde hij veel geroep toen zij tegen anderen binnen schreeuwden om naar de Prins van de halflingen, de metgezel van Mithrandir, te komen kijken. Velen gebruikten een andere taal dan de Gemeenschappelijke Spreektaal, maar het duurde niet lang voor hij in elk geval ontdekte wat er bedoeld werd met Ernil i Pheriannath, en wist dat zijn titel hem in de stad vooruit was gegaan.

Ten slotte kwam hij bij straten met bogen en vele mooie paden en trottoirs in de onderste en breedste kring, en daar wees men hem de weg naar de Lampenmakersstraat, een brede weg die naar de Grote Poort liep. Daarin vond hij het Oude Gasthuis, een groot gebouw van grijze verweerde steen, met twee vleugels die van de straatzijde naar achteren liepen, en daartussenin een smal grasveld, waarachter het huis met vele ramen lag, met over de gehele lengte aan de voorkant een zuilengalerij en enkele treden omlaag naar het gras. Jongens speelden tussen de zuilen: de enige kinderen die Pepijn in Minas Tirith had gezien, en hij bleef staan om naar ze te kijken. Weldra merkte een van hen hem op, en met een schreeuw sprong hij over het gras en rende de straat op, door verscheidene anderen gevolgd. Daar bleef hij vlak voor Pepijn staan en bekeek hem van top tot teen.

‘Gegroet!’ zei de knaap. ‘Waar kom je vandaan? Je bent een vreemdeling in de Stad.’

‘Dat was ik,’ zei Pepijn, ‘maar men zegt dat ik nu een man van Gondor ben geworden.’

‘Ach, kom,’ zei de jongen. ‘Dan zijn we hier allemaal mannen. Maar hoe oud ben je en hoe heet je? Ik ben al tien, en zal weldra vijf voet lang zijn. Ik ben groter dan jij. Maar mijn vader is een Gardesoldaat, een van de langsten. Wat is jouw vader?’

‘Welke vraag moet ik het eerst beantwoorden?’ vroeg Pepijn. ‘Mijn vader bebouwt de landerijen rond Witbron bij Toekburg in de Gouw. Ik ben bijna negenentwintig, dus daarin ben ik je de baas, hoewel ik maar vier voet ben en het onwaarschijnlijk is dat ik nog verder zal groeien, behalve in de breedte.’

‘Negenentwintig!’ riep de jongen uit en hij floot. ‘Hemeltje, je bent behoorlijk oud! Net zo oud als mijn oom Iorlas. Maar toch,’ zo voegde hij er hoopvol aan toe, ‘wed ik dat ik je op je hoofd kan zetten of op je rug kan leggen.’

‘Misschien wel, als ik je je gang liet gaan,’ zei Pepijn lachend. ‘En misschien zou ik hetzelfde met jou kunnen doen: we kennen een paar aardige worstelkunstjes in mijn kleine land. Waar ik, dat kan ik je wel vertellen, als ongewoon groot en sterk wordt beschouwd; en ik heb me nog nooit door iemand op mijn hoofd laten zetten. Dus als het tot een krachtmeting zou komen en niets anders zou baten, zou ik je misschien moeten doden. Want wanneer je ouder bent, zul je leren dat mensen niet altijd zijn wat ze schijnen; en hoewel je mij misschien voor een slap vreemd jongetje en een gemakkelijke prooi hebt gehouden, moet ik je waarschuwen: dat ben ik niet; ik ben een halfling, hard, stoutmoedig en boosaardig!’ Pepijn trok zo’n gemeen gezicht, dat de jongen een stap achteruit deed, maar hij kwam meteen met gebalde vuisten en een vechtlustig licht in de ogen terug.

‘Nee,’ zei Pepijn lachend. ‘Geloof ook maar niet wat vreemdelingen van zichzelf zeggen! Ik ben geen vechtersbaas. Maar het zou in ieder geval beleefder van een uitdager zijn om te zeggen wie hij is.’

De jongen ging trots rechtop staan. ‘Ik ben Bergil, zoon van Beregond van de Garde,’ zei hij.

‘Dat dacht ik al,’ zei Pepijn, ‘want je lijkt op je vader. Ik ken hem en hij heeft me gestuurd om je te zoeken.’

‘Waarom heb je dat dan niet meteen gezegd?’ zei Bergil en plotseling verscheen er een verslagen uitdrukking op zijn gezicht. ‘Zeg me niet dat hij van gedachten is veranderd en me met de meisjes wil wegsturen! Ach nee, de laatste wagens zijn vertrokken.’

‘Zijn boodschap is minder slecht dan dat, zo niet goed,’ zei Pepijn. ‘Hij laat je weten dat je me, als je dat liever doet dan me op mijn hoofd zetten, een tijdje door de Stad rond zou kunnen leiden en mijn eenzaamheid verlichten. Ik kan je op mijn beurt wat verhalen over verre landen vertellen.’

Bergil klapte in zijn handen en lachte opgelucht. ‘Alles is goed,’ riep hij uit. ‘Kom op dan! We waren van plan een kijkje bij de Poort te gaan nemen. We gaan meteen.’

‘Wat is daar dan te zien?’

‘De Kapiteins van de Buitenlanden worden voor het vallen van de avond op de Zuiderweg verwacht. Kom met ons mee, dan zul je het zien.’

Bergil bleek een goede kameraad te zijn, het beste gezelschap dat Pepijn had gehad sinds hij van Merijn was gescheiden, en weldra waren zij vrolijk aan het lachen en praten terwijl ze door de straten liepen, zich niet bewust van de vele blikken die men op hen wierp. Het duurde niet lang of zij bevonden zich te midden van een menigte die naar de Grote Poort ging. Daar steeg Pepijn een heel eind in de achting van Bergil, want toen hij zijn naam noemde en het wachtwoord gaf, salueerde de wacht voor hem en liet hem door; en bovendien stond hij hem toe zijn metgezel mee te nemen.

‘Dat is fijn,’ zei Bergil. ‘Wij, jongens, mogen de Poort niet langer door zonder een volwassene.

Nu zullen we alles beter zien.’ Aan de andere kant van de poort stond een menigte langs de kant van de weg en van de grote gebaande vlakte waar alle wegen naar Minas Tirith samenkwamen. Aller ogen waren op het zuiden gericht, en weldra steeg er een gemompel op: ‘Daarginds is een stofwolk. Ze komen eraan!’

Pepijn en Bergil drongen zich door de menigte naar voren en wachtten. In de verte klonk hoorngeschal en het gejuich golfde als een opstekende wind naar hen toe. Toen klonk er een luide trompetstoot, en overal om hen heen begon men te schreeuwen.

‘Forlong! Forlong!’ hoorde Pepijn mensen roepen. ‘Wat zeggen ze?’ vroeg hij.

‘Forlong is gekomen,’ antwoordde Bergil, ‘de oude Forlong de Dikke, de Heer van Lossarnach. Daar woont mijn grootvader. Hoera! Daar is-ie. Die goeie ouwe Forlong!’

Voorop in de rij stapte een groot, zwaar paard, en daarop zat een breedgeschouderde, omvangrijke man; hij was oud en had een grijze baard, maar hij droeg een maliënkolder, en een zwarte helm en hield een lange zware speer in de hand. Achter hem liep trots een rij stoffige mannen, goed bewapend en met grote strijdbijlen in de hand. Hun gezichten stonden grimmig en ze waren iets kleiner en donkerder dan alle andere mannen die Pepijn tot nu toe in Gondor had gezien.

‘Forlong!’ schreeuwde men. ‘Trouwhartige ware vriend! Forlong!’ Maar toen de mannen van Lossarnach voorbij waren, mompelden zij: ‘Wat weinig! Tweehonderd, wat kunnen die uitrichten? Wij hoopten op tien keer dit aantal. Dat zal het laatste nieuws van de zwarte vloot zijn. Ze staan ons slechts een tiende van hun sterkte af. Maar goed, alle beetjes helpen.’

En zo kwamen de compagnieën en werden ingehaald en toegejuicht en trokken de Poort door; mannen uit de Buitenlanden die kwamen om de Stad van Gondor in een donker uur te verdedigen: maar altijd te weinig; altijd minder dan de hoop verwachtte of de noodzaak vereiste. De mensen van Ringelo-dal achter de zoon van hun heer, Dervorin, die te voet gingen: driehonderd. Uit de hooglanden van Morthond, het grote Zwartworteldal, de rijzige Duinhir met zijn zonen, Duilin en Derufin, en vijfhonderd boogschutters. Uit de Anfalas, het verre Langestrand, een lange bonte rij, jagers en herders en mannen uit kleine dorpen, spaarzaam uitgerust, met uitzondering van de lijfwachten van Golasgil, hun vorst. Uit Lamedon een paar sombere heuvelbewoners zonder aanvoerder. Vissersvolk uit de Ethir, ongeveer honderd die op de schepen konden worden gemist. Hirluin de Schone uit de Groene Heuvels van Pinnath Gelin met driehonderd dappere, in het groen gestoken mannen. En als laatste en fierste, Imrahil, de Prins van Dol Amroth, bloedverwant van de Heer, met vergulde banieren waarop zijn wapen met het Schip en de Zilveren Zwaan, en een compagnie ridders in volle wapenrusting, op grijze paarden; en daarachter zevenhonderd soldaten, groot als vorsten, met grijze ogen, donker haar, die zongen terwijl zij kwamen aanrijden.

En dat was alles, bij elkaar nog geen drieduizend. Meer zouden er niet komen. Hun kreten en het gedreun van hun voeten verstierven toen zij de Stad binnentrokken. De toeschouwers bleven een tijdje zwijgend staan. Stof hing in de lucht, want de wind was gaan liggen en de avond was drukkend. Het sluitingsuur van de Poort naderde al en de rode zon was achter de Mindolluin ondergegaan. Schaduw viel op de Stad.

Pepijn keek op, en het scheen hem toe dat de hemel asgrauw was geworden, alsof er een grote rookmassa boven hen zweefde, waar het licht dof doorheen drong. Maar in het westen had de stervende zon alle damp in vlam gezet en nu stond de Mindolluin zwart tegen een brandende gloed gevlekt met vonken. ‘Zo eindigt een mooie dag in toorn!’ zei hij, de knaap aan zijn zijde vergetend.

‘Dat zal hij zeker als ik niet voor de avondklok binnen ben,’ zei Bergil. ‘Kom! Daar klinkt de trompet voor het sluiten van de Poort.’

Hand in hand gingen zij naar de stad terug, de laatsten die de Poort doorgingen voordat deze werd gesloten; en toen zij de Lampenmakersstraat bereikten, luidden alle klokken in de torens plechtig. Achter vele ramen werden lichten ontstoken, en uit de huizen en barakken van de wapendragers langs de muren klonk gezang.

‘Vaarwel voor vandaag,’ zei Bergil. ‘Doe mijn vader de groeten, en bedank hem voor het gezelschap dat hij heeft gestuurd. Kom alsjeblieft gauw terug. Ik zou nu bijna wensen dat er geen oorlog was, want we hadden samen veel plezier kunnen hebben. We had den naar Lossarnach kunnen gaan, naar het huis van mijn grootvader; het is fijn om daar in het voorjaar te zijn, de bossen en velden zijn vol bloemen. Maar misschien gaan we daar nog weleens samen naartoe. Ze zullen onze Heer nooit overwinnen, want mijn vader is heel dapper. Vaarwel, en kom terug!’

Zo scheidden zich hun wegen en Pepijn spoedde zich naar de Citadel terug. Het leek nog een heel eind, en hij had het warm en kreeg erge honger; en de nacht viel snel. Geen ster schitterde aan de hemel. Hij was laat voor het avondmaal in de kantine en Beregond begroette hem blij, en liet hem naast zich zitten om het nieuws over zijn zoon te horen. Na de maaltijd bleef Pepijn nog een poosje en nam toen afscheid, want er was een vreemde neerslachtigheid over hem gekomen, en hij verlangde er nu heel erg naar Gandalf weer te zien.

‘Kun je de weg vinden?’ vroeg Beregond bij de deur van de kleine zaal aan de noordzijde van de Citadel waar zij hadden gezeten. ‘Het is een zwarte nacht en des te zwarter nu het bevel is gekomen dat de lichten in de Stad moeten worden gedoofd, en dat e r geen licht uit de muren mag stralen. En ik kan je nog een bevel melden: je zult morgenvroeg bij Heer Denethor worden ontboden. Ik vrees dat je niet bij de Derde Compagnie zult komen. Maar toch mogen wij hopen elkaar weer te zien. Vaarwel, en slaap in vrede.’

De kamer was donker, op een kleine lantaarn op tafel na. Gandalf was er niet. Pepijn voelde zijn neerslachtigheid nog zwaarder drukken. Hij klom op de bank en probeerde uit een raam te kijken, maar het was alsof hij in een inktplas keek. Hij liet zich zakken, deed het luik dicht en ging naar bed. Een tijdje bleef hij liggen luisteren of hij Gandalf terug hoorde komen, en viel toen in een onrustige slaap.

In de nacht werd hij wakker van een licht, en hij zag dat Gandalf was teruggekeerd en door de kamer heen en weer liep achter het gordijn van de alkoof. Er stonden kaarsen op de tafel en er lagen perkamentrollen. Hij hoorde de tovenaar zuchten en mompelen: ‘Wanneer zal Faramir terugkomen?’

‘Hallo,’ zei Pepijn terwijl hij zijn hoofd om het gordijn stak. ‘Ik dacht dat je me helemaal vergeten was. Ik ben blij je terug te zien. Het is een lange dag geweest.’

‘Maar de nacht zal te kort zijn,’ zei Gandalf. ‘Ik ben hier teruggekomen, want ik moest wat rust hebben, alleen. Jij behoort te slapen, in een bed, zolang je dat nog kunt doen. Bij zonsopgang zal ik je weer bij Heer Denethor brengen. Nee, wanneer het bevel komt, niet bij zonsopgang. De Duisternis is begonnen. Er zal geen dageraad zijn.’

II. Het Grijze Gezelschap trekt voorbij

Gandalf was weg en de stampende hoeven van Schaduwvacht waren in de nacht verloren gegaan toen Merijn bij Aragorn terugkwam. Hij had slechts een licht pak bij zich, want hij was zijn ransel bij Parth Galen verloren, en het enige dat hij bezat waren wat nuttige voorwerpen, die hij te midden van de verwoesting van Isengard had opgeraapt. Hasufel stond al gezadeld. Legolas en Gimli stonden vlakbij met hun paard.

‘Dus er zijn nog vier leden van het Genootschap over,’ zei Aragorn. ‘We zullen samen verder rijden. Maar we zullen niet alleen gaan, zoals ik had gedacht. De koning is nu vastbesloten om meteen op weg te gaan. Sinds de komst van de gevleugelde Schaduw wil hij onder dekking van de nacht naar de heuvels terugkeren.’

‘En waarheen dan?’ vroeg Legolas.

‘Dat kan ik nog niet zeggen,’ antwoordde Aragorn. ‘Wat de koning betreft, hij gaat naar de wapenschouw die hij in Edoras heeft bevolen, over vier nachten. En daar, denk ik, zal hij nieuws over de oorlog horen, en de Ruiters van Rohan zullen naar Minas Tirith gaan. Behalve ikzelf en wie er met mij mee wil gaan.’

‘Ik in ieder geval!’ riep Legolas uit.

‘En Gimli gaat met hem mee!’ zei de dwerg.

‘Wat mijzelf betreft,’ zei Aragorn, ‘tast ik nog in het duister. Ik moet ook naar Minas Tirith gaan, maar ik zie de weg nog niet voor mij. Een lang voorbereid uur komt nader.’

‘Laat mij niet achter!’ zei Merijn. ‘Ik ben nog niet van veel nut geweest, maar ik wil niet opzij worden geschoven als bagage waar om gevraagd wordt wanneer alles voorbij is. Ik denk niet dat de Ruiters zich nu met mij bezig willen houden. Hoewel de koning natuurlijk heeft gezegd dat ik naast hem moest komen zitten als hij thuiskwam en hem alles over de Gouw vertellen.’

‘Ja,’ zei Aragorn, ‘en jouw weg is de zijne, denk ik, Merijn. Maar verwacht geen vrolijkheid aan het einde ervan. Het zal nog lang duren, vrees ik, voor Théoden weer rustig in Meduseld troont. Veler hoop zal in deze bittere lente verdorren.’

Weldra waren allen klaar om te vertrekken: vierentwintig paarden, met Gimli achter Legolas, en Merijn voorop bij Aragorn. Weldra reden zij snel door de nacht. Ze waren de heuvels bij de Voorden van de Isen nog niet lang gepasseerd, toen een Ruiter achter uit de rij naar voren kwam galopperen.

‘Mijn heer,’ zei hij tegen de koning, ‘er zijn ruiters achter ons. Toen wij de voorden overstaken meende ik hen te horen. Maar nu zijn we er zeker van. Zij halen ons in, want zij rijden snel.’

Théoden liet onmiddellijk halt houden. De Ruiters wendden hun paarden en namen hun speren ter hand. Aragorn steeg af en zette Merijn op de grond, en met getrokken zwaard ging hij naast de stijgbeugel van de koning staan. Éomer en zijn schildknaap reden naar de achterhoede. Merijn voelde zich meer dan ooit als onnodige bagage, en hij vroeg zich af wat hij moest doen als het op een gevecht zou uitdraaien. Veronderstel dat het kleine escorte van de Koning in de val zat en werd overrompeld, maar dat hij in de duisternis ontkwam – alleen in de woeste velden van Rohan zonder ook maar een flauw idee te hebben waar hij was in al deze eindeloze mijlen. Nutteloos, dacht hij. Hij trok zijn zwaard en haalde zijn riem aan.

De dalende maan werd door een grote drijvende wolk verduisterd, maar plotseling kwam zij weer helder tevoorschijn. Toen hoorden zij allen het geluid van hoeven, en op hetzelfde ogenblik zagen zij donkere gedaanten snel op het pad van de voorden op zich afkomen. Het maanlicht glinsterde hier en daar op speerpunten. Hoeveel achtervolgers er waren viel niet te zeggen, maar het schenen er zeker niet minder dan het escorte van de koning.

Toen ze op ongeveer vijftig passen afstand waren, riep Éomer op luide toon: ‘Halt, halt, wie rijdt er in Rohan?’

De achtervolgers brachten hun paarden plotseling tot stilstand. Er viel een stilte en toen kon men in het maanlicht een ruiter zien afstijgen en langzaam naar voren zien lopen. Zijn hand was wit toen hij die omhooghield, de palm buitenwaarts gekeerd als teken van vrede; maar de manschappen van de koning grepen hun wapens. Op tien passen afstand bleef de man staan. Hij was groot, een donkere rechtopstaande schaduw. Toen schalde zijn heldere stem.

‘Rohan? Zei u Rohan? Dat is goed nieuws. Wij zoeken dat land met spoed van heel ver.’

‘U hebt het gevonden,’ zei Éomer. ‘Toen u de Voorden ginder overstak, trok u het binnen. Maar het is het rijk van Koning Théoden. Niemand mag hier zonder zijn toestemming rijden. Wie bent u? En waarom die haast?’

‘Ik ben Halbarad Dúnadan, Doler uit het Noorden,’ riep de man uit. ‘Wij zoeken ene Aragorn, zoon van Arathorn, en wij hoorden dat hij in Rohan was.’

‘En u hebt hem gevonden ook!’ riep Aragorn. Na zijn teugels aan Merijn te hebben gegeven, rende hij naar voren en omhelsde de pas aangekomene. ‘Halbarad!’ zei hij. ‘Van alle vreugden is dit de minst verwachte.’

Merijn slaakte een zucht van verlichting. Hij had gedacht dat dit een laatste list van Saruman was om de koning uit een hinderlaag aan te vallen, terwijl hij slechts enkele manschappen bij zich had; maar het scheen dat het niet nodig zou zijn om bij de verdediging van Théoden te sneuvelen, nóg niet in elk geval. Hij stak zijn zwaard weer in de schede.

‘Alles is in orde,’ zei Aragorn, terwijl hij zich omkeerde. ‘Dit zijn enkelen van mijn eigen verwanten uit het verre land waar ik woonde. Maar waarom zij komen en met hoevelen zij zijn, zal Halbarad ons vertellen.’

‘Ik heb dertig man bij me,’ zei Halbarad. ‘Dat zijn de enigen van onze verwanten die ik inderhaast kon verzamelen; maar de broeders Elladan en Elrohir zijn met ons meegereden, omdat zij aan de oorlog deel wilden nemen. Wij reden zo snel als wij konden toen jouw oproep kwam.’

‘Maar ik heb je niet opgeroepen,’ zei Aragorn, ‘ik heb het alleen gewenst. Mijn gedachten zijn vaak naar je uitgegaan en zelden meer dan vanavond; toch heb ik geen boodschap gezonden. Maar kom! Al die dingen moeten wachten. Je treft ons aan terwijl wij in haast en gevaar rijden. Rijd met ons mee nu, als de koning zijn toestemming wil geven.’

Théoden was echt verheugd over het nieuws. ‘Het is goed,’ zei hij. ‘Als deze verwanten ook maar enigszins op u lijken, Heer Aragorn, zullen dertig van deze ridders een kracht vormen die niet in hoofden kan worden geteld.’

Toen gingen de Ruiters weer op weg, en Aragorn reed enige tijd met de Dúnedain; en toen zij over het nieuws in het noorden en zuiden hadden gesproken, zei Elrohir tegen hem:

‘Ik breng u een boodschap van mijn vader: De dagen zijn kort. Als u haast hebt, herinner u de Paden der Doden.’

‘Altijd hebben mijn dagen te kort geschenen om mijn verlangen vervuld te zien,’ antwoordde Aragorn. ‘Maar mijn haast moet werkelijk heel groot zijn voor ik die weg zal gaan.’

‘Dat zullen we gauw genoeg zien,’ zei Elrohir, ‘maar laat ons niet verder op open terrein over deze dingen spreken.’

En Aragorn vroeg aan Halbarad: ‘Wat draagt u daar, bloedverwant?’ Want hij zag dat hij in plaats van een speer een lange staf droeg, alsof het een standaard was, maar deze was stevig omwikkeld met een zwarte stof die er met vele riemen omheen was gebonden.

‘Het is een geschenk dat ik u van de Vrouwe van Rivendel breng,’ antwoordde Halbarad. ‘Zij heeft het in het geheim gemaakt, en heeft er lang over gedaan. Maar zij stuurt u ook een boodschap: De dagen zijn nu kort. Of onze hoop daagt, of het is het einde van alle hoop. Daarom stuur ik u wat ik voor u heb gemaakt. Vaarwel, Elfensteen!’

En Aragorn zei: ‘Nu weet ik wat je daar draagt. Draag het nog enige tijd langer voor me!’ En hij draaide zich om en keek naar het noorden onder de grote sterren, en zweeg toen en sprak niet meer zolang de nachtelijke reis duurde.

De nacht was oud en het oosten grijs toen zij eindelijk uit de Dieptekom omhoogreden en bij de Hoornburg terugkwamen. Daar zouden zij korte tijd blijven om uit te rusten en zich te beraden.

Merijn sliep tot hij door Legolas en Gimli werd gewekt. ‘De zon staat hoog aan de hemel,’ zei Legolas. ‘Alle anderen zijn al op en druk in de weer. Kom, meester Luilak, en bekijk deze plek zolang dat nog kan.’

‘Er is hier drie nachten geleden slag geleverd,’ zei Gimli, ‘en hier hebben Legolas en ik een spel gespeeld dat ik met één enkele ork verschil heb gewonnen. Kom eens kijken hoe het was! En er zijn grotten, Merijn, wonderbaarlijke grotten! Zullen we ze bezoeken, Legolas, wat vind je?’

‘Nee! Daar is geen tijd voor,’ zei de elf. ‘Bederf het wonder niet met haast! Ik heb je mijn woord gegeven om hier met je terug te keren als er weer tijd van vrede en vrijheid komt. Maar het is nu bijna middag, en op dat uur eten wij en gaan dan weer op weg, naar ik hoor.’

Merijn stond op en geeuwde. De paar uren slaap die hij had gehad waren niet half genoeg geweest; hij was moe en nogal neerslachtig. Hij miste Pepijn en voelde dat hij alleen maar tot last was, terwijl iedereen plannen maakte voor spoed in een zaak die hij niet volledig begreep. ‘Waar is Aragorn?’ vroeg hij.

‘In een hoog vertrek in de Burg,’ zei Legolas. ‘Hij heeft geslapen noch gerust, denk ik. Hij is daar een paar uur geleden naartoe gegaan en zei dat hij moest nadenken, en alleen zijn bloedverwant Halbarad is met hem meegegaan; maar een of andere duistere twijfel of zorg bedrukt hem.’

‘Deze nieuwelingen zijn een vreemd gezelschap,’ zei Gimli.

‘Stoere, vorstelijke mannen zijn het, en de Ruiters van Rohan lijken er wel kleine jongens bij; want het zijn mannen met barse gezichten, de meesten van hen, verweerd als rotsen, precies zoals Aragorn zelf; en zij zijn zwijgzaam.’

‘Maar evenals Aragorn zijn zij hoffelijk, als zij hun stilzwijgen verbreken,’ zei Legolas. ‘En heb je de broers Elladan en Elrohir gezien? Hun uitrusting is minder somber dan die van de anderen, en zij zijn mooi en statig als elfenvorsten, en dat is ook niet verwonderlijk voor de zonen van Elrond van Rivendel.’

‘Waarom zijn zij gekomen? Heb je dat gehoord?’ vroeg Merijn. Hij had zich nu aangekleed, en hij gooide zijn grijze mantel om zijn schouders; en het drietal ging samen naar buiten naar de verwoeste poort van de Burg.

‘Zij beantwoordden een oproep, zoals je hebt gehoord,’ zei Gimli. ‘Er is een boodschap naar Rivendel gekomen, zeggen zij: Aragorn heeft zijn verwanten nodig. Laat de Dúnedain naar hem toe rijden in Rohan! Maar zij weten nu niet zeker waar die boodschap vandaan kwam. Ik vermoed dat Gandalf hem gestuurd heeft.’

‘Nee – Galadriel,’ zei Legolas. ‘Heeft zij niet door middel van Gandalf gesproken over de rit van het Grijze Gezelschap uit het Noorden?’

‘Ja, dat is zo,’ zei Gimli. ‘De Vrouwe van het Bos! Zij doorschouwde vele harten en verlangens. Waarom hebben wij niet een paar van onze verwanten gewenst, Legolas?’

Legolas stond voor de poort en wendde zijn heldere ogen van het noorden en oosten af, en zijn knappe gezicht stond bezorgd. ‘Ik denk niet dat iemand zou komen,’ antwoordde hij. ‘Zij hoeven niet ten strijde te trekken; de oorlog trekt al over hun eigen landen.’

Een tijdlang liepen de drie metgezellen samen en spraken over de wisselvalligheden van de slag, en ze verlieten de ingestorte poort en kwamen langs de grafheuvels van de gesneuvelden op het grasveld naast de weg, tot zij op de Helmsdijk stonden en in de Kom neerkeken. De Dodenheuvel stond daar al, zwart, hoog en rotsachtig, en men kon duidelijk zien waar het gras door de Huorns was vertrapt en omgeploegd. De Donkerlanders en vele manschappen van het garnizoen van de Burg waren aan het werk aan de Dijk of in de velden en rondom de gehavende muren daarachter, maar alles scheen opmerkelijk rustig: een moede vallei die uitrustte na een zware storm. Weldra keerden zij terug om het middagmaal in de zaal van de Burg te gebruiken.

De Koning was daar al, en zodra zij binnenkwamen vroeg hij naar Merijn en liet een stoel voor hem naast zich neerzetten. ‘Het is niet zoals ik het graag zou willen,’ zei Théoden, ‘want dit lijkt niet erg op mijn mooie huis in Edoras. En uw vriend, die ook hier had moeten zijn, is weg. Maar het zou weleens lang kunnen duren voor wij, jij en ik, aan de hoofdtafel in Meduseld zitten; er zal geen tijd voor feestvieren zijn wanneer ik daar terugkeer. Maar kom nu! Eet en drink, en laat ons met elkaar praten zolang dat kan. En daarna zul je met mij meerijden.’

‘Mag dat?’ vroeg Merijn, verrast en opgetogen. ‘Dat zou geweldig zijn!’ Hij had zich nooit dankbaarder gevoeld voor vriendelijke woorden. ‘Ik ben bang dat ik iedereen alleen maar voor de voeten loop,’ stotterde hij, ‘maar ik zou graag alles willen doen wat in mijn vermogen ligt.’

‘Daar twijfel ik niet aan,’ zei de koning. ‘Ik heb een goede heuvelpony voor je in gereedheid laten brengen. Hij zal je even vlug dragen over de wegen die we zullen nemen als ieder ander paard. Want ik zal van de Burg langs bergpaden rijden, niet over de vlakte, en zo via Dunharg Edoras bereiken, waar Vrouwe Éowyn op mij wacht. Jij zult mijn schildknaap zijn, als je wilt. Is er hier een wapenrusting, Éomer, die mijn zwaarddrager zou kunnen gebruiken?’

‘Er zijn hier geen grote wapenvoorraden,’ antwoordde Éomer. ‘Misschien is er een lichte helm te vinden die hem past, maar wij hebben geen maliënkolder of zwaard voor iemand van zijn postuur.’

‘Ik heb een zwaard,’ zei Merijn, terwijl hij van zijn zetel opstond en zijn kleine fonkelende zwaard uit de zwarte schede trok. Plotseling vervuld van liefde voor deze oude man, knielde hij op één knie neer, pakte zijn hand en kuste die. ‘Sta mij toe het zwaard van Meriadoc van de Gouw op uw schoot te leggen, Koning Théoden!’ riep hij uit. ‘Aanvaard mijn diensten, zo u wilt.’

‘Gaarne aanvaard ik die,’ zei de koning; en terwijl hij zijn lange oude handen op het bruine haar van de hobbit legde, zegende hij hem. ‘Sta op nu, Meriadoc, schildknaap van Rohan van het huis van Meduseld!’ zei hij. ‘Neem je zwaard en draag het in voorspoed en geluk!’

‘Als een vader zult u voor mij zijn,’ zei Merijn.

‘Voor korte tijd slechts,’ zei Théoden.

Zij praatten toen met elkaar terwijl zij aten, totdat Éomer het woord nam. ‘Het tijdstip dat wij voor ons vertrek hadden bepaald, nadert, heer,’ zei hij. ‘Zal ik de mannen vragen de hoorns te steken?

Maar waar is Aragorn? Zijn plaats is leeg en hij heeft niet gegeten.’

‘We zullen ons gereedmaken om te vertrekken,’ zei Théoden. ‘Laat iemand heer Aragorn melden dat het uur nabij is.’

De koning en zijn lijfwacht, met Merijn aan zijn zijde, gingen van de poort van de Burg naar de plaats waar de Ruiters zich op het grasveld verzamelden. Velen waren al opgestegen. Het zou een groot gezelschap worden, want de koning liet slechts een kle in garnizoen op de Burg achter, en allen die konden worden gemist, reden naar de wapenschouw in Edoras. Duizend lansknechten waren ’s nachts al weggereden, maar nog vijfhonderd anderen zouden met de koning meegaan, voornamelijk mannen uit de velden en dalen van de Westfold.

De Dolers hielden zich een beetje terzijde, zwijgend, in een ordelijke compagnie, gewapend met speer, boog en zwaard. Zij waren gekleed in donkergrijze mantels en hun kappen waren nu over hun helmen en hoofden getrokken. Hun paarden waren sterk en trots van houding, maar ruwharig; en een stond daar zonder ruiter: Aragorns eigen paard dat zij uit het noorden hadden meegebracht. Roheryn luidde zijn naam. Er was geen glinstering van juwelen of goud op hun tuigage; ook droegen hun berijders geen insigne of teken, behalve dat op de linkerschouder van elke mantel een broche van zilver in de vorm van een stralende ster was gespeld.

De koning besteeg zijn paard, Sneeuwmaan, en Merijn ging naast hem zitten op zijn pony, Stybba genaamd. Weldra kwam Éomer de poort uit met Aragorn naast zich, en Halbarad, die de grote met zwart omwikkelde standaard droeg, en twee forse mannen die er jong noch oud uitzagen. Ze leken zoveel op elkaar, deze zonen van Elrond, dat weinigen hen van elkaar konden onderscheiden: met hun donkere haar, grijze ogen en hun gezichten mooi als van elfen, eender gekleed in schitterende maliën onder zilvergrijze mantels. Achter hen kwamen Legolas en Gimli. Maar Merijn had uitsluitend oog voor Aragorn, zo verbijsterend was de verandering die hij in hem zag, alsof hij in één nacht vele jaren ouder was geworden. Grimmig stond zijn gezicht, grauw van kleur en vermoeid.

‘Mijn geest is verontrust, heer,’ zei hij terwijl hij naast het paard van de koning ging staan. ‘Ik heb vreemde woorden gehoord en ik zie nieuwe gevaren in het verschiet. Ik heb lang en ernstig nagedacht, maar ik vrees nu dat ik mijn doel moet wijzigen. Zeg mij, Théoden, u rijdt nu naar Dunharg – hoelang zal het duren voor u daar aankomt?’

‘Het is nu een vol uur na de noen,’ zei Éomer. ‘Vóór de nacht van de derde dag moeten we bij de Schuilplaats zijn. Het zal dan één nacht na vollemaan zijn, en de wapenschouw die de koning heeft bevolen, zal de dag daarna worden gehouden. Vlugger kunnen wij niet gaan, als de strijdmacht van Rohan moet worden verzameld.’

Aragorn zweeg een ogenblik. ‘Drie dagen,’ mompelde hij, ‘en de wapenschouw van Rohan zal dan pas begonnen zijn. Maar ik zie dat deze nu niet meer bespoedigd kan worden.’ Hij keek op en het scheen dat hij een besluit had genomen: zijn gezicht was minder verontrust. ‘Dan, met uw verlof, heer, moet ik nu een nieuw besluit nemen voor mijzelf en mijn verwanten. Wij moeten onze eigen weg gaan, en niet langer in het geheim. Voor mij is de tijd van heimelijkheid voorbij. Ik zal langs de snelste weg naar het oosten rijden, en over de Paden der Doden gaan.’

‘De Paden der Doden!’ riep Théoden uit en hij beefde. ‘Waarom spreekt u daarover?’ Éomer keerde zich om en staarde Aragorn aan, en het scheen Merijn toe dat de gezichten van de Ruiters die hem konden horen, bij deze woorden verbleekten. ‘Indien er werkelijk zulke paden bestaan,’ zei Théoden, ‘dan ligt hun poort in Dunharg; maar geen levend mens kan erdoor gaan.’

‘Helaas! Aragorn, mijn vriend,’ zei Éomer. ‘Ik had gehoopt dat wij samen ten strijde zouden trekken, maar als u de Paden der Doden kiest, dan scheiden zich onze wegen, en het is niet erg waarschijnlijk dat wij elkaar ooit zullen weerzien onder de zon.’

‘Niettemin zal ik die weg gaan,’ zei Aragorn. ‘Maar ik zeg u, Éomer, dat wij elkaar in de slag zullen weerzien, ook al zouden alle legers van Mordor tussen ons in staan.’

‘U moet doen wat u wilt, Heer Aragorn,’ zei Théoden. ‘Misschien is het uw noodlot om vreemde paden te betreden die anderen niet durven gaan. Dit afscheid doet mij leed en mijn kracht wordt erdoor verminderd; maar nu moet ik de bergwegen nemen en niet langer dralen. Vaarwel!’

‘Vaarwel, heer!’ zei Aragorn. ‘Moge uw rit roemrucht zijn! Vaarwel Merijn. Ik laat je in goede handen achter, beter dan wij hoopten toen wij de orks naar Fangorn dreven. Legolas en Gimli zullen nog met mij mee op jacht gaan, hoop ik, maar we zullen je niet vergeten.’

‘Vaarwel,’ zei Merijn. Hij wist niets anders te zeggen. Hij voelde zich heel klein, en hij was verwonderd en terneergeslagen door al deze sombere woorden. Meer dan ooit miste hij de onblusbare opgewektheid van Pepijn. De Ruiters waren gereed en hun paarden stonden te trappelen; hij wou dat ze op weg zouden gaan.

Nu sprak Théoden met Éomer en hij hief zijn hand op en slaakte een luide kreet, en hierop aanvaardden de Ruiters de tocht. Zij reden de Dijk over en de Kom in en toen, snel naar het oosten afslaand, namen zij een pad dat ongeveer een mijl langs de heuvels liep totdat het, naar het zuiden afbuigend, weer tussen de heuvels door liep en uit het zicht verdween. Aragorn reed naar de Dijk en bleef kijken totdat de manschappen van de Koning een heel eind de Kom in waren. Toen wendde hij zich tot Halbarad.

‘Daar gaan er drie van wie ik houd, de kleinste niet het minste,’ zei hij. ‘Hij weet niet naar welk doel hij rijdt; maar ook al wist hij het, dan zou hij toch verdergaan.’

‘Een klein volk, maar zeer verdienstelijk zijn de Gouwlieden,’ zei Halbarad. ‘Weinig weten zij van onze inspanningen om hun grenzen te beveiligen af, maar toch heb ik er geen spijt van.’

‘En nu is ons beider noodlot verweven,’ zei Aragorn. ‘Maar toch, helaas moeten wij hier afscheid nemen. Ik moet wat eten en dan moeten wij ook vlug weg. Kom, Legolas en Gimli! Ik moet met jullie praten terwijl ik eet.’

Samen keerden zij in de Burg terug, maar Aragorn bleef een tijdlang zwijgend aan de tafel in de zaal zitten terwijl de anderen wachtten tot hij zou spreken. ‘Kom!’ zei Legolas ten slotte. ‘Spreek en wees gerust. Schud de schaduw van je af! Wat is er gebeurd sinds wij in de grijze ochtend naar deze onverbiddelijke plaats terugkeerden?’

‘Een strijd die wat mij betreft enigszins harder was dan de slag van de Hoornburg,’ antwoordde Aragorn. ‘Ik heb in de Steen van Orthanc gekeken, vrienden.’

‘Heb je in die vervloekte toversteen gekeken?’ riep Gimli uit, met angst en verbazing op zijn gezicht. ‘Heb je iets tegen – hem gezegd? Zelfs Gandalf vreesde die ontmoeting.’

‘Je vergeet tegen wie je spreekt,’ zei Aragorn streng, en zijn ogen fonkelden. ‘Heb ik mijn titel niet openlijk voor de deuren van Edoras verkondigd? Wat vrees je dat ik tegen hem zou zeggen? Nee, Gimli,’ zei hij op zachtere toon, en de strengheid verdween van zijn gezicht en hij zag eruit als iemand die vele nachten lang in slapeloze pijn heeft gestreden. ‘Nee, mijn vrienden, ik ben de rechtmatige eigenaar van de Steen, en ik had zowel het recht als de kracht om hem te gebruiken, of zo oordeelde ik. Aan dat recht valt niet te twijfelen. De kracht was toereikend – maar ternauwernood.’

Hij haalde diep adem. ‘Het was een bittere worsteling en de vermoeidheid trekt slechts langzaam weg. Ik sprak geen woord tegen hem, en op het laatst dwong ik de Steen moeizaam te doen wat ik wilde. Dat alleen reeds zal hij moeilijk te verdragen vinden. En hij zag mij. Ja, meester Gimli, hij zag mij, maar in een andere gedaante dan jij mij hier ziet. Als dat hem zal helpen, dan heb ik er slecht aan gedaan. Maar dat denk ik niet. Te weten dat ik in leven was en over de aarde zwierf, was een slag voor zijn hart, veronderstel ik, want tot op heden wist hij dat niet. De ogen in Orthanc hebben niet door de wapenrusting van Théoden kunnen kijken; maar Sauron is Isildur en het zwaard van Elendil niet vergeten. Nu, op het uur van zijn grote plannen, worden de erfgenaam van Isildur en het Zwaard geopenbaard, want ik liet hem het opnieuw gesmede staal zien. Hij is nog niet zo machtig dat hij boven vrees verheven is; nee, de twijfel knaagt voortdurend aan hem.’

‘Maar niettemin heeft hij een grote macht,’ zei Gimli, ‘en nu zal hij des te sneller toeslaan.’

‘De haastige slag mist vaak doel,’ zei Aragorn. ‘We moeten onze Vijand belagen en niet langer wachten tot hij iets doet. Zie je, vrienden, toen ik de Steen de baas was geworden, vernam ik vele dingen. Ik zag dat een ernstig gevaar onverwachts uit het zuiden naar Gondor kwam, een gevaar dat een grote strijdmacht van Minas Tirith zal afleiden. Als dit niet spoedig het hoofd wordt geboden, denk ik dat de stad vóór er tien dagen zijn verstreken verloren zal zijn.’

‘Dan moet zij verloren gaan,’ zei Gimli. ‘Want wat voor hulp is er om erheen te sturen, en hoe zou die op tijd kunnen komen?’

‘Ik heb geen hulp om te zenden, daarom moet ik zelf gaan,’ zei Aragorn. ‘Maar er voert slechts één weg door de bergen die mij naar de kustlanden zal brengen voor alles verloren is. Dat zijn de Paden der Doden.’

‘De Paden der Doden!’ herhaalde Gimli. ‘Het is een verschrikkelijke naam en niet erg naar de zin van de mensen van Rohan, naar ik zag. Kunnen de levenden een dergelijke weg nemen zonder om te komen? En zelfs al overleef je die weg, wat kunnen zo weinigen uitrichten om de slagen van Mordor tegen te gaan?’

‘De levenden zijn die weg sinds de komst van de Rohirrim nooit meer gegaan,’ zei Aragorn, ‘want hij is voor hen gesloten. Maar in dit donkere uur mag de erfgenaam van Isildur hem gebruiken als hij durft. Luister! Dit is de boodschap die de zonen van Elrond mij brengen van hun vader in Rivendel, de wijste in kennis: Vraag Aragorn zich de woorden van de ziener te herinneren, en de Paden der Doden. ’

‘En wat zijn de woorden van de Ziener dan wel?’ vroeg Legolas. ‘Aldus sprak Malbeth de Ziener in de dagen van Arvedui, de laatste koning in Fornost,’ zei Aragorn:

Over het land ligt een lange schaduw,

westwaarts reiken zwingen van zwartheid.

De Toren trilt; noodlot nadert de

koningsgraven. De Doden ontwaken;

het uur voor de eedschenners heeft geslagen:

voor de Steen van Erech zullen zij staan weer

en daar een hoorn in de heuvels horen schallen.

Wiens hoorn zal dat zijn? Wie zal hen roepen

uit de grijze schemering, de vergeten lieden?

De erfgenaam van hem wien de eed zij eens zwoeren.

Uit het noorden zal hij komen, door noodzaak gedreven:

Hij zal de Deur naar de Paden der Doden doorgaan.

‘Duistere wegen, ongetwijfeld,’ zei Gimli, ‘maar niet duisterder dan deze versregels mij voorkomen.’

‘Als je ze beter wilt begrijpen, verzoek ik je met mij mee te gaan,’ zei Aragorn, ‘want die weg zal ik nu nemen. Maar ik ga niet voor mijn genoegen; ik word slechts door noodzaak gedreven. Daarom wil ik dat je alleen uit eigen vrije wil meegaat, want je zult zowel voor grote inspanning, als voor grote angst en misschien nog erger komen te staan.’

‘Ik zal zelfs op de Paden der Doden met je meegaan, en naar welk einde ze mogen leiden,’ zei Gimli.

‘Ik ga ook mee,’ zei Legolas, ‘want ik vrees de Doden niet.’

‘Ik hoop dat de vergeten lieden niet vergeten zullen zijn hoe ze moeten vechten,’ zei Gimli, ‘want anders zie ik niet in waarom we hen lastig zouden vallen.’

‘Dat zullen we weten als we Erech ooit bereiken,’ zei Aragorn. ‘Maar de eed die zij braken, was om tegen Sauron te vechten, en daarom moeten zij vechten als zij hem willen naleven. Want in Erech staat nog altijd een zwarte steen die er, zegt men, uit Númenor door Isildur werd gebracht; en deze werd op een heuvel gezet, en daarbij zwoer de Koning van de Bergen hem trouw aan het begin van het rijk van Gondor. Maar toen Sauron terugkeerde en zijn macht weer toenam, beval Isildur de mensen van de Bergen hun eed gestand te doen, maar zij weigerden, want zij hadden Sauron in de Zwarte Jaren aanbeden.

Toen zei Isildur tegen hun koning: “Gij zult de laatste koning zijn. En als het Westen machtiger blijkt dan uw Zwarte Meester, spreek ik deze vloek uit over u en uw volk: dat ge nooit zult rusten voor uw eed is vervuld. Want deze oorlog zal ontelbare jaren duren en ge zult voor het einde opnieuw worden opgeroepen.” En zij vluchtten voor de toorn van Isildur en durfden niet meer voor Sauron ten strijde te trekken. En zij hielden zich schuil op geheime plaatsen in de bergen en hadden geen omgang met andere mensen, maar verminderden langzaam in de kale heuvels. En de verschrikking van de Slaaploze Doden omgeeft de heuvel van Erech en alle plaatsen waar dat volk woonde. Maar die weg moet ik gaan, aangezien er geen levenden zijn om mij te helpen.’

Hij stond op. ‘Kom!’ riep hij en hij trok zijn zwaard en het fonkelde in de schemerige zaal van de Burg. ‘Naar de Steen van Erech! Ik zoek de Paden der Doden. Kome met mij die komen wil!’

Legolas en Gimli gaven geen antwoord, maar stonden op en volgden Aragorn de zaal uit. Op het grasveld wachtten, stil en zwijgend, de Dolers met hun kappen. Legolas en Gimli stegen op. Aragorn sprong op Roheryn. Toen stak Halbarad een grote hoorn en de stoot weerkaatste in de Helmsdiepte; en daarop schoten zij naar voren en denderden de Kom in, terwijl alle mannen die op de Dijk of in de Burg achterbleven hen met verbazing nastaarden.

En terwijl Théoden de langzame paden in de heuvels volgde, trok het Grijze Gezelschap snel over de vlakte, en in de middag van de volgende dag bereikten zij Edoras; daar gunden zij zich slechts een kort oponthoud voordat zij het dal in reden, en zo bereikten zij Dunharg bij het vallen van de duisternis.

Vrouwe Éowyn begroette hen en was verheugd over hun komst; want nog nooit had zij machtiger mannen gezien dan de Dúnedain en de knappe zonen van Elrond; maar haar blik ging vooral naar Aragorn uit. En toen ze met haar aan het avondmaal zaten, spraken zij samen en zij hoorde alles dat er was voorgevallen sinds Théoden was uitgereden, waarover haar slechts vluchtige berichten hadden bereikt; en toen zij van de slag in de Helmsdiepte hoorde en de grote slachting die onder hun vijanden was aangericht en van de charge van Théoden en zijn ridders, straalden haar ogen.

Maar ten slotte zei ze: ‘Heren, u bent vermoeid en moet nu naar uw bed gaan en zo lang rusten als inderhaast mogelijk is. Maar morgen zal een fraaiere behuizing voor u worden gevonden.’

Maar Aragorn zei: ‘Nee, vrouwe, doe geen moeite voor ons! Als wij hier vannacht mogen blijven en morgen ontbijten is dat genoeg. Want ik heb een dringende boodschap, en bij het ochtendkrieken moeten wij vertrekken.’

Zij glimlachte tegen hem en zei: ‘Dan was het wel heel vriendelijk van u, heer, om zovele mijlen om te rijden om Éowyn nieuws te brengen en met haar in haar ballingschap te spreken.’

‘Geen man, voorwaar, zou een dergelijke reis als verloren beschouwen,’ zei Aragorn, ‘maar toch, vrouwe, had ik niet hierheen kunnen gaan, ware het niet dat de weg die ik moet nemen mij naar Dunharg voert.’

En zij antwoordde als iemand die het niet prettig vindt wat er gezegd wordt: ‘Dan, heer, bent u verdwaald, want uit het Hargdal voert geen enkele weg naar het zuiden of oosten; en u kunt het beste teruggaan zoals u gekomen bent.’

‘Nee, vrouwe,’ zei hij, ‘ik ben niet verdwaald; want ik ben door dit land getrokken voor u werd geboren om het luister te verlenen. Er is een weg die uit dit dal leidt, en die weg zal ik nemen. Morgen zal ik langs de Paden der Doden rijden.’

Toen keek zij hem aan met ontstelde blik, en haar gezicht verbleekte, en lange tijd kon zij geen woord meer uitbrengen, terwijl de anderen zwegen. ‘Maar, Aragorn,’ zei ze ten slotte, ‘is uw opdracht dan om de dood te zoeken? Want dat is het enige dat u op die weg zult vinden. Zij laten de levenden niet door.’

‘Misschien zullen ze mij wél doorlaten,’ zei Aragorn, ‘maar in elk geval zal ik het erop wagen. Geen andere weg staat mij open.’

‘Maar dat is waanzin,’ zei ze. ‘Want hier zijn befaamde en moedige mannen, die u niet met u mee de schaduwen in zou moeten nemen, maar naar de oorlog zou moeten leiden, waar mannen nodig zijn. Ik smeek u te blijven en met mijn broer mee te rijden; want dan zullen al onze harten zich verheugen en zal onze hoop des te levendiger zijn.’

‘Het is geen waanzin, vrouwe,’ antwoordde hij, ‘want ik ga op een pad dat mij is aangewezen. Maar zij die mij volgen doen dat uit vrije wil; en als zij nu hier willen blijven en met de Rohirrim mee willen rijden, mogen zij dat doen. Maar ik zal de Paden der Doden gaan, alleen, zo nodig.’

Toen spraken zij niet meer en aten in stilte; maar haar ogen bleven voortdurend op Aragorn rusten, en de anderen zagen dat zij zeer gekweld werd. Eindelijk stonden zij op en namen afscheid van de Vrouwe, en bedankten haar voor haar zorgen en legden zich te rusten.

Maar toen Aragorn bij de kamer kwam waar hij samen met Legolas en Gimli zou slapen, en zijn metgezellen naar binnen waren gegaan, kwam Vrouwe Éowyn hem achterop en riep hem. Hij draaide zich om en zag haar als een schittering in de nacht, want zij was in het wit gekleed, maar haar ogen schoten vonken.

‘Aragorn,’ zei zij, ‘waarom wilt u deze dodelijke weg gaan?’

‘Omdat ik moet,’ zei hij. ‘Alleen op die manier is er enige hoop op dat ik mijn rol in de oorlog tegen Sauron kan vervullen. Ik kies geen gevaarlijke paden, Éowyn. Als ik zou gaan waar mijn hart is, dan zou ik nu in het hoge Noorden zwerven, in de mooie vallei van Rivendel.’

Een tijdje zweeg zij alsof zij nadacht over wat dit kon betekenen. Toen legde zij plotseling haar hand op zijn arm. ‘U bent een streng en vastberaden heer,’ zei ze, ‘en zo worden mannen beroemd.’ Zij zweeg. ‘Heer,’ zei ze, ‘als u moet gaan, laat mij dan in uw gevolg meerijden. Want ik ben het moe om in de heuvels te schuilen, en wil het gevaar en de strijd onder ogen zien.’

‘Het is uw plicht bij uw volk te blijven,’ antwoordde hij.

‘Te vaak heb ik dat woord plicht gehoord,’ riep zij uit. ‘Maar behoor ik niet tot het Huis van Eorl, een schildmaagd en geen droge min? Ik heb lang genoeg op wankelende voeten gewacht. Maar nu zij niet langer wankelen, schijnt het, mag ik dan nu mijn leven niet doorbrengen zoals ik verkies?’

‘Weinigen kunnen dat met ere doen,’ antwoordde hij. ‘Maar wat u betreft, vrouwe: hebt u niet de opdracht aanvaard om over het volk te regeren tot zijn meesters terugkeer? Als u niet was gekozen, zou een of andere maarschalk of kapitein op deze post zijn gesteld, en hij zou zijn verantwoordelijkheid niet kunnen verzaken, of hij die moe was of niet.’

‘Zal ik altijd worden gekozen?’ vroeg zij bitter. ‘Zal ik altijd worden achtergelaten wanneer de Ruiters vertrekken, om op het huis te passen terwijl zij roem verwerven, en eten en bedden vinden wanneer zij terugkomen?’

‘Er zal wellicht spoedig een tijd komen,’ zei hij, ‘dat geen zal terugkeren. Dan zal er moed zonder roem nodig zijn, want niemand zal zich de daden herinneren die verricht zijn in de laatste poging om uw woonstede te verdedigen. En al worden zij niet geprezen, toch zullen deze daden er niet minder dapper om zijn.’

Maar zij antwoordde: ‘Al uw woorden komen slechts hierop neer: u bent een vrouw, en uw taak ligt in huis. Maar wanneer de mannen met ere in de slag zijn gevallen, hebt u verlof om in huis te worden verbrand, want de mannen zullen het niet meer nodig hebben. Maar ik behoor tot het Huis van Eorl en ben geen dienstmaagd. Ik kan rijden en het zwaard hanteren, en vrees pijn noch dood.’

‘Wat vreest u dan wel, vrouwe?’

‘Een kooi,’ zei ze. ‘Om achter tralies te blijven totdat gewoonte en ouderdom zich erbij neerleggen, en elke kans om grote daden te verrichten is verkeken en het verlangen ertoe gedoofd.’

‘Maar toch ried u mij aan mij niet op de weg te wagen die ik gekozen had, omdat hij levensgevaarlijk is?’

‘Zo kan de een de ander raad geven,’ zei ze. ‘Toch vraag ik u niet voor het gevaar te vluchten, maar naar de slag te rijden waar uw zwaard roem en glorie kan verwerven. Ik zou niet graag iets onnodig verspild zien dat aanzienlijk en voortreffelijk is.’

‘Ik evenmin,’ zei hij. ‘Daarom zeg ik tegen u, vrouwe: Blijf! Want u hebt geen boodschap in het zuiden.’

‘Dat hebben de anderen die met u meegaan evenmin. Zij gaan alleen maar omdat zij niet van u gescheiden willen worden – omdat ze van u houden.’ Toen draaide zij zich om en verdween in de nacht.

Toen het daglicht aan de hemel was gekomen, maar de zon nog niet boven de hoge bergkammen in het oosten was verschenen, maakte Aragorn zich gereed om te vertrekken. Zijn gezelschap zat al te paard, en hij stond op het punt in het zadel te springen toen Vrouwe Éowyn kwam om afscheid van hen te nemen. Zij was gekleed als een Ruiter en omgord met een zwaard. In haar hand droeg zij een beker, en ze zette die aan haar lippen en dronk een weinig, hun goede reis wensend; en toen gaf zij de beker aan Aragorn, en hij dronk en zei: ‘Vaarwel, Vrouwe van Rohan! Ik drink op het geluk van uw Huis en van u en van heel uw volk. Zeg tegen uw broer: voorbij de schaduwen zullen wij elkaar misschien weer ontmoeten.’ Toen scheen het Gimli en Legolas, die in de buurt stonden, toe dat zij huilde, en voor een zo ernstig en trots iemand scheen dat nog smartelijker. Maar ze zei: ‘Aragorn, gaat u werkelijk?’

‘Ja,’ zei hij.

‘Wilt u mij dan niet met dit gezelschap laten meerijden, zoals ik heb gevraagd?’

‘Dat wil ik niet, vrouwe,’ zei hij. ‘Want dat zou ik niet kunnen toestaan zonder toestemming van de koning en van uw broer; en zij zullen pas morgen terugkeren. Maar ik tel nu ieder uur, ja, iedere minuut. Vaarwel!’

Toen viel zij op haar knieën en zei: ‘Ik smeek u!’

‘Nee, vrouwe,’ zei hij en hij nam haar bij de hand en hielp haar op. Toen kuste hij haar hand, en sprong in het zadel en reed weg en keek niet weer om; en alleen zij die hem goed kenden en dicht bij hem waren, zagen hoeveel pijn het hem deed. Maar Éowyn stond stil als een stenen beeld; haar handen langs haar zijden gebald, en zij keek hen na tot zij in de schaduwen aan de voet van de zwarte Dwimorberg, de Spookberg, waar de Poort der Doden was, waren verdwenen. Toen ze niet meer te zien waren, keerde zij zich om, strompelend als een blinde, en ging terug naar haar woning. Maar geen van haar volk zag dit afscheid, want zij hielden zich angstig schuil en kwamen pas tevoorschijn toen de dag om was, en de roekeloze vreemdelingen weg waren.

En sommigen zeiden: ‘Het zijn elfgeesten. Laat hen gaan waar zij thuishoren, op de donkere plaatsen, en nooit meer terugkeren. De tijden zijn slecht genoeg.’

Het licht was grijs toen zij wegreden, want de zon was nog niet boven de zwarte randen van de Spookberg voor hen opgegaan. Een beklemming kwam over hen toen zij tussen de rijen oude stenen door reden en zo bij de Dimholte kwamen. Daar, onder de dreiging van de zwarte bomen die zelfs Legolas niet lang kon verdragen, vonden zij een holte die zich onder aan de berg opende, en midden op hun pad stond een machtige steen als een vinger van het noodlot.

‘Het bloed stolt bijna in mijn aderen,’ zei Gimli, maar de anderen zwegen en zijn stem werd gedempt door de vochtige sparrennaalden aan zijn voeten. De paarden weigerden de dreigende steen voorbij te gaan, totdat de ruiters afstegen en ze eromheen leid den. En zo kwamen zij ten slotte diep in het nauwe bergdal en daar verrees een steile rotswand, en in de wand gaapte een zwarte deur als de mond van de nacht. Tekens en figuren waren boven in de wijde boog gebeiteld, te donker evenwel om te kunnen duiden, en angst straalde ervan af als een grijze damp.

Het gezelschap bleef staan, en er was geen hart bij dat niet bang was, of het moest het hart van Legolas van de elfen zijn, voor wie de geesten der mensen geen verschrikking inhouden.

‘Dit is een boze deur,’ zei Halbarad, ‘en mijn dood ligt erachter, maar toch zal ik erdoor gaan; geen paard zal hier echter naar binnen durven.’

‘Maar wij moeten naar binnen gaan, dus de paarden ook,’ zei Aragorn. ‘Want als wij ooit door deze duisternis komen, liggen daarachter nog vele mijlen en ieder uur dat verloren gaat zal de overwinning van Sauron dichterbij brengen. Volg mij!’

Toen ging Aragorn de anderen voor en zo groot was zijn wilskracht, dat alle Dúnedain en hun paarden hem volgden. En de liefde die de paarden van de Dolers voor hun meesters hadden, was waarlijk zo groot, dat zij zelfs de verschrikking van de Deur onder ogen durfden te zien, als de harten van hun meesters maar standvastig waren terwijl zij naast hen liepen. Maar Arod, het paard van Rohan, weigerde en stond zo te zweten en te rillen van angst, dat het pijnlijk was om aan te zien. Toen legde Legolas zijn handen op de ogen van het dier en zong enkele woorden die in de duisternis zacht klonken, tot het zich ten slotte liet leiden, en Legolas ging naar binnen. En daar stond Gimli de dwerg die helemaal alleen was achtergelaten.

Zijn knieën beefden en hij was boos op zichzelf. ‘Dit is iets ongehoords!’ zei hij. ‘Een elf die onder de grond gaat en een dwerg die dat niet durft!’ Hierop stortte hij zich naar voren. Maar het scheen hem toe dat zijn voeten loodzwaar waren toen hij ze over de drempel sleepte; en onmiddellijk werd hij met blindheid geslagen, zelfs hij, Gimli, Glóins zoon, die onbevreesd vele diepe plaatsen op de wereld had betreden.

Aragorn had fakkels uit Dunharg meegebracht en liep nu voorop met een ervan geheven; Elladan sloot met nog één de rij, en Gimli, die achteraan strompelde, deed zijn uiterste best hem in te halen. Hij kon niets anders zien dan de flauwe vlam van de toortsen, maar als het gezelschap bleef staan, scheen er een eindeloos gefluister van stemmen om hem heen te zijn, een gemompel van woorden in een taal die hij nog nooit eerder had gehoord.

Niets belaagde het gezelschap of verhinderde hun doortocht, maar toch werd het de dwerg almaar banger te moede toen hij verderging, vooral omdat hij wist dat er nu geen terugkeer mogelijk was: alle paden achter hen waren overstroomd met een onzichtbaar leger dat in de duisternis volgde.

Zo ging een onbekende tijd voorbij tot Gimli iets zag dat hij zich naderhand altijd met tegenzin herinnerde. De weg was breed, voor zover hij kon zien, maar nu kwam het gezelschap plotseling bij een grote lege ruimte, en er waren niet langer muren aan weerskanten. De angst drukte zo zwaar op hem, dat hij nauwelijks kon lopen. Ergens links van hem schitterde iets in de duisternis toen Aragorns fakkel dichterbij kwam. Toen bleef Aragorn staan en ging kijken wat het kon zijn.

‘Voelt hij dan geen angst?’ mompelde de dwerg. ‘In iedere andere grot zou Gimli, Glóins zoon, de eerste zijn geweest om naar de glans van goud toe te rennen. Maar hier niet. Laat het maar liggen!’ Niettemin ging hij dichterbij en zag Aragorn knielen, t erwijl Elladan beide fakkels omhooghield. Voor zich zag hij de beenderen van een machtige man. Hij was in maliën gekleed geweest en zijn harnas lag daar nog heel; want de lucht in de grot was droog als stof, en zijn maliënkolder was verguld. Zijn gordel was van goud en granaten, en rijk met goud bezet was de helm op zijn benige hoofd, dat met het gezicht op de grond lag. Hij was bij de andere muur van de grot gesneuveld, zoals men nu kon zien, en voor hem stond een stenen deur die vast gesloten was: zijn vingerkootjes klauwden nog naar de scheuren. Een gekarteld en gebroken zwaard lag naast hem alsof hij in zijn laatste wanhoop op de steen had ingehakt.

Aragorn raakte hem niet aan, maar na een tijdje zwijgend te hebben gekeken stond hij op en zuchtte. ‘Hierheen zullen de bloemen van simbelmynë tot aan het einde van de wereld nooit komen,’ mompelde hij. ‘Negen grafheuvels en zeven zijn nu met groen gras bedekt, en door al die lange jaren heen heeft hij gelegen voor de deur die hij niet kon ontsluiten. Waarheen leidt zij? Waarom wilde hij erdoor? Niemand zal het ooit weten!

Maar dat is niet mijn taak!’ riep hij uit, terwijl hij terugkeerde en tegen de fluisterende duisternis achter hem sprak. ‘Houd jullie schatten en geheimen verborgen in de Vervloekte Jaren! Wij vragen alleen om spoed. Laat ons door, en kom dan! Ik ontbied u naar de Steen van Erech!’

Er kwam geen antwoord, tenzij het een volkomen stilte was, afschuwelijker dan het gefluister van eerst; en toen kwam er een koude windstoot waarin de toortsen flakkerden en uitdoofden, en ze konden niet weer worden ontstoken. Van de tijd die volgde, één uur of vele, herinnerde Gimli zich weinig. De anderen spoedden zich voort, maar hij was altijd de laatste, achtervolgd door een grijpende verschrikking, die hem telkens bijna te pakken scheen te krijgen; en er kwam hem een geluid achterna als het schimmengeluid van vele voeten. Hij wankelde verder tot hij als een beest over de grond kroop en voelde dat hij het niet meer kon verdragen: hij moest óf een uitweg vinden en ontsnappen, óf in waanzin terugrennen om de verschrikking die hem achtervolgde onder ogen te zien.

Plotseling hoorde hij het getinkel van water, een geluid hard en helder als een steen die in een droom van donkere schaduw viel. Het licht werd sterker en zie! Het gezelschap trok weer een poort door, met een hoge en brede boog, en er stroomde een beekje naast hen uit; en daarachter, schuin omlaag, liep een weg tussen steile rotswanden, met messcherpe randen tegen de hemel hoog daarboven. Zo diep en nauw was die spleet, dat de hemel donker was, en daarin schitterden kleine sterren. Maar, zoals Gimli later hoorde, was het nog twee uur vóór zonsondergang op de dag waarop zij uit Dunharg waren vertrokken; hoewel het, wat hem betrof, schemer in een later jaar of in een andere wereld had kunnen zijn.

Het gezelschap ging nu weer omhoog en Gimli keerde naar Legolas terug. Zij reden achter elkaar, en de avond viel met een diepblauwe schemering; maar angst achtervolgde hen nog steeds. Legolas, die zich omdraaide om met Gimli te spreken, keek achterom en de dwerg zag voor zijn gezicht de schittering in de heldere ogen van de elf. Achter hen reed Elladan, de laatste van het Gezelschap, maar niet de laatste van hen die de weg naar omlaag namen.

‘De Doden volgen ons,’ zei Legolas. ‘Ik zie de gedaanten van mensen en paarden en fletse banieren als wolkenflarden en speren als winterheesters in een mistige nacht. De Doden volgen.’

‘Ja, de Doden rijden achter ons aan. Zij zijn opgeroepen,’ zei Elladan.

Toen kwam het Gezelschap eindelijk uit het ravijn, even onverhoeds alsof zij door een spleet in een muur waren gekomen; en daar lagen de plateaus van een groot dal voor hen, en de stroom naast hen liep met een koude stem over vele stroomversnellingen naar omlaag.

‘Waar in Midden-aarde zijn we?’ vroeg Gimli, en Elladan antwoordde: ‘We zijn afgedaald van de oorsprong van de Morthond, de lange kille rivier die uiteindelijk naar de zee stroomt die tegen de wanden van Dol Amroth spoelt. Hierna hoef je niet meer te vragen waar zij haar naam aan ontleent: Zwartwortel noemen de mensen haar.’

Het Morthonddal vormde een grote baai die tegen de loodrechte zuidelijke wanden van de bergen golfde. De steile hellingen waren met gras begroeid, maar op dat uur was alles grijs, want de zon was ondergegaan en ver in de diepte flikkerden de lichtjes in de huizen van mensen. Het dal was vruchtbaar en er woonden vele lieden.

Toen, zonder zich om te draaien, riep Aragorn luid, zodat allen het konden horen: ‘Vrienden, vergeet jullie moeheid! Rijd nu, rijd! We moeten voor het einde van deze dag de Steen van Erech bereiken, en de weg is nog lang.’ Dus reden zij zonder om te ki jken over de berghellingen tot zij bij een brug over de steeds snellere bergstroom kwamen en een weg vonden die naar het land beneden liep.

Lichten gingen uit in huizen en stulpen toen zij eraan kwamen, en deuren werden gesloten en mensen die op het veld waren, schreeuwden van angst en renden wild weg als opgejaagde herten. Telkens weer steeg dezelfde kreet in de vallende nacht op: ‘De Koning der Doden! De Koning der Doden komt eraan!’

Ver beneden hen luidden klokken, en alle mensen vluchtten voor Aragorn; maar in zijn haast reed het Grijze Gezelschap als jagers, totdat hun paarden struikelden van vermoeidheid. En zo, vlak voor middernacht, en in een duisternis zo zwart als de grotten in de bergen, bereikten zij ten slotte de Heuvel van Erech.

Lang had de verschrikking van de Doden over die heuvel gelegen en op de verlaten velden eromheen. Want op de top stond een zwarte steen, rond als een grote bol, ter hoogte van een man, hoewel hij voor de helft in de grond was begraven. Onaards zag hij eruit, alsof hij uit de hemel was gevallen, zoals sommigen meenden; maar zij die zich de geschiedenis van Westernisse nog herinnerden, zeiden dat hij uit de ruïne van Númenor was meegenomen en daar door Isildur bij diens landing was neergezet. Geen van de bewoners van het dal durfde hem te naderen of in zijn nabijheid te wonen; want zij zeiden dat het een vergaderplaats was van de Schaduwmensen die daar in tijden van angst samenkwamen, zich rond de Steen verdringend en fluisterend.

Bij die Steen kwam het Gezelschap aan en hield halt in het holst van de nacht. Toen gaf Elrohir Aragorn een zilveren hoorn, en hij blies erop; en het scheen hun die dichtbij stonden toe dat zij daarop een geluid van andere hoorns hoorden als een echo in diepe grotten ver weg. Zij hoorden geen ander geluid, maar toch waren zij zich bewust van een groot leger dat rond de heuvel waarop zij stonden verzameld was; en een kille wind als de adem van geesten woei uit de bergen omlaag. Maar Aragorn steeg af, en terwijl hij bij de Steen ging staan, riep hij met een luide stem:

‘Eedschenners, waarom zijn jullie gekomen?’

En er kwam een stem in de nacht die hem antwoordde, als van heel ver:

‘Om onze eed gestand te doen en rust te vinden.’

Toen zei Aragorn: ‘Het uur is eindelijk aangebroken. Nu ga ik naar Pelargir aan de Anduin, en jullie zullen mij volgen. En wanneer heel dit land gezuiverd is van de dienaren van Sauron, zal ik de eed voor vervuld verklaren, en jullie zullen rust vinden en voor altijd heengaan. Want ik ben Elessar, Isildurs erfgenaam van Gondor.’

En hierop verzocht hij Halbarad de grote standaard die hij had meegebracht te ontplooien; en zie! Deze was zwart, en zo er een devies op stond, dan was het verborgen in de duisternis. Toen viel er een stilte, en geen fluistering of zucht werd in de hele lange nacht meer gehoord. Het Gezelschap sloeg zijn kamp naast de Steen op, maar zij sliepen weinig vanwege de verschrikking van de Schaduwen die hen omringden.

Maar toen de dageraad kwam, koud en bleek, stond Aragorn meteen op en leidde het Gezelschap verder op de snelste en vermoeiendste reis die iemand van hen ooit had meegemaakt, behalve hij alleen, en slechts zijn wil maakte dat zij verdergingen.

Geen andere sterfelijke mensen zouden het hebben kunnen overleven, alleen de Dúnedain uit het Noorden, en met hen Gimli de dwerg en Legolas van de elfen.

Zij passeerden de Engte van Tarlang en kwamen in Lamedon; en het Schimmenleger volgde en angst ging voor hen uit, tot zij bij Calembel aan de Ciril kwamen, en de zon bloedrood achter Pinnath Gelin in het westen onderging. Het stadje en de voorden van de Ciril troffen zij verlaten aan, want vele mannen waren ten strijde getrokken, en allen die waren achtergebleven, waren bij het gerucht van de komst van de Koning der Doden naar de heuvels gevlucht. Maar de volgende dag kwam er geen dageraad en het Grijze Gezelschap reed verder de duisternis van de Storm van Mordor in en werd aan het oog van stervelingen onttrokken; maar de Doden volgden hen.

III. De wapenschouw van Rohan

Nu liepen alle wegen samen naar het oosten om de ophanden zijnde oorlog en de aanval van de Schaduw het hoofd te bieden. En terwijl Pepijn bij de Grote Poort van de Stad stond en de Prins van Dol Amroth met zijn vaandels zag binnenrijden, kwam de Koning van Rohan uit de heuvels omlaag.

De dag liep ten einde. In de laatste zonnestralen wierpen de Ruiters lange puntige schaduwen voor zich uit. De duisternis was al onder de fluisterende dennenbossen gekropen waarmee de steile berghellingen waren bedekt. De koning reed nu langzaam, aan het einde van de dag. Weldra liep het pad om een grote kale rotsheuvel heen en dook de schemering van de zacht zuchtende bomen in. Al verder en verder naar beneden gingen zij, in een lange slingerende rij. Toen zij eindelijk de bodem van het ravijn bereikten, merkten zij dat de avond in de laagten was gevallen. De zon was onder. Schemering lag over de watervallen.

De hele dag hadden zij ver beneden zich een springende stroom van de hoge pas achter hen omlaag zien lopen, zijn smalle baan tussen de met dennen begroeide wanden uitschurend; maar nu stroomde hij door een rotsachtige poort naar buiten, een breder dal in. De Ruiters volgden hem, en plotseling lag het Hargdal voor hen, vervuld met het luide gerucht van water in de avond. Daar snelde de witte Sneeuwborn, waar de kleinere stroom zich met hem verenigde, bruisend en schuimend over de stenen naar Edoras en de groene heuvels en de vlakten. In de verte, rechts, aan het begin van het grote dal, rees de machtige Sterkhorn boven zijn enorme schoren op, in de wolken verscholen; maar zijn gekartelde top, met eeuwige sneeuw bedekt, blonk ver boven de wereld, met blauwe schaduwen in het oosten, en in het westen door de zonsondergang rood gevlekt.

Merijn keek met verbazing naar dit vreemde landschap waarover hij op hun lange reis zoveel verhalen had gehoord. Het was een wereld zonder hemel waarin zijn oog, door vage afgronden van schimmige lucht, alleen maar immer stijgende hellingen zag, grote wanden van steen achter grote muren, en dreigende afgronden door mist omkranst. Hij zat een ogenblik half dromend naar het geluid van water te luisteren, het gefluister van donkere bomen, het scheuren van steen en de enorme afwachtende stilte die achter alle geluid dreigde. Hij hield van bergen, of hij had het heerlijk gevonden aan ze te denken zoals ze voorkwamen in verhalen die van ver waren meegebracht; maar nu werd hij door het ondraaglijke gewicht van Midden-aarde overweldigd. Hij verlangde ernaar de onmetelijkheid in een rustige kamer bij een vuur buiten te sluiten.

Hij was heel moe, want hoewel zij langzaam hadden gereden, hadden zij heel weinig gerust. Drie vermoeiende dagen lang had hij uren achtereen op en neer gehotst, over passen en door lange dalen, en over vele stromen. Soms, waar de weg breder was, had hij aan de zijde van de koning gereden zonder op te merken dat velen van de Ruiters glimlachten om dat tweetal samen te zien: de hobbit op zijn kleine ruige grijze pony, en de Heer van Rohan op zijn grote witte paard. Dan had hij met Théoden gesproken, hem vertellend van zijn thuis en het doen en laten van de bewoners van de Gouw, of had op zijn beurt geluisterd naar verhalen van de Mark en de machtige mensen van weleer. Maar meestentijds, vooral op deze laatste dag, had Merijn in zijn eentje achter de Koning aangereden, zonder iets te zeggen, maar trachtend de langzame sonore taal van Rohan die hij de mannen achter zich hoorde spreken te verstaan. Het was een taal die vele woorden scheen te bevatten die hij kende, hoewel zij warmer en krachtiger werden uitgesproken dan in de Gouw, maar toch kon hij ze niet begrijpen. Af en toe verhief een Ruiter zijn heldere stem in een roerend lied, en Merijn voelde zijn hart opspringen, ook al wist hij niet waar het over ging.

Maar toch was hij eenzaam geweest, en nooit meer dan nu aan het einde van de dag. Hij vroeg zich af waar in heel deze vreemde wereld Pepijn was heen gegaan, en wat er van Aragorn, Legolas en Gimli zou worden. Toen ineens, alsof iets kouds zijn hart aanraakte, dacht hij aan Frodo en Sam. ‘Ik vergeet hen!’ zei hij verwijtend tot zichzelf. ‘En toch zijn zij belangrijker dan wij allemaal. En ik ben meegegaan om hen te helpen; maar zij moeten nu honderden mijlen ver weg zijn, als ze nog leven.’ Hij huiverde.

‘Het Hargdal, eindelijk!’ zei Éomer. ‘Onze reis is bijna ten einde.’ Zij hielden halt. De paden uit het smalle ravijn liepen steil naar beneden. Slechts een glimp, als door een hoog venster, was er van het grote dal in de schemering beneden te zien. Eén k lein lichtje schitterde bij de rivier.

‘Misschien is de reis voorbij,’ zei Théoden, ‘maar ik heb nog ver te gaan. Gisteravond was het vollemaan, en morgenochtend rijd ik naar Edoras naar de samenkomst van de Mark.’

‘Maar als u mijn raad wilt aannemen,’ zei Éomer op zachte toon, ‘zou u daarna hier terugkeren tot de oorlog voorbij is, verloren of gewonnen.’

Théoden glimlachte. ‘Nee, mijn zoon, want zo zal ik je noemen, spreek niet de slappe woorden van Slangtong tot mijn oude oren!’ Hij richtte zich op en keek achterom naar de lange rij manschappen die in de schemering vervaagde. ‘Lange jaren in de spanne van dagen schijnt het mij toe sinds ik naar het westen reed; maar nooit meer zal ik op een staf leunen. Als de oorlog verloren is, wat voor nut heeft het dan voor mij om mij in de heuvels schuil te houden? En als hij gewonnen is, wat zal het er dan toe doen, ook al sneuvel ik terwijl ik mijn laatste krachten verbruik? Maar we zullen dit nu laten rusten. Vanavond zal ik in de Sterkte van Dunharg blijven. Eén avond van vrede is ons tenminste nog gelaten. Laat ons verder rijden!’

In de dichter wordende schemer kwamen zij in het dal. Hier stroomde de Sneeuwborn langs de westelijke wanden van het dal, en weldra leidde het pad hen naar een voorde, waar de ondiepe wateren luid over de stenen ruisten. De voorde was bewaakt. Toen de koning naderde, sprongen vele mannen uit de schaduwen van de rotsen te voorschijn; en toen zij de koning zagen, riepen zij met blijde stemmen: ‘Koning Théoden! Koning Théoden! De Koning van de Mark keert terug!’

Toen gaf iemand een langgerekte stoot op een hoorn. Hij schalde door het dal. Andere hoorns gaven antwoord, en lichten schenen van de overkant van de rivier.

En plotseling steeg een groot koor van trompetten van omhoog, die schalden uit een holle plek, naar het scheen, die hun tonen tot één stem verenigden en tegen de wanden van steen deden kaatsen en galmen.

Zo kwam de Koning van de Mark zegevierend uit het westen naar Dunharg aan de voet van de Witte Bergen terug. Daar vond hij de overgebleven strijdmacht van zijn volk al verzameld; want zodra zijn komst bekend was, reden aanvoerders hem naar de voorde met boodschappen van Gandalf tegemoet. Dúnhere, de hoofdman van het volk van het Hargdal, ging aan hun hoofd.

‘Bij het ochtendkrieken, drie dagen geleden, heer,’ zei hij, ‘kwam Schaduwvacht als een wind uit het westen naar Edoras, en Gandalf bracht nieuws van uw overwinning om onze harten te verblijden.

Maar hij bracht ook uw boodschap om de bijeenkomst van de Ruiters te verhaasten. En toen kwam de gevleugelde Schaduw.’

‘De gevleugelde Schaduw?’ zei Théoden. ‘Die hebben wij ook gezien, maar dat was in het holst van de nacht voordat Gandalf ons verliet.’

‘Dat kan wel zijn, heer,’ zei Dúnhere. ‘Maar dezelfde, of een andere die erop leek, een vliegende zwartheid in de gedaante van een monsterlijke vogel, trok die ochtend over Edoras, en alle mensen werden door angst aangegrepen. Want hij schoot neer op Meduseld, en toen hij daalde, bijna tot aan de gevelspits, klonk er een kreet die onze harten deed stilstaan. Toen gebeurde het dat Gandalf ons raadde ons niet in de velden te verzamelen, maar u hier in het dal, onder aan de bergen te ontmoeten. En ook vroeg hij ons niet meer lichten of vuren te ontsteken dan strikt noodzakelijk was. En zo is geschied. Gandalf sprak met groot gezag. Wij nemen aan dat dat is zoals u wenst. Niets is er meer in het Hargdal van deze boze dingen gezien.’

‘Het is goed,’ zei Théoden. ‘Ik zal nu naar de Sterkte rijden en daar zal ik, voor ik mij ter ruste begeef, met mijn maarschalken en kapiteins spreken. Laat hen zo spoedig mogelijk bij mij komen!’

De weg leidde nu oostwaarts recht door de vallei, die op dat punt weinig meer dan anderhalve mijl breed was. Vlakten en weiden van hard gras, grijs nu in de vallende nacht, lagen overal in het rond, maar voor zich, aan de andere zijde van het dal, zag Merijn een dreigende wand, een laatste uitloper van de grote grondvesten van de Sterkhorn, in lang vervlogen eeuwen door de rivier doorsneden. Op alle vlakke plaatsen was een grote toeloop van mensen. Sommigen verdrongen zich langs de rand van de weg en begroetten de koning en de ruiters uit het westen met blijde uitroepen; maar in de verte daarachter strekten zich ordelijke rijen tenten en kramen uit, en rijen vastgebonden paarden en een grote wapenvoorraad en verzamelingen speren, die schitterden als bosjes pas geplante bomen. Nu verdween heel de grote menigte in de schaduw, maar toch, hoewel de kilte van de nacht ijzig van de hoogten woei, schenen er geen lantaarns en werden er geen vuren ontstoken. Schildwachten met zware mantels liepen heen en weer.

Merijn vroeg zich af hoeveel Ruiters er waren. Hij kon hun aantal in de vallende schemer niet raden, maar het leek hem een groot leger, vele duizenden sterk. Terwijl hij van de ene kant naar de andere tuurde, kwam het gezelschap van de koning onder de overhangende rotswand aan de oostzijde van het dal tevoorschijn; en daar begon het pad ineens te klimmen, en Merijn keek verbaasd omhoog. Hij bevond zich op een weg als hij nog nooit eerder had gezien, een groot werkstuk door mensenhanden gewrocht in jaren die niet door liederen te achterhalen waren. Omhoog slingerde hij zich, kronkelend als een slang, zich door de loodrechte rotsachtige helling borend. Steil als een trap, beschreef hij lussen naar achteren en voren terwijl hij hoger steeg. Paarden konden erop lopen, en wagens konden langzaam worden getrokken; maar geen vijand kon daar komen, behalve uit de lucht, als hij van boven werd verdedigd. Bij iedere bocht in de weg waren grote rechtopstaande stenen die waren gebeeldhouwd naar de gelijkenis van mensen, groot en met lompe ledematen, de benen gekruist en korte dikke armen over de buik gevouwen. Sommige hadden door de tand des tijds alle gelaatstrekken verloren, behalve de donkere kassen van hun ogen, die de voorbijgangers nog droevig aanstaarden. De Ruiters keken er nauwelijks naar. De Púkelmannen noemden zij ze, en zij schonken er weinig aandacht aan: zij bezaten niet langer het vermogen om angst aan te jagen, maar Merijn keek er met verbazing en bijna met een gevoel van medelijden naar, zoals zij daar treurig in de schemering stonden.

Na een tijdje keek hij achterom en merkte dat hij al enkele honderden voeten boven het dal uit was geklommen, maar heel in de diepte kon hij nog vaag een slingerende rij Ruiters de voorde zien oversteken en in een rij langs de weg gaan naar het kamp dat voor hen in gereedheid was gebracht. Alleen de koning en zijn lijfwacht reden omhoog naar de Sterkte.

Eindelijk kwam het gezelschap van de koning bij een scherpe rand, en de stijgende weg verdween in een spleet tussen rotswanden, en ging zo een korte helling op en kwam op een wijde hoogvlakte uit. Het Firienveld werd het genoemd, een groene bergvlakte van gras en heide, hoog boven de diep uitgesneden bedding van de Sneeuwborn in de schoot van de grote bergen daarachter gelegd; de Sterkhorn in het zuiden en in het noorden het gekartelde massief van Irensaga, waartussen de Ruiters de sombere zwarte muur van de Dwimorberg zagen, de Spookberg die uit de steile hellingen van sombere dennenbomen oprees. Een dubbele rij vormloze rechtopstaande stenen, die in de schemering vervaagden en tussen de bomen verdwenen, verdeelde het hoogland in tweeën. Zij die die weg durfden volgen, kwamen weldra bij de zwarte Dimholte onder de Dwimorberg, en de dreiging van de stenen zuil en de gapende schaduw van de verboden deur.

Zo was het donkere Dunharg, het werk van lang vergeten mensen. Hun naam was verloren en er leefde geen herinnering aan voort in liederen of legenden. Met welk doel zij deze plaats hadden gemaakt, als een stad of geheime tempel of een graftombe voor koningen, kon niemand vertellen. Hier zwoegden zij in de Duistere Jaren, voor er ooit een schip naar de westelijke stranden kwam of het Gondor van de Dúnedain was gebouwd; nu waren zij verdwenen en alleen de Púkelmannen waren overgebleven en zaten nog altijd bij de bochten in de weg.

Merijn keek naar de rijen stenen langs de weg; ze waren verweerd en zwart; sommige helden over, andere waren omgevallen en weer andere gebarsten of gebroken; ze zagen eruit als rijen oude en hongerige tanden. Hij vroeg zich af wat het konden zijn en hij hoopte dat de koning hen niet naar de gindse duisternis zou volgen.

Toen zag hij dat er groepjes tenten en kramen aan weerszijden van de rotsachtige weg stonden; maar die waren niet bij de bomen neergezet, en schenen er eerder van af te staan naar de rand van de rots. Het merendeel stond rechts, waar het Firienveld breder was; en links was een kleiner kamp met in het midden een hoog paviljoen. Van die kant kwam hun een ruiter tegemoet, en zij sloegen van de weg af. Toen ze dichterbij kwamen zag Merijn dat de ruiter een vrouw was met lang gevlochten haar dat in de schemering glansde; maar niettemin droeg zij een helm en was tot het middel als een krijger gekleed en met een zwaard omgord.

‘Heil, Heer van de Mark!’ riep zij uit. ‘Mijn hart is verheugd om uw terugkomst.’

‘En u, Éowyn,’ zei Théoden, ‘is alles goed met je?’

‘Alles is goed,’ antwoordde zij, maar toch scheen het Merijn toe dat haar stem daarmee in tegenspraak was, en hij zou hebben gemeend dat zij gehuild had als je dat kon geloven van iemand met zo’n streng gezicht. ‘Alles is goed. Het was een vermoeiende weg voor het volk om te gaan, zo plotseling aan hun haardsteden ontrukt. Er zijn harde woorden gevallen, want het is langgeleden sinds oorlog ons van de groene velden heeft verdreven, maar er zijn geen boze daden geschied. Alles is nu ordelijk, zoals u ziet. En uw verblijfplaats is voor u in gereedheid gebracht, want ik ben volledig over u ingelicht en was op de hoogte van het uur van uw komst.’

‘Dus Aragorn is gekomen,’ zei Éomer. ‘Is hij hier nog?’

‘Nee, hij is vertrokken,’ zei Éowyn, die zich omdraaide en naar de bergen keek, donker tegen het oosten en zuiden.

‘Waar is hij heen gegaan?’ vroeg Éomer.

‘Ik weet het niet,’ antwoordde zij. ‘Hij kwam bij avond en is gistermorgen weggereden voor de zon boven de bergtoppen uit was gestegen. Hij is weg.’

‘Je hebt verdriet, dochter,’ zei Théoden. ‘Wat is er gebeurd? Zeg mij, heeft hij over die weg gesproken?’ Hij wees langs de donker wordende rijen stenen naar de Dwimorberg. ‘Over de Paden der Doden?’

‘Ja, heer,’ zei Éowyn. ‘En hij is in de schaduwen verdwenen waaruit niemand ooit is weergekeerd. Ik kon hem niet tegenhouden. Hij is weg.’

‘Dan zijn onze paden gescheiden,’ zei Éomer. ‘Hij is verloren. Wij moeten zonder hem uitrijden, en onze hoop neemt af.’

Langzaam gingen zij door de korte heide en het berggras, en spraken niet meer tot ze bij het paviljoen van de koning kwamen. Daar zag Merijn dat alles in gereedheid was gebracht, en dat hijzelf niet vergeten was. Een kleine tent was voor hem naast het verblijf van de koning opgezet; en daar zat hij alleen terwijl mensen af en aan liepen en bij de koning binnengingen om met hem te beraadslagen. De nacht viel en de half zichtbare toppen van de bergen in het westen waren met sterren gekroond, maar het oosten was duister en ledig. De rij stenen vervaagde langzaam, maar daarachter, zwarter dan de duisternis, stond dreigend de enorme sluipende schaduw van de Dwimorberg.

‘De Paden der Doden,’ mompelde hij bij zichzelf. ‘De Paden der Doden? Wat betekent dit allemaal? Zij hebben mij nu allen verlaten. Zij zijn allen op weg naar een of ander noodlot: Gandalf en Pepijn naar de oorlog in het oosten; Sam en Frodo naar Mordor; Stapper, Legolas en Gimli naar de Paden der Doden. Maar ik neem aan dat mijn beurt weldra komt. Ik vraag me af waar ze allemaal over praten, en wat de koning van plan is te doen. Want ik moet nu gaan waar hij gaat.’

Te midden van deze naargeestige gedachten herinnerde hij zich plotseling dat hij erge honger had, en hij stond op om te kijken of iemand anders in dit vreemde kamp hetzelfde gevoel had. Maar op datzelfde ogenblik klonk een trompet en kwam er iemand die hem, de schildknaap van de koning, ontbood om de koning aan tafel te bedienen.

In het binnenste gedeelte van het paviljoen was een kleine ruimte die met geborduurde wandtapijten was afgeschermd en met huiden bezaaid was; en daar zaten aan een kleine tafel Théoden met Éomer en Éowyn, en Dúnhere, heer van het Hargdal. Merijn stond naast de zetel van de koning en bediende hem, tot de oude man, na uit diepe gedachten te zijn ontwaakt, zich naar hem omdraaide en glimlachte.

‘Kom, meester Meriadoc,’ zei hij. ‘Je moet niet staan. Je moet naast mij zitten zolang ik in mijn eigen land ben, en mijn hart met verhalen opbeuren.’

Er werd plaats gemaakt voor de hobbit aan de linkerzijde van de koning, maar niemand vroeg om een verhaal. Er werd eigenlijk weinig gesproken, en zij aten en dronken voornamelijk zwijgend, totdat Merijn ten slotte, na al zijn moed te hebben verzameld, de vraag stelde die hem kwelde.

‘Twee keer, heer, heb ik nu over de Paden der Doden gehoord,’ zei hij. ‘Wat zijn dat? En waar is Stapper, ik bedoel Heer Aragorn, waar is hij heen gegaan?’

De koning zuchtte, maar niemand antwoordde, tot Éomer ten slotte sprak. ‘Wij weten het niet en onze harten zijn bezwaard,’ zei hij. ‘Maar wat de Paden der Doden betreft, je hebt er zelf de eerste stappen op gezet. Nee, ik spreek geen onheilspellende woorden! De weg die wij hebben bestegen, is de toegang tot de Deur, ginds in de Dimholte. Maar wat daarachter ligt weet niemand.’

‘Niemand weet het,’ zei Théoden, ‘maar een oude legende, die tegenwoordig zelden wordt verteld, zegt er iets over. Indien deze oude verhalen, die in het Huis van Eorl van vader op zoon zijn overgegaan, waar zijn, dan leidt de Deur onder de Dwimorberg naar een geheime weg die onder de berg naar een vergeten einde loopt. Maar niemand heeft het ooit gewaagd zijn geheimen te onderzoeken, sinds Baldor, zoon van Brego, de Deur doorging en nooit meer onder mensen werd gezien. Hij legde een overhaaste eed af toen hij de hoorn leegdronk op het feest dat Brego gaf om het herbouwde Meduseld in te huldigen, en hij kwam nooit op de hoge zetel waarvan hij de erfgenaam was.

Men zegt dat dode mensen uit de Donkere Jaren de weg bewaken en geen levend wezen toestaan hun geheime burchten te bereiken; maar af en toe ziet men ze zelf als schimmen de deur uit komen en het rotsachtige pad langsgaan. Dan grendelen de bewoners van het Hargdal hun deuren en bedekken hun ramen en zijn bang. Maar de Doden komen zelden tevoorschijn en alleen in tijden van grote onrust en naderende dood.’

‘Toch wordt in het Hargdal gezegd,’ zei Éowyn op zachte toon, ‘dat in de maanloze nachten nog maar kortgeleden een groot leger in vreemde uitrusting is voorbijgereden. Niemand wist waar het vandaan kwam, maar zij gingen de rotsachtige weg op en verdwenen in de heuvel, alsof zij naar een bijeenkomst gingen.’

‘Waarom is Aragorn die weg dan gegaan?’ vroeg Merijn. ‘Weet u niets dat het zou verklaren?’

‘Tenzij hij woorden tegen jou, als zijn vriend, heeft gesproken die wij niet gehoord hebben,’ zei Éomer, ‘kan niemand in het land der levenden nu zeggen wat zijn bedoeling was.’

‘Hij leek heel erg veranderd, sinds ik hem voor het eerst in het huis van de koning zag,’ zei Éowyn, ‘somberder en ouder. Ten dode gedoemd kwam hij mij voor, en als iemand wie de Doden roepen.’

‘Misschien werd hij geroepen,’ zei Théoden, ‘en mijn hart zegt me dat ik hem niet zal weerzien. Toch is hij een koninklijk mens met hoge bestemming. En laat dit je tot troost zijn, dochter, nu je troost nodig schijnt te hebben in je smart om deze queeste. Men zegt dat toen de Eorlingas uit het noorden kwamen en uiteindelijk de Sneeuwborn op voeren om in tijd van nood sterke schuilplaatsen te zoeken, Brego en zijn zoon Baldor de Trap van de Sterkte beklommen en zo voor de Deur kwamen. Op de drempel zat een man die zo oud was, dat men zijn leeftijd niet meer kon gissen; groot en koninklijk was hij geweest, maar nu was hij verschrompeld als een oude steen. Zij dachten werkelijk dat het een steen was, want hij bewoog niet, en zei geen woord, tot ze probeerden langs hem heen te komen en naar binnen te gaan. En toen kwam er een stem uit hem, als het ware uit de grond, en tot hun verbazing sprak die in de westerse taal: De weg is gesloten.

Toen bleven ze staan, en keken naar hem en zagen dat hij nog leefde, maar hij keek niet naar hen. De weg is gesloten, zei zijn stem weer. Hij werd gemaakt door hen die Dood zijn en de Doden houden hem bezet, totdat de tijd komt. De weg is gesloten.

En wanneer zal dat zijn ? vroeg Baldor. Maar hij kreeg nooit antwoord. Want de oude man stierf op dat ogenblik en viel op zijn gezicht; en geen ander nieuws van de oude bewoners van de bergen heeft ons volk ooit vernomen. Maar misschien is de voorzegde tijd eindelijk aangebroken, en mag Aragorn passeren.’

‘Maar hoe kan men ooit te weten komen of die tijd al dan niet is aangebroken dan door die Deur te trotseren?’ vroeg Éomer. ‘En die weg zou ik niet gaan, al stonden alle legers van Mordor voor mij, en was ik alleen en had ik geen andere toevlucht. Verhoede dat een vege stemming een zo dapper man in dit uur van grote nood zal overvallen. Zijn er geen kwade dingen genoeg in de wereld zonder ze onder de grond te zoeken? De oorlog is ophanden!’

Hij zweeg, want op dat ogenblik klonk er buiten gerucht, een mannenstem die de naam van Théoden sprak, en de vraag van de schildwacht om zich bekend te maken.

Meteen daarop schoof de kapitein van de Garde het gordijn opzij. ‘Er is hier een man, heer,’ zei hij, ‘een koerier te paard uit Gondor. Hij wenst onmiddellijk voorgeleid te worden.’

‘Laat hem komen!’ zei Théoden.

Er kwam een grote man binnen en Merijn onderdrukte een kreet: een ogenblik scheen het hem toe dat Boromir weer leefde en was teruggekomen. Toen zag hij dat het niet zo was: de man was een vreemdeling, hoewel hij evenzeer op Boromir leek alsof hij aan hem verwant was, lang, met grijze ogen, en trots. Hij was gekleed als een ruiter met een donkergroene mantel over een jas van fijne maliën; voor op zijn helm was een kleine zilveren ster gesmeed. In zijn hand droeg hij een enkele pijl met zwarte veren en voorzien van stalen weerhaken, en de punt was rood geschilderd.

Hij zeeg op één knie neer en bood de pijl aan Théoden aan. ‘Heil, Heer van de Rohirrim, vriend van Gondor!’ zei hij. ‘Hirgon is mijn naam, koerier van Denethor, die u dit teken van oorlog brengt. Gondor is in grote nood. Vaak hebben de Rohirrim ons geholpen, maar nu verzoekt Heer Denethor om heel uw strijdmacht en de grootst mogelijke snelheid opdat Gondor niet valt.’

‘De Rode Pijl!’ zei Théoden, terwijl hij hem vasthield, als iemand die een oproep ontvangt die hij lang heeft verwacht, maar niettemin vreselijk is wanneer hij komt. Zijn hand beefde. ‘De Rode Pijl is in al mijn jaren niet in de Mark gezien! Is het werkelijk zover gekomen? En waar denkt Heer Denethor dat al mijn kracht en snelheid op neerkomt?’

‘Dat zult u zelf het beste weten, heer,’ zei Hirgon. ‘Maar het zal niet lang meer duren voor Minas Tirith is omsingeld, en tenzij u de kracht hebt om een beleg van vele machten te doorbreken, smeekt Heer Denethor mij te zeggen dat hij van mening is dat de sterke legers van de Rohirrim beter binnen dan buiten zijn muren zouden zijn gelegerd.’

‘Maar hij weet dat wij een volk zijn dat het liefst op een paard en op open terrein vecht, en dat wij bovendien een verspreid volk zijn en er tijd voor nodig is om onze Ruiters te verzamelen. Is het niet waar, Hirgon, dat de Heer van Minas Tirith meer weet dan hij in zijn boodschap doet uitkomen? Want wij zijn al in oorlog, zoals u misschien hebt gezien, en u treft ons hier niet helemaal onvoorbereid aan. Gandalf de Grijze heeft in ons midden verkeerd en op dit ogenblik maken wij ons op voor de strijd in het oosten.’

‘Wat de Heer Denethor van dit alles weet of vermoedt kan ik niet zeggen,’ antwoordde Hirgon. ‘Maar onze zaak staat er werkelijk wanhopig voor. Mijn heer geeft u geen enkel bevel, hij smeekt u alleen uw oude vriendschap en langgeleden gezworen eden te herinneren, en in uw eigen belang alles te doen wat in uw vermogen ligt. Men heeft ons bericht dat vele koningen uit het oosten naar Mordor zijn gereden om het te dienen. Vanuit het noorden tot het veld van Dagorlad zijn er schermutselingen en oorlogsgeruchten. In het zuiden rukken de Haradrim op, en al onze kustlanden zijn door angst overvallen, zodat wij vandaar weinig hulp zullen krijgen. Haast u! Want voor de muren van Minas Tirith zal het lot van onze tijd worden beslist, en als het tij daar niet wordt gekeerd, zal het over alle mooie velden van Rohan stromen en zelfs in deze Sterkte tussen de heuvels zal het niet veilig zijn.’

‘Sombere tijdingen,’ zei Théoden, ‘hoewel niet alle onvermoed. Maar zeg tegen Denethor dat ook al achtte Rohan zelf geen gevaar aanwezig, wij hem toch te hulp zouden komen. We hebben echter zware verliezen geleden in onze gevechten met Saruman de verrader, en wij moeten ook aan onze grens in het noorden en oosten denken, zoals zijn eigen berichten duidelijk maken. Zo’n grote macht als de Zwarte Heer nu schijnt te hebben zou ons misschien in een slag voor de Stad kunnen bedwingen en toch ook met groot geweld over de rivieren kunnen aanvallen, achter de Poort der Koningen. Maar wij zullen niet langer voorzichtige raad geven. Wij zullen komen. De wapenschouw was voor morgen vastgesteld. Wanneer alles is geregeld zullen wij vertrekken. Tienduizend speerruiters had ik over de vlakte kunnen laten rijden tot ontsteltenis van uw vijanden. Het zullen er nu minder zijn, vrees ik; want ik wil mijn vestingen niet alle onbewaakt laten. Maar toch zullen er minstens zesduizend achter mij aanrijden. Vertel Denethor dat de Koning van de Mark in dit uur zelf naar het land van Gondor zal komen, hoewel hij misschien niet zal terugkeren. Maar het is een lange weg en mens en dier moeten het einde bereiken met de kracht om te vechten. Misschien zal het een week na morgenochtend zijn voor u de kreet van de Zonen van Eorl uit het noorden hoort.’

‘Een week!’ zei Hirgon. ‘Als het niet anders kan, dan zij het zo. Maar waarschijnlijk zult u over zeven dagen alleen maar verwoeste muren vinden, tenzij er andere onverwachte hulp komt opdagen. Wellicht zult u dan hoogstens de zwelgpartijen van de orks en Donkere Lieden in de Witte Toren verstoren.’

‘Dat is het minste dat wij zullen doen,’ zei Théoden. ‘Maar ikzelf ben zojuist van de slag en een lange reis gekomen, en ik zal nu gaan rusten. Blijf hier vannacht. Dan zult u de wapenschouw van Rohan zien en opgewekter wegrijden, en ook vlugger. Het is het beste zich ’s ochtends te beraden, want de nacht verandert vele gedachten.’

Hierop stond de Koning op, en iedereen ging staan. ‘Gaat nu allen rusten,’ zei hij, ‘en slaap wel. En jou, meester Meriadoc, heb ik vanavond niet meer nodig. Maar houd je voor mij in gereedheid zodra de zon op is.’

‘Ik zal klaar zijn,’ zei Merijn, ‘ook al beveelt u mij met u over de Paden der Doden te rijden.’

‘Spreek geen onheilspellende woorden!’ zei de koning. ‘Want misschien zijn er meer wegen dan één die die naam dragen. Maar ik zei niet dat ik je zou vragen op enige weg met mij te rijden. Goedenacht!’

‘Ik wil niet worden achtergelaten om op de terugweg te worden opgehaald,’ zei Merijn. ‘Ik wil niet worden achtergelaten, ik wil het niet.’ En terwijl hij dit telkens weer bij zichzelf herhaalde, viel hij ten slotte in zijn tent in slaap.

Hij werd gewekt door iemand die hem porde. ‘Word wakker, word wakker, meester Holbytla!’ riep hij uit; en eindelijk ontwaakte Merijn uit diepe dromen en kwam met een schok overeind zitten. Het lijkt nog heel donker, dacht hij.

‘Wat is er aan de hand?’ vroeg hij.

‘De koning vraagt naar je.’

‘Maar de zon is nog niet op,’ zei Merijn.

‘Nee, en zij zal vandaag ook niet opkomen, meester Holbytla. En nooit meer, zou men denken onder deze wolken. Maar de tijd staat niet stil, ook al is de zon weg. Haast je.’

Terwijl hij wat kleren aanschoot, keek Merijn naar buiten. De wereld tekende zich donker af. De lucht leek wel bruin en alle dingen om hem heen waren zwart en grijs en schaduwloos; er heerste een grote stilte. Geen wolkenvorm was er te zien, tenzij ver weg in het westen, waar de verre grijpende vingers van de grote duisternis verder kropen en er een beetje licht door lekte.

Boven hun hoofden hing een zwaar dak, somber, vormloos, en het licht scheen eerder minder dan sterker te worden.

Merijn zag vele lieden staan, die omhoogkeken en mompelden; hun gezichten waren alle grijs en bedroefd, en sommigen waren bang. Met een moedeloos hart ging hij naar de koning. Hirgon, de ruiter van Gondor, stond daar voor hem, en naast hem stond nu een andere man, die op hem leek en eender gekleed was, maar korter en breder. Toen Merijn binnenkwam, sprak hij juist tegen de koning.

‘Het komt uit Mordor, heer,’ zei hij. ‘Het is gisteravond bij zonsondergang begonnen. Van de heuvels in de Oostfold van uw rijk zag ik het opstijgen en langs de hemel kruipen, en de hele nacht toen ik reed kwam het achter mij aan en slokte de sterren op. Nu hangt de grote wolk over het hele land van hier tot de Schaduwbergen; en het wordt steeds zwarter. De oorlog is al begonnen.’

Een tijdlang bleef de koning zwijgend zitten. Ten slotte sprak hij. ‘Dus het is eindelijk zover,’ zei hij. ‘De grote slag van onze tijd, waarin vele dingen zullen ondergaan. Maar het is tenminste niet langer nodig om ons schuil te houden. Wij zullen de re chte en de open weg nemen, zo vlug wij kunnen. De wapenschouw zal onmiddellijk beginnen, en op niemand wachten die draalt. Hebt u goede voorraden in Minas Tirith? Want als wij nu met grote haast moeten wegrijden, moeten wij zo licht mogelijk gaan, maar met proviand en water genoeg om tot in de slag mee toe te kunnen.’

‘Wij hebben lang geleden een zeer grote voorraad aangelegd,’ antwoordde Hirgon. ‘Rijd nu zo licht en zo snel als u kunt.’

‘Roep dan de herauten, Éomer,’ zei Théoden. ‘Laat de Ruiters zich verzamelen.’

Éomer ging naar buiten en weldra schalden de trompetten in de Sterkte en werden door vele andere van beneden beantwoord; maar hun stemmen klonken niet langer helder en dapper als ze Merijn de vorige avond hadden toegeschenen. Ze schenen dof en ruw in de zware lucht, onheilspellend blaffend.

De koning wendde zich tot Merijn. ‘Ik trek ten strijde, meester Meriadoc,’ zei hij. ‘Over een korte poos zal ik deze weg gaan. Ik ontsla je uit mijn dienst, maar niet van mijn vriendschap. Jij zult hier blijven en als je wilt mag je Vrouwe Éowyn dienen, die het volk in mijn plaats zal regeren.’

‘Maar, maar, heer,’ stotterde Merijn. ‘Ik heb mijn zwaard in uw dienst gesteld. Ik wil niet op deze manier van u worden gescheiden, Koning Théoden. En aangezien al mijn vrienden ten strijde zijn getrokken, zou ik mij schamen om achter te blijven.’

‘Maar wij rijden op grote, snelle paarden,’ zei Théoden, ‘en hoe moedig je hart ook mag zijn, je kunt zulke dieren niet berijden.’

‘Bind mij dan op de rug van een ervan vast, of laat me in een stijgbeugel hangen, of iets dergelijks,’ zei Merijn. ‘Het is een lange weg om te lopen, maar lopen zal ik als ik niet kan rijden, ook al verslijt ik mijn benen en kom ik weken te laat aan.’

Théoden glimlachte. ‘Ik zou je liever op Sneeuwmaan mee laten rijden,’ zei hij. ‘Maar in ieder geval zul je met mij meerijden naar Edoras, en Meduseld zien; want die weg zal ik gaan. Tot zover kan Stybba je dragen; de grote wedloop zal pas beginnen als we de vlakten bereiken.’

Toen stond Éowyn op. ‘Kom nu, Meriadoc,’ zei ze. ‘Ik zal je de uitrusting laten zien die ik voor je in gereedheid heb gebracht.’ Ze gingen samen naar buiten. ‘Dit is het enige dat Aragorn mij heeft gevraagd,’ zei Éowyn toen zij langs de tenten liepen, ‘je voor de slag te wapenen. Ik heb er zo goed mogelijk aan voldaan. Want mijn hart zegt mij dat je een dergelijke wapenrusting nodig zult hebben eer alles voorbij is.’

Nu leidde zij Merijn naar een paviljoen tussen de verblijfplaatsen van de lijfwacht van de koning; en daar gaf een wapenmeester haar een kleine helm, een rond schild en ander tuig.

‘Wij hebben geen maliënkolder die je past,’ zei Éowyn, ‘en er was ook geen tijd om een dergelijk harnas te smeden; maar wij hebben wel een sterk wambuis van leer, een riem en een dolk. Een zwaard heb je al.’

Merijn boog en de vrouwe liet hem het schild zien dat leek op het schild dat Gimli had gekregen, en er stond het blazoen op van het witte paard. ‘Neem al deze dingen,’ zei ze, ‘en mogen ze je geluk brengen! Vaarwel nu, meester Meriadoc. Maar misschien zullen wij elkaar weer ontmoeten, jij en ik.’

Zo geviel het dat de Koning van de Mark zich in de steeds dichter wordende duisternis opmaakte om al zijn Ruiters op de weg naar het oosten te leiden. Harten waren neerslachtig en velen versaagden in de schaduw. Maar het was een ernstig volk, trouw aan zijn heer, en er werd vrijwel geen geween of gemompel gehoord, zelfs niet in het kamp in de Sterkte, waar de bannelingen uit Edoras waren gehuisvest, vrouwen, kinderen en oude mannen. Het noodlot hing hun boven het hoofd, maar zij zagen het zwijgend onder ogen.

Twee uren gingen vlug voorbij, en nu zat de koning op zijn witte paard, dat in het halflicht glinsterde. Trots en groot scheen hij, hoewel het haar dat onder zijn hoge helm golfde wit was als sneeuw; en velen verwonderden zich over hem en het deed hun goed hem ongebroken en onverschrokken te zien.

Daar op de wijde vlakten naast de luidruchtige rivier waren bijna vijfenvijftighonderd Ruiters verzameld, volledig bewapend, en vele honderden andere mannen met extra paarden met lichte bepakking. Er schalde een enkele trompet. De koning hief de hand op en toen zette het leger van de Mark zich zwijgend in beweging. Voorop reden twaalf manschappen van het huishouden van de koning, befaamde Ruiters. Daarachter volgde de koning met Éomer aan zijn rechterzijde. Hij had boven in de Sterkte afscheid van Éowyn genomen, en de herinnering deed pijn; maar nu richtte hij heel zijn aandacht op de weg die voor hem lag. Achter hem reed Merijn op Stybba met de koeriers van Gondor, en daarachter nog twaalf leden van het huishouden van de koning. Zij passeerden de lange rijen wachtende mannen met ernstige en onbewogen gezichten. Maar toen zij bijna aan het einde van de rij waren gekomen, keek er een verlangend naar de hobbit op. Een jonge man, dacht Merijn, toen hij hem aankeek, kleiner en minder forsgebouwd dan de anderen. Hij zag de schittering van heldere grijze ogen en toen huiverde hij, want hij kreeg plotseling de ingeving dat dit het gezicht was van iemand zonder hoop, die op zoek gaat naar de dood.

Verder reden zij de grijze weg af, waar de Sneeuwborn over zijn stenen langs snelde; door de dorpjes Onderharg en Bovenborn, waar vele droevige gezichten van vrouwen uit donkere deuropeningen keken; en zo begon, zonder hoorn, harp of muziek van mannenstemmen, de grote rit naar het oosten waarmee de liederen van Rohan zich gedurende vele lange mensenlevens daarna bezighielden:

Uit donker Dunharg in de doffe morgen

met leenman en veldheer reed Thengels zoon:

naar Edoras, de eeuwenoude burchten

van Mark-voogden, mist omneveld;

gouden balken gehuld in schemer.

Afscheid nam hij van zijn vrije volk,

haard, hoge troon en de heilige plaatsen,

waar lang hij gefeest had voor ’t licht vervaagde.

Heen reed de vorst, vrees achterlatend,

fatum voor zich. Trouw bleef hij aan

gezworen eden, vervulde ze alle.

Voort reed Théoden. Vijf nachten en dagen

naar ’t oosten en verder de Eorlingas

door Folde en Veenmark en ’t Firienwoud

zesduizend speren naar ’t Zuiderleen,

Mundburg de machtige onder de Mindolluin,

Stad van zeekoningen in het zuidelijk rijk, door Vijand belegerd,

door vuur omcirkeld.

Noodlot dreef hen. Duisternis nam hen,

ros en ruiter; hoefstappen ververzonken in stilte; zo zeggen de liederen.

Het was inderdaad in steeds dichter wordende duisternis dat de koning Edoras bereikte, hoewel het toen in feite pas middag was. Daar hield hij slechts korte tijd halt en versterkte zijn leger met ongeveer zestig Ruiters, die te laat waren gekomen voor de wapenschouw. Nu hij gegeten had, maakte hij zich gereed om weer op weg te gaan, en hij nam vriendelijk afscheid van zijn schildknaap. Maar Merijn smeekte voor de laatste keer niet van hem te worden gescheiden.

‘Dit is geen reis voor paarden als Stybba, zoals ik je heb gezegd,’ zei Théoden. ‘En wat zou jij doen in een slag als wij op de velden van Gondor denken te leveren, Meester Meriadoc, al ben je een zwaardleenman, en groter van hart dan van postuur?’

‘Wat dat aangaat, wie zal het zeggen?’ antwoordde Merijn. ‘Maar waarom, heer, hebt u anders mijn zwaard in leen aangenomen dan om mij aan uw zijde te laten blijven? En ik zou niet willen dat er in liederen alleen over mij wordt gezegd dat ik altijd moest achterblijven!’

‘Ik heb je ontvangen omwille van je eigen veiligheid,’ antwoordde Théoden, ‘en ook om te doen wat ik je zou vragen. Geen van mijn Ruiters kan je als last meevoeren. Als de slag voor mijn poorten werd geleverd, zouden de minstrelen zich jouw daden misschien herinneren, maar het is driehonderdzes mijl naar Mundburg, waar Denethor regeert. Meer zal ik niet zeggen.’

Merijn boog en ging ongelukkig weg en keek naar de rijen Ruiters. De compagnieën maakten zich al gereed voor het vertrek; mannen haalden riemen aan, inspecteerden zadels en liefkoosden hun paarden; sommigen keken bezorgd naar de steeds lager hangende wolken. Ongemerkt kwam er een Ruiter naar hem toe en sprak zacht in het oor van de hobbit.

‘ Waar een wil is, is een weg, zeggen wij,’ fluisterde hij, ‘dat heb ik zelf ook ervaren.’ Merijn keek op en zag dat het de jonge Ruiter was die hij die morgen had opgemerkt. ‘Jij wilt gaan waar de Heer van de Mark gaat; ik zie het aan je gezicht.’

‘Inderdaad,’ zei Merijn.

‘Dan zul je met mij meegaan,’ zei de Ruiter. ‘Ik zal je voor op mijn paard laten zitten, onder mijn mantel tot we een eind op weg zijn, en deze duisternis nog donkerder is geworden. Zoveel goede wil moet niet worden verloochend. Zeg niets meer tegen iemand, maar kom!’

‘Dank u wel!’ zei Merijn. ‘Dank u, heer, hoewel ik uw naam niet ken.’

‘Ken je die niet?’ vroeg de Ruiter zacht. ‘Noem mij dan Dernhelm.’

En zo gebeurde het dat toen de koning uitreed, Meriadoc de hobbit bij Dernhelm voor op het paard zat; en het grote grijze ros Windfola deerde de last niet, want Dernhelm was lichter dan vele mannen, hoewel lenig en goedgebouwd.

Zij reden verder door de schaduw. In de wilgenbosjes waar de Sneeuwborn in de Entwas stroomde, zesendertig mijl ten oosten van Edoras, sloegen zij die nacht hun kamp op. En daarna ging het weer verder door de Folde; en door de Veenmark, waar rechts van hen grote eikenbossen langs de uitlopers van de heuvel groeiden onder de schaduwen van het donkere Halifirien aan de grenzen van Gondor; maar links van hen hingen de nevels boven de moerassen die hun water ontvingen van de mondingen van de Entwas. En terwijl zij reden kwamen er geruchten over oorlog in het noorden. Eenzame mannen, wild rijdend, brachten nieuws over vijanden die hun oostelijke grenzen aanvielen, of orklegers die door het Wold van Rohan oprukten.

‘Rijd verder, rijd verder!’ riep Éomer. ‘Te laat nu om een andere weg te gaan. De moeraslanden van de Entwas moeten onze flank beschermen. Spoed is nu geboden. Rijd verder!’ Zo vertrok Koning Théoden uit zijn eigen rijk en mijl na mijl liep de lange we g er slingerend vandaan, en de bakenheuvels trokken voorbij: Calenhad, Min-Rimmon, Erelas, Nardol. Maar hun vuren waren gedoofd. Alle landen waren grijs en stil; en steeds dieper werd de schaduw voor hen uit en de hoop taande in ieders hart.

IV. Het beleg van Gondor

Pepijn werd door Gandalf gewekt. Kaarsen waren in hun kamer ontstoken, want er kwam slechts een flauw schemerlicht door de ramen; de lucht was drukkend, alsof er onweer op komst was. ‘Hoe laat is het?’ vroeg Pepijn geeuwend.

‘Na het tweede uur,’ zei Gandalf. ‘Tijd om op te staan en jezelf presentabel te maken. De Heer van de Stad heeft je ontboden om je op de hoogte te stellen van je nieuwe plichten.’

‘En zal hij ook voor een ontbijt zorgen?’

‘Nee! Daar heb ik voor gezorgd; dat is alles wat je tot de middag zult krijgen. Het eten wordt nu op bevel uitgedeeld.’

Pepijn keek treurig naar het kleine brood en (vond hij) het veel te kleine kluitje boter dat naast een beker magere melk voor hem was neergezet. ‘Waarom heb je me hierheen gebracht?’ vroeg hij.

‘Dat weet je bliksems goed,’ zei Gandalf. ‘Om te zorgen dat je geen kattenkwaad uithaalt; en als je het niet prettig vindt om hier te zijn, moet je maar bedenken dat je het aan jezelf te danken hebt.’ Pepijn zei niets meer.

Het duurde niet lang of hij liep weer met Gandalf door de lange koude gang naar de deur van de Torenzaal. Daar zat Denethor in de grijze duisternis, als een oude geduldige spin, vond Pepijn; hij scheen zich sinds de vorige dag niet te hebben bewogen. Hij beduidde Gandalf plaats te nemen, maar Pepijn moest een tijdje blijven staan zonder dat er aandacht aan hem werd geschonken. Toen wendde de oude man zich tot hem:

‘Nu, meester Peregrijn, ik hoop dat je de dag van gisteren nuttig hebt gebruikt en dat hij naar je zin was. Hoewel ik vrees dat het eten kariger is in deze stad dan je je zou wensen.’

Pepijn had het onbehaaglijke gevoel dat vrijwel alles wat hij had gezegd of gedaan de Heer van de Stad bekend was, en dat ook heel wat van zijn gedachten werden geraden. Hij gaf geen antwoord.

‘Wat zou je in mijn dienst willen doen?’

‘Ik dacht, heer, dat u mij zou vertellen wat mijn plichten zijn.’

‘Dat zal ik ook, zodra ik weet waar je geschikt voor bent,’ zei Denethor. ‘Maar dat zal ik misschien het vlugst te weten komen, als ik je bij me houd. Mijn kamerdienaar heeft permissie gevraagd naar het buitengarnizoen te gaan, dus je zult een poosje zijn plaats innemen. Je zult mij bedienen, boodschappen bezorgen en met mij praten, als de oorlog en beraadslagingen mij enige vrije tijd laten. Kun je zingen?’

‘Ja,’ zei Pepijn. ‘Nou ja, goed genoeg voor mijn eigen volk. Maar wij hebben geen liederen die geschikt zijn voor voorname burchten en slechte tijden, heer. Wij zingen zelden over ergere zaken dan wind of regen. En de meeste van mijn liederen gaan over dingen die ons aan het lachen maken; of over eten en drinken, natuurlijk.’

‘En waarom zouden dergelijke liederen niet geschikt zijn voor mijn burcht of voor uren als deze? Wij, die lang onder de Schaduw hebben geleefd, mogen toch zeker wel luisteren naar echo’s uit een land dat er niet door beroerd is? Dan zullen wij misschien beseffen dat onze wake niet vergeefs is geweest, al was het een ondankbare taak.’

Pepijn zonk de moed in de schoenen. Het idee om ook maar één liedje uit de Gouw voor de Heer van Minas Tirith te zingen vond hij niet prettig, laat staan de komische die hij het beste kende; ze waren te, welnu, te boers voor een dergelijke gelegenheid. Maar voorlopig werd hem de beproeving bespaard. Hij kreeg geen bevel om te zingen. Denethor wendde zich tot Gandalf en stelde hem vragen over de Rohirrim en hun plannen, en de positie van Éomer, de neef van de koning. Pepijn verbaasde zich over wat de Heer allemaal scheen te weten over een volk dat ver weg woonde, hoewel het, dacht hij, vele jaren geleden moest zijn geweest sinds Denethor zelf buiten zijn stad was geweest.

Weldra gaf Denethor Pepijn een wenk en stuurde hem weer voor enige tijd weg. ‘Ga naar de wapenkamers van de Citadel,’ zei hij, ‘en haal daar de kledij en de uitrusting van de Toren. Die zal klaarliggen. Het is gisteren besteld. Kom terug wanneer je aangekleed bent!’ Het was zoals hij had gezegd, en Pepijn was weldra uitgedost in vreemde kleren, helemaal in zwart en zilver. Hij droeg een kleine maliënkolder; de ringen waren van staal gesmeed misschien, maar niettemin zwart als git; en een hoge helm met kleine ravenvleugels aan beide kanten, en een zilveren ster in het midden van de band. Over de maliënkolder droeg hij een kort buis van zwarte stof, maar op de borst was in zilver de afbeelding van de Boom geborduurd. Zijn oude kleren werden opgevouwen en weggeborgen, maar de grijze mantel uit Lórien mocht hij houden, hoewel hij hem niet mocht dragen als hij dienst had. Hij zag er nu, indien hij het had geweten, inderdaad uit als Ernil i Pheriannath, de Prins van de halflingen, zoals men hem had genoemd, maar hij voelde zich niet erg op zijn gemak. En de duisternis begon zijn stemming te drukken.

Het was de hele dag donker en schemerachtig. Van de zonloze dageraad tot aan de avond was de zwarte schaduw dieper geworden, en alle harten in de Stad waren bedrukt. Heel hoog in de lucht dreef een grote wolk langzaam uit het Zwarte Land naar het westen, licht verzwelgend, zeilend op een oorlogswind; maar daar beneden was de wind roerloos en ademloos, alsof het hele Dal van de Anduin wachtte op de komst van een verwoestend onweer.

Rond een uur of elf, toen hij eindelijk even van zijn dienst was ontslagen, ging Pepijn naar buiten en begon naar eten en drinken te zoeken om zijn benarde hart wat op te beuren en zijn taak van wachten wat draaglijker te maken. In de kantines kwam hij Beregond weer tegen, die zojuist van een boodschap over de Pelennor naar de Wachttorens op de Straatweg was teruggekeerd. Samen slenterden zij naar de muren, want Pepijn voelde zich binnenshuis opgesloten, en had het zelfs in de hoge citadel benauwd. Nu zaten zij weer naast elkaar in het schietgat dat op het oosten uitkeek, waar zij de vorige dag hadden zitten eten en praten.

Het was het uur waarop de zon onderging, maar de grote lijkwade had zich nu ver naar het westen uitgestrekt, en pas toen zij eindelijk in zee onderging, ontsnapte de zon om voor de nacht een korte afscheidsstraal te zenden, op hetzelfde ogenblik dat Frodo hem bij de Kruiswegen op het hoofd van de gevallen Koning zag schijnen. Maar tot de velden van de Pelennor, onder de schaduw van de Mindolluin, drong geen straal door; deze waren bruin en treurig.

Het scheen Pepijn toe dat het al jaren geleden was sinds hij daar eerder gezeten had, in een half vergeten tijd toen hij nog een hobbit was geweest, een luchthartige zwerver die weinig was beroerd door de gevaren die hij had doorgemaakt. Nu was hij een kleine soldaat in een stad die zich opmaakte voor een grote aanval, gekleed op de trotse maar sombere wijze van de Wachttoren.

In een andere tijd en op een andere plaats zou Pepijn misschien in zijn schik zijn geweest met zijn nieuwe uitmonstering, maar hij wist nu dat hij niet in een toneelstuk optrad: hij was in dodelijke ernst de dienaar van een strenge meester in het grootste levensgevaar. De maliënkolder was zwaar en de helm drukte op zijn hoofd. Zijn mantel had hij naast zich op de zitplaats geworpen. Hij wendde zijn vermoeide blik af van de duisterende velden beneden zich en geeuwde, en toen zuchtte hij.

‘Heb je genoeg van deze dag?’ vroeg Beregond.

‘Ja,’ zei Pepijn, ‘schoon genoeg; ik ben doodmoe van het nietsdoen en het wachten. Ik heb vele lange uren doelloos bij de kamer van mijn meester rondgehangen, terwijl hij met Gandalf en de Prins en vele andere grote heren aan het beraadslagen was. En ik ben niet gewend, meester Beregond, om anderen hongerig te bedienen terwijl zij zitten te eten. Het is een zware beproeving voor een hobbit. Ongetwijfeld zul je denken dat ik me meer vereerd moest voelen. Wat hebben zelfs eten en drinken voor nut onder deze sluipende schaduw? Wat betekent het? Zelfs de lucht schijnt dik en bruin te zijn. Zijn er vaak zulke verduisteringen als de wind uit het oosten komt?’

‘Nee,’ zei Beregond, ‘dit is geen weersverschijnsel. Het is een oogmerk van zijn kwade wil; een rokerig brouwsel uit de Vuurberg dat hij stuurt om harten en beraad te verduisteren. En dat doet het ook. Ik wou dat Heer Faramir terugkeerde. Hij zou niet ontsteld zijn. Maar niemand weet nu of hij ooit uit de Duisternis over de Rivier zal terugkeren.’

‘Ja,’ zei Pepijn, ‘Gandalf is ook ongerust. Hij was, denk ik, teleurgesteld om Faramir hier niet aan te treffen. En waar is hij zelf naartoe gegaan? Hij is voor het middagmaal uit de vergadering van de Heer vertrokken, en niet bepaald in een goed humeur, dacht ik. Misschien heeft hij een voorgevoel van slecht nieuws.’

Plotseling, terwijl ze zaten te praten, werden ze met stomheid geslagen, als het ware vastgevroren aan luisterende stenen. Pepijn drukte zich tegen de grond met zijn handen tegen zijn oren; maar Beregond, die uit het schietgat had zitten kijken terwijl hij over Faramir sprak, bleef daar verstijfd met uitpuilende ogen naar buiten staren. Pepijn herkende de hartverscheurende kreet die hij had gehoord; het was dezelfde die hij langgeleden in de Moer van de Gouw had gehoord, maar nu waren de kracht en haat ervan nog groter geworden en doorvlijmden het hart met giftige wanhoop. Ten slotte sprak Beregond moeizaam: ‘Ze zijn gekomen! Vat moed en kijk! Er zijn vreselijke dingen daar beneden.’

Met tegenzin klom Pepijn op de bank en keek over de muur naar buiten. De Pelennor lagen wazig beneden hem, naar de nauwelijks vermoede lijn van de Grote Rivier vervagend. Maar nu zag hij in de middelste luchtlagen beneden hem, snel wiekend, als schaduwen van een vroegtijdige nacht, grote vogelachtige gedaanten, afschuwelijk als aasvogels, maar groter dan adelaars, wreed als de dood. Nu doken ze vlakbij neer en waagden zich bijna tot binnen boogschotsafstand van de muren, dan weer vlogen zij cirkelend weg.

‘Zwarte Ruiters!’ mompelde Pepijn. ‘Zwarte Ruiters van de lucht.

Maar kijk, Beregond!’ riep hij. ‘Ze zoeken zeker iets. Zie je hoe ze telkens weer naar dat ene punt daar cirkelen en duiken! En kun je iets op de grond zien bewegen? Kleine, donkere wezens. Ja, mensen op paarden: vier of vijf. Ach, ik kan het niet aanzien! Gandalf! Gandalf! Red ons!’

Er steeg opnieuw een langgerekte kreet op en stierf weg, en hij gooide zich weer terug van de muur, hijgend als een opgejaagd dier. Vaag en schijnbaar ver weg door die huiveringwekkende kreet hoorde hij van beneden het geluid van een trompet opstijgen, dat met een lang aangehouden hoge noot eindigde.

‘Faramir! Heer Faramir! Het is zijn signaal!’ riep Beregond. ‘Dapper hart. Maar hoe kan hij de poort bereiken als deze smerige hellehaviken andere wapens bezitten dan angst? Maar zie! Ze houden vol. Ze zullen de Poort halen. Nee, de paarden zijn krankz innig geworden. Kijk! De mannen zijn afgeworpen; ze rennen te voet. Nee, een zit er nog te paard, maar hij rijdt terug naar de anderen. Dat zal de Kapitein zijn: hij kan zowel dieren als mensen bedwingen. Oei, een van de gemene monsters duikt op hem neer. Help! Help! Zal niemand hem dan te hulp komen? Faramir!’

Hierop sprong Beregond weg en rende de duisternis in. Beschaamd om zijn angst, terwijl Beregond van de Garde het eerst dacht aan de Kapitein van wie hij hield, stond Pepijn op en tuurde naar buiten. Op dat ogenblik zag hij een flits van wit en zilver uit het noorden komen, als een kleine ster die viel op schemerduistere velden. Hij bewoog met de snelheid van een pijl en werd groter naarmate hij dichterbij kwam, snel samenkomend met de vlucht van de vier mannen naar de Poort. Het scheen Pepijn toe dat er een bleek schijnsel omheen straalde en de zware schaduwen ervoor weken; en toen zij dichtbij kwam meende hij een luide stem, als een echo in de muren, te horen roepen. ‘Gandalf!’ riep hij uit.

‘Gandalf! Hij duikt altijd op als de dingen er op hun somberst uitzien. Vooruit! Vooruit, Witte Ruiter! Gandalf, Gandalf!’ riep hij wild, als een toeschouwer bij een wedloop die een renner aanspoort die geen aanmoediging nodig heeft.

Maar nu werden de donkere duikende schaduwen de pas aangekomene gewaar. Een cirkelde naar hem toe; maar Pepijn had de indruk dat hij zijn hand ophief, en er schoot een pijl van wit licht uit omhoog. De Nazgûl slaakte een lange jammerende kreet en zwenkte weg; en daardoor weifelden de vier anderen en stegen toen in snelle spiralen omhoog en verdwenen oostwaarts in de steeds lagere wolken. En op de Pelennor scheen het een ogenblik minder donker.

Pepijn keek toe en zag dat de ruiter en de Witte Ruiter elkaar ontmoetten en bleven stilstaan, wachtend op hen die te voet waren. Mensen spoedden zich nu de Stad uit naar hen toe; en weldra verdwenen ze allemaal uit het zicht aan de voet van de buitenmuren, en hij wist dat zij door de Poort naar binnen gingen. Omdat hij vermoedde dat zij zich onmiddellijk naar de Toren en de Stadhouder zouden begeven, haastte hij zich naar de ingang van de citadel. Daar voegden zich vele anderen bij hem die de wedloop en de redding op de hoge muren hadden gadegeslagen.

Het duurde niet lang voordat er lawaai werd gehoord in de straten die van de buitenste kringen naar boven leidden, en er klonk gejuich en de namen van Faramir en Mithrandir werden luid uitgeroepen. Weldra zag Pepijn fakkels en, gevolgd door een grote menigte, kwamen langzaam twee Ruiters aangereden: de een was in het wit gekleed, hoewel niet langer glanzend maar dof in de schemer, alsof zijn vuur was uitgeblust of versluierd; de andere was donker en zijn hoofd was gebogen. Zij stegen af en toen stalknechten Schaduwvacht en het andere paard hadden overgenomen, liepen zij naar de schildwacht bij de poort: Gandalf met vaste tred, zijn grijze mantel opengeworpen en een vuur nog flakkerend in zijn ogen; de ander, helemaal in het groen gekleed, langzaam, enigszins slingerend als een moede of gewonde man.

Pepijn drong zich naar voren toen zij onder de lamp door de boog van de Poort gingen, en toen hij het bleke gezicht van Faramir zag, stokte zijn adem. Het was het gezicht van iemand die door grote angst of smart is overvallen, maar die nu heeft overwonnen en helemaal rustig is. Trots en ernstig stond hij daar een ogenblik terwijl hij met de schildwacht sprak, en Pepijn, die hem aanstaarde, zag hoezeer hij op zijn broer Boromir leek – die Pepijn van het begin af aan had gemogen, de voorname maar vriendelijke manieren van de grote man bewonderend. Maar plotseling werd zijn hart voor Faramir vreemd bewogen door een gevoel dat hij nog nooit eerder had gehad. Hier was iemand met een zo hoog en edel voorkomen als Aragorn af en toe had laten zien, minder hoog misschien, maar ook minder onberekenbaar en afstandelijk: een van de koningen van mensen die in een latere tijd was geboren, maar met iets van de wijsheid en droefheid van het Oude Ras. Hij wist nu waarom Beregond zijn naam met liefde uitsprak. Hij was een aanvoerder, die mensen bereid waren te volgen, die hij zou volgen, zelfs onder de schaduw van de zwarte vleugels.

‘Faramir!’ riep hij luid met de anderen. ‘Faramir!’ En Faramir, die die vreemde stem te midden van het geschreeuw van de mensen van de stad opmerkte, draaide zich om en keek op hem neer en was verbaasd.

‘Waar kom jij vandaan?’ vroeg hij. ‘Een halfling en in de livrei van de Toren. Vanwaar?’

Maar hierop ging Gandalf naast hem staan en zei: ‘Hij is met mij meegekomen uit het land van de halflingen. Maar laat ons hier niet dralen. Er valt veel te zeggen en te doen, en u bent moe. Hij zal met ons meekomen. Dat moet hij zeker, want als hij zijn nieuwe plichten niet gemakkelijker vergeet dan ik, moet hij zijn Heer dit uur weer dienen. Kom, Pepijn, volg ons.’

Zo kwamen zij ten slotte bij het privé-vertrek van de Heer van de Stad. Daar waren diepe zetels rond een komfoor met houtskool geschikt; en er werd wijn gebracht en daar stond Pepijn, nauwelijks opgemerkt, achter de stoel van Denethor en merkte weinig van zijn vermoeidheid, zo aandachtig luisterde hij naar alles wat er werd gezegd.

Toen Faramir wittebrood had gegeten en een slok wijn had genomen, ging hij op een lage stoel aan de rechterkant van zijn vader zitten. Iets verder van hem, aan de andere kant, zat Gandalf in een stoel van bewerkt hout; hij scheen aanvankelijk te slapen. Want in het begin sprak Faramir slechts over de opdracht waarmee hij tien dagen geleden was uitgestuurd, en bracht nieuws over Ithilien en de bewegingen van de Vijand en zijn bondgenoten; en hij vertelde van het gevecht op de weg toen de mensen van Harad en hun grote beest waren verslagen; een aanvoerder die zijn meester verslag uitbracht van dingen die men al vele keren eerder heeft gehoord, kleine dingen over een grensoorlog die nu nutteloos en onbeduidend schenen, van hun roem ontdaan.

Toen keek Faramir plotseling naar Pepijn. ‘Maar nu komen wij over vreemde zaken te spreken,’ zei hij. ‘Want dit is niet de eerste halfling die ik uit de noordelijke legenden de Zuiderlanden heb zien binnenlopen.’

Hierop ging Gandalf rechtop zitten en pakte de leuningen van zijn stoel beet; maar hij zei niets, en met een blik smoorde hij de uitroep op Pepijns lippen. Denethor keek naar hun gezichten en knikte met zijn hoofd, alsof hij wilde beduiden dat hij daarvan veel had afgelezen voordat het was uitgesproken. Langzaam, terwijl de anderen zwegen en stilzaten, vertelde Faramir zijn verhaal, terwijl hij Gandalf vrijwel voortdurend aankeek, hoewel zijn blik nu en dan naar Pepijn afdwaalde, alsof hij zijn herinnering wilde opfrissen aan anderen die hij had gezien.

Toen het verhaal van zijn ontmoeting met Frodo en zijn dienaar en van de gebeurtenissen bij Henneth Annûn werd ontvouwd, zag Pepijn dat Gandalfs handen beefden terwijl zij het gebeeldhouwde hout vastklemden. Wit schenen zij nu en heel oud, en toen hij ernaar keek wist Pepijn plotseling met een rilling van angst, dat Gandalf, Gandalf zelf, verontrust en zelfs bang was. De atmosfeer in het vertrek was benauwd en drukkend. Ten slotte, toen Faramir sprak over zijn afscheid van de reizigers en hun plan om naar Cirith Ungol te gaan, werd zijn stem zachter, en hij schudde zijn hoofd en zuchtte. Toen sprong Gandalf op.

‘Cirith Ungol. Morguldal?’ vroeg hij. ‘De tijd, Faramir, de tijd? Wanneer heb je afscheid van hen genomen? Wanneer zouden zij dat vervloekte dal bereiken?’

‘Ik heb twee dagen geleden ’s ochtends afscheid van hen genomen,’ zei Faramir. ‘Het is vijfenveertig mijl vandaar naar het dal van de Morgulduin, als ze recht naar het zuiden zijn gegaan; en dan zouden zij nog vijftien mijl ten westen van de vervloekte Toren zijn. Op zijn vlugst kunnen zij daar niet voor vandaag zijn aangekomen en misschien zijn ze er nog niet eens. Ik zie inderdaad wat je vreest. Maar de duisternis is niet aan hun onderneming te wijten. Die begon gisteravond en heel Ithilien lag vannacht onder de schaduw ervan. Het is duidelijk voor me dat de Vijand langgeleden een aanval op ons heeft beraamd, en dat het uur ervan reeds bepaald was voordat de reizigers mijn hoede verlieten.’

Gandalf was aan het ijsberen. ‘De ochtend van twee dagen geleden, bijna drie dagreizen! Hoe ver is de plaats waar jullie uiteengingen?’

‘Ongeveer vijfenzeventig mijl zoals de vogel vliegt,’ antwoordde Faramir. ‘Maar ik kon niet vlugger komen. Gisteravond overnachtte ik op Cair Andros, het lange eiland in de Rivier in het noorden, dat wij in staat van verdediging houden, maar de paarden worden op de andere oever gehouden. Toen de duisternis daalde wist ik dat haast geboden was, dus reed ik vandaar met drie anderen, die ook te paard konden gaan. De rest van mijn compagnie heb ik naar het zuiden gestuurd om het garnizoen bij de voorden van Osgiliath te versterken. Ik hoop dat ik daar niet verkeerd aan heb gedaan?’ Hij keek zijn vader aan.

‘Verkeerd?’ riep Denethor uit, en zijn ogen schoten plotseling vuur. ‘Waarom vraag je dat? De mannen stonden onder jouw bevel. Of vraag je mijn oordeel over al je daden? Je gedraagt je onderdanig in mijn aanwezigheid, maar toch is het nu langgeleden sinds je op mijn raad van je eigen weg bent afgeslagen. Zie, je hebt even voortreffelijk gesproken als altijd, maar heb ik je oog niet op Mithrandir gericht gezien, om te kijken of je goed of te veel zei? Hij heeft je hart lang onder zijn hoede gehad.

Mijn zoon, je vader is oud, maar nog niet kinds. Ik kan zien en horen, zoals altijd; en weinig van wat je half hebt gezegd of ongezegd hebt gelaten, is nu voor mij verborgen. Ik ken het antwoord op vele raadselen. Wee, wee Boromir!’

‘Als wat ik gedaan heb u mishaagt, vader,’ zei Faramir kalm, ‘wilde ik dat ik uw raad had gekend voordat de last van een zo gewichtige beslissing op mij werd gelegd.’

‘Zou dat hebben geholpen om je besluit te veranderen?’ vroeg Denethor. ‘Je zou toch precies zo gehandeld hebben, denk ik. Ik ken je goed. Je wilt je altijd voornaam en edelmoedig als een koning van vroeger voordoen, genadig, zachtmoedig. Misschien betaamt dat iemand van hoge afkomst als hij macht en vrede heeft. Maar in uren van wanhoop wordt zachtaardigheid soms met de dood bekocht.’

‘Het zij zo,’ zei Faramir.

‘Het zij zo!’ riep Denethor uit. ‘Maar niet alleen met jouw dood, Heer Faramir: ook met de dood van je vader, en van je hele volk dat jij moet beschermen, nu Boromir heen is.’

‘Wilt u dan,’ vroeg Faramir, ‘dat wij van plaats verwisseld waren?’

‘Ja, dat had ik inderdaad gewild,’ zei Denethor. ‘Want Boromir was mij trouw en geen tovenaarsleerling. Hij zou om de nood van zijn vader hebben gedacht, en zou wat het fortuin hem schonk niet hebben verspild. Hij zou mij een fantastisch geschenk hebben gebracht.’

Een ogenblik liet Faramir zijn terughoudendheid varen. ‘Ik zou u willen vragen, vader, u te herinneren hoe het kwam dat ík, en niet hij in Ithilien was. Bij ten minste één gelegenheid heeft uw raad het gewonnen, niet langgeleden. Het was de Heer van de Stad, die hem de opdracht gaf.’

‘Roer niet de bitterheid om in de beker die ik mijzelf heb bereid,’ zei Denethor. ‘Heb ik die nu niet vele nachten op mijn tong geproefd, voorspellend dat er nog erger in de droesem lag? Zoals ik nu inderdaad merk. Ik wou dat het niet zo was! Ik wou dat het ding in mijn bezit was gekomen.’

‘Troost u,’ zei Gandalf. ‘In geen geval zou Boromir het u hebben gebracht. Hij is dood en is een goede dood gestorven: moge hij rusten in vrede. Maar u misleidt uzelf. Hij zou zijn hand naar dit voorwerp hebben uitgestrekt, en terwijl hij het nam zou hij zijn gevallen. Hij zou het voor zichzelf hebben gehouden en wanneer hij was teruggekeerd, zou u uw zoon niet hebben herkend.’

Denethors gezicht werd hard en koud. ‘Jij vond Boromir minder gemakkelijk om naar je hand te zetten, nietwaar?’ vroeg hij zacht. ‘Maar ik die zijn vader was, zeg dat hij het mij zou hebben gebracht. Je bent misschien wijs, Mithrandir, maar toch heb je met al je slimmigheden niet alle wijsheid in pacht. Misschien kunnen er raadgevingen worden gevonden die noch de spinsels van tovenaars zijn, noch de haast van dwazen. Ik bezit meer kennis en wijsheid in deze zaak dan je vermoedt.’

‘Welke is dan uw wijsheid?’ vroeg Gandalf.

‘Genoeg om te doorzien dat er twee dwaasheden moeten worden vermeden. Het is levensgevaarlijk het voorwerp te gebruiken. Om het in deze tijd in de handen van een domme halfling naar het land van de Vijand zelf te zenden, zoals u en die zoon van mij hebben gedaan, is op het krankzinnige af.’

‘En wat zou Heer Denethor hebben gedaan?’

‘Geen van beide. Maar zeker zou hij om wat voor reden dan ook dit ding zodanig in de waagschaal hebben gesteld, dat slechts een dwaas er zijn hoop op kon vestigen, onze volslagen verwoesting riskerend, indien de Vijand weer in zijn bezit zou krijgen wat hij verloren had. Nee, het had bewaard moeten blijven, verborgen, donker en diep verborgen. Niet gebruikt, zeg ik, tenzij in het uiterste geval van nood; maar buiten zijn bereik, behalve alleen door een zo beslissende overwinning, dat wat daarna gebeurde ons niet zou beroeren, omdat we dood zouden zijn.’

‘U denkt, wat uw goed recht is, heer, alleen aan Gondor,’ zei Gandalf. ‘Maar er zijn andere mensen en andere levens en een toekomstige tijd. En wat mij betreft, ik beklaag zelfs zijn slaven.’

‘En tot wie zullen andere mensen zich om hulp wenden als Gondor valt?’ antwoordde Denethor. ‘Als ik dit ding nu in de diepe gewelven van deze citadel had, dan zouden wij niet van angst beven onder deze duisternis, het ergste vrezend, en onze beraadslagingen zouden niet verstoord worden. Als je denkt dat ik de proef niet zou doorstaan, ken je me nog niet.’

‘Niettemin vertrouw ik u niet,’ zei Gandalf. ‘Als ik dat wel had gedaan, had ik dit voorwerp hierheen kunnen sturen om te bewaren en mezelf en anderen veel angst kunnen besparen. En nu ik u zo hoor spreken, vertrouw ik u nog minder; niet meer dan Boromir. Nee, bedwing uw woede! Ik vertrouw mezelf niet eens wat dit betreft, en ik heb dit voorwerp geweigerd, zelfs als een vrijelijk geschonken gift. U bent sterk en kunt u in bepaalde zaken nog beheersen, Denethor; toch, als u dit voorwerp had ontvangen, zou het u hebben omvergeworpen. Als het helemaal onder de Mindolluin begraven zou zijn, zou het toch uw geest wegbranden, naarmate de duisternis toeneemt en de nog ergere dingen volgen die spoedig over ons zullen komen.’

Heel even vatten de ogen van Denethor weer vlam toen hij Gandalf aankeek, en Pepijn voelde opnieuw de krachtmeting tussen hun beider wil, maar nu leek het bijna alsof hun blikken zwaarden van oog tot oog waren, flikkerend terwijl zij schermden. Pepijn beefde en vreesde een afschuwelijke slag. Maar plotseling ontspande Denethor zich en werd weer koud. Hij haalde zijn schouders op.

‘Als ik het had! Als jij het had!’ zei hij. ‘Dergelijke woorden en “al-sen” zijn ijdel. Het is de Schaduw binnengegaan, en alleen de tijd zal uitwijzen welk noodlot het wacht, en ons ook. Het zal niet lang meer duren. Laat in wat nog rest allen die de Vijand op hun manier bestrijden één zijn, en de hoop behouden zolang het kan, en na die hoop nog de vermetelheid om als vrije lieden te sterven.’ Hij wendde zich tot Faramir. ‘Wat vind jij van het garnizoen in Osgiliath?’

‘Het is niet sterk,’ zei Faramir. ‘Ik heb de compagnie uit Ithilien erheen gestuurd om het te versterken, zoals ik zei.’

‘Niet genoeg, denk ik,’ zei Denethor. ‘Daar zal de eerste klap vallen. Ze zullen daar een stoutmoedige aanvoerder nodig hebben.’

‘Daar en elders op vele plaatsen,’ zei Faramir en hij zuchtte. ‘Wee mijn broeder, van wie ook ik heb gehouden!’ Hij stond op. ‘Mag ik uw toestemming, vader?’ En toen wankelde hij en leunde op zijn vaders stoel.

‘Je bent moe, zie ik,’ zei Denethor. ‘Je hebt snel en ver gereden, en onder schaduwen van kwaad in de lucht, heeft men mij verteld.’

‘Laat ons daar niet over spreken,’ zei Faramir.

‘Dan zullen we dat niet doen,’ zei Denethor. ‘Ga nu en rust zolang je dit kunt doen. Morgen zal de nood meedogenlozer zijn.’

Allen namen nu afscheid van de Heer van de Stad en gingen rusten, zolang het nog kon. Buiten heerste een sterrenloze zwartheid toen Gandalf met Pepijn, die een kleine fakkel droeg, naast zich, naar hun logies ging. Zij spraken pas toen ze achter gesloten deuren waren. Toen greep Pepijn ten slotte Gandalfs hand.

‘Zeg mij,’ zei hij, ‘is er enige hoop? Voor Frodo, bedoel ik; of in elk geval voornamelijk voor Frodo?’

Gandalf legde zijn hand op Pepijns hoofd. ‘Er is nooit veel hoop geweest,’ zei hij. ‘Slechts de hoop van een dwaas, zoals men mij heeft gezegd. En toen ik van de Cirith Ungol hoorde –’ Hij brak zijn woorden af en schreed naar het raam, alsof zijn ogen de nacht in het oosten konden doorboren. ‘Cirith Ungol,’ mompelde hij.

‘Waarom die kant uit? vraag ik mij af. Zojuist, Pepijn, bezweek mijn hart bijna toen ik die naam hoorde. Toch geloof ik echt dat het nieuws dat Faramir brengt enige hoop bevat. Want het lijkt duidelijk dat onze Vijand zijn oorlog eindelijk is begonnen en zijn eerste zet heeft gedaan, terwijl Frodo nog vrij was. Dus nu zal hij vele dagen lang zijn blik dan hierop en dan daarop richten, ver van zijn eigen land. Maar toch, Pepijn, voel ik van ver zijn haast en angst. Hij is eerder begonnen dan hij van plan was. Er is iets gebeurd om hem ertoe aan te zetten.’

Gandalf bleef een ogenblik in gedachten verzonken staan. ‘Misschien,’ mompelde hij. ‘Misschien heeft ook jouw dwaasheid geholpen, m’n jongen. Laat me eens kijken: hij zal ongeveer vijf dagen geleden hebben ontdekt dat wij Saruman hadden omvergeworpen en de Steen in ons bezit hadden gekregen. Maar wat dan nog? Wij konden er niet veel nuttigs mee doen, of zonder dat hij dat wist. Ah! Dat vraag ik me af. Aragorn? Zijn tijd komt nader. En hij is in de grond van zijn hart sterk en streng, Pepijn, stoutmoedig, vastberaden, in staat bij zichzelf te rade te gaan en zo nodig grote risico’s te nemen. Misschien is dat het. Misschien heeft hij de Steen gebruikt en zich aan de Vijand laten zien, hem uitdagend, juist met dit doel. Ik vraag het me af. Welnu, we zullen het antwoord pas weten als de Ruiters van Rohan komen, als ze niet te laat komen. Er staan ons kwade dagen te wachten. Laat ons slapen zolang het ons is vergund.’

‘Maar,’ zei Pepijn.

‘Maar wat?’ vroeg Gandalf. ‘Ik zal vanavond slechts één maar toestaan.’

‘Gollem,’ zei Pepijn. ‘Hoe ter wereld is het mogelijk dat ze zich met hem hebben opgehouden, en hem zelfs zijn gevolgd? En ik kon zien dat Faramir de plaats waar hij hen mee naartoe nam evenmin aanstond als jij. Wat is er mis?’

‘Daarop kan ik nu geen antwoord geven,’ zei Gandalf. ‘Maar in mijn hart vermoedde ik dat Frodo en Gollem elkaar voor het einde zouden ontmoeten. Ten goede of ten kwade. Maar over de Cirith Ungol wil ik vanavond niet spreken. Verraad, verraad vrees ik, van dat ellendige schepsel. Maar het moest zo zijn. Laten we niet vergeten dat een verrader zichzelf kan verraden en goed doen dat hij niet van plan was. Dat gebeurt soms. Goedenacht!’

De volgende dag brak aan met een ochtend als een bruine schemering, en de harten der mensen, die een tijdje waren opgebeurd door de terugkeer van Faramir, werden weer bedrukt. De gevleugelde Schaduwen werden die dag niet weer gezien, maar toch klonk er nu en dan, hoog boven de stad, een flauwe kreet, en velen die hem hoorden, stonden dan als verstijfd door een voorbijgaande angst, terwijl de minder dapperen jammerden en huilden.

En Faramir was nu weer weg. ‘Ze gunnen hem geen rust,’ mompelden sommige mensen. ‘De Heer jaagt zijn zoon te veel op, en nu moet hij het werk van twee doen, voor zichzelf en voor degene die niet zal terugkeren.’ En voortdurend keken mensen naar het noorden en vroegen zich af: ‘Waar zijn de Ruiters van Rohan?’

In werkelijkheid ging Faramir niet uit eigen verkiezing. Maar de Heer van de Stad was het hoofd van zijn Raad, en hij was die dag niet in de stemming om voor anderen te buigen. Vroeg die morgen was de Raad bijeengeroepen. Daar waren alle aanvoerders het erover eens geweest dat, vanwege de dreiging in het zuiden, hun strijdmacht te zwak was om zelf een slag uit te delen, tenzij wellicht de Ruiters van Rohan toch zouden komen. Ondertussen moesten ze de muren bemannen en wachten.

‘En toch,’ zei Denethor, ‘moeten we onze buitenste verdedigingsgordel, de Rammas, die met zoveel moeite is gemaakt, niet lichtvaardig opgeven. En de Vijand moet het oversteken van de Rivier duur betalen. Dat kan hij niet doen, als hij de Stad met een s terke strijdmacht wil aanvallen, of ten noorden van Cair Andros vanwege de moerassen, of in het zuiden in de richting van Lebennin vanwege de breedte van de Rivier, waarvoor veel boten nodig zijn. Bij Osgiliath zal hij zijn volle gewicht in de strijd werpen, zoals eerder toen Boromir hem de doortocht belette.’

‘Dat was maar een poging,’ zei Faramir. ‘Vandaag kunnen we de Vijand het tienvoudige van onze verliezen bij de overtocht toebrengen en toch de strijd berouwen. Want hij kan het zich beter veroorloven een heel leger te verliezen, dan wij een compagnie. En de terugtocht van hen die wij ver uitzenden, zal levensgevaarlijk worden als hij met zijn overmacht erin slaagt de Rivier over te steken.’

‘En Cair Andros dan?’ vroeg de Prins. ‘Dat moet ook worden behouden als Osgiliath wordt verdedigd. Laat ons het gevaar op onze linkerflank niet vergeten. Misschien komen de Rohirrim, maar misschien ook niet. Maar Faramir heeft ons verteld van een sterke strijdmacht die voortdurend naar de Zwarte Poort trekt. Misschien komt er meer dan één leger uit, dat toeslaat voor meer dan één gevecht.’

‘In de oorlog moet veel worden geriskeerd,’ zei Denethor. ‘Cair Andros is bemand en op het ogenblik kan er niet meer mankracht heen worden gezonden. Maar ik wil de Rivier en de Pelennor niet zonder slag of stoot prijsgeven – niet als hier een aanvoerder is die nog de moed heeft om te doen wat zijn Heer wil.’

Toen zwegen allen. Maar ten slotte zei Faramir: ‘Ik weerstreef uw wil niet, sire. Nu Boromir u is ontvallen, zal ik gaan en in zijn plaats doen wat ik kan – als u het beveelt.’

‘Ik beveel het,’ zei Denethor.

‘Vaarwel dan!’ zei Faramir. ‘Maar als ik terugkeer, herzie dan uw oordeel over mij.’

‘Dat hangt af van de manier waarop je terugkeert,’ zei Denethor.

Gandalf was de laatste die met Faramir sprak voor hij naar het oosten reed. ‘Gooi uw leven niet overhaast of in bitterheid weg,’ zei hij. ‘U zult hier nodig zijn, voor andere dingen dan oorlog. Uw vader houdt van u, Faramir, en zal het zich herinneren vóór het einde. Vaarwel!’

Dus nu was Heer Faramir weer weggegaan, en had zoveel manschappen met zich meegenomen als er wilden gaan of gemist konden worden. Op de muren tuurden sommigen door de duisternis naar de verwoeste stad, en zij vroegen zich af wat daar gebeurde, want er was niets te zien. En als altijd keken anderen naar het noorden en telden de mijlen naar Théoden in Rohan. ‘Zal hij komen? Zal hij zich ons oude bondgenootschap herinneren?’ zeiden zij.

‘Ja, hij zal komen,’ zei Gandalf, ‘ook al komt hij te laat. Maar bedenk! Op zijn vlugst kan de Rode Pijl hem niet eerder dan twee dagen geleden hebben bereikt en het zijn vele mijlen van Edoras.’

Het was weer nacht voor er nieuws kwam. Er kwam haastig een man van de voorden gereden, die zei dat een leger uit Minas Morgul was gekomen en al dicht bij Osgiliath was; en regimenten uit het zuiden, Haradrim, wreed en groot, hadden zich erbij aangesloten. ‘En wij hebben vernomen,’ zei de boodschapper, ‘dat de Zwarte Kapitein hen opnieuw aanvoert, en de angst voor hem is hem over de Rivier vooruitgesneld.’

Met die onheilspellende woorden eindigde de derde dag sinds Pepijns komst naar Minas Tirith. Weinigen gingen rusten, want niemand koesterde nog veel hoop dat zelfs Faramir de voorden lang zou kunnen verdedigen.

Hoewel de duisternis de volgende dag haar dieptepunt had bereikt en niet dieper werd, drukte zij zwaarder op de harten van de mensen en een grote angst beklemde hen. Weldra kwam er weer slecht nieuws. De Vijand was de Anduin overgestoken. Faramir trok zich terug naar de muur van de Pelennor, zijn mannen hergroeperend bij de forten van de straatweg; maar de Vijand was tien keer sterker in getal.

‘Als hij erin slaagt de Pelennor te bereiken, zullen zijn vijanden hem op de hielen zitten,’ zei de boodschapper. ‘De oversteek is hun duur komen te staan, maar minder dan wij hadden gehoopt. Het plan is goed voorbereid. Het is nu gebleken dat zij lang e tijd in het geheim grote aantallen vlotten en boten in Oost-Osgiliath hebben gebouwd. Ze zwermden eroverheen als vliegen. Maar de Zwarte Aanvoerder is degene die ons de baas is. Weinigen willen standhouden of zijn ook maar bestand tegen het gerucht van zijn komst. Zijn eigen manschappen kruipen voor hem en zouden de hand aan zichzelf slaan als hij het hun vroeg.’

‘Dan heeft men mij daar meer nodig dan hier,’ zei Gandalf en hij reed meteen weg, en de schittering van zijn gestalte verdween weldra uit het zicht. En die hele nacht stond Pepijn alleen en slapeloos op de muur en staarde naar het oosten.

De klokken die de dag aankondigden hadden nauwelijks weer geluid, een paskwil in de nog steeds heersende duisternis, toen hij in de verte vuren zag ontbranden, in de vage ruimten waar de muren van de Pelennor stonden. De schildwachten sloegen alarm en alle mannen in de Stad gordden hun wapens om. Telkens weer kwam er een rode flits, en langzaam kon men door de zware lucht dof gerommel horen.

‘Ze hebben de muur veroverd!’ riep men. ‘Ze slaan er bressen in. Ze komen eraan!’

‘Waar is Faramir?’ riep Beregond vol ontzetting uit. ‘Zeg niet dat hij gevallen is!’

Het was Gandalf, die de eerste berichten bracht. Met een handjevol Ruiters kwam hij in het midden van de ochtend als escorte met een rij wagens meerijdend. Ze waren vol gewonden, de enigen die uit de ruïnes van de Forten aan de Straatweg waren gered. Hij ging meteen naar Denethor. De Heer van de Stad zat nu in een hoog vertrek boven de Zaal van de Witte Toren met Pepijn aan zijn zijde; en door de schemerige ramen, noord, zuid en oost, richtte hij zijn donkere ogen alsof hij de schaduwen van het noodlot die hem omringden wilde doorboren. Maar het meeste keek hij naar het noorden, en zweeg af en toe om te luisteren, alsof zijn oren door een oude kunst het gedonder van hoeven op de verre vlakten konden horen.

‘Is Faramir teruggekeerd?’ vroeg hij.

‘Nee,’ zei Gandalf, ‘maar hij leefde nog toen ik hem verliet. Hij is vastbesloten bij de achterhoede te blijven, opdat de terugtocht over de Pelennor geen chaos wordt. Misschien kan hij zijn manschappen lang genoeg bij elkaar houden, maar ik betwijfel het. Hij staat tegenover een te grote vijandelijke overmacht. Want er is iemand gekomen die ik vreesde.’

‘Toch niet – niet de Zwarte Vorst?’ riep Pepijn uit, die in zijn angst zijn plaats vergat.

Denethor lachte bitter. ‘Nee, nog niet, meester Peregrijn! Hij zal alleen komen om over mij te triomferen wanneer alles is gewonnen. Hij gebruikt anderen als zijn wapens. Dat doen alle grote heren als ze wijs zijn, meester halfling. Waarom zou ik hier anders in mijn toren zitten denken, kijken en wachten, en zelfs mijn zonen opofferen? Want ik kan nog altijd een zwaard hanteren!’

Hij stond op en sloeg zijn lange zwarte mantel open, en zie! Daaronder was hij in maliën gekleed en omgord met een lang zwaard, met een groot gevest in een schede van zwart en zilver. ‘Zo heb ik rondgelopen en zo heb ik nu al vele jaren lang geslapen,’ zei hij, ‘opdat het lichaam met de komst van de ouderdom niet week en bangelijk zou worden.’

‘Maar nu, onder de Heer van de Barad-dûr, heeft de wreedste van al zijn aanvoerders uw buitenste muren al overmeesterd,’ zei Gandalf. ‘Koning van Angmar langgeleden: tovenaar, Ringgeest, Heer van de Nazgûl, een speer van verschrikking in de hand van Sauron, schaduw van wanhoop.’

‘Dan, Mithrandir, had u een vijand die tegen u opgewassen was,’ zei Denethor. ‘Wat mijzelf betreft, lange tijd heb ik geweten wie de hoofdaanvoerder van de legers van de Zwarte Toren is. Bent u alleen maar teruggekomen om mij dit te vertellen? Of hebt u zich misschien teruggetrokken omdat u uw meerdere hebt gevonden?’

Pepijn beefde en vreesde dat Gandalf in plotselinge woede zou ontsteken, maar zijn vrees was onnodig. ‘Misschien,’ zei Gandalf zacht. ‘Maar onze krachtmeting is nog niet gekomen. En als woorden die vroeger werden gesproken waar zijn, zal hij niet door een mensenhand vallen, maar het lot dat hem wacht is voor de Wijzen verborgen. Hoe het ook zij, de Kapitein van de Wanhoop rukt niet op, nog niet. Hij regeert liever, in overeenstemming met de wijsheid die u zojuist hebt gesproken, vanuit de achterhoede, zijn slaven waanzinnig voor zich uit drijvend.

Nee, ik ben eigenlijk gekomen om de gewonden te bewaken die nog kunnen worden genezen; want de Rammas is op vele plaatsen doorbroken, en weldra zal het leger van Mordor er op vele punten naar binnen trekken. En ik ben voornamelijk gekomen om dit te zeggen. Er zal weldra op de velden slag worden geleverd. Een uitval moet worden voorbereid. Laat die door ruiters uitvoeren. Hierin ligt onze kortstondige hoop, want slechts in één opzicht is de Vijand nog steeds slecht uitgerust: hij heeft weinig ruiters.’

‘En wij hebben er ook weinig. Nu zou de komst van Rohan net op tijd zijn,’ zei Denethor.

‘Wij zullen waarschijnlijk eerst andere nieuwelingen zien,’ zei Gandalf. ‘Vluchtelingen uit Cair Andros hebben ons al bereikt. Het eiland is gevallen. Er is nóg een leger uit de Zwarte Poort gekomen, dat van het noordoosten oversteekt.’

‘Sommigen hebben u ervan beschuldigd, Mithrandir, dat u het heerlijk vindt om slecht nieuws te brengen,’ zei Denethor, ‘maar voor mij is dit geen nieuws meer; ik wist het al voor het vallen van de avond gisteren. Wat de uitval betreft, daar had ik al over gedacht. Laat ons naar beneden gaan.’

De tijd verstreek. Eindelijk konden de wachters op de muren de terugtocht van de compagnieën te velde zien. Troepjes afgematte en veelal gewonde mannen kwamen eerst, nogal wanordelijk; sommigen renden wild alsof zij achternagezeten werden. In oostelijke richting flakkerden de verre vuren; en nu scheen het dat zij hier en daar over de vlakte kwamen gekropen. Huizen en schuren stonden in brand. Toen kwamen er op vele punten kleine rivieren van rode vlammen aangesneld, die zich door de duisternis slingerden en samenkwamen bij de lijn van de brede weg die van de Stadspoort naar Osgiliath liep.

‘De vijand,’ werd er gemompeld. ‘De dijk is vernield. Zij komen door de bressen gestroomd! En ze dragen fakkels, schijnt het. Waar zijn onze eigen mensen?’

Het begon nu volgens de tijdrekening naar de avond te lopen en het licht was zo flauw, dat zelfs scherpziende mannen in de Citadel weinig duidelijk op de velden konden onderscheiden, behalve de branden die zich nog steeds vermenigvuldigden, en de lijne n vuur, die zowel in lengte als in snelheid toenamen. Ten slotte dook er op nog geen drie mijl van de stad een ordelijker troep mannen op, die marcheerden in plaats van te rennen en nog steeds bij elkaar waren. De kijkers hielden de adem in. ‘Faramir moet erbij zijn,’ zeiden ze. ‘Hij kan mens en dier leiden. Hij zal het toch halen.’

De aftocht speelde zich voornamelijk nog geen vierhonderd meter verder af. Uit de duisternis daarachter galoppeerde een kleine ruitercompagnie, het enige dat er van de achterhoede over was. Opnieuw maakten zij rechtsomkeert om zich teweer te stellen, en stonden tegenover de naderende vuurlinies. Toen, ineens, was er een tumult van felle kreten. Vijandelijke ruiters kwamen aanstormen. De vuurlinies werden vloeiende stromen; rij na rij orks die vuur droegen, en wilde Zuiderlingen met rode banieren, die in rauwe talen schreeuwden en aanstormden en de terugtrekkenden inhaalden. En met een doordringende kreet vielen de gevleugelde schaduwen uit de duistere hemel, de Nazgûl, neerschietend om te doden.

De terugtocht werd wanordelijk. Mannen liepen al weg, wild en radeloos, her- en derwaarts vluchtend, terwijl ze hun wapens weggooiden, het van angst uitschreeuwden en op de grond vielen.

Maar toen werd op de Citadel een trompet gestoken, en Denethor liet de uitval eindelijk beginnen. Opgesteld in de schaduw van de Poort en onder de opdoemende muren buiten, hadden zij op zijn signaal staan wachten: alle bereden mannen die in de Stad waren achtergebleven. Nu sprongen zij in formatie naar voren, gingen over in een galop, en vielen met een luide kreet aan. En van de muren steeg een kreet in antwoord op: want als eersten op het veld reden de zwanenridders van Dol Amroth met hun Prins en zijn blauwe banier voorop.

‘Amroth voor Gondor!’ riepen zij uit. ‘Amroth naar Faramir!’ Met donderend geweld stortten zij zich op de vijand, aan beide kanten van de terugtrekkende troepen; maar één ruiter liet alle anderen achter zich, snel als de wind in het gras: Schaduwvacht droeg hem, schitterend, opnieuw ongesluierd, terwijl een licht omhoogschoot uit zijn opgeheven hand.

De Nazgûl krijsten en wiekten weg, want hun Aanvoerder was nog niet gekomen om het witte vuur van zijn vijand uit te dagen. De legers van Morgul, geconcentreerd op hun prooi, en bij verrassing in wilde ren overvallen, verbraken hun rijen, zich als vonken in een storm verspreidend. De compagnieën te velde keerden met luid gejuich om en sloegen op hun achtervolgers in. Jagers werden de prooi. De terugtocht ging in een aanval over. Het veld lag bezaaid met gesneuvelde orks en mensen, en er steeg een stank op van weggeworpen fakkels, die in kringelende rook lagen uit te doven. De cavalerie reed verder.

Maar Denethor stond hun niet toe om ver te gaan. Hoewel de vijand tot staan was gebracht en tijdelijk was teruggedreven, kwamen er sterke strijdkrachten uit het oosten aanstromen. Weer schalde de trompet die de terugtocht blies. De cavalerie van Gondor bleef staan. Achter hun scherm hergroepeerden de compagnieën te velde zich. Nu kwamen zij ordelijk terugmarcheren. Zij bereikten de Stadspoort en gingen naar binnen, trots stappend; en trots keek de bevolking van de Stad naar hen en riep hun woorden van lof toe, maar toch waren zij in hun hart verontrust. Want de compagnieën waren sterk uitgedund. Faramir had een derde van zijn manschappen verloren. En waar was hijzelf?

Hij kwam het laatst van allen. Zijn mannen gingen naar binnen. De ridders te paard keerden terug, met in hun achterhoede de banier van Dol Amroth en de Prins. En in zijn armen voor zich op zijn paard droeg hij het lichaam van zijn bloedverwant, Faramir, zoon van Denethor, op het slagveld gevonden.

‘Faramir! Faramir!’ riep men wenend in de straten. Maar hij gaf geen antwoord, en zij droegen hem de slingerende weg op naar de Citadel en zijn vader. Toen de Nazgûl opzij waren gezwenkt om de aanval van de Witte Ruiter te ontwijken, kwam er een dodeli jke pijl gevlogen en Faramir was, terwijl hij zich een krijger te paard uit Harad van het lijf had gehouden, ter aarde gestort. Alleen de uitval van Dol Amroth had hem van de rode zuidelijke zwaarden gered, die op hem zouden hebben ingehakt terwijl hij daar lag.

Prins Imrahil bracht Faramir naar de Witte Toren en hij zei: ‘Uw zoon is teruggekeerd, Heer, na grote daden te hebben verricht,’ en hij vertelde alles dat hij had gezien. Maar Denethor stond op en keek op het gezicht van zijn zoon neer en zweeg. Toen v roeg hij hun een bed in de kamer te maken en Faramir erop te leggen en dan heen te gaan. Maar hijzelf ging alleen naar boven naar de geheime kamer onder de top van de Toren; en velen die op die tijd omhoogkeken, zagen een flets licht dat een tijdlang door de smalle ramen glansde en flikkerde, en toen flitste en uitging. En toen Denethor weer afdaalde, ging hij naar Faramir en ging zonder te spreken naast hem zitten, maar het gezicht van de Heer was grauw, doodser nog dan dat van zijn zoon.

Nu was de Stad ten slotte belegerd, ingesloten in een kring van vijanden. De Rammas was gebroken, en heel de Pelennor aan de Vijand overgeleverd. Het laatste nieuws dat van buiten de muren kwam, werd gebracht door mannen die langs de noordelijke weg vluchtten voor de Poort gesloten werd. Zij waren de overlevenden van de wacht die was opgesteld op het punt waar de weg van Anórien en Rohan de stadslanden binnenliep. Ingold voerde hen aan, dezelfde die Gandalf en Pepijn nog geen vijf dagen geleden had binnengelaten toen de zon nog opging en de ochtend hoopvol was.

‘Er is geen nieuws van de Rohirrim,’ zei hij. ‘Rohan zal nu niet komen. Of als zij komen, zal het ons niet baten. Het nieuwe leger waarover wij bericht ontvingen, is ’t eerst gekomen, van de overkant van de Rivier via Andros, zegt men. Zij zijn sterk: orkbataljons van het Oog en talloze compagnieën van een nieuw soort mensen, waar we nog nooit eerder mee te maken hebben gehad. Niet groot, maar breed en ernstig, met baarden als dwergen en gewapend met grote bijlen. Wij vermoeden dat zij uit een of ander woest land uit het uitgestrekte oosten komen. Zij houden de noordelijke weg bezet; en velen zijn Anórien binnengetrokken. De Rohirrim kunnen niet komen.’

De Poort was gesloten. De hele nacht hoorden de schildwachten op de muren het gerucht van de vijand, die buiten rondliep, veld en boom verbrandend en op iedereen die zij buiten aantroffen inhakkend, levend of dood. De aantallen die de Rivier al waren overgestoken, waren niet te schatten in de duisternis, maar toen de ochtend, of de blauwe afschaduwing ervan, over de vlakte kroop, zag men dat zelfs nachtelijke angst hun getal nauwelijks had overschat. De vlakte was zwart van hun marcherende compagnieën, en zo ver het oog in de schemering reikte, verrezen rondom de belegerde Stad grote tentenkampen, zwart of somber rood, als een smerige woekering van zwammen.

De orks waren druk als mieren, hele rijen diepe loopgraven in een enorme kring gravend, net buiten boogschotafstand van de muren; en toen de loopgraven klaar waren, werden ze alle met vuur gevuld, hoewel niemand kon zien hoe het werd ontstoken of gevoed, door kunst of duivelswerk. De hele dag ging het werk verder terwijl de mensen van Minas Tirith toekeken, niet in staat het te beletten. En toen alle loopgraven klaar waren, konden zij grote wagens zien naderen; en weldra stelden nog meer vijandelijke compagnieën, elk achter de dekking van een loopgraaf, grote werktuigen voor het afschieten van projectielen op. Op de stadsmuren waren er geen groot genoeg om zo ver te reiken of het werk te belemmeren.

Aanvankelijk lachten de mannen en waren niet erg bang voor dergelijke werktuigen. Want de hoofdmuur van de Stad was heel hoog en geweldig dik, gebouwd vóór de macht en kunde van Númenor in verbanning waren afgenomen; en de buitenkant ervan was als de Toren van Orthanc: hard, donker en glad, onoverwinnelijk voor staal of vuur, alleen te breken door een beving die de aarde waarop zij stond zou openrijten.

‘Nee,’ zeiden ze, ‘ook al kwam de Ongenoemde zelf, hij zou hier nooit kunnen binnendringen zolang wij nog in leven zijn.’ Maar sommigen antwoordden: ‘Zolang wij nog leven? Hoelang nog? Hij heeft een wapen dat vele sterke vestingen heeft overwonnen sinds het begin van de wereld: honger. De wegen zijn afgesneden. Rohan zal niet komen.’

Maar de werktuigen verspilden geen schot aan de onoverwinnelijke muur. Het was geen aanvoerder of orkopperhoofd die een aanval op de grootste vijand van de Heer van Mordor gelastte. Een kwade macht en geest leidden deze. Zodra de grote katapulten onder veel geschreeuw en met geknars van touwen en assen waren opgesteld, begonnen ze projectielen af te schieten, wonderbaarlijk hoog, zodat ze allemaal over de kantelen vlogen en dreunend binnen de eerste kring van de Stad vielen; en vele ervan vlogen door een geheime kunst in brand zodra zij naar beneden kwamen vallen.

Weldra dreigde een groot brandgevaar achter de muur en allen die gemist konden worden, waren druk bezig de vlammen uit te doven die op vele plaatsen ontstonden. Toen viel er tussen de grotere stukken een ander soort hagel, minder vernietigend, maar nog afschuwelijker. In alle straten en stegen achter de Poort viel het neer, kleine ronde kogels die niet brandden. Maar toen de mensen erheen renden om te kijken wat dat wel mocht zijn, schreeuwden zij het uit of begonnen te huilen. Want de Vijand slingerde alle hoofden van hen die bij Osgiliath, of op de Rammas, of in de velden in de slag waren gesneuveld de Stad in. Zij waren akelig om te zien; want hoewel sommige verpletterd en vormloos waren, en andere onbarmhartig waren verwond, hadden vele toch gelaatstrekken die herkenbaar waren, en het scheen dat zij met pijn waren gestorven; en alle waren gebrandmerkt met het veile teken van het Oog zonder Lid. Maar verminkt en onteerd als zij waren, kwam het toch vaak voor dat men zo het gezicht weerzag van iemand die men had gekend, die eens trots de wapens had gedragen, of de velden had bebouwd, of op een vrije dag uit de groene dalen in de heuvels naar de Stad was gereden.

Vergeefs balden mensen hun vuisten tegen de meedogenloze vijanden die voor de Poort zwermden. Om vloeken bekommerden zij zich niet, en zij begrepen ook niet de talen van de westelijke mensen, die met rauwe stemmen schreeuwden, als beesten en roofvogels. Maar weldra waren er nog maar weinig in Minas Tirith over die de moed hadden om in verzet te komen en de vijanden uit Mordor te weerstaan. Want de Vorst van de Zwarte Toren had nog een ander wapen dat sneller werkte dan honger: angst en wanhoop. De Nazgûl kwamen weer, en toen hun Zwarte Heer nu machtiger werd en zijn kracht deed gelden, waren hun stemmen, die alleen zijn wil en kwaadaardigheid vertolkten, van kwaad en verschrikking vervuld. Onafgebroken cirkelden zij boven de Stad, als aasvogels die verwachten zich te goed te doen aan het vlees van ten dode gedoemde mensen. Zij vlogen buiten het zicht en buiten het bereik van pijlen, maar toch waren zij steeds tegenwoordig, en hun dodelijke stemmen scheurden door de lucht. Bij iedere nieuwe kreet werden zij meer onverdraaglijk in plaats van minder. Ten slotte wierpen zelfs de dapperen zich op de grond als de verborgen dreiging over hen heen trok, of bleven staan en lieten hun wapens uit ontkrachte handen vallen terwijl een zwartheid in hun geest kwam, en zij niet meer aan oorlog dachten, maar alleen nog aan hoe zij zich konden verbergen of wegkruipen, en aan de dood.

Gedurende die hele zwarte dag lag Faramir op zijn bed in de Kamer van de Witte Toren, wegijlend in een wanhopige koorts; stervend zei iemand, en weldra zeiden alle mannen op de muren en in de straten het hem na, ‘stervend’. En zijn vader zat naast hem en zei niets, maar keek, en schonk geen aandacht meer aan de verdediging.

Pepijn had nog nooit zulke donkere uren gekend, zelfs niet toen hij in de greep van de uruk-hai was geweest. Het was zijn plicht de Heer te dienen, en dat deed hij, ogenschijnlijk vergeten bij de deur van het onverlichte vertrek staande, zijn eigen angsten zo goed mogelijk beheersend. En terwijl hij keek scheen het hem toe dat Denethor voor zijn ogen oud werd, alsof er iets in zijn trotse wil was gebroken, en zijn onbuigzame geest was overwonnen. Misschien was dat door verdriet gekomen, en wroeging. Hij zag tranen op dat eens onbetraande gezicht, ondraaglijker nog dan toorn.

‘Ween niet, heer,’ stamelde hij. ‘Misschien zal hij beter worden. Hebt u het aan Gandalf gevraagd?’

‘Troost mij niet met tovenaars,’ zei Denethor. ‘De hoop van de dwaas is ijdel gebleken. De Vijand heeft het gevonden, en nu neemt zijn macht toe; hij ziet onze diepste gedachten en al wat wij doen is rampzalig.

Ik zond mijn zoon, zonder dank, zonder zegen, naar nodeloos gevaar, en daar ligt hij met vergif in zijn aderen. Nee, nee, wat er nu ook in de oorlog moge gebeuren, mijn geslacht sterft ook uit, zelfs het Huis van de Stadhouders heeft gefaald. Veile lie den zullen regeren over de laatste overlevenden van de koningen der mensen, die zich zullen schuilhouden in de heuvels tot allen zijn opgespoord.’

Er kwamen mensen aan de deur die om de Heer van de Stad riepen. ‘Nee, ik kom niet naar beneden,’ zei hij. ‘Ik moet bij mijn zoon blijven. Misschien spreekt hij toch nog voor het einde. Maar dat is nabij. Volg wie je wilt, al is het de Grijze Dwaas, hoewel zijn hoop de bodem is ingeslagen. Ik blijf hier.’

En zo gebeurde het dat Gandalf het bevel over de laatste verdedigers van de Stad van Gondor overnam. Waar hij ook kwam vatten de harten der mannen weer moed en werden de gevleugelde Schaduwen vergeten. Onvermoeibaar liep hij van de Citadel naar de Poort, van noord naar zuid om de muur heen; en de Prins van Dol Amroth in zijn blinkende maliënkolder ging met hem mee. Want hij en zijn ridders hadden de houding van vorsten in wier aderen het bloed van Númenor stroomde. Mensen die hen zagen, fluisterden: ‘Misschien hebben de oude verhalen het bij het rechte eind; er is elfenbloed in de aderen van die lieden, want het volk van Nimrodel woonde eens langgeleden in dat land.’ En dan begon er iemand in de heersende duisternis een paar strofen van het Lied van Nimrodel, of andere liederen uit de Vallei van Anduin uit de vervlogen jaren te zingen.

Maar toch – wanneer zij weg waren, sloten de schaduwen zich weer om de mensen en hun harten verkilden, en de dapperheid van Gondor verging tot as. En zo gingen zij langzaam uit een donkere dag van angsten over in de duisternis van een wanhopige nacht. Branden woedden nu onbeteugeld in de eerste cirkel van de Stad, en het garnizoen op de buitenmuur was al op veel plaatsen van de terugtocht afgesneden. Maar de getrouwen die daar op hun post bleven, waren weinig in getal; de meesten waren nu achter de tweede Poort gevlucht.

Ver achter het slagveld was snel een brug over de Rivier geslagen, en de hele dag waren er meer manschappen en oorlogstuig over gestroomd. Nu, halverwege de nacht, ontbrandde de slag eindelijk in volle hevigheid. De voorhoede ging door de loopgraven van vuur langs vele kronkelende wegen die ertussen waren opengelaten. Zij kwamen eraan gestormd, zonder zich zorgen te maken over de verliezen toen zij dichterbij kwamen, nog steeds in troepen en horden, binnen het bereik van de boogschutters op de muur. Maar er waren er nu eigenlijk te weinig overgebleven om hun grote verliezen toe te brengen, hoewel het licht van de vuren menig doelwit te zien gaf voor zulke bekwame boogschutters als waarop Gondor eens prat was gegaan. Toen zij merkten dat de dapperheid van de Stad al was neergeslagen, ontplooide de onzichtbare Aanvoerder zijn kracht.

Langzaam rolden de grote belegeringstorens die in Osgiliath waren gebouwd door het donker naar voren.

Opnieuw kwamen boodschappers naar het vertrek in de Witte Toren, en Pepijn liet hen binnen, want zij drongen aan. Denethor wendde het hoofd langzaam van Faramirs gezicht af en keek hen zwijgend aan.

‘De eerste kring van de Stad staat in brand, heer,’ zeiden ze. ‘Wat zijn uw bevelen? U bent nog altijd de Heer en Stadhouder. Niet allen willen Mithrandir volgen. Manschappen vluchten van de muren en laten ze onbemand achter.’

‘Waarom? Waarom vluchten de dwazen?’ vroeg Denethor. ‘Het is beter vlug te branden dan laat, want branden moeten wij. Ga terug naar je vreugdevuur! En ik? Ik ga nu naar mijn brandstapel. Naar mijn brandstapel! Geen graftombe voor Denethor en Faramir. Geen graf! Geen lange, trage, gebalsemde doodsslaap. Wij zullen branden als heidense koningen voor ooit een schip uit het westen hierheen voer. Het westen heeft gefaald. Ga terug en brand!’

De boodschappers keerden zich zonder buiging of antwoord om en vluchtten.

Nu stond Denethor op en liet de koortsachtige hand van Faramir, die hij had vastgehouden, los. ‘Hij brandt, brandt al,’ zei hij droevig. ‘Het huis van zijn geest stort in.’ Toen liep hij zacht naar Pepijn en keek op hem neer.

‘Vaarwel!’ zei hij. ‘Vaarwel, Peregrijn, zoon van Paladijn! Je dienstverband is maar kort geweest en loopt nu ten einde. Ik ontsla je van de weinige tijd die overblijft. Ga nu, en sterf op de manier die jou het beste voorkomt. En met wie je wilt, ook al is het die vriend wiens dwaasheid je tot deze dood heeft gebracht. Roep mijn dienaren en ga dan. Vaarwel.’

‘Ik wil geen vaarwel zeggen, mijn heer,’ zei Pepijn, terwijl hij knielde. En toen plotseling, ineens weer als een hobbit, stond hij op en keek de oude man in de ogen. ‘Ik zal uw verlof aanvaarden, heer,’ zei hij, ‘want ik wil Gandalf heel graag zien. Maar hij is geen dwaas en ik wil niet aan sterven denken voordat hij wanhoopt aan het leven. Maar zolang u leeft wil ik niet van mijn woord en uit uw dienst worden ontslagen. En als zij ten slotte de Citadel binnendringen hoop ik hier te zijn en aan uw zijde te staan en misschien te bewijzen dat ik de wapens die u mij hebt gegeven waard ben.’

‘Doe wat je wilt, meester halfling,’ zei Denethor. ‘Maar mijn leven is gebroken. Laat mijn dienaren komen!’ Hij wendde zich weer tot Faramir.

Pepijn verliet hem en riep de dienaren en zij kwamen: zes mannen van de lijfwacht, sterk en knap; toch beefden zij toen zij werden ontboden. Maar op rustige toon vroeg Denethor hun warme dekens op Faramirs bed te leggen en het op te tillen. En dat deden ze; zij tilden het op en droegen het de kamer uit. Ze liepen langzaam om de koortsige man zo weinig mogelijk te storen, en Denethor, die nu op een staf leunde, volgde hen; en als laatste kwam Pepijn.

Zij liepen de Witte Toren uit, als naar een begrafenis, de duisternis in, waar het laaghangende wolkendek van onderen werd verlicht door het geflakker van dof rood. Zacht liepen zij over het grote plein, en op bevel van Denethor bleven zij naast de Verdorde Boom staan.

Alles was stil, behalve het oorlogsrumoer in de Stad beneden, en zij hoorden het water droef van de dode takken in de donkere poel druppelen. Toen gingen zij verder door de Poort van de Citadel, waar de schildwacht hen verbaasd en ontsteld aanstaarde toen zij voorbijkwamen. Naar het westen afslaand kwamen zij ten slotte bij een deur in de achterste muur van de zesde kring. Fen Hollen werd deze genoemd, want zij werd altijd dichtgehouden behalve ten tijde van een begrafenis, en alleen de Heer van de Stad mocht die weg gebruiken, of zij die het insigne van de graven droegen en de Huizen van de Doden verzorgden. Daarachter liep een slingerende weg, die met vele bochten afdaalde naar de smalle landstrook onder de schaduw van de steile rotswand van de Mindolluin, waar de Huizen van de dode Koningen en hun Stadhouders stonden.

Een portier zat in een klein huis naast de weg, en met angst in zijn ogen kwam hij tevoorschijn, een lantaarn in de hand dragend. Op bevel van de Heer ontsloot hij de deur en liet haar geruisloos openvallen; zij gingen erdoor nadat zij de lantaarn van hem hadden overgenomen. Het was donker op de stijgende weg tussen de oude muren en door vele zuilen ondersteunde balusters, die in de zwaaiende straal van de lantaarn opdoemden. Hun trage voetstappen weerkaatsten toen zij afdaalden, lager en lager, tot zij eindelijk bij de Stille Straat, Rath Dínen, kwamen, tussen fletse koepels en lege zalen en beelden van lang gestorven mensen; en zij gingen het Huis van de Stadhouders binnen en zetten hun last neer.

Daar zag Pepijn, terwijl hij onrustig om zich heen keek, dat hij zich in een grote gewelfde ruimte bevond, als het ware gedrapeerd met de grote schaduwen die de kleine lantaarn op de verhulde muren wierp. En vaag waren er vele rijen tafels, gehakt uit marmer, te onderscheiden; en op iedere tafel lag een slapende gedaante, de handen gevouwen, het hoofd rustend op een peluw van steen. Maar één tafel stond daar vlakbij breed en leeg. Op een teken van Denethor legden zij Faramir en zijn vader naast elkaar en bedekten hen met een laken en bleven toen met gebogen hoofden als rouwenden aan een doodsbed staan. Toen sprak Denethor met zachte stem.

Hier zullen wij wachten,’ zei hij. ‘Maar laat de balsemers niet komen. Breng ons hout dat vlug vlam vat, en leg het overal om ons heen en onder ons: en giet er olie over. En steek er een fakkel in wanneer ik daarom vraag. Doe dit en spreek niet meer tegen mij. Vaarwel!’

‘Met uw permissie, heer!’ riep Pepijn en hij draaide zich om en vluchtte ontzet uit het dodenhuis. Arme Faramir, dacht hij. Ik moet Gandalf zien te vinden. Arme Faramir! Waarschijnlijk heeft hij meer behoefte aan medicijnen dan aan tranen. O, waar kan ik Gandalf vinden? In het heetst van de strijd, vermoed ik; en hij zal geen tijd overhebben voor stervenden of waanzinnigen.

Bij de deur wendde hij zich tot een van de dienaren die daar op wacht was blijven staan. ‘Uw meester is zichzelf niet,’ zei hij. ‘Haast u niet. Breng geen vuur naar deze plek zolang Faramir nog leeft. Doe niets voordat Gandalf komt!’

‘Wie is de meester van Minas Tirith?’ antwoordde de man. ‘Heer Denethor of de Grijze Zwerver?’

‘De Grijze Zwerver of anders niemand, dunkt mij,’ zei Pepijn en hij rende zo snel zijn benen hem dragen konden weer de slingerende weg op, langs de verbaasde portier heen, de deur uit en verder tot hij bij de poort van de Citadel kwam. De schildwacht riep hem toen hij langskwam, en hij herkende de stem van Beregond.

‘Waar ren je heen, meester Peregrijn?’ riep hij uit.

‘Ik ben op zoek naar Mithrandir,’ antwoordde Pepijn.

‘De boodschappen van de Heer zijn dringend en behoren door mij niet te worden opgehouden,’ zei Beregond, ‘maar vertel me vlug als je kunt: wat is er aan de hand? Waar is mijn Heer heen gegaan? Ik ben juist op mijn post gekomen, maar ik hoorde dat hij naar de Gesloten Deur is gegaan, en dat mannen Faramir voor hem uit droegen.’

‘Ja,’ zei Pepijn, ‘naar de Stille Straat.’

Beregond boog het hoofd om zijn tranen te verbergen. ‘Ze zeiden dat hij stervende was,’ zei hij met een zucht, ‘en nu is hij dood.’

‘Nee,’ zei Pepijn, ‘nog niet. En ook nu nog kan zijn dood worden voorkomen, denk ik. Maar de Heer van de Stad, Beregond, is gevallen voordat zijn stad is ingenomen. Hij is bang en gevaarlijk.’ Vlug vertelde hij van Denethors vreemde woorden en daden. ‘Ik moet Gandalf onmiddellijk zien te vinden.’

‘Dan zul je je in het strijdgewoel moeten begeven.’

‘Dat weet ik. De Heer heeft mij permissie ertoe gegeven. Maar Beregond, als je kunt, doe dan iets om dit vreselijke gebeuren te verhinderen.’

‘De Heer staat hun die het zwart en zilver dragen niet toe om hun post om welke reden ook te verlaten, behalve op zijn bevel.’

‘Welnu, je moet kiezen tussen bevelen en het leven van Faramir,’ zei Pepijn. ‘En wat orders betreft, ik denk dat je met een gek te maken hebt, geen vorst. Ik moet rennen. Ik zal terugkomen als ik kan.’ Hij rende verder en verder naar de buitenkant van de stad. Mannen die wegvluchtten van de branden passeerden hem, en enkelen die zijn livrei zagen draaiden zich om en riepen hem iets toe, maar hij schonk er geen aandacht aan. Eindelijk was hij de Tweede Poort door, waarachter de grote vuren tussen de muren opflakkerden. Maar het scheen merkwaardig stil. Geen lawaai of oorlogskreten of wapengeweld was er te horen.

Plotseling klonk er een afschuwelijke kreet en een geweldige schok en een zware weergalmende bons. Hij dwong zich verder te gaan ondanks een aanval van angst en afgrijzen die hem bijna op zijn knieën bracht. Pepijn sloeg een hoek om die op een groot plein achter de Stadspoort uitkwam. Hij bleef stokstijf staan. Hij had Gandalf gevonden, maar hij deinsde terug en verborg zich in een schaduw.

Van middernacht af was de grote aanval verdergegaan. De trommels roffelden. In het noorden en zuiden rukte de ene compagnie na de andere naar de muren op. Er kwamen grote beesten als bewegende huizen in het rode en grillige licht, de mumakil van de Harad, die door de openingen tussen de vuren enorme torens en werktuigen zeulden. Maar hun Aanvoerder bekommerde zich niet erg om wat zij deden of hoeveel er misschien gedood zouden worden: hun enige doel was om de kracht van de verdediging op de proef te stellen en de mannen van Gondor op vele plaatsen bezig te houden. Tegen de Grote Poort zou hij zijn grootste macht in de strijd werpen. Die zou weleens heel sterk kunnen zijn, gemaakt van staal en ijzer, en bewaakt door torens en bastions van onverwoestbare steen, maar toch was het de sleutel, het zwakste punt van heel die hoge, ondoordringbare muur.

De trommels roffelden luider. Vuren sprongen op. Grote werktuigen rolden langzaam over het veld, met in het centrum een enorme ram, groot als een boom, honderd voet lang, die aan machtige kettingen heen en weer zwaaide. Lang had men eraan gesmeed in de zwarte smidsen van Mordor, en de afzichtelijke kop, van zwart staal, was gevormd naar het beeld van een hongerige wolf: hij zag er onheilspellend uit. Grond werd hij genoemd, ter herinnering aan de Hamer van de Onderwereld van weleer. Hij werd door grote beesten getrokken en door orks omringd; erachter liepen bergtrollen om hem te bedienen.

Maar rond de Poort was het verzet nog sterk, want daar stelden de ridders van Dol Amroth en de sterksten van het garnizoen zich teweer. Het regende projectielen en pijlen; belegeringstorens bezweken of ontvlamden plotseling als fakkels. Overal voor de muren aan weerskanten van de Poort lag de grond bezaaid met wrakstukken en met lijken van de gevallenen; maar als door waanzin gedreven kwamen er steeds meer bij.

Grond kroop verder. De dekplaten waren tegen vuur bestand; en hoewel af en toe een van de grote beesten die hem voorttrokken buiten zinnen raakte en stampend verderf zaaide onder de ontelbare orks die hem bewaakten, werden hun lijken van het pad af gegooid terwijl andere hun plaatsen innamen.

Grond rolde langzaam verder. De trommels roffelden wild. Over de heuvels van gevallenen verscheen een afzichtelijke gedaante: een ruiter, groot, met een kap op het hoofd en een zwarte mantel. Langzaam reed hij verder, waarbij hij de gevallenen vertrapte en zich niet langer om pijlen bekommerde. Hij bleef staan en hield een lang dof zwaard omhoog. En terwijl hij dat deed werden allen, zowel verdedigers als vijanden, door een grote angst overvallen; en de handen van de mensen vielen langs hun zijden neer en geen boog zoefde. Een ogenblik was alles stil.

De trommels roffelden en ratelden. Met een grote zwaai werd Grond door enorme handen naar voren geslingerd. Hij bereikte de Poort. Hij zwaaide. Een luide bons dreunde door de stad als donder door de wolken. Maar de deuren van ijzer en stijlen van staal weerstonden de klap.

Toen ging de Zwarte Aanvoerder in de stijgbeugels staan en riep luid iets met een afschuwelijke stem, en sprak in een of andere vergeten taal woorden van macht en verschrikking die hart en steen verscheurden.

Drie keer riep hij. Drie keer bonsde de grote ram. En plotseling, bij de laatste slag, begaf de Poort van Gondor het. Als getroffen door een verwoestende toverformule barstte hij uit elkaar: er was een verzengende bliksemschicht, en de deuren vielen in stukken op de grond.

De Heer van de Nazgûl reed naar binnen. Als een zwarte gestalte tegen de achtergrond van de vuren doemde hij op, uitgegroeid tot een enorme dreiging van wanhoop. Naar binnen reed de Heer van de Nazgûl onder de boog die geen vijand ooit eerder was doorgegaan, en allen vluchtten voor zijn aangezicht.

Allen, behalve één. Daar, zwijgend en roerloos wachtend in de ruimte voor de Poort, zat Gandalf op Schaduwvacht: Schaduwvacht, die als enige van de vrije paarden op aarde de verschrikking doorstond, roerloos, standvastig als een gebeeldhouwd dier in Rath Dínen.

‘Je kunt hier niet binnengaan,’ zei Gandalf, en de enorme schaduw bleef staan. ‘Ga terug naar de afgrond die je wacht. Ga terug! Val in het niets dat jou en je Meester wacht. Ga!’

De Zwarte Ruiter gooide zijn kap achterover, en zie! Hij droeg een koningskroon, maar toch stond die niet op een zichtbaar hoofd. De rode vuren schenen tussen de kroon en de enorme donkere bemantelde schouders door. Uit een onzichtbare mond klonk een dodelijke lach.

‘Oude dwaas!’ zei hij. ‘Oude dwaas! Dit is mijn uur. Herken je de Dood niet wanneer je hem ziet? Sterf nu en vloek tevergeefs.’

En hierop hief hij zijn zwaard hoog op en vlammen liepen langs het staal.

Gandalf bewoog zich niet. Maar op datzelfde ogenblik, ergens achter op een binnenplaats in de Stad, kraaide een haan. Schril en klaar kraaide hij, onbekommerd door tovenarij of oorlog, alleen maar de ochtend begroetend die in de hemel, hoog boven de schaduwen van de dood, met de dageraad kwam.

En als in antwoord kwam van ver nog een geluid. Hoorns, hoorns, hoorns. Zij weerkaatsten zwak tegen de wanden van de donkere Mindolluin. Grote hoorns uit het Noorden die wild schalden. Rohan was eindelijk gekomen.

V. De rit van de Rohirrim

Het was donker en Merijn kon niets zien toen hij in een deken gerold op de grond lag; toch, hoewel de nacht stil was zonder een zuchtje wind, hoorde hij overal om zich heen de onzichtbare bomen zacht ritselen. Hij hief zijn hoofd op. Toen hoorde hij het weer: een geluid als van doffe trommels in de beboste heuvels en bergen. Het geroffel hield soms ineens op en ging dan weer op een ander punt verder, nu weer dichterbij, dan weer verder weg. Hij vroeg zich af of de wachters het hadden gehoord.

Hij kon ze niet zien, maar hij wist dat overal om hem heen de compagnieën van de Rohirrim waren. Hij kon de paarden in het donker ruiken en kon hun bewegingen en hun zachte stampen op de met naalden bedekte grond horen. Het leger bivakkeerde in de dennenbossen die dicht om het Baken van Eilenach heen stonden, een grote heuvel die oprees uit de lange ruggen van het Druadanwoud dat naast de grote weg in Oost-Anórien lag.

Moe als hij was kon Merijn toch de slaap niet vatten. Hij had nu vier dagen achtereen gereden, en de steeds dichter wordende duisternis had zijn hart langzaam bedrukt. Hij begon zich af te vragen waarom hij er zo happig op was geweest om mee te gaan, terwijl hem ieder voorwendsel was gegeven, zelfs het bevel van zijn Heer, om achter te blijven. Hij vroeg zich ook af of de oude Koning wist dat hij hem niet had gehoorzaamd en boos was. Misschien niet. Er scheen een of andere afspraak tussen Dernhelm en Elfhelm te zijn, de Maarschalk die het bevel voerde over de éored waarin zij meereden. Hij en al zijn manschappen negeerden Merijn en deden alsof zij het niet hoorden wanneer hij sprak. Hij had eenvoudig een extra stuk bagage kunnen zijn dat Dernhelm droeg. Dernhelm was geen steun: hij sprak nooit met iemand. Merijn voelde zich klein, ongewenst en eenzaam. Het was nu een angstige tijd en het leger was in gevaar. Zij waren minder dan een dag rijden van de buitenste muren van Minas Tirith die de stadslanden omringden. Verkenners waren vooruitgestuurd. Sommigen waren niet teruggekeerd. Anderen die zich terug spoedden, hadden gemeld dat hun weg door een sterke legermacht werd versperd. Een vijandelijk leger had er zijn kamp opgeslagen, zes mijl ten westen van de Amon Dîn, en een aanzienlijke legermacht rukte al langs de weg op en was nog geen negen mijl weg. Er zwierven orks door de heuvels en bossen langs de kant van de weg. De koning en Éomer beraadslaagden tijdens de nachtwaken.

Merijn wilde dat hij iemand had om mee te praten, en hij moest aan Pepijn denken. Maar dat maakte hem alleen maar nog rustelozer. Arme Pepijn, opgesloten in die grote stenen stad, eenzaam en bang. Merijn wilde dat hij een grote Ruiter was, net als Éomer, en op een hoorn of iets dergelijks kon blazen, en hem te hulp snellen. Hij ging rechtop zitten om te luisteren naar de trommels, die weer roffelden, nu dichterbij. Weldra hoorde hij stemmen zacht praten, en zag vaag half omfloerste lantaarns tussen de bomen door gaan. In de buurt begonnen mensen aarzelend in het donker te bewegen. Er doemde een grote figuur op, die over hem struikelde en de boomwortels vervloekte. Hij herkende de stem van de Maarschalk, Elfhelm.

‘Ik ben geen boomwortel, Heer,’ zei hij, ‘maar een gekneusde hobbit. Het minste dat u kunt doen om het goed te maken is mij te zeggen wat er aan de hand is.’

‘Alles wat er maar aan de hand kan zijn in dit duivelsduister,’ antwoordde Elfhelm. ‘Maar mijn heer laat weten dat wij ons in gereedheid moeten brengen: er kan een bevel komen voor een plotseling vertrek.’

‘Komt de vijand er dan aan?’ vroeg Merijn angstig. ‘Zijn dat hun trommels? Ik begon te denken dat ik het mij verbeeldde omdat niemand anders er enige notitie van scheen te nemen.’

‘Nee, nee,’ zei Elfhelm, ‘de vijand is op de weg, niet in de heuvels. Wat je hoort zijn de Wozen, de Wilde Bosmensen: zo spreken zij over verre afstanden met elkaar. Zij waren nog in het Druadanwoud rond, zegt men. Zij zijn overblijfselen uit een oudere tijd, met weinigen en heimelijk levend, wild en voorzichtig als de dieren. Zij maken geen oorlog met Gondor of de Mark; maar nu zijn zij verontrust door de duisternis en de komst van de orks; zij zijn bang dat de Zwarte Jaren terugkomen, wat maar al te waarschijnlijk is. Laat ons dankbaar zijn dat ze het niet op ons gemunt hebben, want ze gebruiken giftige pijlen, beweert men, en ze hebben een ongeëvenaarde kennis van het woud. Maar zij hebben Théoden hun diensten aangeboden. Op dit ogenblik is een van hun opperhoofden in gesprek met de koning. Daar gaan de lichtjes. Dat heb ik gehoord; meer niet. En nu moet ik mij met de bevelen van de koning bezighouden.’ Hij verdween in de schaduw.

Merijn vond al dit gepraat over wilde mensen en giftige pijlen niet erg prettig, maar afgezien daarvan drukte een zwaar gevoel van angst op hem. Wachten was onverdraaglijk. Hij verlangde ernaar te weten wat er zou gebeuren. Hij stond op en liep gauw behoedzaam achter de laatste lantaarn aan voordat deze tussen de bomen verdween.

Weldra kwam hij bij een open plek waar een kleine tent voor de Koning onder een grote boom was opgezet. Een grote lantaarn, vanboven bedekt, hing aan een tak en wierp een fletse lichtkring op de grond. Daar zaten Théoden en Éomer, en voor hen op de grond hurkte een vreemde menselijke gedaante, knoestig als een oude boomstronk, en de haren van zijn dunne baard sproten als droog mos uit zijn knobbelige kin. Hij had korte benen en dikke armen, dik en stomp, en zijn enige kledij bestond uit wat gras om zijn middel. Merijn voelde dat hij hem ergens eerder had gezien en herinnerde zich plotseling de Púkelmannen uit Dunharg. Hier was een van die oude standbeelden tot leven gekomen, of misschien een schepsel dat in rechte lijn door de eindeloze jaren afstamde van de modellen die door de vergeten beeldhouwers langgeleden waren gemaakt.

Er heerste stilte toen Merijn naderbij kroop, maar toen begon de Wilde Man te spreken, antwoordend op een vraag, naar het scheen. Zijn stem was diep en keelachtig, maar tot Merijns verbazing sprak hij de Gemeenschappelijke Taal, hoewel op een hakkelende manier, en er waren zonderlinge woorden bij.

‘Nee, vader van Paardenmensen,’ zei hij, ‘wij vechten niet. Jagen alleen. Doden gorgûn in bossen, haten orklieden. U haat gorgûn ook. Wij helpen als we kunnen. Wilde Mannen hebben lange oren en lange ogen; kennen alle paden. Wilde Mannen wonen hier voor Steenhuizen; voor Grote Mensen hier komen van over Water.’

‘Maar wij hebben hulp in de strijd nodig,’ zei Éomer. ‘Hoe kunnen u en uw volk ons helpen?’

‘Nieuws brengen,’ zei de Wilde Man. ‘Wij kijken uit van de heuvels. Wij beklimmen grote berg en kijken naar beneden. Steenstad is dicht. Vuur brandt daarbuiten; nu ook binnen. Wilt u daarheen? Dan moet u vlug zijn. Maar gorgûn en mensen van ver weg’ – hij wuifde met een korte knokige arm in oostelijke richting – ‘zitten op paardenweg. Heel veel, meer dan Paardenmensen.’

‘Hoe weet u dat?’ vroeg Éomer.

Het platte gezicht van de oude man en de donkere ogen verrieden niets, maar zijn stem klonk dof van misnoegen. ‘Wilde Mannen zijn wild, vrij, maar geen kinderen,’ antwoordde hij. ‘Ik ben grote opperhoofd, Ghân-buri-Ghân. Ik tel vele dingen: sterren in hemel, bladeren aan bomen, mensen in het donker. U bent met twintig keer twintigtallen en dat vijftien keer. Zij zijn met meer. Groot gevecht, maar wie zal winnen? En nog veel meer lopen er om de muren van Steenhuizen.’

‘Helaas, hij spreekt al te schrander,’ zei Théoden. ‘En onze verkenners zeggen dat zij loopgraven en versperringen op de weg hebben aangebracht. Wij kunnen ze niet in een plotselinge aanval wegvagen.’

‘En toch moeten wij grote haast maken,’ zei Éomer. ‘Mundburg staat in brand!’

‘Laat Ghân-buri-Ghân uitspreken!’ zei de Wilde Man. ‘Meer dan één weg kent hij. Hij zal u leiden langs weg waar geen vallen zijn, geen gorgûn gaan, alleen maar Wilde Mannen en beesten. Vele paden werden gemaakt toen Steenhuisvolk sterker was. Zij hakten heuvels uit zoals jagers dierenvlees snijden. Wilde Mannen geloven dat zij stenen als voedsel aten. Zij gingen met grote wagens door Druadan naar Rimmon. Zij gaan niet langer. Weg is vergeten, maar niet door Wilde Mannen. Over heuvel en achter heuvel ligt hij nog onder gras en boom, daarachter Rimmon en omlaag naar Dîn, en aan het einde terug naar weg van Paardenmensen. Wilde Mannen zullen u die weg wijzen. Dan zult u gorgûn doden en boze donker met vlammend ijzer verdrijven, en Wilde Mannen kunnen weer gaan slapen in de wilde bossen.’

Éomer en de Koning spraken met elkaar in hun eigen taal. Ten slotte richtte Théoden zich tot de Wilde Man. ‘We zullen uw aanbod aannemen,’ zei hij. ‘Want hoewel wij een leger vijanden achterlaten, wat hindert dat? Als de Steenstad valt, zal er geen weg terug zijn. Als zij gered wordt, dan zal het orkleger zelf afgesneden zijn. Als u trouw bent, Ghân-buri-Ghân, zullen wij u rijkelijk belonen, en u zult voor altijd de vriendschap van de Mark bezitten.’

‘Dode mensen zijn geen vrienden van levende mensen, en geven hun geen geschenken,’ zei de Wilde Man. ‘Maar als u na de Duisternis nog leeft, laat dan de Wilde Mannen in de bossen met rust en jaag niet langer op ze alsof ze wilde beesten zijn. Ghân-buri-Ghân zal u niet in de val lokken. Hij zal zelf met vader van Paardenmensen meegaan, en als hij u verkeerd leidt, kunt u hem doden.’

‘Het zij zo!’ zei Théoden.

‘Hoelang zal het duren om langs de vijand heen te gaan en weer op de weg te komen?’ vroeg Éomer. ‘Wij moeten stapvoets gaan als u ons leidt, en de weg zal ongetwijfeld smal zijn.’

‘Wilde Mannen gaan snel te voet,’ zei Ghân. ‘Weg is vier paarden breed in Steenwagendal ginds’ – hij wuifde met zijn hand naar het zuiden – ‘maar smal aan het begin en einde. Wilde Man zou van hier naar Dîn kunnen lopen tussen zonsopgang en middag.’

‘Dan moeten we de leiders minstens zeven uur geven,’ zei Éomer, ‘maar we moeten eerder op een uur of tien voor allen rekenen. Misschien zullen onvoorziene dingen ons ophouden, en als ons leger in een lange rij moet gaan, zal het lang duren voor het kan worden opgesteld wanneer wij uit de heuvels komen. Hoe laat is het nu?’

‘Wie zal het weten?’ vroeg Théoden. ‘Het is helemaal nacht.’

‘Het is helemaal donker, maar het is niet helemaal nacht,’ zei Ghân. ‘Als Zon komt voelen wij haar, zelfs wanneer zij verborgen is. Zij gaat al op over Oostbergen. Het is het begin van dag in de hemelvelden.’

‘Dan moeten we zo gauw mogelijk op weg gaan,’ zei Éomer. ‘Maar toch kunnen wij niet hopen dat wij Gondor vandaag nog te hulp kunnen komen.’

Merijn wachtte niet langer om meer te vernemen, maar sloop weg om zich klaar te maken voor het bevel op weg te gaan. Dit was de laatste fase voor de slag. Het leek hem niet waarschijnlijk dat velen die zouden overleven. Maar hij dacht aan Pepijn en de vlammen in Minas Tirith en onderdrukte zijn eigen angst.

Alles verliep goed die dag, en zij zagen of hoorden niets van de Vijand die wachtte om hen te onderscheppen. De Wilde Mannen hadden een scherm van behoedzame jagers uitgezet, zodat geen ork of zwervende spion iets over de bewegingen in de heuvels te weten zou komen. Het licht was flauwer dan ooit toen zij dichter bij de belegerde Stad kwamen, en de Ruiters trokken in lange rijen als donkere schaduwen van mannen en paarden voorbij. Elke compagnie werd door een wilde bosman geleid; maar de oude Ghân liep naast de koning. Het vertrek was langzamer gegaan dan zij hadden gehoopt, want het had de Ruiters, die moesten lopen en hun paarden meevoeren, tijd gekost om paden over de dichtbeboste heuvelruggen achter hun kamp te vinden, naar omlaag het verscholen Steenwagendal in. Het was laat in de middag toen de leiders bij grote grijze bosjes kwamen die zich aan de oostzijde van de Amon Dîn uitstrekten, en een grote kloof in de rij heuvels die van Nardol naar Dîn naar het oosten en westen liepen, maskeerden. Door deze kloof had de vergeten wagenweg langgeleden naar beneden gelopen, terug naar de voornaamste paardenweg van de Stad door Anórien; maar nu hadden de bomen er vele mensengeslachten lang vrij spel gehad, en hij was verdwenen, gebroken en begraven onder de bladeren van talloze jaren. Maar het struikgewas bood de Ruiters hun laatste hoop op beschutting voordat zij zich openlijk in de strijd zouden storten; want daarachter lagen de weg en de vlakten van de Anduin, terwijl in het oosten en zuiden de hellingen kaal en rotsachtig waren, naarmate de grillige heuvels dichter bij elkaar kwamen en hoger werden, bastion na bastion, naar het grote massief en de ruggen van de Mindolluin oprijzend.

De voorste compagnie kwam tot staan, en toen zij die erachteraan kwamen in een rij uit de sleuf van het Steenwagendal kwamen, verspreidden zij zich en begaven zich naar de kampplaatsen onder de grijze bomen. De koning riep de aanvoerders bij zich om te beraadslagen. Éomer zond verkenners uit om de weg te verspieden, maar de oude Ghân schudde het hoofd.

‘Heeft geen zin om Paardenmensen te sturen,’ zei hij. ‘Wilde Mannen hebben al alles gezien wat er te zien valt in de slechte lucht. Zij zullen spoedig hier komen om met mij te spreken.’

De aanvoerders kwamen; en toen slopen er uit de bomen voorzichtig andere Púkelgestalten te voorschijn die zo op de oude Ghân leken, dat Merijn ze nauwelijks uit elkaar kon houden. Zij spraken met Ghân in vreemde keelklanken. Spoedig daarop wendde Ghân zich tot de koning. ‘Wilde Mannen zeggen vele dingen,’ zei hij. ‘In de eerste plaats, wees voorzichtig! Nog vele mannen in kamp achter Dîn, een uur gaans daarginds.’ Hij wuifde met de arm naar het westen naar het zwarte baken. ‘Maar niemand te zien tussen deze plek en de nieuwe muren van het Steenvolk. Velen druk bezig daar. Muren staan niet langer overeind; gorgûn sloeg ze omver met aardedonder en met knuppels van zwart ijzer. Ze zijn niet voorzichtig en kijken niet om zich heen. Zij denken dat hun vrienden alle wegen bewaken!’ Hierop maakte Ghân een vreemd rochelend geluid, en het scheen dat hij lachte.

‘Goed nieuws!’ riep Éomer. ‘Zelfs in deze duisternis straalt er weer hoop. De listen van onze Vijand komen ons vaak ten goede, hem ten spijt. De vervloekte duisternis zelf is een dekmantel voor ons geweest. En nu, omdat zij ernaar verlangen Gondor te vernietigen en het steen voor steen af te breken, hebben de orks mijn grootste vrees weggenomen. De buitenste muur had lang tegen ons kunnen worden verdedigd. Nu kunnen we erdoorheen stormen – als we eenmaal zover komen.’

‘Ik dank u nogmaals, Ghân-buri-Ghân van de bossen,’ zei Théoden. ‘Geluk zij met u voor uw nieuws en leiding!’

‘Dood gorgûn! Dood orkvolk. Geen andere woorden behagen Wilde Mannen,’ antwoordde Ghân. ‘Verdrijf slechte lucht en duisternis met blinkend staal!’

‘Wij zijn ver gereden om dat te doen,’ zei de koning, ‘en we zullen het beproeven. Maar wat wij zullen bereiken zal pas morgen blijken.’

Ghân-buri-Ghân hurkte neer en raakte de aarde met zijn eeltige voorhoofd aan ten teken van afscheid. Toen stond hij op alsof hij wilde heen gaan. Maar plotseling bleef hij omhoogkijken als een verschrikt bosdier dat een vreemde lucht opsnuift. Een licht kwam in zijn ogen.

‘Wind draait!’ riep hij uit en hierop, in een oogwenk scheen het, waren hij en zijn metgezellen in de schaduwen verdwenen en werden nooit meer door enige Ruiter van Rohan gezien.

Niet lang daarna klonk ver weg in het oosten weer het doffe geroffel van trommels. Maar in geen enkel hart van het hele leger kwam de angst op dat de Wilde Mannen trouweloos waren, hoe vreemd en onbeminnelijk ze er ook mochten uitzien.

‘We hebben verder geen begeleiding nodig,’ zei Elfhelm, ‘want er zijn ruiters in het leger die in dagen van vrede naar Mundburg zijn gereden. Ik ben er een van. Wanneer we bij de weg komen zal die naar het zuiden afbuigen, en daar zullen we nog eenentwintig mijl voor ons hebben eer we de muur van de stadslanden bereiken. Langs het grootste gedeelte van die weg is er veel gras aan beide kanten van de weg. Op dat stuk dachten de boodschappers van Gondor hun grootste snelheid te bereiken. Wij kunnen het snel en zonder groot gerucht afleggen.’

‘Omdat wij wrede daden moeten verwachten en al onze kracht nodig hebben, stel ik voor om te gaan rusten en vannacht daarheen op weg te gaan, en ons vertrek zo te bepalen, dat wij de velden bereiken wanneer de ochtend op haar helderst is, of wanneer onze heer het teken geeft,’ zei Éomer.

De koning keurde dit plan goed en de aanvoerders vertrokken.

Maar Elfhelm keerde weldra terug. ‘De verkenners hebben achter het grijze bos niets gevonden om te melden, heer,’ zei hij, ‘behalve twee mensen: twee dode mannen en twee dode paarden.’

‘En?’ vroeg Éomer. ‘Wat is ermee?’

‘Dit, Heer; het waren koeriers van Gondor; een van hen was misschien Hirgon. In elk geval omklemde zijn hand nog de Rode Pijl, maar zijn hoofd was afgeslagen. En dit ook; het ziet ernaar uit dat zij naar het westen vluchtten toen zij vielen. Naar ik vermoed, troffen zij de vijand al op de buitenmuur aan, of terwijl ze die aanvielen, toen zij terugkeerden – en dat zou twee nachten geleden geweest zijn als zij verse paarden van de posten gebruikten, zoals zij gewoonlijk doen. Zij konden de Stad niet bereiken en keerden terug.’

‘Helaas,’ zei Théoden. ‘Dan heeft Denethor geen bericht gehad dat wij zijn uitgereden en zal wanhopen over onze komst.’

‘ Nood duldt geen oponthoud, maar toch is laat beter dan nooit,’ zei Éomer. ‘En misschien zal het oude gezegde deze keer meer waar blijken dan ooit, sinds mensen een mond kregen om mee te spreken.’

Het was nacht. Aan beide kanten van de weg reed het leger van Rohan stil voort. Nu draaide de weg die langs de uitlopers van de Mindolluin liep naar het zuiden. In de verte en bijna recht voor hen uit was een rode gloed onder de zwarte hemel en de flanken van de grote berg tekenden zich er zwart tegen af. Zij naderden de Rammas van de Pelennor; maar de dag was nog niet aangebroken.

De koning reed te midden van de voorste compagnie, omringd door zijn lijfwacht. Elfhelms éored kwam daarachter; en nu merkte Merijn op dat Dernhelm zijn plaats had verlaten en in de duisternis steeds verder naar voren kwam totdat hij ten slotte vlak achter de lijfwacht van de koning reed. Er kwam enig oponthoud. Voor zich hoorde Merijn zacht stemmen spreken. Voorrijders die zich tot bijna vlak bij de muur hadden gewaagd, waren teruggekeerd. Zij kwamen naar de koning.

‘Er zijn grote branden, Heer,’ zei de een. ‘De hele Stad staat in vuur en vlam, en het veld is vol vijanden. Maar allen schijnen voor de aanval te worden ingezet. Voor zover wij konden schatten, zijn er weinig op de buitenmuur overgebleven, en zij letten nergens op, druk bezig met hun vernielingswerk.’

‘Herinnert u zich de woorden van de Wilde Man, Heer?’ vroeg een ander. ‘Ik woon op het open Wold in dagen van vrede; Wídfara is mijn naam en mij brengt de lucht ook boodschappen. De wind is al aan het draaien. Er komt een zuchtje uit het zuiden; hij bevat een geur van de zee, hoe flauw ook. De ochtend zal nieuwe dingen brengen. Boven de stank zal de dageraad aanbreken wanneer u de muur passeert.’

‘Als je de waarheid spreekt, Wídfara, moge je tot in lengte van gezegende jaren voortleven,’ zei Théoden. Hij richtte zich tot de mannen van zijn lijfwacht, die ook in de buurt waren, en sprak nu met heldere stem zodat ook veel ruiters van de eerste éored hem hoorden.

‘Nu is het uur aangebroken, Ruiters van de Mark, zonen van Eorl!

Vóór u zijn vijanden en vuur, en uw woningen zijn ver achter u. Maar hoewel jullie op een vreemd slagveld zullen vechten, zal de glorie die jullie er zullen oogsten jullie voor eeuwig toebehoren. Eden hebt u gezworen; vervul ze nu alle, voor heer en land en vriendschapsverbond!’

De mannen sloegen met de speren op de schilden.

‘Éomer, mijn zoon! Jij leidt de eerste éored,’ zei Théoden, ‘en die zal zich achter de banier van de koning in het midden scharen. Elfhelm, laat je compagnie naar rechts afzwenken wanneer we de muur voorbijgaan. En Grimbold zal de zijne naar links leiden. Laat de andere compagnieën achter deze drie voorste aangaan als zij de kans ertoe krijgen. Val aan op alle punten waar de vijand zich verzamelt. We kunnen geen andere plannen maken, want we weten nog niet hoe de zaken er op het veld voor staan. Vooruit nu, en vrees geen duisternis!’

De voorste compagnie reed weg zo snel als zij kon, want het was nog steeds heel donker, welke verandering Wídfara ook mocht voorspellen. Merijn reed achter op het paard van Dernhelm en hield zich met de linkerhand vast, terwijl hij met de andere hand het zwaard uit de schede probeerde te halen. Hij voelde nu dat er een bittere waarheid in de woorden van de oude koning school; wat zou jij doen in zo’n slag, Meriadoc ? Eenvoudig dit, dacht hij, me aan een ruiter vastklampen en hopen dat ik in het zadel blijf en niet door galopperende hoeven word verpletterd.

Het was niet verder dan drie mijl naar de plaats waar de buitenste muren hadden gestaan. Weldra bereikten zij deze; te vlug naar Merijns zin. Wilde kreten barstten los en er was enig wapengekletter, maar het duurde slechts kort. De orks die bij de muren in de weer waren, waren slechts weinig in getal en verbijsterd, en zij werden snel gedood of verdreven. Voor de ruïne van de noordelijke poort in de Rammas hield de koning opnieuw halt. De eerste éored kwam achter hem en rondom hem tot staan. Dernhelm bleef dicht bij de koning, hoewel de compagnie van Elfhelm rechts was opgesteld. Grimbolds mannen zwenkten af en reden naar een grote bres in de muur verder naar het oosten.

Merijn gluurde vanachter Dernhelms rug. In de verte, misschien dertig mijl of meer, woedde een grote brand, maar tussen de brand en de Ruiters in laaiden lijnen van vuur in een enorme halvemaan, op het dichtstbijzijnde punt op nog geen drie mijl afstand. Hij kon weinig meer op de donkere vlakte onderscheiden, en nog steeds zag hij geen hoop op ochtendgloren, en ook voelde hij geen wind, gedraaid of niet.

Nu reed het leger van Rohan stil voorwaarts op het veld van Gondor, langzaam maar gestadig naar binnen stromend, als de vloed door de gaten in een dijk die mensen veilig hadden gewaand. Maar de gedachten en wil van de Zwarte Kapitein waren helemaal op de ondergaande stad gericht, en nog steeds kreeg hij geen berichten die erop wezen dat er iets met zijn plannen was misgegaan.

Na enige tijd leidde de koning zijn manschappen een eindje naar het oosten om tussen de vuren van de belegering en de buitenste velden te komen. Nog altijd werden zij niet aangevallen en nog altijd gaf Théoden geen teken. Ten slotte hield hij weer halt. De Stad was nu dichterbij. Er hing een brandgeur in de lucht en een schaduw van de dood. De paarden waren onrustig. Maar de koning zat op Sneeuwmaan bewegingloos naar de doodsstrijd van Minas Tirith te kijken, alsof hij plotseling door angst of pijn was overvallen. Hij scheen ineen te schrompelen, bang voor zijn ouderdom. Merijn zelf voelde zich alsof er een grote zwaarte van afschuw en twijfel op hem drukte. Zijn hart klopte langzaam. De tijd scheen in onzekerheid te zweven. Ze waren te laat! Te laat was erger dan nooit! Misschien zou Théoden versagen, het oude hoofd buigen, zich omdraaien en wegkruipen om zich in de heuvels te verschuilen.

Toen plotseling voelde Merijn het eindelijk, zonder enige twijfel: een verandering. Wind woei in zijn gezicht! Er schitterde licht. Ver, heel ver weg in het zuiden waren vaag de wolken te zien als verre grijze vormen die aan kwamen drijven; daarachter lag de ochtend.

Maar op datzelfde ogenblik was er een flits, alsof bliksem uit de aarde onder de Stad omhoog was gesprongen. Eén verzengende seconde lang stond hij verblindend ver weg in zwart en wit, de bovenste toren als een glinsterende naald; en toen terwijl de duisternis opnieuw neerdaalde, kwam er een enorme donderklap over de velden rollen. Bij dat geluid sprong de gebogen gestalte van de Koning plotseling rechtovereind. Groot en trots scheen hij weer; rechtop in de stijgbeugels staande riep hij met luide stem, helderder dan iemand daar ooit een sterveling had horen roepen:

Stijg op, stijg op, Ruiters van Théoden!

Woeste daden komen; vuur en slachting!

speer zal trillen, schild versplinteren,

een zwaard-dag, een rode dag, eer de zon opgaat!

Rijd nu, rijd nu! Rijd naar Gondor!

Hierop pakte hij een grote hoorn van Guthláf, zijn vaandrig, en gaf er zo’n stoot op, dat hij in stukken barstte. En meteen werden alle hoorns in het leger tegelijk gestoken, en het schallen van de hoorns van Rohan op dat uur was als een storm op de vlakt e en een onweer in de bergen.

Rijd nu, rijd nu! Rijd naar Gondor!

Plotseling riep de koning iets tegen Sneeuwmaan en het paard schoot weg. Achter hem wapperde zijn banier in de wind, wit paard op een veld van groen, maar hij liet die achter zich. Achter hem aan denderden de ridders van zijn huis, maar hij bleef hun de hele tijd voor. Éomer reed daar, de witte paardenstaart op zijn helm wapperend in de wind, en de voorhoede van de eerste éored bulderde als een grote golf die schuimend naar het strand toe rolt, maar Théoden was niet in te halen. Ten dode gedoemd scheen hij, of de strijdwoede van zijn voorvaderen stroomde als nieuw vuur door zijn aderen, en hij werd door Sneeuwmaan gedragen als een god van weleer, als Oromë de Grote in de slag van de Valar toen de wereld jong was. Zijn gouden schild was onbedekt, en zie, het straalde als een beeltenis van de zon, en het gras vlamde groen op om de witte voeten van zijn ros. Want de ochtend kwam, de ochtend en een wind vanuit zee; en de duisternis trok op en de legers van Mordor jammerden en werden door angst overvallen, en zij vluchtten en stierven en de hoeven van toorn reden over hen heen. En toen barstte het hele leger van Rohan in zingen uit, en zij zongen terwijl zij doodden, want de vreugde van de strijd had hen aangegrepen, en het geluid van hun gezang, dat mooi en tegelijkertijd verschrikkelijk was, drong zelfs tot de Stad door.

VI. De slag van de velden van de Pelennor

Maar het was geen orkopperhoofd of struikrover die de aanval op Gondor leidde. De duisternis begaf het te vlug, vóór de datum die zijn Meester ervoor had vastgesteld: het geluk had hem voor het moment in de steek gelaten en de wereld had zich tegen hem gekeerd; de overwinning ontglipte hem op hetzelfde ogenblik dat hij zijn hand ernaar uitstrekte. Maar zijn arm was lang. Hij voerde nog steeds het bevel, en bezat grote macht. Als Koning, Ringgeest, Heer van de Nazgûl, beschikte hij over vele wapenen. Hij verliet de Poort en verdween.

Théoden, de Koning van de Mark, had de weg bereikt die van de Poort naar de Rivier liep, en hij keerde zich naar de stad die nu nog geen drie mijl ver was. Hij vertraagde zijn snelheid een weinig, op zoek naar nieuwe vijanden, en zijn ridders kwamen om hem heen staan, en Dernhelm was een van hen. Voor hen uit, dichter bij de muren, bevonden Elfhelms manschappen zich te midden van de belegeringswerktuigen, hakten erop los en doodden en dreven hun vijanden in de vuurkuilen. Bijna de hele noordelijke helft van de Pelennor was onder de voet gelopen, en kampen stonden in brand, orks vluchtten naar de Rivier als kudden voor de jagers; en de Rohirrim gingen her en der waar zij wilden.

Maar zij hadden het beleg nog niet opgebroken, of de Poort veroverd. Deze werd nog door vele vijanden belegerd en op de andere helft van de vlakte waren andere legers die nog niet waren aangevallen. In het zuiden, achter de weg, lag de hoofdmacht van de Haradrim en daar waren hun Ruiters om de standaard van hun hoofdman verzameld. En hij keek om zich heen, en in het wassende licht zag hij de banier van de koning, en dat die de slag ver vooruit was met heel weinig mensen eromheen. Toen werd hij van een rode woede vervuld en schreeuwde luid en toen hij zijn standaard, zwarte slang op scharlaken, ontplooide, kwam hij met een grote legerschare tegenover het witte paard op het groene veld; en toen de Zuiderlingen hun kromzwaarden trokken was dit als geschitter van sterren.

Toen werd Théoden hem gewaar, en wilde niet wachten tot hij aanviel, maar riep iets tegen Sneeuwmaan en reed recht op hem af. Luid was het gekletter toen zij op elkaar inreden. Maar de witte furie van de Noordmannen brandde des te heter en hun bittere ridderschap was behendiger met lange speren. Zij waren geringer in getal, maar zij kliefden door de Zuiderlingen als een vuurschicht door een bos. Recht door het dichtste strijdgewoel joeg Théoden, Thengels zoon, en zijn speer trilde toen hij hun hoofdman neersloeg. Zijn zwaard kwam flitsend tevoorschijn en hij reed snel naar de standaard toe, hieuw op het vaandel en de vaandrig in en de zwarte slang zakte ineen. Toen vluchtte de rest van hun ruiterij die niet gedood was.

Maar zie! Plotseling te midden van de glorie van de koning werd zijn gouden schild van zijn glans beroofd. De nieuwe ochtend werd uit de hemel gewist. Duisternis viel rondom hen. Paarden steigerden en schreeuwden. Mannen die uit het zadel waren geworpen, lagen op de grond te kronkelen.

‘Naar mij! Naar mij!’ riep Théoden uit. ‘Op, Eorlingas! Vrees de duisternis niet!’ Maar Sneeuwmaan, die wild van angst was, verhief zich op de achterbenen, sloeg met de voorbenen in de lucht en viel toen met een luide gil op zijn zijde: een zwarte pijl had hem doorboord. De koning viel onder hem.

De grote schaduw zeilde naar omlaag als een vallende wolk. En zie, het was een gevleugeld schepsel: zo het een vogel was, dan was het groter dan alle andere vogels, en het was naakt en droeg pen noch veer, en zijn enorme vleugels waren als leerachtige vliezen tussen hoornachtige vingers, en hij stonk. Misschien was het een creatuur uit een oudere wereld, wiens soort, nog toevend in vergeten bergen koud onder de Maan, zijn tijd had overleefd en daar in een afzichtelijk arendsnest dit laatste ontijdige kroost uitbroedde, belust op kwaad. En de Zwarte Vorst nam het tot zich en kweekte het op met wild vlees tot het groter was dan alle andere dingen die vliegen: en hij gaf het aan zijn dienaar om hem als ros te dienen. Lager en lager kwam het en toen, zijn gevingerde vliezen openvouwend, slaakte het een krassende kreet en liet zich neer op het lichaam van Sneeuwmaan, zijn klauwen in het vlees slaand en zijn lange kale hals vooroverbuigend.

Daarop zat een gedaante in een zwarte mantel, enorm groot en dreigend. Een stalen kroon droeg hij, maar tussen de rand ervan en de mantel was niets anders te zien dan een dodelijke glans van ogen: de Heer van de Nazgûl. Hij was naar de lucht teruggekeerd, zijn ros roepend voor de duisternis verdween, en nu was hij teruggekomen om verderf te zaaien, hoop met wanhoop te mengen, en overwinning in dood te veranderen. Een grote zwarte staf droeg hij. Maar Théoden was niet helemaal verlaten. De ridders van zijn huis lagen gesneuveld rondom hem of waren, overmeesterd door de waanzin van hun paarden, ver weg gedragen. Maar een was er die nog standhield: de jonge Dernhelm, wiens trouw groter was dan zijn angst, en hij huilde, want hij had van zijn vorst gehouden als van een vader. Tijdens de charge had Merijn onverlet achter hem op het paard gezeten, totdat de Schaduw kwam; toen had Windfola hen in zijn angst afgeworpen, en rende nu wild over de vlakte. Merijn kroop op handen en voeten als een versuft beest, en zo’n grote angst had hem overvallen, dat hij verblind was en misselijk.

‘Koningsdienaar! Koningsdienaar!’ riep zijn hart in hem. ‘Je moet bij hem blijven. Als een vader zult u voor mij zijn, zei je.’ Maar zijn wil reageerde niet en zijn lichaam beefde. Hij durfde zijn ogen niet te openen of omhoog te kijken.

Uit de zwartheid in zijn geest dacht hij toen dat hij Dernhelm hoorde spreken; maar de stem scheen nu vreemd en deed hem denken aan een andere stem die hij had gekend.

‘Ga weg, smerige Dwimorlaik, heer van krengen! Laat de doden met rust.’

Een koude stem antwoordde: ‘Kom niet tussen de Nazgûl en zijn prooi! Of hij zal je op zijn beurt doden. Hij zal je wegdragen naar de huizen van jammer, voorbij alle duisternis, waar het vlees zal worden verslonden en je verschrompelde geest naakt voor het Oog zonder Lid zal komen te staan.’

Er kletterde een zwaard dat getrokken werd. ‘Doe wat je wilt, maar ik zal het verhinderen, als ik kan.’

‘Verhinderen, mij? Jij dwaas. Geen levende man zal mij weerstreven!’

Toen hoorde Merijn het vreemdste geluid in dat uur. Het scheen dat Dernhelm lachte, en de heldere stem klonk als het geluid van rinkelend staal. ‘Maar ik ben geen levende man. Je ziet hier een vrouw! Éowyn ben ik, Éomunds dochter. Jij staat tussen mij en mijn heer en verwanten. Ga weg als je niet onsterfelijk bent! Want levend of donker ondood, ik zal je vernietigen als je hem aanraakt.’ Het gevleugelde creatuur schreeuwde tegen haar, maar de Ringgeest gaf geen antwoord en zweeg, alsof hij in plotselinge twijfel verkeerde. Verbazing overwon een ogenblik Merijns angst. Hij opende de ogen en de zwartheid verdween. Daar, enkele passen van hem af, zat het grote beest en alles eromheen scheen donker en daarboven doemde de Nazgûl-heer als een schaduw van wanhoop op. Iets verder links, tegenover hen, stond zij die hij Dernhelm had genoemd. Maar de helm die haar geheim had verborgen, was van haar afgevallen en haar blonde haar, dat los hing, glansde lichtblond op haar schouders. Haar ogen, grijs als de zee, waren hard en wreed, maar toch waren er tranen op haar wangen. Zij hield een zwaard in de hand en hief haar schild afwerend op tegen de verschrikking van de ogen van haar vijand.

Éowyn was het, maar ook Dernhelm. Want de herinnering aan het gezicht dat hij bij het vertrek uit Dunharg had gezien, flitste weer in zijn herinnering: het gezicht van iemand die de dood zoekt, en geen hoop heeft. Medelijden vervulde zijn hart, en een grote verbazing, maar plotseling ontwaakte de langzaam ontvlammende moed van zijn geslacht. Hij balde de vuist. Zij mocht niet sterven, zo mooi, zo wanhopig. In ieder geval mocht ze niet alleen sterven, zonder hulp.

Het gezicht van hun vijand was niet naar hem toe gekeerd, maar toch durfde hij zich nauwelijks te bewegen, vrezend dat de dodelijke ogen op hem gericht zouden worden. Langzaam, heel langzaam, begon hij opzij te kruipen; maar de Zwarte Aanvoerder, die in twijfel verkeerde en zijn boze bedoelingen op de vrouw voor hem had gericht, schonk niet meer aandacht aan hem dan aan een worm in de modder.

Plotseling wiekte het grote beest met zijn afzichtelijke vleugels en de wind ervan stonk. Weer sprong het de lucht in en liet zich toen snel op Éowyn neervallen, krijsend, met klauw en snavel toeslaand. Maar nog steeds deinsde zij niet terug: maagd van de Rohirrim, kind van koningen; slank, maar als een stalen kling; mooi, maar niettemin verschrikkelijk. Een snelle slag bracht zij toe, bedreven en dodelijk. De uitgestrekte hals hakte zij doormidden, en de afgehouwen kop viel als een steen. Zij sprong achteruit toen de enorme gedaante neerstortte, de enorme vleugels uitgespreid, op de aarde knakkend, en met zijn val verdween ook de schaduw. Een licht viel om haar heen, en haar haar glansde in de zonsopgang.

Uit de vernietiging rees de Zwarte Ruiter op, groot en dreigend, boven haar uittorenend. Met een kreet van haat, die de oren als gif doorboorde, liet hij zijn staf neerkomen. Haar schild werd in vele stukken uiteengeslagen, en haar arm werd gebroken; zij viel wankelend op haar knieën. Hij boog zich over haar heen als een wolk, en zijn ogen glinsterden; hij hief zijn staf op om te doden.

Maar plotseling wankelde ook hij naar voren met een kreet van bittere pijn, en zijn slag miste zijn doel en drong in de grond. Merijns zwaard had hem van achteren gestoken, door de zwarte mantel heen; het was onder de maliënkolder naar boven gedrongen en had de zenuw achter zijn machtige knie doorgesneden.

‘Éowyn! Éowyn!’ riep Merijn uit. Toen, wankelend, met moeite opstaand, dreef zij met haar laatste kracht het zwaard tussen de kroon en de mantel toen de grote schouders voor haar bogen. Het zwaard brak fonkelend in vele stukken. De kroon rolde rinkelen d opzij. Éowyn viel voorover op haar gesneuvelde vijand. Maar de mantel en de maliënkolder waren leeg. Vormloos lagen zij nu op de grond, gescheurd en verfomfaaid; en een kreet steeg op in de zinderende lucht en verstierf tot een schrille jammerklacht die op de wind werd meegevoerd, een stem zonder lichaam, ijl, die stierf en werd opgeslokt, en nooit meer werd gehoord in die era van de wereld.

En daar stond Meriadoc de hobbit te midden van de gevallenen, knipperend als een uil in het daglicht, want tranen verblindden hem; en door een mist keek hij neer op Éowyns mooie hoofd zoals zij daar lag, onbeweeglijk; en hij keek naar het gezicht van de koning, gevallen te midden van zijn glorie. Want Sneeuwmaan was in zijn doodsstrijd weer van hem weggerold; toch was hij de ondergang van zijn meester.

Toen bukte Merijn zich en pakte de hand om die te kussen, en zie, Théoden opende zijn ogen en ze waren helder, en hij sprak op een rustige toon, hoewel het hem grote moeite kostte.

‘Vaarwel, meester Holbytla!’ zei hij. ‘Mijn lichaam is gebroken. Ik ga naar mijn voorvaderen. En ook in hun machtige gezelschap zal ik nu niet beschaamd zijn. Ik heb de zwarte slang geveld. Een wrede ochtend, en een blijde dag en een gouden zonsondergang!’

Merijn kon geen woord uitbrengen, maar begon opnieuw te huilen. ‘Vergeef mij, heer,’ zei hij ten slotte, ‘dat ik uw bevel niet heb opgevolgd, en toch niet meer heb gedaan in uw dienst dan huilen bij ons afscheid.’

De oude koning glimlachte. ‘Heb geen verdriet! Het is je vergeven. Grote moed zal niet worden miskend. Leef nu gezegend; en wanneer je vredig je pijp zit te roken, denk dan aan mij! Want nu zal ik nooit meer met je in Meduseld zitten, zoals ik beloofde, of naar je kruidkunde luisteren.’ Hij sloot de ogen en Merijn boog het hoofd. Weldra sprak hij weer. ‘Waar is Éomer? Want het wordt donker voor mijn ogen, en ik zou hem willen zien voor ik heenga. Hij moet mij als koning opvolgen. En ik zou een boodschap aan Éowyn willen geven. Zij, zij zou niet willen dat ik haar verliet, en nu zal ik haar niet weerzien, die mij liever is dan een dochter.’

‘Heer, heer,’ zei Merijn ontredderd, ‘zij is –’ Maar op dat ogenblik barstte er een groot lawaai los, en overal om hen heen schalden hoorns en trompetten. Merijn keek rond; hij was de oorlog en de hele wereld vergeten, en het scheen vele uren geleden sinds de koning zijn ondergang tegemoet was gereden, hoewel het in werkelijkheid slechts kortgeleden was. Maar nu zag hij dat zij gevaar liepen betrokken te worden bij de grote slag die spoedig zou worden geleverd.

Verse strijdkrachten van de vijand spoedden zich van de Rivier langs de weg; en vanonder de muren kwamen de legioenen van Morgul; en uit de zuidelijke velden kwamen voetknechten uit Harad met ruiters voor hen, en achter hen verrezen de enorme ruggen van de mûmakil met oorlogstorens erop. Maar in het noorden leidde het witte wapen van Éomer het brede front van de Rohirrim die zich opnieuw hadden verzameld en gegroepeerd, en uit de Stad kwamen alle beschikbare strijdkrachten die er waren, en de zilveren zwaan van Dol Amroth werd in de voorhoede meegevoerd, en verdreef de vijand van de Poort.

Een ogenblik schoot de gedachte door Merijns geest: Waar is Gandalf? Is hij niet hier? Had hij de koning en Éowyn niet kunnen redden? Maar toen kwam Éomer haastig aanrijden en achter hem volgden de ridders van de hofhouding die nog in leven waren en hun paarden nu weer de baas waren. Zij keken met verbazing naar het kadaver van het woeste beest dat daar lag; en hun paarden weigerden er dicht bij te gaan. Maar Éomer sprong uit het zadel, en smart en ontzetting overvielen hem toen hij naar de zijde van de koning ging en daar zwijgend bleef staan.

Toen nam een van de ridders de banier van de koning uit de handen van Guthláf, de vaandrig, die dood neerlag, en hief haar omhoog. Langzaam opende Théoden zijn ogen. Toen hij het vaandel zag, beduidde hij dat het aan Éomer moest worden gegeven.

‘Heil, Koning van de Mark!’ zei hij. ‘Rijd nu naar de overwinning! Zeg Éowyn vaarwel van mij!’ En zo stierf hij, en hij wist niet dat Éowyn naast hem lag. En zij die erbij waren, huilden en riepen uit:

‘Théoden Koning! Théoden Koning!’

Maar Éomer zei tegen hen:

Rouw niet te zeer! Machtig was de gevallene,

mooi was zijn einde. Als zijn heuvel wordt opgericht

zullen vrouwen wenen. Oorlog roept ons nu!

Maar hij huilde zelf terwijl hij dit zei. ‘Laat zijn ridders hier blijven,’ zei hij, ‘en zijn lichaam met eer van het veld dragen opdat de strijd er niet over woedt! Ja, en ook alle andere manschappen van de koning die hier liggen.’ En hij keek naar de ge sneuvelden, zich hun namen herinnerend. Toen, plotseling, zag hij zijn zuster Éowyn zoals zij daar lag en hij herkende haar. Hij stond een ogenblik als een man die, terwijl hij een kreet slaakt, een pijl door het hart krijgt; en toen werd zijn gezicht doodsbleek en een koude woede steeg in hem op, zodat hij een ogenblik niets kon zeggen. Een dreigende stemming kwam over hem. ‘Éowyn, Éowyn!’ riep hij ten slotte. ‘Éowyn, hoe kom jij hier? Welke dwaasheid of duivelskunst is dit? Dood, dood, dood. Dood, neem ons allen!’

Toen, zonder zich te beraden of te wachten op de komst van de mannen uit de Stad, reed hij spoorslags terug naar het front van het grote leger en blies op een hoorn en riep het bevel om aan te vallen. Over het veld schalde zijn heldere stem, die riep: ‘Dood! Rijd! Rijd naar de vernietiging en het einde van de wereld!’

En hierop zette het leger zich in beweging. Maar de Rohirrim zongen niet meer. Dood riepen zij als één man, luid en verschrikkelijk, en steeds sneller, als een groot getij, woedde de slag rondom hun gesneuvelde koning en trok voorbij, naar het zuiden daverend.

En nog altijd stond Merijn de hobbit daar door zijn tranen te knipperen, en niemand sprak tegen hem of scheen enige aandacht aan hem te schenken. Hij veegde zijn tranen af, en bukte zich om het groene schild op te rapen dat Éowyn hem gegeven had, en hij hing het op zijn rug. Toen zocht hij zijn zwaard, dat hij had laten vallen; want terwijl hij zijn klap had uitgedeeld, was zijn arm gevoelloos geworden, en nu kon hij alleen zijn linkerhand gebruiken. En zie, daar lag zijn wapen, maar het staal rookte als een droge tak die in het vuur was gegooid; en terwijl hij ernaar keek, kronkelde en verschrompelde het en was verteerd.

Zo verdween het zwaard van de Grafheuvels, het werkstuk van Westernisse. Maar blij zou hij zijn geweest het lot ervan te kennen die het langgeleden moeizaam in het Noordelijk koninkrijk had gewrocht, toen de Dúnedain jong waren, en de voornaamste van hun vijanden het gevreesde rijk van Angmar en zijn tovenaar-koning was. Geen ander staal, ook niet als machtiger handen het hadden gevoerd, zou de vijand een zo bittere wonde hebben toegebracht, het levende vlees klievend en de betovering verbrekend die zijn onzichtbare pezen aan zijn wil deed gehoorzamen.

Mannen tilden de koning nu op en, nadat zij mantels op speerstokken hadden gelegd, droegen zij hem naar de Stad; en anderen tilden Éowyn voorzichtig op en droegen haar achter hem aan. Maar de mannen van de hofhouding van de koning konden zij nog niet van het slagveld dragen, want zeven ridders van de koning waren daar gesneuveld en Déorwine, hun aanvoerder, was er een van. Dus legden zij hen terzijde van hun vijanden en het woeste beest en zetten speren om hen heen. En later, toen alles voorbij was, kwamen de mannen terug en maakten daar een vuur, en verbrandden het karkas van het beest, maar voor Sneeuwmaan groeven zij een graf en plaatsten er een steen op waarop in de taal van Gondor en de Mark stond gebeiteld:

Trouwe dienaar, toch zijn Meesters verderf,

Lichtvoets veulen, snelle Sneeuwmaan.

Groen en lang groeide het gras op Sneeuwmaans terp, maar de grond op de plaats waar het ondier werd verbrand bleef altijd kaal en zwart.

Nu liep Merijn langzaam en droevig naast de dragers, en hij schonk geen aandacht meer aan de slag. Hij was moe en had overal pijn, en zijn ledematen beefden alsof hij koorts had. Een zware regen kwam vanuit zee, en het scheen dat alle dingen om Théoden en Éowyn weenden, de vuren in de Stad met grijze tranen blussend. Door een mist zag hij weldra de voorhoede van de mannen van Gondor naderen. Imrahil, de Prins van Dol Amroth, reed voorop en hield vlak voor hen zijn paard in.

‘Welke last dragen jullie daar, mannen van Rohan?’ vroeg hij.

‘Koning Théoden,’ antwoordden zij. ‘Hij is dood. Maar Koning Éomer rijdt nu in de slag: hij daar met de witte pluim in de wind.’

Toen steeg de prins van zijn paard, en knielde bij de baar om eer te bewijzen aan de koning en zijn grote aanval; en hij huilde. En toen hij opstond keek hij neer op Éowyn en verbaasde zich. ‘Maar dit is toch een vrouw?’ zei hij. ‘Zijn zelfs de vrouwen van de Rohirrim ten strijde getrokken in onze nood?’

‘Nee, één slechts,’ antwoordden zij. ‘Het is Vrouwe Éowyn, de zuster van Éomer; en wij wisten tot op dit uur niets van haar aanwezigheid af, en betreuren dat ten zeerste.’

Toen de prins haar schoonheid zag, ook al was haar gezicht bleek en koud, raakte hij haar hand aan toen hij zich verder vooroverboog om haar beter te kunnen zien. ‘Mannen van Rohan,’ riep hij uit. ‘Hebben jullie geen heelmeesters bij je? Zij is gewond, dodelijk misschien, maar ik denk dat zij nog leeft.’ En hij hield de glanzend gepolijste voorarmscheen die hij aan de arm droeg voor haar koude lippen en zie, deze werd door een dunne mist, bijna onzichtbaar, beslagen.

‘Spoed is nu vereist,’ zei hij, en hij stuurde vlug iemand naar de Stad terug om hulp te halen. Maar hijzelf nam, na een diepe buiging voor de gevallenen te hebben gemaakt, afscheid van hen, steeg op en reed naar de strijd.

En nu laaide het gevecht fel op op de velden van de Pelennor, en het wapengeweld klonk luid, met het geschreeuw van mensen en het gehinnik van paarden. Hoorns werden gestoken en trompetten schetterden en de mûmakil trompetterden toen zij naar de oorlog werden geleid. Aan de voet van de zuidelijke muren van de Stad lanceerden de voetknechten van Gondor nu een aanval op de legioenen van Morgul, die daar nog in aanzienlijke sterkte waren verzameld. Maar de ruiters reden oostwaarts, Éomer te hulp: Húrin de Grote, Bewaarder van de Sleutels, en de Heer van Lossarnach en Hirluin van de Groene Heuvels, en de knappe Prins Imrahil door al zijn ridders omringd.

Hun hulp aan de Rohirrim kwam niet te vlug; want het fortuin had zich tegen Éomer gekeerd, en zijn furie had hem parten gespeeld. De grote toorn van zijn aanval had het front van zijn vijanden volkomen omvergeworpen, en zijn Ruiters hadden grote wiggen in de rijen Zuiderlingen gedreven, hun ruiters in verwarring brengend en hun voetknechten te pletter rijdend. Maar waar de mûmakil kwamen, weigerden de paarden te gaan; ze weken terug en zwenkten opzij; en de grote monsters werden niet aangevallen en stonden als verdedigingstorens, en de Haradrim zwermden eromheen. En waar de Rohirrim bij hun bestorming alleen al door een drie keer sterkere strijdmacht van Haradrim werden aangevallen, werd hun zaak spoedig nog erger; want verse strijdkrachten kwamen nu uit Osgiliath het slagveld op stromen. Zij waren daar samengetrokken voor de plundering van de Stad en de schending van Gondor, wachtend op het bevel van hun aanvoerder. Hij was nu vernietigd: maar Gothmog, de gouverneur van Morgul, had hen in het heetst van de strijd geworpen: Oosterlingen met bijlen en Variags uit Khand, Zuiderlingen in het scharlaken, en uit het Verre Harad zwarte mannen als half-trollen met witte ogen en rode tongen. Sommigen kwamen nu achter de Rohirrim aangesneld, anderen reden naar het westen om de strijdkrachten van Gondor af te leiden en te beletten zich bij die van Rohan te voegen.

Maar op hetzelfde ogenblik dat de overwinning Gondor scheen te ontgaan en hun hoop wankelde, werd er een nieuwe roep in de Stad aangeheven, want de ochtend was toen half om en er woei een straffe wind, de regen vlood naar het noorden en de zon scheen. In die heldere lucht zagen de wachters op de muren een nieuw angstwekkend schouwspel, en de laatste hoop ontviel hun. Want de Anduin stroomde vanaf de bocht bij de Harlond zodanig dat men haar van de Stad uit in de lengte enkele mijlen kon overzien, en de verzienden konden elk schip zien dat naderde. En toen zij daarheen keken, slaakten zij een kreet van ontsteltenis, want zwart afgetekend tegen de glinsterende stroom zagen zij een vloot die voor de wind kwam aanzeilen: galeien, en schepen met grote diepgang met vele riemen, en met zwarte zeilen die bolden in de bries.

‘De Kapers van Umbar!’ riep men. ‘De Kapers van Umbar! Kijk! De Kapers van Umbar komen eraan! Dus Belfalas is ingenomen en de Ethir, en Lebennin is gevallen. De Kapers vallen ons aan. Het is de laatste slag van het noodlot!’

En sommigen renden zonder bevel – want er was niemand in de Stad om hen te commanderen – naar de klokken en luidden ze in alarm: en anderen staken de trompetten om de aftocht te blazen. ‘Terug naar de muren!’ riepen ze. ‘Terug naar de muren! Kom terug naar de Stad voor iedereen is overrompeld!’

Maar de wind die de schepen voortjoeg deed hun geroep verloren gaan.

De Rohirrim hadden geen nieuws of alarm nodig. Maar al te goed konden zij zelf de zwarte zeilen zien. Want Éomer stond nu nauwelijks drie mijl van de Harlond, en een grote troep van zijn eerste vijanden bevond zich tussen hem en de haven daar, terwijl nieuwe vijanden van achteren kwamen wervelen die hem van de Prins afsneden. Nu keek hij naar de Rivier, en de hoop stierf in zijn hart, en de wind die hij had gezegend vervloekte hij nu grondig. Maar de legers van Gondor vatten moed, en vervuld van nieuwe begeerte en woede kwamen zij schreeuwend ten aanval gestormd.

Ernstig was Éomers stemming nu, en zijn hoofd weer helder. Hij liet de hoorns steken om alle manschappen onder zijn banier te verzamelen die daarheen konden komen; want hij was van plan een grote beschermende muur te vormen en stand te houden, en daar te voet te vechten tot de laatste man, en daden te verrichten op de vlakte van de Pelennor die zouden worden bezongen, ook al zou er geen mens in het westen overblijven om zich de laatste Koning van de Mark te herinneren. Zo reed hij naar een groen heuveltje en plantte daar zijn banier, en het Witte Paard golfde in de wind.

Uit twijfel, uit de donkere dageraad

kwam ik, zingend in de zon, ’t zwaard uit de schede,

Naar ’t eind der hoop reed ik, en ’t breken van het hart,

Nu de wraak, nu de verwoesting en een rode zonsondergang!

Deze regels sprak hij, maar hij lachte terwijl hij dit deed. Want de strijdlust was opnieuw in hem ontbrand; en hij was nog onverlet, en hij was jong en hij was koning: de vorst van een meedogenloos volk. En zie, terwijl hij de wanhoop uitlachte, keek hij weer uit op de zwarte schepen en hief het zwaard uitdagend naar hen op.

En toen overviel hem verbazing en een grote vreugde: en hij wierp zijn zwaard omhoog in het zonlicht en zong terwijl hij het weer opving. En alle ogen volgden zijn blik, en zie! Op het voorste schip werd een grote standaard ontvouwd en de wind ontplooide hem toen het naar de Harlond stevende. Daar ontbloeide een Witte Boom, en die was voor Gondor; maar Zeven Sterren stonden eromheen en een hoge kroon erboven, de tekenen van Elendil die geen vorst in ontelbare jaren had gevoerd. En de sterren vonkten in het zonlicht, want zij waren gemaakt van juwelen door Arwen, de dochter van Elrond, en de kroon schitterde in de ochtend, want hij was van mithril en goud vervaardigd.

Zo kwam Aragorn, zoon van Arathorn, Elessar, Isildurs erfgenaam, uit de Paden der Doden, gedragen door een wind van de Zee naar het koninkrijk Gondor; en de vreugde van de Rohirrim was een stortvloed van gelach en een geschitter van zwaarden, en de vreugde en verbazing van de Stad was trompetgeschal en luidende klokken. Maar de legers van Mordor werden met verbijstering geslagen, want het scheen grote tovenarij dat hun eigen schepen vol waren met hun vijanden. En een grote angst kwam over hen omdat zij wisten dat het tij van het noodlot zich tegen hen had gekeerd en dat hun ondergang nabij was.

Oostwaarts reden de ridders van Dol Amroth, de Vijand voor zich uit drijvend: trollenmannen en Variags en orks, die het zonlicht haatten. Naar het zuiden schreed Éomer en mannen vluchtten toen zij hem zagen, en zij werden verpletterd tussen hamer en aambeeld. Want nu sprongen mannen van de schepen naar de kaden van de Harlond en joegen als een stormwind naar het noorden. Daar kwamen Legolas en Gimli, die met zijn bijl zwaaide, en Halbarad met de standaard, en Elladan en Elrohir met sterren op het voorhoofd, en de dappere Dúnedain, Dolers uit het Noorden, die een grote strijdmacht van het volk van Lebennin en Lamedon aanvoerden, en de leenmannen uit het zuiden. Maar voorop ging Aragorn met de Vlam van het Westen, Andúril, als een pas ontstoken vuur, Narsil, opnieuw gesmeed, even dodelijk als weleer, en op zijn voorhoofd straalde de Ster van Elendil.

En zo troffen Éomer en Aragorn elkaar ten slotte midden op het slagveld en zij leunden op hun zwaarden en keken elkaar aan en waren verheugd.

‘Zo ontmoeten wij elkaar weer, ook al waren alle legers van Mordor tussen ons,’ zei Aragorn. ‘Heb ik dat niet op de Hoornburg gezegd?’

‘Dat hebt u inderdaad,’ zei Éomer, ‘maar hoop bedriegt vaak, en ik wist toen niet dat u in de toekomst kunt zien. Maar twee keer gezegend is de hulp die men niet verwacht, en nooit was een treffen tussen vrienden blijer.’ Zij schudden elkaar de hand. ‘En ook nooit tijdiger,’ zei Éomer. ‘U komt niets te vroeg, vriend. Zware verliezen en veel verdriet hebben wij geleden.’

‘Laat ons het dan wreken, voor wij erover spreken,’ zei Aragorn, en zij reden samen naar de slag terug.

Er moest nog lang en hard gevochten worden, want de Zuiderlingen waren dappere, vastberaden mannen en fel in hun wanhoop; en de Oosterlingen waren sterk en in de strijd gehard en vroegen niet om genade. En zo, hier en daar, bij verbrand erf of schuur, op heuveltje of terp, aan de voet van een muur of op het veld, verzamelden zij zich nog en vielen aan en vochten tot de dag ten einde liep.

Toen de Zon eindelijk achter de Mindolluin onderging en de hele hemel in brand zette, zodat de heuvels en bergen als met bloed waren geverfd, gloeide er vuur in de Rivier en het gras van de Pelennor was rood in de avondschemering. En op dat uur eindigde de grote slag op het veld van Gondor; en niet één vijand bleef binnen de kring van de Rammas levend achter. Allen werden gedood, behalve zij die vluchtten om te sterven of in het rode schuim van de Rivier te verdrinken. Weinigen kwamen ooit oostwaarts naar Morgul of Mordor; en naar het land van de Haradrim kwam slechts een ver verhaal: een gerucht over de toorn en verschrikking van Gondor.

Aragorn en Éomer en Imrahil reden terug naar de Poort van de Stad, en ze waren nu zo moe, dat zij niet meer in staat waren vreugde of verdriet te voelen. Deze drie waren onverlet en dit was te danken aan hun geluk, hun behendigheid en de kracht van hun armen, en weinigen hadden het werkelijk aangedurfd hen te weerstaan of hun gezicht te aanschouwen in het uur van hun toorn. Maar vele anderen waren gewond of verminkt of lagen dood op het slagveld; en zowel Duilin van Morthond als zijn broer waren doodgetrapt toen zij de mûmakil aanvielen en hun boogschutters aanvoerden om van dichtbij op de ogen van de monsters te schieten. En ook Hirluin de Schone zou niet naar Pinnath Gelin terugkeren, evenmin als Grimbold naar het Grimdal of Halbarad de dappere Doler naar de Noordlanden.

Niet weinigen waren gevallen, befaamd of naamloos, aanvoerder of soldaat; want het was een grote slag en het hele relaas ervan is nooit in een verhaal verteld. Zo zei een Maker in Rohan lang daarna in zijn lied over de Grafheuvels van Mundburg:

Wij hoorden van hoorns in heuvels schallend.

De zwaarden zwaaiend in het zuidelijk koninkrijk.

Strijdrossen stapten naar ’t Steningland

als wind in de morgen. Wapenen streden.

Daar viel Théoden, Thengling machtig,

naar zijn gouden zalen en groene weiden,

nooit terugkerend naar de noordelijke velden,

hoge heer van het heir. Harding en Guthláf.

Dúnhere en Déorwine, dappere Grimbold,

Herefara en Herubrand, Horn en Fastred,

vochten en vielen daar in een ver land.

In de Mundbergse terpen onder mos liggen zij

met hun bondgenoten, leiders van Gondor.

Noch naar Heuvels aan Zee keerde Hirluin de Schone,

Noch Forlong de Oude naar flora der dalen,

ooit naar Arnach, naar zijn eigen landstreek,

terug in triomf; noch de grote boogschutters,

Derufin en Duilin, naar hun donkere wateren,

meren van Morthond onder machtige schaduwen.

Dood in de ochtend en aan ’t einde des daags

nam heren en horigen. Lang slapen zij nu

onder gras in Gondor bij de Grote Rivier.

Grijs nu als tranen, glinsterend zilver,

rood rolde het toen, ruisend water:

Bloedbevlekt schuim blaakte in zonlicht

als bakens brandden bergen in de avond;

rood viel de dauw in Rammas Echor.

VII. De brandstapel van Denethor

Toen de donkere schaduw bij de Poort zich terugtrok, zat Gandalf nog altijd roerloos. Maar Pepijn stond op, alsof een grote last van hem was afgevallen en luisterde naar de hoorns, en het scheen hem toe dat zijn hart van vreugde zou breken. Nooit kon hij in later jaren een hoorn in de verte horen schallen zonder dat hem de tranen in de ogen sprongen. Maar nu herinnerde hij zich plotseling zijn boodschap, en hij snelde naar voren. Op dat ogenblik bewoog Gandalf zich en sprak tegen Schaduwvacht en stond op het punt de Poort door te rijden.

‘Gandalf, Gandalf!’ riep Pepijn en Schaduwvacht bleef staan.

‘Wat doe jij hier?’ vroeg Gandalf. ‘Is het niet een wet van deze Stad dat zij die het zwart en zilver dragen in de Citadel moeten blijven, tenzij hun Heer hun permissie geeft?’

‘Dat heeft hij gedaan,’ zei Pepijn. ‘Hij heeft me weggestuurd. Maar ik ben bang. Er staat daar misschien iets vreselijks te gebeuren. De Heer is waanzinnig, denk ik. Ik vrees dat hij zichzelf zal doden, en Faramir ook. Kun je niet iets doen?’

Gandalf keek door de gapende Poort, en op de velden hoorde hij al het aangroeiende geluid van strijd. Hij balde zijn vuist. ‘Ik moet gaan,’ zei hij. ‘De Zwarte Ruiter is in de buurt en hij zal verderf over ons brengen. Ik heb geen tijd.’

‘Maar Faramir!’ riep Pepijn uit. ‘Hij is niet dood, en ze zullen hem levend verbranden als iemand hen niet tegenhoudt!’

‘Hem levend verbranden?’ vroeg Gandalf. ‘Wat is dat voor verhaal? Vlug!’

‘Denethor is naar de Huizen van de Doden gegaan,’ zei Pepijn, ‘en hij heeft Faramir meegenomen, en hij zegt dat wij ze allemaal moeten verbranden, en hij wil niet wachten, en ze moeten een brandstapel maken en hem erop verbranden, en Faramir ook. En hij heeft mensen erop uitgestuurd om hout en olie te halen. En ik heb het aan Beregond verteld, maar ik ben bang dat hij zijn post niet durft te verlaten: hij staat op wacht. En wat kan hij dan nog uitrichten?’ Zo gooide Pepijn zijn verhaal eruit, terwijl hij zijn armen uitstrekte en Gandalfs knieën met bevende handen beroerde. ‘Kun jij Faramir niet redden?’

‘Misschien wel,’ zei Gandalf, ‘maar als ik het doe, dan zullen anderen sterven, vrees ik. Welnu, ik moet gaan, aangezien geen andere hulp hem kan bereiken. Maar hier zullen ellende en verdriet van komen. Zelfs in het hart van onze vesting heeft de Vijand de macht om ons te treffen: want het is zijn wil die aan het werk is.’

Toen hij zijn besluit eenmaal genomen had, handelde hij snel; en nadat hij Pepijn had opgepakt en voor zich had neergezet, wendde hij Schaduwvacht met een woord. Zij reden kletterend de hellende straten van Minas Tirith door, terwijl het oorlogsrumoer achter hen opsteeg. Overal rezen mannen uit hun wanhoop en angst op, pakten hun wapenen en riepen tegen elkaar: ‘Rohan is gekomen!’ Aanvoerders schreeuwden, compagnieën verzamelden zich en velen marcheerden al naar de Poort.

Zij kwamen Prins Imrahil tegen en hij riep hun toe: ‘Waar ga je nu heen, Mithrandir? De Rohirrim vechten op de velden van Gondor! Wij moeten alle kracht verzamelen die wij kunnen vinden.’

‘U zult iedere man nodig hebben, en meer,’ zei Gandalf. ‘Haast u. Ik kom wanneer ik kan. Maar ik heb een boodschap voor Heer Denethor die niet kan wachten. Voer het bevel in afwezigheid van de Heer!’

Zij gingen verder en toen zij klommen en de citadel naderden, voelden zij de wind in hun gezicht waaien, en zagen de schittering van de ochtend in de verte, een licht dat sterker werd aan de zuidelijke hemel. Maar het bracht hun weinig hoop, want ze wisten niet welk kwaad vóór hen lag, en vreesden dat zij te laat zouden komen. ‘De duisternis gaat voorbij,’ zei Gandalf, ‘maar drukt nog zwaar op deze Stad.’

Bij de poort van de Citadel troffen zij geen schildwacht aan. ‘Dan is Beregond weggegaan,’ zei Pepijn, hoopvoller. Zij draaiden zich om en spoedden zich langs de weg naar de Gesloten Deur. Die stond wijd open en de portier lag ervoor. Hij was gedood en zijn Sleutel was van hem afgenomen.

‘Werk van de Vijand!’ zei Gandalf. ‘Hij houdt van dit soort daden: vriend in oorlog met vriend; trouw verdeeld in verwarring van harten.’ Nu steeg hij af en vroeg Schaduwvacht naar zijn stal terug te keren. ‘Want, mijn vriend,’ zei hij, ‘jij en ik hadden langgeleden naar de velden moeten rijden, maar andere zaken houden mij op. Maar kom vlug als ik roep.’

Zij gingen de Deur door en liepen verder de steile, slingerende weg af. Het licht werd sterker, en de hoge zuilen en gebeeldhouwde figuren naast de weg trokken langzaam voorbij als grijze geesten.

Plotseling werd de stilte verbroken, en zij hoorden beneden zich kreten en het gekletter van zwaarden: geluiden als op de gewijde plaatsen niet waren gehoord sinds de Stad was gebouwd. Ten slotte bereikten zij Rath Dínen en haastten zich naar het Huis van de Stadhouders dat in de schemering onder de grote koepel opdoemde.

‘Hou op! Hou op!’ riep Gandalf, terwijl hij naar voren sprong naar de stenen trap voor de deur. ‘Stop met die waanzin.’

Want daar waren de dienaren van Denethor met zwaarden en fakkels in de handen; maar alleen in het portiek op de bovenste trede stond Beregond, gekleed in het zwart en zilver van de Garde; en hij verdedigde de deur tegen hen. Twee waren al door zijn zwaard gevallen, de gewijde plaats met hun bloed bevlekkend, en de anderen vervloekten hem en noemden hem een vogelvrije en verrader van zijn meester.

Op hetzelfde ogenblik dat Pepijn en Gandalf naar voren snelden, hoorden zij binnen in het huis van de doden de stem van Denethor roepen: ‘Vlug. Vlug! Doe wat ik bevolen heb. Dood deze renegaat! Of moet ik het zelf doen?’ Vervolgens werd de deur, die Beregond met zijn linkerhand dichthield, opengewrikt en daar achter hem stond de Heer van de Stad, groot en woest; een vlammend licht scheen in zijn ogen en hij had een getrokken zwaard in de hand. Maar Gandalf sprong de trappen op, en de mannen deinsden voor hem terug en bedekten de ogen, want zijn komst was als de komst van een wit licht op een donkere plaats, en hij kwam met grote toorn. Hij hief zijn hand op, en tegelijkertijd vloog het zwaard van Denethor omhoog, schoot uit zijn hand en kletterde achter hem in de schaduwen van het huis neer; en Denethor stapte achteruit voor Gandalf als iemand die verbijsterd is.

‘Wat is dit, mijn heer?’ vroeg de tovenaar. ‘De woningen van de doden zijn geen plaatsen voor levenden en waarom vechten mannen hier op de gewijde plaatsen als er genoeg oorlog voor de Poort is? Of is onze Vijand zelfs naar Rath Dínen gekomen?’

‘Sinds wanneer is de Heer van Gondor u verantwoording schuldig?’ vroeg Denethor. ‘Of mag ik mijn eigen dienaren niet bevelen?’

‘Dat mag u,’ zei Gandalf. ‘Maar anderen mogen uw wil trotseren wanneer die op waanzin en kwaad is gericht. Waar is uw zoon Faramir?’

‘Hij ligt binnen,’ zei Denethor, ‘brandend, al brandend. Ze hebben een vuur in zijn vlees ontstoken. Maar weldra zal alles verbrand zijn. Het Westen heeft gefaald. Het zal allemaal in een groot vuur opgaan, en aan alles zal een einde komen. As! As en rook, weggewaaid op de wind!’

Toen Gandalf de waanzin zag waarmee hij werd geconfronteerd vreesde hij dat hij al een euvele daad had begaan, en hij drong naar voren met Beregond en Pepijn achter zich aan, terwijl Denethor terugweek tot hij naast de tafel binnen stond. Maar daar zagen zij Faramir, nog ijlend in zijn koorts, op de tafel liggen. Hout was eronder en hoog eromheen opgestapeld, en alles was overgoten met olie, zelfs de kleren van Faramir en de lakens; maar de brandstof was nog niet ontstoken. Toen openbaarde Gandalf de kracht die in hem verborgen lag, terwijl het licht van zijn macht onder zijn grijze mantel verborgen was. Hij sprong op de takkenbossen en terwijl hij de zieke man als een veer optilde, sprong hij er weer af en droeg hem naar de deur. Maar ondertussen kreunde Faramir en riep zijn vader in zijn droom.

Denethor schrok op als iemand die uit een trance ontwaakt en de vlam doofde in zijn ogen, en hij begon te huilen en zei: ‘Neem mijn zoon niet van mij weg! Hij roept om mij.’

‘Hij roept,’ zei Gandalf, ‘maar u kunt nog niet bij hem komen. Want hij moet genezing vinden op de drempel van de dood, en misschien zal hij die niet vinden. Terwijl het uw plicht is om naar de strijd van uw Stad te gaan, waar de dood u misschien wacht. In uw hart weet u dat.’

‘Hij zal niet meer wakker worden,’ zei Denethor. ‘Vechten is vergeefs. Waarom zouden wij langer willen leven? Waarom zouden wij niet zij aan zij de dood in gaan?’

‘U hebt niet de bevoegdheid, Stadhouder van Gondor, om het uur van uw dood te bevelen,’ antwoordde Gandalf. ‘En alleen de heidense koningen onder de overheersing van de Zwarte Macht deden dat, de hand aan zichzelf slaand uit trots en wanhoop, hun verwanten vermoordend om hun eigen dood te verlichten.’ Toen ging hij de deur door en nam Faramir met zich mee uit het dodenhuis en legde hem op de baar waarop hij was gebracht, die nu in het portaal was neergezet. Denethor volgde hem en bleef bevend staan, terwijl hij met verlangen naar het gezicht van zijn zoon keek. En terwijl allen stil en roerloos stonden en naar de Heer in zijn verdriet keken, weifelde hij een ogenblik.

‘Kom!’ zei Gandalf. ‘Men heeft ons nodig. U kunt nog veel doen.’

Toen lachte Denethor plotseling. Hij stond weer groot en fier en terwijl hij vlug naar de tafel terugliep, pakte hij het kussen waarop zijn hoofd had gelegen. Toen hij bij de deuropening kwam, trok hij het doek opzij en zie, in zijn handen had hij een palantír. En toen hij die omhooghield, scheen het hun die toekeken toe dat binnen in de bol een licht begon te gloeien, zodat het magere gezicht van de Heer als door een rood vuur werd verlicht, en het scheen uit harde steen gehouwen te zijn, scherp met zwarte schaduwen, nobel, trots en verschrikkelijk. Zijn ogen schitterden.

‘Trots en wanhoop!’ riep hij uit. ‘Dacht je dat de ogen van de Witte Toren blind waren? Nee, ik heb meer gezien dan jij weet, Grijze Dwaas. Want jouw hoop komt slechts uit onwetendheid voort. Ga dan en doe je best om te genezen! Ga dan en vecht! IJdelh eid. Een korte tijd zul je misschien triomferen op het veld, een dag. Maar tegen de Macht die nu opstaat, is geen overwinning mogelijk. Naar deze Stad is tot nu toe alleen de eerste vinger van zijn hand uitgestrekt. Het hele Oosten is in beroering. En zelfs nu bedriegt de wind van je hoop je, en voert een vloot met zwarte zeilen de Anduin op. Het Westen heeft gefaald. Het is tijd voor allen die geen slaven willen zijn om heen te gaan.’

‘Een dergelijke raad zal de overwinning van de Vijand ongetwijfeld waarmaken,’ zei Gandalf.

‘Blijf dan hopen!’ riep Denethor lachend. ‘Ken ik je niet, Mithrandir? Jij hoopt in mijn plaats te regeren, om achter iedere troon te staan, in het noorden, zuiden of westen. Ik heb je gedachten en listen door. Weet ik niet dat jij deze halfling hier hebt bevolen om te zwijgen? Dat je hem hierheen hebt gebracht om mij in mijn eigen vertrek te bespioneren? Maar toch, in onze gesprekken ben ik alle namen en het doel van al je metgezellen te weten gekomen. Zo! Met de linkerhand wilde je mij een tijdje als schild tegen Mordor gebruiken, en met de rechter deze Doler uit het Noorden hierheen brengen om mij te verdringen.

Maar ik zeg je, Mithrandir, ik weiger jouw werktuig te zijn. Ik ben Stadhouder van het Huis van Anárion. Ik zal niet aftreden om de aftandse kamerheer van een omhooggevallen arrivist te zijn. Zelfs al werd mij zijn aanspraak bewezen, hij stamt toch maar van de Tak van Isildur af. Ik zal niet buigen voor zo iemand, de laatste van een haveloos huis, langgeleden van adeldom en waardigheid beroofd.’

‘Wat zou u dan willen,’ vroeg Gandalf, ‘als u uw zin zou kunnen krijgen?’

‘Ik zou willen dat de dingen waren zoals ze mijn hele leven zijn geweest,’ antwoordde Denethor, ‘en in de tijd van mijn voorvaderen: om in vrede Heer van deze Stad te zijn, en mijn zetel na mij te doen overgaan op een zoon, die zijn eigen meester zou zijn en geen tovenaarsleerling. Maar als het lot mij dit ontzegt, wil ik helemaal niets hebben: noch een minder leven, noch gehalveerde liefde of geringere eer.’

‘Het lijkt mij niet dat een Stadhouder die trouw zijn taak overdraagt, minder geliefd of minder geëerd zou zijn,’ zei Gandalf. ‘En in ieder geval zult u uw zoon zijn keus niet ontnemen, terwijl zijn dood nog onzeker is.’

Bij deze woorden schoten Denethors ogen opnieuw vuur, en terwijl hij de Steen onder zijn arm nam, pakte hij een dolk en liep naar de baar. Maar Beregond sprong naar voren en ging voor Faramir staan.

‘Zo!’ riep Denethor uit. ‘Je had de liefde van mijn zoon al half gestolen. Nu ontsteel je mij ook de harten van mijn ridders, zodat zij mij mijn zoon ten slotte helemaal ontnemen. Maar hierin zul je in ieder geval mijn wil niet trotseren: om mijn eigen einde te bepalen. Kom hier!’ riep hij tot zijn dienaren. ‘Kom, als jullie niet allemaal afvalligen zijn!’ Daarop kwamen er twee de trappen op naar hem toe rennen. Snel griste hij een van hen de fakkel uit de hand en sprong het huis weer binnen. Voordat G andalf het hem kon verhinderen, gooide hij de brandende fakkel tussen de brandstof en deze begon meteen te knetteren en vlammen laaiden op.

Toen sprong Denethor op de tafel, en terwijl hij daar stond, door rook en vuur omkranst, nam hij de staf van zijn stadhouderschap die aan zijn voeten lag en brak die op zijn knie. Nadat hij de stukken in het vuur had geworpen, maakte hij een buiging en ging op de tafel liggen, terwijl hij de palantír met beide handen tegen zijn borst klemde. En van die dag af zei men, dat als iemand in die Steen keek, hij, tenzij hij de grote wilskracht bezat om het op een ander doel te richten, slechts twee oude handen zag die in de vlammen verschrompelden.

Gandalf wendde het gezicht met smart en afschuw af en sloot de deur. Een tijdlang bleef hij in gedachten zwijgend op de drempel staan, terwijl zij die buiten waren het hongerige gebrul van het vuur daarbinnen hoorden. En toen slaakte Denethor een luide kreet, en sprak daarna niet meer en werd nooit meer door sterfelijke mensen gezien.

‘Aldus gaat Denethor, zoon van Ecthelion, heen,’ zei Gandalf. Toen wendde hij zich tot Beregond en de dienaren van de Heer die daar verbijsterd stonden. ‘En zo eindigen ook de dagen van het Gondor zoals u het hebt gekend; ten goede of ten kwade, zij zijn ten einde. Slechte daden zijn hier bedreven; maar laat nu alle vijandschap tussen u varen, want die was aangestookt door de Vijand en bewerkstelligt wat hij wil. U bent verstrikt geraakt in een web van tegenstrijdige plichten dat u niet geweven hebt. Maar bedenkt, gij dienaren van de Heer, in uw blindelingse gehoorzaamheid, dat als Beregond geen verraad had gepleegd, Faramir, de Kapitein van de Witte Toren, nu ook zou zijn verbrand.

Draagt uw kameraden die zijn gevallen weg van deze plaats van rampspoed. En wij zullen Faramir, Stadhouder van Gondor, naar een plaats brengen waar hij in vrede kan slapen of sterven, zo dat zijn lot is.’

Toen namen Gandalf en Beregond de draagbaar op en droegen hem naar de Huizen van Genezing, terwijl Pepijn met gebogen hoofd achter hen liep. Maar de dienaren van de Heer stonden als geslagen mannen naar het huis van de doden te kijken; en op hetzelfde ogenblik dat Gandalf aan het einde van de Rath Dínen kwam, was er een groot tumult. Toen zij omkeken, zagen zij het dak van het huis scheuren en rook opstijgen; en toen stortte het met gekletter en geraas in een zee van vuur; maar nog altijd dansten en flakkerden de vlammen onverminderd tussen de ruïnes. Toen vluchtten de dienaren in ontzetting en volgden Gandalf.

Zo kwamen zij terug bij de Deur van de Stadhouder, en Beregond keek smartelijk naar de portier. ‘Deze daad zal ik altijd betreuren,’ zei hij, ‘maar ik had een waanzinnige haast en hij wilde niet luisteren, maar bedreigde mij met zijn zwaard.’ Hij nam de sleutel die hij van de gedode man had afgenomen, deed de deur dicht en op slot. ‘Deze behoort nu aan Heer Faramir te worden gegeven,’ zei hij.

‘De Prins van Dol Amroth voert in afwezigheid van de Heer het bevel,’ zei Gandalf, ‘maar aangezien hij niet hier is, moet ik dit doen. Ik verzoek je de sleutel te houden en te bewaken totdat de Stad weer op orde is gebracht!’

Nu kwamen zij ten slotte bij de hoge kringen van de Stad en in het licht van de morgen gingen zij verder naar de Huizen van Genezing; dit waren mooie huizen, bestemd voor de verzorging van hen die ernstig ziek waren, maar nu waren zij in gereedheid gebracht voor het verzorgen van mannen die in de slag waren gewond of stervende waren. Zij stonden niet ver van de Citadelpoort, in de zesde kring, dicht bij de zuidelijke muur, en eromheen lagen een tuin en een grasveld met bomen, de enige plaats van dien aard in de Stad. Daar woonden de weinige vrouwen die in Minas Tirith hadden mogen blijven, omdat zij bedreven waren in de geneeskunst of in dienst stonden van de genezers. Maar terwijl Gandalf en zijn metgezellen de draagbaar naar de hoofdingang van de Huizen droegen, hoorden zij een luide kreet die opsteeg van het veld voor de Poort en, nadat zij hoog en doordringend naar de hemel was opgestegen, in de wind verstierf. Zo afgrijselijk was die kreet, dat allen een ogenblik stilstonden, maar toen zij voorbij was, werden hun harten plotseling in zo’n hoopvolle verwachting opgeheven als zij sinds de duisternis uit het oosten was gekomen niet hadden gekend; en het scheen hun toe dat het licht helder werd en de zon door de wolken brak.

Maar Gandalfs gezicht stond ernstig en droevig, en nadat hij Beregond en Pepijn had verzocht Faramir de Huizen van Genezing binnen te dragen, beklom hij de muren in de nabijheid en stond daar als een gebeeldhouwde witte figuur in de nieuwe zon en keek naar buiten. En met het gezicht dat hem gegeven was, zag hij al wat er was voorgevallen; en toen Éomer uit de voorste gelederen van zijn veldslag reed en naast hen stond die op het veld lagen, zuchtte hij, sloeg zijn mantel weer om zich heen en verliet de muren. En Beregond en Pepijn zagen hem in gedachten verzonken voor de deur van de Huizen staan toen zij naar buiten kwamen.

Zij keken hem aan, en hij zweeg een tijdje. Ten slotte sprak hij. ‘Vrienden,’ zei hij, ‘en alle mensen van deze stad en van de westelijke landen! Er zijn zeer verdrietige en befaamde dingen gebeurd. Zullen wij wenen of blij zijn? Boven alle hoop is de Aanvoerder van onze vijanden vernietigd, en jullie hebben de echo van zijn laatste wanhoop gehoord. Maar hij is niet heengegaan zonder smart en bittere verliezen te veroorzaken. En die zou ik misschien hebben kunnen verhinderen als Denethor niet krankzinnig was geworden. Zo groot is het bereik van de Vijand geworden. Helaas! Ik zie nu pas hoe zijn wil in staat was om tot in het hart van de Stad zelf door te dringen.

Hoewel de Stadhouders meenden dat het een geheim was dat alleen zij bewaarden, heb ik langgeleden vermoed dat hier in de Witte Toren ten minste één van de Zeven Stenen bewaard was gebleven. In de dagen van zijn wijsheid was Denethor niet van plan hem te gebruiken, of Sauron uit te dagen, omdat hij de grenzen van zijn eigen kracht kende. Maar zijn wijsheid schoot tekort en ik vrees dat, toen het gevaar dat zijn rijk bedreigde toenam, hij in de Steen heeft gekeken en werd misleid; meer dan eens, vermoed ik, sinds Boromir heenging. Hij was te groot om zich aan de wil van de Zwarte Macht te onderwerpen, maar niettemin zag hij alleen die dingen die de Zwarte Vorst hem toestond te zien. De kennis die hij verkreeg, was ongetwijfeld vaak van nut voor hem; maar het visioen van de grote macht van Mordor dat hij te zien kreeg, voedde de wanhoop van zijn hart tot het zijn geest te gronde richtte.’

‘Nu begrijp ik wat mij zo vreemd voorkwam,’ zei Pepijn, huiverend om zijn herinneringen toen hij sprak. ‘De Heer ging weg uit de kamer waarin Faramir lag, en pas toen hij terugkeerde, meende ik voor het eerst dat hij was veranderd, oud en gebroken.’

‘Het was op hetzelfde uur dat Faramir naar de Toren werd gebracht, dat velen van ons een vreemd licht in de bovenste kamer zagen,’ zei Beregond. ‘Maar wij hebben dit licht eerder gezien, en lange tijd liep het gerucht in de Stad dat de Heer soms in gedachten met zijn Vijand streed.’

‘Helaas, dan heb ik het goed geraden,’ zei Gandalf. ‘Zo drong de wil van Sauron Minas Tirith binnen; en daardoor ben ik hier opgehouden. En hier zal ik nog moeten blijven, want ik zal weldra anderen hebben voor wie ik verantwoordelijk ben, niet alleen Faramir.

Nu moet ik naar beneden gaan om hen die komen te begroeten. Ik heb iets gezien op het veld dat mijn hart zeer benauwt, en groter verdriet kan nog over ons komen. Kom met mij mee, Pepijn! Maar jij, Beregond, moet naar de citadel teruggaan en het hoofd van de Garde vertellen wat er gebeurd is. Het zal zijn plicht zijn, vrees ik, om je uit de Garde te ontslaan, maar zeg hem dat je, als ik hem raad mag geven, naar de Huizen van Genezing moet worden gestuurd, als bewaker en dienaar van je kapitein, en om aan zijn zijde te zijn wanneer hij wakker wordt – zo dat ooit zal gebeuren. Want door jou werd hij van het vuur gered. Ga nu. Ik zal spoedig terugkomen.’

Hierop draaide hij zich om en ging met Pepijn naar het lager gelegen gedeelte van de Stad. En terwijl zij zich voortspoedden, bracht de wind een grijze regen, en alle vuren doofden, en er steeg een zware rook voor hen op.

VIII. De Huizen van Genezing

Er lag een mist van tranen en vermoeidheid over Merijns ogen toen zij bij de verwoeste Poort van Minas Tirith kwamen. Hij schonk weinig aandacht aan de verwoesting en slachting overal in het rond. Vuur, rook en stank bezwangerden de lucht, want vele werktuigen waren verbrand of in de vuurkuilen geworpen, en ook vele van de gedoden, terwijl er hier en daar karkassen lagen van de grote monsters uit het zuiden, half verbrand of gebroken door steenworpen, of door de ogen geschoten door de dappere boogschutters van Morthond. De striemende regen was een tijdje opgehouden, en de zon straalde aan de hemel; maar het hele onderste gedeelte van de stad was nog in een smeulende stank gehuld.

Mannen waren al aan het werk om een weg door de rommel van de strijd vrij te maken; en nu kwamen van de poort enkelen die draagbaren droegen. Voorzichtig legden zij Éowyn op zachte kussens; maar het lichaam van de koning bedekten zij met een groot doek van goud, en zij droegen fakkels om hem heen en de vlammen, flets in het zonlicht, flakkerden in de wind.

Zo kwamen Théoden en Éowyn naar de Stad van Gondor, en allen die hen zagen, ontblootten hun hoofden en bogen; en zij gingen door de as en rook van de verbrande cirkel omhoog, en gingen verder door de stenen straten. Het scheen Merijn toe dat de klim eeuwen duurde, een zinloze reis in een afschuwelijke droom, die verder en verder ging naar een vaag einde, dat de herinnering niet kan bevatten.

Langzaam flikkerden de lichten van de toortsen voor hem en doofden, en hij liep in een duisternis; en hij dacht: Dit is een tunnel die naar een grafkelder leidt; daar zullen wij eeuwig blijven. Maar plotseling klonk er een levende stem in zijn droom.

‘Wel wel, Merijn! De hemel zij dank dat ik je gevonden heb!’

Hij keek op en de mist voor zijn ogen trok enigszins weg. Daar was Pepijn! Zij stonden tegenover elkaar in een smal verlaten straatje, en op hen na was die leeg. Hij wreef zijn ogen uit.

‘Waar is de koning?’ vroeg hij. ‘En Éowyn?’ Toen wankelde hij en ging op een stoep zitten en begon weer te huilen.

‘Ze zijn de Citadel daarboven binnengegaan,’ zei Pepijn. ‘Ik denk dat je staande in slaap gevallen moet zijn en de verkeerde hoek bent omgegaan. Toen we merkten dat jij niet bij hen was, heeft Gandalf mij erop uitgestuurd om je te zoeken. Arme ouwe Merijn! Wat ben ik blij je weer te zien! Maar je bent uitgeput en ik zal je niet met mijn gepraat lastigvallen. Vertel eens, ben je gewond of bezeerd?’

‘Nee,’ zei Merijn. ‘Nou, nee, ik geloof van niet. Maar ik kan mijn rechterarm niet gebruiken, Pepijn, sinds ik hem heb gestoken. En mijn zwaard is helemaal weggebrand als een stukje hout.’

Pepijns gezicht stond bezorgd. ‘Nou, je kunt het beste maar zo vlug mogelijk met mij meekomen,’ zei hij. ‘Ik wou dat ik je kon dragen. Je bent niet in staat om verder te lopen. Ze hadden je helemaal niet moeten laten lopen, maar je moet het hun maar vergeven. Er zijn zoveel afschuwelijke dingen in de Stad gebeurd, Merijn, dat één arme hobbit die van de slag thuiskomt gemakkelijk over het hoofd wordt gezien.’

‘Het is niet altijd een ongeluk om over het hoofd te worden gezien,’ zei Merijn. ‘Ik ben zonet over het hoofd gezien door – nee, nee, ik kan er niet over spreken. Help me, Pepijn! Alles wordt weer donker, en mijn arm is zo koud.’

‘Leun op mij, Merijn, jongen,’ zei Pepijn. ‘Kom nu! Voetje voor voetje. Het is niet ver.’

‘Ga je mij begraven?’ vroeg Merijn.

‘Nee, wat dacht je!’ zei Pepijn, die zijn best deed om opgewekt te klinken, hoewel zijn hart door angst en medelijden werd gekweld. ‘Nee, we gaan naar de Huizen van Genezing.’

Zij gingen het steegje uit dat tussen hoge huizen en de buitenmuur van de vierde cirkel liep, en kwamen weer in de hoofdstraat die omhoogliep naar de citadel. Stap voor stap gingen zij, terwijl Merijn slingerde en mompelde als iemand die slaapt.

Ik zal hem daar nooit krijgen, dacht Pepijn. Is er niemand om me te helpen? Ik kan hem niet hier laten. Maar op datzelfde ogenblik kwam tot zijn verbazing een jongen van achteren aanhollen, en toen hij passeerde, herkende hij Bergil, Beregonds zoon.

‘Hallo, Bergil,’ riep hij. ‘Waar ga jij heen? Blij je weer te zien, en je leeft nog!’

‘Ik doe boodschappen voor de Genezers,’ zei Bergil. ‘Ik kan niet blijven.’

‘Dat hoeft niet,’ zei Pepijn. ‘Maar vertel ze daarboven dat ik een zieke hobbit bij me heb, een perian, weet je, die van het slagveld is gekomen. Ik denk niet dat hij zo ver kan lopen. Als Mithrandir daar is, zal hij blij zijn het te horen.’ Bergil rende verder.

Ik kan beter hier wachten, dacht Pepijn. Daarom liet hij Merijn langzaam op het trottoir zakken op een plek met zonlicht, en ging naast hem zitten, terwijl hij Merijns hoofd in zijn schoot legde. Hij betastte zacht zijn lichaam en ledematen, en nam de handen van zijn vriend in de zijne. De rechterhand voelde ijskoud aan.

Het duurde niet lang voor Gandalf hen zelf kwam zoeken. Hij boog zich over Merijn en streelde zijn voorhoofd; toen tilde hij hem voorzichtig op. ‘Hij had met ere deze stad moeten zijn binnengedragen,’ zei hij. ‘Hij heeft mijn vertrouwen dubbel en dwars terugbetaald; want als Elrond mij mijn zin niet had gegeven, zou geen van jullie op weg zijn gegaan; en dan zouden de rampen van deze dag nog veel erger zijn geweest.’ Hij zuchtte. ‘Maar toch heb ik nog een andere taak te vervullen, terwijl de slag nog steeds onbeslist is.’

Zo werden Faramir en Éowyn en Meriadoc ten slotte in bedden in de Huizen van Genezing gelegd; en daar werden zij goed verzorgd. Want hoewel alle kennis in deze nadagen niet meer de volledigheid van vroeger bezat, waren de genezers van Gondor nog altijd wijs en bedreven in het helen van wonden en letsels, en al die kwalen waar sterfelijke mensen ten oosten van de zee onderhevig aan waren. Behalve alleen ouderdom. Daarvoor hadden zij geen geneesmiddel gevonden; en voorwaar, hun levensspanne was nu afgenomen tot weinig meer dan die van andere mensen, en degenen onder hen die nog krachtig genoeg waren om het verhaal van honderd jaar te doen waren weinig in getal, behalve in enkele geslachten van zuiverder bloed. Maar nu schoten hun kunst en wetenschap tekort; want velen leden aan een ziekte waarvoor geen genezing bestond, en zij noemden die de Zwarte Schaduw, want zij kwam van de Nazgûl. En zij die erdoor waren aangetast, verzonken langzaam in een steeds dieper wordende droom, vervielen dan in stilte en een doodse kou, en stierven zo. En het scheen de verzorgers van de zieken toe dat deze ziekte zwaar lag over de halfling en op de Vrouwe van Rohan. Maar toch, terwijl de morgen verliep, spraken zij, af en toe in hun dromen mompelend, en de wakers luisterden naar alles wat zij zeiden, in de hoop misschien iets te vernemen dat hen in staat zou stellen hun kwetsuren te begrijpen. Maar weldra begonnen zij in de duisternis te verzinken, en toen de zon naar het westen neigde, viel er een grijze schaduw over hun gezichten.

Gandalf ging van de een naar de ander, vol zorg, en alles wat de wakers hadden gehoord werd aan hem overgebracht. En zo ging de dag voorbij, terwijl de grote slag buiten verder woedde met wisselende hoop en vreemde tijdingen; en nog steeds wachtte Gandalf en ging niet weg; tot de rode zonsondergang de hele hemel ten slotte kleurde, en het licht door de vensters op de gezichten van de zieken viel. Toen scheen het hun die erbij stonden toe dat in het avondrood de gezichten lichtelijk bloosden, alsof er beterschap intrad, maar het was slechts een bespotting van hun hoop.

Toen begon een oude vrouw, Ioreth, de oudste van de vrouwen die in dat huis dienden, te huilen toen zij het gezicht van Faramir zag, want alle mensen hielden van hem. En zij zei: ‘Wee, als hij zou sterven. Ik wou dat er koningen in Gondor waren, zoals er eens waren. Want in de oude kennis wordt gezegd: De handen van de koning zijn de handen van een genezer. En daaraan zal men de rechtmatige koning herkennen.’

En Gandalf, die erbij stond, zei: ‘De mensen zullen zich je woorden mogelijk nog lang herinneren, Ioreth! Want zij bevatten hoop. Misschien is er inderdaad een koning naar Gondor teruggekeerd; of heb je de vreemde berichten niet gehoord, die de Stad hebben bereikt?’

‘Ik heb het te druk gehad met een en ander om op al het geroep en geschreeuw te letten,’ antwoordde zij. ‘Het enige dat ik hoop is dat die moordende duivels niet naar dit Huis komen en de zieken verontrusten.’

Toen ging Gandalf haastig naar buiten en het vuur in de hemel doofde al en de smeulende heuvels vervaagden terwijl de asgrauwe avond over de velden viel.

Toen de zon onderging naderden Aragorn en Éomer en Imrahil de Stad met hun aanvoerders en ridders; en toen zij voor de Poort kwamen zei Aragorn: ‘Zie, de zon gaat in een grote gloed onder! Het is een teken van het einde en de val van vele dingen, en een v erandering in de loop van de wereld. Maar deze Stad en dit rijk hebben vele jaren lang onder het regime van de Stadhouders geleefd, en ik vrees dat er, als ik haar ongevraagd binnenga, twijfel en twist zullen ontstaan, en dat mag niet gebeuren zolang deze oorlog duurt. Ik zal niet naar binnen gaan of aanspraken maken, totdat het duidelijk is of wij zullen overwinnen, of Mordor. Laat de mannen mijn tenten op het veld opslaan, en ik zal hier de verwelkoming door de Heer van de Stad afwachten.’

Maar Éomer zei: ‘U hebt de vlag van de Koningen al gehesen en de deviezen van Elendils huis laten zien. Zult u gedogen dat die worden betwist?’

‘Nee,’ zei Aragorn. ‘Maar ik acht de tijd nog niet rijp; en ik voel niets voor strijd, behalve met onze Vijand en zijn dienaren.’

En Prins Imrahil zei: ‘U spreekt wijze woorden, heer, als iemand die een verwant van Heer Denethor is, u in deze raad mag geven. Hij is eigenzinnig en trots, maar oud; en zijn stemming is vreemd geweest sinds zijn zoon werd gewond. Maar toch zou ik niet willen dat u als een bedelaar voor de deur bleef staan.’

‘Geen bedelaar,’ zei Aragorn. ‘Zeg liever, een aanvoerder van de Dolers, die niet gewend zijn aan steden en huizen van steen.’ En hij beval dat zijn banier moest worden opgevouwen; en hij deed de Ster van het Noordelijk Koninkrijk af en gaf die aan de zonen van Elrond in bewaring.

Toen verlieten Prins Imrahil en Éomer van Rohan hem en trokken door de Stad en het tumult van de mensen, en klommen naar de citadel; en zij kwamen bij de Torenzaal en zochten de Stadhouder. Maar zij troffen zijn zetel leeg aan, en voor de verhoging lag Théoden, Koning van de Mark, op een praalbed; en twaalf toortsen stonden eromheen en twaalf wachten, ridders van Rohan en Gondor. En de gordijnen van het bed waren groen en wit, maar over de koning was de grote gouden doek tot aan zijn borst gelegd, en daarop lag zijn ontblote zwaard, en aan zijn voeten zijn schild. Het licht van de toortsen bescheen zijn witte haar als zon in de stuifnevel van een fontein, maar zijn gezicht was mooi en jong, behalve dat er een vredige trek over lag die niet van de jeugd was; en het leek alsof hij sliep.

Toen zij een tijdje zwijgend naast de koning hadden gestaan, zei Imrahil: ‘Waar is de Stadhouder? En waar is Mithrandir?’

En een van de wachten antwoordde: ‘De Stadhouder van Gondor is in de Huizen van Genezing.’

Maar Éomer vroeg: ‘Waar is Vrouwe Éowyn, mijn zuster; want zij behoort toch naast de Koning te liggen en met niet minder eer. Waar hebben zij haar opgebaard?’

En Imrahil zei: ‘Maar Vrouwe Éowyn leefde nog toen zij haar hierheen droegen. Wist u dat niet?’

Toen keerde onverwachte hoop zo plotseling in Éomers hart terug, en daarmee de hernieuwde pijn van zorg en vrees, dat hij niets meer zei, maar zich omdraaide en snel de zaal uit liep, en de Prins volgde hem. En toen zij naar buiten kwamen was de avond gevallen en stonden er vele sterren aan de hemel. En daar kwam Gandalf te voet en hij werd vergezeld door iemand met een grijze mantel. Zij ontmoetten elkaar voor de deuren van de Huizen van Genezing.

En zij groetten Gandalf en zeiden: ‘Wij zoeken de Stadhouder, men zegt dat hij in dit huis is. Is er iets met hem gebeurd? En Vrouwe Éowyn, waar is zij?’

En Gandalf antwoordde: ‘Zij ligt hier binnen en is niet dood, maar is wel de dood nabij. Maar Heer Faramir werd door een kwade pijl verwond, zoals u gehoord hebt, en hij is nu de Stadhouder, want Denethor is heengegaan, en zijn huis is in de as gelegd.’ En zij werden vervuld van verdriet en verbazing om wat zij hoorden.

Maar Imrahil zei: ‘Zo is de overwinning van haar blijheid beroofd, en zij is bitter gekocht als zowel Gondor als Rohan op één dag hun heerser heeft verloren. Éomer regeert over de Rohirrim. Wie zal de Stad ondertussen besturen? Zullen wij Heer Aragorn nu niet laten komen?’

En de man in de mantel sprak en zei: ‘Hij is gekomen.’ En zij zagen toen hij in het licht van de lantaarn bij de deur trad dat het Aragorn was, gehuld in de grijze mantel van Lórien over zijn maliënkolder en geen ander teken dragend dan de groene steen van Galadriel. ‘Ik ben gekomen omdat Gandalf mij dit vraagt,’ zei hij. ‘Maar op het ogenblik ben ik slechts de Aanvoerder van de Dúnedain van Arnor; en de Heer van Dol Amroth zal de stad besturen tot Faramir ontwaakt. Maar mijn raad luidt dat Gandalf ons allen in de volgende dagen en ook in onze betrekkingen met de Vijand moet leiden.’ En daar stemden zij mee in.

Toen zei Gandalf: ‘Laat ons niet bij de deur blijven staan, want de tijd dringt. Laat ons naar binnen gaan! Want alleen in de komst van Aragorn ligt nog enige hoop voor de zieken die in het Huis liggen. Aldus sprak Ioreth, de wijze vrouw van Gondor: “De handen van de koning zijn de handen van een genezer, en daaraan zal men de rechtmatige koning herkennen.” ’

Toen ging Aragorn als eerste naar binnen en de anderen volgden. En daar bij de deur stonden twee schildwachten in het uniform van de citadel, de ene groot, maar de andere nauwelijks groter dan een jongen; en toen hij hem zag riep hij luid van verbazing en vreugde uit: ‘Stapper! Wat geweldig! Weet je, ik vermoedde al dat jij het was op de zwarte schepen. Maar zij riepen allemaal kapers en wilden niet naar mij luisteren. Hoe heb je het klaargespeeld?’

Aragorn lachte en nam de hobbit bij de hand. ‘Een blij weerzien, voorwaar,’ zei hij. ‘Maar er is nog geen tijd voor reisverhalen.’

Maar Imrahil zei tegen Éomer: ‘Spreken wij zo tot onze koningen? Maar misschien zal hij zijn kroon onder een andere naam dragen!’

En Aragorn, die hem hoorde, draaide zich om en zei: ‘Waarlijk, want in de hoge taal van weleer ben ik Elessar, de Elfensteen, en Envinyatar, de Vernieuwer,’ en van zijn borst nam hij de groene steen die hij daar droeg. ‘Maar Stapper zal de naam van mijn huis zijn als dat ooit gevestigd wordt. In de hoge taal zal het niet zo slecht klinken, en Telcontar zal ik heten, en alle erfgenamen die ik zal verwekken.’

Met deze woorden gingen zij het Huis binnen en toen zij naar de kamers gingen waar de zieken werden verpleegd, vertelde Gandalf van de daden van Éowyn en Meriadoc. ‘Want,’ zei hij, ‘lang heb ik bij hen gestaan, en eerst spraken zij veel in hun dromen, alvorens in de dodelijke duisternis te verzinken. En ook is het mij gegeven om vele dingen die ver verwijderd zijn te zien.’

Aragorn ging eerst naar Faramir en toen naar Vrouwe Éowyn en ten slotte naar Merijn. Toen hij naar de gezichten van de zieken had gekeken en hun kwetsuren had gezien, zuchtte hij. ‘Hier moet ik alle kracht en kundigheid aanwenden die mij gegeven zijn,’ zei hij. ‘Ik wou dat Elrond hier was, want hij is de oudste van heel ons geslacht en bezit een grotere macht.’

En Éomer, die zag dat hij verdrietig en moe was, zei: ‘Maar eerst moet u rusten, en in ieder geval iets eten.’

Maar Aragorn antwoordde: ‘Nee, voor deze drie, maar vooral voor Faramir, is er weinig tijd meer. De grootste spoed is vereist.’ Toen riep hij Ioreth en hij zei: ‘Hebt u hier in dit Huis een voorraad van de geneeskrachtige kruiden?’

‘Ja, heer,’ antwoordde zij, ‘maar niet genoeg, denk ik, voor allen die ze nodig hebben. Maar ik weet werkelijk niet waar wij er meer kunnen vinden, want alles is in de war in deze vreselijke tijd, deels door het vuur en de branden en deels doordat er zo weinig loopjongens zijn, en alle wegen zijn geblokkeerd. Ik weet niet meer hoeveel dagen het wel geleden is sinds er een wagen van Lossarnach naar de markt is gekomen! Maar wij doen ons best in dit Huis met wat wij hebben, zoals U Edele zeker wel zult weten.’

‘Daar zal ik over oordelen als ik het zie,’ zei Aragorn. ‘Er is nog iets waar we gebrek aan hebben: tijd om te praten. Hebt u athelas?’

‘Ik weet het niet zeker, heer,’ antwoordde zij, ‘in ieder geval niet onder die naam. Ik zal het aan de kruidenmeester gaan vragen; hij kent alle oude namen.’

‘Het wordt ook wel koningsfoelie genoemd,’ zei Aragorn, ‘en misschien kent u het onder die naam, want zo noemen de landlieden het in deze nadagen.’

‘O dat!’ zei Ioreth. ‘Nu, als U Edele het meteen zo had genoemd, had ik het u kunnen zeggen. Nee, we hebben er niets van, dat weet ik. Hemeltje, ik heb nooit geweten dat het grote geneeskracht bezat; en ik heb vaak tegen mijn zusters gezegd als we het in het bos zagen staan: “koningsfoelie,” zei ik, “het is een vreemde naam en ik vraag me af waarom het zo genoemd wordt, want als ik koning was, zou ik vrolijker planten in mijn tuin willen hebben.” Maar het ruikt zoet wanneer het wordt verpulverd, nietwaar? Als zoet het juiste woord is: gezond is misschien beter.’

‘Voorwaar gezond,’ zei Aragorn. ‘En nu, vrouw, als u Heer Faramir liefhebt, loop dan zo rap als uw tong en haal koningsfoelie, als er een blad in de Stad is.’

‘En zo niet,’ zei Gandalf, ‘zal ik naar Lossarnach rijden met Ioreth achter mij aan, en zij zal mij naar de bossen brengen, maar niet naar haar zusters. En Schaduwvacht zal haar laten zien wat haast betekent.’

Toen Ioreth weg was, vroeg Aragorn de andere vrouwen om water warm te maken. Toen nam hij Faramirs hand in de zijne en legde de andere op het voorhoofd van de zieke man. Het was klam van het zweet; maar Faramir verroerde zich niet en gaf geen enkel teken, en scheen nauwelijks adem te halen.

‘Hij is bijna dood,’ zei Aragorn, zich tot Gandalf wendend. ‘Maar dit komt niet door de wond. Kijk, die geneest! Als hij door een of andere pijl van de Nazgûl was getroffen, zoals jij dacht, zou hij diezelfde avond zijn gestorven. Deze wond is toegebracht door de pijl van een Zuiderling, vermoed ik. Wie heeft hem uitgetrokken? Is hij bewaard?’

‘Ik heb hem uitgetrokken,’ zei Imrahil, ‘en de wond gestelpt. Maar de pijl heb ik niet bewaard, want er was veel te doen. Het was, zover ik mij herinner, precies zo’n pijl als de Zuiderlingen gebruiken. Maar ik meende dat hij van de Schimmen boven afkomstig was, want anders waren zijn koorts en ziekte onbegrijpelijk; de wond is immers niet diep of gevaarlijk. Wat vindt u van deze zaak?’

‘Uitputting, verdriet om de zwaarmoedigheid van zijn vader, een wond en bovendien nog de Zwarte Adem,’ zei Aragorn. ‘Hij is een man met een sterke wil, want hij was al dicht onder de Schaduw gekomen voor hij naar de slag bij de buitenste muren reed. De duisternis moet hem langzaam hebben overvallen, al terwijl hij vocht en probeerde zijn buitenpost te behouden. Ik wilde dat ik hier eerder had kunnen zijn!’

Daarop kwam de kruidenmeester binnen. ‘U Edele heeft om koningsfoelie gevraagd, zoals de plattelandsbewoners het noemen,’ zei hij, ‘of athelas in de voorname taal, of zoals zij het noemen die een weinig Valinoreaans kennen...’

‘Dat ken ik,’ zei Aragorn, ‘en het kan mij niet schelen of je asëa aranion of koningsfoelie zegt, zolang je het maar hebt.’

‘Neem me niet kwalijk, heer,’ zei de man. ‘Ik zie dat u een geleerde bent, niet alleen maar een aanvoerder in de oorlog. Maar, helaas, heer, wij hebben dit middel niet in de Huizen van Genezing, waar alleen de ernstig gewonden of zieken worden verpleegd. Want voor zover wij weten bezit het geen geneeskracht, behalve misschien om een bedorven lucht, of een voorbijgaande loomte te verdrijven. Tenzij u, natuurlijk, aandacht schenkt aan de rijmen van vroeger die de vrouwen zoals onze brave Ioreth nog aanhalen zonder ze te begrijpen.

Als de zwarte adem zengt

en dood’s schaduw lengt,

en alle licht dooft ras,

haal athelas! haal athelas!

Leven dat zwicht

In ’s konings handen ligt!

Het is maar rijmelarij, vrees ik, verhaspeld in het geheugen van oude vrouwen. De betekenis ervan laat ik aan uw oordeel over, zo er een is. Maar oude lieden gebruiken nog een aftreksel van het kruid tegen hoofdpijnen.’

‘Ga dan in naam van de koning en zoek een of andere oude man met minder kennis en meer wijsheid die er wat van in huis heeft!’ riep Gandalf uit.

Nu knielde Aragorn naast Faramir neer en legde een hand op diens voorhoofd. En zij die toekeken, voelden dat er een grote worsteling plaatsgreep. Want Aragorns gezicht werd grijs van vermoeienis; en af en toe riep hij de naam van Faramir, maar iedere keer zachter meenden zij, alsof Aragon zelf van hen verwijderd was en ver weg in een donker dal liep, en riep naar iemand die verdwaald was.

Eindelijk kwam Bergil naar binnen snellen, en hij bracht zes bladeren in een doek mee. ‘Het is koningsfoelie, Heer,’ zei hij, ‘maar niet vers, vrees ik. Het moet minstens twee weken geleden zijn geplukt. Ik hoop dat het dienst kan doen, Heer.’ En toen hij naar Faramir keek barstte hij in tranen uit.

Maar Aragorn glimlachte. ‘Het zal volstaan,’ zei hij. ‘Het ergste is nu voorbij. Blijf en wees getroost!’ Toen nam hij twee bladeren, legde deze op zijn handen en ademde erop, en toen wreef hij ze fijn, en meteen vervulde een levende frisheid het vertr ek, alsof de lucht zelf wakker werd en tintelde, sprankelend van vreugde. En toen wierp hij de bladeren in de kommen dampend water die hem werden gebracht, en onmiddellijk voelden alle harten zich opgelucht. Want de geurigheid die iedereen opsnoof, was als een herinnering aan bedauwde ochtenden met onbeschaduwde zonneschijn in een of ander land waarvan de mooie wereld in het voorjaar slechts een vluchtige herinnering is. Maar Aragorn stond op als iemand die verfrist is, en er lag een glimlach in zijn ogen toen hij een kom voor Faramirs dromende gezicht hield.

‘Allemachtig! Wie zou het hebben geloofd?’ zei Ioreth tegen een vrouw die naast haar stond. ‘Het kruid is beter dan ik dacht. Het doet me denken aan de rozen van Imloth Melui toen ik nog een meisje was, en geen koning zou om beter kunnen vragen.’

Plotseling bewoog Faramir zich, en hij opende zijn ogen, en hij keek naar Aragorn die zich over hem heen boog; en een licht van herkenning en liefde ontvonkte in zijn ogen, en hij sprak zacht. ‘Mijn heer, u hebt me geroepen. Ik kom. Wat beveelt de koning?’

‘Verwijl niet langer in de schaduwen, maar word wakker!’ zei Aragorn. ‘U bent moe. Rust een poos en eet wat, en wees gereed wanneer ik terugkom.’

‘Dat zal ik doen, heer!’ zei Faramir. ‘Want wie zou werkloos willen blijven liggen, nu de koning is teruggekeerd?’

‘Vaarwel dan voor korte tijd,’ zei Aragorn. ‘Ik moet naar anderen toe gaan die mij nodig hebben.’ En hij verliet het vertrek met Gandalf en Imrahil; maar Beregond en zijn zoon bleven achter, niet in staat hun blijdschap te bedwingen. Toen hij Gandalf volgde en de deur sloot hoorde Pepijn Ioreth uitroepen: ‘Koning! Heb je dat gehoord? Wat heb ik je gezegd? De handen van een genezer, zei ik.’ En weldra werd het buiten het Huis bekend dat de koning inderdaad onder hen was gekomen, en dat hij na oorlog genezing bracht; en het nieuws ging als een lopend vuurtje door de Stad.

Maar Aragorn kwam bij Éowyn en hij zei: ‘Hier is een dodelijke kwetsuur en een harde klap. De arm die gebroken was, is bekwaam verzorgd, en hij zal op den duur genezen, als zij de kracht bezit om te leven. Het is de schildarm die is verminkt; maar het voo rnaamste kwaad komt door de zwaardarm. Daarin schijnt nu geen leven meer te zijn, hoewel hij niet gebroken is.

Helaas! Want zij stond tegenover een Vijand die de kracht van haar geest of lichaam overtrof. En zij die een wapen tegen een dergelijke vijand opnemen, moeten sterker zijn dan staal, wil de schok zelf hen niet vernietigen. Het was een boos noodlot dat haar op hem deed stuiten. Want zij is een mooi meisje, de mooiste vrouw uit een geslacht van koninginnen. Maar toch weet ik niet hoe ik over haar moet spreken. Toen ik haar voor het eerst zag en merkte dat zij ongelukkig was, scheen het mij toe dat ik een witte bloem zag staan, recht en trots, welgevormd als een lelie, maar toch wist ik dat hij hard was, alsof hij door elfsmeden van staal was vervaardigd. Of was het misschien vrieskou die zijn sap tot ijs had doen stollen en hem zo deed staan, bitterzoet, mooi nog om te zien, maar gewond, om weldra neer te vallen en te sterven? Haar kwaal stamt van ver voor deze dag, nietwaar, Éomer?’

‘Ik verbaas mij erover dat u dat aan mij vraagt, heer,’ antwoordde hij. ‘Want ik beschouw u als vrij van blaam in deze zaak, zoals in al het andere; maar toch wist ik niet dat Éowyn, mijn zuster, door enige vrieskou was aangeraakt voordat zij u voor het eerst zag. Zorgen en angsten had zij, die ze met me deelde in de tijd van Slangtong en de beheksing van de koning; en zij verzorgde de koning met stijgende angst. Maar dat heeft haar niet in deze hachelijke situatie gebracht!’

‘Mijn vriend,’ zei Gandalf, ‘jij had paarden en wapenfeiten en de vrije velden, maar zij, geboren in het lichaam van een vrouw, had een geestkracht en een moed die minstens die van jou evenaarde. Toch was zij gedoemd om een oude man te verzorgen van wie zij als van een vader hield, en hem te zien vervallen in armzalige smadelijke kindsheid; en haar rol scheen haar verachtelijker toe dan die van de staf waarop hij leunde.

Denk je dat Slangtong alleen vergif voor Théodens oren had? Kindse oude man! Wat is het Huis van Eorl anders dan een stal met een rieten dak waar struikrovers in de stank zitten te drinken, en hun kroost op de grond met de honden ligt te rollen? Heb je die woorden niet eerder gehoord? Saruman sprak die, de leermeester van Slangtong. Hoewel ik er niet aan twijfel dat Slangtong thuis hun betekenis in listiger woorden vervatte. Mijn heer, als de liefde van uw zuster voor u, en haar wil die nog op haar plicht was gericht, haar lippen niet hadden weerhouden, zou u dingen als deze eraan hebben kunnen horen ontsnappen. Maar wie weet wat zij tot de duisternis sprak, alleen, tijdens de bittere nachtwaken toen haar hele leven scheen te verschrompelen en de muren van haar prieel zich om haar sloten, een hok om iets wilds in te beteugelen?’

Toen zweeg Éomer en keek naar zijn zuster alsof hij opnieuw nadacht over alle dagen die zij samen hadden beleefd. Maar Aragorn zei: ‘Ik zag ook wat jij zag, Éomer. Weinig andere smarten te midden van de tegenspoeden van deze wereld zijn bitterder of beschamender voor het hart van een man dan de liefde van een zo mooie en dappere vrouw te zien die niet kan worden beantwoord. Verdriet en medelijden hebben mij achtervolgd vanaf het ogenblik dat ik haar wanhopig in Dunharg achterliet en naar de Paden der Doden reed; en geen angst op die weg was zo alom tegenwoordig als de angst voor wat haar zou kunnen overkomen. Maar toch, Éomer, zeg ik je dat zij oprechter van jou houdt dan van mij; want jou bemint en kent zij; maar in mij bemint zij alleen maar een schaduw en een idee: een hoop op glorie en grote daden, en landen ver van de velden van Rohan.

Ik bezit misschien de macht haar lichaam te genezen en haar uit het donkere dal terug te roepen. Maar wat haar te wachten zal staan wanneer zij wakker wordt: hoop, of vergetelheid, of wanhoop, weet ik niet. En als wanhoop haar deel wordt, zal zij sterven, tenzij er andere genezing komt die ik niet kan brengen. Wee! Want haar daden hebben haar een plaats bezorgd te midden van de befaamde koninginnen.’

Toen boog Aragorn zich voorover en keek in haar gezicht, en het was werkelijk wit als een lelie, koud als vorst en hard als gebeeldhouwde steen. Maar hij boog zich voorover en kuste haar op het voorhoofd en riep haar zachtjes, met de woorden:

‘Éowyn, Éomunds dochter, word wakker. Want uw Vijand is niet meer.’

Zij verroerde zich niet, maar begon nu weer diep adem te halen, zodat haar borst op en neer bewoog onder het witte linnen van het laken. Opnieuw wreef Aragorn twee athelas-bladeren fijn en gooide ze in stomend water; en hij bette haar voorhoofd ermee en haar rechterarm, die koud en gevoelloos op het laken lag.

Toen, ofwel dat Aragorn werkelijk een vergeten macht van Westernisse bezat, of dat het slechts zijn woorden over de Vrouwe Éowyn waren die op haar inwerkten, scheen het hun die erbij stonden toe dat er, toen de zoete invloed van het kruid zich in de kamer verspreidde, een scherpe wind door het venster woei, die geen geur had, maar een volmaakt frisse, zuivere, jonge wind was, alsof hij nog nooit door enig levend wezen was ingeademd, en volkomen maagdelijk van de sneeuwbergen hoog onder de koepel van sterren kwam, of van kusten van zilver ver weg, gezuiverd door zeeën van schuim.

‘Ontwaak, Éowyn, Vrouwe van Rohan!’ zei Aragorn weer en hij nam haar rechterhand in de zijne en voelde dat die warm was door het leven dat erin terugkwam. ‘Ontwaak! De schaduw is weg en alle duisternis is schoongewassen!’ Toen legde hij haar hand in die van Éomer en trad terug. ‘Roep haar,’ zei hij, terwijl hij zacht het vertrek uitliep.

‘Éowyn, Éowyn!’ riep Éomer, onder zijn tranen. En zij opende de ogen en zei: ‘Éomer! Welk een vreugde is dit? Want men zei dat je gesneuveld was. Nee, maar dat waren alleen maar de donkere stemmen in mijn droom. Hoelang heb ik gedroomd?’

‘Niet lang, mijn zuster,’ zei Éomer. ‘Maar denk er niet meer aan!’

‘Ik voel me eigenaardig moe,’ zei ze. ‘Ik moet wat rusten. Maar zeg mij, hoe is het met de Heer van de Mark? Helaas, vertel mij niet dat het een droom was; want ik weet dat het niet zo is. Hij is dood, zoals hij zelf voorzag.’

‘Hij is dood,’ zei Éomer, ‘maar hij heeft mij gevraagd Éowyn vaarwel te zeggen, die hem dierbaarder was dan een dochter. Hij ligt nu met grote eer in de Citadel van Gondor.’

‘Dit is vreselijk,’ zei ze. ‘Maar toch is het beter dan wat ik had durven hopen in de donkere dagen, toen het scheen dat de eer van het Huis van Eorl nog dieper was gezonken dan de hut van een schaapherder. En hoe is het met de schildknaap van de koning, de halfling? Éomer, je moet hem tot ridder van de Riddermark slaan, want hij is dapper!’

‘Hij ligt vlakbij in dit Huis, en ik zal naar hem toe gaan,’ zei Gandalf. ‘Éomer zal hier enige tijd blijven. Maar spreek nog niet over oorlog of leed, totdat je helemaal genezen bent. Het is een grote vreugde je weer op weg naar gezondheid en hoop te zien, zo’n dappere vrouw!’

‘Naar gezondheid?’ zei Éowyn. ‘Misschien. Tenminste zolang er een zadel van een of andere gesneuvelde Ruiter is dat ik kan innemen, en er daden te verrichten zijn. Maar hoop? Ik weet het niet.’

Gandalf en Pepijn gingen naar de kamer van Merijn, en daar zagen ze Aragorn bij het bed staan. ‘Arme ouwe Merijn!’ riep Pepijn uit, en hij snelde naar het bed, want het scheen hem toe dat zijn vriend er slechter uitzag, want zijn gezicht was grauw, alsof een zwaarte van jarenlang verdriet op hem drukte; en plotseling werd Pepijn door de angst aangegrepen dat Merijn dood zou gaan.

‘Wees maar niet bang,’ zei Aragorn. ‘Ik ben op tijd gekomen en heb hem teruggeroepen. Hij is nu moe en heeft verdriet, want hij heeft eenzelfde letsel opgelopen als Vrouwe Éowyn toen hij het aandurfde om dat dodelijke wezen te verwonden. Maar deze kwalen kunnen worden genezen, zo sterk en vrolijk is zijn geest. Zijn verdriet zal hij niet vergeten; maar het zal zijn hart niet versomberen; het zal hem wijsheid bijbrengen.’

Toen legde Aragorn zijn handen op Merijns hoofd en terwijl hij zijn hand zachtjes door de bruine krullen streek, raakte hij de oogleden aan, en noemde hem bij zijn naam. En toen de geurigheid van de athelas zich door de kamer verspreidde, als de geur van boomgaarden en van heide in de zonneschijn vol bijen, werd Merijn plotseling wakker en hij zei: ‘Ik heb honger. Hoe laat is het?’

‘De tijd voor het avondeten is al voorbij,’ zei Pepijn, ‘hoewel ik denk dat ik je wel iets zou kunnen brengen, als men het goedvindt.’

‘Dat zou ik denken,’ zei Gandalf. ‘En al wat deze Ruiter van Rohan verder nog wil hebben, als het te vinden is in Minas Tirith, waar zijn naam wordt geëerd.’

‘Goed!’ zei Merijn. ‘Dan zou ik eerst avondeten willen hebben en daarna een pijp.’ Hierop betrok zijn gezicht. ‘Nee, geen pijp. Ik denk niet dat ik weer zal roken.’

‘Waarom niet?’ vroeg Pepijn.

‘Welnu,’ zei Merijn langzaam. ‘Hij is dood. Het heeft het allemaal weer in mijn herinnering teruggebracht. Hij zei dat het hem speet dat hij nooit een kans had gehad om met mij over kruidkunde te spreken. Bijna het laatste dat hij heeft gezegd. Ik zal nooit meer kunnen roken zonder aan hem te denken en aan die dag, Pepijn, toen hij in Isengard aankwam en zo beleefd was.’

‘Rook dan, en denk aan hem!’ zei Aragorn. ‘Want hij was een goedmoedig mens, en een grote koning en deed zijn beloften gestand; en hij is uit de schaduwen verrezen naar een laatste mooie morgen. Hoewel je hem slechts kort gediend hebt, kan het niet anders dan een blije, eervolle herinnering zijn tot het einde van je dagen.’

Merijn glimlachte. ‘Goed dan,’ zei hij. ‘Als Stapper het benodigde wil verschaffen, zal ik roken en nadenken. Ik had nog wat van Sarumans beste tabak in mijn knapzak, maar ik weet niet wat er in de slag van geworden is.’

‘Meester Meriadoc,’ zei Aragorn, ‘als je denkt dat ik te vuur en te zwaard door de bergen en het rijk van Gondor ben getrokken om kruiden bij een achteloze soldaat te brengen die zijn uitrusting weggooit, heb je het mis. Als je knapzak niet gevonden is, dan moet je de kruidenmeester van dit Huis roepen. En hij zal je zeggen dat hij niet wist dat het kruid dat je wilt hebben enige geneeskracht bezit, maar dat het door de gewone mensen westmanskruid wordt genoemd en galenas door de edelen, en andere namen heeft in nog geleerdere talen, en nadat hij er nog een paar halfvergeten oude rijmpjes die hij niet begrijpt aan zal hebben toegevoegd, zal hij je spijtig zeggen dat er niets van in het Huis is, en hij zal weggaan en je over de geschiedenis van talen laten nadenken. En dat moet ik nu ook doen. Want ik heb niet in een bed als dit geslapen sinds ik uit Dunharg ben weggereden, en ook niet gegeten sinds het donker voor de dageraad.’

Merijn pakte zijn hand en kuste die. ‘Het spijt me vreselijk,’ zei hij. ‘Ga meteen! Van die avond in Breeg af zijn we je alleen maar tot last geweest. Maar het ligt in de aard van mijn volk om lichtzinnige woorden te gebruiken bij dergelijke gelegenheden en minder te zeggen dan we bedoelen. We zijn bang om te veel te zeggen. Wij kunnen de juiste woorden niet vinden wanneer een grap misplaatst is.’

‘Ik weet dat heel goed, anders zou ik niet op dezelfde manier met jullie omgaan,’ zei Aragorn. ‘Moge de Gouw eeuwig en onverdord voortleven!’ En nadat hij Merijn had gekust, ging hij weg, en Gandalf ging met hem mee.

Pepijn bleef achter. ‘Heb je ooit iemand als hij meegemaakt?’ zei hij. ‘Behalve Gandalf, natuurlijk. Ik heb zo’n idee dat ze familie van elkaar zijn. Mijn waarde ezel, je knapzak ligt naast je bed, en je had hem op je rug toen ik je tegenkwam. Hij heeft h et natuurlijk de hele tijd in de gaten gehad. En in ieder geval heb ik zelf ook nog van dat spul. Vooruit nu! Het is Langebroekblad. Stop je pijp terwijl ik vlug ga kijken of ik wat te eten kan vinden. En laten we dan een tijdje ons gemak ervan nemen. Lieve hemel. Wij Toeken en Brandebokken, wij kunnen niet lang boven onze stand leven.’

‘Nee,’ zei Merijn. ‘Ik kan het niet. Nog niet, in ieder geval. Maar we kunnen ze nu tenminste zien en hun eer bewijzen, Pepijn. Het is het beste om eerst datgene lief te hebben waarvoor je geschikt bent, veronderstel ik: je moet ergens beginnen en ergens geworteld zijn, en de aarde van de Gouw is diep. Maar toch zijn er nog diepere of hogere dingen; en geen gabber zou zijn tuintje, in wat hij vrede noemt, kunnen verzorgen als zij er niet waren, of hij van hun bestaan af weet of niet. Ik ben blij dat ik iets van hen af weet. Maar ik weet niet waarom ik zo praat. Waar is dat blad? En haal mijn pijp uit mijn knapzak, als-ie tenminste niet gebroken is.’

Aragorn en Gandalf gingen nu naar de Hoofdoppasser van de Huizen van Genezing, en zij gaven hem de raad om Faramir en Éowyn daar nog vele dagen te laten en met zorg te verplegen.

‘Vrouwe Éowyn,’ zei Aragorn, ‘zal spoedig willen opstaan en vertrekken, maar ze mag dat niet doen, als u er haar tenminste van kunt weerhouden, tot er minstens tien dagen verlopen zijn.’

‘Wat Faramir betreft,’ zei Gandalf, ‘hij moet spoedig op de hoogte worden gesteld van de dood van zijn vader. Maar het hele verhaal van de waanzin van Denethor moet hem niet eerder worden verteld voordat hij helemaal is genezen en plichten heeft waar te nemen. Zorg ervoor dat Beregond en de perian, die aanwezig waren, nog niet over deze dingen met hem spreken.’

‘En de andere perian, Meriadoc, die aan mijn hoede is toevertrouwd, wat moet er met hem gebeuren?’ vroeg de Oppasser.

‘Hij zal waarschijnlijk in staat zijn morgen op te staan, voor een korte tijd,’ zei Aragorn. ‘Laat hem dat doen als hij wil. Hij mag wat rondlopen onder de hoede van zijn vrienden.’

‘Het is een merkwaardig ras,’ zei de Hoofdoppasser, het hoofd schuddend. ‘Heel taai van aard, zou ik denken.’

Bij de deuren van de Huizen waren al velen samengestroomd om Aragorn te zien, en zij volgden hem; en toen hij ten slotte had gegeten, kwamen er mensen en smeekten of hij hun verwanten of vrienden wilde genezen die in gevaar verkeerden of waren gekwetst of gewond, of die onder de Zwarte Schaduw lagen. En Aragorn stond op en ging naar buiten, en hij liet de zonen van Elrond komen, en samen waren zij druk doende tot diep in de nacht. En het nieuws ging door de Stad: ‘De Koning is werkelijk teruggekeerd!’ En zij noemden hem Elfensteen, vanwege de groene steen die hij droeg, en zo werd de naam waarvan bij zijn geboorte was voorspeld dat hij die zou dragen, door zijn eigen volk voor hem gekozen.

En toen hij niet meer kon doen, sloeg hij zijn mantel om zich heen en glipte de Stad uit, ging naar zijn tent vlak voor de dageraad en sliep een tijdje. En in de ochtend wapperde de banier van Dol Amroth, een wit schip als een zwaan op blauw water, van de Toren, en de mensen keken omhoog en vroegen zich af of de komst van de Koning alleen maar een droom was geweest.

IX. Het laatste overleg

De ochtend brak aan na de dag van de strijd, en het was mooi weer met lichte bewolking en een wind die naar het westen draaide. Legolas en Gimli waren al vroeg buiten, en vroegen verlof om de Stad binnen te gaan, want zij verlangden ernaar Merijn en Pepijn te zien. ‘Het is goed te horen dat zij nog in leven zijn,’ zei Gimli, ‘want zij hebben ons grote moeite gekost op onze mars door Rohan, en ik zou niet graag willen dat al die moeite voor niets was geweest.’ Samen gingen de elf en de dwerg Minas Tirith binnen, en mensen die hen voorbij zagen komen, verbaasden zich erover zulke metgezellen te zien, want Legolas had een voor mensen uitzonderlijk knap uiterlijk, en hij zong met heldere stem een elfenlied terwijl hij in de ochtend liep; Gimli beende naast hem voort, terwijl hij zijn baard streelde en om zich heen keek. ‘Er is hier goed metselwerk,’ zei hij, terwijl hij naar de muren keek, ‘maar er is ook minder goed werk bij, en de straten hadden beter kunnen worden gemaakt. Wanneer Aragorn zijn bezit aanvaardt, zal ik hem de diensten van de metselaars van de Berg aanbieden, en wij zullen hier een stad van maken om trots op te zijn.’

‘Ze hebben meer tuinen nodig,’ zei Legolas. ‘De huizen zijn doods en er is hier te weinig dat groeit en blij is. Als Aragorn in het bezit van zijn eigendom komt, zal het volk van het Woud hem vogels brengen die zingen en bomen die niet sterven.’

Ten slotte kwamen ze bij Prins Imrahil, en Legolas keek hem aan en maakte een diepe buiging; want hij zag dat hier werkelijk iemand was die elfenbloed in de aderen had. ‘Heil, heer!’ zei hij. ‘Het is langgeleden sinds het volk van Nimrodel de boslanden van Lórien verliet, maar toch kan men nog zien dat niet allen uit Amroths haven westwaarts over het water zijn gevaren.’

‘Zo wordt in de geschiedenis van mijn land gezegd,’ zei de Prins, ‘maar toch heeft niemand ooit een van de schone lieden daar in ontelbare jaren gezien. En het verbaast mij er hier één te zien te midden van verdriet en oorlog. Wat zoekt u?’

‘Ik ben een van de Negen Metgezellen die met Mithrandir uit Imladris zijn vertrokken,’ zei Legolas, ‘en samen met deze dwerg, mijn vriend, ben ik met Heer Aragorn meegekomen. Maar nu willen wij graag onze vrienden Meriadoc en Peregrijn opzoeken, die, naar men ons verteld heeft, aan uw hoede zijn toevertrouwd.’

‘U zult hen in de Huizen van Genezing vinden, en ik zal u erheen brengen,’ zei Imrahil. ‘Het zal voldoende zijn als u iemand meestuurt om ons de weg te wijzen, heer,’ zei Legolas. ‘Want Aragorn zendt u deze boodschap. Hij wil de Stad op dit tijdstip niet weer binnenkomen. Maar de aanvoerders moeten onmiddellijk beraadslagen, en hij verzoekt u en Éomer van Rohan zo spoedig mogelijk naar zijn tenten te komen. Mithrandir is daar al.’

‘Wij zullen komen,’ zei Imrahil en zij scheidden met hoffelijke woorden. ‘Schoon is deze Heer en een groot aanvoerder van mensen,’ zei Legolas. ‘Als Gondor in deze dagen van verval nog van deze mensen heeft, dan moet zijn glorie in de dagen van zijn bloei wel heel groot zijn geweest.’

‘En ongetwijfeld is het goede metselwerk het oudste, en is het bij de eerste bouw vervaardigd,’ zei Gimli. ‘Het is altijd zo met de dingen die mensen beginnen; er is vorst in het voorjaar of meeldauw in de zomer, en zij houden hun belofte niet.’

‘Maar zelden zijn zij zonder zaad,’ zei Legolas. ‘En dat ligt soms in het stof te rotten en ontkiemt weer op onverwachte tijdstippen en plaatsen. De daden van mensen zullen ons overleven, Gimli.’

‘En toch uiteindelijk op niets anders dan gemiste kansen uitlopen, vermoed ik,’ zei de dwerg. ‘Daarop kennen de elfen het antwoord niet,’ zei Legolas.

Hierop kwam er een dienaar van de Prins en die bracht hen naar de Huizen van Genezing; en daar troffen zij hun vrienden in de tuin aan en hun weerzien was vrolijk. Een tijdlang liepen en praatten zij, zich korte tijd verheugend in vrede en rust hoog in de winderige kringen van de Stad. Toen Merijn moe begon te worden, gingen zij op de muur zitten met het grasveld van de Huizen van Genezing achter zich; en in de verte, in het zuiden voor hen, schitterde de Anduin in de zon terwijl zij verder stroomde, zelfs buiten het bereik van Legolas’ ogen, in de wijde vlakke velden en groene mist van Lebennin en Zuid-Ithilien. En nu werd Legolas zwijgzaam terwijl de anderen praatten, en hij keek tegen de zon in en zag witte zeevogels de Rivier opkomen.

‘Kijk!’ riep hij uit. ‘Meeuwen! Ze vliegen ver landinwaarts. Een wonder zijn ze voor mij en ze verontrusten mijn hart. Nooit in mijn hele leven had ik ze gezien totdat wij bij Pelargir kwamen, en daar hoorde ik ze krijsen in de lucht toen wij naar de slag van de schepen reden. Toen bleef ik staan en vergat de oorlog in Middenaarde; want hun klagende stemmen spraken mij van de Zee. De zee! Helaas! Ik heb die nog niet gezien. Maar diep in de harten van mijn gehele geslacht sluimert het verlangen naar de zee, dat gevaarlijk is om op te wekken. Ach, die meeuwen! Nooit zal ik meer rust vinden onder beuk of onder olm.’

‘Zeg dat niet,’ riep Gimli uit. ‘Er zijn nog talloze dingen in Midden-aarde te zien, en grote werken te verrichten. Maar als heel het elfenvolk naar de Havens trekt, zal het een saaiere wereld zijn voor hen die gedoemd zijn achter te blijven.’

‘Saai en droevig, jazeker,’ zei Merijn. ‘Je moet niet naar de Havens gaan, Legolas. Er zullen altijd lieden zijn, groot of klein, en zelfs een paar wijze dwergen, zoals Gimli, die je nodig hebben. Tenminste dat hoop ik. Hoewel ik op de een of andere manier voel dat het ergste van deze oorlog nog moet komen. O, ik wou maar dat hij helemaal en voorgoed over was.’

‘Wees niet zo somber!’ riep Pepijn uit. ‘De zon schijnt en wij zijn hier minstens een dag of twee bij elkaar. Ik wil meer over jullie allemaal horen. Kom, Gimli! Jij en Legolas hebben vanmorgen al twaalf keer gewag gemaakt van je vreemde reis met Stapper. Maar jullie hebben mij er niets van verteld.’

‘De zon moge hier dan schijnen,’ zei Gimli, ‘maar er zijn herinneringen aan die weg die ik niet uit de duisternis wil oproepen. Als ik geweten had wat mij te wachten stond, denk ik dat ik om geen vriendschap ter wereld de Paden der Doden zou hebben betreden.’

‘De Paden der Doden?’ vroeg Pepijn. ‘Ik heb er Aragorn over horen spreken en mij afgevraagd wat dat kon zijn. Wil je ons er niet meer over vertellen?’

‘Niet graag,’ zei Gimli. ‘Want op die weg ben ik beschaamd gemaakt; ik, Gimli, Glóins zoon, die zich taaier dan de mensen meende en geharder onder de aarde dan welke elf ook. Maar geen van beide heb ik bewezen; en ik werd alleen door de wilskracht van Aragorn op de weg gehouden.’

‘En ook door je liefde voor hem,’ zei Legolas. ‘Want allen die hem hebben leren kennen, houden op hun eigen manier van hem, zelfs de koele maagd van de Rohirrim. Het was vroeg op de ochtend van de dag voor jij daar aankwam, Merijn, dat wij Dunharg verlieten, en een zo grote angst lag over iedereen, dat niemand ons vertrek wilde zien, behalve Vrouwe Éowyn, die nu gewond hierbeneden in het Huis ligt. Er was verdriet bij dat afscheid en het smartte mij om het te zien.’

‘Helaas, ik had alleen met mijzelf te doen,’ zei Gimli. ‘Nee, ik wil niet over die reis spreken.’ Hij zweeg, maar Pepijn en Merijn waren zo verlangend naar nieuws, dat Legolas ten slotte zei: ‘Ik zal je genoeg vertellen om je gerust te stellen; want ik heb de afschuw niet gevoeld en heb de schimmen van mensen niet gevreesd, omdat ik hen machteloos en broos vond.’ Toen vertelde hij vlug van de spookachtige weg onder de Bergen en de donkere steen bij Erech, en de lange rit vandaar, tweehonderdnegenenzeventig mijl, naar Pelargir aan de Anduin. ‘Vier dagen en nachten, en nog een deel van de vijfde reden wij van de Zwarte Steen,’ zei hij. ‘En zie, in de duisternis van Mordor nam mijn hoop toe, want in die duisternis scheen het Schimmenleger sterker en afschuwelijker te worden om te zien. Ik zag sommigen rijden, anderen lopen, maar allen bewogen zich met dezelfde snelheid voort. Zij zwegen, maar er was een glans in hun ogen. In de hooglanden van Lamedon haalden zij onze paarden in en reden om ons heen en zouden ons gepasseerd zijn, als Aragorn het hun niet verboden had. Op zijn bevel lieten zij zich weer terugvallen. Zelfs de schimmen van mensen gehoorzamen aan zijn wil, dacht ik. Zij kunnen hem nog van nut zijn! Een dag reden wij in het licht, maar toen kwam de dag zonder dageraad, en nog altijd reden wij verder, en wij staken de Ciril en de Ringelo over; en op de derde dag kwamen wij bij Linhir boven de monding van de Gilrain. En daar vochten mensen van Lamedon met woeste lieden uit Umbar en Harad, die de rivier op waren komen varen, om de voorden. Maar zowel verdedigers als vijanden staakten de strijd en vluchtten toen wij eraan kwamen, roepende dat de Koning van de Doden hen op de hielen zat. Alleen Angbor, de Heer van Lamedon, had de moed op ons te wachten, en Aragorn verzocht hem zijn lieden te verzamelen en hem te volgen, als zij durfden, wanneer het Grijze Leger voorbij was getrokken. “Bij Pelargir zal de Erfgenaam van Isildur u nodig hebben,” zei hij. Zo staken wij de Gilrain over, terwijl wij de bondgenoten van Mordor in verwarring voor ons uit dreven; toen rustten wij enige tijd. Maar weldra stond Aragorn op en zei: “Zie! Minas Tirith wordt aangevallen. Ik vrees dat het zal vallen voor wij het te hulp kunnen komen.” Daarom stegen wij voor de nacht om was weer op en reden verder met alle snelheid die onze paarden op de vlakten van Lebennin konden opbrengen.’ Legolas zweeg en zuchtte, en terwijl hij zijn ogen naar het zuiden richtte, begon hij zacht te zingen:

Zilver vloeien de stromen van Celos naar Erui

In de groene velden van Lebennin!

Hoog groeit het gras daar.

In de wind van de Zee

Wiegen de witte leliën mee,

En de gouden klokjes van mallos en alfirin wiegen

Op de groene velden van Lebennin

In de wind van de Zee!

‘Groen zijn die velden in de liederen van mijn volk, maar toen waren zij donker, grijze woestenijen in de zwartheid voor ons. En over het wijde land, onachtzaam het gras en de bloemen vertrappend, joegen wij onze vijanden een dag en een nacht na, totdat w ij aan het bittere einde ten slotte bij de Grote Rivier kwamen. Toen meende ik in mijn hart dat wij dicht bij de zee kwamen, want wijd was het water in de duisternis, en talloze zeevogels krijsten op zijn stranden. Ach, het krijsen van de meeuwen! Heeft niet de Vrouwe mij gezegd voor hen op te passen? En nu kan ik ze niet vergeten.’

‘Wat mij betreft, ik heb geen aandacht aan ze geschonken,’ zei Gimli, ‘want toen ontbrandde de slag in ernst. Daar bij Pelargir lag het grootste deel van de vloot van Umbar, vijftig grote schepen en talloze kleinere. Velen van hen die wij achtervolgden hadden de havens voor ons bereikt, en hun angst met zich meegebracht; en enkele van de schepen waren uitgevaren en trachtten via de Rivier te ontkomen of de andere oever te bereiken; en vele van de kleinere vaartuigen stonden in brand. Maar de Haradrim, die nu naar de rand van het water werden gedreven, wendden zich om slag te leveren en waren fel in hun wanhoop; maar zij lachten toen zij ons zagen, want zij waren nog altijd een groot leger. Maar Aragorn bleef staan en riep met luider stemme: “Kom nu! Bij de Zwarte Steen roep ik u!” En plotseling kwam het Schimmenleger dat was achtergebleven aanstormen als een grijze vloed, en vaagde alles wat voor hen was weg. Flauwe kreten hoorde ik en zacht hoorngeschal, en een gemompel als van ontelbare verre stemmen: het was als de echo van een of andere vergeten veldslag in de Zwarte Jaren langgeleden. Fletse zwaarden werden getrokken, maar ik weet niet of het staal ervan nog scherp was, want de Doden hadden geen ander wapen nodig dan angst. Niets kon hen weerstaan. Zij gingen naar elk schip dat gemeerd lag, en toen trokken zij over het water naar de schepen die voor anker lagen, en alle zeelieden werden aangegrepen door een waanzinnige angst en sprongen overboord, behalve de slaven die aan hun roeiriemen geketend waren. Roekeloos reden wij te midden van onze vluchtende vijanden, hen als bladeren voor ons uit drijvend, tot wij bij de oever kwamen. En toen zond Aragorn een van de Dúnedain naar elk van de grote schepen die waren overgebleven, en zij stelden de gevangenen aan boord gerust en vroegen hun hun vrees te vergeten en vrij te zijn. Voor die donkere dag ten einde liep, was er niemand van de Vijand over om ons te weerstaan; allen waren verdronken, of op de vlucht naar het zuiden in de hoop hun eigen landen te voet te bereiken. Vreemd en wonderbaarlijk vond ik het dat de plannen van Mordor door zulke geesten van vrees en duisternis omvergeworpen konden worden. De vijand was met zijn eigen wapens overwonnen!’

‘Inderdaad heel vreemd,’ zei Legolas. ‘Op dat uur keek ik naar Aragorn en dacht wat een grote, angstaanjagende Heer hij met zijn wilskracht had kunnen worden als hij de Ring zelf had genomen. Niet voor niets vreest Mordor hem. Maar nobeler is zijn geest dan het begrip van Sauron: want is hij niet een van de kinderen van Lúthien? Nooit zal dat geslacht uitsterven, ook al vermeerderen zich de jaren zonder tal.’

‘Dergelijke voorspellingen liggen buiten de gezichtskring van de dwergen,’ hernam Gimli. ‘Maar inderdaad was Aragorn machtig die dag. Zie, hij had de hele zwarte vloot in handen en hij koos het grootste schip voor zichzelf en ging aan boord. Toen liet hij een groot geschal van trompetten aanheffen, die op de vijand waren veroverd, en het Schimmenleger trok zich terug naar de kust. Daar stonden zij zwijgend, nauwelijks zichtbaar, met uitzondering van een rode gloed in hun ogen, die het felle licht van de brandende schepen weerkaatsten. En Aragorn sprak met luider stemme tegen de Dode Mannen en riep uit: “Hoor nu de woorden van de erfgenaam van Isildur! Uw eed is vervuld. Ga terug en verstoor de dalen nimmermeer! Vertrek en vind rust!” Daarop ging de Koning van de Doden voor zijn leger staan en brak zijn speer en wierp die op de grond. Toen maakte hij een diepe buiging en keerde zich om; en snel trok het hele grijze leger weg en verdween als een mist die uiteengedreven wordt door een plotselinge wind; en het scheen mij toe dat ik uit een droom ontwaakte. Die nacht rustten wij terwijl anderen werkten. Want vele gevangenen werden vrijgelaten en vele slaven bevrijd: lieden uit Gondor die in razzia’s gevangen waren genomen; en weldra was er ook een grote groep mannen uit Lebennin en de Ethir, en Angbor van Lamedon kwam aanrijden met alle ruiters die hij kon verzamelen. Nu de angst voor de Doden was weggevallen, kwamen zij ons te hulp en om de Erfgenaam van Isildur te zien, want het gerucht van die naam had zich als een vuur in het donker verspreid. En dat is bijna het einde van ons verhaal. Want gedurende die avond en nacht werden vele schepen in gereedheid gebracht en bemand; en in de morgen voer de vloot uit. Langgeleden schijnt het nu, maar toch was het slechts de ochtend van de dag van eergisteren, de zesde sinds wij uit Dunharg wegreden. Maar toch werd Aragorn gedreven door de angst dat er niet genoeg tijd zou zijn. “Het is honderdzesentwintig mijl van Pelargir naar de landingsplaatsen bij de Harlond,” zei hij. “Toch moeten wij morgen de Harlond bereiken, of jammerlijk falen.” De riemen werden nu bediend door vrije mensen, en manmoedig spanden zij zich in; toch voeren wij langzaam de Grote Rivier op, want wij zwoegden tegen de stroom op, en hoewel die in het zuiden niet snel is, hadden wij geen hulp van de wind. Bezwaard zou mijn gemoed geweest zijn, niettegenstaande onze overwinning bij de havens, als Legolas niet plotseling had gelachen. “Omhoog met je baard, zoon van Durin!” zei hij. “Want aldus luidt het gezegde: Als de hoop verloren is, is de redding vaak nabij.” Maar welke hoop hij van verre zag, wist ik niet. Toen de nacht kwam scheen die de duisternis alleen maar dieper te maken, en onze harten waren ongerust, want ver in het noorden zagen wij een rode gloed onder de wolken hangen en Aragorn zei: “Minas Tirith staat in brand.” Maar om middernacht leefde onze hoop weer op. Zeevaarders van de Ethir, die naar het zuiden staarden, zeiden dat er een verandering op til was met een straffe wind van de zee. Lang voor de dag aanbrak, hesen de schepen met masten de zeilen, en onze snelheid nam toe, tot de dageraad het schuim voor de boeg wit maakte. En zo gebeurde het, zoals jullie weten, dat wij opdoken in het derde uur van de ochtend met een sterke wind en de zon ontsluierd, en wij de grote standaard voor de strijd ontplooiden. Het was een grote dag en een groots uur, wat er daarna ook moge gebeuren.’

‘Wat er ook moge volgen, de waarde van grote daden wordt er niet door verminderd,’ zei Legolas. ‘Een grote daad was de rit over de Paden der Doden, en groot zal zij blijven, al is er niemand in Gondor meer over om haar in de tijden die komen te bezingen.’

‘En dat zou best kunnen gebeuren,’ zei Gimli. ‘Want de gezichten van Aragorn en Gandalf staan ernstig. Ik vraag mij af welke besluiten zij nu nemen in de tenten daarbeneden. Wat mij betreft wou ik, evenals Merijn, dat met onze overwinning de oorlog nu geëindigd was. Maar wat er nog te doen is, ik hoop er een aandeel in te hebben, voor de eer van de lieden van de Eenzame Berg.’

‘En ik voor de lieden van het Grote Woud,’ zei Legolas, ‘en voor de liefde van de Heer van de Witte Boom.’ Toen zwegen de metgezellen, maar een tijdje bleven zij daarna op die hoge plaats zitten, elk bezig met zijn eigen gedachten, terwijl de Aanvoerders beraadslaagden.

Toen Prins Imrahil afscheid had genomen van Legolas en Gimli liet hij Éomer onmiddellijk komen en hij ging met hem mee de Stad uit, en zij kwamen bij de tenten van Aragorn, die op het veld niet ver van de plaats waar Koning Théoden was gesneuveld waren opgezet. En daar beraadslaagden zij samen met Gandalf en Aragorn en de zonen van Elrond. ‘Mijne Heren,’ zei Gandalf, ‘luister naar de woorden die de Stadhouder van Gondor sprak voor hij stierf: U moogt een dag op de velden van de Pelennor triomferen, maar op de Macht die nu is opgestaan is geen overwinning mogelijk. Ik vraag u niet te wanhopen, zoals hij, maar over de waarheid van deze woorden na te denken. De Kijkstenen liegen niet en zelfs de Heer van Barad-dûr kan ze daar niet toe dwingen. Misschien kan hij door zijn wil bepalen welke dingen zwakkere geesten mogen zien, of maken dat zij de betekenis van wat zij zien verkeerd uitleggen. Niettemin is het niet aan twijfel onderhevig dat, toen Denethor grote strijdkrachten in Mordor tegen zich zag opgesteld en er nog meer zag verzamelen, hij de werkelijkheid zag. Onze sterkte is nauwelijks toereikend geweest om de eerste grote aanval af te slaan. De volgende zal nog heviger zijn. Deze oorlog is dus zonder uiteindelijke hoop, zoals Denethor zag. Een overwinning kan niet met de wapenen worden bevochten, of u nu hier blijft om beleg na beleg te doorstaan, of uitrukt om aan de andere zijde van de Rivier te worden overrompeld. U hebt alleen een keuze tussen kwaden; en voorzichtigheid zou u aanraden om de plaatsen die u in handen hebt, te versterken en daar de aanval af te wachten; want zo zal de tijd voor uw einde een weinig worden verlengd.’

‘Dus u wilt dat wij ons op Minas Tirith of Dol Amroth terugtrekken, of op Dunharg, en daar als kinderen op zandkastelen blijven zitten terwijl het tij opkomt?’ vroeg Imrahil. ‘Dat zou geen nieuwe raad zijn,’ zei Gandalf. ‘Hebt u dit en weinig meer niet in alle dagen van Denethor gedaan? Maar nee! Ik zei dat dit voorzichtig zou zijn. Ik raad geen voorzichtigheid aan. Ik zei dat een overwinning niet met wapens kon worden bevochten. Ik hoop nog op victorie, maar niet door wapens. Want bij al deze politiek komt de Ring van Macht, de grondslag van de Barad-dûr en de hoop van Sauron. Wat dit voorwerp aangaat, mijne heren, u weet nu allemaal genoeg om onze benarde positie en die van Sauron te begrijpen. Als hij hem herkrijgt, is al uw dapperheid tevergeefs, en zijn overwinning zal snel en volledig zijn; zo volledig, dat niemand het einde ervan kan voorzien zolang deze wereld bestaat. Als hij vernietigd wordt, dan zal hij vallen en zijn val zal zo diep zijn, dat niemand zich kan indenken dat hij ooit weer zal opstaan. Want hij zal het grootste deel van de kracht die hij aan zijn begin heeft meegekregen, verliezen, en alles dat met die macht gemaakt of begonnen werd, zal afbrokkelen, en hij zal voor altijd geschonden zijn en alleen maar een boosaardige geest worden die zichzelf in de schaduwen opvreet, maar niet meer kan groeien of gestalte aannemen. En zo zal de wereld van een groot kwaad worden verlost. Er zijn andere kwade dingen, die nog kunnen komen, want Sauron is zelf alleen maar een dienaar of afgezant. Het is echter niet aan ons om alle stromingen van de wereld te beheersen, maar om te doen wat in ons vermogen ligt voor de redding van de jaren waarin wij leven, het kwaad in de velden die wij kennen uitroeiend, zodat zij die na ons komen een schone aarde hebben om te bewerken. Welk weer zij zullen hebben, is niet aan ons om te bevelen. Sauron nu weet dit alles, en hij weet dat dit waardevolle voorwerp dat hij heeft verloren, weer gevonden is; maar hij weet niet waar het is, althans dat hopen wij. En daarom verkeert hij nu in hevige twijfel. Want als wij dit voorwerp hebben gevonden, zijn er enkelen onder ons die sterk genoeg zijn om het te gebruiken. Dat weet hij ook. Want heb ik het niet bij het rechte einde, Aragorn, wanneer ik zeg dat jij je in de Steen van Orthanc aan hem hebt laten zien?’

‘Dat heb ik gedaan voor ik van de Hoornburg wegreed,’ antwoordde Aragorn. ‘Ik achtte de tijd ervoor rijp en meende dat de Steen juist voor dat doel in mijn bezit was gekomen. Het was toen tien dagen geleden sinds de Drager van de Ring van de Rauros naar het oosten ging, en het Oog van Sauron, zo dacht ik, moest van zijn eigen land worden afgeleid. Te zelden is hij uitgedaagd sinds hij naar zijn Toren is teruggekeerd. Hoewel ik, als ik had voorzien hoe snel zijn aanval daarop zou volgen, mij misschien niet zou hebben durven vertonen. Ik had nauwelijks de tijd om jullie te hulp te snellen.’

‘Maar hoe kan dat?’ vroeg Éomer. ‘Alles is tevergeefs, zeg je, als hij de Ring heeft. Maar waarom zou hij het niet vergeefs achten ons aan te vallen als wij hem hebben?’

‘Hij is er nog niet zeker van,’ zei Gandalf, ‘en hij heeft zijn macht niet opgebouwd door te wachten tot zijn vijanden veilig zijn, zoals wij hebben gedaan. Ook konden wij niet weten hoe wij de volledige macht in één dag konden ontplooien. Voorwaar, hij kan slechts door één meester worden gebruikt, niet door velen; en hij zal wachten op een tijd van strijd, voordat een van de groten onder ons zich verheft en de anderen onderwerpt. In die tijd zou de Ring hem kunnen helpen, als hij onverhoeds handelde. Hij slaat ons gade. Hij ziet veel en hoort veel. Zijn Nazgûl zijn nog in de buurt. Zij zijn voor de zonsopgang over dit veld getrokken, hoewel weinigen van de vermoeiden en slapenden zich van hen bewust waren. Hij bestudeert de tekens: het Zwaard dat hem van zijn opnieuw gemaakte schat beroofde; de gelukswinden die in ons voordeel draaiden, en de onverwachte nederlaag van zijn eerste aanval: de val van zijn grote Aanvoerder. Zijn twijfel zal nog groter worden terwijl wij hier zitten te beraadslagen. Zijn Oog concentreert zich nu op ons, blind bijna voor al het andere dat er gebeurt. Zo moeten wij het houden. Daarin ligt al onze hoop. Dit dan is mijn raad. Wij hebben de Ring niet. In wijsheid of grote dwaasheid is hij weggezonden om te worden vernietigd, opdat hij ons niet vernietigt. Zonder de Ring kunnen wij zijn strijdmacht niet met geweld verslaan. Maar wij moeten tot elke prijs zijn Oog van zijn werkelijke gevaar afleiden. Wij kunnen door middel van wapenen geen overwinning behalen, maar door middel van wapenen kunnen wij de Drager van de Ring zijn enige kans geven, ook al is die klein. Zoals Aragorn is begonnen, zo moeten wij verdergaan. Wij moeten Sauron dwingen zijn laatste zet te doen. Wij moeten zijn verborgen kracht uitlokken, zodat hij zijn land leeg zal maken. Wij moeten hem onmiddellijk tegemoet marcheren. Wij moeten onszelf tot lokaas maken, ook al sluiten zich zijn kaken om ons. Hij zal dat lokaas grijpen, in hoop en hebzucht, want hij zal denken dat hij in een dergelijke overhaastheid de trots van de nieuwe Heer van de Ring ziet, en zeggen: “Zo, hij steekt zijn nek te vlug en te ver uit. Laat hem maar komen, en zie, ik zal hem in een val hebben waaruit hij niet kan ontsnappen. Daar zal ik hem verpletteren, en wat hij zich in zijn onbeschaamdheid heeft toegeëigend, zal voor altijd weer van mij zijn.” Wij moeten met open ogen in die val lopen, moedig maar zonder veel hoop voor onszelf. Want, mijne heren, het kan best zijn dat wij zelf in een zwarte slag, ver van de landen der levenden, volledig ten onder zullen gaan, zodat wij zelfs als de Barad-dûr wordt omvergeworpen, niet meer in leven zullen zijn om een nieuwe era te zien. Maar ik meen dat dit onze plicht is. En beter zo, dan om toch ten onder te gaan – hetgeen zeker zal gebeuren als wij hier blijven zitten – maar te sterven in de wetenschap dat er geen nieuwe era zal komen.’

Zij zwegen enige tijd. Ten slotte sprak Aragorn. ‘Ik zal voortgaan zoals ik begonnen ben. Wij komen nu aan de rand waar hoop en wanhoop verwant zijn. Aarzelen staat gelijk met ondergang. Laat niemand nu de raadgevingen van Gandalf, wiens lange krachtsinspanningen tegen Sauron nu eindelijk zullen worden beproefd, verwerpen. Als hij er niet was geweest zou alles langgeleden verloren zijn geweest. Niettemin eis ik nog niet het recht op om iemand te bevelen. Laat anderen doen wat zij willen.’ Toen zei Elrohir: ‘Wij zijn met dit doel uit het noorden gekomen, en van Elrond onze vader brachten wij dezelfde raad mee. Wij zullen niet omkeren.’

‘Wat mijzelf betreft,’ zei Éomer, ‘ik weet weinig van deze duistere zaken af, maar dat is ook niet nodig. Ik weet dit, en het is genoeg, dat ik, zoals mijn vriend Aragorn mij en mijn volk te hulp kwam, hem te hulp zal komen als hij roept. Ik zal gaan.’

‘En wat mij betreft,’ zei Imrahil, ‘Heer Aragorn beschouw ik als mijn leenheer, of hij dit verlangt of niet. Zijn wens is mi jn bevel. Ik zal ook gaan. Maar tijdelijk neem ik de plaats van de Stadhouder van Gondor in, en het is aan mij om eerst aan het volk te denken. Er moet nog enige voorzichtigheid in acht worden genomen. Want wij moeten ons voorbereiden op alle kansen, zowel goede als kwade. Het is mogelijk dat wij zullen triomferen, en zolang daar enige hoop op is, moet Gondor worden beschermd. Ik zou niet willen dat wij als overwinnaars terugkeerden naar een verwoeste Stad en een verwoest land achter ons. Maar toch, de Rohirrim vertellen ons dat er nog een vers leger aan onze noordelijke flank staat.’

‘Dat is waar,’ zei Gandalf. ‘Ik raad u niet aan de Stad geheel en al onbemand te laten. De strijdmacht waarmee wij naar het oosten gaan hoeft niet groot genoeg te zijn voor een serieuze aanval op Mordor, zolang hij maar groot genoeg is om een slag uit te lokken. En hij moet spoedig uitrukken. Daarom vraag ik de Aanvoerders: welke strijdmacht zouden wij bijeen kunnen brengen en uiterlijk in twee dagen laten uitrukken? En het moeten moedige mannen zijn, die vrijwillig gaan, zich van hun gevaar bewust.’

‘Allen zijn moe en heel velen hebben lichte of ernstige verwondingen,’ zei Éomer, ‘en wij hebben vele van onze paarden verloren en dat is een zwaar verlies. Als wij spoedig moeten uitrijden, heb ik er niet veel hoop op er zelfs tweeduizend te kunnen aanvoeren, en een even groot aantal achter te laten voor de verdediging van de Stad...’

‘Wij hebben niet alleen rekening te houden met hen die op dit slagveld vochten,’ zei Aragorn. ‘Nieuwe strijdkrachten zijn op weg van de zuidelijke lenen, nu de kusten gezuiverd zijn. Ik heb er twee dagen geleden vierduizend op mars gestuurd uit Pelargir door Lossarnach; en Angbor, de onvervaarde, voert hen aan. Als we over twee dagen op weg gaan, zullen zij hier dichtbij zijn voor wij vertrekken. Bovendien heb ik velen verzocht mij op de Rivier te volgen in alle schepen waar zij beslag op konden leggen; en met deze wind zullen zij spoedig hier zijn; feitelijk is er al een aantal schepen in de Harlond aangekomen. Ik schat dat we zevenduizend man te paard en te voet kunnen verzamelen, en de Stad niettemin in betere staat van verdediging achterlaten dan toen de aanval begon.’

‘De Poort is vernietigd,’ zei Imrahil, ‘en waar is nu de kundigheid om haar te herbouwen en opnieuw op te richten?’

‘In Erebor, in het Koninkrijk van Dáin is die kundigheid aanwezig,’ zei Aragorn, ‘en als al onze hoop niet de bodem wordt ingeslagen, zal ik Gimli, Glóins zoon, er te zijner tijd op uit sturen om vaklieden van de Berg te vragen. Maar mannen zijn beter dan poorten, want geen enkele poort zal het tegen onze Vijand uithouden als mannen haar verlaten.’

Dit was toen het einde van de beraadslaging van de grote heren: dat zij op de tweede ochtend na die dag erop uit zouden trekken met zevenduizend man als die te vinden waren; en het grootste deel van deze strijdmacht zou te voet gaan vanwege de boze landen waar zij door zouden trekken. Aragorn zou er tweeduizend zien te vinden van degenen die hij in het zuiden had verzameld; maar Imrahil zou er drieëneenhalfduizend vinden en Éomer vijfhonderd Rohirrim, die geen paarden hadden, maar zelf gereed waren voor de oorlog, en hijzelf zou vijfhonderd van zijn beste Ruiters te Paard aanvoeren; en er zou nog een compagnie van vijfhonderd paarden komen die door de Dúnedain en de ridders van Dol Amroth zouden worden bereden: al met al zesduizend te voet en duizend te paard. Maar de hoofdmacht van de Rohirrim die geen paarden meer hadden, maar wel in staat waren om te vechten, ongeveer drieduizend onder bevel van Elfhelm, moest de Westerweg tegen de vijand verdedigen die in Anórien was. En meteen werden snelle ruiters erop uitgestuurd om al het nieuws te verzamelen dat zij in het noorden konden vinden, en ten oosten van Osgiliath en de weg naar Minas Morgul. En toen zij hun hele strijdmacht hadden opgeteld en zich hadden beraden over de reizen die zij zouden maken en de wegen die zij zouden kiezen, barstte Imrahil plotseling in een luid gelach uit. ‘Zeker,’ riep hij uit, ‘is dit de grootste grap in de hele geschiedenis van Gondor: dat wij uitrijden met zevenduizend man, nauwelijks evenveel als de voorhoede van zijn leger in de dagen van zijn macht, om de bergen en de onneembare poort van het Zwarte Land aan te vallen. Zo zou een kind een in maliën geklede ridder bedreigen met een boog van touw en groene wilg! Als de Zwarte Vorst zoveel weet als u zegt, Mithrandir, zal hij dan niet eerder glimlachen dan vrezen, en ons met zijn pink verpletteren als een horzel die hem probeert te steken?’

‘Nee, hij zal proberen die horzel te vangen om hem de angel uit te trekken,’ zei Gandalf. ‘En er zijn namen onder ons die meer waard zijn dan duizend in maliën geklede ridders. Nee, hij zal niet lachen.’

‘Wij evenmin,’ zei Aragorn. ‘Als dit een grap is, dan is zij te bitter om erom lachen. Nee, het is de laatste zet in een groot gevaarlijk spel.’ Toen trok hij Andúril en hield het zwaard fonkelend in de zon omhoog. ‘Je zult niet weer in de schede worden gestoken voordat de laatste slag is gestreden,’ zei hij.

X. De Zwarte Poort gaat open

Twee dagen later was het leger van het Westen op de Pelennor verzameld. Het leger orks en Oosterlingen was uit Anórien teruggekeerd, maar, geteisterd en uiteengeslagen door de Rohirrim, waren zij verstrooid en zonder veel slag te leveren naar Cair Andros gevlucht; nu deze dreiging was vernietigd en nieuwe strijdkrachten uit het zuiden arriveerden, was de Stad zo goed mogelijk bemand. Verkenners berichtten dat er helemaal tot aan de Kruiswegen van de Gevallen Koning geen vijanden op de wegen in het oosten meer waren. Alles was nu klaar voor de laatste slag. Legolas en Gimli zouden weer samen rijden in het gezelschap van Aragorn en Gandalf, die met de Dúnedain en de zonen van Elrond in de voorhoede reden. Merijn zou echter tot zijn schande niet met hen meegaan. ‘Je bent niet fit genoeg voor een dergelijke reis,’ zei Aragorn. ‘Maar schaam je niet. Als je niets meer doet in deze oorlog, heb je toch al grote eer behaald. Peregrijn zal meegaan en het volk van de Gouw vertegenwoordigen; en benijd hem zijn kans op gevaar niet, want al heeft hij het zo goed gedaan als zijn lot het hem toestond, hij moet jouw daad nog evenaren. Maar in werkelijkheid verkeren wij nu allen in hetzelfde gevaar. Hoewel het ons lot kan zijn om aan een bitter einde te komen voor de Poort van Mordor, zullen jullie, als dat gebeurt, stand moeten houden, hier, of waar het zwarte getij jullie ook overspoelt. Vaarwel!’ En zo stond Merijn nu moedeloos naar het verzamelen van de legermacht te kijken. Bergil was bij hem en hij was ook terneergeslagen, want zijn vader zou te voet een compagnie van mensen van de Stad aanvoeren: hij kon zich niet eerder bij de Garde voegen voordat zijn zaak was berecht. Met diezelfde compagnie zou ook Pepijn meegaan, als soldaat van Gondor. Merijn kon hem daarginds zien, een kleine maar fiere gestalte te midden van de grote mannen van Minas Tirith.

Ten slotte schalden de trompetten en het leger zette zich in beweging. Troep na troep, compagnie na compagnie, zwenkte om en trok oostwaarts. En lang nadat zij uit het zicht waren verdwenen op de grote weg naar de Straatweg, bleef Merijn daar staan. De laatste schittering van de ochtendzon op speer en helm fonkelde en verdween, maar nog altijd bleef hij met gebogen hoofd en bezwaard hart staan; hij voelde zich zonder vrienden en alleen. Iedereen om wie hij gaf, was weggegaan naar de duisternis die over de verre oostelijke hemel hing; en in zijn hart was weinig hoop overgebleven dat hij een van hen ooit zou weerzien. Alsof die door zijn stemming van wanhoop werd teruggebracht, kwam de pijn in zijn arm terug en hij voelde zich zwak en oud, en het zonlicht scheen zwak. Hij werd door de aanraking van Bergils hand uit zijn overpeinzingen opgeschrikt. ‘Kom, meester Perian!’ zei de jongen. ‘U hebt nog steeds pijn, zie ik. Ik zal u helpen naar de Genezers terug te gaan. Maar vrees niet! Zij zullen terugkomen. De mannen van Minas Tirith zullen nooit worden overwonnen. En nu hebben zij ook Heer Elfensteen en Beregond van de Wacht in hun midden.’

Voor de middag bereikte het leger Osgiliath. Daar waren alle arbeiders en ambachtslieden die gemist konden worden druk bezig. Sommigen versterkten de ponten en pontons die de vijand had gemaakt en gedeeltelijk vernield toen hij vluchtte; sommigen verzamelden voorraden en buit, terwijl anderen aan de oostzijde van de Rivier inderhaast verdedigingswerken opwierpen. De voorhoede trok verder door de ruïnes van Oud Gondor, en de brede Rivier over, en vandaar langs de lange rechte weg, die in de machtige dagen van de fraaie Toren van de Zon naar de hoge Toren van de Maan was aangelegd, die nu Minas Morgul in zijn vervloekte dal was. Vijf mijl voorbij Osgiliath hielden zij halt en beëindigden daarmee hun eerste dagmars. Maar de Ruiters gingen verder en voor de avond viel kwamen zij bij de Wegkruising en de grote kring van bomen, en alles was stil. Zij hadden geen spoor van de vijand gezien; geen kreet of roep was gehoord; geen pijl was uit de rotsen of de bosjes langs de weg komen suizen, maar voortdurend voelden zij, terwijl zij verder trokken, de waakzaamheid van het land toenemen. Boom en steen, spriet en blad luisterden. De duisternis was verdwenen, en ver in het westen lag de gloed van de westelijke zonsondergang over het Dal van de Anduin, en de witte pieken van de bergen bloosden in de blauwe lucht, maar een schaduw en een donkere dreiging hingen somber boven de Ephel Dúath. Toen stelde Aragorn trompetters op bij elk van de vier wegen die naar de kring van bomen liepen, en zij bliezen een enorme fanfare en de herauten riepen luid: ‘De Heren van Gondor zijn teruggekeerd en heel dit land dat hun toebehoort nemen zij terug.’ Het afzichtelijke orkhoofd dat op de gebeeldhouwde romp was gezet, werd eraf gestoten en in stukken gebroken, en het hoofd van de oude Koning werd opgetild en weer op zijn plaats gezet, nog gekroond met witte en gouden bloemen; en mannen waren druk in de weer om het te wassen en alle smerige krabbels die de orks erop hadden gemaakt uit te vegen. Nu hadden sommigen in hun beraadslaging aanbevolen om Minas Morgul het eerste aan te vallen en het, als ze het zouden innemen, volkomen te verwoesten. ‘En misschien,’ had Imrahil gezegd, ‘zal de weg die vandaar naar de pas leidt, een gemakkelijker aanvalsweg tegen de Zwarte Vorst blijken dan zijn noordelijke poort.’ Maar Gandalf had dit sterk ontraden, vanwege het kwaad dat in dat dal dreigde, waar de geesten van levende mensen tot waanzin en afgrijzen geraakten, en ook vanwege het nieuws dat Faramir had meegebracht. Want als de Drager van de Ring die weg inderdaad had geprobeerd, dan moesten zij bovenal de aandacht van het Oog van Mordor niet daarheen trekken. Daarom posteerden zij de volgende dag, toen het hoofdleger eraan kwam, een sterke wacht bij de Wegkruising om enige tegenstand te bieden, als Mordor een strijdmacht over de Morgulpas zou sturen, of meer manschappen uit het zuiden zou laten komen. Voor die wacht kozen zij voornamelijk boogschutters die de wegen van Ithilien kenden en zich in de bossen en op de hellingen rondom het punt waar de wegen elkaar naderden, zouden schuilhouden. Maar Gandalf en Aragorn reden met de voorhoede naar de ingang van het Morguldal en keken neer op de boze stad. Deze was donker en levenloos, want de orks en mindere schepselen van Mordor, die daar hadden gewoond, waren in de strijd omgekomen en de Nazgûl waren op pad. Maar de lucht van het dal was zwanger van angst en vijandschap. Toen braken zij de boze brug af, staken de stinkende velden in brand en gingen weg.

De dag daarna, de derde sinds zij uit Minas Tirith waren vertrokken, begon het leger zijn mars naar het noorden langs de weg. Het was ongeveer honderd mijl via die weg van de Wegkruising naar de Morannon, en wat hun zou kunnen overkomen voor zij zover kwamen wist niemand. Zij gingen openlijk maar voorzichtig verder, met bereden verkenners voor hen op de weg en anderen te voet aan weerszijden, vooral op de oostelijke flank; want daar waren dichte bosjes en een woest landschap van rotsachtige ravijnen en spleten, waarachter de lange, grimmige hellingen van de Ephel Dúath opstegen. Het weer van de wereld bleef mooi en de wind woei nog steeds uit het westen, maar niets kon de schaduwen en de sombere nevels die om de Schaduwbergen hingen, verdrijven; en achter hen stegen af en toe grote rookwolken op die in de bovenwinden bleven hangen. Nu en dan liet Gandalf de trompetten steken en dan riepen de herauten uit: ‘De Heren van Gondor zijn gekomen! Laat iedereen dit land verlaten of zich overgeven!’ Maar Imrahil zei: ‘Zeg niet de Heren van Gondor. Zeg Koning Elessar. Want zo is het, ook al heeft hij nog niet op zijn troon gezeten; en het zal de Vijand meer te denken geven als de herauten die naam gebruiken.’ En daarna kondigden de herauten drie keer per dag de komst van Koning Elessar aan. Maar niemand reageerde op de uitdaging. Niettemin, hoewel zij ogenschijnlijk vredig marcheerden, waren de harten van allen in het leger, van de hoogsten tot de laagsten, benard, en met iedere mijl die zij naar het noorden gingen, begon het voorgevoel van kwaad zwaarder op hen te drukken. Het was tegen het einde van de tweede dag van hun mars van de Wegkruising dat zij voor het eerst tot de strijd werden uitgedaagd. Want een sterk leger van orks en Oosterlingen probeerde hun voorste compagnieën uit een hinderlaag aan te vallen en dat was op precies dezelfde plaats waar Faramir de mensen van Harad had aangevallen, en de weg liep in een diepe inham door een uitloper van de oostelijke heuvels. Maar de Aanvoerders van het Westen waren tijdig door hun verkenners gewaarschuwd: bekwame lieden van de Henneth Annûn, aangevoerd door Mablung; en zo vielen de belagers zelf in een hinderlaag. Want ruiters reden in een wijde boog naar het westen en kwamen uit op de flank en in de rug van de Vijand, en zij werden vernietigd of oostwaarts de heuvels ingejaagd. Maar de overwinning gaf de aanvoerders weinig nieuwe moed. ‘Het is maar een schijngevecht,’ zei Aragorn, ‘en het voornaamste doel ervan was eerder, denk ik, om ons verder weg te lokken op een valse veronderstelling dat onze vijand zwak was, dan om ons veel schade te berokkenen.’ En van die avond af kwamen de Nazgûl en volgden iedere beweging van het leger. Zij vlogen nog altijd hoog en buiten het zicht van iedereen behalve Legolas, maar toch kon men hun aanwezigheid als een verdieping van de schaduw en een verduistering van de zon voelen; en hoewel de Ringgeesten nog niet laag op hun vijanden neer doken en zich stilhielden – zij uitten geen enkele kreet – kon men de angst voor hen niet afschudden.

Zo verliepen de tijd en de reis zonder hoop. Op de vierde dag van de Wegkruising, en de zesde van Minas Tirith, kwamen zij ten slotte aan het einde van de landen der levenden, en begonnen de troosteloosheid binnen te trekken die voor de poorten van de pas van Cirith Gorgor lag; en zij konden de moerassen zien en de woestijn die zich naar het noorden en westen naar de Emyn Muil uitstrekte. Zo verlaten waren die plaatsen en zo intens de verschrikking die erover lag, dat sommige soldaten van het leger alle moed verloren en niet verder naar het noorden konden lopen of rijden. Aragorn keek naar hen en er was eerder medelijden in zijn ogen dan toorn; want dit waren jonge mannen uit Rohan, uit de verre Westfold, of boeren uit Lossarnach, en voor hen was Mordor van hun jeugd af een boze naam geweest, maar toch onwerkelijk, een legende die geen rol speelde in hun eenvoudige leven; en nu liepen zij als mensen in een afschuwelijke droom die werkelijkheid was geworden, en zij begrepen deze oorlog niet en ook niet waarom het lot hen naar een dergelijke toestand moest voeren. ‘Ga!’ zei Aragorn. ‘Maar verlies niet alle eer, en sla niet op de vlucht! En er is een taak die jullie zouden kunnen beproeven zodat je niet helemaal beschaamd wordt. Ga naar het zuidwesten tot je bij Cair Andros komt, en als dat nog steeds in handen van vijanden is, zoals ik vermoed, herover het dan als je kunt; en houd het tot het laatste toe bezet ter verdediging van Gondor en Rohan!’ Daarop overwonnen sommigen, beschaamd door zijn genade, hun angst en gingen verder; en de anderen vatten nieuwe moed toen ze van een manmoedige daad hoorden die binnen hun vermogen lag waarop ze zich konden richten, en vertrokken. En zo kwam het dat de Aanvoerders van het Westen met minder dan zesduizend man eindelijk de Zwarte Poort en de macht van Gondor kwamen uitdagen, aangezien er al vele manschappen bij de Wegkruising waren achtergelaten.

Zij kwamen langzaam vooruit en verwachtten ieder uur een of ander antwoord op hun uitdaging en zij sloten de gelederen, want het zou alleen maar verspilling van manschappen zijn om verkenners of kleine troepen van het hoofdleger vooruit te sturen. Bij het vallen van de nacht op de vijfde dag van de mars van het Morguldal sloegen zij hun laatste kamp op, en omringden het met vuren van het dode hout en de hei die zij konden vinden. Zij brachten de nachtelijke uren wakend door en ze waren zich bewust van vele half geziene dingen die om hen heen liepen en slopen, en zij hoorden het gehuil van wolven. De wind was gaan liggen en de lucht scheen stil.

Zij konden weinig zien, want hoewel het onbewolkt was en de wassende maan vier nachten oud was, stegen rook en dampen uit de aarde op en de witte sikkel was in nevelflarden van Mordor gehuld. Het werd koud. Toen de ochtend aanbrak stak de wind ook weer op, maar nu kwam hij uit het noorden en wakkerde weldra aan tot een stevige bries. Alle nachtlopers waren verdwenen en het land scheen verlaten. In het noorden, tussen de walgelijke kuilen, lagen de eerste grote hopen en heuvels van sintels en gebroken rotsen en uiteengereten aarde, het braaksel van het madenvolk van Mordor; maar in het zuiden doemde nu de grote vestingmuur van Cirith Gorgor op, met de Zwarte Poort in het midden en de twee Torens van de Tanden hoog en donker aan weerszijden. Want op hun laatste mars waren de Aanvoerders van de oude weg afgegaan toen die naar het oosten boog om het gevaar van de dreigende heuvels te vermijden, en zo naderden zij nu de Morannon vanuit het noordwesten, net zoals Frodo had gedaan.

De twee enorme ijzeren deuren van de Zwarte Poort onder de dreigende boog waren hermetisch gesloten. Op de vestingmuren was niets te zien. Alles was stil, maar waakzaam. Zij waren aan het laatste eind van hun dwaasheid gekomen, en stonden verloren en verkleumd in het grijze licht van de vroege dag voor torens en muren die hun leger niet met hoop kon aanvallen, zelfs niet als het krachtiger oorlogswerktuigen had meegebracht, en de Vijand niet meer manschappen had dan nodig waren om de poort en de muur alleen te bewaken. Toch wisten zij dat alle heuvels en rotsen rond de Morannon vol zaten met verborgen vijanden, en de schimmige engte daarachter was doorboord en doorgraven door krioelend gebroed van boze dingen. En terwijl zij daar stonden, zagen zij alle Nazgûl bij elkaar, als roofvogels boven de Torens van de Tanden zwermend, en zij wisten dat zij werden gadegeslagen. Maar nog steeds gaf de Vijand geen teken. Zij hadden geen andere keuze dan hun rol tot het einde toe te spelen. Daarom plaatste Aragorn het leger in de best mogelijke slagorde; het werd opgesteld op twee grote heuvels van gebroken rotsen en aarde die de orks in vele jaren van arbeid hadden opgeworpen. Vóór hen, in de richting van Mordor, lag als een slotgracht een groot moeras van stinkende modder en smerig ruikende poelen. Toen alles in gereedheid was gebracht, reden de Aanvoerders met een grote groep ruiters en de standaard en herauten en trompetters naar de Zwarte Poort. Daar waren Gandalf als eerste heraut, en Aragorn met de zonen van Elrond, en Éomer van Rohan en Imrahil; en Legolas, Gimli en Peregrijn werden gevraagd om ook mee te gaan, zodat alle vijanden van Mordor een getuige zouden hebben. Zij kwamen binnen gehoorsafstand van de Morannon, en ontplooiden de banier en staken de trompetten; en de herauten verhieven zich en zonden hun stemmen over de kantelen van Mordor heen. ‘Kom naar buiten!’ riepen zij. ‘Laat de Heer van het Zwarte Land zich tonen. Het recht zal aan hem worden voltrokken. Want ten onrechte heeft hij de oorlog aan Gondor verklaard en zijn landen afgenomen. Daarom eist de Koning van Gondor dat hij zal boeten voor zijn wandaden, en dan voor altijd zal heengaan. Kom naar buiten!’ Er viel een lange stilte en van de muur en de poort werd geen kreet of geluid als antwoord gehoord. Maar Sauron had zijn plannen al klaar en was van plan eerst wreed met deze muizen te spelen voor hij toesloeg om te doden. Zo kwam het dat op hetzelfde ogenblik dat de Aanvoerders op het punt stonden zich af te wenden, de stilte plotseling werd verbroken. Er klonk een langgerekt geroffel van grote trommen als donder in de bergen, en toen een geschetter van trompetten dat de stenen deed trillen en de oren van de mannen verdoofde. En daarop werd een deur van de Zwarte Poort met een grote dreun opengeworpen, en daaruit kwam een afvaardiging van de Zwarte Toren. Aan het hoofd ervan reed een grote, merkwaardige gestalte gezeten op een zwart paard, zo het een paard was; want het was enorm en afzichtelijk, en de kop was een angstaanjagend masker, meer een doodskop dan een levend hoofd, en in de kassen van de ogen en in de neusgaten brandde een vlam. De ruiter was helemaal in het zwart gekleed en zwart was zijn hoge helm; toch was dit geen Ringgeest, maar een levend mens. Hij was de Luitenant van de Toren van Barad-dûr, en zijn naam is in geen enkel verhaal overgeleverd, want hij was hem zelf vergeten en zei: ‘Ik ben de Mond van Sauron.’ Maar men zegt dat hij een renegaat was, die afstamde van het geslacht van hen die de Zwarte Númenoreanen worden genoemd; want zij vestigden zich in Midden-aarde tijdens de jaren van Saurons heerschappij, en zij vereerden hem omdat zij bekoord waren door boze kennis. En hij trad in dienst van de Zwarte Toren toen die weer in opkomst was, en dankzij zijn listigheid was hij steeds hoger in de gunst van de vorst gestegen; en hij leerde veel toverkunsten, en wist veel af van de bedoelingen van Sauron; en hij was wreder dan welke ork ook. Hij was het die nu naar buiten kwam rijden en hij had slechts een klein gezelschap zwart geharnaste soldaten bij zich, en een enkele banier; zwart, maar met in het rood het Boze Oog erop. Nu bleef hij enkele passen voor de Aanvoerders van het Westen staan en bekeek hen van het hoofd tot de voeten en lachte. ‘Is er iemand in deze troep die het gezag heeft om met mij te onderhandelen?’ vroeg hij. ‘Of met het verstand om mij te begrijpen? Jij in ieder geval niet!’ spotte hij, zich met verachting tot Aragorn wendend. ‘Er is meer voor nodig om koning te worden dan een stukje elfenglas of gepeupel als dit. Allemachtig! Iedere struikrover uit de heuvels kan zo’n troep optrommelen.’ Aragorn antwoordde niet, maar ving de blik van de ander en liet die niet los, en een ogenblik streden zij zo, maar hoewel Aragorn zich niet verroerde of zijn hand aan een wapen sloeg, versaagde de ander al gauw en deinsde terug alsof hij met een slag werd bedreigd. ‘Ik ben een heraut en afgezant, en mag niet worden aangevallen!’ riep hij uit. ‘Waar dergelijke wetten gelden,’ zei Gandalf, ‘is het ook de gewoonte van afgezanten om minder beledigend te zijn. Maar niemand heeft u bedreigd. U hebt niets van ons te vrezen totdat uw boodschap is gedaan. Maar tenzij uw Meester nieuwe wijsheid heeft verworven, zult u met al zijn dienaren in groot gevaar verkeren.’

‘Zo!’ zei de boodschapper. ‘Dus jij bent de woordvoerder, oude grijsbaard? Hebben we niet zo nu en dan van jou en je omzwervingen gehoord, altijd op een veilige afstand complotten smedend en kwaad beramend? Maar deze keer heb je je neus te diep in andermans zaken gestoken, meester Gandalf; en je zult zien wat er met hem gebeurt die zijn dwaze samenzweringen aan de voeten van Sauron de Grote legt. Ik heb een paar voorwerpen die ik jou moest laten zien – jou in het bijzonder, als je het lef zou hebben om te komen.’ Hij gaf een van zijn schildwachten een teken en de man kwam naar voren met een bundeltje dat met zwarte doeken was omwikkeld. De boodschapper haalde die eraf en daar, tot verbazing en ontsteltenis van alle Aanvoerders, hief hij eerst een kort zwaard omhoog zoals Sam had gedragen, en vervolgens een grijze mantel met een elfenbroche, en ten slotte de jas van mithril-maliën die Frodo gedragen had, gewikkeld in zijn versleten kleren. Het werd hun zwart voor de ogen en het scheen hun in een ogenblik van stilte toe dat de wereld stilstond, maar hun harten waren dood en hun laatste hoop was vervlogen. Pepijn, die achter Prins Imrahil stond, stortte zich met een kreet van smart naar voren. ‘Stilte!’ zei Gandalf ernstig, hem terugduwend; maar de boodschapper lachte luid.

‘Dus je hebt nog een van die kaboutertjes bij je!’ riep hij uit. ‘Wat voor nut ze voor je hebben weet ik niet, maar om ze als spionnen naar Mordor te sturen gaat zelfs je gewone dwaasheid te boven. Toch dank ik hem, want het is duidelijk dat de schelm die souvenirs in elk geval eerder heeft gezien, en het zou vergeefs zijn als je het nu ontkende.’

‘Ik wil het helemaal niet ontkennen,’ zei Gandalf. ‘Zeker, ik ken ze alle en hun hele geschiedenis, en ondanks je minachting, smerige Mond van Sauron, kun jij dat niet zeggen. Maar waarom breng je ze hier?’

‘Dwergmantel, elfenmantel, zwaard van het vervallen Westen en spion uit het kleine rattenland de Gouw – nee, zwijg! Wij weten het maar al te goed – dit zijn de tekenen van een samenzwering. Welnu, misschien was hij die ze droeg een schepsel wiens verlies jullie niet zou berouwen, maar misschien ook niet: misschien iemand die jullie lief is. Als dat zo is, beraad je dan snel met het weinige verstand dat jullie rest. Want Sauron houdt niet van spionnen, en wat zijn lot zal zijn hangt nu van jullie keuze af.’ Niemand antwoordde hem, maar hij zag hun gezichten, grauw van angst, en hij zag de afschuw in hun ogen, en hij lachte weer, want het scheen hem toe dat zijn gesar zijn uitwerking niet had gemist. ‘Goed, goed!’ zei hij. ‘Hij was jullie dierbaar, zie ik. Of anders was zijn missie er een die jullie niet graag zouden zien mislukken. Zij is mislukt. En nu zal hij de langzame kwelling van jaren ondergaan, zo lang en zo traag als onze kunsten in de Grote Toren kunnen bewerkstelligen, en nooit meer worden vrijgelaten tenzij misschien wanneer hij veranderd en gebroken is, zodat hij naar jullie toe kan gaan en jullie kunnen zien wat jullie hebben gedaan. Dit zal zeker gebeuren – tenzij jullie de voorwaarden van mijn Heer aanvaarden.’

‘Noem die voorwaarden,’ zei Gandalf kalm, maar zij die naast hem stonden zagen de pijn op zijn gezicht, en hij scheen nu een oude, verschrompelde man, gebroken, ten slotte verslagen. Zij twijfelden er niet aan dat hij ze zou aanvaarden. ‘Dit zijn de voorwaarden,’ zei de boodschapper, en hij glimlachte toen hij ze een voor een aankeek. ‘Het gepeupel van Gondor en zijn misleide bondgenoten moeten zich onmiddellijk achter de Anduin terugtrekken na eerst te hebben gezworen dat zij Sauron nooit meer met de wapenen zullen aanvallen, openlijk of in het geheim. Alle landen ten oosten van de Anduin zullen voor altijd aan Sauron, en aan hem alleen toebehoren. Het land ten westen van de Anduin tot aan de Nevelbergen en de Kloof van Rohan zullen schatplichtig zijn aan Mordor, en de mensen daar zullen geen wapens dragen, maar het zal hun zijn toegestaan hun eigen zaken te behartigen. Maar zij zullen meehelpen om Isengard te herbouwen dat zij moedwillig hebben vernietigd, en dat zal van Sauron zijn, en daar zal zijn plaatsvervanger wonen, niet Saruman, maar een die zijn vertrouwen meer waard is.’ Terwijl zij in de ogen van de Boodschapper keken, lazen zij zijn gedachten. Hij zou die plaatsvervanger zijn, en alles wat van het westen overbleef onder zijn heerschappij brengen: hij zou hun tiran zijn en zij zijn slaven. Maar Gandalf zei: ‘Dit is veel gevraagd voor de uitlevering van een dienaar: dat uw Meester datgene in ruil zou ontvangen waar hij anders menige oorlog voor moet voeren. Of heeft het slagveld van Gondor zijn hoop op een oorlog vernietigd, zodat hij aan het marchanderen slaat? En als wij deze gevangene werkelijk zo hoog schatten, welke zekerheid hebben wij dan dat Sauron, de Verachtelijke Meester van het Verraad, zijn belofte zal houden? Waar is die gevangene? Laat hem tevoorschijn komen en aan ons worden uitgeleverd, dan zullen we deze eisen in overweging nemen.’ Toen scheen het Gandalf toe – gespannen, hem in de gaten houdend als een man die aan het schermen is met een dodelijke vijand – dat de Boodschapper één ogenblik in de war was, maar meteen lachte hij weer. ‘Wees niet zo onbeschaamd met de Mond van Sauron te redetwisten!’ riep hij uit. ‘U wilt zekerheid! Sauron geeft die niet. Als u zijn clementie begeert, moet u eerst doen wat hij vraagt. Dit zijn zijn voorwaarden. U kunt ze al dan niet aanvaarden!’

‘Deze zullen wij aanvaarden!’ zei Gandalf plotseling. Hij sloeg zijn mantel open en een wit licht schitterde ineens als een zwaard op die zwarte plaats. De weerzinwekkende Boodschapper deinsde terug voor zijn opgeheven hand, en Gandalf, die naar voren kwam, pakte hem de voorwerpen af: buis, mantel en zwaard. ‘Die zullen wij als aandenken aan onze vriend nemen,’ riep hij uit. ‘Maar wat je voorwaarden betreft, die verwerpen wij vierkant. Scheer je weg, want je missie is voorbij en je dood is nabij. Wij zijn hier niet gekomen om woorden te verspillen aan onderhandelingen met Sauron, trouweloos en vervloekt; nog minder met een van zijn slaven. Scheer je weg!’ Toen lachte de Boodschapper van Mordor niet meer. Zijn gezicht was vertrokken van verbazing en woede, als dat van een of ander wild beest dat, terwijl het zijn prooi besluipt, met een stok vol prikkels op de snuit wordt geslagen. Woede vervulde hem en zijn mond kwijlde en ongecontroleerde geluiden van nijd kwamen verstikkend door zijn keel. Maar hij keek naar de woedende gezichten van de Aanvoerders en hun dodelijke blikken, en angst overwon zijn woede. Hij slaakte een luide kreet en draaide zich om, sprong op zijn ros en galoppeerde met zijn metgezellen als een bezetene naar Cirith Gorgor terug. Maar terwijl zij vluchtten bliezen zijn soldaten een langgeleden afgesproken signaal; en nog voor zij de poort bereikten zette Sauron zijn val open.

Trommen roffelden en vuren laaiden op. De deuren van de Zwarte Poort zwaaiden wijd open. Daaruit stroomde een groot leger even snel als kolkende wateren wanneer een sluis wordt opgehaald. De Aanvoerders bestegen hun paarden weer en reden terug, en uit het leger van Mordor steeg een honend gejoel op. Stof woei op en verstikte de lucht toen van vlakbij een leger van Oosterlingen opmarcheerde dat in de schaduwen van de Ered Lithui achter de verst verwijderde toren op het signaal had staan wachten. Van de heuvels aan weerskanten van de Morannon stroomden talloze orks. De mannen van het Westen zaten in de val, en weldra zouden zij helemaal om de grijze heuvels waar zij stonden door strijdkrachten tien keer en meer dan tien keer zo sterk als zij in een zee van vijanden worden ingesloten. Sauron had het hem voorgehouden lokaas tussen kaken van staal geklemd. Aragorn had niet veel tijd om zijn strijdkrachten in slagorde op te stellen. Op de ene heuvel stond hij met Gandalf, en daar wapperde, fraai en wanhopig, de banier met de Boom en de Sterren. Op de andere heuvel, vlakbij, stonden de banieren van Rohan en Dol Amroth, het Witte Paard en de Zilveren Zwaan. En om iedere heuvel werd een kring gevormd die hen helemaal insloot, krioelend van speren en zwaarden. Maar vooraan, naar Mordor gericht vanwaar de eerste bittere aanval zou komen, stonden de zonen van Elrond, links met de Dúnedain om hen heen, en rechts Prins Imrahil met de mannen van Dol Amroth, groot en knap, en keurtroepen van de Wachttoren. De wind woei, de trompetten schalden, en de pijlen suisden, maar de zon, die nu naar het Zuiden klom, was gesluierd in de dampen van Mordor, en door een dreigende mist scheen zij, ver weg, alsof het ’t einde van de dag was, of het einde misschien van de hele wereld van licht. En uit de dichter wordende duisternis kwamen de Nazgûl met hun koude stemmen die woorden van dood riepen, en toen werd alle hoop de bodem in geslagen.

Pepijn was door afschuw verpletterd ineengezonken toen hij Gandalf de voorwaarden had horen verwerpen en Frodo zo tot de marteling van de Toren had gedoemd; maar hij had zich beheerst en nu stond hij naast Beregond in het voorste gelid van Gondor met Imrahils manschappen. Want het leek hem het beste om spoedig te sterven en het bittere verhaal van zijn leven te verlaten, nu alles was vernietigd. ‘Ik wou dat Merijn hier was,’ hoorde hij zichzelf zeggen, en snelle gedachten schoten door zijn geest terwijl hij de vijand de aanval zag lanceren. ‘Wel, wel, nu begrijp ik die arme Denethor in ieder geval wat beter. We zouden samen kunnen sterven, Merijn en ik, en aangezien wij toch moeten sterven, waarom niet? Maar nu hij hier niet is, hoop ik dat hij een gemakkelijker einde zal vinden. Maar nu moet ik mijn best doen.’ Hij trok zijn zwaard en keek ernaar, en de verstrengelde rode en gouden figuren en de vloeiende lettertekens van Númenor glinsterden als vuur op het staal. Dit is voor een dergelijk uur gemaakt, dacht hij. Kon ik die smerige Boodschapper er maar mee doden, dan zou ik tenminste bijna quitte staan met die goeie Merijn. Welnu, ik zal wat van dit beestachtig gebroed om zeep helpen voor ik sterf. Ik wou dat ik weer helder zonlicht en groen gras kon zien. En terwijl hij deze dingen dacht, beukte de eerste aanval op hen in. De orks, gehinderd door de poelen die voor de heuvels lagen, bleven staan en schoten hun pijlen op de gelederen van de verdedigers af. Maar dwars door hun rijen kwam, brullend als beesten, een grote compagnie heuveltrollen uit Gorgoroth aangeschreden. Groter en breder dan mensen waren zij, en zij waren slechts gekleed in nauwsluitende maliënkolders van hoornachtige schubben, of misschien was dat hun afzichtelijke huid; maar zij droegen enorme zwarte ronde schilden en zwaaiden zware mokers in hun knoestige handen. Roekeloos sprongen zij in de poelen en waadden erdoor, brullend terwijl zij naderden. Als een storm beukten zij op de rijen van de mannen van Gondor in en sloegen op helm en hoofd en arm en schild, als smeden die op het hete buigende ijzer slaan. Aan Pepijns zijde werd Beregond verdoofd en onder de voet gelopen, en hij viel; en de grote trollenaanvoerder die hem had neergeslagen, boog zich over hem heen en stak een grijpende klauw uit, want deze slechte creaturen beten de kelen door van hen die zij velden. Toen stak Pepijn zijn zwaard omhoog en het versierde lemmet van Westernisse drong door de huid tot diep in de ingewanden van de trol door, en zijn zwarte bloed kwam naar buiten gutsen. Hij viel voorover en stortte neer als een rotsblok en begroef hen die onder hem waren. Zwartheid en stank en een verpletterende pijn overvielen Pepijn en zijn geest zonk weg in een grote duisternis. En zo eindigt het als ik had vermoed, zei zijn gedachte toen zij wegfladderde, en ze lachte eventjes in hem voor ze heenging, alsof ze bijna blij was ten slotte alle twijfel, zorgen en angst af te schudden. En toen, terwijl ze in vergetelheid wegzweefde, hoorde ze stemmen en die schenen in een of andere vergeten wereld boven te roepen: ‘De adelaars komen! De adelaars komen!’ Nog een ogenblik bleef Pepijns gedachte hangen. Bilbo! zei ze. Maar nee! Dat was in zijn verhaal, heel langgeleden. Dit is mijn verhaal en dat is nu uit. Vaarwel! En zijn gedachte vluchtte ver weg en zijn ogen zagen niets meer.

Zesde boek

I. De Toren van Cirith Ungol

Sam stond moeizaam van de grond op. Hij vroeg zich heel even af waar hij was, maar toen kwamen alle ellende en wanhoop weer terug. Hij bevond zich in de diepe duisternis buiten de benedenpoort van de vesting van de orks: de koperkleurige deuren waren dicht. Hij moest verdoofd zijn neergevallen toen hij zich ertegenaan had gegooid; maar hij wist niet hoelang hij daar gelegen had. Toen had hij in vuur en vlam gestaan, wanhopig en woedend; nu huiverde hij van de koude. Hij kroop naar de deuren en drukte zijn oren ertegenaan. Heel ver daarbinnen kon hij vaag de stemmen van orks horen schreeuwen, maar weldra hielden ze op of werden onhoorbaar, en alles werd stil. Zijn hoofd deed pijn en zijn ogen zagen spookachtige lichtjes in de duisternis, maar hij deed zijn best zich te vermannen en na te denken. Het was in ieder geval duidelijk dat er geen kans op was dat hij door die poort de orkvesting binnen zou komen; hij zou daar dagen kunnen wachten voor zij openging, en hij kon niet wachten: tijd was ontzettend kostbaar. Hij twijfelde er niet langer aan wat zijn plicht was: hij moest zijn meester redden of bij die poging omkomen. ‘Omkomen is ’t waarschijnlijkste, en zal in elk geval heel wat gemakkelijker zijn,’ zei hij somber bij zichzelf, toen hij Prik in de schede stak en de koperen deuren de rug toekeerde. Tastend liep hij langzaam in het donker door de tunnel terug, want hij durfde het elfenlicht niet te gebruiken; en terwijl hij voortliep probeerde hij de gebeurtenissen sinds hij en Frodo de Wegkruising hadden verlaten in hun verband te zien. Hij vroeg zich af hoe laat het was. Ergens tussen de ene dag en de volgende, veronderstelde hij; maar zelfs van de dagen was hij de tel kwijtgeraakt. Hij was in een land van duisternis waar de dagen van de wereld vergeten schenen, en waar allen die het binnengingen ook vergeten waren. ‘Ik vraag me af of ze ooit aan ons denken,’ zei hij, ‘en wat er daar met hen gebeurt.’ Hij wuifde vaag met de hand door de lucht, maar in werkelijkheid ging hij nu naar het zuiden toen hij terugkwam bij Shelobs tunnel, niet naar het westen. In het westen, in de buitenwereld, liep het naar de middag van de veertiende dag van maart in de Gouwtelling, en op dat ogenblik voerde Aragorn de Zwarte Vloot van Pelargir aan, en Merijn reed met de Rohirrim door het Steenwagendal, terwijl in Minas Tirith vlammen oplaaiden en Pepijn de waanzin in de ogen van Denethor zag toenemen. Maar te midden van al hun zorgen en angst moesten de vrienden telkens weer aan Frodo en Sam denken. Zij waren niet vergeten. Maar ze waren ver buiten het bereik van hulp, en geen gedachte kon Sam Gewissies, zoon van Hamfast, nog bijstand bieden. Hij was volkomen alleen.

Hij kwam eindelijk terug bij de stenen deur van de orkgang en omdat hij nog steeds geen grendel of slot kon ontdekken waarmee zij was afgesloten, klom hij er net als de vorige keer overheen, en liet zich zacht op de grond vallen. Toen ging hij stilletjes verder naar de uitgang van Shelobs tunnel, waar de flarden van haar grote web nog steeds wapperden en zwaaiden in de koude luchtstromingen. Want zij schenen Sam koud toe na de stinkende duisternis erachter; maar hun koelte maakte dat hij herleefde. Hij kroop voorzichtig naar buiten. Alles was onheilspellend stil. Het licht was weinig sterker dan dat van de schemering aan het eind van een donkere dag. De enorme dampen die in Mordor opstegen en naar het westen stroomden, kwamen laag overdrijven, een grote opeenstapeling van wolken en rook die nu van onderen door een dofrode gloed werd verlicht. Sam keek omhoog naar de orktoren en plotseling staarden uit de smalle ramen lichtjes naar buiten, als kleine rode ogen. Hij vroeg zich af of ze een of ander teken waren. Zijn vrees voor de orks, die hij even in zijn woede en wanhoop was vergeten, keerde direct weer terug. Voor zover hij kon zien, kon hij slechts één ding doen: hij moest verdergaan en proberen de hoofdingang van de afschuwelijke toren te vinden; maar zijn knieën waren slap en hij merkte dat hij beefde. Toen hij zijn ogen van de toren en de hoorns van de Kloof voor hem afwendde, dwong hij zijn onwillige voeten hem te gehoorzamen, en langzaam, een en al oor, tuurde hij in de dichte schaduwen van de rotsen naast de weg, en liep terug langs de plaats waar Frodo was gevallen en waar de stank van Shelob nog hing, en toen verder en omhoog tot hij weer in hetzelfde ravijn stond waar hij de Ring had omgedaan en Shagrats compagnie langs had zien trekken. Daar hield hij halt en ging zitten. Op dat ogenblik kon hij zichzelf niet verder opjagen. Hij voelde dat wanneer hij eenmaal over de top van de pas zou gaan en echt een stap benedenwaarts in het land Mordor zou zetten, die stap ook onherroepelijk zou zijn. Hij zou nooit terug kunnen gaan. Zonder een duidelijke bedoeling haalde hij de Ring tevoorschijn en deed hem weer aan zijn vinger. Meteen voelde hij de grote last van zijn gewicht, en voelde opnieuw, maar nog sterker en dwingender dan ooit, de boosaardigheid van het Oog van Mordor; dat zocht en probeerde door de schaduwen die het voor zijn eigen verdediging had opgetrokken, maar die het nu in zijn onrust en twijfel hinderden te dringen. Evenals eerst, merkte Sam dat zijn gehoor scherper was geworden, maar dat voor zijn ogen de dingen van deze wereld ijl en vaag schenen. De rotsachtige wanden van het pad waren onduidelijk, alsof hij ze door een nevel zag, maar toch hoorde hij in de verte het gereutel van Shelob in haar ellende; en rauw en helder, en heel dichtbij scheen het, hoorde hij kreten en het gekletter van metaal. Hij sprong overeind en drukte zich tegen de muur naast de weg. Hij was blij dat hij de Ring had, want hier was weer een orkcompagnie op mars. Of dat dacht hij aanvankelijk. Toen besefte hij plotseling dat het niet zo was; zijn gehoor had hem misleid: de orkkreten kwamen uit de toren, waarvan de bovenste hoorn nu recht boven hem was, aan de linkerkant van de Kloof. Sam huiverde en probeerde zich te dwingen om verder te gaan. Er was ongetwijfeld iets duivels aan de hand. Misschien had de wreedheid van de orks hen, ondanks alle bevelen, overmeesterd en waren zij Frodo aan het martelen, of hem zelfs woest in stukken aan het hakken. Hij luisterde; en terwijl hij dat deed, kreeg hij een sprankje hoop. Er was geen twijfel mogelijk: er werd in de toren gevochten, de orks moesten met elkaar slaags zijn geraakt, Shagrat en Gorbag waren aan het vechten. Al was de hoop die zijn vermoeden hem bracht, flauw, het was toch genoeg om hem te doen handelen. Misschien was er een kleine kans. Zijn liefde voor Frodo kreeg de overhand en zijn gevaar vergetend riep hij uit: ‘Ik kom eraan, meneer Frodo!’ Hij rende naar de top van het stijgende pad en eroverheen. Meteen beschreef de weg een bocht naar links en liep steil naar beneden. Sam was Mordor binnengegaan.

Hij deed de Ring af, wellicht bewogen door een diep voorgevoel van gevaar, hoewel hij zelf alleen maar dacht dat hij duidelijker wilde zien. ‘Het is ’t beste om het ergste onder ogen te zien,’ mompelde hij. ‘’t Heeft geen zin om in mist rond te darren!’ H ard, wreed en bitter was het land dat hij zag. Voor zijn voeten stortte de hoogste rug van de Ephel Dúath zich steil langs grote rotswanden in een donkere laagte; aan de andere kant ervan steeg weer een wand op, veel lager, de rand stomp en gekarteld met spleten als kaken die zich scherp tegen het rode licht daarachter aftekenden: het was de grimmige Morgai, de binnenste kring van de omheiningen van het land. Ver daarachter, maar bijna recht vooruit, over een breed meer van duisternis, bespikkeld met kleine vuren, was een grote laaiende gloed; en daaruit stegen enorme zuilen kringelende rook op, donkerrood bij de wortels, maar zwart op de plek waar het overging in het golvende hemeldak dat het gehele vervloekte land overhuifde. Sam keek naar de Orodruin, de Vuurberg. Af en toe werden de ovens in de diepte onder de asgrijze kegel heet en spuwden met een enorme deining en convulsie rivieren van gesmolten rots uit de afgronden van zijn ingewanden op. Sommige stroomden vlammend door grote kanalen naar de Barad-dûr, andere liepen slingerend omlaag naar de rotsachtige vlakte, tot ze afkoelden en als verwrongen dronken gedaanten neerlagen, uitgebraakt door de gekwelde aarde. Het was in zo’n uur van barensweeën, dat Sam de Doemberg zag, en het licht ervan, afgesneden door het hoge scherm van de Ephel Dúath voor het oog van hen die het pad uit het westen bestegen, scheen nu tegen de steile rotswanden aan, zodat zij met bloed doordrenkt leken. Sam stond verbijsterd in dat afgrijselijke licht, want nu, toen hij naar links keek, kon hij de Toren van Cirith Ungol in heel zijn macht zien. De hoorn die hij van de andere kant had opgemerkt, was alleen maar het bovenste torentje. De oostelijke kant ervan rees met drie grote verdiepingen op van een richel in de bergwand heel ver beneden; de achterkant was naar een grote rotswand erachter toe gekeerd, vanwaar hij uitstak in puntige bastions, boven elkaar, kleiner wordend naarmate zij hoger stegen, met steile wanden van kunstig metselwerk, die op het noordoosten en zuidoosten uitkeken. Rondom de laagste verdieping, tweehonderd voet lager dan Sam nu stond, was een gekanteelde muur die een klein plein omsloot. De poort ervan, op het zuidoosten, kwam uit op een brede weg, waarvan de buitenste kant langs de rand van een afgrond liep tot hij naar het zuiden draaide, en slingerend in de duisternis naar beneden liep en uitkwam op de weg die over de Morgulpas liep. Vandaar ging hij verder door een gekartelde spleet in de Morgai naar het dal van Gorgoroth en vandaar naar de Barad-dûr. De smalle bovenweg waarop Sam stond, liep via trappen en een steil pad recht naar beneden, naar de hoofdweg onder de dreigende muren vlak bij de Torenpoort.

Terwijl hij stond te kijken begreep Sam ineens, bijna met een schok, dat deze vesting niet gebouwd was om vijanden uit Mordor te houden, maar om hen erin te houden. Het was feitelijk een van de werken van Gondor uit het verre verleden, een oostelijke buitenpost van de verdedigingswerken van Ithilien, gemaakt toen de mensen van Westernisse na het Laatste Bondgenootschap de wacht hielden over het boze land van Sauron, waar zijn schepselen nog op de loer lagen. Maar evenals met Narchost en Carchost, de Torens van de Tanden, was hier de waakzaamheid ook verslapt en verraad had de Toren in handen van de Heer van de Ringgeesten doen vallen, en nu was hij al vele jaren lang door kwaadaardige wezens bezet. Sinds zijn terugkeer naar Mordor had Sauron er nuttig gebruik van gemaakt, want hij had weinig dienaren maar vele angstige slaven, en nog altijd was als vanouds het voornaamste doel ervan om ontsnapping uit Mordor onmogelijk te maken. Hoewel, als een vijand zo roekeloos was te proberen dat land in het geheim binnen te dringen, dan was het ook een laatste, nooit slapende bescherming tegen alles wat aan de waakzaamheid van Morgul of Shelob zou kunnen ontsnappen. Sam zag maar al te duidelijk hoe hopeloos het voor hem zou zijn om onder die veelogige muren naar beneden te sluipen en de zwaarbewaakte poort door te gaan. En ook al slaagde hij daarin, dan zou hij niet ver kunnen komen op de bewaakte weg daarachter: zelfs de zwarte schaduwen, die diep lagen waar de rode gloed niet reikte, zouden hem niet lang aan de in het duister ziende ogen van de orks onttrekken. Maar hoe wanhopig als die weg ook mocht zijn, zijn taak was nu veel erger: niet om de poort te vermijden en te ontsnappen, maar deze door te gaan, alleen.

Zijn gedachten gingen naar de Ring, maar dat gaf geen troost, alleen angst en gevaar. Zodra hij in het zicht van de Doemberg was gekomen, die ver weg brandde, werd hij zich ervan bewust dat zijn last veranderde. Toen hij dicht bij de grote ovens kwam, waar hij in de afgrond van de tijd was gevormd en gesmeed, nam de macht van de Ring toe, en hij werd meedogenlozer, ontembaar behalve door een machtige wil. Terwijl Sam daar stond, ook al had hij de Ring niet aan zijn vinger maar hing die aan zijn ketting om zijn hals, voelde hij zich vergroot, alsof hij in een enorme verwrongen schaduw van zichzelf was gekleed, een enorme onheilspellende dreiging, die bij de muren van Mordor tot staan was gekomen. Hij voelde dat hij van nu af aan slechts twee keuzen had: de Ring te verduren hoewel deze hem zou kwellen, of hem op te eisen en de Macht uit te dagen die in zijn donkere vesting achter de vallei der schimmen woonde. De Ring verlokte hem reeds, aan zijn wil en rede knagend. Wilde fantasieën kwamen in zijn hoofd op; en hij zag Sam Gewissies, de Sterke, de Held van de Era, met vlammend zwaard over het verduisterde land schrijden, en legers verzamelden zich op zijn roep terwijl hij op weg was om de Barad-dûr omver te werpen. En toen dreven alle wolken weg en de witte zon scheen, en op zijn bevel werd het dal van Gorgoroth een tuin van bloemen en bomen en bracht vruchten voort. Hij hoefde de Ring alleen maar aan zijn vinger te doen en die voor zich op te eisen; dan kon dit alles werkelijkheid worden. In dat uur van beproeving was het de liefde voor zijn meester die hem het meest hielp standvastig te blijven; maar ook leefde diep in hem nog onoverwonnen zijn gewone hobbitverstand: hij wist in de grond van zijn hart dat hij niet groot genoeg was om een dergelijke last te dragen, ook al waren dergelijke visioenen niet alleen maar bedrog om hem te verraden. Eén tuintje van een vrije tuinman was al wat hij nodig had en hem toekwam; niet een tuin die was uitgegroeid tot een rijk; en zijn eigen handen om te gebruiken, en niet de handen van anderen om te bevelen. ‘En in ieder geval zijn al deze visioenen maar een truc,’ zei hij bij zichzelf. ‘Hij zou mij zien en bang maken voor ik ook maar een schreeuw kon geven. Hij zou me heel gauw in de gaten krijgen als ik de Ring nu aandeed, in Mordor. Nou, het enige dat ik kan zeggen is dat de dingen er even hopeloos uitzien als vorst in het voorjaar. Net nu het werkelijk nuttig zou zijn om onzichtbaar te zijn, kan ik de Ring niet gebruiken! En als ik ooit verder kom, wordt het niets dan een last en een blok aan het been. Dus wat moet ik doen?’ In werkelijkheid twijfelde hij helemaal niet. Hij wist dat hij omlaag naar de poort moest gaan en niet langer dralen. Met een schouderophalen, alsof hij de schaduw van zich wilde afschudden en de fantomen doen verdwijnen, begon hij langzaam af te dalen. Met iedere stap scheen hij kleiner te worden. Hij was nog niet ver gegaan voor hij weer was ingekrompen tot een kleine, bange hobbit. Hij liep nu langs de muren van de Toren zelf, en de kreten en geluiden van strijd kon hij zonder hulp met zijn oren horen. Op dit ogenblik scheen het lawaai van het plein achter de buitenmuur te komen.

Sam was ongeveer halverwege het pad toen er twee orks uit de donkere poort naar de rode gloed kwamen rennen. Zij kwamen niet op hem af. Zij snelden naar de hoofdweg, maar al rennende struikelden zij en vielen op de grond en bleven liggen. Sam had geen pijlen gezien, maar vermoedde dat de orks door anderen op de kantelen of in de schaduw van de poort waren neergeschoten. Hij ging verder en bleef dicht bij de muur aan zijn linkerzijde. Een blik omhoog had hem getoond dat er geen kans op was hem te beklimmen. Het metselwerk steeg tot een hoogte van negen meter, zonder een spleet of richel, naar uitstekende lagen zoals omgekeerde treden. De poort was de enige mogelijkheid. Hij kroop verder en onderwijl vroeg hij zich af hoeveel orks er bij Shagrat in de Toren woonden, en hoeveel Gorbag er had en waar ze ruzie over maakten, als dat hetgene was wat er aan de hand was. Shagrats compagnie had ongeveer veertig man sterk geleken en die van Gorbag bijna twee keer zo groot; maar natuurlijk had Gorbags patrouille maar een deel van zijn garnizoen uitgemaakt. Het was bijna zeker dat zij over Frodo en de buit aan het twisten waren. Een seconde bleef Sam staan, want plotseling scheen alles hem duidelijk, alsof hij het met zijn eigen ogen had gezien. Het mithril-buis! Natuurlijk, Frodo droeg het, en zij zouden het vinden. En naar wat Sam gehoord had, zou Gorbag het inpikken. De orders van de Zwarte Toren waren op het ogenblik Frodo’s enige bescherming, maar als die werden genegeerd, zou Frodo ieder ogenblik gedood kunnen worden. ‘Schiet op, jij lamlendige luilak!’ riep Sam tegen zichzelf. ‘Nu erop af!’ Hij trok Prik en rende naar de openstaande poort. Maar net toen hij onder de grote boog door wilde gaan, voelde hij een schok, alsof hij een web, als dat van Shelob, in was gerend, alleen onzichtbaar. Hij kon geen obstakel zien, maar iets dat sterker was dan zijn wil versperde de weg. Hij keek om zich heen, en toen zag hij in de schaduw van de poort de Twee Wachters. Zij waren als grote figuren die op tronen zaten. Elk had drie aan elkaar vastzittende lichamen en drie hoofden die naar buiten, naar binnen en naar de doorgang van de poort keken. De hoofden hadden de trekken van roofvogels en op hun grote knieën lagen klauwachtige handen. Zij schenen uit enorme steenblokken gehakt te zijn, onbeweeglijk, maar toch huisde er bewustzijn in hen: een of andere afschuwelijke geest van boze waakzaamheid woonde erin. Zij herkenden een vijand. Zichtbaar of onzichtbaar, niemand kon onopgemerkt binnenkomen. Zij zouden zijn binnendringen of ontsnapping verijdelen. Terwijl hij zijn wil verhardde, snelde Sam opnieuw naar voren, maar kwam met een ruk tot stilstand, alsof hij een slag op zijn borst en hoofd had gekregen. Toen, bijzonder roekeloos, omdat hij niets anders wist te bedenken, aan een plotselinge ingeving gehoorzamend, haalde hij langzaam het flesje van Galadriel tevoorschijn en hield het omhoog. Het witte licht ervan werd snel helderder en de schaduwen onder de donkere boog vervlogen. De monsterlijke Wachters zaten daar koud en stil, in heel hun afzichtelijke gedaante onthuld. Een ogenblik zag Sam een glinstering in de zwarte stenen in hun ogen, waarvan de boosaardigheid hem achteruit deed deinzen; maar langzaam voelde hij hun wil wankelen en in angst verkeren. Hij sprong langs hen heen, maar terwijl hij dat deed en het flesje weer tussen zijn kleren verborg, werd hij zich ervan bewust, even duidelijk alsof een barrière weer achter hem was opgeworpen, dat hun waakzaamheid hernieuwd was. En uit die kwaadaardige koppen kwam een hoge schrille kreet die tussen de hem omringende muren weerkaatste. Van ver boven, als een signaal in antwoord, klepte een rauwe bel een keer.

‘Dat heeft ’t ’m gedaan,’ zei Sam. ‘Nu heb ik aan de voordeur gebeld. Nou, laat er maar iemand komen!’ riep hij. ‘Zeg maar tegen Kapitein Shagrat dat de grote elfenkrijger er is, met zijn elfenzwaard op de koop toe!’ Maar er kwam geen antwoord. Sam liep n aar voren. Prik glinsterde blauw in zijn hand. De binnenplaats lag in een diepe schaduw, maar hij zag dat de plavuizen bezaaid waren met lijken. Vlak voor zijn voeten lagen twee orkboogschutters met messen in de rug. Daarachter lagen nog veel meer gedaanten; sommigen alleen, alsof zij waren neergeslagen of doodgeschoten; anderen in paren, elkaar nog omklemmend, gedood terwijl zij elkaar staken, worgden of beten. De stenen waren glibberig van donker bloed. Sam merkte twee uniformen op; een waarop het Rode Oog stond, het andere met een Maan, mismaakt met een afgrijselijke doodskop; maar hij bleef niet staan om ze nauwkeuriger te bekijken. Aan de andere kant van de binnenplaats stond een grote deur aan de voet van de Toren halfopen, en er scheen rood licht naar buiten: een grote ork lag dood op de drempel. Sam sprong over het lijk en ging naar binnen; toen tuurde hij om zich heen, niet wetend wat te doen. Een brede galmende gang liep van de deur terug naar de bergwand. Zij was vaag verlicht door toortsen die in houders aan de muren flakkerden, maar het eind ervan was in de schemering verborgen. Er waren aan weerskanten vele deuren en openingen te zien, maar de gang was leeg, op twee of drie andere lijken na die op de grond lagen. Van wat hij van de gesprekken van de Aanvoerders had gehoord, wist Sam dat Frodo, dood of levend, waarschijnlijk in een kamer hoog in het torentje te vinden zou zijn; maar hij zou misschien een dag moeten zoeken voor hij de weg vond. ‘Het zal wel bij de achterkant zijn, denk ik,’ mompelde Sam. ‘De hele Toren klimt als het ware naar achteren. En in elk geval kan ik deze lichten het beste volgen.’ Hij liep verder de gang door, maar langzaam nu, iedere stap aarzelender. Hij begon weer in de greep van de angst te komen. Er klonk geen enkel geluid behalve het getik van zijn voeten, dat nu tot een galmend lawaai scheen aan te groeien, als het klappen van grote handen op de stenen. De dode lichamen; de leegte; de naargeestige zwarte muren, die in het licht van de toortsen van het bloed schenen te druipen; de angst voor een plotselinge dood, die hem in de deuropening of schaduw opwachtte; en op de achtergrond van zijn gedachten de wachtende, waakzame boosaardigheid bij de poort: het was bijna meer dan hij zich kon dwingen onder ogen te zien. Hij zou liever hebben gevochten – met niet te veel vijanden tegelijk – dan deze afschuwelijke dreigende onzekerheid. Hij dwong zich aan Frodo te denken, die in pijn gebonden of dood lag, ergens op deze afschuwelijke plaats. Hij ging verder. Hij was nu het fakkellicht voorbij, bijna tot bij een grote deur met ronde bovenkant aan het einde van de gang, de binnenkant van de onderste poort zoals hij juist vermoedde, toen er van hoog boven een afschuwelijke gesmoorde kreet kwam. Hij bleef staan. Toen hoorde hij voeten aankomen. Iemand kwam met grote haast een galmende trap boven zijn hoofd afrennen. Zijn wil was te zwak en traag om zijn hand te weerhouden. Die trok aan de ketting en greep de Ring. Maar Sam deed hem niet aan, want terwijl hij hem tegen zijn borst drukte, kwam er een ork aanklossen. Hij sprong uit een donkere opening rechts en rende naar hem toe. Hij was niet meer dan zes passen van hem verwijderd toen hij hem, terwijl hij zijn hoofd optilde, gewaarwerd, en Sam kon zijn hijgende adem horen en de glans in zijn bloeddoorlopen ogen zien. Verbijsterd bleef de ork staan. Want wat hij zag, was niet een kleine, bange hobbit, die probeerde zijn zwaard in bedwang te houden, maar een grote stille gedaante, gehuld in een grijze schaduw, oprijzend tegen het flakkerende licht daarachter; in de ene hand hield hij een zwaard waarvan het licht bitter pijn deed, de andere hield hij tegen zijn borst gedrukt, maar daarin was een naamloze dreiging van macht en doem verborgen. Een ogenblik dook de ork ineen, en toen draaide hij zich met een afschuwelijke kreet van angst om en vluchtte terug naar waar hij vandaan was gekomen. Nooit vatte een hond meer moed toen zijn vijand hem de staart toekeerde, dan Sam bij deze onverwachte vlucht. Met een kreet zette hij hem achterna. ‘Ja, de elfenkrijger is los!’ riep hij. ‘Ik kom eraan. Wijs me de weg naar boven of ik zal je villen!’ Maar de ork was op eigen terrein, vlug en goed doorvoed. Sam was een vreemdeling, hongerig en moe. De trap was hoog en steil en wentelde. Sams adem begon te stokken. De ork was weldra uit het zicht verdwenen, en nu kon hij slechts vaag het geklepper van zijn voeten horen toen hij verder naar boven ging. Af en toe slaakte hij een kreet en de echo ervan galmde tussen de wanden. Maar langzaam stierf het geluid ervan helemaal weg. Sam sukkelde verder. Hij voelde dat hij op de goede weg was en had weer moed gevat. Hij liet de Ring los en gespte zijn riem aan. ‘Nou, nou,’ zei hij. ‘Als ze allemaal zo’n afkeer van mij en mijn Prik krijgen, zou dit weleens beter kunnen aflopen dan ik dacht. En in ieder geval ziet het ernaar uit dat Shagrat, Gorbag en gezelschap bijna al het werk voor me hebben opgeknapt. Met uitzondering van die kleine, bange rat geloof ik dat er hier niemand meer in leven is!’ En toen bleef hij ineens staan, alsof hij met zijn hoofd tegen de stenen muur was gebotst. De volle betekenis van wat hij gezegd had, had hem als een klap getroffen. Niemand meer in leven! Wie had die afschuwelijke stervenskreet dan geslaakt? ‘Frodo, Frodo! Meester!’ riep hij uit, half snikkend. ‘Als ze u hebben gedood, wat moet ik dan beginnen? Welnu, ik kom er eindelijk aan, helemaal naar boven, om te zien wat ik moet zien.’

Al hoger en hoger klom hij. Het was donker, op een enkele fakkel na die bij een bocht flakkerde, of naast een opening, die naar de hogere verdiepingen van de Toren leidde. Sam probeerde de treden te tellen, maar na tweehonderd raakte hij de tel kwijt. Hij bewoog nu heel stil, want hij meende dat hij stemmen kon horen spreken, nog een eindje boven hem. Er scheen meer dan één rat in leven te zijn gebleven. Ineens, toen hij voelde dat hij geen adem meer kon pompen of zijn knieën dwingen te buigen, hield de trap op. Hij bleef staan. De stemmen waren nu luid en dichtbij. Sam keek om zich heen. Hij was helemaal naar het platte dak van de derde en hoogste verdieping van de Toren geklommen: een open ruimte, ongeveer twintig meter in doorsnee, met een lage borstwering. Daar was de trap overdekt door een kleine koepelkamer in het midden van het dak, met lage deuren op het oosten en westen. In het oosten kon Sam de vlakte van Mordor, wijd en donker, beneden zich zien liggen, en de brandende berg in de verte. Een nieuwe uitbarsting welde in de diepe bronnen ervan op en de rivieren van vuur laaiden zo fel, dat het licht ervan zelfs op deze afstand van vele mijlen de top van de toren in een rode gloed zette. Naar het westen werd het uitzicht belemmerd door het onderstuk van de grote toren, die aan de achterkant van deze bovenste binnenplaats stond en zijn hoorn hoog boven de top van de omringende heuvels verhief. Licht glansde door een smal raam. De deur ervan was nog geen tien meter van waar Sam stond. Zij stond open, maar donker en de stemmen kwamen net van binnen de schaduw. Eerst luisterde Sam niet; hij deed een stap uit de oostelijke deur en keek om zich heen. Onmiddellijk zag hij dat het gevecht hier het hevigst had gewoed. De hele omloop lag bezaaid met dode orks of hun afgehouwen en weggerolde hoofden en ledematen. De plek stonk naar de dood. Een grom, gevolgd door een klap en een kreet, deed hem naar zijn schuilplaats terugsnellen. Een orkstem verhief zich vertoornd en hij herkende hem meteen: rauw, wreed en koud. Het was Shagrat die sprak, de Kapitein van de Toren. ‘Je wilt niet nog eens gaan, zeg je? Vervloekt jij, Snaga, kleine made die je bent! Als je denkt dat ik zo gewond ben, dat je me kunt tarten dan heb je het mis. Kom hier en ik zal je ogen eruit drukken, zoals ik zonet bij Radbug heb gedaan. En wanneer er wat nieuwe jongens komen, zal ik met je afrekenen: ik zal je naar Shelob sturen!’

‘Die zullen niet komen, of in elk geval niet voor jij dood bent,’ antwoordde Snaga gemelijk. ‘Ik heb je al twee keer gezegd dat Gorbags zwijn het eerst bij de poort was, en dat geen van ons is ontsnapt. Lagduf en Muzgash zijn erdoor gerend, maar ze werden doodgeschoten. Ik heb het uit een raam gezien, zeg ik je. En zij waren de laatsten.’

‘Dan moet jij gaan. Ik moet hier in elk geval blijven. Maar ik ben gewond. Moge die smerige opstandeling Gorbag in de Zwarte Mijnen omkomen.’ Shagrats stem raffelde een reeks smerige namen en vervloekingen af. ‘Ik heb hem meer gegeven dan ik kreeg, maar hij stak z’n mes in me, de smeerlap, voordat ik hem worgde. Je moet gaan, of ik zal je opvreten. We moeten nieuws aan Lugbúrz sturen, anders komen we allebei in de Zwarte Mijnen terecht. Ja, jij ook. Je zult niet ontsnappen door hier te zitten mokken.’

‘Ik ga die trap niet nog eens af,’ gromde Snaga, ‘of je aanvoerder bent of niet. Nooit. Blijf met je handen van je mes af, of ik zal een pijl in je ingewanden schieten. Je zult niet veel langer aanvoerder zijn wanneer Zij van al deze dingen horen. Ik heb voor de Toren tegen die stinkende Morgulratten gevochten, maar jullie twee fijne aanvoerders hebben er een mooie rotzooi van gemaakt door om de buit te vechten.’

‘Zo is het wel genoeg geweest, ja,’ snauwde Shagrat. ‘Ik had mijn orders. Gorbag is ermee begonnen toen hij probeerde dat mooie hemd te stelen.’

‘En jij hebt hem nijdig gemaakt door zo uit de hoogte en belangrijk te doen. En hij had in elk geval meer gezond verstand dan jij. Hij heeft je meer dan eens gezegd dat de gevaarlijkste van deze spionnen nog los rondliep, maar jij wou niet luisteren. En je wilt nu niet luisteren. Gorbag had gelijk, zeg ik je. Er loopt een grote strijder rond, een van die woesthandige elfen of een van die smerige tarks. Hij komt hier, zeg ik je. Je hebt de bel gehoord. Hij is langs de Wachters gekomen en dat is tarks-werk. Hij is op de trap. En ik ga niet naar beneden voor hij eraf is. Al was je een Nazgûl, dan zou ik het nog niet doen.’

‘Dus dat is het, hè?’ riep Shagrat. ‘Je doet dit wel en je doet dat niet? En als hij komt, dan smeer jij ’m zeker en laat mij achter? Nee, dat zal niet gebeuren. Ik zal eerst wat rode madenholen in je buik maken.’ Uit de deur van het torentje kwam de kleinere ork gerend. Hij werd achternagezeten door Shagrat, een grote ork met lange armen, die, terwijl hij voorovergebogen rende, tot op de grond hingen. Maar één arm hing slap neer en scheen te bloeden; in de andere hield hij een groot zwart pak vastgeklemd. In het rode schijnsel zag Sam, die zich gedrukt hield achter de deur van de trap, een glimp van zijn kwaadaardige gezicht toen hij voorbijkwam; het was als door verscheurende klauwen opengehaald en met bloed besmeurd; kwijl droop van de vooruitstekende slagtanden; de mond grauwde als van een beest. Voor zover Sam kon zien joeg Shagrat Snaga het dak rond, totdat de kleinere ork, hem ontwijkend en zich bukkend, met een kreet in het torentje terugsnelde en verdween. Toen bleef Shagrat staan. Uit de oostelijke deur kon Sam hem nu hijgend bij de rand zien staan, terwijl zijn linkerklauw zich zwak samentrok en weer ontspande. Hij legde het pak op de grond en haalde met zijn rechterklauw een lang rood mes tevoorschijn en spoog erop. Hij liep naar de borstwering, boog zich voorover en keek naar de buitenhof in de diepte. Hij riep twee keer, maar er kwam geen antwoord. Plotseling, terwijl Shagrat zich over de rand heen boog, zijn rug naar de top van het dak gekeerd, zag Sam tot zijn verbazing dat een van de op de grond uitgespreide lichamen bewoog. Hij kroop. Hij stak een klauw uit en greep het bundeltje. Hij kwam wankelend overeind. In zijn andere hand hield hij een speer met een brede punt en een korte gebroken schacht. Deze was opgeheven voor een felle stoot. Maar op hetzelfde ogenblik ontsnapte een gesis aan zijn tanden, een geluid van pijn of haat. Vlug als een slang stapte Shagrat opzij, draaide zich met een ruk om en joeg zijn mes in de keel van zijn vijand. ‘Nou heb ik je, Gorbag,’ riep hij uit. ‘Nog niet helemaal dood, hè? Welnu, ik zal mijn karwei meteen afmaken.’ Hij sprong op het gevallen lichaam en stampte en trapte erop in zijn woede, terwijl hij zich nu en dan bukte om er met zijn mes op in te hakken. Toen hij eindelijk bevredigd was, gooide hij het hoofd in de nek en slaakte een afgrijselijke gorgelende overwinningskreet. Toen likte hij zijn mes af, klemde het tussen zijn tanden, nam het pak op en hinkte naar de dichtstbijzijnde deur van de trap. Sam had geen tijd om na te denken. Hij had de andere deur uit kunnen glippen, maar nauwelijks zonder te worden gezien; en hij had niet lang verstoppertje met deze afzichtelijke ork kunnen spelen. Hij deed wat vermoedelijk het beste was dat hij had kunnen doen. Hij sprong met een schreeuw op Shagrat af. Hij had de Ring niet langer vast, maar hij was er wel: een verborgen macht, een afschrikwekkende dreiging voor de slaven van Mordor; en hij had Prik in zijn hand, en het licht ervan trof de ogen van de ork als het geschitter van wrede sterren in de verschrikkelijke elfenlanden, waarvan de droom een ijzige droom voor al zijn soortgenoten was. En Shagrat kon niet tegelijkertijd vechten en zijn schat vasthouden. Hij bleef grommend staan, zijn slagtanden ontblotend. Toen sprong hij nog eens, op de manier van orks, opzij en toen Sam naar hem toe sprong, gebruikte hij het zware pak als schild en als wapen, en sloeg zijn vijand er hard mee in het gezicht. Sam wankelde en voor hij zich kon herstellen sprong Shagrat langs hem heen, de trap af. Sam rende vloekend achter hem aan, maar hij kwam niet ver. Weldra moest hij weer aan Frodo denken, en hij herinnerde zich dat de andere ork naar het torentje terug was gegaan. Weer werd hij met een afschuwelijke keuze geconfronteerd, maar hij had geen tijd om erover na te denken. Als Shagrat ontsnapte, zou hij gauw hulp krijgen en terugkomen. Maar als Sam hem achternaging, zou de andere ork daarboven weleens iets vreselijks kunnen doen. En in ieder geval zou Sam Shagrat kunnen missen of door hem worden gedood. Hij draaide zich vlug om en rende weer de trap op. ‘Weer verkeerd, verwacht ik,’ verzuchtte hij. ‘Maar ik moet eerst helemaal naar boven gaan, wat er later ook gebeurt.’ Beneden sprong Shagrat de trappen af, de binnenplaats over en de poort door, terwijl hij zijn kostbare last vastklemde. Als Sam hem had kunnen zien en weten welk leed zijn ontsnapping zou brengen, zou hij misschien zijn bezwijmd. Maar nu richtte hij heel zijn aandacht op het laatste stadium van zijn speurtocht. Hij ging voorzichtig naar de deur van het torentje en ging naar binnen. Daarachter lag niets dan duisternis. Maar weldra zagen zijn starende ogen rechts van hem een flauw licht. Het kwam door een opening die naar een andere trap leidde, donker en smal; deze bleek zich langs de binnenkant van de ronde buitenmuur omhoog te wentelen. Ergens omhoog flikkerde een fakkel. Sam begon voorzichtig te klimmen. Hij kwam bij de sputterende toorts die boven een deur aan zijn linkerkant was bevestigd tegenover een smal venster dat op het westen uitkeek: een van de rode ogen die hij en Frodo beneden bij de ingang van de tunnel hadden gezien. Sam ging vlug de deur door en spoedde zich naar de tweede verdieping, vrezend elk ogenblik te worden aangevallen en worgende vingers van achteren naar zijn keel te voelen grijpen. Vervolgens kwam hij bij een raam op het oosten en nog een toorts boven de deur naar een gang die dwars door het torentje liep. De deur stond open; op het schijnsel van de toorts en de rode gloed die van buiten door het smalle raam kwam gefilterd na was de gang donker. Maar hier hield de trap op en steeg niet verder. Sam kroop de gang in. Aan weerskanten was een lage deur: beide waren dicht en vergrendeld. Er klonk geen enkel geluid. ‘Een dood punt,’ mompelde Sam, ‘en dat na die hele klim! Dit kan niet de top van de toren zijn. Maar wat kan ik nu uitrichten?’ Hij rende terug naar de lagere verdieping en probeerde de deur. Er was geen beweging in te krijgen. Hij rende weer naar boven en het zweet begon langs zijn gezicht te lopen. Hij voelde dat zelfs minuten kostbaar waren, maar ze ontsnapten een voor een; en hij kon niets doen. Hij bekommerde zich niet langer om Shagrat of Snaga of enige andere ork die ooit was uitgebroed. Hij verlangde alleen maar naar zijn meester; om heel even zijn gezicht te zien of zijn hand aan te raken. Ten slotte ging hij, moe en verslagen, op een trede onder de overloop zitten en legde het hoofd in de handen. Het was stil, afschuwelijk stil. De toorts, die al laag brandde toen hij was aangekomen, doofde sputterend uit; en hij voelde de duisternis als een vloedgolf over zich heen spoelen. En toen begon Sam tot zijn eigen verbazing daar, aan het vergeefse einde van zijn lange reis en zijn verdriet, bewogen door een onbegrepen gedachte in zijn hart, zacht te zingen. Zijn stem klonk iel en trillend in de koude donkere toren: de stem van een eenzame, vermoeide hobbit die geen luisterende ork ook maar bij vergissing zou kunnen houden voor het klare lied van een elfenheer. Hij mompelde oude kinderwijsjes uit de Gouw, en fragmenten van meneer Bilbo’s rijmen die hem te binnen schoten als vluchtige flitsen van het land waar hij woonde. Maar toen plotseling voelde hij een nieuwe kracht in zich opkomen, en zijn stem schalde, terwijl hijzelf de woorden verzon die bij het eenvoudige wijsje hoorden.

Onder de Zon, in ’t westen, thuis,

is lente een bloemenwei,

de bomen botten, water ruist,

de vinken zingen blij.

Misschien is het er heldre nacht:

aan beuken bloeien daar

de elfensterren, witte pracht,

tussen hun twijgenhaar.

Hoewel ik aan het eind der reis

in duisternis verwijl,

weet ik dat boven torens grijs

en alle bergen steil

de Zon boven de Schaduw schijnt

en Sterren ongeteld:

ik zeg niet dat de dag nu eindt,

zeg Sterren niet vaarwel.

‘Weet ik dat boven torens grijs,’ begon hij opnieuw, en toen hield hij op. Hij dacht dat hij heel zwak een stem had gehoord, die hem antwoordde. Maar nu kon hij niets horen. Ja, hij kon wel iets horen, maar geen stem. Er naderden voetstappen. Nu werd er zacht een deur in de gang boven hem geopend; de scharnieren piepten. Sam hurkte neer en luisterde. De deur sloeg met een doffe bons dicht en toen galmde er een grommende orkstem. ‘Hola! Jij daarboven, kerkerrat! Hou op met dat gepiep of ik zal bij je komen. Hoor je?’ Er kwam geen antwoord. ‘Goed,’ gromde Snaga. ‘Maar ik zal in ieder geval komen kijken om te zien wat je in je schild voert.’

De scharnieren knarsten weer en Sam, die nu over de hoek van de drempel van de overloop keek, zag licht schitteren in een deuropening en de vage gestalte van een ork naar buiten komen. Hij scheen een ladder te dragen. Plotseling daagde het antwoord bij Sam: het bovenste vertrek werd bereikt via een luik in het plafond van de gang. Snaga duwde de ladder omhoog, zette hem stevig neer, beklom hem en verdween. Sam hoorde een grendel terugschuiven. Toen hoorde hij de afschuwelijke stem weer spreken. ‘Hou je koest jij, of ik zal het je betaald zetten! Ik denk dat je niet lang meer in vrede te leven hebt, maar als je de poppen niet meteen aan het dansen wilt hebben, moet je je kop houden. Hier heb je iets om je eraan te herinneren!’ Er klonk een geluid als het knallen van een zweep. Hierop wakkerde de woede in Sams hart plotseling tot een driftbui aan. Hij sprong op, rende en klom als een kat de ladder op. Zijn hoofd dook op in het midden van de vloer van een grote ronde kamer. Een rode lamp hing aan de zoldering; de spleet van het westelijke raam was hoog en donker. Er lag iets op de vloer naast de muur onder het raam, maar daar stond een zwarte figuur overheen gebogen. Deze hief de zweep op, voor de tweede keer, maar de klap viel niet. Met een kreet sprong Sam over de grond, Prik in de hand. De ork draaide zich snel om, maar voor hij een beweging kon maken, hakte Sam de hand met de zweep van zijn arm af. Krijsend van pijn en angst, maar wanhopig stormde de ork met gebogen hoofd op hem af. Sams volgende slag miste zijn doel, en omdat hij zijn evenwicht verloor, viel hij achterover, zich aan de ork vastklampend toen deze over hem struikelde. Voor hij overeind kon krabbelen hoorde hij een kreet en een bons. De ork was in zijn woeste haast over de bovenkant van de ladder gestruikeld en door het open luik gevallen. Sam schonk er geen aandacht aan. Hij rende naar de ineengedoken gestalte op de grond. Het was Frodo.

Hij was naakt en lag als bezwijmd op een hoop vunze vodden; zijn arm was opgestoken om het hoofd te beschermen, en over zijn zij liep een lelijke striem van een zweep. ‘Frodo! Meneer Frodo, beste heer!’ riep Sam, terwijl de tranen hem bijna verblindden. ‘Het is Sam. Ik ben gekomen!’ Hij tilde zijn meester half op en drukte hem aan de borst. Frodo opende zijn ogen. ‘Droom ik nog?’ mompelde hij. ‘Maar de andere dromen waren afschuwelijk.’

‘U droomt helemaal niet, meester,’ zei Sam. ‘Het is echt. Ik ben het. Ik ben gekomen.’

‘Ik kan het nauwelijks geloven,’ zei Frodo, terwijl hij hem stevig vasthield. ‘Er was een ork met een zweep, en toen veranderde hij in Sam! Dus dan droomde ik toch niet toen ik dat zingen beneden hoorde, en ik probeerde te antwoorden. Was jij dat?’

‘Inderdaad, meneer Frodo. Ik had de hoop bijna opgegeven. Ik kon u niet vinden.’

‘Maar nu heb je me gevonden, Sam, beste Sam,’ zei Frodo, en hij ging achterover liggen in Sam s vriendelijke armen en sloot de ogen als een kind dat rust, wanneer de angst voor de nacht door een geliefde stem of hand is verdreven. Sam voelde dat hij zo in een nooit eindigend geluk kon blijven zitten; maar het mocht niet. Het was niet genoeg dat hij zijn meester had gevonden, hij moest hem ook nog proberen te redden. Hij kuste Frodo’s voorhoofd. ‘Kom. Word wakker, meneer Frodo!’ zei hij en hij probeerde zijn stem even opgewekt te doen klinken als toen hij de gordijnen in Balingshoek op een zomermorgen had opengeschoven. Frodo zuchtte en ging overeind zitten. ‘Waar zijn we? Hoe ben ik hier gekomen?’ vroeg hij. ‘Er is geen tijd voor verhalen tot we ergens anders zijn, meneer Frodo,’ zei Sam. ‘Maar u bent nu boven in die Toren die u en ik helemaal beneden bij de tunnel zagen voor de orks u te pakken kregen. Hoe lang dat geleden is weet ik niet. Meer dan een dag, denk ik.’

‘Zo kort maar?’ vroeg Frodo. ‘Het lijkt wel weken. Je moet me er alles van vertellen, als we de kans krijgen. Ik werd door iets getroffen, niet? En ik viel in duisternis en gruwelijke dromen, en werd wakker en merkte dat wakker worden nog erger was. Overal om mij heen waren orks. Ik denk dat ze even tevoren een afschuwelijke brandende drank door mijn keel hadden gegoten. Mijn hoofd werd helder, maar ik had pijn en was moe. Ze namen alles van me af; en toen kwamen er twee grote bruten ze en ondervroegen me tot ik dacht dat ik gek zou worden, en stonden over me heen gebogen, zich te verlustigen en hun dolken te betasten. Ik zal hun klauwen en ogen nooit vergeten.’

‘Niet als u over ze blijft praten, meneer Frodo,’ zei Sam. ‘En als we ze niet meer willen zien – hoe vlugger we ervandoor gaan, hoe beter. Kunt u lopen?’

‘Ja, ik kan lopen,’ zei Frodo terwijl hij langzaam opstond. ‘Ik ben niet gewond, Sam. Alleen voel ik me erg moe, en ik heb hier pijn.’ Hij legde zijn hand op zijn nek boven de linkerschouder. Hij stond op en het kwam Sam voor alsof hij in vlammen gekleed was; zijn naakte huid was scharlakenrood in het licht van de lamp aan de zoldering. Twee keer liep hij over de vloer heen en weer. ‘Dat is beter!’ zei hij, terwijl hij weer een beetje moed kreeg. ‘Als ik me durfde te bewegen toen ik alleen was, kwam een van de wachten eraan. Totdat het gegil en het vechten begonnen. De twee grote bruten: zij maakten ruzie, denk ik. Om mij en mijn bezittingen. Ik lag hier in doodsangst. En toen werd alles doodstil, en dat was nog erger.’

‘Ja, waarschijnlijk maakten ze ruzie,’ zei Sam. ‘Er moeten een paar honderd van die vuige schepsels hier zijn geweest. Een nogal zware opgave voor Sam Gewissies, zou u kunnen zeggen. Maar zij hebben elkaar allemaal afgemaakt. Dat is een geluk, maar het duurt te lang om er een lied op te maken voordat we hier weg zijn. Wat moeten we nu doen? U kunt niet poedelnaakt in het Zwarte Land rondlopen, meneer Frodo.’

‘Ze hebben alles van me afgenomen, Sam,’ zei Frodo. ‘Alles wat ik had. Begrijp je. Alles.’ Hij kromp weer met gebogen hoofd op de vloer ineen, alsof zijn eigen woorden hem de volle omvang van de ramp deden beseffen, en wanhoop hem overmeesterde. ‘De queeste is mislukt, Sam. Zelfs al komen we hier uit, we kunnen toch niet ontsnappen. Alleen elfen kunnen ontsnappen. Ver weg, weg uit Midden-aarde, ver over de zee. Als die tenminste breed genoeg is om de Schaduw tegen te houden.’

‘Nee, niet alles, meneer Frodo. En hij is niet mislukt, nog niet. Ik heb hem genomen, meneer Frodo, met uw permissie. En ik heb hem veilig bewaard. Hij hangt nu om mijn nek en het is een vreselijk zware last, dat moet ik zeggen.’ Sam zocht frommelend naar de Ring en de ketting. ‘Maar ik veronderstel dat u hem terug moet nemen.’ Nu het zover was, had Sam niet veel zin om de Ring terug te geven en er zijn meester weer mee te belasten. ‘Heb jij hem?’ bracht Frodo met moeite uit. ‘Heb jij hem daar? Sam, je bent geweldig!’ Toen ineens veranderde de toon van zijn stem. ‘Geef hem aan mij!’ riep hij uit, terwijl hij opstond en een bevende hand uitstak. ‘Geef hem onmiddellijk aan mij. Je mag hem niet hebben!’

‘Goed, meneer Frodo,’ zei Sam, nogal onthutst. ‘Hier is-ie!’ Langzaam haalde hij de Ring tevoorschijn en liet de ketting over zijn hoofd glijden. ‘Maar u bent nu in het land Mordor, meneer; en als u buiten komt zult u de Vuurberg en zo zien. U zult merken dat de Ring nu heel gevaarlijk is, en heel zwaar om te dragen. Als het een te moeilijke opgave is, zou ik u misschien kunnen helpen.’

‘Nee, nee!’ riep Frodo uit, terwijl hij de Ring en de ketting uit Sams handen griste. ‘Nee, dat zul je niet, dief.’ Hij hijgde en staarde Sam aan met ogen die wijd open stonden van angst en vijandschap. Toen plotseling, terwijl hij de Ring in een gebalde vuist klemde, stond hij als verstomd. Een mist scheen voor zijn ogen op te trekken en hij veegde met de hand over zijn pijnlijke voorhoofd. Het afschuwelijke visioen had hem zo echt toegeschenen, half verdoofd als hij nog was door zijn wond en de angst. Sam was voor zijn ogen in een ork veranderd, die met wellust naar zijn schat keek en hem streelde, een smerig schepseltje met begerige ogen en een kwijlende mond. Maar nu was het visioen voorbij. Daar knielde Sam voor hem neer, zijn gezicht verwrongen van pijn alsof hij in het hart was gestoken; tranen kwamen uit zijn ogen. ‘O Sam!’ riep Frodo. ‘Wat heb ik gezegd? Wat heb ik gedaan? Vergeef me! Na alles wat je hebt gedaan. Het is de gruwelijke macht van de Ring. Ik wou dat hij nooit, nooit, nooit was gevonden. Maar let niet op mij, Sam. Ik moet de last tot het einde toe dragen. Dat kan niet worden veranderd. Jij kunt niet tussen mij en dit noodlot komen.’

‘Dat is dik in orde, meneer Frodo,’ zei Sam, terwijl hij met zijn mouw langs zijn ogen veegde. ‘Ik begrijp het. Maar ik kan toch nog helpen, nietwaar? Ik moet u hier nog uit zien te krijgen. Onmiddellijk, begrijpt u. Maar eerst moet u kleren hebben en een uitrusting, en daarna wat eten. De kleren zijn het gemakkelijkst. Aangezien we in Mordor zijn, kunnen we ons het beste op z’n Mordors kleden; en hoe dan ook, er is niet veel keus. U zult met orkspullen genoegen moeten nemen, meneer Frodo, vrees ik. En ik ook. Als we samen gaan, is het ’t beste om er eender uit te zien. Doe dit maar eens om u heen!’ Sam gespte zijn grijze mantel los en sloeg die om Frodo’s schouders. Toen liet hij zijn pak van de rug glijden en legde het op de grond. Hij haalde Prik uit de schede. Er was nauwelijks een schittering op het staal te zien. ‘Dat vergat ik bijna, meneer Frodo,’ zei hij. ‘Nee, ze hebben niet alles ingepikt. U hebt mij Prik geleend, weet u nog wel, en het flesje van de Vrouwe. Ik heb ze allebei nog. Maar leen ze mij nog wat langer, meneer Frodo. Ik moet gaan kijken wat ik kan vinden. Blijft u maar hier. Loop een beetje rond en strek uw benen. Ik ben zo terug. Ik zal niet ver hoeven te gaan.’

‘Wees voorzichtig, Sam,’ zei Frodo. ‘En wees vlug! Misschien zijn er nog orks in leven, die in een hinderlaag liggen.’

‘Ik moet het erop wagen,’ zei Sam. Hij liep naar het luik en liet zich de ladder afglijden. Even later kwam zijn hoofd weer tevoorschijn. Hij gooide een lang mes op de grond.

‘Hier is iets dat van nut zou kunnen zijn,’ zei hij. ‘Hij is dood, degene die u met de zweep sloeg. Zijn nek gebroken, schijnt het, in zijn haast. Trekt u nu de ladder op, als u kunt, meneer Frodo, en laat hem niet neer tot u mij het wachtwoord hoort roep en. Elbereth zal ik roepen. Wat de elfen zeggen. Geen enkele ork zou dat zeggen.’

Frodo bleef een tijdje zitten en huiverde, terwijl er afschuwelijke angsten door zijn hoofd spookten. Toen stond hij op, trok de grijze elfenmantel om zich heen, en om zijn geest bezig te houden, begon hij te ijsberen, turend en glurend in iedere hoek van zijn gevangenis. Het duurde niet erg lang, hoewel zijn angst het minstens een uur deed schijnen, voor hij Sams stem beneden zachtjes hoorde roepen: Elbereth, Elbereth! Frodo liet de lichte ladder zakken. Sam kwam naar boven, puffend, een zwaar pak op het hoofd torsend. Hij liet het met een bons vallen. ‘Vlug nu, meneer Frodo,’ zei hij. ‘Ik heb behoorlijk moeten zoeken om iets te vinden dat klein genoeg is voor onze soort. We zullen ons ermee moeten behelpen. Maar we moeten ons haasten. Ik ben niets levends tegengekomen en ik heb niets gezien, maar ik ben niet gerust. Ik denk dat deze plaats in de gaten wordt gehouden. Ik kan het niet uitleggen, maar eh, ik heb het gevoel alsof een van die smerige vliegende Ruiters in de buurt was, in de zwartheid waar hij onzichtbaar is.’ Hij opende het pak. Frodo keek met afschuw naar de inhoud, maar er zat niets anders op: hij moest de spullen aantrekken, of naakt lopen. Er was een lange harige broek van een smerig soort beestenvel, en een tuniek van vuil leer. Hij trok ze aan. Over de tuniek ging een jas van sterke maliën, kort voor een volwassen ork, maar te lang voor Frodo en zwaar. Daaromheen gespte hij een riem waaraan een korte schede hing met een breed steekzwaard. Sam had verscheidene orkhelmen meegebracht. Eén ervan paste Frodo precies, een zwarte kepie met ijzeren rand en ijzeren lussen, bedekt met leer waarop het boze oog in rood boven de snavelachtige neusbeschermer was geschilderd. ‘De Morgulspullen, Gorbags uitrusting, pasten beter en waren beter gemaakt,’ zei Sam, ‘maar het zou niet goed zijn, denk ik, om zijn aandenkens naar Mordor te brengen, niet na deze kwestie hier. Welnu, u bent klaar, meneer Frodo. Een volmaakte kleine ork, als ik zo vrij mag wezen – dat zou u tenminste zijn als we uw gezicht met een masker konden bedekken, u langere armen konden geven en u kromme benen zou hebben. Dit zal enkele van de dingen die u verraden bedekken.’ Hij wierp een grote zwarte mantel om Frodo’s schouders. ‘Nu bent u klaar! U kunt onderweg een schild oppikken.’

‘En jij, Sam?’ vroeg Frodo. ‘Gaan we niet gelijk gekleed?’

‘Welnu, meneer Frodo, ik heb erover nagedacht,’ zei Sam. ‘Ik geloof dat het beter is niets van mijn spullen hier achter te laten, en we kunnen ze niet vernietigen. Ik kan toch geen orkpantser over al mijn kleren dragen, nietwaar? Ik zal me eenvoudig moeten verhullen.’ Hij knielde en vouwde zijn elfenmantel zorgvuldig op. Het werd een verrassend klein rolletje. Dit deed hij in zijn pak, dat op de vloer lag. Toen stond hij op, gooide het op zijn rug, zette een orkhelm op het hoofd en gooide nog een zwarte mantel om zijn schouders. ‘Ziezo,’ zei hij. ‘Nu zien we er bijna eender uit. En nu moeten we op weg gaan!’

‘Ik kan niet de hele weg hardlopen, Sam,’ zei Frodo met een wrange glimlach. ‘Ik hoop dat je inlichtingen hebt ingewonnen omtrent herbergen langs de weg? Of heb je niet aan eten en drinken gedacht?’

‘Lieve help, dat heb ik inderdaad vergeten.’ Hij floot ontzet. ‘Meneer Frodo, maar u hebt me nu zo hongerig en dorstig gemaakt! Ik weet niet wanneer ik voor het laatst gegeten en gedronken heb. Ik was het helemaal vergeten terwijl ik u probeerde te vinden. Maar laat mij nadenken! De laatste keer dat ik keek had ik ongeveer genoeg van dat wegbrood en van wat Kapitein Faramir ons had gegeven over, om mij, als ik heel zuinig was, een paar weken op de been te houden. Maar er zit hooguit nog een druppel in m’n fles. Dat is in ieder geval niet genoeg voor twee. Eten orks niet en drinken zij niet? Of leven zij eenvoudig van vuile lucht en vergif?’

‘Nee, zij eten en drinken, Sam. De Schaduw die hen kweekte kan alleen maar na-apen, hij kan niets maken: geen echt nieuwe eigen dingen. Ik geloof niet dat hij leven schonk aan de orks: hij ruïneerde en verkrampte ze alleen; en als ze in leven moeten blijven, moeten zij net als andere levende schepsels leven. Vuil water en bedorven vlees eten ze als ze niets beters kunnen krijgen, maar geen vergif. Zij hebben mij gevoed en daarom ben ik beter af dan jij. Er moet ergens in deze toren eten en water zijn.’

‘Maar er is geen tijd om ernaar te zoeken,’ zei Sam. ‘Welnu, de zaken staan er iets beter voor dan je denkt,’ zei Frodo. ‘Ik heb wat geluk gehad terwijl jij weg was. Zij hebben eigenlijk niet alles meegenomen. Ik heb mijn knapzak te midden van wat vodden op de vloer gevonden. Ze hebben hem natuurlijk leeggeplunderd. Maar ik vermoed dat ze de aanblik en de geur van het lembas niet konden verdragen, nog minder dan Gollem. Het ligt overal verspreid en een gedeelte ervan is fijngestampt en gebroken, maar ik heb het bijeengezocht. Het is niet veel minder dan wat jij hebt. Maar ze hebben Faramirs eten afgepakt en mijn waterfles leeggedronken.’

‘Nu, meer valt er niet over te zeggen. We hebben genoeg om mee op weg te gaan. Maar met het water zal het moeilijk worden. Kom, meneer Frodo! Nu op weg, anders zal een heel meer vol water ons niet meer baten!’

‘Niet voordat je een hap genomen hebt, Sam,’ zei Frodo. ‘Ik verzet geen voet. Hier, neem deze elfenkoek en drink die laatste droppel in je fles! De hele zaak is volkomen hopeloos, dus heeft het geen zin je zorgen over morgen te maken. Vermoedelijk zal er geen morgen zijn.’

Eindelijk gingen zij op weg. Zij klommen de ladder af, en toen haalde Sam hem weg en legde hem in de gang naast het ineengedoken lichaam van de gevallen ork. De trap was donker, maar op de top van het dak was het schijnsel van de Berg nog te zien, hoewel het nu tot een dofrood verstierf. Zij raapten twee schilden op om hun vermomming te completeren en gingen toen verder. Ze sjokten de grote trap af. De hoge kamer van het torentje aan de achterkant, waar zij elkaar hadden weergezien, leek nu bijna huiselijk; ze waren weer buiten en verschrikking liep langs de muren. Al waren allen dan misschien dood in de Toren van Cirith Ungol, deze was toch nog doortrokken van angst en kwaad. Eindelijk kwamen zij bij de deur op het voorplein, en ze bleven staan. Zelfs van waar zij stonden voelden zij de kwaadaardige dreiging van de Wachters, zwarte zwijgende gestalten, aan weerskanten van de poort waar de gloed van Mordor vaag doorheen scheen. Toen zij zich tussen de afzichtelijke lijken van de orks een weg baanden, werd iedere stap moeilijker. Voor zij de boog bereikten konden zij al niet meer verder. Het deed hun pijn om zich ook maar een paar centimeter te bewegen en hun wil en ledematen schenen verlamd. Frodo had niet de kracht voor een dergelijke strijd. Hij zonk op de grond neer. ‘Ik kan niet verder, Sam,’ mompelde hij. ‘Ik ga flauwvallen. Ik weet niet wat er over mij is gekomen.’

‘Ik wel, meneer Frodo. Hou nog even vol! Het is de poort. Er is daar een of andere hekserij. Maar ik ben erdoor gekomen, en ik zal er weer uitkomen ook. Het kan niet gevaarlijker zijn dan eerst. En nu eropaf!’ Sam haalde het elfenflesje van Galadriel weer tevoorschijn. En als om zijn moed eer te bewijzen en zijn trouwe bruine hobbithand die zulke daden had verricht met pracht te versieren, straalde het flesje plotseling met grote kracht, zodat de gehele beschaduwde binnenplaats met een verblindende glans als van een bliksemflits werd verlicht; maar het licht bleef helder en doofde niet uit. ‘Gilthoniel, A Elbereth!’ riep Sam uit. Want, waarom wist hij niet, hij moest ineens weer aan de elfen in de Gouw denken en aan het liedje dat de Zwarte Ruiters tussen de bomen had verdreven. ‘Aiya elenion ancalima!’ riep Frodo opnieuw achter hem. De wil van de Wachters werd even plotseling geknakt als een touw dat breekt, en Sam en Frodo strompelden voorwaarts. Toen renden zij. Door de poort en langs de zittende figuren met hun schitterende ogen. Er kraakte iets. De sluitsteen van de boog stortte bijna op hun hielen neer en de muur erboven brokkelde af en stortte in. Zij ontsnapten op een haar na. Een bel klepte en de Wachters slaakten een hoge afschuwelijke jammerkreet. Van heel ver boven in de duisternis werd zij beantwoord. Uit de zwarte hemel kwam als een kogel een gevleugelde gedaante vallen die de wolken met een spookachtige gil uiteenreet.

II. Het Land van Schaduw

Sam was snugger genoeg om het flesje meteen weer tussen zijn kleren te steken. ‘Rennen, meneer Frodo!’ riep hij uit. ‘Nee, niet daarheen! De muur loopt daar steil naar beneden. Volg me!’ Ze vluchtten langs de weg die van de poort liep. Met vijftig stappen en een scherpe bocht om een vooruitspringend bastion van de rotsmuur, bracht deze hen buiten het zicht van de Toren. Zij waren voorlopig ontsnapt. Terwijl ze zich tegen de rots aan drukten kwamen ze op adem, en toen hielden zij hun hart vast. Op de muur naast de verwoeste poort slaakte de Nazgûl zijn dodelijke kreten. Alle rotswanden weerkaatsten het geluid. In paniek strompelden zij verder. Weldra beschreef de weg weer een scherpe bocht naar het oosten en stelde hen een afschuwelijk ogenblik aan de blik van de Toren bloot. Terwijl ze erlangs snelden keken ze achterom en zagen de grote zwarte gedaante op de kanteel; toen stortten zij zich tussen hoge rotswanden omlaag in een ravijn dat sterk hellend naar de Morgulweg liep. Ze kwamen bij een kruising. Er waren nog steeds geen orks te bekennen en er kwam ook geen antwoord op de kreet van de Nazgûl; maar zij wisten dat die stilte niet lang zou duren. De achtervolging kon nu ieder ogenblik beginnen. ‘Dit gaat niet, Sam,’ zei Frodo. ‘Als we echte orks waren, moesten we naar de Toren terugrennen, niet weglopen. De eerste de beste vijand die we tegenkomen, zal ons doorhebben. We moeten op de een of andere manier van deze weg af komen.’

‘Maar dat kunnen we niet,’ zei Sam, ‘niet zonder vleugels.’

De oostelijke wanden van de Ephel Dúath waren steil, en vielen in klif en afgrond naar de zwarte sleuf die tussen hen en de binnenste kam in lag. Een eindje voorbij het kruispunt, na nog een steile helling, sprong een stenen brug over de afgrond en voerde de weg naar de rotsachtige hellingen en de dalen van de Morgai. Met een wanhopige sprint snelden Frodo en Sam de brug over; maar zij hadden de overkant nauwelijks bereikt toen zij de achtervolging hoorden beginnen. Achter hen, nu hoog boven de helling van de berg, rees de Toren van Cirith Ungol dreigend op; zijn stenen glansden dof. Plotseling klonk de rauwe bel opnieuw en begon toen ontredderd te kleppen. Hoorns schalden. En nu kwamen er van het einde van de brug kreten ten antwoord. Helemaal beneden in de donkere sleuf, afgesneden van de stervende gloed van de Orodruin, konden Sam en Frodo niet voor zich uitzien, maar zij hoorden het stampen van met ijzer beslagen schoenen al, en op de weg klonk het snelle geklepper van hoeven. ‘Vlug, Sam. Eroverheen!’ riep Frodo uit. Zij klauterden op de lage borstwering van de brug. Gelukkig wachtte hun niet langer een afschuwelijke val in de afgrond, want de hellingen van de Morgai waren al tot het niveau van de weg gestegen; maar het was te donker om de diepte van de val te kunnen raden. ‘Nou, daar gaat-ie dan, meneer Frodo!’ zei Sam. ‘Vaarwel!’ Hij liet zich vallen. Frodo volgde. En terwijl zij vielen hoorden zij het lawaai van Ruiters die over de brug stormden en het gekletter van orkvoeten die erachteraan kwamen rennen. Maar Sam zou hebben gelachen als hij gedurfd had. Half vrezend dat zij hun botten op onzichtbare rotsen zouden breken, belandden de hobbits na een val van hoogstens twaalf voet met een bons en gekraak in het laatste dat zij hadden verwacht: een wirwar van doornachtige bosjes. Sam bleef daar stil liggen terwijl hij aan een geschramde hand zoog. Toen het geluid van hoeven en voeten voorbij was, waagde hij het te fluisteren. ‘Wat een zegen, meneer Frodo, maar ik wist niet asdat er iets groeide in Mordor! Maar als ik het geweten had, dan is dit precies waar ik naar zou hebben uitgekeken. Deze doorns moeten wel dertig centimeter lang zijn, zo te voelen: ze zijn door alles wat ik aan heb heen gedrongen. Ik wou dat ik dat maliënhemd had aangetrokken.’

‘Orkmaliën houden deze doorns niet tegen,’ zei Frodo. ‘Zelfs een leren buis helpt niet.’

Zij hadden grote moeite om uit het bosje te komen. De doorns en struiken waren taai als ijzerdraad en klitten als klauwen. Hun kleren waren gescheurd en aan flarden voor zij zich ten slotte bevrijdden. ‘En nu maar omlaag, Sam,’ fluisterde Frodo. ‘Het dal in, vlug, en dan naar het noorden, zo vlug als we maar kunnen.’ Het werd weer dag in de buitenwereld, en ver achter de duisternis van Mordor klom de zon over de oostelijke rand van Midden-aarde; maar hier was alles nog donker als de nacht. De Berg smeulde en zijn vuren doofden. De gloed ervan vervaagde op de rotswanden. De oostenwind, die gewaaid had sinds zij Ithilien verlieten, scheen nu helemaal te zijn gaan liggen. Langzaam en met moeite klauterden zij naar beneden, tastend, struikelend, klauterend over rotsen, doornstruiken en kreupelhout in de blinde schaduwen, almaar lager tot zij niet verder konden. Ten slotte bleven zij staan en gingen naast elkaar zitten, met hun ruggen tegen een grote steen. Beiden zweetten. ‘Als Shagrat mij in eigen persoon een glas water zou aanbieden, zou ik hem de hand schudden,’ zei Sam. ‘Dat soort dingen moet je niet zeggen!’ zei Frodo. ‘Dat maakt het alleen nog maar erger.’ Toen strekte hij zich uit, duizelig en vermoeid, en zei een tijdje niets meer. Eindelijk stond hij met grote moeite weer op. Tot zijn verbazing zag hij dat Sam sliep. ‘Word eens wakker, Sam,’ zei hij. ‘Kom mee. Het is tijd dat we nog een poging wagen.’ Sam krabbelde overeind. ‘Wel heb ik ooit!’ zei hij. ‘Ik moet in slaap zijn gevallen. Het is langgeleden, meneer Frodo, sinds ik behoorlijk geslapen heb, en mijn ogen zijn vanzelf dichtgevallen.’

Frodo ging nu voorop, naar het noorden voor zover hij kon gissen, tussen de stenen en rotsblokken waarmee de bodem van het grote ravijn lag bezaaid. Maar weldra hield hij weer halt. ‘Het gaat niet, Sam,’ zei hij. ‘Ik kan niet verder. Ik bedoel dit maliënhemd. Niet in mijn huidige conditie. Zelfs mijn mithril-buis scheen zwaar als ik moe was. Dit is nog veel zwaarder. En wat heeft het voor zin? We halen het toch niet door te vechten.’

‘Maar misschien zullen we het toch moeten doen,’ zei Sam. ‘En er zijn dolken en verdwaalde pijlen. Die Gollem is in ieder geval niet dood. Ik vind het geen prettig idee dat er niets anders dan een stukje leer tussen u en een dolksteek in het donker is.’

‘Kijk eens hier, Sam, beste jongen,’ zei Frodo, ‘ik ben moe, lusteloos, ik heb geen hoop meer. Maar ik moet blijven proberen de Berg te bereiken zolang ik mij kan bewegen. De Ring is genoeg. Dit extra gewicht is moordend. Ik moet er vanaf. Maar denk niet dat ik ondankbaar ben. Ik vind het verschrikkelijk als ik denk aan het smerige werk dat je tussen die lijken moet hebben gehad om mij te vinden.’

‘Praat er niet over, meneer Frodo. Lieve hemel! Ik zou u op mijn rug dragen als ik kon. Trek het dan uit!’ Frodo legde zijn mantel neer, trok het orkmaliënjak uit en gooide het weg. Hij huiverde even. ‘Wat ik werkelijk nodig heb is iets warms,’ zei hij. ‘Het is koud geworden of misschien heb ik kougevat.’

‘U mag mijn mantel hebben, meneer Frodo,’ zei Sam. Hij liet het pak van zijn rug glijden en haalde de elfenmantel eruit. ‘Wat vindt u hiervan, meneer Frodo?’ vroeg hij. ‘Wikkel dat orkvod maar dicht om u heen en doe de riem erover. Dan kan dit over dat alles heen. Het ziet er wel niet erg orkig uit, maar het zal u warmer houden; en ik wed dat het u beter tegen kwaad beschermt dan al die andere spullen. Het is door de Vrouwe gemaakt.’ Frodo nam de mantel en maakte de broche vast. ‘Dat is beter!’ zei hij. ‘Ik voel me veel lichter. Ik kan nu verdergaan. Maar dit blinde duister schijnt mijn hart te verstikken. Toen ik gevangen was, Sam, probeerde ik mij de Brandewijn en Houtenhage en Het Water dat door de molen in Hobbitstee stroomt te herinneren. Maar ik kan ze nu niet zien.’

‘Nou, meneer Frodo, deze keer bent u degene die over water praat,’ zei Sam. ‘Kon de Vrouwe ons nu maar zien of horen, dan zou ik tegen haar zeggen: “Edele Vrouwe, het enige dat wij ons wensen is licht en water: gewoon schoon water en gewoon daglicht, beter dan welke juwelen ook, als u me niet kwalijk neemt.” Maar Lórien is heel ver weg.’ Sam zuchtte en wuifde met zijn hand naar de hoogten van de Ephel Dúath, die ze nu slechts vermoedden als een diepere zwartheid tegen de zwarte hemel.

Ze gingen weer op weg. Ze waren nog niet ver gegaan toen Frodo halt hield. ‘Er is een Zwarte Ruiter boven ons,’ zei hij. ‘Ik kan hem voelen. We moesten ons maar een tijdje stilhouden.’ Ze zaten gehurkt aan de voet van een groot rotsblok, met hun gezichten naar het westen gekeerd, en zeiden enige tijd niets. Toen slaakte Frodo een zucht van verlichting. ‘Hij is weg,’ zei hij. Zij stonden op en bleven toen beiden met grote verbazing staan staren. Links van hen, in het zuiden, tegen een hemel die grijs werd, begonnen de toppen en hoge kammen van de grote keten zich donker en zwart als duidelijke vormen af te tekenen. Het licht erachter werd sterker. Langzaam kroop het naar het noorden. Er was een slag gaande in de hoge regionen van de lucht. De bollende wolken van Mordor werden teruggedreven, en hun randen rafelden toen er een wind uit de wereld der levenden opstak en de dampen en rook naar het duistere land waar zij thuishoorden terugdreef. Onder de opwaaiende randen van het sombere hemelgewelf kwam een flauw licht Mordor binnensiepelen, als een bleke ochtend door het beroete raam van een gevangenis.

‘Kijk eens, meneer Frodo,’ zei Sam. ‘Kijk eens! De wind is gedraaid. Er gebeurt iets. Het gaat niet allemaal zoals hij het wil. Zijn duisternis wordt daarginds in de wereld gebroken. Ik wou dat ik kon zien wat er aan de hand was!’ Het was de ochtend van de vijftiende maart en boven het dal van de Anduin rees de zon boven de schaduw in het oosten, en er woei een zuidwestenwind. Théoden lag stervend op de velden van de Pelennor. Toen Sam en Frodo daar stonden te kijken, verbreidde zich de rand van licht helemaal langs de omtrekken van de Ephel Dúath, en toen zagen zij een gedaante die met grote snelheid uit het westen kwam; aanvankelijk een zwarte vlek tegen de glinsterende rand boven de bergtoppen, maar steeds groter wordend, totdat hij zich als een vuurpijl in het donkere baldakijn stortte en hoog boven hun hoofden voorbijtrok. Ondertussen slaakte hij een langgerekte schrille kreet, de stem van een Nazgûl; maar zijn kreet joeg hen niet langer angst aan; het was een kreet van pijn en ontzetting: slecht nieuws voor de Zwarte Toren. De Heer van de Ringgeesten was ondergegaan. ‘Wat heb ik u gezegd? Er is iets aan de hand!’ riep Sam uit. ‘“Het gaat goed met de oorlog,” zei Shagrat, maar Gorbag was er niet zo zeker van. En hij had gelijk. Het begint er beter uit te zien, meneer Frodo. Hebt u nu niet enige hoop?’

‘Nee, niet zoveel, Sam,’ zei Frodo met een zucht. ‘Die is achter de bergen. Wij gaan naar het oosten, niet naar het westen. En ik ben zo moe. En de Ring is zo zwaar, Sam. En ik begin hem voortdurend in mijn gedachten te zien, als een groot vurig rad.’ Sams stemming daalde meteen. Hij keek zijn meester bezorgd aan en pakte hem bij de hand. ‘Kom, meneer Frodo!’ zei hij. ‘Ik heb tenminste één ding dat ik graag wilde hebben: een beetje licht. Genoeg om ons te helpen, maar ik denk ook dat het gevaarlijk is. Probeer nog wat verder te gaan, en daarna zullen we ons schuilhouden en wat rusten. Maar eet nu eerst iets, een stukje van het elfenvoedsel; misschien sterkt het u.’

Zij deelden samen een lembas-wafel, en terwijl ze er zo goed mogelijk met hun uitgedroogde monden op kauwden, sjokten Frodo en Sam verder. Hoewel het licht nauwelijks meer dan een grijze schemering was, was het nu genoeg om te zien dat zij zich diep in het dal tussen de bergen bevonden. Het liep geleidelijk naar het noorden omhoog, en op de bodem ervan was de bedding van een nu opgedroogd, verpieterd stroompje. Aan de andere kant van de rotsachtige bedding zagen zij een gebaand pad dat slingerend onder aan de voet van de westelijke rotswanden liep. Als ze het geweten hadden, hadden zij het vlugger kunnen bereiken, want het was een pad dat aan het westelijke einde van de brug van de grote Morgulweg afboog en via een lange trap, die in de rotsen was uitgehouwen, naar de bodem van het dal liep. Het werd gebruikt door patrouilles of koeriers die zich snel naar kleinere posten en forten in het noorden begaven, tussen Cirith Ungol en de engten van de Isenmonde, de ijzeren kaken van de Carach Angren. Het was nu levensgevaarlijk voor de hobbits om een dergelijk pad te gebruiken, maar zij moesten zich haasten en Frodo voelde dat hij de inspanning van het klauteren over keien of in de ongebaande dalen van de Morgai niet aankon. En naar zijn oordeel zouden de achtervolgers op de laatste plaats verwachten dat zij naar het noorden gingen. De weg ten oosten van de vlakte of de pas achter hen in het westen zouden ze waarschijnlijk het eerst grondig doorzoeken. Pas als hij een heel eind ten noorden van de Toren was, zou hij teruggaan en een pad zoeken dat hem naar het oosten zou voeren: oostwaarts op de laatste wanhopige etappe van zijn reis. Dus staken zij nu de rotsachtige bedding over, namen het orkpad en volgden dat enige tijd. De rotswanden aan hun linkerzijde waren begroeid, en van boven waren zij onzichtbaar, maar het pad beschreef vele bochten en bij iedere bocht grepen zij naar hun zwaarden en gingen voorzichtig verder. Het licht nam nu niet meer toe, want de Orodruin was nog altijd enorme rookwolken aan het uitspuwen die, door de luchtstromingen omhoog gestuwd, hoger en hoger stegen, totdat ze een gebied boven de wind bereikten en uitwaaierden tot een onmetelijk dak, waarvan de middelste zuil uit de schaduwen oprees en zich aan hun blik onttrok. Zij hadden meer dan een uur gesjouwd toen zij een geluid hoorden dat hen deed stilstaan. Ongelooflijk, maar onmiskenbaar. Druppelend water. Uit een ravijn links, zo scherp en smal dat het leek alsof de zwarte rotswand door een enorme bijl was gespleten, kwam water omlaag druppelen: het restant wellicht van een zoete regen die uit zonovergoten zeeën was opgestegen, maar gedoemd was om ten slotte op de muren van het Zwarte Land neer te komen en vruchteloos in het stof te zakken. Hier kwam het uit de rots als een klein vallend stroompje en liep over het pad. Het liep naar het zuiden en was weldra niet meer te zien tussen de dode stenen. Sam sprong eropaf. ‘Als ik de Vrouwe ooit weerzie, zal ik het haar zeggen!’ riep hij uit. ‘Licht en nu water!’ Toen bleef hij staan. ‘Laat mij eerst drinken, meneer Frodo,’ zei hij.

‘Goed, maar er is ruimte genoeg voor twee.’

‘Dat bedoelde ik niet,’ zei Sam. ‘Ik bedoel, als het giftig is, of iets anders dat vlug laat zien dat het bedorven is, welnu, dan liever ik dan u, meester, als u me vat.’

‘Dat doe ik. Maar ik vind dat we ons geluk samen moeten beproeven, Sam, of onze zegen. Wees voorzichtig als het erg koud is.’ Het water was koel, maar niet ijskoud en het had een nare smaak, bitter en ranzig, zo zouden ze het tenminste thuis hebben gezegd. Hier scheen het boven alle lof en boven alle angst of behoedzaamheid verheven. Zij dronken tot ze niet meer konden en Sam vulde zijn waterfles. Daarna voelde Frodo zich beter, en zij gingen weer een paar mijl verder tot de weg breder werd en het begin van een grove muur langs de rand ervan hen waarschuwde dat zij een andere orkvesting naderden. ‘Hier moeten we weer afslaan, Sam,’ zei Frodo. ‘En we moeten naar het oosten.’ Hij zuchtte toen hij naar de sombere bergruggen aan de andere kant van het dal keek. ‘Ik heb ongeveer nog net genoeg kracht over om daarboven ergens een hol te vinden. En dan moet ik wat rusten.’

De bedding van de rivier lag nu een eindje lager dan het pad. Zij lieten zich erin afzakken en staken haar over. Tot hun verbazing kwamen ze bij donkere poelen die gevoed werden door minieme stroompjes water, die uit een bron hogerop in het dal kwamen. Aan de buitenste rand ervan, onder de westelijke bergen, was Mordor een stervend land, maar het was nog niet dood. En hier groeiden nog wat planten, ruw, verwrongen, bitter, vechtend om te leven. In de dalen van de Morgai aan de andere kant van de vallei wachtten lage miezerige bomen dicht bij elkaar, grove grijze graspollen vochten tegen de stenen, en verdorde mossen kropen eroverheen; en overal grepen grote kronkelende en verwarde doornstruiken om zich heen. Sommige hadden lange stekelige doorns, andere weerhaken die als messen sneden. De verdorde bladeren van vorig jaar hingen er nog aan, knisperend en ritselend in de sombere lucht, maar hun door maden aangevreten knoppen begonnen net open te gaan. Vliegen, donker, grijs of zwart, getekend als orks met een rode stip in de vorm van een oog, zoemden en staken; en boven de doornbosjes dansten en warrelden wolken hongerige muskieten. ‘Orkuitrusting is niks waard,’ zei Sam, met de armen zwaaiend. ‘Ik wou dat ik de huid van een ork had.’ Ten slotte kon Frodo niet verder. Zij waren nu door een nauw ravijn met richels naar boven geklommen, maar ze hadden nog een heel eind te gaan voor ze de laatste gekartelde rug zouden kunnen zien. ‘Ik moet nu rusten, Sam, en slapen als ik kan,’ zei Frodo. Hij keek om zich heen, maar er scheen in dit naargeestige land zelfs voor een dier nergens een plaats te zijn om in weg te kruipen. Eindelijk kropen zij uitgeput onder een gordijn van braamstruiken dat als een warrig scherm over een lage bergwand neerhing. Daar gingen zij zitten en bereidden zo goed en zo kwaad als ze konden een maaltijd. De kostbare lembas voor de slechte tijden die voor hen lagen bewarend, aten zij de helft van wat er in Sams tas van Faramirs voorraad over was: wat gedroogde vruchten en een stukje gezouten vlees; en zij dronken enkele teugen water. Zij hadden weer uit de poelen in het dal gedronken, maar zij waren dan ook erg dorstig. Er zat een bittere smaak in de lucht die de keel droog maakte. Wanneer Sam aan water dacht begon zelfs zijn hoopvolle geest de moed te verliezen. Achter de Morgai lag de afschuwelijke vlakte van Gorgoroth, die zij moesten oversteken. ‘Gaat u maar eerst slapen, meneer Frodo,’ zei hij. ‘Het begint weer donker te worden. Ik veronderstel dat deze dag bijna om is.’ Frodo zuchtte en sliep al bijna voordat de woorden waren gesproken. Sam vocht tegen zijn eigen vermoeidheid en pakte Frodo’s hand; en daar bleef hij stilzitten tot de diepe nacht viel. Toen eindelijk, om zich wakker te houden, kroop hij uit de schuilplaats en keek naar buiten. Het land scheen vol gekners en gekraak en bedrieglijke geluiden, maar er was geen geluid van stem of voet. Ver boven de Ephel Dúath in het westen was de nachtelijke hemel nog flets en vaag. Daar zag Sam tussen voortdrijvende wolken boven een donkere piek hoog in de bergen even een witte ster schitteren. De schoonheid ervan ontroerde zijn hart toen hij uit het verlaten land opkeek, en hij kreeg weer hoop. Want als een pijl, klaar en koud, drong de gedachte tot hem door dat de Schaduw ten slotte iets kleins, voorbijgaands was, er was licht en hoge schoonheid voor altijd buiten zijn bereik. Zijn lied in de Toren was veeleer uitdaging dan hoop geweest, want toen dacht hij aan zichzelf. Nu verontrustten een moment zijn eigen lot en zelfs dat van zijn meester hem niet langer. Hij kroop weer in de braamstruiken terug en ging naast Frodo liggen, schudde alle angst van zich af en liet zich in een diepe ongestoorde slaap zinken.

Zij werden samen wakker, hand in hand. Sam voelde zich bijna monter, klaar voor een nieuwe dag; maar Frodo zuchtte. Hij had onrustig geslapen en veel over vuur gedroomd, en het ontwaken bracht hem geen soelaas. Maar toch was zijn slaap niet zonder genezende kracht geweest: hij was sterker, beter in staat om zijn last een etappe verder te dragen. Zij wisten niet hoe laat het was of hoe lang zij hadden geslapen; maar na wat te hebben gegeten en een slok water te hebben gedronken, gingen zij verder door het ravijn omhoog tot dit op een steile helling van puin en losse stenen eindigde. Daar gaven de laatste levende wezens hun strijd op; op de toppen van de Morgai groeide geen sprietje gras: zij waren leeg, gekarteld, kaal als een lei. Na veel zwerven en zoeken vonden zij een weg die zij konden beklimmen, en na een laatste honderd voet geklauterd te hebben waren zij boven. Zij kwamen bij een kloof tussen twee donkere spleten en toen zij erdoor gingen, zagen zij dat ze zich vlak bij de rand van de laatste omheining van Mordor bevonden. Beneden hen, op de bodem van een ravijn dat ongeveer vijftienhonderd voet diep was, lag de binnenste vlakte, die zich in een vormloze duisternis tot buiten hun zicht uitstrekte. De wind van de wereld woei nu uit het westen, en de grote wolken werden hoog opgetild en dreven in oostelijke richting weg; maar toch viel er nog slechts een grijs licht op de sombere velden van Gorgoroth. Daar slierde rook over de grond en hing in holten, en dampen lekten door spleten in de aarde. Nog altijd heel ver weg, minstens veertig mijl, zagen zij de Doemberg, zijn voet omgeven door askleurig puin, zijn enorme kegel tot een grote hoogte stijgend, waar de rokende top door wolken werd omstuwd. Zijn vuren waren nu gedoofd en hij stond in een smeulende sluimer, even dreigend en gevaarlijk als een slapend beest. Erachter hing een enorme schaduw, onheilspellend als een donderwolk: de sluiers van de Barad-dûr, die zich in de verte verhief op een lange uitloper van de Asbergen, die van het noorden kwamen. De Donkere Macht was in diepe gedachten verzonken, en het Oog was naar binnen gekeerd, peinzend over berichten van twijfel en gevaar: een fonkelend zwaard en een ernstig en koninklijk gezicht zag het, en enige tijd schonk het weinig aandacht aan andere dingen; en heel zijn grote veste, poort op poort en toren op toren was gehuld in een mijmerende schemering. Frodo en Sam keken half met afschuw, half met verwondering naar dit weerzinwekkende land. Tussen hen en de rokende berg, en overal daaromheen in het noorden en zuiden, scheen alles in puin en doods: een verbrande en verstikte woestenij. Zij vroegen zich af hoe de Vorst van dit rijk zijn slaven en legers onderhield en voedde. Want legers had hij. Zover het oog reikte, langs de randen van de Morgai en in het zuiden, lagen kampen, sommige van tenten, sommige geordend als kleine steden. Een van de grootste lag vlak beneden hen. Nog geen mijl in de vlakte lag het dicht opeen als een enorm nest van insecten, met rechte, sombere straten van hutten en lange, lage haveloze gebouwen. Eromheen was het terrein bezaaid met lieden die af en aan liepen. In zuidoostelijke richting liep een brede weg van het kamp die op de Morgulweg uitkwam, en daarlangs spoedden zich vele rijen kleine zwarte gestalten. ‘Ik vind het er allesbehalve prettig uitzien,’ zei Sam. ‘Nogal hopeloos zou ik zeggen – behalve dat er, waar zoveel lieden zijn, waterbronnen moeten zijn, om van eten nog maar te zwijgen. En dit zijn mensen en geen orks, of mijn ogen deugen helemaal niet meer.’ Noch hij noch Frodo wist iets af van de grote door slaven bewerkte velden in het zuiden van dit enorme rijk, achter de rookkolommen van de Berg bij de donkere, droeve wateren van het meer Núrnen; noch wisten zij van de grote wegen die naar het oosten en zuiden naar schatplichtige landen liepen, vanwaar de soldaten van de Toren lange rijen wagens met goederen, buit en nieuwe slaven brachten. Hier in de noordelijke streken waren de mijnen en smidsen, en de wapenschouwen voor lang-beraamde oorlog. En hier bracht de Zwarte Macht, die zijn legers als stukken over het schaakbord schoof, ze tezamen. Zijn eerste zetten, de eerste voelhoorns van zijn kracht, waren op de westelijke linie, in het zuiden en noorden tot staan gebracht. Op het ogenblik trok hij ze terug en liet nieuwe strijdkrachten aanrukken, die hij rondom de Cirith Gorgor opstelde voor een wrekende slag. En als het ook zijn doel was geweest om de Berg tegen een opmars te verdedigen, had hij nauwelijks meer kunnen doen. ‘Welnu,’ vervolgde Sam. ‘Wat ze ook te eten en te drinken mogen hebben, wij kunnen er niet aan komen. Ik zie geen enkele weg die naar beneden voert. En wij zouden toch al dat open land niet kunnen oversteken dat krioelt van vijanden, ook al slaagden we erin naar beneden te gaan.’

‘Toch zullen we het moeten proberen,’ zei Frodo. ‘Het is niet erger dan ik verwachtte. Ik heb nooit gehoopt dat ik erdoor zou komen. Ik heb ook nu geen hoop. Maar toch moet ik doen wat ik kan. Op het ogenblik betekent dit dat ik zolang mogelijk moet vermijden om gevangengenomen te worden. Daarom moeten wij naar het noorden blijven gaan, dunkt mij, en kijken hoe het eruitziet waar de open vlakte smaller is.’

‘Ik denk dat ik weet hoe het eruitziet,’ zei Sam. ‘Waar het smaller is zullen de orks en mensen eenvoudig dichter op elkaar gepakt zijn. U zult het zien, meneer Frodo.’

‘Dat zal ik zeker, als we ooit zover komen,’ zei Frodo en hij draaide zich om.

Weldra merkten zij dat het onmogelijk was zich een weg te banen langs de kruin van de Morgai of ergens op de hoger gelegen hellingen, want er waren geen paden en ze werden door diepe kloven doorsneden. Ten slotte waren ze gedwongen naar het ravijn dat ze hadden beklommen terug te gaan en een weg door het dal te zoeken. Het terrein was moeilijk begaanbaar, want zij durfden niet over te steken naar het pad aan de westzijde. Na drie mijl of meer zagen ze, verscholen in een inham aan de voet van de rotswand, de orkveste die zij al in de buurt hadden vermoed: een muur en een groep stenen hutten, die rondom de donkere opening van een grot stonden. Er viel geen beweging te bekennen, maar de hobbits kropen er heel voorzichtig langs en bleven zo dicht mogelijk bij de doornstruiken, die op dit punt dicht langs beide zijden van de vroegere waterbedding groeiden. Zij gingen nog zes tot negen mijl verder, en de orkveste achter hen was aan het zicht onttrokken; maar nauwelijks waren ze wat opgeluchter adem gaan halen toen ze rauwe, harde orkstemmen hoorden. Vlug verscholen ze zich achter een bruin knoestig bosje. De stemmen kwamen dichterbij. Weldra verschenen er twee orks. De een was in het vaalbruin gekleed en gewapend met een benen boog; hij behoorde tot een klein soort, met zwarte huid en brede snuivende neusgaten; blijkbaar een of andere spoorzoeker. De andere was een grote vechtork, als die in de compagnie van Shagrat, en droeg het insigne van het Oog. Hij had ook een boog op de rug hangen en droeg een korte speer met brede punt. Zoals gewoonlijk waren ze aan het ruziemaken, en omdat zij tot verschillende soorten behoorden, gebruikten zij op hun manier de Gemeenschappelijke Spreektaal. Op nog geen twintig passen vanwaar de hobbits zich schuilhielden bleef de kleine ork staan. ‘Nah,’ gromde hij. ‘Ik ga naar huis.’ Hij wees over het dal naar de orkveste. ‘Heeft geen zin om mijn neus nog langer langs de stenen te schuren. Er is geen spoor meer over, zeg ik je. Ik ben de lucht kwijtgeraakt, omdat ik jou je zin heb gegeven. Het leidde naar de heuvels, niet door het dal, zei ik toch.’

‘Jullie kleine snuffelaars hebben niet veel nut,’ zei de grote ork. ‘Ik denk dat ogen beter zijn dan jullie snotneuzen.’

‘Wat heb jij er dan mee gezien?’ snauwde de ander. ‘Loop heen! Je weet niet eens waar je naar zoekt.’

‘En wiens schuld is dat?’ vroeg de soldaat. ‘De mijne niet. Dat komt van Hogerhand. Eerst zeggen ze dat het een grote elf in schitterende wapenrusting is, dan weer is het een soort klein dwergmannetje, en daarna een troep opstandige uruk-hai; of misschien is het de hele mikmak bij mekaar.’

‘Ach,’ zei de verkenner. ‘Ze zijn hun verstand kwijtgeraakt, dat is ’t ’m. En sommigen van de bazen zal het ook hun huid kosten als wat ik gehoord heb waar is: Toren overvallen en zo, en honderden van jullie jongens uitgemoord, en gevangene ontsnapt. Als dat de manier is waarop jullie vechters je werk doen, is het geen wonder dat het nieuws van de oorlog slecht is.’

‘Wie zegt dat er slecht nieuws is?’ schreeuwde de soldaat. ‘Ha, wie zegt dat het er niet is?’

‘Dat is verdomde opstandelingenpraat en ik zal je aan m’n speer rijgen als je nu niet gauw je bek houdt, begrepen?’

‘Goed, goed,’ zei de spoorzoeker. ‘Ik zal niets meer zeggen, maar alleen denken. Maar wat heeft die zwarte Gluiper hier allemaal mee te maken? Die schrokker met de platte handen?’

‘Ik weet het niet. Misschien niets. Maar hij heeft niets goeds in de zin, de scharrelaar, wed ik. Vervloekt! Hij was ons nog niet ontglipt en weggelopen, of er kwam een bevel dat hij levend moet worden gevangen, en vlug ook.’

‘Nou. Ik hoop dat ze hem te pakken krijgen en hem ervan langs zullen geven,’ gromde de spoorzoeker. ‘Hij heeft het spoor daar in de war gemaakt toen hij dat afgedankte maliënhemd dat hij vond inpikte, en daar overal mee heeft rondgelopen voor ik er kon komen.’

‘In ieder geval heeft het zijn leven gered,’ zei de soldaat. ‘Verdraaid, voordat ik wist dat hij gezocht werd, heb ik op hem geschoten, zo nauwkeurig als het maar kon, op vijftig passen afstand, midden in de rug; maar hij rende verder.’

‘Nee toch! Je hebt hem gemist,’ zei de spoorzoeker. ‘Eerst schiet je in het wilde weg, dan loop je te langzaam, en dan laat je die arme spoorzoekers komen. Ik heb genoeg van je.’ Hij hobbelde weg. ‘Kom terug jij!’ riep de soldaat, ‘of ik zal je rapporteren!’

‘Bij wie? Niet bij je lieve Shagrat. Die is geen aanvoerder meer.’

‘Ik zal je naam en nummer aan de Nazgûl geven,’ zei de soldaat die zachter ging praten. ‘Een van hen voert nu het bevel over de Toren.’ De ander bleef staan, en zijn stem was vervuld van woede en angst. ‘Jij vervloekte klikspaan van een gauwdief!’ gilde hij. ‘Jij kunt niet eens je werk doen en je kunt je eigen mensen niet eens trouw blijven. Ga naar je smerige Schreeuwers en mogen ze het vlees van jullie botten laten vriezen! Als de vijand ze niet eerst te grazen neemt. Ze hebben Nummer Een om zeep gebracht, heb ik gehoord en ik hoop dat het waar is!’ De grote ork sprong hem achterna met zijn speer in de hand. Maar de spoorzoeker, die achter een steen sprong, schoot een pijl in zijn oog toen hij eraan kwam snellen, en hij viel met een smak neer. De ander rende het dal door en verdween.

Een tijdje bleven de hobbits zwijgend zitten. Ten slotte verroerde Sam zich. ‘Nou, dat noem ik knap werk,’ zei hij. ‘Als dit soort vriendelijkheden zich in Mordor zouden verspreiden, zouden onze moeilijkheden voor de helft voorbij zijn.’

‘Rustig, Sam,’ fluisterde Frodo. ‘Misschien zijn er anderen in de buurt. We zijn blijkbaar op een haar na ontsnapt en ze zaten ons dichter op de hielen dan we dachten. Maar dat is de geest van Mordor, Sam, en deze heeft zich tot in alle uithoeken verspreid. Orks hebben zich altijd zo gedragen, zo luidt het tenminste in alle verhalen, wanneer ze onder elkaar zijn. Maar daar kun je niet veel hoop uit putten. Zij haten ons veel meer, totaal en voortdurend. Als die twee ons hadden gezien, zouden ze hun twist hebben laten rusten totdat we dood waren.’ Er viel weer een lange stilte. Sam verbrak die opnieuw, maar deze keer fluisterde hij. ‘Hebt u gehoord wat ze over die schrokker zeiden, meneer Frodo? Ik heb u gezegd dat Gollem nog niet dood was, nietwaar?’

‘Ja, dat herinner ik me. En ik vroeg me af hoe je het wist,’ zei Frodo. ‘Welaan, kom nu. Ik geloof dat we hier niet vandaan moeten gaan voor het helemaal donker is. Vertel me dan maar eens hoe jij dat weet, en alles wat er gebeurd is. Als je het stilletjes kunt doen.’

‘Ik zal het proberen,’ zei Sam. ‘Maar wanneer ik aan die Gluiper denk, word ik zo woedend, dat ik zou kunnen schreeuwen.’ De hobbits bleven daar onder dekking van de doornstruik zitten, terwijl het sombere licht van Mordor langzaam in een diepe, sterrenloze nacht overging, en Sam sprak al datgene waarvoor hij woorden kon vinden in Frodo’s oor: van Gollems verraderlijke aanval, de verschrikking van Shelob, en zijn eigen avonturen met de orks. Toen hij klaar was, zei Frodo niets, maar drukte Sam de hand. Eindelijk verroerde hij zich. ‘Nu, ik vind dat we maar weer eens verder moesten gaan,’ zei hij. ‘Ik vraag me af hoe lang het zal duren voor we werkelijk worden gepakt en alle moeite en sluipen voorbij zullen zijn, en vergeefs.’ Hij stond op. ‘Het is donker, maar we kunnen het Lampenglas van de Vrouwe niet gebruiken. Bewaar het op een veilige plaats voor me, Sam. Ik kan het nu nergens opbergen, behalve in mijn hand en ik zal allebei m’n handen nodig hebben in de pikzwarte nacht. Maar ik zal Prik aan jou geven. Ik heb een orkzwaard, maar ik denk niet dat het aan mij is er een klap mee uit te delen.’

Het was moeilijk en gevaarlijk om ’s nachts in dit ongebaande land te lopen; maar langzaam en met veel gestrompel zwoegden de twee hobbits uren achtereen langs de oostelijke rand van het rotsachtige dal naar het noorden. Toen een grijs licht, lang nadat d e dag zich in de landen daarachter had ontvouwd, over de hoogten in het westen kwam kruipen, verscholen zij zich opnieuw en sliepen om beurten wat. In de perioden dat hij wakker was, hield Sam zich met het voedselprobleem bezig. Eindelijk, toen Frodo wakker werd en over eten sprak en zich gereedmaakte voor een nieuwe krachtsinspanning, stelde hij de vraag die hem het meest bezighield. ‘Neem me niet kwalijk, meneer Frodo,’ zei hij, ‘maar hebt u er enig idee van hoe ver we nog moeten gaan?’

‘Nee, geen flauw idee, Sam,’ antwoordde Frodo. ‘In Rivendel heeft men mij voor ons vertrek een kaart van Mordor laten zien die gemaakt was voordat de Vijand hier terugkwam, maar ik herinner mij die slechts vaag. Het duidelijkst herinner ik me een plaats in het noorden waar de westelijke keten en de noordelijke keten uitlopers hadden die elkaar bijna raakten. Dat moet minstens zestig mijl van de brug bij de Toren zijn. Dat zou een goed punt kunnen zijn om de vlakte over te steken. Maar natuurlijk, als we daar komen, zullen we verder van de Bergweg zijn dan eerst, ik schat honderdtachtig mijl ervandaan. Ik denk dat we nu ongeveer zesendertig mijl ten noorden van de brug zijn. Zelfs als alles goed gaat, zou ik de Berg nauwelijks binnen een week kunnen bereiken. Ik ben bang, Sam, dat de last erg zwaar zal worden, en ik, naarmate we er dichterbij komen, nog langzamer zal opschieten.’ Sam zuchtte. ‘Dat is precies waar ik bang voor was,’ zei hij. ‘Welnu, om van water nog maar niet te spreken, we moeten minder eten, meneer Frodo, of een beetje vlugger voortmaken, in elk geval zolang we in dit dal zijn. Nog een hapje en al het eten is op, behalve het wegbrood van de elfen.’

‘Ik zal proberen wat vlugger te zijn, Sam,’ zei Frodo en hij haalde diep adem. ‘Vooruit dan! Laten we weer op weg gaan.’

Het was nog niet helemaal donker. Ze sjokten voort, verder de nacht in. De uren gingen voorbij terwijl zij moe verder strompelden met een paar korte rustpozen. Bij het eerste grijze licht onder de randen van het hemelbed van schaduw, schuilden zij weer in een donkere holte onder een overhangende steen. Langzaam nam het licht toe, tot het helderder werd dan het tot dusverre was geweest. Een straffe wind uit het westen verdreef nu de rook van Mordor uit de bovenste luchtlagen. Het duurde niet lang of ze konden de vormen van het land enige mijlen om hen heen onderscheiden. De sleuf tussen de bergen en de Morgai was geleidelijk vervaagd terwijl die omhoogliep, en de binnenste rand ervan was nu niet meer dan een richel in de steile wanden van de Ephel Dúath; maar in het oosten liep zij even steil als altijd naar beneden in Gorgoroth. Vóór hen eindigde de waterweg in gebroken rotstrappen; want uit de hoofdketen ontsprong een hoge kale uitloper, naar het oosten uitstekend als een muur. En uit de grijze mistige noordelijke keten van de Ered Lithui strekte zich een lange arm naar voren; en tussen de uiteinden was een nauwe kloof: Carach Angren, de Isenmonde, waarachter het diepe dal van Udûn lag. In dat dal achter de Morannon lagen de tunnels en diepe arsenalen die de dienaren van Mordor voor de verdediging van de Zwarte Poort van hun land hadden aangelegd; en daar bracht hun Heer nu haastig aanzienlijke strijdkrachten bijeen om de aanval van de Aanvoerders van het Westen het hoofd te bieden. Op de uitlopers waren forten en torens gebouwd en er brandden kampvuren; dwars door de kloof was een aarden wal opgeworpen en een diepe loopgraaf gedolven die alleen maar via een enkele brug kon worden overgestoken. Een paar mijl verder naar het noorden, hoog in de hoek waar de westelijke uitloper zich van de hoofdketen afscheidde, stond het oude kasteel Durthang, nu een van de vele orkforten waarmee het Udûndal bezaaid was. Een weg, al zichtbaar in het sterker wordende licht, liep er slingerend van omlaag tot hij, slechts enkele mijlen vanwaar de hobbits lagen, naar het oosten boog en langs een richel liep die in de helling van de uitloper was uitgehakt, en zo verder naar de vlakte, en vandaar naar de Isenmonde. Toen zij om zich heen keken scheen het de hobbits toe dat hun hele reis naar het noorden voor niets was geweest. De vlakte aan hun rechterkant was vaag en rokerig, en zij konden daar geen kampementen of troepenbewegingen zien; maar heel die streek werd bewaakt door de forten van de Carach Angren. ‘We zitten vast, Sam,’ zei Frodo. ‘Als we verdergaan zullen wij alleen maar bij die orktoren komen, maar de enige weg die we moeten nemen is de weg die ervan omlaag loopt – tenzij we teruggaan. We kunnen niet westwaarts omhoogklimmen of oostwaarts afdalen.’

‘Dan moeten we de weg nemen, meneer Frodo,’ zei Sam. ‘We moeten hem nemen en ons geluk op de proef stellen, als er in Mordor zoiets als geluk bestaat. We kunnen ons evengoed aangeven, als verder lopen of proberen terug te gaan. Ons eten is niet toereikend. We moeten er als de gesmeerde bliksem op af!’

‘Goed, Sam,’ zei Frodo. ‘Leid mij! Zolang je nog enige hoop overhebt. Die van mij is vervlogen. Maar ik kan niet vlug gaan, Sam. Ik zal gewoon maar achter je aan sjokken.’

‘Voordat u verder sjokt, moet u eerst eten en slapen, meneer Frodo. Kom, neem wat u kunt.’ Hij gaf Frodo water en een extra plak van het wegbrood en hij maakte van zijn mantel een kussen voor het hoofd van zijn meester. Frodo was te moe om hierover te redetwisten, maar Sam vertelde hem niet dat hij de laatste droppel van hun water had gedronken. Toen Frodo sliep, boog Sam zich over hem heen en luisterde naar zijn ademhaling en bekeek zijn gezicht. Het was doorgroefd en mager, maar toch zag het er in slaap tevreden en onbevreesd uit. ‘Nou, daar gaan we dan, meester,’ mompelde Sam bij zichzelf. ‘Ik zal u een poosje alleen moeten laten en op het geluk vertrouwen. We moeten water zien te krijgen, anders komen we niet verder.’ Sam kroop naar buiten en, nog voorzichtiger dan hobbits gewoonlijk al zijn van steen tot steen springend, ging hij n aar de waterbaan, en volgde die een eindje terwijl hij naar het noorden klom, tot hij bij de trappen in de rots kwam waar de bron zich langgeleden ongetwijfeld als een kleine waterval omlaag had gestort. Alles scheen nu droog en stil; maar Sam die weigerde te wanhopen, boog zich voorover en luisterde, en tot zijn verrukking hoorde hij het geluid van vallende druppels. Toen hij enkele passen omhoog klauterde zag hij een klein stroompje zwart water, dat uit de helling van de heuvel sijpelde en een kleine lege plas vulde waaruit het weer wegliep en onder de kale stenen verdween. Sam proefde het water, en het leek niet slecht. Toen dronk hij met diepe teugen, vulde de fles en maakte aanstalten om weg te gaan. Op dat ogenblik zag hij in de verte in een flits een zwarte gedaante of schaduw tussen de rotsen bij Frodo’s schuilplaats sluipen. Hij smoorde een kreet en sprong naar beneden van de bron en rende, weer van steen tot steen springend. Het was een voorzichtig schepsel, moeilijk om te zien, maar Sam had niet veel bedenkingen: hij verlangde ernaar zijn nek tussen zijn handen te voelen. Maar het hoorde hem aankomen en glipte vlug weg. Sam dacht dat hij het nog heel even zag toen het omkeek over de rand van de oostelijke afgrond, voordat het een duik nam en verdween. ‘Welnu, het geluk heeft me niet in de steek gelaten,’ mompelde Sam, ‘maar dat was op het nippertje! Is het niet genoeg om duizenden orks te hebben zonder dat die stinkende schurk hier komt rondneuzen? Ik wou dat-ie was doodgeschoten!’ Hij ging bij Frodo zitten, maar maakte hem niet wakker; zelf durfde hij niet te gaan slapen. Toen hij eindelijk voelde dat zijn ogen dichtvielen en wist dat hij de worsteling om wakker te blijven niet veel langer kon volhouden, maakte hij Frodo voorzichtig wakker. ‘Die Gollem is weer in de buurt, vrees ik, meneer Frodo,’ zei hij. ‘In ieder geval, als hij het niet was, dan heeft-ie een dubbelganger. Ik was weggegaan om water te zoeken en zag hem hier rondscharrelen toen ik terugging. Ik neem aan dat het niet veilig voor ons is om allebei te slapen, en neem me niet kwalijk, maar ik kan mijn ogen niet veel langer openhouden.’

‘Goeie Sam,’ zei Frodo. ‘Ga liggen; het is jouw beurt. Maar ik heb liever Gollem dan orks. In ieder geval zal hij ons niet aan hen verraden – tenzij hij zelf gevangen wordt.’

‘Maar hij zou op eigen houtje weleens kunnen gaan roven en moorden,’ gromde Sam. ‘Hou uw ogen open, meneer Frodo. Er is een volle fles water. Drink op. We kunnen hem weer vullen wanneer we verdergaan.’ En hierop viel Sam in een diepe slaap.

Het licht vervaagde weer toen hij wakker werd. Frodo zat met zijn rug tegen de muur achter zich, maar hij was in slaap gevallen. De waterfles was leeg. Er was geen spoor van Gollem te bekennen. Het Mordorduister was weer teruggekeerd en de kampvuren op de hoogten brandden felrood toen de hobbits weer op weg gingen om het gevaarlijkste deel van hun hele reis te aanvaarden. Zij gingen eerst naar de kleine bron, en klommen toen moeizaam omhoog naar het punt waar de weg naar het oosten boog, naar de Isenmonde, zestig mijl verder. Het was geen brede weg en er was geen muur of borstwering langs de kant, en toen hij verder liep werd de steil neervallende bergmuur hoger en hoger. De hobbits hoorden nergens iets bewegen, en na een tijdje te hebben geluisterd, liepen zij met fikse pas naar het oosten. Na ongeveer twaalf mijl te hebben afgelegd, bleven ze staan. Een eindje terug had de weg een flauwe bocht naar het noorden beschreven en het stuk dat zij voorbij waren, was nu aan het zicht onttrokken. Dit bleek rampzalig. Zij rustten een paar minuten en gingen toen verder; maar zij hadden pas enkele stappen gedaan toen zij plotseling in de stilte van de nacht het geluid hoorden dat zij de hele weg heimelijk hadden gevreesd: het geluid van marcherende voeten. Het was nog een eind achter hen, maar toen zij achteromkeken konden zij het geflakker van toortsen zien die de hoek om kwamen, nog geen drie mijl achter hen, en deze bewogen snel, zo snel, dat Frodo niet kon ontkomen door langs de weg voor hem te vluchten. ‘Ik was er al bang voor, Sam,’ zei Frodo. ‘We hebben op ons goede gesternte vertrouwd, maar het heeft ons in de steek gelaten. We zitten in de val.’ Hij keek radeloos omhoog langs de dreigende wand waar de wegenbouwers uit vroegere tijden de rotswand recht hadden afgekapt, vele vademen boven hun hoofden. Hij rende naar de andere kant en keek over de rand in een donkere afgrond van duisternis. ‘We zitten ten langen leste in de val!’ zei hij. Hij zeeg op de grond onder aan de rotswand neer en boog het hoofd. ‘Daar ziet het naar uit,’ zei Sam. ‘Nu, we kunnen niets anders doen dan afwachten.’ En met deze woorden ging hij naast Frodo zitten onder de schaduw van de bergwand. Ze hoefden niet lang te wachten. De orks hadden er flink de pas in. Degenen die vooropliepen, droegen fakkels. Zij kwamen eraan, rode vlammen in het donker, die snel groter werden. Nu boog Sam ook zijn hoofd, in de hoop dat het zijn gezicht aan het oog zou onttrekken als de fakkels hen bereikten; en hij zette hun schilden voor hun knieën om hun voeten te verbergen. Ik hoop maar dat ze haast hebben en een paar vermoeide soldaten met rust laten en verdergaan! dacht hij. En het zag ernaar uit dat dit ook zou gebeuren. De voorste orks kwamen voorbij gestampt, hijgend met gebogen hoofden. Het was een troep van de kleinere soorten die tegen hun zin de oorlogen van hun Zwarte Heer in werden gedreven; het enige dat ze wilden was de mars te beëindigen en aan de zweep te ontkomen. Naast hen renden twee grote felle uruks heen en weer langs de rij, terwijl ze hun zwepen lieten knallen en schreeuwden. Rij na rij trok voorbij en het onthullende fakkellicht was al een eindje weg. Sam hield zijn adem in. Nu was meer dan de helft van de troep voorbij. Toen plotseling ontdekte een van de slavendrijvers de twee gestalten aan de kant van de weg. Hij liet zijn zweep voor hen knallen en schreeuwde: ‘Hela, jullie daar! Sta op!’ Zij gaven geen antwoord, en met een schreeuw liet hij de hele compagnie halt houden. ‘Vooruit, luilakken!’ riep hij. ‘Dit is geen tijd om te luieren.’ Hij deed een stap in hun richting en zelfs in de duisternis herkende hij de deviezen op hun schilden. ‘Deserteren, hè?’ snauwde hij. ‘Of erover aan het denken. Jullie hadden voor gisteravond allemaal al in Udûn moeten zijn! Dat weet je. Vooruit sta op, en in de rij, of ik zal jullie nummer noteren en je rapporteren.’ Ze krabbelden overeind en terwijl ze zich gebogen hielden en hinkten als kreupele soldaten, schuifelden ze naar de achterste rij. ‘Nee, niet achteraan!’ riep de slavendrijver. ‘Drie rijen naar voren. En blijf daar, of je zult ervan lusten wanneer ik de troep langsga!’ Hij liet zijn lange zweep boven hun hoofden knallen; toen, met nog een zweepslag en een schreeuw liet hij de compagnie met een ferme pas haar weg vervolgen. Het was moeilijk genoeg voor de arme Sam, moe als hij was; maar voor Frodo was het een kwelling en weldra een nachtmerrie. Hij zette zijn tanden op elkaar en probeerde niet te denken, en zwoegde verder. De stank van de zwetende orks om hem heen was verstikkend, en hij begon te hijgen van de dorst. Al verder en verder gingen zij en heel zijn wil was erop gericht om adem te halen en zijn benen aan de gang te houden, maar hij durfde er niet aan te denken naar welk kwaadaardig doel hij zwoegde. Er was geen hoop op dat ze de rij ongezien konden verlaten. Nu en dan kwam de orkdrijver naar achteren en bespotte hen. ‘Zie je wel!’ riep hij lachend, terwijl hij de zweep bij hun benen deed knallen. ‘Waar een zweep is, is een wil, luiaards. Hou vol. Ik zou je graag een lekkere aframmeling geven, maar je zult zoveel slaag krijgen als je huid verdragen kan wanneer je je kamp te laat bereikt. Zal je goed doen. Weet je niet dat het oorlog is?’

Zij hadden enkele mijlen afgelegd, en de weg begon eindelijk langs een lange helling de vlakte in te lopen toen Frodo’s krachten bezweken en zijn wil het begaf. Hij wankelde en struikelde. Sam deed een wanhopige poging om hem te helpen en hem op de been te houden, hoewel hij voelde dat hij het tempo zelf niet veel langer kon volhouden. Hij wist dat het einde nu ieder ogenblik kon komen: zijn meester zou bezwijmen of vallen en alles zou worden ontdekt, en hun bittere poging zou vergeefs zijn. Ik zal die grote duivel van een slavendrijver in ieder geval een loer draaien, dacht hij. Maar toen, terwijl hij zijn hand op het gevest van zijn zwaard legde, kwam er onverwachts redding. Zij waren nu op de vlakte en naderden de ingang van Udûn. Een eindje ervoor, voor de poort aan het einde van de brug, kwam de weg uit het westen samen met andere wegen die uit het zuiden en van de Barad-dûr kwamen. Langs alle wegen bewogen zich troepen, want de Aanvoerders uit het Westen rukten op en de Zwarte Heer liet zijn strijdkrachten snel naar het noorden trekken. Zo gebeurde het dat verschillende compagnieën tegelijkertijd bij de kruising van de wegen aankwamen, in het donker achter het licht van de kampvuren op de muur. Meteen was er een enorm gekrioel en gevloek toen elke troep probeerde de poort en het einde van hun voettocht het eerst te bereiken. Hoewel de drijvers gilden en hun zwepen gebruikten, ontstonden er schermutselingen en werden er enkele zwaarden getrokken. Een troep zwaarbewapende uruks uit de Barad-dûr rende op de troep van Durthang in en bracht die in verwarring. Versuft als hij was van pijn en vermoeidheid, ontwaakte Sam, nam zijn kans vlug waar en wierp zich op de grond, Frodo met zich meetrekkend. Orks vielen over hen heen, grommend en vloekend. Langzaam, op handen en knieën, kropen de hobbits uit de beroering, tot zij zich ten slotte onopgemerkt over de andere kant van de weg heen lieten vallen. Er was een hoge stoeprand waar de leiders van de troepen in de zwarte nacht of mist houvast aan hadden, en deze lag een paar voet boven de open vlakte. Een tijdje bleven zij doodstil liggen. Het was te donker om dekking te zoeken, zo die er was, maar Sam voelde dat zij in ieder geval verder van de hoofdwegen moesten gaan, buiten het bereik van het licht van de fakkels. ‘Kom mee, meneer Frodo,’ fluisterde hij. ‘Nog even kruipen en dan kunt u stilliggen.’ Met een laatste, uiterste krachtsinspanning verhief Frodo zich op zijn handen en kroop nog een meter of twintig verder. Toen liet hij zich in een ondiepe kuil vallen die onverwachts voor hen opdoemde, en daar bleef hij als voor dood liggen.

III. De Doemberg

Sam legde zijn haveloze orkmantel onder het hoofd van zijn meester en bedekte hen beiden met de grijze mantel van Lórien; en terwijl hij dat deed gingen zijn gedachten uit naar dat mooie land en naar de elfen, en hij hoopte dat de stof die door hun handen was geweven een of andere eigenschap bezat die hen boven alle hoop verborgen zou houden in deze wildernis van angst. Hij hoorde het gebakkelei en de kreten versterven toen de troepen verdergingen door de Isenmonde. Het scheen dat zij in de verwarring en de verhaspeling van de vele verschillende soorten compagnieën niet werden gemist; nóg niet in ieder geval. Sam nam een slokje water, maar spoorde Frodo aan om te drinken, en toen zijn meester een beetje was opgeknapt, gaf hij hem een hele wafel van hun kostbare wegbrood en dwong hem om die op te eten. Toen, te uitgeput om nog veel angst te voelen, strekten zij zich uit. Zij sliepen een beetje bij vlagen en onrustig, want het zweet verkilde hen en de harde stenen deden pijn, en zij rilden. Uit het noorden stroomde van de Zwarte Poort door de Cirith Gorgor fluisterend een dunne koude luchtstroom langs de grond. In de ochtend daagde er weer een grijs licht, want in de hogere regionen woei de westenwind nog steeds, maar beneden op de stenen achter de omheiningen van het Zwarte Land scheen de lucht bijna dood, kil maar toch verstikkend. Sam keek uit de holte naar buiten. Het land overal eromheen was somber, vlak en vaal van kleur. Op de wegen in de buurt bewoog nu niets meer; maar Sam vreesde de waakzame ogen op de muur van de Isenmonde, nog geen zeshonderd meter naar het noorden. In het zuidoosten, ver weg als een donkere staande schaduw, rees de Berg op. Rook spoot eruit en het deel dat opsteeg werd naar het oosten weggeblazen, terwijl grote wolken langs de flanken naar omlaag kwamen zeilen en zich over het land verspreidden. Enkele mijlen noordoostelijk stonden de heuvels aan de voet van de Asbergen als sombere grijze geesten, waarachter de mistige noordelijke hoogten oprezen als een rij verre wolken, nauwelijks donkerder dan de laaghangende lucht. Sam probeerde de afstanden te schatten en te besluiten welke weg zij moesten nemen. ‘Het lijkt geen stap minder dan vijftig mijl,’ mompelde hij somber, terwijl hij naar de dreigende berg staarde, ‘en daar zullen we een week over doen, en geen dag minder, nu meneer Frodo zo is.’ Hij schudde zijn hoofd, en toen hij plannen maakte, kwam er langzaam een nieuwe duistere gedachte in zijn hoofd op. De hoop was nooit voor lange tijd in zijn moedige hart vervlogen, en tot nu toe had hij altijd aan hun terugkeer gedacht. Maar eindelijk was de bittere waarheid tot hem doorgedrongen: in het gunstigste geval zou hun voedsel hen tot het doel voeren; en wanneer de taak was volbracht, zouden zij daar aan hun einde komen, alleen, zonder onderdak, zonder eten midden in een verschrikkelijke woestijn. Er was geen terugkeer mogelijk. Dus dat was het karwei, dat ik voelde dat ik moest opknappen toen ik op weg ging, dacht Sam, om meneer Frodo tot de laatste stap te helpen en dan samen met hem te sterven? Welnu, als dat ’t karwei is, dan moet ik het doen. Maar ik zou dolgraag Bijwater terug willen zien en Roosje Katoen en haar broers en de Gabber en Meizoentje en alle anderen. Ik kan me maar niet voorstellen dat Gandalf meneer Frodo op deze missie zou hebben gezonden als er geen hoop op was geweest dat hij zou terugkomen. Alles is misgegaan sinds hij in Moria in de afgrond stortte. Ik wou dat dat niet was gebeurd. Hij zou iets hebben geregeld. Maar terwijl Sams hoop vervloog, of scheen te vervliegen, veranderde die in een nieuwe kracht. Sams gewone hobbitgezicht werd ernstig, bijna grimmig, toen de wil in hem werd gestaald en hij in al zijn ledematen een tinteling voelde alsof hij in een of ander schepsel van steen en staal veranderde dat noch door wanhoop noch door moeheid of eindeloze barre mijlen kon worden bedwongen. Met een nieuw gevoel van verantwoordelijkheid richtte hij zijn ogen weer op het terrein in de buurt, terwijl hij de volgende zet overwoog. Toen het licht wat sterker werd, zag hij tot zijn verbazing dat wat van een afstand wijd en vlak laagland had geleken, feitelijk helemaal oneffen en omgewoeld was. Het hele terrein van de vlakten van Gorgoroth zat eigenlijk vol met grote gaten alsof er, toen het nog een woestenij van zachte modder was, een regen van kogels en enorme slingerstenen op was neergekomen. De grootste van deze gaten hadden opstaande randen van rotsblokken, en er liepen in alle richtingen brede spleten uit. Het was een land waarin het mogelijk zou zijn om ongezien van de ene schuilplaats naar de andere te kruipen, slechts opgemerkt door de waakzaamste ogen; mogelijk in ieder geval voor iemand die sterk was en niet snel hoefde te zijn. Voor de hongerigen en uitgeputten, die ver moesten gaan voordat ze de laatste adem uitbliezen, zag het er bar en boos uit. Terwijl hij al deze dingen bedacht, ging Sam naar zijn meester terug. Hij hoefde hem niet wakker te maken. Frodo lag op zijn rug met open ogen naar de bewolkte hemel te staren. ‘Welnu, meneer Frodo,’ zei Sam. ‘Ik heb wat rondgekeken en nagedacht. Er is niets op de wegen te zien, en we moesten maar liever op pad gaan zolang wij een kans hebben. Denkt u dat u het aankunt?’

‘Ik kan het aan,’ zei Frodo. ‘Ik moet wel.’

Opnieuw gingen zij op weg, van holte tot holte kruipend en elke dekking te baat nemend die zij konden vinden, terwijl zij zich voortdurend schuin naar de heuvels aan de voet van de noordelijke bergketen bewogen. Maar de weg die het verst naar het oosten lag, volgde hen de hele tijd, totdat hij zich afscheidde en slingerend vlak langs de rand van de bergen naar een muur van zwarte schaduw, ver voor hen uit liep. Mens noch ork bewoog zich nu over de vlakke grijze stukken, want de Zwarte Vorst had zijn troepenbewegingen bijna voltooid, en zelfs in de uitgestrektheid van zijn eigen rijk zocht hij de heimelijkheid van de nacht, de winden van de wereld vrezend die zich tegen hem hadden gekeerd, zijn sluiers verscheurend, en verontrust door berichten over stoutmoedige spionnen die binnen zijn omheiningen waren doorgedrongen. De hobbits hadden enkele moeizame mijlen afgelegd toen zij bleven staan. Frodo scheen bijna uitgeput. Sam zag dat hij op deze manier niet veel verder meer kon gaan, kruipend, gebogen; nu eens koos hij heel langzaam een dubieuze weg, dan weer spoedde hij zich struikelend met haastige looppas voort. ‘Ik ga terug op de weg zolang het nog licht is, meneer Frodo,’ zei hij. ‘Vertrouw weer op het geluk! Het heeft ons de vorige keer bijna in de steek gelaten, maar toch niet helemaal. Nog een paar mijl goed de pas erin en dan een poos rusten.’ Hij nam een veel groter risico dan hij wist, maar Frodo werd te zeer door zijn last en door de strijd in zijn geest in beslag genomen om hem tegen te spreken, en voelde zich bijna te moedeloos om zich nog zorgen te maken. Zij klauterden naar de weg en sjokten voort, de harde wrede weg langs, die naar de Donkere Toren zelf leidde. Maar het geluk verliet hen niet en die dag kwamen zij verder geen levende of bewegende dingen tegen; en toen de nacht viel verdwenen zij in de duisternis van Mordor. Het hele land was broeierig, alsof er een zwaar onweer op til was, want de Aanvoerders van het Westen waren de Kruisende wegen gepasseerd en hadden vuren in de dodelijke velden van Imlad Morgul ontstoken. Zo ging de hopeloze reis verder, terwijl de Ring naar het zuiden ging en de banieren van de koningen naar het noorden trokken. Voor de hobbits was iedere dag, iedere mijl, bitterder dan de vorige, nu hun krachten afnamen en het land boosaardiger werd. Overdag kwamen zij geen vijanden tegen. Soms, bij nacht, wanneer zij zich schuilhielden of onrustig in een of andere schuilplaats naast de weg sluimerden, hoorden zij kreten en het geluid van vele voeten of een wild bereden ros voorbijtrekken. Maar veel erger dan dat soort gevaren was de steeds naderende dreiging die naarmate zij verdergingen zwaarder op hen drukte; de vreselijke dreiging van de Macht die wachtte, piekerend in diepe gedachten en nooit-slapende boosaardigheid achter de donkere sluier om zijn Troon. Al nader en nader kwam hij, zwarter opdoemend, als de nadering van een muur van nacht bij het einde van de wereld. Toen viel ten slotte een afschuwelijke nacht; en op hetzelfde ogenblik dat de Aanvoerders van het Westen aan het einde van de levende landen kwamen, bereikten de twee zwervers een tijd van radeloze wanhoop. Vier dagen waren voorbijgegaan sinds zij aan de orks waren ontkomen, maar de tijd lag achter hen als een steeds donkerder wordende droom. Deze hele laatste dag had Frodo niet gesproken, maar had half gebogen gelopen, vaak struikelend, alsof zijn ogen de weg voor zijn voeten niet langer zagen. Sam vermoedde dat van alle lasten die zij torsten, hij de ergste droeg, de toenemende zwaarte van de Ring, een last voor het lichaam en een kwelling voor zijn geest. Sam had bezorgd opgemerkt dat zijn meesters linkerhand vaak werd opgeheven, als om een slag af te weren, of zijn kleiner wordende ogen tegen het afschuwelijke Oog dat probeerde erin te kijken te beschermen. En soms kroop zijn rechterhand naar zijn borst, grijpend, en dan langzaam, naargelang de wil weer de overhand kreeg, werd hij teruggetrokken. Nu, terwijl de zwartheid van de nacht terugkeerde, zat Frodo met het hoofd tussen zijn knieën, de armen vermoeid op de grond neerhangend, terwijl zijn handen zwak bewogen. Sam sloeg hem gade tot de nacht hen beiden omhulde en ze elkaar niet meer konden zien. Hij kon geen woorden meer vinden om te zeggen; en hij verviel weer in zijn eigen sombere gedachten. Wat hemzelf betrof, al was hij moe en al drukte de schaduw van angst op hem, hij had toch nog enige kracht over. De lembas bezat een kracht zonder welke zij zich langgeleden zouden hebben neergelegd om te sterven. Het bevredigde het verlangen niet en nu en dan was Sams geest vervuld met de herinnering aan eten en het verlangen naar eenvoudig brood en vlees. Maar toch had dit wegbrood van de elfen een potentie die groter werd naarmate de reizigers er uitsluitend op waren aangewezen en het niet met andere soorten eten vermengden. Het voedde de wil, en het gaf de kracht om vol te houden, en zenuwen en ledematen te beheersen in een mate, die boven het vermogen van het sterfelijke geslacht uitsteeg. Maar nu moest er een nieuwe beslissing worden genomen. Zij konden deze weg niet langer volgen, want hij liep naar het oosten, de grote Schaduw in, terwijl de Berg nu rechts van hen opdoemde, bijna pal in het zuiden, en daar moesten zij heen. Maar daarvoor strekte zich nog een breed gebied met walmend, kaal, met as bedekt land uit. ‘Water, water!’ mompelde Sam. Hij had het zichzelf ontzegd, en zijn tong scheen dik en opgezwollen in zijn verdroogde mond; maar ondanks zijn zorgzaamheid hadden zij nu heel weinig over, misschien een halve fles, en wellicht hadden zij nog dagen te gaan. Alles zou allang op zijn geweest als zij de orkweg niet hadden durven volgen. Want met grote tussenruimten waren op die straatweg reservoirs gebouwd voor de troepen die in allerijl door de droge streken werden gezonden. In een ervan had Sam nog wat water aangetroffen, bedompt, bemodderd door de orks, maar toch voldoende voor hun wanhopige toestand. Maar dat was nu een dag geleden. Er was geen hoop op meer water. Ten slotte, moe van zijn zorgen, dommelde Sam, zich niet om de ochtend bekommerend totdat deze zou aanbreken: hij kon toch niets doen. Droom en waken versmolten onrustig. Hij zag lichten als wellustige ogen, en donkere sluipende gedaanten en hoorde geluiden als van wilde beesten of de afschuwelijke kreten van gemartelde wezens; en dan schrok hij wakker en zag dat de wereld helemaal donker was en er alleen maar ledige zwartheid rondom hem was. Maar een keer, toen hij opstond en wild om zich heen staarde, scheen het dat hij, hoewel hij nu wakker was, nog bleke lichtjes als ogen kon zien, maar zij flikkerden weldra en verdwenen.

De akelige nacht verliep langzaam en schoorvoetend. Het daglicht dat erop volgde was flauw, want hier, nu de Berg dichterbij kwam, was de lucht voortdurend vunzig, terwijl uit de Zwarte Toren de sluiers van Schaduw dreven die Sauron om zichzelf heen weefde. Frodo lag op zijn rug en bewoog zich niet. Sam stond naast hem en durfde haast niet te spreken, maar wist toch dat het woord nu aan hem was: hij moest de wil van zijn meester tot een nieuwe poging aansporen. Ten slotte boog hij zich voorover, streelde Frodo’s voorhoofd en sprak in zijn oor. ‘Word wakker, meester!’ zei hij. ‘’t Is tijd om weer op weg te gaan.’ Alsof hij door een plotselinge bel werd gewekt, ging Frodo vlug rechtop zitten, stond op en keek naar het zuiden, maar toen zijn ogen de Berg en de woestijn zagen, versaagde hij weer. ‘Ik kan het niet, Sam,’ zei hij. ‘Het is zo zwaar om te dragen, zo zwaar.’ Sam wist voor hij sprak dat het vergeefs was, en dat dergelijke woorden meer kwaad dan goed zouden doen, maar in zijn medelijden kon hij niet zwijgen. ‘Laat mij hem dan een eindje voor u dragen, meester,’ zei hij. ‘U weet dat ik het zou willen doen, en graag, zolang er nog enige kracht in mij is.’ Er verscheen een wild licht in Frodo’s ogen. ‘Ga opzij! Raak me niet aan!’ riep hij. ‘Hij is van mij, zeg ik je. Ga weg!’ Zijn hand zocht naar het gevest van zijn zwaard. Maar toen veranderde zijn stem ineens. ‘Nee, nee, Sam,’ zei hij droevig. ‘Maar je moet het begrijpen. Het is mijn last en niemand anders kan hem dragen. Het is nu te laat, Sam, brave borst. Jij kunt mij niet meer op die manier helpen. Ik ben nu bijna in zijn macht. Ik zou er geen afstand van kunnen doen, en als jij zou proberen hem van mij af te nemen, zou ik krankzinnig worden.’ Sam knikte. ‘Ik begrijp het,’ zei hij. ‘Maar ik heb zitten denken, meneer Frodo, er zijn andere dingen waar we buiten kunnen. Waarom zouden we de last niet wat verlichten? Wij gaan nu die kant uit, en zo recht als we kunnen.’ Hij wees naar de Berg. ‘Het heeft geen zin iets mee te nemen, waarvan we niet zeker weten of we het nodig hebben.’ Frodo keek weer naar de Berg. ‘Nee,’ zei hij. ‘We zullen niet veel nodig hebben op die weg. En aan het eind ervan helemaal niets.’ Hij pakte zijn orkschild op, gooide het weg en wierp zijn helm er achteraan. Toen, terwijl hij de grijze mantel uittrok, gespte hij de zware riem los en liet hem op de grond vallen, en het zwaard in de schede erbij. De flarden van de zwarte mantel scheurde hij af en strooide ze op de grond. ‘Ziezo, ik wil niet langer een ork zijn!’ riep hij uit, ‘en ik zal geen wapen dragen, schoon of vuil. Laten ze mij dan maar pakken als ze willen!’ Sam volgde zijn voorbeeld en legde zijn orkuitrusting af; en hij haalde alle dingen uit zijn pak. Op de een of andere manier was elk ding hem dierbaar geworden, al was het alleen maar omdat hij ze zo ver en met zoveel moeite had meegesjouwd. Het moeilijkste van alles was om afstand te doen van zijn kookgerei. Tranen welden in zijn ogen op bij de gedachte dat hij het ging weggooien.

‘Herinnert u zich dat stuk konijn nog, meneer Frodo?’ vroeg hij. ‘En ons plaatsje onder aan de warme helling in het land van Kapitein Faramir, die dag toen ik een olifant zag?’

‘Nee, ik ben bang van niet, Sam,’ zei Frodo. ‘Ik weet wel dat dergelijke dingen zijn gebeurd, maar ik kan ze niet zien. Geen smaak van eten, geen gevoel van water, geen geluid van de wind, geen herinnering aan boom, gras of bloem, geen voorstelling van maan of sterren zijn mij gelaten. Ik ben naakt in het donker, Sam, en er is geen sluier tussen mij en het rad van vuur. Ik begin het zelfs met mijn open ogen te zien, maar al het andere vervaagt.’ Sam ging naar hem toe en kuste zijn hand. ‘Hoe eerder we hem dan kwijt zijn, des te eerder we rust krijgen,’ zei hij hortend, omdat hij niet wist wat hij anders moest zeggen. ‘Praten zal de zaak er niet beter op maken,’ mompelde hij bij zichzelf toen hij alle dingen bijeenraapte die ze hadden gekozen om weg te gooien. Hij was niet van plan ze open en bloot in de wildernis te laten liggen, waar ze voor iedereen zichtbaar waren. ‘Gluiper heeft klaarblijkelijk dat orkhemd opgepikt en zal er niet nog een zwaard aan toevoegen. Zijn handen zijn al slecht genoeg wanneer ze leeg zijn. En hij zal niet met mijn pannen gaan rondhannesen!’ Hierop droeg hij alle spullen naar een van de gapende spleten die het land doorsneden en gooide ze erin. Het gekletter van zijn dierbare pannen die naar beneden in het donker vielen klonk als een doodsklok in zijn hart. Hij ging naar Frodo terug, en sneed een kort stuk van zijn elfentouw af dat zijn meester als riem kon dienen en de grijze mantel om zijn middel kon houden. De rest van het touw rolde hij zorgvuldig op en borg het weer in zijn knapzak op. Behalve dit bewaarde hij alleen maar de resten van het wegbrood en de waterfles, en Prik die nog aan zijn riem hing; en verborgen in een zak van zijn tuniek bij zijn borst was het flesje van Galadriel en het doosje dat ze hem als geschenk had gegeven.

Nu richtten zij hun blik eindelijk op de Berg en gingen op weg, en dachten er niet meer aan zich schuil te houden, hun moeheid en verzwakkende wil uitsluitend richtend op de taak om verder te gaan. In de duisternis van de naargeestige dag konden zelfs in dat waakzame land slechts weinig wezens hen hebben verspied, behalve van heel dichtbij. Van alle slaven die de Zwarte Heer had, hadden alleen de Nazgûl hem kunnen waarschuwen voor het gevaar, klein maar onbedwingbaar, dat naar het hart van zijn bewaakte rijk kwam kruipen. Maar de Nazgûl en hun zwarte vleugels waren elders op een andere missie: zij waren ver weg samengetrokken, de opmars van de Aanvoerders van het Westen volgend, en daarop waren ook de gedachten van de Zwarte Toren gericht. Die dag scheen het Sam toe dat zijn meester nieuwe kracht gekregen had, meer dan te verklaren viel door de geringe verlichting van de last die hij moest dragen. Op de eerste stukken gingen zij verder en sneller dan hij had gehoopt. Het terrein was ruw en vijandig, maar toch schoten zij goed op en de Berg kwam steeds dichterbij. Maar toen de dag verliep en het flauwe licht al te snel begon te vervagen, ging Frodo weer gebogen lopen en begon te wankelen alsof de hernieuwde inspanning de rest van zijn krachten had verspild. Bij hun laatste rustpauze zeeg hij neer en zei: ‘Ik heb dorst, Sam,’ en zei niets meer. Sam gaf hem een mondjevol water; er bleef nog maar één mondjevol over. Zelf nam hij niets; en nu, terwijl de nacht van Mordor zich opnieuw boven hun hoofden sloot, kwam door al zijn gedachten de herinnering aan water terug; en ieder beekje, stroompje of fontein die hij ooit had gezien, onder groene wilgentakken of schitterend in de zon, danste en rimpelde om hem achter de blindheid van zijn ogen te kwellen. Hij voelde de koele modder aan zijn tenen toen hij in de Poel van Bijwater met Jolle Katoen en Tom en Nibs en hun zuster Roosje pootje baadde. ‘Maar dat was jaren geleden,’ verzuchtte hij, ‘en ver weg. De weg terug, zo er een is, voert langs de Berg.’ Hij kon niet slapen en hij hield een debat met zichzelf. ‘Nou, kom nu, we hebben het er beter van afgebracht dan je hoopte,’ zei hij ferm. ‘We zijn in ieder geval goed begonnen. Ik neem aan dat we de helft van de afstand hadden afgelegd voor we stilhielden. Nog een dag en we zijn er.’ En toen zweeg hij. ‘Wees niet dwaas, Sam Gewissies,’ antwoordde hij met zijn eigen stem. ‘Hij zal niet nog een dag zo kunnen doorgaan, zo hij al kan lopen. En jij kunt niet veel langer doorgaan wanneer je hem al het water en het grootste deel van het eten geeft.’

‘Maar ik kan nog een heel eind verder, en dat zal ik ook.’ ‘Waarheen?’ ‘Naar de Berg natuurlijk.’ ‘Maar wat dan, Sam Gewissies, wat dan? Als je daar aankomt, wat ga je dan doen? Hij zal niet in staat zijn zelf iets te doen.’ Tot zijn ontsteltenis besefte Sam dat hij hier geen antwoord op had. Hij had helemaal geen duidelijk idee. Frodo had niet veel tegen hem over zijn missie gezegd, en Sam wist alleen vaag dat de Ring op de een of andere manier in het vuur moest worden geworpen. ‘De Doemspleten,’ mompelde hij toen de oude naam bij hem opkwam. ‘Nou, als Meester weet hoe hij ze kan vinden, ik weet het niet.’

‘Zie je wel!’ kwam het antwoord. ‘Het is allemaal volslagen nutteloos. Hij heeft het zelf gezegd. Jij bent dwaas om almaar te blijven hopen en zwoegen. Je had kunnen gaan liggen slapen, twee dagen geleden, als je niet zo vasthoudend was geweest. Maar je zult toch sterven, als er geen ergere dingen gebeuren. Je kunt evengoed nu gaan liggen en de zaak opgeven. Je zult de top in ieder geval toch nooit bereiken.’

‘Ik zal er komen, al moet ik alles behalve m’n botten achterlaten,’ zei Sam. ‘En ik zal meneer Frodo eigeres zelveres naar boven dragen, al breekt het mijn rug en mijn hart. Dus hou op met redetwisten!’ Op dat ogenblik voelde Sam een trilling in de grond onder zich, en hij hoorde of voelde een diep, ver gerommel als van donder die onder de aarde was opgesloten. Er was een korte rode vlam die onder de wolken flakkerde en doofde. De Berg sliep ook onrustig.

De laatste etappe van hun reis naar de Orodruin brak aan, en het was een grotere kwelling dan Sam ooit had gedacht te kunnen verdragen. Hij had pijn en was zo uitgedroogd, dat hij zelfs geen hap eten meer kon doorslikken. Het bleef donker, niet alleen door de rookwolken van de Berg: er scheen een onweer ophanden te zijn, en in het zuidoosten flitste weerlicht onder de zwarte luchten. Het ergste van alles was dat de atmosfeer vol dampen was; het was zwaar en pijnlijk om adem te halen en duizeligheid overviel hen, zodat zij wankelden en vaak vielen. Maar toch, hun wil was onbuigzaam en zij zwoegden verder. De Berg kwam steeds dichterbij totdat hij, als ze hun zware hoofden ophieven, hun hele gezichtsveld vulde, enorm groot voor hen opdoemend: een enorme massa van as, sintels en geblakerde steen waaruit steil een kegel oprees tot in de wolken. Voordat de hele dag lang durende schemering ten einde liep, en de echte nacht weer aanbrak, hadden zij strompelend de voet ervan bereikt. Met een zucht liet Frodo zich op de grond vallen. Sam ging naast hem zitten. Tot zijn verbazing voelde hij zich moe maar lichter, en zijn hoofd scheen weer helder. Geen twistgesprekken verstoorden zijn geest. Hij kende alle redeneringen van de wanhoop, en weigerde ernaar te luisteren. Zijn wil was onverzettelijk en alleen de dood kon hem breken. Hij voelde geen verlangen of behoefte aan slaap meer, maar eerder aan waakzaamheid. Hij wist dat alle risico’s en gevaren zich nu op één punt concentreerden; de volgende dag zou een noodlotsdag zijn, de dag van de laatste poging of rampspoed, de laatste ademtocht.

Maar wanneer zou die komen? De nacht scheen eindeloos en tijdloos, minuut na minuut viel in het niets, zonder dat ze samen een uur vormden, zonder verandering te brengen. Sam begon zich af te vragen of er een tweede duisternis was begonnen en er nooit meer een dag zou aanbreken. Eindelijk greep hij Frodo’s hand. Die was koud en beefde. Zijn meester huiverde. ‘Ik had mijn deken niet moeten achterlaten,’ mompelde Sam, en terwijl hij ging liggen probeerde hij Frodo met zijn armen en lichaam te verwarmen. Toen werd hij door slaap overmand en het flauwe licht van de laatste dag van hun queeste vond hen zij aan zij. De wind was de vorige dag gaan liggen, nadat hij van het westen was gedraaid, en nu kwam hij uit het noorden en begon aan te wakkeren; en langzaam filterde het licht van de onzichtbare zon neer op de schaduwen waarin de hobbits lagen.

‘En nu eropaf! Nu nog één keer diep ademhalen!’ zei Sam toen hij overeind krabbelde. Hij boog zich over Frodo heen en wekte hem zacht. Frodo steunde, maar met een grote wilsinspanning kwam hij overeind, en viel weer op zijn knieën neer. Hij sloeg zijn ogen moeizaam op naar de donkere hellingen van de Doemberg die hoog boven hem oprees, en begon toen meelijwekkend op zijn handen naar voren te kruipen. Sam keek naar hem en zijn hart huilde, maar er kwamen geen tranen in zijn droge, stekende ogen. ‘Ik zei dat ik hem zou dragen, al zou het mijn rug breken,’ mompelde hij, ‘en dat zal ik doen ook.’

‘Kom, meneer Frodo!’ riep hij uit. ‘Ik kan hem niet voor u dragen, maar ik kan u dragen en hem erbij. Dus sta op! Vooruit, beste meneer Frodo! U mag op Sams rug zitten. Zeg hem maar waar hij heen moet, en hij zal erheen gaan.’ Toen Frodo zich aan zijn rug vastklemde, de armen losjes om zijn nek, zijn benen stevig onder de armen geklemd, krabbelde Sam overeind en toen merkte hij tot zijn verbazing dat de last licht aanvoelde. Hij had gevreesd dat hij nauwelijks kracht zou hebben om alleen zijn meester op te tillen, en bovendien had hij verwacht dat hij een aandeel zou moeten nemen in het loodzware gewicht van de vervloekte Ring. Maar dat was niet zo. Of het kwam doordat Frodo zo was vermagerd door zijn lange pijn, meswond en giftige steek, en verdriet, angst en omzwervingen, of doordat hem een laatste kracht was geschonken, Sam tilde Frodo met even weinig moeite op als wanneer hij een hobbitkind paardje liet rijden bij een stoeipartij op de gazons of hooivelden van de Gouw. Hij haalde diep adem en ging op weg.

Zij hadden de voet van de Berg aan de noordkant bereikt, iets naar het westen; daar waren de lange grijze hellingen, die wel oneffen, maar niet steil waren. Frodo sprak niet en dus zwoegde Sam zo goed en kwaad als hij kon verder, met geen andere leiding dan de wil om zo hoog mogelijk te klimmen voordat zijn krachten het begaven en zijn wil brak. Hij sleepte zich verder, steeds hoger en hoger, zigzaggend om de helling minder steil te doen zijn, vaak struikelend en ten slotte kruipend als een slak met een zware last op zijn rug. Toen zijn wil hem niet verder kon doen gaan en zijn ledematen dienst weigerden, bleef hij staan en legde zijn meester zachtjes neer. Frodo opende de ogen en haalde diep adem. Het was gemakkelijker hierboven adem te halen, boven de opstijgende stank die beneden hen bleef hangen. ‘Dank je, Sam,’ zei hij, schor fluisterend. ‘Hoe ver moeten we nog?’

‘Ik weet het niet,’ zei Sam, ‘omdat ik niet weet waar we naartoe gaan.’

Hij keek achterom en toen keek hij omhoog en zag tot zijn verbazing hoe ver zijn laatste poging hem had gebracht. De Berg, die onheilspellend en alleen stond, had er hoger uitgezien dan hij was. Sam zag nu dat hij minder hoog was dan de hoge passen van de Ephel Dúath die hij en Frodo hadden beklommen. De verwarde, rommelige hellingen van de grote voet stegen misschien drieduizend voet boven de vlakte uit, en daarboven verrees, ongeveer half zo hoog, de grote centrale kegel, als een enorme eest of schoorsteen met bovenop een gekartelde krater. Maar Sam had al meer dan de helft van de voet bestegen en de vlakte van Gorgoroth lag vaag beneden hem gehuld in rook en schaduw. Toen hij opkeek, zou hij het hebben uitgeschreeuwd als zijn verdroogde keel het hem zou hebben toegestaan, want tussen de ruwe bolders en rotsblokken boven zich zag hij duidelijk een pad of weg. Het liep als een stijgende gordel van het westen omhoog en slingerde zich als een slang om de Berg heen, totdat het, voor het uit het zicht verdween, de voet van de kegel aan de oostkant bereikte. Sam kon de loop ervan vlak boven hem niet zien, waar deze het laagst was, want vanwaar hij stond rees een steile helling op; maar hij vermoedde dat zij dit pad, als hij nog een eindje hoger kon komen, zouden bereiken. Hij kreeg weer een sprankje hoop. Misschien zouden ze de Berg alsnog overwinnen. ‘Hemel, het zou daar met een doel kunnen zijn gemaakt,’ zei hij bij zichzelf. ‘Als het daar niet was, zou ik moeten bekennen dat ik ten slotte verslagen was.’ Het pad was daar echter niet voor Sams doeleinden aangelegd. Hij wist het niet, maar wat hij zag was Saurons weg van de Barad-dûr naar de Sammath Naur, de Vuurkamers. Uit de enorme westelijke poort van de Zwarte Toren liep het pad via een enorme ijzeren brug over een diepe afgrond, en daarna ging het drie mijl door de vlakte tussen twee rokende afgronden, en bereikte zo een lange hellende straatweg die naar de oostkant van de Berg leidde. Vandaar, wentelend en de hele omtrek van zuid tot noord omspannend, klom hij ten slotte, hoog in de bovenste kegel, maar nog ver van de rokende top, naar een donkere ingang recht tegenover het Venster van het Oog in Saurons in schaduw gehulde fort. Omdat hij vaak geblokkeerd was of vernield werd door het tumult van de ovens van de Berg, werd die weg altijd hersteld en weer vrijgemaakt door de inspanningen van talloze orks. Sam haalde diep adem. Er was een pad, maar hoe hij die helling op moest komen wist hij niet. Eerst moest hij zijn pijnlijke rug wat rust geven. Hij ging een tijdje plat naast Frodo liggen. Geen van beiden sprak. Langzaam werd het licht sterker. Plotseling overviel Sam een dringend gevoel dat hij niet begreep. Het was bijna alsof hij werd geroepen: ‘Nu, nu, of het zal te laat zijn!’ Hij vermande zich en stond op. Frodo scheen de roep ook te hebben gevoeld. Hij verhief zich op de knieën. ‘Ik zal kruipen, Sam,’ hijgde hij. En zo kropen zij, voetje voor voetje, als kleine grijze insecten, de helling op. Zij kwamen bij het pad en zagen dat het breed was, geplaveid met gebroken stenen en vertrapte as. Frodo klauterde erop en daarna, alsof iets hem dwong, draaide hij zich langzaam naar het oosten om. In de verte hingen de Schaduwen van Sauron; maar uiteengereten als door een windvlaag uit de wereld, of wellicht bewogen door een grote inwendige beroering, kolkten de zwarte wolken en weken een ogenblik vaneen; en toen zag hij, zwart oprijzend, zwarter en donkerder dan de enorme schaduwen te midden waarvan hij stond, de wrede pinakels en ijzeren kroon van de bovenste toren van de Barad-dûr. Slechts één ogenblik was hij zichtbaar, maar als uit een groot onmetelijk hoog raam priemde een rode vlam naar het noorden, het geschitter van een borend Oog; en toen trokken de schaduwen weer samen en het afschuwelijke visioen verdween. Het Oog was niet op hen gericht: het keek naar het noorden, waar de Aanvoerders van het Westen zich te weer stelden, en daarop was nu heel zijn boosaardigheid gericht, terwijl de Macht zich opmaakte om zijn dodelijke slag toe te brengen; maar toen hij die afschuwelijke glimp een ogenblik zag, voelde Frodo zich als iemand die dodelijk getroffen is. Zijn hand zocht de ketting om zijn nek.

Sam knielde bij hem neer. Zacht, bijna onhoorbaar, hoorde hij Frodo fluisteren: ‘Help me, Sam! Help me, Sam! Hou mijn hand vast! Ik kan hem niet tegenhouden.’ Sam greep de handen van zijn meester en legde ze bijeen, de palmen tegen elkaar en kuste ze; en toen hield hij ze losjes tussen zijn eigen handen. De gedachte kwam plotseling bij hem op: Hij heeft ons gezien! Het is allemaal voorbij, of in ieder geval zal het niet lang meer duren. Nu, Sam Gewissies, dit is het eind van het einde. Opnieuw tilde hij Frodo op en trok zijn handen tot op de hoogte van zijn eigen borst en liet de benen van zijn meester bungelen. Toen boog hij zijn hoofd en sjokte moeizaam over de klimmende weg. Die was niet zo gemakkelijk begaanbaar als hij er eerst had uitgezien. Het was een gelukkige omstandigheid dat de vuren die in de grote beroering naar buiten waren geslagen toen Sam op de Cirith Ungol stond, voornamelijk langs de zuidelijke en westelijke hellingen waren gestroomd, en dat de weg aan deze zijde niet was geblokkeerd. Maar op vele plaatsen was hij afgebrokkeld of werd hij door gapende scheuren doorsneden. Na enige tijd in oostelijke richting te hebben geklommen, beschreef de weg weer een scherpe bocht terug en liep een eindje in westelijke richting. Daar, bij de bocht, liep hij diep door een rotsblok van oude verweerde steen dat langgeleden door de ovens van de Berg was uitgespuwd. Hijgend onder zijn last ging Sam de bocht door, maar op hetzelfde ogenblik zag hij uit zijn ooghoek iets dat van het rotsblok viel, als een klein zwart stuk steen dat eraf was gevallen, toen hij voorbijkwam. Een plotseling gewicht kwam op hem neer en hij stortte voorover en haalde de rug van zijn handen open die zijn meester nog omklemden. Toen wist hij wat er was gebeurd, want terwijl hij lag, hoorde hij boven zich een gehate stem. ‘Sslechte meesster!’ siste deze. ‘Slechte meesster bedriegt onss: bedriegt Ssméagol, gollem. Hij moet die weg niet gaan. Hij moet Lieveling geen kwaad doen. Geef hem aan Sméagol, sjaa, geef hem aan onss! Geef hem aan onss!’ Met een hevige ruk richtte Sam zich op. Meteen trok hij zijn zwaard, maar hij kon niets doen. Gollem en Frodo waren verstrengeld. Gollem trok aan zijn meester in een poging de ketting met de Ring te pakken te krijgen. Dit was waarschijnlijk het enige dat de dovende vonken van Frodo’s hart en wil had kunnen aanwakkeren: een aanval, een poging om hem zijn schat met geweld te ontfutselen. Hij stelde zich te weer met een plotselinge furie die Sam verbaasde, en Gollem ook. Maar niettemin zou het er slecht hebben uitgezien als Gollem zelf onveranderd was gebleven; maar welke afschuwelijke paden, eenzaam, hongerig en zonder drinken hij ook was gegaan door een brandend verlangen en een verschrikkelijke angst gedreven, zij hadden smartelijke sporen op hem achtergelaten. Hij was een broodmager, uitgehongerd en verwaarloosd schepsel, vel over been. Een wild licht vlamde in zijn ogen, maar zijn kwaadaardigheid stond niet meer in verhouding tot zijn vroegere geweldige kracht. Frodo schudde hem van zich af en stond bevend op. ‘Liggen, liggen!’ hijgde hij, terwijl hij de hand aan de borst klemde, zodat hij onder de bedekking van zijn leren buis de Ring vastgreep. ‘Liggen, jij onderkruipsel, en uit de weg! Jouw tijd is ten einde. Je kunt me nu niet verraden of doden.’ Toen, plotseling, als eerder bij de rand van de Emyn Muil, bezag Sam de twee rivalen met een andere blik. Een kruipende gedaante, nauwelijks meer dan de schaduw van een levend wezen, een schepsel nu volkomen vernietigd en verslagen, maar vervuld van een afschuwelijke begeerte en woede; en daarvoor stond, streng, onaanraakbaar nu door medelijden, een in het wit geklede figuur, maar aan zijn borst hield deze nu een rad van vuur. En uit het vuur sprak een bevelende stem. ‘Ga heen en val mij niet meer lastig! Als je me ooit weer aanraakt zul je zelf in het Doemvuur worden geworpen.’ De kruipende gedaante deinsde achteruit, verschrikking in zijn knipperende ogen, maar toch terzelfder tijd ook een onverzadigbaar verlangen. Toen verdween het visioen en Sam zag Frodo staan, met de hand op de borst, zwaar ademend, met Gollem aan zijn voeten, op zijn knieën en zijn wijd uitgespreide handen op de grond. ‘Kijk uit!’ riep Sam. ‘Hij zal springen!’ Hij stapte naar voren, en zwaaide zijn zwaard in het rond. ‘Vlug, meester!’ zei hij hijgend. ‘Ga verder! Ga verder! Er is geen tijd te verliezen. Ik zal met hem afrekenen. Ga verder!’ Frodo keek hem aan als naar iemand die ver weg was. ‘Ja, ik moet verdergaan,’ zei hij. ‘Vaarwel, Sam! Het einde is eindelijk gekomen. Op de Doemberg zal de doem vergaan. Vaarwel!’ Hij draaide zich om en ging verder, langzaam maar rechtop lopend, het hellende pad op.

‘Nu!’ zei Sam. ‘Eindelijk kan ik met je afrekenen!’ Hij sprong naar voren, het zwaard getrokken voor het gevecht. Maar Gollem sprong niet. Hij liet zich plat op de grond vallen en griende. ‘Dood ons niet,’ zei hij huilend. ‘Doe ons geen pijn met ssmerig, wreed sstaal. Laat ons leven, nog een poossje langer. Verloren! Verloren! We zijn verloren. En als Lieveling gaat, zullen we sterven, ja, ssterven in het sstof.’ Hij klauwde met zijn lange benige vingers in de as van het pad. ‘Sstof!’ siste hij. Sams hand aarzelde. Zijn geest vlamde van woede en de herinnering aan kwaad. Het zou gewoon rechtvaardig zijn om dit verraderlijke, moordzuchtige schepsel te doden, rechtvaardig en vele keren verdiend; en het scheen ook de enige veilige handelwijze. Maar diep in zijn hart was iets dat hem weerhield: hij kon dit wezen, dat daar in het stof lag, niet doden, verloren, rampzalig en volmaakt ellendig. Hij had zelf de Ring gedragen, al was het maar kort geweest, en nu vermoedde hij flauw de kwelling van Gollems verschrompelde geest en lichaam, verslaafd aan die Ring, niet in staat ooit weer vrede of opluchting in het leven te voelen. Maar Sam had geen woorden om uit te drukken wat hij voelde. ‘O, vervloekt jij, stinkend monster!’ zei hij. ‘Ga weg! Smeer ’m. Ik vertrouw je niet, voor geen cent, maar smeer ’m. Of ik zal je werkelijk wat doen, ja, met gemeen koud staal.’ Gollem stond op handen en voeten op en deed een paar passen achteruit, en toen draaide hij zich, en terwijl Sam hem een trap wilde geven, vluchtte hij het pad af. Sam schonk geen aandacht meer aan hem. Hij moest plotseling aan zijn meester denken. Hij keek het pad langs, maar kon hem niet zien. Zo snel hij kon sjouwde hij de weg op. Als hij achterom had gekeken, zou hij niet ver beneden zich Gollem hebben kunnen zien die zich weer omdraaide en toen, met een wild, waanzinnig, stralend licht in de ogen, snel maar behoedzaam, achter hem aan kwam kruipen, een sluipende schaduw tussen de stenen.

Het pad steeg verder. Weldra beschreef het weer een bocht en na nog een stuk naar het oosten te hebben gelopen, verdween het in een spleet langs de wand van de kegel en kwam bij de donkere deur in de berghelling, de deur van de Sammath Naur. Heel ver, nu naar het zuiden klimmend, scheen onheilspellend de zon, door de rook en mist heen dringend, een doffe waterige rode schijf; maar heel Mordor lag om de Berg heen als een doods land, stil, in schaduwen gehuld, op een afschuwelijke klap te wachten. Sam kwam bij de gapende opening en keek naar binnen. Het was er donker en heet, en er klonk een diep gerommel. ‘Frodo! Meester!’ riep hij. Er kwam geen antwoord. Een ogenblik bleef hij staan, terwijl zijn hart bonsde van wilde angst, maar toen stormde hij naar binnen. Een schaduw volgde hem.

Eerst kon hij niets zien. In zijn grote nood haalde hij opnieuw het flesje van Galadriel tevoorschijn, maar dat was bleek en koud in zijn bevende hand en verspreidde geen licht in dat verstikkende duister. Hij was bij het hart van het Rijk van Sauron en de smidsen van zijn vroegere macht aangekomen, de grootste van Middenaarde; alle andere machten waren hier getemperd. Angstig deed hij een paar onzekere stappen in het donker, toen er ineens een rode flits omhoogschoot en het hoge zwarte dak raakte. Toen zag Sam dat hij zich in een lange grot of tunnel bevond die zich in de rokende kegel van de Berg boorde. Maar slechts een eindje voor hem uit waren de vloer en de muren aan weerskanten gescheurd door een grote spleet waaruit de rode gloed kwam, die nu opsprong, dan weer uitdoofde tot duisternis; en de hele tijd was er in de diepte een lawaai en gedruis alsof er grote machines dreunden en zwoegden. Het licht sprong weer op en daar, op de rand van de afgrond, bij de eigenlijke Doemspleet, stond Frodo zwart tegen de gloed afgetekend, gespannen, rechtop, maar toch alsof hij in steen was veranderd. ‘Meester!’ riep Sam uit. Toen bewoog Frodo zich en sprak met een heldere stem, eigenlijk met een stem die helderder en krachtiger was dan Sam ooit van hem gehoord had, en die steeg uit boven het gebons en lawaai van de Doemberg, en weergalmde tegen het dak en de wanden. ‘Ik ben gekomen,’ zei hij. ‘Maar ik ben niet van plan om datgene te doen waarvoor ik gekomen ben. Ik zal die daad niet verrichten. De Ring is van mij!’ En plotseling, terwijl hij hem om zijn vinger deed, verdween hij uit Sams gezicht. Sam stond met open mond, maar had geen gelegenheid om te schreeuwen, want op datzelfde ogenblik gebeurden er een heleboel dingen. Er vloog iets met een harde klap tegen Sams rug aan, zijn benen werden onder hem vandaan geslagen en hij werd opzij geworpen en kwam met het hoofd tegen de stenen vloer aan terwijl een donkere gedaante over hem heen sprong. Hij bleef stilliggen en een ogenblik werd alles zwart. En in de verte werd, toen Frodo de Ring aandeed en hem voor zichzelf opeiste, in de Sammath Naur, het hart van zijn rijk, de Macht in de Barad-dûr geschokt, en de Toren schudde van zijn grondvesten tot zijn trotse, barre kroon. De Zwarte Vorst werd zich plotseling van hem bewust, en zijn Oog, dat door alle schaduwen drong, keek over de vlakte naar de deur die hij had gemaakt; en de omvang van zijn eigen dwaasheid werd hem in een verblindende flits geopenbaard, en alle listen van zijn vijanden werden eindelijk blootgelegd. Toen laaide zijn woede op in een verterende vlam, maar zijn angst steeg op als een zwarte rookkolom, die hem verstikte. Want hij kende het dodelijke gevaar waarin hij verkeerde en de draad waaraan zijn lot nu hing. Zijn geest bevrijdde zich van heel zijn beleid en alle webben van angst en verraad, van al zijn krijgslisten en oorlogen; en een siddering doorvoer zijn hele rijk, zijn slaven werden bang en zijn legers bleven staan en zijn aanvoerders, plotseling stuurloos, beroofd van hun wil, wankelden en wanhoopten. Want zij waren vergeten. Want de hele geest en doel van de Macht die hen had gemaakt, waren nu met overweldigende kracht op de Berg gericht. Op zijn bevel, wiekend met een hartverscheurende kreet, in een laatste wanhopige race, sneller dan de winden, vlogen de Nazgûl, de Ringgeesten, en met stormende vleugels snelden zij naar het zuiden, naar de Doemberg.

Sam stond op. Hij was versuft en bloed dat van zijn hoofd stroomde, druppelde in zijn ogen. Hij liep tastend naar voren en toen zag hij iets vreemds en vreselijks. Gollem, op de rand van de afgrond, vocht als een waanzinnige met een onzichtbare vijand. Heen en weer zwaaide hij, nu eens zo dicht bij de afgrond dat hij er bijna in viel, dan weer terugkrabbelend, op de grond vallend, opstaand en opnieuw vallend. En hij siste aan één stuk door, maar sprak geen woord. De vuren beneden ontwaakten in woede, het rode licht laaide op en de hele grot was vervuld van een grote gloed en hitte. Plotseling zag Sam Gollems lange handen omhoog naar zijn mond gaan: zijn witte hoektanden blikkerden, en klapten op elkaar toen ze beten. Frodo slaakte een kreet, en daar was hij, op zijn knieën gevallen aan de rand van de afgrond. Maar Gollem, die als een waanzinnige danste, hield de Ring omhoog waarin nog een vinger stak. Hij glansde nu alsof hij inderdaad van levend vuur was gemaakt. ‘Lieveling, Lieveling, Lieveling!’ riep Gollem uit. ‘Mijn Lieveling! O, mijn Lieveling!’ En toen hij dit zei, op hetzelfde ogenblik dat zijn ogen werden opgeheven om zich aan zijn schat te verlustigen, stapte hij te ver, struikelde, wankelde een ogenblik op de rand en stortte toen met een gil neer. Uit de diepte kwam zijn laatste jammerklacht, Lieveling, en hij was verdwenen. Er barstten een gebulder en een heksenketel van lawaai los. Vlammen sprongen op en lekten aan het dak. Het gebons zwol aan tot een enorm tumult en de Berg schudde. Sam rende naar Frodo, pakte hem op en droeg hem naar buiten naar de deur. En daar, op de donkere drempel van de Sammath Naur, hoog boven de vlakten van Mordor, werd hij door zo’n verbazing en angst overvallen, dat hij bleef stilstaan en al het andere vergat, en staarde alsof hij versteend was. Hij had een kortstondig visioen van rondkolkende wolken en te midden daarvan torens en kantelen, hoog als heuvels, gegrondvest op een machtige bergtroon boven onmetelijke schachten: grote binnenplaatsen en kerkers, raamloze gevangenissen steil als klippen, en gapende poorten van staal en adamant; en toen ging alles voorbij. Torens vielen en bergen verzakten; muren verbrokkelden en smolten, en stortten neer; grote rookspiralen en spuitende stoom wolkten omhoog en omhoog tot ze als een overweldigende golf omvielen, en de wilde top omsloeg en zich schuimend over het land stortte. En toen kwam er ten slotte over de uitgestrektheid ertussen een gerommel dat aangroeide tot een oorverdovend gekraak en gebulder: de aarde schudde, de vlakte verhief zich en spleet en de Orodruin wankelde. Vuur braakte uit zijn gespleten top. Het zwerk barstte in donder uit, verzengd door bliksem. Als striemende zwepen viel een stortvloed van zwarte regen neer. En in het hart van het noodweer, met een kreet die alle andere geluiden verscheurde en de wolken in stukken reet, kwamen de Nazgûl, voortsnellend als vlammende schichten, en toen zij in de vurige verwoesting van heuvel en hemel werden gevangen, knisperden zij, verschroeiden en doofden uit.

‘Nu dan, dit is het einde, Sam Gewissies,’ zei een stem aan zijn zijde. En daar was Frodo, bleek en uitgeput, maar toch weer zichzelf. En in zijn ogen was nu vrede, geen gespannen wil, geen waanzin, en geen spoor van angst. Zijn last was van hem afgenomen. Daar was de dierbare meester van de zoete dagen in de Gouw. ‘Meester!’ riep Sam uit en hij viel op zijn knieën. In heel die verwoesting van de wereld voelde hij op dat ogenblik alleen maar vreugde, grote vreugde. De last was verdwenen. Zijn meester was gered; hij was weer zichzelf, hij was vrij. En toen zag Sam de verminkte en bloedende hand. ‘Uw arme hand!’ zei hij. ‘En ik heb niets om hem mee te verbinden of te verzachten. Ik zou liever een hele hand van mezelf hebben willen missen. Maar hij is nu weg en zal nooit meer terugkeren.’

‘Ja,’ zei Frodo. ‘Maar herinner je je Gandalfs woorden: Zelfs Gollem heeft misschien nog iets te volbrengen? Als hij er niet was geweest, Sam, zou ik de Ring niet hebben kunnen vernietigen. De queeste zou tevergeefs zijn geweest, zelfs aan het bittere einde. Laten wij hem daarom vergeven! Want de queeste is tot een goed einde gebracht, en nu is alles voorbij. Ik ben blij dat jij hier bij mij bent. Hier aan het einde van alle dingen, Sam.’

IV. Het Veld van Cormallen

Overal in de heuvels gingen de legers van Mordor tekeer. De Aanvoerders van het Westen gingen onder in een oplopende zee. De zon scheen rood, en onder de vleugels van de Nazgûl vielen de schaduwen des doods donker op de aarde. Aragorn stond onder zijn banier, zwijgend en ernstig, als iemand die verzonken is in gedachten aan dingen uit het verre verleden of ver weg; maar zijn ogen schitterden als sterren die helderder stralen naarmate de nacht donkerder wordt. Op de top van de heuvel stond Gandalf, en hij was wit en koud en geen schaduw viel op hem. De aanval van Mordor brak als een golf op de belegerde heuvels; stemmen brulden als een vloedgolf te midden van de verwoesting en het wapengekletter. Alsof zijn ogen plotseling een visioen hadden aanschouwd, verroerde Gandalf zich; hij draaide zich om, achteromkijkend naar het noorden, waar de luchten licht en helder waren. Toen hief hij de handen op en riep met een luide stem boven het rumoer uit: ‘De adelaars komen!’ En vele stemmen herhaalden het, roepende: ‘De adelaars komen! De adelaars komen!’ De legers van Mordor keken omhoog en vroegen zich af wat dit teken te beduiden had. Daar kwamen Gwaihir, de Heer der Winden, en Landroval, zijn broeder, de grootste van alle adelaars uit het Noorden, de machtigste van de afstammelingen van de oude Thorondor, die zijn nesten op de ontoegankelijke toppen van de Omringende Bergen bouwde toen Midden-aarde nog jong was. Achter hen kwamen in lange snelle rijen al hun vazallen uit de noordelijke bergen, zich voortspoedend op een opstekende wind. Zij stortten zich recht naar beneden, op de Nazgûl, plotseling uit hoge regionen naar beneden vallend, en het geruis van hun brede vleugels was als een orkaan toen zij over kwamen vliegen. Maar de Nazgûl keerden om en vluchtten en verdwenen in de schaduwen van Mordor, toen zij plotseling een verschrikkelijke roep uit de Zwarte Toren hoorden, en op datzelfde ogenblik beefden alle legerscharen van Mordor; hun harten werden door twijfel aangegrepen, het lachen verging hen, hun handen beefden en hun ledematen werden krachteloos. De Macht die hen voortdreef en hen met haat en woede vervulde, wankelde, zijn wil liet hen in de steek, en toen zij nu in de ogen van hun vijanden keken, zagen zij een dodelijk licht en waren bang. Toen riepen alle Aanvoerders van het Westen luid, want hun harten waren vervuld van een nieuwe hoop te midden van de duisternis. Uit de belegerde heuvels reden ridders uit Gondor, Ruiters uit Rohan, Dúnedain uit het Noorden, nauw aaneengesloten compagnieën, op hun aarzelende vijanden in, hun druk kracht bijzettend met de stoot van scherpe speren. Maar Gandalf hief de armen op en riep nogmaals met een heldere stem. ‘Blijf staan, Mannen van het Westen! Sta en wacht! Dit is het uur van doem.’ En terwijl hij sprak, schudde de aarde onder hun voeten. Toen, snel oprijzend, hoog boven de Torens van de Zwarte Poort, hoog boven de bergen, schoot een enorme verzengende zwartheid de hemel in, vurig flakkerend. De aarde kreunde en beefde. De Torens van de Tanden zwaaiden, wankelden en stortten neer; het machtige bolwerk verbrokkelde; de Zwarte Poort werd stukgesmeten en van ver weg kwam, eerst flauw, maar daarna luider, nu tot de wolken stijgend, een bonzend gerommel, een gebrul, een lange weerkaatsende roffel van rampzalig lawaai.

‘Het Rijk van Sauron is ten einde!’ zei Gandalf. ‘De Drager van de Ring heeft zijn Queeste volbracht.’ En terwijl de Aanvoerders zuidwaarts naar het Land Mordor keken, scheen het hun toe dat zich zwart tegen de lijkwade van wolken, een enorme gedaante van schaduw verhief, ondoordringbaar, gekroond met bliksem, de hele hemel vervullend. Enorm verhief ze zich boven de wereld en strekte een enorme dreigende hand naar hen uit, verschrikkelijk maar machteloos; want terwijl ze zich boven hen verhief, werd zij door een sterke wind gegrepen en werd totaal weggeblazen, en verdween; toen viel er een stilte.

De Aanvoerders bogen hun hoofden; en toen zij weer opkeken, zie, hun vijanden waren op de vlucht en de Macht van Mordor werd verstrooid als stof op de wind. Zoals wanneer de dood het gezwollen peinzende wezen treft dat hun krioelende heuvel bewoont en hen alle in zijn ban houdt, met mieren radeloos en doelloos rondzwermend om dan uitgeput te sterven, zo renden de schepselen van Sauron – ork, trol of beest door betovering onderworpen – radeloos her en der; sommige sloegen de hand aan zichzelf of stortten zich in afgronden of vluchtten jammerend terug om zich in holen en donkere plaatsen waar geen licht doordringt, ver van de hoop, te verschuilen. Maar de mensen uit Rhûn en uit Harad, Oosterling en Zuiderling, zagen de verwoesting van hun oorlog en de grote majesteit en glorie van de Aanvoerders uit het Westen. En zij die het diepst en het langst in boze slavernij hadden geleefd, het Westen hatend, maar niettemin trotse en stoutmoedige lieden waren, verzamelden zich nu op hun beurt voor een laatste poging tot tegenstand in een wanhopige strijd. Maar de meesten van hen vluchtten naar het oosten als ze konden; enkelen gooiden hun wapens neer en smeekten om genade. Toen ging Gandalf, die alle zaken betreffende de strijd en het bevel aan Aragorn en de andere Heren overliet, op de top van de heuvel staan en riep; en de grote adelaar, Gwaihir, de Heer der Winden, daalde neer en ging voor hem staan. ‘Twee keer heb je mij gedragen, Gwaihir, mijn vriend,’ zei Gandalf. ‘Drie keer is scheepsrecht, als je bereid bent. Je zult mij geen grotere last vinden dan toen je mij van de Zirakzigil wegvoerde, waar mijn oude leven wegbrandde.’

‘Ik zal u dragen,’ antwoordde Gwaihir, ‘waarheen u wilt, ook al was u van steen gemaakt.’

‘Kom dan, en laat je broeder met ons meegaan en nog een ander van je soortgenoten die het snelste is. Want snelheid groter dan van alle winden is geboden om de vleugels van de Nazgûl te overtreffen.’

‘De Noordenwind waait, maar wij zullen sneller zijn,’ zei Gwaihir. En hij tilde Gandalf op en spoedde zich naar het zuiden, en Landroval en de jonge, snelle Meneldor vergezelden hem. En zij vlogen over Udûn en Gorgoroth en zagen het hele land in verwoesting en verwarring onder zich, en voor zich de Doemberg, in lichterlaaie, die zijn vuur uitbraakte.

‘Ik ben blij dat jij hier bij mij bent,’ zei Frodo. ‘Hier aan het eind van alle dingen, Sam.’

‘Ja, ik ben bij u, meester,’ zei Sam, terwijl hij Frodo’s gewonde hand zachtjes op zijn borst legde. ‘En u bent bij mij. En de reis is over. Maar nadat ik die hele weg gegaan ben, wil ik nog niet opgeven. Dat is niets voor mij, op de een of andere manier, als u me vat.’

‘Misschien niet, Sam,’ zei Frodo. ‘Maar zo gaat het nu eenmaal in de wereld. De hoop versaagt. Er komt een einde. We hoeven nu nog maar korte tijd te wachten. We zijn verloren in de verwoesting en ondergang, en er is geen ontsnapping mogelijk.’

‘Welnu, meester, we zouden in ieder geval van deze gevaarlijke plaats verder kunnen gaan, weg van deze Doemspleet, als-ie zo heet. Dat zou kunnen, niet? Kom, meneer Frodo, laten we in ieder geval dit pad af gaan!’

‘Goed, Sam. Als jij wilt gaan, ga ik met je mee,’ zei Frodo en zij stonden op en liepen langzaam de slingerende weg af; en toen zij naar de bevende voet van de Berg gingen, spuwde de Sammath Naur een hoop rook en stoom uit, en de zijde van de kegel werd opengereten en een enorme massa vurig braaksel rolde als een trage, donderende waterval langs de oostelijke berghelling. Frodo en Sam konden niet verder. Hun laatste geestelijke en lichamelijke krachten namen snel af. Zij hadden een lage asheuvel bereikt, die aan de voet van de Berg lag opgetast, maar vandaar was geen ontsnapping meer mogelijk. Het was nu een eiland, dat niet lang zou standhouden te midden van de marteling van de Orodruin. Overal eromheen gaapte de aarde, en uit de diepe spleten en kuilen sprongen rook en vuur omhoog. Achter hen was de Berg aan het stuiptrekken. Grote scheuren openden zich in zijn flanken. Trage rivieren van vuur kwamen langs de lange hellingen op hen af. Weldra zouden zij worden opgeslokt. Er viel een regen van hete as. Zij stonden nu stil, en Sam, die zijn meesters hand nog steeds vasthield, streelde haar. Hij zuchtte. ‘Wat een verhaal hebben we meegemaakt, nietwaar, meneer Frodo?’ zei hij. ‘Ik wou dat ik het kon horen vertellen. Denkt u dat ze zullen zeggen: Nu komt het verhaal van Frodo met de Negen Vingers en de Ring van Doem? En dan zal iedereen zwijgen, zoals wij deden, toen ze ons in Rivendel het verhaal vertelden van de Eenhandige Beren en het Grote Juweel. Ik wou dat ik het kon horen! En ik vraag me af hoe het verder zal gaan na onze rol.’ Maar terwijl hij dit zei, om de angst tot het laatste toe uit te bannen, zwierven zijn ogen naar het noorden, naar het noorden tegen de wind in, naar waar de verre hemel helder was, toen de koude rukwind, die tot een storm aanwakkerde, de duisternis en de wolkenflarden verdreef.

En zo gebeurde het dat Gwaihir hen met zijn scherpe verziende ogen zag toen hij op de wilde wind kwam aanwieken, en het grote gevaar van de hemelen trotserend, cirkelde hij in de lucht: twee kleine donkere figuren, eenzaam, hand in hand op een kleine heuvel, terwijl de wereld onder hen schudde en de laatste adem uitblies en rivieren van vuur naderbij kwamen. En op hetzelfde ogenblik dat hij hen zag en in duikvlucht naar beneden kwam, zag hij hen vallen, uitgeput of verstikt door de dampen en de hitte, of ten slotte door wanhoop overmand, hun ogen aan de dood onttrekkend. Naast elkaar lagen zij, en Gwaihir zeilde omlaag, en naar beneden en ook de snelle Landroval en Meneldor kwamen naar omlaag; en in een droom, niet wetend welk lot hun was overkomen, werden de zwervers opgepakt en ver weg gevoerd uit de duisternis en het vuur.

Toen Sam wakker werd, merkte hij dat hij op een of ander zacht bed lag, maar boven hem zwaaiden zachtjes berkentakken en door hun jonge bladeren schitterde zonlicht, groen en goud. De hele lucht was vervuld van een zoete, gemengde geur. Hij herinnerde zich die geur: de geur van Ithilien. ‘Goeie genade,’ mijmerde hij. ‘Hoe lang heb ik geslapen?’ Want de geur had hem teruggevoerd naar de dag waarop hij zijn kleine vuur op de zonnige berm had aangestoken; en vooralsnog was alles wat daartussenin lag uit zijn herinnering verdwenen. Hij rekte zich uit en haalde diep adem. ‘Lieve help, wat heb ik een nare droom gehad!’ mompelde hij. ‘Ik ben blij dat ik wakker ben!’ Hij ging rechtop zitten en toen zag hij dat Frodo vredig naast hem lag te slapen, met een hand achter zijn hoofd, terwijl de andere op de deken rustte. Het was de rechterhand, maar de derde vinger ontbrak. Zijn hele geheugen kwam terug, en Sam riep hardop: ‘Het was geen droom! Maar waar zijn we dan?’ En een stem zei zacht achter hem: ‘In het land Ithilien, onder de hoede van de Koning; en hij wacht op jullie.’ Hierop trad Gandalf voor hem, gekleed in het wit, en zijn baard glansde nu als pure sneeuw in het geschitter van het bebladerde zonlicht. ‘Welnu, meester Gewissies, hoe voel je je?’ vroeg hij. Maar Sam bleef achterover liggen en staarde met open mond, en een ogenblik, ten prooi aan verbijstering en vreugde, kon hij niet antwoorden. Eindelijk bracht hij met moeite uit: ‘Gandalf! Ik dacht dat je dood was! Maar ik heb ook gedacht dat ik zelf dood was. Wordt alle droefenis ongedaan gemaakt? Wat is er met de wereld gebeurd?’

‘Een grote Schaduw is heengegaan,’ zei Gandalf, en toen lachte hij, en het geluid klonk als muziek of als water in een verdord land; en terwijl hij luisterde, kwam de gedachte bij Sam op dat hij een dergelijk lachen, het pure geluid van vrolijkheid, dagen- en dagenlang niet had gehoord. Het klonk in zijn oren als de echo van alle vreugden die hij ooit had gekend. Maar zelf barstte hij in tranen uit. Toen, zoals een zoete regen op een voorjaarswind wordt weggevoerd en de zon helderder gaat schijnen, kwam er een eind aan zijn tranen, en zijn gelach welde op, en lachend sprong hij van zijn bed. ‘Hoe ik me voel?’ riep hij uit. ‘Nu, ik weet niet hoe ik het moet zeggen. Ik voel me, ik voel me’ – hij wuifde met zijn armen in de lucht

– ‘ik voel me als voorjaar na winter, en zon op de bladeren; en als trompetten en harpen en alle liederen die ik ooit heb gehoord.’ Hij zweeg en hij wendde zich tot zijn meester. ‘Maar hoe maakt meneer Frodo het?’ vroeg hij. ‘Is het niet zonde van zijn arme hand? Maar ik hoop dat hij verder niets mankeert. Hij heeft een wrede tijd doorgemaakt.’

‘Ja, verder ben ik in orde,’ zei Frodo, terwijl hij overeind ging zitten en op zijn beurt lachte. ‘Ik ben weer in slaap gevallen terwijl ik op jou wachtte, Sam, jij slaapkop. Ik was vanmorgen vroeg wakker, en het moet nu bijna middag zijn.’

‘Middag?’ zei Sam, terwijl hij een berekening probeerde te maken. ‘Middag van welke dag?’

‘De veertiende van het Nieuwe Jaar,’ zei Gandalf, ‘of als je wilt, de achtste dag van april in de Gouwtelling.[5] Maar in Gondor zal het nieuwe jaar nu altijd op de vijfentwintigste maart beginnen toen Sauron viel, en toen jullie uit het vuur naar de Koning werden gebracht. Hij heeft jullie verzorgd en nu wacht hij op jullie. Jullie zullen met hem eten en drinken. Wanneer jullie klaar zijn zal ik je bij hem brengen.’

‘De Koning?’ vroeg Sam. ‘Welke Koning en wie is hij?’

‘De Koning van Gondor en de Heer van de Westelijke Landen,’ zei Gandalf, ‘en hij heeft zijn hele vroegere rijk teruggenomen. Hij zal weldra worden gekroond, maar hij wacht op jullie.’

‘Wat moeten wij dragen?’ vroeg Sam, want het enige dat hij kon zien waren de oude gehavende kleren waarin zij gereisd hadden, die opgevouwen op de grond naast hun bed lagen. ‘De kleren die jullie op weg naar Mordor hebben gedragen,’ zei Gandalf. ‘Zelfs de orkvodden die je in het zwarte land hebt gedragen, Frodo, zullen bewaard blijven,’ zei Gandalf. ‘Geen zijde of linnen, geen wapenrusting of heraldiek zou eervoller kunnen zijn. Maar later zal ik wat andere kleren zoeken, misschien.’ Toen strekte hij zijn handen naar hen uit, en zij zagen dat er één met licht straalde. ‘Wat heb je daar?’ riep Frodo. ‘Kan het...?’

‘Ja, ik heb je twee kleinoden gebracht. Ze werden op Sams lichaam gevonden toen jullie werden gered. De geschenken van Vrouwe Galadriel: jouw kristallen flesje, Frodo, en jouw doos, Sam. Jullie zullen blij zijn dat deze weer veilig zijn.’

Toen zij gewassen en gekleed waren en een lichte maaltijd hadden gebruikt, volgden de hobbits Gandalf. Zij kwamen het beukenbosje uit waarin zij hadden gelegen en kwamen op een lang groen grasveld, dat glansde in het zonlicht, omzoomd door statige bomen met donkere bladeren en beladen met scharlaken bloesems. Achter zich konden zij het geluid van vallend water horen, en een stroom liep voor hen tussen bloeiende bermen omlaag, totdat hij bij een groen woud kwam aan het einde van het grasveld en vandaar onder een boog van bomen door liep, waardoor zij in de verte water zagen schitteren. Toen zij bij de opening in het bos kwamen, zagen zij daar tot hun verrassing ridders gekleed in schitterende maliën en grote schildwachten in zilver en zwart staan, die hen eerbiedig groetten en voor hen bogen. En toen stak een ervan een lange trompet, en zij liepen verder door de gang van bomen naast de zingende stroom. Zo kwamen zij bij een breed, groen land, en daarachter lag een rivier in een zilveren mist, waaruit een lang, bebost eiland opsteeg, en vele schepen lagen aan de oevers gemeerd. Maar op het veld waar zij nu stonden was een groot leger opgesteld, in rijen en compagnieën, schitterend in de zon. En toen de hobbits naderbij kwamen, werden zwaarden uit de scheden getrokken en speren gepresenteerd, en hoorns en trompetten schalden en mensen riepen met vele stemmen en in vele talen:

Lang leve de halflingen! Loof hen met grote lof!

Cuio i Pheriain anann! Aglar’ni Pheriannath!

Loof hen met grote lof, Frodo en Sam!

Daur a Berhael, Conin en Annûn! Eglerio!

Loof hen!

Eglerio!

A laita te, laita te! Andave laituvalmet!

Loof hen!

Cormacolindor, a laita tárienna!

Loof hen! De Ring-dragers, loof hen met grote lof!

En zo, terwijl het rode bloed hun gezichten deed blozen en hun ogen van verbazing straalden, gingen Frodo en Sam naar voren en zagen dat er te midden van het luidruchtige leger drie hoge zetels waren, gemaakt van groene plaggen. Achter de zetel aan de rechterkant wapperde, wit op groen, een dravend paard; links was een banier, zilver op blauw, een schip met een zwanenboeg varend op de zee; maar achter de hoogste troon in het midden van alles wapperde een grote standaard in de bries, en daar bloeide een witte boom op een donker veld onder een stralende kroon en zeven schitterende sterren. Op de troon zat een in maliën geklede man, een groot zwaard lag op zijn knieën, maar hij droeg geen helm. Toen zij dichterbij kwamen stond hij op. En toen herkenden zij hem, hoezeer hij ook was veranderd, zo voornaam en blij van gezicht, koninklijk, heer van mensen, met donker haar en grijze ogen. Frodo rende naar hem toe, en Sam kwam vlak achter hem aan. ‘Nou, als dat niet de kroon op alles is!’ zei hij. ‘Stapper, of ik slaap nog!’

‘Ja, Sam, Stapper,’ zei Aragorn. ‘Het is een heel eind, nietwaar, van Breeg, waar mijn gezicht je niet aanstond? Een lange weg voor ons allen, maar jullie weg is de donkerste geweest.’ En tot Sams verbazing en uiterste verwarring, viel hij toen op een knie voor hen neer; en na hen bij de hand te hebben genomen, Frodo rechts en Sam links, leidde hij hen naar de troon en nadat hij hen erop had gezet, wendde hij zich tot al zijn manschappen en aanvoerders die erbij stonden en sprak, zodat zijn stem over het gehele leger schalde, roepende: ‘Loof hen met grote lof!’ En toen de blijde kreet was aangezwollen en weer was weggestorven, kwam er tot Sams definitieve en volledige tevredenheid en pure vreugde, een minstreel van Gondor naar voren, knielde neer, en vroeg verlof te mogen zingen. En zie, hij sprak: ‘Hoort! Heren en ridders en mensen van onbeschaamde dapperheid, koningen en prinsen en schone lieden uit Gondor en Ruiters van Rohan en ook gij, zonen van Elrond, en Dúnedain uit het Noorden, en elf en dwerg en dapperen uit de Gouw, en alle vrije volken van het Westen, luister nu naar mijn lied. Want ik zal voor u zingen van Frodo met de Negen Vingers en de Ring van Doem.’ En toen Sam dit hoorde, lachte hij luid van pure vreugde, en hij stond op en riep: ‘O, wat heerlijk, wat groots! Al mijn wensen zijn werkelijkheid geworden!’ En toen huilde hij. En het hele leger lachte en huilde, en te midden van hun vrolijkheid en tranen klonk de klare stem van de minstreel als zilver en goud, en allen zwegen. En hij zong voor hen, nu eens in de elfentaal, dan weer in de taal van het Westen, tot hun harten, gewond door zoete woorden, overvloeiden, en hun vreugde was als zwaarden, en in gedachten trokken zij naar streken waar pijn en verrukking samenvloeien en tranen de wijn van zaligheid zelf zijn.

En ten slotte, toen de zon uit haar hoogste stand daalde en de schaduwen van de bomen lengden, eindigde hij. ‘Loof hen met grote lof!’ zei hij en hij knielde. En toen stond Aragorn op en het hele leger stond op, en zij gingen naar de paviljoens die in gereedheid waren gebracht, om te eten en te drinken en feest te vieren zolang het dag was. Frodo en Sam werden terzijde genomen en naar een tent gebracht, en daar werden hun oude kleren uitgetrokken, maar opgevouwen en eerbiedig opzij gelegd; en zij kregen schone kleren. Toen kwam Gandalf en tot Frodo’s verbazing droeg hij in zijn armen het zwaard, de elfenmantel en het buis van mithril die hem in Mordor waren afgenomen. Voor Sam bracht hij een jas van vergulde maliën, en zijn elfenmantel, helemaal ontdaan van het vuil en de schade die eraan was toegebracht; en toen legde hij twee zwaarden voor hen neer. ‘Ik wil helemaal geen zwaard,’ zei Frodo. ‘Vanavond hoor je er in elk geval een te dragen,’ zei Gandalf. Toen nam Frodo het kleine zwaard dat aan Sam had toebehoord en in de Cirith Ungol aan zijn zijde was gelegd. ‘Prik heb ik aan jou gegeven, Sam,’ zei hij. ‘Nee, meester! Meneer Bilbo heeft het aan u gegeven, en het hoort bij zijn zilveren mantel; hij zou niet willen dat iemand anders het nu droeg.’ Frodo zwichtte; en Gandalf knielde, alsof hij hun schildknaap was, en gordde hun de zwaardriemen om, en toen stond hij op en zette zilveren banden op hun hoofd. En toen zij aldus waren getooid, gingen zij naar het grote banket en zaten aan de tafel van de Koning aan, met Gandalf en Koning Éomer van Rohan en Prins Imrahil en alle hoofdaanvoerders; en daar waren ook Gimli en Legolas. Maar toen, na de Staande Stilte, de wijn gebracht werd, kwamen er twee schildknapen om de koningen te bedienen; of dat schenen zij althans te zijn: een was gekleed in het zilver en zwart van de Garde van Minas Tirith, en de ander in wit en groen. Maar Sam vroeg zich af wat zulke jonge knapen in een leger van machtige lieden deden. Maar plotseling, toen zij dichterbij kwamen en hij ze duidelijk kon zien, riep hij uit: ‘Lieve help, meneer Frodo, kijk eens. Als dat Pepijn niet is. Meneer Peregrijn Toek, moet ik zeggen, en meneer Merijn! Wat zijn ze gegroeid! Allemachies. Ik kan zien dat er nog meer verhalen te vertellen zijn dan het onze.’

‘Inderdaad,’ zei Pepijn, zich tot hem wendend. ‘En we zullen ermee beginnen zodra dit festijn is afgelopen. Ondertussen kun je Gandalf proberen. Hij is niet zo gesloten als hij vroeger was, hoewel hij tegenwoordig meer lacht dan praat. Op het ogenblik hebben Merijn en ik het druk. We zijn ridders van de Stad en van de Mark, zoals je ziet, naar ik hoop.’

Ten slotte eindigde de blijde dag; en toen de zon onder was en de ronde maan langzaam boven de nevels van de Anduin uitsteeg en door de ritselende bladeren flikkerde, zaten Frodo en Sam onder de fluisterende bomen te midden van de geurigheid van het mooie Ithilien en zij praatten tot diep in de nacht met Merijn, Pepijn en Gandalf, en na enige tijd voegden Legolas en Gimli zich bij hen. Daar hoorden Frodo en Sam veel over alles wat er met het Gezelschap was gebeurd, nadat het reisgenootschap uiteengevallen was op die kwade dag bij Parth Galen bij de Watervallen van Rauros: maar er was steeds meer te vragen en te vertellen. Orks en sprekende bomen en mijlen grasland en galopperende ruiters, en schitterende grotten, en witte torens, en gouden zalen, en veldslagen, en vierkant getuigde schepen – dit alles trok aan Sams geest voorbij tot hij zich verbijsterd voelde. Maar te midden van al deze wonderen keerde hij telkens weer tot zijn verbazing om de lengte van Merijn en Pepijn terug; en hij liet hen rug aan rug staan met Frodo en zichzelf. Hij krabde zich op zijn hoofd. ‘Ik snap er niks van, op jullie leeftijd,’ zei hij.‘Maar het is zo: jullie zijn zeveneneenhalve centimeter groter dan je behoort te zijn, of ik ben een dwerg.’

‘Dat ben je zeker niet,’ zei Gimli. ‘Maar wat heb ik je gezegd? Stervelingen kunnen geen entdranken gaan drinken en verwachten dat het hun niet meer zal doen dan een pot bier.’

‘Entdranken?’ vroeg Sam. ‘Daar begin je weer over enten: maar ik heb geen flauw idee wat dat zijn. Allemachies, het zal weken duren voordat we achter al deze dingen zijn gekomen!’

‘Inderdaad, weken,’ zei Pepijn. ‘En dan moet Frodo in een toren in Minas Tirith worden opgesloten en het allemaal opschrijven. Anders zal hij de helft vergeten, en die arme ouwe Bilbo zal vreselijk teleurgesteld zijn.’

Ten slotte stond Gandalf op. ‘De handen van de Koning zijn de handen van genezing, beste vrienden,’ zei hij. ‘Maar jullie zijn tot aan de rand van de dood gegaan voordat hij je terugriep, al zijn macht aanwendend, en je in de zoete vergetelheid van de slaap deed verzinken. En hoewel je inderdaad lang en gezegend hebt geslapen, is het nu toch tijd om weer te gaan rusten.’

‘En niet alleen Sam en Frodo hier,’ zei Gimli, ‘maar jij ook, Pepijn. Ik houd van je, al was het alleen maar om de last die ik met je heb gehad, die ik nooit zal vergeten. En ook zal ik niet vergeten dat ik je op de heuvel van de laatste slag heb gevonden. Als Gimli de dwerg er niet was geweest, zou je toen verloren zijn geweest. Maar ik weet nu tenminste hoe de voet van een hobbit eruitziet, al is dat het enige dat er te zien valt onder een hoop lijken. En toen ik dat grote karkas van je af tilde, vergewiste ik mij ervan dat je dood was. Ik had mijn baard wel kunnen uitrukken. En het is pas een dag geleden sinds je voor het eerst weer op en naar buiten mocht. En nu ga je naar bed! En ik ook!’

‘En ik,’ zei Legolas, ‘zal in de bossen van dit mooie land gaan wandelen, hetgeen rust genoeg is. In de komende dagen zullen, als mijn elfenheer het goed vindt, sommigen van ons volk hiernaartoe gaan; en wanneer wij komen zal het een tijdlang gezegend zijn. Een tijd: een maand, een leven, honderd mensenjaren. Maar de Anduin is dichtbij, en de Anduin leidt naar de zee. Naar de Zee!’

Naar de Zee, naar de Zee! Hoor ’t roepen der meeuwen.

De wind waait er steeds. Zie het witte schuim sneeuwen.

In ’t westen gaat de ronde Zon zinken.

Grijs schip, grijs schip, hoor je ze klinken

De stemmen van hen die voor mij gingen?

Ik verlaat nu de bossen die mij ontvingen;

Onze tijd is voorbij, onze jaren versterven.

Ik zal eenzaam over de wateren zwerven.

Lang zijn de golven op het Laatste Zeestrand,

Zoet roepen de stemmen op ’t Verloren Eiland,

In Eressëa, in Elfenwoon, dat geen mens kan vinden,

Waar bladeren niet vallen – mijn vaderland voor immer.

En zo zingende ging Legolas de heuvel af.

Toen vertrokken de anderen ook, en Sam en Frodo gingen naar bed en sliepen. En in de ochtend stonden zij weer op, hoopvol en vredig; en zij vertoefden vele dagen in Ithilien. Want het Veld van Cormallen, waar het leger nu zijn kamp had opgeslagen, was dicht bij de Henneth Annûn, en de stroom die over de watervallen liep was ’s nachts te horen, terwijl hij door de rotsachtige poort stroomde en door de bloeiende weiden in de Anduin uitkwam bij het Eiland Cair Andros. De hobbits zwierven hier en daar rond om de plaatsen te bezoeken waar zij eerder langs waren gekomen; en Sam hoopte de hele tijd dat hij in een schaduw van de bossen of op een verborgen open plek een glimp van de grote Olifant zou opvangen. En toen hij hoorde dat er bij het beleg van Gondor een groot aantal van deze beesten was geweest, maar dat ze alle waren vernietigd, beschouwde hij dat als een smartelijk verlies.

‘Welnu, je kunt niet overal tegelijk zijn, veronderstel ik,’ zei hij. ‘Maar klaarblijkelijk heb ik een hoop gemist.’

Ondertussen maakte het leger zich op om naar Minas Tirith terug te keren. De vermoeiden rustten uit en de gewonden werden genezen. Want sommigen hadden zich erg ingespannen en met de overlevenden van de Oosterlingen en Zuiderlingen gestreden, tot allen waren onderworpen. En het laatst van allen keerden zij terug die Mordor waren binnengetrokken en de forten in het noorden van het land hadden vernietigd. Maar toen de maand mei ten slotte ten einde liep, gingen de Aanvoerders van het Westen weer op weg en zij gingen scheep met al hun manschappen, en voeren van Cair Andros de Anduin af naar Osgiliath; en daar bleven zij een dag; en de dag daarna kwamen zij bij de groene velden van de Pelennor en zagen weer de witte torens onder de hoge Mindolluin, de Stad van de mensen van Gondor, de laatste herinnering aan Westernisse, dat door duisternis en vuur een nieuwe dag had aanschouwd. En daar, midden in de velden, zetten zij hun paviljoens op en wachtten de komst van de ochtend af; want het was de vooravond van mei en de Koning zou bij zonsopgang zijn poorten binnentrekken.

V. De Stadhouder en de Koning

Over de stad van Gondor hadden twijfel en grote angst gehangen. Het mooie weer en de heldere zon hadden mensen, wier dagen weinig hoopvol waren en die iedere ochtend rampspoedig nieuws verwachtten, alleen maar een bespotting toegeschenen. Hun Heer was dood en verbrand, de Koning van Rohan lag dood in hun Citadel, en de nieuwe koning, die in de nacht naar hen toe was gekomen, was weer ten strijde getrokken tegen machten die te duister en vreselijk waren dan dat zij door enige macht of dapperheid konden worden overwonnen. En er kwam geen nieuws. Nadat het leger het Morguldal had verlaten en de noordelijke weg in de schaduw van de bergen was gegaan, was er geen enkele boodschapper teruggekeerd en geen enkel gerucht geweest over wat er in het dreigende oosten gaande was. Toen de Aanvoerders pas twee dagen weg waren, vroeg Vrouwe Éowyn de vrouwen die haar verzorgden om haar kleren te brengen, en zij duldde geen tegenspraak, maar stond op; en toen zij haar hadden aangekleed en haar arm in een linnen doek hadden gebonden, ging zij naar de Hoofdoppasser van de Huizen van Genezing. ‘Meneer,’ zei ze, ‘ik ben hogelijk ongerust en kan niet langer nietsdoen.’

‘Vrouwe,’ antwoordde hij, ‘u bent nog niet genezen, en ik heb opdracht gekregen u met bijzondere zorg te omringen. U had nog in geen zeven dagen van uw bed mogen opstaan, dit althans was mijn bevel. Ik verzoek u terug te gaan.’

‘Ik ben genezen,’ zei ze, ‘genezen tenminste wat mijn lichaam betreft, behalve mijn linkerarm, maar die doet geen pijn. Maar ik zal opnieuw ziek worden als er niets voor mij te doen is. Is er geen nieuws over de oorlog? De vrouwen kunnen mij niets vertellen.’

‘Er is geen nieuws,’ zei de Oppasser, ‘behalve dat de hoge Heren naar het Morguldal zijn gereden; en men zegt dat de nieuwe Aanvoerder uit het Noorden hun bevelhebber is. Een grote heer is dat, en een genezer, maar het komt mij vreemd voor dat de genezende hand ook het zwaard voert. Dat gebeurt nu niet meer in Gondor, hoewel het eens zo was, als men de oude verhalen mag geloven.

Maar jarenlang hebben wij, heelmeesters, slechts geprobeerd de wonden te helen die zijn veroorzaakt door de mensen met zwaarden. Hoewel wij ook zonder hen nog genoeg te doen zouden hebben; de wereld is vol kwalen en rampspoed zonder dat we oorlogen nodig hebben om ze te vermenigvuldigen.’

‘Er is maar één vijand voor nodig om een oorlog te beramen, geen twee, meester Oppasser,’ antwoordde Éowyn. ‘En zij die geen zwaarden hebben, kunnen er toch door sterven. Zou u willen dat het volk van Gondor alleen maar kruiden voor u zoekt, terwijl de Zwarte Heer legers bijeenbrengt? En het is niet altijd goed om lichamelijk te worden genezen. Ook is het niet altijd slecht om in de strijd te sterven, zelfs in bittere pijn. Indien het mij was toegestaan in dit donkere uur, zou ik het laatste kiezen.’ De Oppasser keek haar aan. Groot stond zij daar, haar ogen helder in haar bleke gezicht, haar vuist gebald toen zij zich omdraaide en uit het raam keek, dat op het oosten lag. Hij zuchtte en schudde het hoofd. Na een poosje wendde zij zich weer tot hem. ‘Is er dan niets te doen?’ vroeg zij. ‘Wie voert het bevel in deze Stad?’

‘Ik weet het niet precies,’ antwoordde hij. ‘Dat zijn dingen die mij niet aangaan. Er is een aanvoerder van de Ruiters van Rohan, en Heer Húrin die, naar mij ter ore is gekomen, de mensen van Gondor aanvoert. Maar Heer Faramir is rechtens de Stadhouder van de Stad.’

‘Waar kan ik hem vinden?’

‘In dit Huis, Vrouwe. Hij was ernstig gewond, maar hij is nu weer aan de beterende hand. Maar ik weet niet...’

‘Wilt u mij niet bij hem brengen? Dan zult u het weten.’

Heer Faramir liep alleen in de tuinen van de Huizen van Genezing en het zonlicht warmde hem, en hij voelde nieuw leven door zijn aderen stromen, maar zijn hart was bezwaard, en hij keek over de muren naar het oosten. En toen hij eraan kwam, sprak de Oppasser zijn naam en hij draaide zich om en zag Vrouwe Éowyn van Rohan; en hij werd tot medelijden bewogen, want hij zag dat zij gewond was, en zijn heldere blik bemerkte haar verdriet en rusteloosheid. ‘Mijn heer,’ zei de Oppasser, ‘hier is Vrouwe Éowyn van Rohan. Zij is met de koning meegereden en was ernstig gewond, en is nu aan mijn hoede toevertrouwd. Maar zij is niet tevreden en wil de Stadhouder van de Stad spreken.’

‘Begrijp hem niet verkeerd, heer,’ zei Éowyn. ‘Het is niet gebrek aan zorg dat mij benauwt. Geen huizen konden schoner zijn, voor hen die genezen willen worden. Maar ik kan niet lui neerliggen, werkloos, gekooid. Ik zocht de dood in de strijd. Maar ik ben niet gestorven, en de slag woedt verder.’ Op een teken van Faramir maakte de Oppasser een buiging en trok zich terug. ‘Wat wilt u dat ik doe, Vrouwe?’ vroeg Faramir. ‘Ik ben ook een gevangene van de Heelmeesters.’ Hij keek haar aan, en omdat hij een man was die tot groot medelijden in staat was, scheen het hem toe dat haar lieflijkheid, ondanks haar smart, zijn hart zou doorboren. En zij keek hem aan en zag de ernstige tederheid in zijn ogen, maar wist – want zij was opgegroeid te midden van krijgers – dat hier iemand was die geen Ruiter van de Mark in het gevecht zou verslaan. ‘Wat wilt u?’ vroeg hij weer. ‘Als het in mijn vermogen ligt zal ik het doen.’

‘Ik zou willen dat u de Oppasser beveelt, en hem vraagt mij te laten gaan,’ zei ze, maar hoewel haar woorden nog trots waren, weifelde haar hart, en voor de eerste keer twijfelde zij aan zichzelf. Zij vermoedde dat deze grote man, ernstig maar tevens vriendelijk, zou kunnen denken dat zij alleen maar grillig was, als een kind dat niet de geestelijke vastberadenheid bezit om een saaie taak te voleinden. ‘Ik ben zelf ook onder de hoede van de Oppasser,’ antwoordde Faramir. ‘En ik heb ook mijn gezag in de Stad nog niet aanvaard. Maar ook al had ik dat wel gedaan, dan zou ik toch naar zijn raad luisteren en niet tegen zijn wil ingaan waar het zaken van zijn vak betreft, tenzij in een geval van hoge nood.’

‘Maar ik wens niet te worden genezen,’ zei ze. ‘Ik wil als mijn broeder Éomer ten strijde trekken, of liever nog zoals koning Théoden, want hij is gestorven en heeft zowel eer als vrede verworven.’

‘Het is te laat, Vrouwe, om de Aanvoerders te volgen, ook al had u de kracht,’ zei Faramir. ‘Maar wij kunnen allen nog in de strijd worden gedood, of wij het begeren of niet. U zult beter voorbereid zijn om hem op uw eigen manier onder ogen te zien wanneer u, zolang er nog tijd is, doet wat de Heelmeester heeft bevolen. U en ik, wij moeten met geduld de uren van wachten aanvaarden.’ Zij gaf geen antwoord, maar toen hij haar aankeek, scheen het hem toe dat iets in haar zachter werd, alsof een bittere vorst week voor de eerste vage voorbode van de lente. Een traan welde in haar oog en rolde als een glinsterende regendroppel over haar wang. Haar trotse hoofd boog zich een weinig. Toen, kalm, alsof ze tot zichzelf sprak in plaats van tegen hem: ‘Maar de heelmeesters willen dat ik nog zeven dagen het bed houd,’ zei ze. ‘En mijn raam kijkt niet op het oosten uit.’ Haar stem was nu die van een jong en treurig meisje.

Faramir glimlachte, hoewel zijn hart van medelijden was vervuld. ‘Kijkt uw venster niet op het oosten uit?’ vroeg hij. ‘Daar is iets aan te doen. In deze zal ik de Oppasser bevelen. Als u onder onze hoede in dit huis wilt blijven, Vrouwe, en wilt rusten, dan zult u in deze tuin in de zon lopen wanneer u maar wilt; en u zult naar het oosten kijken, waar al onze hoop heen is gegaan. En hier zult u mij vinden, wandelend en wachtend, en ook naar het oosten kijkend. Het zou mijn zorg verminderen als u met mij zou willen praten of nu en dan met mij wilt wandelen.’ Toen hief ze het hoofd op en keek hem weer in de ogen; en er kwam kleur op haar bleke gezicht. ‘Hoe zou ik uw zorgen kunnen verlichten, mijn heer?’ vroeg ze. ‘En ik verlang niet naar de conversatie van levende mensen.’

‘Wilt u dat ik ondubbelzinnig antwoord?’ vroeg hij. ‘Dat wil ik.’

‘Dan, Éowyn van Rohan, zeg ik u dat u mooi bent. In de valleien van onze heuvels zijn mooie en kleurrijke bloemen, en nog mooiere meisjes; maar ik heb nog nooit in Gondor een bloem of vrouw gezien die zo mooi en zo treurig was. Het kan zijn dat wij nog maar een paar dagen hebben voor de duisternis op de wereld valt, en wanneer die komt, hoop ik haar standvastig onder ogen te zien; maar het zou mijn hart verlichten als ik u, terwijl de Zon nog schijnt, zou kunnen zien. Want u en ik zijn beiden onder de vleugels van de Schaduw doorgegaan, en dezelfde hand trok ons terug.’

‘Helaas, ik niet, mijn heer,’ zei ze. ‘Een Schaduw ligt nog steeds over mij. Verwacht van mij geen genezing! Ik ben een schildmaagd en mijn hand is niet zachtzinnig. Maar ik ben u in ieder geval dankbaar dat ik niet in mijn kamer hoef te blijven. Ik zal buiten lopen bij de gratie van de Stadhouder van de Stad.’ En zij maakte een voetval voor hem en liep terug naar het huis. Maar Faramir bleef nog lange tijd alleen in de tuin wandelen, en zijn blik dwaalde nu vaker af naar het huis dan naar de oostelijke muren.

Toen hij naar zijn kamer terugkeerde, liet hij de Oppasser bij zich komen en vernam van hem alles wat hij over de Vrouwe van Rohan kon vertellen. ‘Maar ik twijfel er niet aan, heer,’ zei de Oppasser, ‘dat u meer van de halfling die bij ons verblijft te weten zou kunnen komen dan van ons, want hij was in het gezelschap van de Koning, en op het laatst bij de Vrouwe, zegt men.’ En zodoende werd Merijn naar Faramir gestuurd en voor de rest van die dag spraken zij lang met elkaar, en Faramir kwam veel te weten, meer nog dan Merijn onder woorden bracht; en hij dacht dat hij nu iets van het verdriet en de rusteloosheid van Éowyn van Rohan begreep. En die mooie avond liep Faramir met Merijn in de tuin, maar zij kwam niet. Maar in de ochtend, toen Faramir uit de Huizen kwam, zag hij haar op de muren staan, en zij was helemaal in het wit gekleed en straalde in de zon. En hij riep haar, en zij kwam naar beneden en zij liepen op het gras of zaten samen onder een groene boom, nu zwijgend, dan weer sprekend. En iedere volgende dag deden zij hetzelfde. En de Oppasser, die uit zijn raam keek, was blij in zijn hart, want hij was een heelmeester en zijn zorg was verlicht; want het was een feit dat, zwaar als de angst en de voorgevoelens van die dagen ook op de harten der mensen mochten drukken, dit tweetal onder zijn hoede wel voer en dagelijks in kracht toenam. En zo kwam de vijfde dag sinds Vrouwe Éowyn voor het eerst naar Faramir toe ging; en zij stonden nu weer samen op de muren van de Stad en keken uit. Er was nog geen nieuws gekomen, en alle harten waren bedrukt. Het weer was ook niet langer helder. Het was koud. Een wind die in de nacht was opgestoken, woei nu scherp uit het noorden en wakkerde aan, maar de landen rondom hen zagen er grijs en naargeestig uit. Zij waren in warme kleren en zware mantels gestoken en daaroverheen droeg Vrouwe Éowyn een blauwe mantel met de kleur van een diepe zomernacht, en deze was aan de zoom en aan de hals afgezet met zilveren sterren. Faramir had deze mantel laten halen en die om haar heen geslagen, en hij vond dat zij er mooi en vorstelijk uitzag zoals zij daar aan zijn zijde stond. De mantel was gemaakt voor zijn moeder, Finduilas van Amroth, die vroegtijdig was gestorven, en voor hem slechts een herinnering aan lieflijkheid in verre dagen en aan zijn eerste verdriet was; en haar mantel leek hem een kledingstuk dat bij de schoonheid en droefheid van Éowyn paste. Maar zij rilde nu onder de besterde mantel en keek naar het noorden, over de grijze landen, in het oog van de koude wind, waar in de verte de hemel hard en helder was. ‘Waar kijkt u naar, Éowyn?’ vroeg Faramir. ‘Ligt daarginds niet de Zwarte Poort?’ vroeg zij. ‘En moet hij daar nu niet zijn aangekomen? Het is zeven dagen geleden sinds hij is uitgereden.’

‘Zeven dagen,’ zei Faramir. ‘Maar denk geen kwaad van mij als ik u zeg: zij hebben mij zowel een vreugde als een pijn gebracht die ik nooit had gedacht te zullen kennen. Vreugde om u te zien, maar pijn, omdat nu de angst en de twijfel van deze boze tijd wel heel erg donker zijn geworden. Éowyn, ik zou niet willen dat deze wereld nu eindigde, of dat ik dat wat ik gevonden heb zo snel zou verliezen.’

‘Verliezen wat u hebt gevonden, heer?’ antwoordde zij, maar zij keek hem ernstig aan en haar ogen waren vriendelijk. ‘Ik weet niet wat u in deze dagen gevonden hebt dat u zou kunnen verliezen. Maar kom, mijn vriend, laat ons er niet over praten! Laat ons helemaal niet praten! Ik sta op een afschuwelijke rand, en het is volkomen donker in de afgrond voor mijn voeten, maar of er enig licht achter mij is kan ik niet zeggen. Want ik kan mij nog niet omdraaien. Ik wacht op een of andere slag van het noodlot.’

‘Ja, we wachten op de slag van het noodlot,’ zei Faramir. En zij zeiden niets meer; en het leek hun, toen zij op de muur stonden, dat de wind ging liggen, en het licht afnam, en de zon vaag was, en alle geluiden in de Stad of in de omliggende landen gedempt waren: wind, stem, noch vogelroep noch bladergeritsel, noch hun eigen adem was er te horen; zelfs het kloppen van hun harten was verstild. De tijd stond stil. En terwijl zij zo stonden, ontmoetten hun handen elkaar en verstrengelden zich, hoewel zij het niet wisten. En nog altijd wachtten zij, maar wisten niet waarop. Toen ineens scheen het hun toe dat er boven de randen van de verre bergen een nieuwe enorme berg van duisternis oprees, omhoog torenend als een golf die de hele wereld zou opslokken, en eromheen flikkerde de bliksem; en toen ging er een siddering door de aarde, en zij voelden de muren van de Stad trillen. Een geluid als een zucht steeg op uit alle landen rondom hen; en hun harten begonnen plotseling weer te kloppen. ‘Het doet mij aan Númenor denken,’ zei Faramir, en hij was verbaasd zichzelf te horen spreken. ‘Aan Númenor?’ vroeg Éowyn. ‘Ja,’ zei Faramir, ‘aan het land Westernisse dat verging, en aan de grote donkere golf die boven de groene landen uitsteeg en boven de heuvels, en de komst van onontkoombare duisternis. Ik droom er vaak van.’

‘Denkt u dan dat de Duisternis op komst is?’ vroeg Éowyn. ‘Onontkoombare Duisternis?’ En plotseling ging zij dicht bij hem staan. ‘Nee,’ zei Faramir, terwijl hij haar aankeek. ‘Het was maar een beeld in mijn geest. Ik weet niet wat er gebeurt. De rede van mijn wakende geest zegt mij dat er een groot kwaad is geschied en dat wij aan het einde van de tijd staan. Maar mijn hart zegt nee; en al mijn ledematen zijn licht, en ik voel een hoop en een vreugde die geen rede kan ontkennen. Éowyn, Éowyn, Witte Vrouwe van Rohan, op dit uur geloof ik niet dat enige duisternis zal beklijven.’ Hij boog zich voorover en kuste haar voorhoofd. En zo stonden zij op de muren van de Stad van Gondor en er stak een grote wind op en hij woei, en hun haar ravenzwart en goud, wapperde en verstrengelde zich in de wind. En de Schaduw verdween en de zon kwam tevoorschijn en licht sprong naar voren; en het water van de Anduin schitterde als zilver, en in alle huizen van de Stad zongen mensen van vreugde die in hun harten was opgeweld, al wisten zij niet uit welke bron. En voordat de zon ver voorbij de noen was, kwam uit het oosten een grote adelaar aangevlogen, en hij bracht onverhoopt nieuws van de Heren van het Westen, uitroepende:

Zingt nu, gijlieden van de Toren van Anor, want het Rijk van Sauron is voor altijd ten einde,

En de Zwarte Toren ligt omver.

Zingt en verheugt u, gijlieden van de Wachttoren, want uw wake was niet vergeefs, en de Zwarte Poort is gebroken, en uw Koning is erdoor gegaan, en hij triomfeert nu.

Zingt en weest blij, kinderen van het westen, want uw Koning zal weerkeren, en hij zal onder u leven al uw levensdagen.

En de Boom die verdord was zal worden vernieuwd, en hij zal hem planten op een hoge plaats, en de Stad zal gezegend zijn.

Zingt, al gijlieden!

En de mensen zongen op alle wijzen van de Stad.

De dagen die volgden waren van goud, en het Voorjaar en de Zomer versmolten en verlustigden zich samen in de velden van Gondor. En nu kwamen er berichten van snelle Ruiters uit Cair Andros over alles wat er was gedaan, en de Stad maakte zich klaar voor de komst van de Koning. Merijn werd ontboden en reed weg met de wagens die goederen naar Osgiliath brachten en vandaar naar Cair Andros; maar Faramir ging niet, want nu hij genezen was, nam hij zijn gezag en het Stadhouderschap op zich, hoewel het slechts voor korte tijd zou zijn, en het zijn plicht was alles in gereedheid te brengen voor degene die hem zou vervangen. En Éowyn ging niet, hoewel haar broer haar een boodschap zond waarin hij haar vroeg naar het Veld van Cormallen te komen. En Faramir verbaasde zich hierover, maar hij zag haar zelden, want hij had het druk met veel zaken; en zij woonde nog altijd in de Huizen van Genezing en wandelde alleen in de tuin, en haar gezicht werd weer bleek, en het scheen dat zij de enige in de hele Stad was die ziek en verdrietig was. En de Oppasser was verontrust en hij sprak met Faramir. Toen kwam Faramir haar opzoeken, en nogmaals stonden zij samen op de muren, en hij zei tegen haar: ‘Éowyn, waarom blijft u hier toeven en gaat u niet naar de feesten in Cormallen achter Cair Andros, waar uw broer op u wacht?’ En zij zei: ‘Weet u dat niet?’ Maar hij antwoordde: ‘Misschien zijn er twee redenen, maar welke de ware is, weet ik niet.’ En zij zei: ‘Ik wil geen raadsels oplossen. Spreek duidelijker taal!’

‘Als u het dan wilt, Vrouwe,’ zei hij, ‘u gaat niet omdat alleen uw broer u heeft geroepen, en om Heer Aragorn, Elendils erfgenaam, in zijn triomf te zien zou u geen vreugde schenken. Of omdat ik niet ga, en u nog graag bij mij wilt zijn. En misschien wel om deze beide redenen, en omdat u zelf geen keuze kunt maken. Éowyn, hebt u mij niet lief, of wilt u het niet?’

‘Ik wilde door een ander worden bemind,’ zei ze. ‘Maar ik begeer niemands medelijden.’

‘Dat weet ik,’ zei hij. ‘U wilde de liefde bezitten van Heer Aragorn. Omdat hij hoog en machtig was en u naar faam en glorie verlangde en om ver boven de gewone wezens die over de aardbodem kruipen te worden uitgetild. En hij scheen u bewonderenswaardig toe, zoals een groot aanvoerder dat voor een jonge soldaat kan zijn. Want dat is hij, een heerser onder de mensen, de grootste die er nu is. Maar toen hij u alleen maar begrip en medelijden schonk, wilde u niets, tenzij een dappere dood in de strijd. Kijk mij aan, Éowyn!’ En Éowyn keek Faramir lang en kalm aan, en Faramir zei: ‘Verwerp niet het medelijden dat de gave van een vriendelijk hart is, Éowyn! Maar ik bied u mijn medelijden niet aan. Want u bent een voorname, dappere vrouw en hebt zelf een vermaardheid verworven die niet zal worden vergeten; en u bent een vrouw, met een schoonheid, vind ik, die zelfs de woorden van de elfentaal niet kunnen beschrijven. En ik houd van u. Eens had ik medelijden met uw verdriet. Maar nu, ook al had u geen verdriet, en had u geen vrees of enig gebrek, al was u de verrukkelijke Koningin van Gondor, dan zou ik nog van u houden. Éowyn, houdt u niet van mij?’ Toen voltrok zich een verandering in het hart van Éowyn, of zij begreep het ten slotte. En plotseling ging haar winter voorbij, en de zon scheen op haar neer. ‘Ik sta in Minas Anor, de Zonnetoren,’ zei ze, ‘en zie, de Schaduw is heengegaan! Ik zal niet langer een schildmaagd zijn, en ook niet langer de grote Ruiters benijden, en ook niet uitsluitend behagen scheppen in de liederen over doden. Ik zal een genezer zijn, en alle dingen liefhebben die groeien en niet onvruchtbaar zijn.’ En zij keek opnieuw naar Faramir. ‘Ik begeer niet langer een koningin te zijn,’ zei ze. Toen lachte Faramir vrolijk. ‘Dan is het goed,’ zei hij, ‘want ik ben geen koning. Toch zal ik met de Witte Vrouwe van Rohan trouwen, als zij dat wil. En als zij dat wil, laten wij dan de Rivier oversteken en laat ons in gelukkiger tijden in het schone Ithilien wonen en daar een tuin maken. Alle dingen zullen daar met vreugde groeien als de Witte Vrouwe komt.’

‘Moet ik dan mijn eigen volk verlaten, man uit Gondor?’ vroeg zij. ‘En zou u willen dat uw trotse volk van u zei: “Daar gaat een heer die een wilde schildmaagd uit het Noorden temde. Was er geen vrouw van het ras van Númenor om te kiezen?”’

‘Dat zou ik willen,’ zei Faramir. En hij nam haar in de armen en kuste haar onder de zonovergoten hemel, en het kon hem niet schelen dat zij hoog op de muren stonden waar velen hen konden zien. En velen zagen hen ook en het licht dat hen omstraalde toen zij van de muren naar beneden kwamen en hand in hand naar de Huizen van Genezing gingen. En tegen de Oppasser van de Huizen van Genezing zei Faramir: ‘Hier is Vrouwe Éowyn van Rohan, en nu is zij genezen.’ En de Oppasser zei: ‘Dan ontsla ik haar uit mijn hoede en zeg haar vaarwel, en moge zij nooit meer gewond raken of ziek worden. Ik vertrouw haar toe aan de zorg van de Stadhouder van de Stad, tot haar broer terugkeert.’ Maar Éowyn zei: ‘Nu ik verlof heb om te vertrekken, zou ik graag blijven. Want dit Huis is voor mij het gezegendste van alle huizen geworden.’ En zij bleef daar tot Koning Éomer kwam.

Alles werd nu in de Stad in gereedheid gebracht, en er was een grote toeloop van mensen, want het nieuws was naar alle delen van Gondor gezonden, van Min-Rimmon tot aan Pinnath Gelin en de verre zeekusten toe; en allen die naar de Stad konden komen, haastten zich om te gaan. En de Stad was weer vol vrouwen en blonde kinderen die beladen met bloemen naar hun huizen terugkeerden; en uit Dol Amroth kwamen de beste harpspelers van het hele land, en er waren lieden die vedels en fluiten en zilveren hoorns bespeelden, en zoetgevooisde zangers uit de dalen van Lebennin. Ten slotte brak er een avond aan waarop men van de muren af de paviljoens op het veld kon zien, en de hele nacht brandden er lichtjes toen de mensen op de dageraad wachtten. En toen de zon in de heldere ochtend opging boven de bergen in het oosten waarover geen schaduwen meer lagen, luidden alle klokken en alle banieren werden ontvouwd en wapperden in de wind; en op de Witte Toren van de Citadel werd de standaard van de Stadhouders, stralend zilver als sneeuw in de zon, zonder wapen of devies, voor de laatste keer boven Gondor gehesen. Nu leidden de Aanvoerders van het Westen hun leger naar de Stad, en de mensen zagen hen rij voor rij naderen, schitterend en stralend in de zonsopgang en fonkelend als zilver. En zo kwamen zij voor de weg die naar de Poort leidde en bleven een tweehonderd meter van de muren staan. Tot dusver waren er nog geen nieuwe poortdeuren aangebracht, maar er was een versperring over de ingang naar de Stad gelegd, en daar stonden soldaten in zilver en zwart met lange getrokken zwaarden. Voor de versperring stonden Faramir de Stadhouder en Húrin de Sleutelbewaarder, en andere aanvoerders van Gondor, en Vrouwe Éowyn van Rohan met Elfhelm de Maarschalk en vele ridders van de Mark; en aan weerskanten van de Poort was een grote toeloop van schone lieden met veelkleurige gewaden en bloemenkransen. Nu was er een wijde ruimte voor de muren van Minas Tirith, en deze was aan alle kanten ingesloten door de ridders en de soldaten van Gondor en van Rohan, en door de mensen van de Stad en van alle delen van het land. Er viel een stilte over allen toen de Dúnedain gekleed in zilver en grijs uit het leger traden; en voor hen uit kwam langzaam Heer Aragorn gelopen. Hij was gekleed in een buis van zwarte maliën met zilver en droeg een lange mantel van zuiver wit, aan de hals vastgezet met een groot groen juweel dat van ver schitterde; maar zijn hoofd was onbedekt op een ster op zijn voorhoofd na die aan een dunne zilveren band was bevestigd. Bij hem waren Éomer van Rohan en Prins Imrahil en Gandalf, helemaal in het wit gekleed, en vier kleine figuren, waarover vele mensen zich verbaasden. ‘Nee, nicht, dit zijn geen jongens!’ zei Ioreth tegen haar verwante uit Imloth Melui, die naast haar stond. ‘Het zijn Periain, uit het verre land van de halflingen, waar zij befaamde prinsen zijn, naar men zegt. Ik kan het weten, want ik heb er een in de Huizen moeten verplegen. Ze zijn klein, maar ze zijn dapper. Hemeltje, nicht, een van hen is alleen met zijn schildknaap naar het Zwarte Land gegaan en heeft helemaal alleen met de Zwarte Vorst gevochten, en zijn Toren in brand gestoken, als je het kunt geloven. Tenminste, dat wordt in de Stad verteld. Dat zal degene zijn die bij onze Elfensteen loopt. Ze zijn dikke vrienden, naar ik hoor. Nou, hij is verbazend, die heer Elfensteen: niet te zoetsappig in zijn manier van spreken, weet je, maar hij heeft een hart van goud, zoals dat heet, en hij heeft genezende handen. “De handen van de koning zijn de handen van een genezer,” zei ik; en zo kwam het dat alles werd ontdekt. En Mithrandir, hij zei tegen mij: “Ioreth, de mensen zullen zich jouw woorden nog lang herinneren,” en...’ Maar haar bloedverwant uit de provincie liet Ioreth haar zin niet afmaken, want er schalde een trompet en er volgde een doodse stilte. Toen ging Faramir met Húrin van de Sleutels en niemand anders weg van de Poort, behalve dat vier mannen met de hoge helmen en wapenrusting van de Citadel achter hen aan liepen, en zij droegen een grote kist van zwart lebethron omwonden met zilver. Faramir ontmoette Aragorn te midden van hen die daar verzameld waren, en hij knielde en zei: ‘De laatste Stadhouder van Gondor vraagt verlof om zijn ambt over te dragen.’ En hij hield een witte staf voor zich uit, maar Aragorn nam de staf en gaf hem terug, met de woorden: ‘Dat ambt is niet geëindigd, en het zal u en uw erfgenamen toebehoren zolang mijn geslacht zal voortbestaan. Vervul nu uw ambt!’ Toen stond Faramir op en sprak met heldere stem: ‘Mensen van Gondor, hoor nu de Stadhouder van dit Rijk! Zie! Er is iemand gekomen om het koningschap eindelijk op te eisen. Hier is Aragorn, zoon van Arathorn, hoofd van de Dúnedain van Arnor, Aanvoerder van het Leger van het Westen, drager van de Ster van het Noorden, hanteerder van het Opnieuw Gesmede Zwaard, glorierijk in de strijd, wiens handen genezing brengen, de Elfensteen, Elessar van het geslacht van Valandil, Isildurs zoon, Elendils zoon van Númenor. Zal hij koning zijn en de Stad binnengaan en daar wonen?’ En het hele leger en alle mensen riepen als één man ja. En Ioreth zei tegen haar familielid: ‘Dit is slechts een ceremonie zoals wij die in de Stad hebben, nicht; want hij is de stad al binnengegaan zoals ik je zei, en hij zei tegen me...’ En toen moest ze weer zwijgen, want Faramir sprak weer.

‘Mensen van Gondor, de geleerden zeggen dat oudergewoonte de koning de kroon moet ontvangen van zijn vader, voor diens dood of als dat niet mogelijk is, dat hij alleen moet gaan en hem uit de handen van zijn vader moet nemen in het graf waarin hij ligt. Maar nu de dingen anders moeten worden gedaan, heb ik vandaag, gebruikmakend van het gezag van de Stadhouder, de kroon van Eärnur, de laatste Koning, wiens dagen eindigden in de tijd van onze voorvaderen, uit Rath Dínen hierheen gebracht.’ Toen traden de schildwachten naar voren, en Faramir opende de kist en hield een oude kroon omhoog. Deze had de vorm van de helmen van de Wachters van de Citadel, behalve dat hij hoger was, en helemaal wit was, en de vleugels aan beide kanten waren gemaakt van parels en zilver naar de gelijkenis van de vleugels van een zeevogel, want het was het embleem van koningen die van over de Zee kwamen; en zeven sieraden van adamant waren in de hoofdband gezet, en bovenop was een enkel juweel gevat, waarvan het licht straalde als een vlam. Toen nam Aragorn de kroon, hield hem omhoog en zei: Et Eärello Endorenna utúlien. Sinome maruvan ar Hildinyar tenn’ Ambar-metta!

En dat waren de woorden die Elendil sprak toen hij uit zee kwam op de vleugelen van de wind: ‘Uit de Grote Zee ben ik naar Midden-aarde gekomen. Op deze plaats zal ik blijven, met mijn erfgenamen, tot het einde van de wereld.’ Maar toen, tot veler verbazing, zette Aragorn de kroon niet op het hoofd, maar gaf hem terug aan Faramir en zei: ‘Dankzij de inspanning en de dapperheid van velen heb ik mijn erfenis gekregen. Als blijk hiervan zou ik willen dat de Drager van de Ring de Kroon bij mij bracht en dat Mithrandir hem op mijn hoofd zette, als hij wil, want hij is de drijvende kracht geweest van al wat is bereikt, en dit is zijn overwinning.’ Toen kwam Frodo naar voren en nam de kroon van Faramir en droeg hem naar Gandalf, en Aragorn knielde en Gandalf zette de Witte Kroon op zijn hoofd en zei: ‘Nu zijn de dagen van de Koning aangebroken, en mogen zij gezegend zijn zolang de tronen van de Valar blijven bestaan!’ En toen Aragorn opstond, staarden allen die hem zagen hem zwijgend aan, want het scheen hun toe dat hij hun nu voor het eerst werd geopenbaard. Groot als de zeekoningen van weleer stond hij en verrees boven allen die in zijn buurt stonden; oud van dagen scheen hij, maar toch in de kracht van zijn manbaarheid; en wijsheid stond op zijn voorhoofd geschreven, en kracht en genezing lagen in zijn handen, en er straalde een licht om hem heen. En toen riep Faramir uit: ‘Aanschouw de Koning!’ En op dat ogenblik werden alle trompetten gestoken, en Koning Elessar schreed naar voren en kwam bij de versperring, en Húrin, de Sleutelbewaarder, wierp die terzijde; en onder de muziek van harpen, vedels en fluiten en het zingen van heldere stemmen trok de Koning door de met bloemen bezaaide straten, en kwam bij de Citadel en ging deze binnen; en de banier van de Boom en de Sterren werd op de bovenste toren ontvouwd, en de regering van Koning Elessar, waarvan vele liederen hebben verhaald, begon. In zijn tijd werd de Stad mooier gemaakt dan zij ooit was geweest, zelfs in de dagen van haar eerste glorie; en zij was vol bomen en fonteinen, en de poorten waren gemaakt van mithril en staal, en haar straten waren geplaveid met wit marmer; en de Lieden van de Berg werkten er, en de Lieden van het Bos waren blij daar te komen; en alles werd hersteld en in orde gemaakt, en de huizen waren gevuld met mannen en vrouwen en het gelach van kinderen, en geen raam was geblindeerd en geen binnenplaats leeg; en toen de Derde Era van de wereld was geëindigd en in een nieuwe Era overgegaan, bewaarde zij de herinnering en de glorie van de jaren die voorbij waren.

In de dagen die op zijn kroning volgden, zat de Koning op zijn troon in de Zaal der Koningen en deed zijn uitspraken. En afvaardigingen kwamen van vele landen en volken, uit het oosten en zuiden, en van de grenzen van het Demsterwold, en uit Donkerland in het westen. En de Koning schonk de Oosterlingen die zich hadden overgegeven, vergiffenis en zond ze als vrije mannen heen, en hij sloot vrede met de volken van Harad; en de slaven van Mordor liet hij vrij en hij schonk hun alle landen om het Meer Núrnen in eigendom. En velen werden voor hem geleid om zijn lof en beloning voor hun dapperheid in ontvangst te nemen; en als laatste van allemaal bracht de Kapitein van de Wacht Beregond bij hem om te worden geoordeeld. En de Koning zei tegen Beregond: ‘Beregond, door uw zwaard werd er bloed vergoten op de Geheiligde Plaatsen, waar dat verboden is. Ook hebt u zonder verlof van de Heer of de Kapitein uw post verlaten. Op deze dingen stond vroeger de doodstraf. Daarom moet ik nu uw lot meedelen. Alle straf wordt u kwijtgescholden voor uw dapperheid in de strijd, en des te meer omdat alles wat u deed uit liefde voor Heer Faramir was. Niettemin moet u de Wacht van de Citadel verlaten, en u moet uit de stad Minas Tirith heengaan.’ Toen trok het bloed uit Beregonds gezicht weg, en hij werd diep in het hart getroffen en boog zijn hoofd. Maar de Koning zei: ‘Zo moet het zijn, want u bent aangesteld bij de Witte Compagnie, de Garde van Faramir, de Prins van Ithilien, en u zult zijn kapitein zijn en in eer en vrede in Emyn Arnen wonen, in dienst van hem voor wie u dit alles in de waagschaal hebt gesteld om hem van de dood te redden.’ En Beregond, die toen de genade en rechtvaardigheid van de Koning zag, verheugde zich en kuste knielend zijn hand en vertrok blij en voldaan. En Aragorn schonk Ithilien als prinsdom aan Faramir en verzocht hem in de heuvels van Emyn Arnen te wonen binnen het gezicht van de Stad. ‘Want,’ zei hij, ‘Minas Ithil in het Morguldal zal volkomen worden verwoest, en hoewel het te zijner tijd wellicht zal worden gezuiverd, mag niemand daar vele jaren lang wonen.’ En als laatste begroette Aragorn Éomer uit Rohan, en zij omhelsden elkaar, en Aragorn zei: ‘Tussen ons kan geen woord van geven of nemen zijn, en ook geen beloning, want wij zijn broeders. Op een gelukkig uur reed Eorl uit het Noorden en nooit is enig verbond van mensen gezegender geweest; zodat geen van beiden ooit tekort is geschoten en tekort zal schieten. Welnu, zoals u weet, hebben wij Théoden de Befaamde in een tombe op de Geheiligde Plaatsen gelegd en daar zal hij ten eeuwigen dage te midden van de Koningen van Gondor rusten, zo u wilt. Of als u dat wilt, zullen wij naar Rohan komen en hem terugbrengen om bij zijn eigen volk te rusten.’ En Éomer antwoordde: ‘Sinds de dag waarop u voor mij oprees uit het groene gras van de heuvels, heb ik van u gehouden, en die liefde zal niet tekortschieten. Maar nu moet ik voor enige tijd naar mijn eigen rijk terugkeren, waar veel te genezen en veel te herstellen is. Maar wat de Gesneuvelde betreft, wanneer alles in gereedheid is gebracht, zullen wij terugkomen om hem te halen; maar laat hem hier eerst enige tijd slapen.’ En Éowyn zei tegen Faramir: ‘Nu moet ik teruggaan naar mijn eigen land en het nog eens aanschouwen, en mijn broer bij zijn arbeid helpen; maar wanneer hij, die ik lang als een vader heb bemind, ter ruste wordt gelegd, zal ik terugkeren.’

Zo gingen de blijde dagen voorbij; en op de achtste dag maakten de Ruiters van Rohan zich gereed, en reden weg langs de Noorderweg en de zonen van Elrond gingen met hen mee. Langs de hele weg stonden mensen om hun eer te bewijzen en te loven, van de Poort van de Stad tot de muren van de Pelennor. Toen gingen alle anderen die ver weg woonden opgewekt terug naar hun huizen; maar in de Stad was er arbeid van vele gewillige handen om te herbouwen en te vernieuwen en alle wonden van de oorlog en de herinnering aan de duisternis uit te wissen. De hobbits bleven nog in Minas Tirith met Legolas en Gimli, want Aragorn wilde niet dat het Reisgenootschap uiteen zou vallen. ‘Ten slotte moeten al dergelijke dingen eindigen,’ zei hij, ‘maar ik wou graag dat jullie nog wat langer bleven, want het einde van de daden waaraan jullie hebben deelgenomen is nog niet aangebroken. Er nadert een dag waarnaar ik alle jaren van mijn volwassenheid heb uitgekeken, en wanneer deze komt, wil ik al mijn vrienden bij mij hebben.’ Maar meer wilde hij over die dag niet zeggen. In die tijd woonden de Metgezellen van de Ring samen in een mooi huis met Gandalf, en zij konden komen en gaan wanneer zij wilden. En Frodo zei tegen Gandalf: ‘Weet jij wat die dag is waar Aragorn over spreekt? Want wij zijn gelukkig hier, en ik wil niet gaan, maar de dagen verlopen, en Bilbo wacht en de Gouw is mijn tehuis.’

‘Wat Bilbo betreft,’ zei Gandalf, ‘hij wacht op dezelfde dag en weet wat jou hier houdt. En wat het verlopen der dagen betreft, het is nu pas mei en het is nog geen hoogzomer; en hoewel het lijkt alsof alle dingen veranderd zijn, alsof er een era van de wereld voorbij is, toch is het voor de bomen en het gras nog geen jaar sinds je op weg ging.’

‘Pepijn,’ zei Frodo, ‘heb jij niet gezegd dat Gandalf minder gesloten was dan vroeger? Hij was toen moe van zijn inspanningen, denk ik. Nu is hij herstellende.’ En Gandalf zei: ‘Vele lieden willen van tevoren weten wat er op tafel zal worden gezet; maar zij die zich hebben ingespannen om het feestmaal te bereiden, willen graag hun geheim bewaren; want verbazing maakt de woorden van lof luider. En Aragorn wacht zelf op een teken.’

Er kwam een dag waarop Gandalf niet te vinden was, en de Reisgenoten vroegen zich af wat er aan de hand was. Maar Gandalf nam Aragorn ’s nachts mee de Stad uit, en hij bracht hem naar de zuidelijke voet van de Berg Mindolluin; en daar vonden zij een pad dat in vorige era’s was gemaakt en dat weinigen nu durfden betreden. Want het leidde de berg op naar een hoge heilige plaats, waar alleen de koningen plachten te gaan. En zij gingen omhoog langs steile paden, tot zij op een hoog plateau kwamen onder de sneeuw die de hoge toppen bedekte, dat neerkeek over de afgrond die zich achter de Stad bevond. En toen zij daar stonden, keken zij uit over de landen, want de ochtend was aangebroken en zij zagen de torens van de Stad ver beneden zich als witte spitsen die door het zonlicht waren aangeraakt, en het hele Dal van de Anduin was als een tuin, en de Schaduwbergen waren in een gouden mist gehuld. Aan de ene kant reikte hun blik tot aan de grijze Emyn Muil, en de schittering van de Rauros was als een ster die van verre twinkelde; en aan de andere kant zagen zij de Rivier als een lint dat naar de Pelargir liep, en daarachter scheen een licht op de zoom van de hemel, dat van de Zee sprak. En Gandalf zei: ‘Dit is jouw rijk, en het hart van het grotere rijk dat nog zal komen. De Derde Era van de wereld is geëindigd, en de nieuwe era is begonnen; en het is jouw taak om zijn begin te ordenen en te bewaren wat bewaard moet worden. Want hoewel er veel gered is, moet er nu veel verdwijnen; en de macht van de Drie Ringen is ook ten einde. En alle landen die je ziet en alle die eromheen liggen zullen de woonplaatsen van mensen worden. Want de tijd van de Heerschappij der mensen breekt aan, en het Oudste Geslacht zal uitsterven of wegtrekken.’

‘Ik weet het al te goed, waarde vriend,’ zei Aragorn, ‘maar ik zou toch nog graag je raad hebben.’

‘Maar niet lang meer,’ zei Gandalf. ‘De Derde Era was mijn era. Ik was de Vijand van Sauron en mijn werk is voltooid. Ik zal weldra heengaan. De last moet nu op jou en je geslacht rusten.’

‘Maar ik zal sterven,’ zei Aragorn. ‘Want ik ben een sterfelijk mens, en hoewel ik ben wat ik ben en tot het ras van onvermengden bloede van het Westen behoor, zal ik veel langer dan andere mensen leven; maar toch is dat maar een korte tijd; en wanneer zij die nu nog in de schoot van vrouwen zijn, geboren zijn en oud zijn geworden, zal ook ik oud worden. En wie zal dan Gondor en hen die deze Stad als hun koningin beschouwen besturen, als mijn wens niet wordt vervuld? De Boom op de Binnenplaats van de Fontein is nog kaal en dor. Wanneer zal ik een teken zien dat het ooit anders zal zijn?’

‘Wend je blik af van de groene wereld en kijk naar alles wat naakt en koud schijnt!’ zei Gandalf. Toen keerde Aragorn zich om en er was een rotsachtige helling achter hem die van de zomen van de sneeuw vandaan liep; en toen hij keek, zag hij dat daar eenzaam in de woestenij iets groeide. En hij klom ernaartoe, en zag dat even voorbij de rand van de sneeuw een jonge, nog geen drie voet hoge boom sproot. Hij had al jonge bladeren, lang en mooi van vorm, donker van boven en zilver aan de onderkant, en op de slanke kroon droeg hij een kleine tros bloemen, waarvan de witte blaadjes in de door de zon beschenen sneeuw glansden. Toen riep Aragorn uit: ‘Yé! utúvienyes! Ik heb het gevonden! Zie, hier is een loot van de Oudste der Bomen. Maar hoe komt hij hier? Want hij is zelf nog geen zeven jaar oud.’ En Gandalf kwam en keek ernaar en zei: ‘Voorwaar, dit is een loot van de tak van de mooie Nimloth; en die was een loot van Galathilion, en die weer een vrucht van Telperion, die vele namen had, Oudste der Bomen. Wie zal zeggen hoe hij hier komt op het voorbeschikte uur? Maar dit is een oude heilige plaats, en voor de koningen uitstierven of de Boom verdorde op de binnenplaats, moet hier een zaadje zijn geplant. Want men zegt dat, hoewel de vrucht van de Boom zelden tot wasdom komt, het leven daarin vele lange jaren kan slapen, en dat niemand kan voorspellen wanneer zij zal ontwaken. Onthoud dat. Want als ooit een vrucht rijpt, moet hij geplant worden, opdat de lijn niet in de wereld uitsterft. Hier heeft hij verborgen gelegen op de berg, terwijl het ras van Elendil zich in de wildernissen van het noorden schuilhield. Maar de lijn van Nimloth is veel ouder dan uw lijn, Koning Elessar.’ Toen legde Aragorn zijn hand zacht op de loot, en zie, hij bleek slechts los in de aarde te staan en werd er zonder beschadiging uitgehaald; en Aragorn nam hem mee terug naar de Citadel. Toen werd de verdorde boom uitgegraven, maar met eerbied; en zij verbrandden hem niet, maar legden hem ter ruste in de stilte van Rath Dínen. En Aragorn plantte de nieuwe boom op de binnenplaats bij de fontein, en vlug en blij begon hij te groeien; en toen de maand juni aanbrak, was hij overladen met bloesems. ‘Het teken is gegeven,’ zei Aragorn, ‘en de dag is niet ver meer af.’ En hij plaatste uitkijkposten op de muren.

Het was de dag voor midzomer toen boodschappers uit Amon Dîn naar de Stad kwamen, en zij zeiden dat er een stoet schone lieden uit het noorden op weg was en dat zij nu de muren van de Pelennor naderden. En de Koning zei: ‘Eindelijk zijn ze gekomen. Laat de gehele Stad in gereedheid brengen.’ En aan de vooravond van midzomer, toen de hemel blauw was als saffier en witte sterren in het oosten ontbloeiden, maar het westen nog goud was, en de lucht koel was en geurig, kwamen de Ruiters over de Noorderweg naar de poorten van Minas Tirith. Voorop reden Elrohir en Elladan met een banier van zilver, en daarna kwamen Glorfindel en Erestor en de hele hofhouding van Rivendel, en daarachter kwamen Vrouwe Galadriel en Celeborn, Heer van Lothlórien, die op witte rossen reden, en zij waren vergezeld van vele schone lieden van hun land, in grijze mantels met witte juwelen in het haar; en als laatste kwam Meester Elrond, de machtigste onder de elfen en mensen, die de scepter van Annúminas droeg, en naast hem op een grijze merrie, reed Arwen, zijn dochter, Avondster van haar volk. En toen Frodo haar schitterend zag naderen in de avond, met sterren op het voorhoofd en een zoete geur om haar heen, werd hij door een grote verbazing aangegrepen, en hij zei tegen Gandalf: ‘Nu begrijp ik eindelijk waarom wij gewacht hebben! Dit is het einde. Nu zal niet alleen de dag geliefd zijn, maar ook de nacht zal mooi en gezegend zijn en al zijn angsten zullen verdwijnen!’ Toen verwelkomde de Koning zijn gasten en zij stegen af; en Elrond overhandigde de scepter, en legde de hand van zijn dochter in de hand van de Koning, en samen gingen zij naar de Hoge Stad en alle sterren bloeiden aan de hemel. En Aragorn, Koning Elessar, trouwde met Arwen Undómiel in de Stad van de Koningen op de dag van Midzomer, en het verhaal van hun lange wachten en inspanningen was vervuld.

VI. Meer dan één afscheid

Toen de dagen van feestvreugde ten slotte voorbij waren, dachten de Reisgenoten erover naar hun eigen woonsteden terug te keren. En Frodo ging naar de Koning toen deze met Koningin Arwen bij de fontein zat, en zij zong een lied uit Valinor, terwijl de Boom groeide en bloeide. Zij verwelkomden Frodo en stonden op om hem te begroeten, en Aragorn zei: ‘Ik weet wat je komt zeggen, Frodo: je wilt naar je eigen woonplaats terugkeren. Welnu, beste vriend, de boom gedijt het beste in het land waar hij thuishoort, maar voor jou zal in alle landen van het westen altijd een warme ontvangst zijn weggelegd. En hoewel jouw volk weinig roem heeft geoogst in de legenden van de groten, zal het nu befaamder zijn dan vele grote rijken die niet meer bestaan.’

‘Het is waar dat ik naar de Gouw terug wil,’ zei Frodo. ‘Maar eerst moet ik naar Rivendel gaan. Want als ik iets gemist heb in een zo gezegende tijd, dan is het Bilbo geweest; en het heeft mij verdroten toen ik zag dat hij niet met Elrond was meegekomen.’

‘Verwonder je je daarover, Ringdrager?’ vroeg Arwen. ‘Je kent toch de macht van het voorwerp dat nu is vernietigd: en alles dat werd gedaan door die macht gaat nu heen. Maar je bloedverwant bezat dit voorwerp langer dan jij. Hij is nu oud in jaren, voor zijn soort; en hij wacht op je, want hij zal nooit meer een lange reis ondernemen, op één na.’

‘Dan vraag ik verlof om spoedig te vertrekken,’ zei Frodo. ‘Over zeven dagen zullen wij gaan,’ zei Aragorn. ‘Want wij zullen je een heel eind vergezellen op de weg, helemaal tot aan het land Rohan zelfs. Over drie dagen zal Éomer hier terugkeren om Théoden ter ruste te leggen in de Mark, en wij zullen met hem meerijden om de gevallenen eer te bewijzen. Maar voordat je gaat, wil ik de woorden bevestigen die Faramir tegen je gesproken heeft, want je bent altijd welkom in het rijk van Gondor, en ook al je metgezellen. En als er geschenken waren die ik zou kunnen geven die overeenstemmen met je daden, zou je ze krijgen; maar wat je ook begeert, zul je meenemen, en je zult met ere rijden en uitgedost als de prinsen van dit land.’

Maar Koningin Arwen zei: ‘Ik zal je een geschenk geven, want ik ben de dochter van Elrond. Ik zal nu niet met hem meegaan, wanneer hij naar de Havens vertrekt, want ik heb voor Lúthien gekozen, en ik heb gekozen zoals zij, zowel het zoete als het bittere. Maar jij zult in mijn plaats gaan, Drager van de Ring, wanneer de tijd komt, en als je het dan wenst. Als je wonden je nog pijn doen en de herinnering aan je last zwaar is, dan mag je naar het Westen gaan tot al je wonden en vermoeidheid genezen zijn. Maar draag dit nu ter herinnering aan Elfensteen en Avondster, met wie je leven verweven is geweest!’ En zij haalde een wit juweel tevoorschijn, als een ster, dat aan een zilveren ketting op haar borst hing, en zij deed de ketting om Frodo’s nek. ‘Wanneer de herinnering aan de angst en de duisternis je benauwt,’ zei ze, ‘zal dit je uitkomst brengen.’

Na drie dagen kwam, zoals de Koning had gezegd, Éomer van Rohan naar de Stad gereden, en hij had een éored van de voortreffelijkste ridders van de Mark bij zich. Hij werd welkom geheten, en toen zij allen in Merethrond, de Grote Feestzaal, aan tafel zaten, zag hij de schoonheid van de vrouwen en werd met grote verbazing vervuld. En voor hij ging rusten liet hij Gimli de dwerg komen en zei tegen hem: ‘Gimli, Glóins zoon, heb je je bijl bij je?’

‘Nee, heer,’ zei Gimli, ‘maar ik kan hem vlug halen, als het nodig is.’

‘Jij zult oordelen,’ zei Éomer. ‘Want er zijn enkele overhaaste woorden gezegd betreffende de Vrouwe van het Gouden Woud, die ons nog verdeeld houden. Maar nu heb ik haar met mijn eigen ogen gezien.’

‘Welnu, heer,’ zei Gimli, ‘wat zegt u nu?’

‘Helaas!’ zei Éomer. ‘Ik kan niet zeggen dat zij de mooiste Vrouwe is die er leeft.’

‘Dan moet ik mijn bijl gaan halen,’ zei Gimli. ‘Maar eerst wil ik dit tot mijn verontschuldiging aanvoeren,’ zei Éomer. ‘Als ik haar in een ander gezelschap had gezien, dan zou ik alles hebben gezegd dat je je maar kon wensen. Maar nu wil ik Koningin Arwen Avondster vooropstellen, en ik ben bereid te vechten met eenieder die dit ontkent. Zal ik mijn zwaard laten halen?’ Toen maakte Gimli een diepe buiging. ‘Nee, u bent verontschuldigd wat mij betreft, heer,’ zei hij. ‘U hebt de Avond gekozen; maar ik heb mijn liefde aan de Morgen geschonken. En mijn hart zegt mij dat deze spoedig voor altijd zal verdwijnen.’

Ten slotte brak de dag van het vertrek aan, en een groot en schitterend gezelschap maakte zich op om uit de Stad naar het noorden te rijden. Toen gingen de koningen van Gondor en Rohan naar de Heilige Plaatsen en kwamen bij de graftomben in Rath Dínen en droegen Koning Théoden op een gouden baar weg, en liepen zwijgend door de Stad. Toen legden zij de baar op een grote wagen, omringd door Ruiters van Rohan en voorafgegaan door zijn banier; en omdat Merijn Théodens schildknaap was reed hij op de wagen en behoedde de wapens van de koning. De andere Reisgenoten waren van paarden voorzien overeenkomstig hun grootte. Frodo en Sam Gewissies reden aan Aragorns zijde en Gandalf reed op Schaduwvacht. Pepijn reed met de ridders van Gondor en Legolas en Gimli reden als altijd op Arod. In die stoet gingen ook Koningin Arwen en Celeborn en Galadriel met hun gevolg mee, en Elrond en zijn zonen; en de prinsen van Dol Amroth en van Ithilien, en vele aanvoerders en ridders. Nooit werd enige koning van de Mark vergezeld door een dergelijk gezelschap als Théoden, Thengels zoon, naar het land waar hij thuishoorde. Zonder haast en in vrede trokken zij Anórien binnen en zij kwamen bij het Grijze Woud aan de voet van de Amon Dîn. En daar hoorden zij een geluid als van trommels die in de heuvels werden geslagen, hoewel er geen levend wezen te zien was. Toen liet Aragorn de trompetten steken en herauten riepen: ‘Zie, Koning Elessar is gekomen! Het Woud van Drúadan schenkt hij aan Ghân-buri-ghân en zijn volk, om voor altijd te behouden; en laat hierna geen mens het betreden zonder hun verlof.’ Toen roffelden de trommels luid, en zwegen.

Eindelijk, na vijftien dagen reizen, trok de wagen van Koning Théoden door de groene velden van Rohan en bereikte Edoras; en daar rustten allen uit. De Gouden Burcht was versierd met fraaie wandtapijten en vervuld van licht; en daar werd het mooiste feest gegeven dat het sinds de dagen waarin het was gebouwd had gekend. Want na drie dagen bereidden de mensen van de Mark de begrafenis van Théoden voor, en hij werd in een huis van steen gelegd, met zijn wapens en vele andere fraaie dingen die hij had bezeten, en boven hem werd een grote heuvel opgeworpen, bedekt met groene grasplaggen en witte immerdenk. En nu waren er acht grafheuvels aan de oostzijde van het Grafheuvelveld. Toen reden de Ruiters van de Hofhouding van de Koning op witte paarden om de heuvel heen en zongen samen een lied over Théoden, Thengels zoon, dat Gléowine, zijn minstreel, had gemaakt, en daarna maakte hij nooit meer een ander lied. De trage stemmen van de Ruiters ontroerden zelfs de harten van hen die de taal van dat volk niet kenden; maar de woorden van het lied brachten een schittering in de ogen van het volk van de Mark toen het wederom van ver de donder van de hoeven uit het noorden hoorde en de stem van Eorl, die boven het oorlogsrumoer op het Veld van Celebrant uitriep; en het verhaal van de koningen ging verder en de hoorn van Helm schalde luid in de bergen, tot de Duisternis kwam en Koning Théoden opstond en door de Schaduw naar het vuur reed, en een schitterende dood stierf op hetzelfde ogenblik dat de Zon, die boven alle hoop terugkeerde, in de ochtend op de Mindolluin straalde.

Uit twijfel, uit duister naar dageraad stijgend

reed hij, zingend in de zon, ’t zwaard ontblotend.

Hoop deed hij herleven, en in hoop stierf hij;

boven dood, boven angst, boven doem geheven,

uit verlies, uit leven, tot lange glorie.

Maar Merijn stond aan de voet van de groene grafheuvel en huilde, en toen het lied ten einde was stond hij op en riep: ‘Koning Théoden! Koning Théoden! Vaarwel! Als een vader bent u voor mij geweest, een korte tijd. Vaarwel!’

Toen de begrafenis voorbij was en het huilen van de vrouwen was bedaard, en Théoden ten slotte alleen in zijn graf werd achtergelaten, verzamelden allen zich in de Gouden Burcht voor het grote banket en zetten hun verdriet opzij; want Théoden had een hoge leeftijd bereikt en was met niet minder eer gestorven dan de grootsten van zijn voorvaderen. En toen het tijdstip aanbrak waarop zij, volgens de gewoonte van de Mark, op de nagedachtenis van de koningen moesten drinken, kwam Éowyn, Vrouwe van Rohan, naar voren, goud als de Zon en wit als sneeuw, en zij bracht Éomer een gevulde beker. Toen stond een minstreel en geleerde op en noemde alle namen van de Heren van de Mark in hun volgorde: Eorl de Jonge; en Brego, bouwer van de Burcht; en Aldor, broer van Baldor de ongelukkige; en Fréa, en Fréawine, en Goldwine, en Déor en Gram; en Helm, die begraven lag in de Helmsdiepte toen de Mark onder de voet werd gelopen; en dat was het einde van de negen heuvels aan de westzijde, want in die tijd werd de lijn verbroken, en daarna kwamen de heuvels aan de oostkant: Fréalaf, Helms zuster-zoon, en Léofa, en Walda, en Folca, en Folcwijn, en Fengel en Thengel, en Théoden als laatste. En toen Théoden werd genoemd, dronk Éomer de bokaal leeg. Toen verzocht Éowyn de bedienden de bokalen te vullen en allen die daar waren verzameld, stonden op en dronken op de nieuwe koning, en riepen: ‘Heil, Éomer, Koning van de Mark!’ Ten slotte, toen het banket ten einde liep, stond Éomer op en hij zei: ‘Welaan, dit is het begrafenismaal van Théoden de Koning; maar ik zal voor wij uiteengaan een blijde boodschap verkondigen, want hij zou het niet anders hebben gewild, omdat hij altijd een vader voor Éowyn, mijn zuster, is geweest. Hoor dan, al mijn gasten, voortreffelijke lieden uit vele rijken, zoals nog nimmer in deze burcht bijeen zijn geweest! Faramir, Stadhouder van Gondor en Prins van Ithilien, heeft gevraagd of Vrouwe Éowyn van Rohan zijn vrouw wil worden, en zij stemt daarin volgaarne toe. Daarom zullen zij zich in aanwezigheid van u allen verloven.’ En Faramir en Éowyn kwamen naar voren en gaven elkaar de hand; en allen daar dronken op hen en verheugden zich. ‘Aldus,’ zei Éomer, ‘wordt de vriendschap tussen de Mark en Gondor met een nieuwe band bezegeld, en ik verheug mij er des te meer om.’

‘U bent geen gierigaard, Éomer,’ zei Aragorn, ‘dat u zomaar het mooiste in uw rijk aan Gondor geeft!’ Toen keek Éowyn in de ogen van Aragorn en zij zei: ‘Wens mij geluk, mijn leenheer en genezer!’ En hij antwoordde: ‘Ik heb u geluk gewenst van het eerste ogenblik af dat ik u zag. Het heelt mijn hart u nu gelukkig te zien.’

Toen het banket voorbij was, namen zij die zouden vertrekken afscheid van Koning Éomer. Aragorn en zijn ridders, en het volk van Lórien en van Rivendel maakten zich op om weg te rijden; maar Faramir en Imrahil bleven in Edoras; en Arwen Avondster bleef ook en zij zei haar broeders vaarwel. Niemand zag haar laatste bijeenzijn met Elrond, haar vader, want zij gingen naar de heuvels en spraken daar lang met elkaar, en bitter was hun scheiding, die zou duren tot na het einde van de wereld. Ten slotte, voordat de gasten vertrokken, kwamen Éomer en Éowyn bij Merijn en zij zeiden: ‘Vaarwel nu, Meriadoc van de Gouw en Holdwine van de Mark! Moge het geluk met u zijn, en rijd spoedig terug naar waar u welkom bent.’ En Éomer zei: ‘Vroegere Koningen zouden je met meer geschenken hebben overladen dan een wagen kan dragen voor je daden op de velden van Mundburg; maar toch wil je niets anders aanvaarden, zeg je, dan de wapens die je werden gegeven. Ik moet hier wel mee instemmen, want ik heb geen waardig geschenk; maar mijn zuster smeekt je dit kleine voorwerp aan te nemen ter herinnering aan Dernhelm en aan de hoorns van de Mark bij de komst van de dageraad.’ Toen gaf Éowyn Merijn een zeer oude hoorn, klein, maar kunstig gemaakt, helemaal van prachtig zilver met een band van groen; en handwerkslieden hadden er snelle ruiters op gegraveerd, die achter elkaar reden en zich van het einde tot het mondstuk eromheen slingerden; en daar stonden runen op die bijzondere eigenschappen bezaten. ‘Dit is een erfstuk van ons huis,’ zei Éowyn. ‘Het werd door de dwergen gemaakt en kwam uit de buit van Scatha de draak. Eorl de Jonge heeft hem uit het Noorden meegebracht. Hij die er in geval van nood op blaast, zal angst wekken in de harten van zijn vijanden en vreugde in de harten van zijn vrienden, en zij zullen hem horen en naar hem toe komen.’ Toen nam Merijn de hoorn aan, want hij kon hem niet weigeren, en kuste Éowyns hand; en zij omhelsden hem en zo scheidden zij die keer.

Nu waren de gasten gereed en zij dronken de afscheidsbeker, en met grote vriendschap en loftuitingen vertrokken zij en kwamen ten slotte bij de Helmsdiepte, en daar rustten zij twee dagen. Toen loste Legolas zijn belofte aan Gimli in en ging met hem naar de Glinsterende Grotten; maar toen zij terugkwamen was hij stil en zei dat alleen Gimli woorden kon vinden om ze te beschrijven. ‘En nooit eerder heeft een dwerg zich erop kunnen beroepen een overwinning op een elf te hebben behaald waar het woorden betreft,’ zei hij. ‘Laat ons daarom nu naar Fangorn gaan en de stand gelijk maken.’ Van de Dieptekom reden zij naar Isengard, en zagen wat de enten allemaal hadden verricht. De hele stenen cirkel was omvergehaald en verwijderd, en het land daarbinnen was tot een tuin gemaakt, vol boomgaarden en bomen, en er liep een stroom door; maar te midden van dit alles was een meer van helder water, en daaruit rees de Toren van Orthanc nog op, hoog en onneembaar, en de zwarte rots waarop hij stond, werd weerspiegeld in het water. De reizigers zaten enige tijd waar eens de oude poorten van Isengard hadden gestaan, en daar stonden nu twee hoge bomen als schildwachten aan het begin van een groen omzoomd pad dat naar Orthanc liep; zij keken met verbazing naar het werk dat verricht was, maar nergens viel een levend wezen te bekennen. Weldra hoorden zij echter een stem hoem-hom, hoem-hom roepen; en daar kwam Boombaard het pad langs schrijden om hen te begroeten met Vlugstraal aan zijn zijde. ‘Welkom in de Boomgaard van Orthanc!’ zei hij. ‘Ik wist dat jullie eraan kwamen, maar ik was aan het werk in de vallei; er is nog een hoop te doen. Maar ook jullie hebben niet stilgezeten in het zuiden en oosten, hoor ik; en al wat ik hoor is goed, heel goed.’ Toen prees Boombaard al hun daden, waar hij alles van af scheen te weten; en ten slotte zweeg hij en keek Gandalf lang aan. ‘Wel, kom nu!’ zei hij. ‘U bent de machtigste gebleken, en al uw inspanningen zijn goed afgelopen. Waar gaat u nu heen? En waarom komt u hier?’

‘Om te zien hoe het met uw werk gaat, vriend,’ zei Gandalf, ‘en om u te bedanken voor uw hulp bij alles wat tot stand is gebracht.’

‘ Hoem, welnu, dat is netjes,’ zei Boombaard, ‘want enten hebben stellig hun rol gespeeld. En niet alleen door met deze, hoem, vervloekte boommoordenaar die hier woonde af te rekenen. Want er was een grote aanval van die burárum, die valsogige-zwarthandigekrombenige-lafhartige-kromvingerige-rotbuikige-bloeddorstige morimaite-sincahonda, hoem – welnu, omdat jullie haastige lieden zijn en hun volle naam even lang is als jaren van marteling, dat ongedierte van orks; en zij kwamen over de Rivier en van het noorden, en helemaal om het bos van Laurelindórenan heen, waar zij, dankzij de Groten die hier zijn, niet in konden komen.’ Hij boog voor de Heer en Vrouwe van Lórien. ‘En deze smerige creaturen waren meer dan verrast om ons op het Wold te zien, want zij hadden nooit eerder van ons gehoord; hoewel dat ook van betere lieden gezegd kan worden. En niet velen zullen zich ons herinneren, want slechts weinigen zijn levend aan ons ontkomen, en de Rivier heeft de meesten van hen verzwolgen. Maar het was goed voor u lieden, want als ze ons niet waren tegengekomen, zou de koning van het grasland niet ver gekomen zijn, en als hij dat wel had gedaan, zou er geen huis zijn geweest om naar terug te keren.’

‘Wij zijn ons er goed van bewust,’ zei Aragorn, ‘en het zal nooit in Minas Tirith of Edoras worden vergeten.’

‘ Nooit is zelfs voor mij een te lang woord,’ zei Boombaard. ‘Niet zolang uw koninkrijk duurt, bedoelt u; maar zij zullen werkelijk lang moeten duren, willen de enten het lang vinden.’

‘De nieuwe Era begint,’ zei Gandalf, ‘en in deze era zou het weleens kunnen blijken dat de koninkrijken der mensen jou zullen overleven, Fangorn, mijn vriend! Maar zeg mij nu eens: hoe staat het met de taak die ik je gegeven heb? Hoe gaat het met Saruman? Is hij Orthanc nog niet moe? Want het lijkt mij niet dat hij zal vinden dat jij het uitzicht uit zijn ramen hebt verbeterd.’ Boombaard keek Gandalf lang aan, bijna slim, vond Merijn. ‘Aha,’ zei hij. ‘Ik dacht wel dat je daarover zou beginnen. Orthanc moe? Heel moe ten slotte; maar hij was zijn toren minder moe dan mijn stem. Hoem. Ik heb hem wat lange verhalen verteld, of tenminste wat men in uw taal lang zou kunnen noemen.’

‘Waarom is hij dan blijven luisteren? Ben je Orthanc binnen geweest?’ vroeg Gandalf. ‘ Hoem, nee, Orthanc niet!’ zei Boombaard. ‘Maar hij kwam naar zijn venster en luisterde, omdat ’t de enige manier was waarop hij aan nieuws kon komen, en hoewel hij het nieuws verafschuwde, was hij verlangend het te horen en ik zorgde ervoor dat hij het allemaal te horen kreeg. Maar ik heb heel wat dingen aan het nieuws toegevoegd die hem tot nadenken stemden. Hij werd erg moe. Hij was altijd haastig. Dat was zijn ondergang.’

‘Ik merk wel, waarde Fangorn,’ zei Gandalf, ‘dat je zorgvuldig zei: woonde, was, werd. Waarom niet is ? Is hij dood?’

‘Nee, niet dood, zover ik weet,’ zei Boombaard. ‘Maar hij is weg. Ja, hij is zeven dagen weg. Ik heb hem laten gaan. Er was weinig van hem over toen hij naar buiten kroop, en wat dat slangcreatuur van hem betrof, hij was als een bleke schaduw. Zeg me niet, Gandalf, dat ik heb beloofd hem veilig hier te houden, want ik weet het. Maar de dingen zijn ondertussen veranderd. En ik heb hem hier gehouden tot het veilig was, zodat hij geen kwaad meer kon doen. Jij moet weten dat ik het vreselijk vind om levende wezens in een kooi op te sluiten, en ik wil zelfs geen schepselen als deze gevangenhouden als het niet beslist nodig is. Een slang zonder giftanden mag kruipen, waar hij wil.’

‘Misschien heb je gelijk,’ zei Gandalf, ‘maar deze slang had nog één tand over, denk ik. Hij had het vergif van zijn stem, en ik vrees dat hij je heeft overgehaald, zelfs jou, Boombaard, de tere plek van je hart kennende. Welnu, hij is weg en er valt niets meer over te zeggen. Maar de Toren van Orthanc gaat nu terug naar de Koning aan wie hij toebehoort. Hoewel hij hem misschien niet nodig zal hebben.’

‘Dat zullen we later wel zien,’ zei Aragorn. ‘Maar ik zal eerst de enten deze hele vallei geven om mee te doen wat zij willen, zolang zij Orthanc bewaken en erop toezien dat niemand hem zonder mijn toestemming betreedt.’

‘Hij is afgesloten,’ zei Boombaard. ‘Ik heb Saruman gedwongen hem af te sluiten en mij de sleutels te geven. Vlugstraal heeft ze.’ Vlugstraal maakte een buiging als een boom in de wind en overhandigde Aragorn twee grote, zwarte, ingewikkeld uitziende sleutels die aan een stalen ring waren bevestigd. ‘Ik dank u nu nogmaals,’ zei Aragorn, ‘en neem afscheid van u. Moge uw bos weer in vrede groeien. Wanneer deze vallei vol is, is er nog volop ruimte ten westen van de bergen, waar u eens, langgeleden, hebt gezworven.’ Boombaards gezicht werd droevig. ‘Wouden kunnen groeien,’ zei hij. ‘Bossen kunnen zich uitbreiden. Maar enten niet. Er zijn geen entings.’

‘Maar misschien is er nu meer hoop voor uw speurtocht,’ zei Aragorn. ‘Landen zullen nu voor u in het oosten openliggen die lang gesloten zijn geweest.’ Maar Boombaard schudde zijn hoofd en zei: ‘Het is ver om te gaan. En er zijn daar tegenwoordig te veel mensen. Maar ik neem mijn manieren niet in acht! Wilt u hier niet een tijdje blijven rusten? En misschien willen enkelen van u graag door het Fangornbos gaan en zo hun terugweg bekorten.’ Hij keek Celeborn en Galadriel aan. Maar allen, behalve Legolas, zeiden dat zij nu afscheid moesten nemen en of naar het zuiden of westen moesten gaan. ‘Kom, Gimli,’ zei Legolas. ‘Nu zal ik met Fangorns toestemming de diepe plaatsen van het Entbos bezoeken en bomen zien die nergens anders in Midden-aarde te vinden zijn. Jij zult met me meegaan en je woord houden; en zo zullen wij samen naar onze eigen landen in het Demsterwold en daarachter reizen.’ Gimli stemde hiermee in, hoewel, naar het scheen, zonder veel geestdrift. ‘Dit is dan ten slotte het einde van het Reisgenootschap van de Ring,’ zei Aragorn. ‘Toch hoop ik dat jullie eerlang naar mijn land zullen terugkeren met de hulp die je hebt beloofd.’

‘Wij zullen komen, als onze eigen heren het toestaan,’ zei Gimli. ‘Welnu, vaarwel, mijn hobbits! Jullie zullen nu veilig je eigen woonsteden bereiken, en ik zal niet uit mijn slaap worden gehouden uit vrees voor uw gevaar. Wij zullen berichten sturen wanneer dat kan, en sommigen van ons zullen elkaar nog weleens ontmoeten; maar ik vrees dat wij nooit meer allemaal tezamen bijeen zullen zijn.’

Toen nam Boombaard om beurten afscheid van hen, en hij maakte drie keer langzaam een korte buiging en met grote eerbied voor Celeborn en Galadriel. ‘Het is langgeleden sinds wij elkaar bij stok of bij steen hebben ontmoet, A vanimar, vanimálion nostari! ’ zei hij.

‘Het is droef dat wij elkaar alleen op deze manier aan het einde ontmoeten. Want de wereld is aan het veranderen; ik merk het aan het water, ik merk het aan de aarde en ik ruik het in de lucht. Ik denk niet dat wij elkaar weer zullen ontmoeten.’ En Celeborn zei: ‘Ik weet het niet, Oudste.’ Maar Galadriel zei: ‘Niet in Midden-aarde, en ook niet voordat de landen die onder de golven liggen weer zullen zijn verrezen. Dan zullen wij elkaar misschien in de wilgenweiden van Tasarinan in het Voorjaar weerzien. Vaarwel!’ Het laatste van allen namen Merijn en Pepijn afscheid van de oude ent, en hij werd vrolijker toen hij naar hen keek. ‘Welaan, mijn vrolijke vrienden,’ zei hij, ‘willen jullie niet nog eens met mij drinken voordat jullie gaan?’

‘Zeker willen wij dat,’ zeiden ze, en hij nam ze terzijde in de schaduw van een van de bomen, en daar zagen zij een grote stenen kruik staan. En Boombaard vulde drie bekers en zij dronken en zagen dat zijn vreemde ogen hen over de rand van zijn beker aankeken. ‘Pas op, pas op!’ zei hij. ‘Want jullie zijn al gegroeid sinds ik jullie de vorige keer heb gezien.’ En zij lachten en dronken hun bekers leeg. ‘Welnu, vaarwel!’ zei hij. ‘En vergeet niet me bericht te sturen als je iets over de entvrouwen in jullie land hoort.’ Toen wuifde hij met zijn grote handen naar het hele Gezelschap en verdween tussen de bomen.

De reizigers reden nu met grotere snelheid en begaven zich op weg naar de Kloof van Rohan; en Aragorn nam ten slotte afscheid van hen vlak bij de plaats waar Pepijn in de Steen van Orthanc had gekeken. De hobbits hadden verdriet om dit afscheid, want Aragorn had hen nooit in de steek gelaten en was hun gids geweest in vele gevaren. ‘Ik wou dat wij een Steen hadden waarin wij al onze vrienden konden zien,’ zei Pepijn, ‘en dat we van verre met hen konden spreken!’

‘Er is nu nog maar één over die je zou kunnen gebruiken,’ antwoordde Aragorn, ‘want je zou niet graag willen zien wat de Steen van Minas Tirith je zou tonen. Maar de Palantír van Orthanc zal de Koning houden om te zien wat er in zijn rijk gebeurt en wat zijn dienaren uitvoeren. Want vergeet niet, Peregrijn Toek, dat je een ridder van Gondor bent, en ik ontsla je niet uit mijn dienst. Je gaat nu met verlof, maar ik kan je terugroepen. En bedenk ook, beste vrienden uit de Gouw, dat mijn rijk ook in het noorden ligt, want ik zal daar op een dag komen.’

Toen nam Aragorn afscheid van Celeborn en Galadriel, en de Vrouwe zei tegen hem: ‘Elfensteen, door de duisternis bent u tot uw hoop gekomen, en hebt nu alles wat u begeert. Gebruik de dagen goed!’ Maar Celeborn zei: ‘Verwant, vaarwel! Moge uw lot anders zijn dan het mijne, en uw schat tot het einde toe bij u blijven.’ Hierop scheidden zij, en het was de tijd van de zonsondergang; en toen zij zich na een tijdje omdraaiden en achteromkeken, zagen zij de Koning van het Westen op zijn paard zitten met zijn ridders om hen heen, en de ondergaande zon bescheen hen en deed hun harnassen glanzen als rood goud, en de witte mantel van Aragorn werd veranderd in een vlam. Toen nam Aragorn zijn groene steen en hield hem omhoog, en er schoot een groene vlam uit zijn hand.

Weldra sloeg het kleiner wordende gezelschap, dat de Isen volgde, naar het westen af en reed door de Kloof naar de woeste landen daarachter, en toen sloegen zij naar het noorden af en trokken de grenzen van Donkerland over. De Donkerlanders vluchtten en verscholen zich, want zij waren bang van elfenlieden, hoewel weinigen van hen ooit hun land bezochten; maar de reizigers schonken geen aandacht aan hen, want zij vormden nog altijd een groot gezelschap en waren goed voorzien van alles wat zij nodig hadden; zij reisden op hun gemak, en sloegen hun tenten op wanneer zij daar zin in hadden. Op de zesde dag na hun afscheid van de Koning trokken zij een bos door dat van de heuvels aan de voet van de Nevelbergen afdaalde, die zij thans aan hun rechterkant hadden. Toen zij bij zonsondergang weer in het open veld kwamen, haalden zij een oude man in die op een staf leunde, gekleed in grijze en vuilwitte vodden, en achter hem liep een tweede bedelaar, gebukt en jammerend. ‘Hé, Saruman!’ zei Gandalf. ‘Waar ga jij naartoe?’

‘Wat gaat jou dat aan?’ antwoordde hij. ‘Wil je mijn doen en laten nog steeds bevelen, en ben je niet tevreden met mijn ondergang?’

‘Je kent de antwoorden,’ zei Gandalf, ‘nee en nee. Maar in ieder geval loopt de tijd van mijn inspanningen nu ten einde. De Koning heeft de last op zich genomen. Als je in Orthanc had gewacht, zou je hem hebben gezien, en hij zou je hebben getoond wat wijsheid en genade zijn.’

‘Een reden temeer om eerder weg te gaan,’ zei Saruman, ‘want ik begeer geen van de twee. Voorwaar, als je een antwoord op je eerste vraag wilt, ik zoek een weg uit zijn rijk.’

‘Dan ga je weer de verkeerde weg,’ zei Gandalf, ‘en ik zie geen hoop in je reis. Maar wil je onze hulp niet aanvaarden? Want wij bieden je die aan.’

‘Mij?’ zei Saruman. ‘Nee, alsjeblieft, lach niet tegen mij! Ik geef de voorkeur aan je fronsen. En wat de Vrouwe hier betreft, ik vertrouw haar niet: zij heeft mij altijd gehaat en voor jou geïntrigeerd. Ik twijfel er niet aan dat zij je deze weg heeft laten gaan om het genoegen te smaken zich over mijn armoede te kunnen verheugen. Als ik geweten had dat je me achtervolgde, zou ik je dat genoegen hebben ontzegd.’

‘Saruman,’ zei Galadriel, ‘we hebben andere dingen te doen en andere zorgen die ons dringender voorkomen dan jou achterna te zitten. Zeg liever dat het geluk je heeft ingehaald, want nu heb je een laatste kans.’

‘Als het werkelijk de laatste is, ben ik blij,’ zei Saruman, ‘want de moeite zal mij bespaard blijven om die weer te weigeren. Al mijn hoop is de bodem ingeslagen, maar ik zou de uwe niet willen delen. Als u die hoop hebt.’ Een ogenblik vonkten zijn ogen. ‘Ga,’ zei hij. ‘Ik heb niet voor niets lang op deze zaken gestudeerd. Jullie hebben jezelf verdoemd, en jullie weten het. En het zal mij enige troost geven, terwijl ik zwerf om te denken dat je je eigen huis omver hebt getrokken toen je het mijne verwoestte. En nu, welk schip zal je terugvoeren over een zo wijde zee?’ zei hij spottend. ‘Het zal een grijs schip zijn, vol geesten.’ Hij lachte, maar zijn stem was gebarsten en afschuwelijk om te horen. ‘Sta op, idioot die je bent!’ schreeuwde hij tegen de andere bedelaar, die op de grond was gaan zitten, en hij sloeg hem met zijn staf. ‘Draai je om! Als deze fijne lieden onze kant uitgaan, zullen wij een andere weg nemen. Schiet op, of ik zal je geen korst als avondmaal geven.’ De bedelaar draaide zich om en sloop jammerend langs hem heen: ‘Arme ouwe Gríma! Arme ouwe Gríma! Altijd geslagen en vervloekt. Wat haat ik hem. Ik wou dat ik hem kon verlaten!’

‘Verlaat hem dan!’ zei Gandalf. Maar Slangtong wierp alleen maar met zijn troebele ogen vol verschrikking een blik op Gandalf en schuifelde toen snel achter Saruman aan. Toen het jammerlijke stel het Gezelschap passeerde kwamen zij bij de hobbits en Saruman bleef naar hen staan staren; zij keken hem met medelijden aan. ‘Dus jullie zijn ook gekomen om te meesmuilen, m’n kaboutertjes?’ zei hij. ‘Het kan jullie niet schelen waar een bedelaar gebrek aan heeft, wel? Want jullie hebben alles wat je hart begeert, eten en mooie kleren, en het beste kruid voor jullie pijpen. O ja, ik weet het! Ik weet waar het vandaan komt. Jullie zouden geen pijpvol aan een bedelaar geven, wel?’

‘Dat zou ik wel, als ik kruid had,’ zei Frodo. ‘Je mag hebben wat ik overheb,’ zei Merijn, ‘als je even wacht.’ Hij steeg af en zocht in de tas aan zijn zadel. Toen overhandigde hij Saruman een leren tabakszak. ‘Neem wat erin zit,’ zei hij. ‘Je mag het hebben; het kwam uit de wrakstukken van Isengard.’

‘Van mij, van mij, en duur gekocht!’ riep Saruman uit, terwijl hij de tabakszak vastklemde. ‘Dit is alleen maar een symbolische terugbetaling, want jullie hebben meer genomen, wed ik. Maar een bedelaar moet dankbaar zijn als een dief hem zelfs een kruimel van zijn eigendom teruggeeft. Welnu, het zal net goed voor jullie zijn als je thuiskomt, en de dingen minder goed in het Zuiderkwartier aantreft dan je zou wensen. Ik hoop dat je land het lang zonder kruid zal moeten stellen!’

‘Dank je,’ zei Merijn. ‘In dat geval wil ik mijn tabakszak terug hebben, die niet van jou is en ver met mij heeft gereisd. Pak het kruid in je eigen vodden.’

‘Wie steelt verdient bestolen te worden,’ zei Saruman en hij keerde Merijn de rug toe en gaf Slangtong een schop en liep naar het bos. ‘Wel heb je ooit!’ zei Pepijn. ‘Hij met zijn dief! En onze vergoeding dan voor al die hinderlagen, verwondingen en onze orktocht door Rohan?’

‘Ah,’ zei Sam. ‘En gekocht zei-ie. Ik vraag me af hoe. En wat hij over het Zuiderkwartier zei beviel me niets. Het wordt tijd dat we teruggaan.’

‘Dat is het zeker,’ zei Frodo. ‘Maar we kunnen niet vlugger gaan als we Bilbo moeten opzoeken. Ik ga eerst naar Rivendel, wat er ook gebeurt.’

‘Ja, ik denk dat dat het beste is,’ zei Gandalf. ‘Maar wee, Saruman! Ik ben bang dat er niets meer met hem te beginnen is. Er is niet veel van hem over. Maar toch, ik weet nog niet zo zeker of Boombaard gelijk heeft: ik denk dat hij toch nog kwaad zou kunnen doen op een kleine gemene manier.’ De volgende dag gingen zij verder naar het noorden van Donkerland, waar nu niemand woonde, hoewel het een groen en aangenaam land was. September kwam met gouden dagen en zilveren nachten, en zij reden op hun gemak tot ze de Zwaansvliet bereikten, en de oude voorde vonden, ten oosten van de Watervallen, waar hij plotseling naar de laaglanden dook. Ver in het westen lagen, in een nevel, de meren en eilandjes waar hij slingerend door naar de Grijsvloed liep: daar woonden talloze zwanen in een land van riet.

Zo trokken zij Eregion binnen, en eindelijk daagde een mooie ochtend, die boven glinsterende nevels straalde; en toen zij van hun kamp op een lage heuvel om zich heen keken, zagen de reizigers heel in de verte de zon op drie pieken schijnen, die door drijvende wolken heen de hemel in staken: Caradhras, Celebdil en Fanuidhol. Zij waren dicht bij de Poorten van Moria. Hier bleven zij zeven dagen, want er was weer een afscheid ophanden waar zij tegenop zagen. Weldra zouden Celeborn en Galadriel en hun gevolg naar het oosten afbuigen, om zo door de Roodhornpoort en langs de Deemriltrap naar de Zilverlei en naar hun eigen land te gaan. Zij hadden tot zover de westelijke wegen genomen, want zij hadden veel met Elrond en Gandalf te bespreken, en bleven ook hier nog in gesprek met hun vrienden. Vaak, lang nadat de hobbits in slaap waren verzonken, plachten zij onder de sterren te zitten en herinneringen op te halen aan de era’s die waren vervlogen, en al hun vreugden en inspanningen in de wereld, of beraadslaagden over de dagen die komen gingen. Een zwerver die toevallig langs zou zijn gekomen, zou weinig hebben gezien of gehoord, en hij zou alleen maar hebben gedacht grijze gestalten te zien, uitgehouwen in steen, gedenktekens van vergeten zaken die nu in onbevolkte landen verloren waren. Want zij bewogen niet en spraken niet met de mond, maar doorschouwden elkaars geest; en alleen hun stralende ogen bewogen en vlamden terwijl hun gedachten heen en weer gingen. Maar ten slotte was alles gezegd, en zij namen weer voor een tijd afscheid, tot het tijd was voor de Drie Ringen om weg te gaan. Vlug vervagend tussen de stenen en de schaduwen, reed het grijs bemantelde volk uit Lórien naar de bergen; en zij die naar Rivendel gingen, bleven op de heuvel zitten kijken, tot er uit de dichter wordende mist een flits kwam; en toen zagen zij niets meer. Frodo wist dat Galadriel haar ring als teken van afscheid omhoog had gehouden. Sam keerde zich om en verzuchtte: ‘Ik wou dat ik terugging naar Lórien.’

Plotseling, zoals het reizigers altijd toescheen, kwamen ze op een avond na de hoge woeste gronden eindelijk aan de rand van de diepe vallei van Rivendel en zagen ver beneden zich de lampen stralen in Elronds huis. En zij daalden af en staken de brug over en kwamen bij de deuren, en het hele huis was vol licht en gezang uit blijdschap om Elronds thuiskomst. Eerst, voordat ze gegeten of zich gewassen hadden, of ook maar hun mantels hadden uitgetrokken, gingen de hobbits op zoek naar Bilbo. Zij troffen hem helemaal alleen in zijn kleine kamer aan. Die was bezaaid met papier, pennen en potloden, maar Bilbo zat in een stoel voor een klein vrolijk vuur. Hij zag er heel oud maar vredig uit, en slaperig. Hij opende zijn ogen en keek op toen ze binnenkwamen. ‘Hallo, hallo,’ zei hij. ‘Dus jullie zijn teruggekomen? En morgen ben ik jarig! Wat knap van jullie! Weten jullie, ik word honderdnegenentwintig! En over een jaar, als ik gespaard blijf, zal ik net zo oud zijn als de Oude Toek. Ik zou hem graag willen overtreffen, maar we zullen zien.’

Na de viering van Bilbo’s verjaardag bleven de vier hobbits een paar dagen in Rivendel, en ze zaten vaak bij hun oude vriend, die nu het grootste deel van de tijd in zijn kamer doorbracht, behalve tijdens de maaltijden. Want daarvoor was hij in de regel nog altijd stipt en versliep zich er zelden voor. Rond het vuur gezeten vertelden ze hem om beurten alles wat zij zich van hun reizen en avonturen konden herinneren. Aanvankelijk deed hij alsof hij aantekeningen maakte; maar hij viel herhaaldelijk in slaap en wanneer hij wakker werd zei hij: ‘Wat schitterend! Wat prachtig! Maar waar waren we ook alweer?’ Dan gingen ze verder met het verhaal van het punt af waarop hij was begonnen te knikkebollen. Het enige deel dat hem werkelijk scheen op te wekken en zijn aandacht geboeid hield was het verslag van de kroning en het huwelijk van Aragorn. ‘Ik was natuurlijk voor het huwelijk uitgenodigd,’ zei hij. ‘En ik heb er lang genoeg op gewacht. Maar op de een of andere manier, toen het zover was, merkte ik dat ik hier zoveel te doen had; en pakken is zo’n gedoe.’

Toen er bijna veertien dagen waren verlopen keek Frodo uit zijn raam en zag dat het ’s nachts gevroren had, en de spinnenwebben waren als witte netten. Toen wist hij plotseling dat hij moest gaan en afscheid nemen van Bilbo. Het weer was nog rustig en mooi na een van de lieflijkste zomers in liedenheugenis; maar het was nu oktober, en weldra zou er verandering komen en zou het weer gaan regenen en waaien. En ze hadden nog een heel eind te gaan. Maar het was eigenlijk niet de gedachte aan het weer, die hem bewoog. Hij had het gevoel dat het tijd voor hem was om naar de Gouw terug te gaan. En Sam deelde het. Nog de vorige avond had hij gezegd: ‘Wel, meneer Frodo, we zijn ver weg geweest en hebben een hoop gezien, maar toch geloof ik niet dat we een betere plaats hebben gevonden dan dit. Er is hier iets van alles, als u me vat: de Gouw en het Gouden Woud en Gondor en de huizen van koningen en herbergen en weilanden en bergen, alles door mekaar. Maar toch voel ik op de een of andere manier dat we gauw moeten vertrekken. Ik maak me zorgen om de Gabber om u de waarheid te zeggen.’

‘Ja, van alles iets, Sam, behalve de Zee,’ antwoordde Frodo, en hij herhaalde het nu bij zichzelf: ‘Behalve de Zee.’ Die dag sprak Frodo met Elrond, en zij kwamen overeen dat ze de volgende morgen zouden vertrekken. Tot hun genoegen zei Gandalf: ‘Ik denk dat ik ook meega. In elk geval tot aan Breeg. Ik wil Boterbloem spreken.’ ’s Avonds gingen zij afscheid nemen van Bilbo. ‘Nu, als jullie moeten gaan dan moet het,’ zei hij. ‘Het spijt mij. Ik zal je missen. Het is leuk te weten dat jullie in de buurt zijn. Maar ik begin erg slaperig te worden.’ Toen gaf hij zijn mithrilbuis en Prik aan Frodo, vergetende dat hij dat al gedaan had; en hij gaf hem ook een paar geleerde boeken die hij op verschillende tijden had gemaakt, geschreven in zijn hanenpoterige handschrift en met etiketten op de rug waarop stond: Vertalingen uit het Elfs, door B.B. Aan Sam gaf hij een zakje goud. ‘Bijna de laatste druppel van de Smaug-oogst,’ zei hij. ‘Kan van pas komen als je aan trouwen denkt, Sam.’ Sam bloosde. ‘Ik heb niet veel om aan jullie, jongelui, te geven,’ zei hij tegen Merijn en Pepijn, ‘behalve goede raad.’ En toen hij hun hiervan ruimschoots had voorzien, voegde hij er een laatste raadgeving aan toe op Gouwse wijze: ‘Laat je hoofden niet te groot worden voor je hoeden! Als je niet gauw ophoudt met groeien, zul je merken dat hoeden en kleren duur zijn.’

‘Maar als jij de Oude Toek wilt overtreffen,’ zei Pepijn, ‘zie ik niet in waarom wij niet zouden proberen de Bullebas te verslaan.’ Bilbo moest lachen en haalde uit een zak twee prachtige pijpen met parelmoeren mondstukken tevoorschijn, met bandjes van fijn bewerkt zilver. ‘Denk aan mij als je eruit rookt!’ zei hij. ‘De elfen hebben ze voor mij gemaakt, maar ik rook tegenwoordig niet meer.’ En plotseling knikkebolde hij en viel even in slaap, en toen hij weer wakker werd, zei hij: ‘Nou, waar waren we? Ja, natuurlijk, aan het cadeautjes geven. Hetgeen me doet denken: wat is er met mijn Ring gebeurd, Frodo, die je hebt meegenomen?’

‘Ik ben hem kwijt, beste Bilbo,’ zei Frodo. ‘Ik heb hem uit de weg geruimd, weet je.’

‘Wat jammer!’ zei Bilbo. ‘Ik had hem graag nog eens willen zien. Ach nee, wat dom van me! Daarvoor ben je immers weggegaan, nietwaar, om hem kwijt te raken? Maar het is allemaal zo verwarrend, want er schijnen zo’n hoop andere dingen mee verwikkeld te zijn geraakt: Aragorns zaken, en de Witte Raad en Gondor en de Ruiters en Zuiderlingen en olifanten – heb je er echt een gezien, Sam? – en grotten en torens en gouden bomen, en de hemel mag weten wat nog meer. Ik ben blijkbaar langs een veel te rechte weg van mijn tocht teruggekomen. Ik vind dat Gandalf me weleens wat had kunnen laten zien. Maar in dat geval zou de verkoping voorbij zijn geweest voordat ik terug was, en dan zou ik nog meer last hebben gehad dan ik al had. In elk geval is het nu te laat en ik geloof werkelijk dat het veel behaaglijker is om hier te zitten en er alles over te horen. Het vuur is erg knus hier, en het eten is heel erg goed, en er zijn elfen wanneer je ze nodig hebt. Wat zou je je meer kunnen wensen?’

De Weg gaat verder, eindeloos,

Vanaf de deur waar hij begon.

Laat anderen volgen hem, een poos,

Tot ver achter de horizon!

Laat hen weer nieuwe paden gaan,

Maar ik klop nu, met voeten moe,

Bij de verlichte herberg aan,

Voor avondrust, met sluimer toe.

En toen Bilbo deze laatste woorden mompelde, viel zijn hoofd op de borst en was hij vast in slaap. De avond maakte de kamer donkerder, en het vuur brandde helderder; en zij keken naar Bilbo terwijl hij sliep en zagen dat er een glimlach op zijn gezicht was. Zo bleven zij een tijdje zwijgend zitten; en toen keek Sam de kamer rond, naar de flakkerende schaduwen op de muren en zei zacht: ‘Ik geloof niet, meneer Frodo, dat-ie veel geschreven heeft terwijl wij weg waren. Hij zal nu ons verhaal nooit meer schrijven.’ Hierop opende Bilbo één oog, bijna alsof hij het had gehoord. Toen ging hij rechtop zitten. ‘Je ziet, ik word zo slaperig,’ zei hij. ‘En wanneer ik tijd heb om te schrijven, schrijf ik bij voorkeur alleen maar poëzie. Ik vraag me af, Frodo, beste kerel, of je het erg zou vinden om mijn paperassen wat op te ruimen voordat je gaat? Doe al mijn aantekeningen en papieren bij elkaar en neem ze mee als je wilt. Zie je, ik heb niet veel tijd om alles uit te zoeken en samen te stellen. Laat Sam je helpen, en als je alles bij elkaar hebt, kom dan terug, dan zal ik het nog eens overlezen. Ik zal niet te kritisch zijn.’

‘Natuurlijk doe ik dat!’ zei Frodo. ‘En natuurlijk zal ik gauw terugkomen; het zal niet langer gevaarlijk zijn. Er is nu een echte koning en hij zal de wegen weldra in orde maken.’

‘Dank je, beste kerel,’ zei Bilbo. ‘Dat is werkelijk een pak van m’n hart.’ En hierop viel hij weer vast in slaap.

De volgende dag namen Gandalf en de hobbits afscheid van Bilbo in zijn kamer, want het was koud buiten; en toen zeiden ze vaarwel tegen Elrond en alle leden van zijn hofhouding. Toen Frodo op de drempel stond, wenste Elrond hem goede reis, zegende hem en hij zei: ‘Ik denk, Frodo, dat je misschien niet terug zult hoeven te komen, tenzij je heel gauw komt. Zoek omstreeks deze tijd van het jaar, wanneer de bladeren goud zijn voor ze vallen, Bilbo in de bossen van de Gouw. Ik zal bij hem zijn.’ Niemand anders hoorde deze woorden, en Frodo hield ze voor zich.

VII. Op weg naar Huis

Eindelijk keken de gezichten van de hobbits in de richting van hun woonplaats. Ze verlangden er nu naar de Gouw weer te zien; maar in het begin reden zij slechts langzaam, want Frodo was slecht op zijn gemak geweest. Toen zij bij de Voorde van de Bruinen kwamen, was hij blijven staan en scheen onwillig om de stroom in te rijden; en zij merkten dat zijn ogen hen en de dingen om hem heen enige tijd niet leken te zien. Die hele dag was hij stil. Het was de zesde oktober. ‘Heb je pijn, Frodo?’ vroeg Gandalf rustig toen hij naast hem reed. ‘Ja, dat heb ik,’ zei Frodo. ‘Het is mijn schouder. De wond doet zeer, en de herinnering aan duisternis drukt zwaar op mij. Het was vandaag een jaar geleden.’

‘Helaas! Er zijn wonden die niet helemaal kunnen worden genezen,’ zei Gandalf. ‘Ik vrees dat dat met de mijne misschien zo is,’ zei Frodo. ‘Er is geen werkelijke terugkeer. Hoewel ik naar de Gouw ga, zal het toch niet hetzelfde zijn, want ik zal niet dezelfde zijn. Ik ben gewond door mes, staal en tand en een lange last. Waar zal ik rust vinden?’ Gandalf gaf geen antwoord.

Tegen het einde van de volgende dag waren de pijn en de onlust over, en Frodo was weer vrolijk, zo vrolijk alsof hij zich de zwartheid van de vorige dag niet herinnerde. Daarna verliep de reis goed, en de dagen gingen snel voorbij; want zij reden op hun gemak, en vaak dwaalden zij door mooie boslanden, waar de bladeren rood en geel waren in de herfstzon. Ten slotte kwamen zij bij de Weertop; en het begon al tegen de avond te lopen en de schaduw van de heuvel lag donker over de weg. Toen smeekte Frodo hen zich te haasten, en hij wilde niet naar de heuvel kijken, maar reed met gebogen hoofd en zijn mantel dicht om zich heen getrokken door de schaduw ervan. Die nacht veranderde het weer en er stak een wind uit het westen op, zwanger van regen, die luid en koud blies, en de gele bladeren dwarrelden als vogels door de lucht. Toen ze bij het Kijtbos kwamen waren de takken al bijna kaal en een groot gordijn van regen onttrok de Heuvel van Breeg aan hun zicht.

Zo reden de vijf reizigers aan het einde van een stormachtige natte avond in de laatste dagen van oktober de klimmende weg op en kwamen bij de Zuiderpoort van Breeg. Deze zat potdicht, en de regen woei in hun gezichten, en langs de duisterende hemel joegen de lage wolken, en zij werden enigszins ontmoedigd, want zij hadden een warmere ontvangst verwacht. Toen ze vele keren hadden geroepen, kwam de Poortwachter eindelijk naar buiten, en zij zagen dat hij een grote knuppel droeg. Hij keek hen angstig en achterdochtig aan, maar toen hij zag dat Gandalf erbij was en dat zijn metgezellen ondanks hun vreemde kledij hobbits waren, monterde hij wat op en verwelkomde hen. ‘Kom binnen!’ zei hij, terwijl hij de poort ontgrendelde. ‘We zullen niet hierbuiten in de kou en de nattigheid blijven staan om nieuws uit te wisselen; het is hondenweer. Maar de ouwe Gersteman zal jullie ongetwijfeld een warm onthaal bereiden in de Pony, en daar zullen jullie alles te horen krijgen wat er te horen valt.’

‘En daar zullen jullie later alles te horen krijgen wat wij te zeggen hebben, en meer nog,’ zei Gandalf lachend. ‘Hoe gaat het met Harrie?’ De Poortwachter meesmuilde. ‘Weg,’ zei hij. ‘Maar dat kun je maar het beste aan Gersteman vragen. Goeienavond!’

‘Ook goeienavond,’ zeiden ze en ze gingen de poort door; en toen zagen ze dat er achter de haag aan de kant van de weg een lange lage hut was gebouwd waar een aantal mannen naar buiten was gekomen en hen over de omheining aanstaarde. Toen ze bij het huis van Willem Varentje kwamen, zagen ze dat de haag daar verwilderd en gehavend was en dat de ramen met planken waren dichtgetimmerd. ‘Denk je dat je hem doodgegooid hebt met die appel, Sam?’ vroeg Pepijn. ‘Daar is niet zoveel hoop op, meneer Pepijn,’ zei Sam. ‘Maar ik zou graag willen weten wat er van die arme pony is geworden. Ik heb vaak aan hem moeten denken, met die huilende wolven en zo.’

Ten slotte kwamen ze bij De Steigerende Pony en die zag er tenminste vanbuiten nog net zo uit; en er waren lichten achter de rode gordijnen voor de benedenramen. Ze luidden de bel en Nob kwam naar de deur, deed deze op een kier open en gluurde naar buiten; en toen hij hen onder de lamp zag staan slaakte hij een kreet van verbazing. ‘Meneer Boterbloem! Meester!’ riep hij. ‘Ze zijn teruggekomen!’

‘O, werkelijk? Ik zal ze leren,’ klonk de stem van Boterbloem, die naar buiten kwam rennen, met een knuppel in de hand. Maar toen hij zag wie het waren, bleef hij staan en de dreigende grijns op zijn gezicht maakte plaats voor een uitdrukking van verbazing en verrukking. ‘Nob, jij wolpotige geit!’ riep hij uit. ‘Kun je oude vrienden niet bij hun namen noemen? Je moet me niet zo de stuipen op het lijf jagen in deze tijden. Wel, wel! En waar zijn jullie vandaan gekomen? Ik had nooit gedacht dat ik een van jullie nog terug zou zien, en zo is het: zoals jullie met die Stapper de Wildernis zijn ingetrokken en al die Zwarte Mannen in de buurt. Maar ik ben echt blij jullie te zien, en wat Gandalf betreft het allermeest. Kom d’r in, kom d’r in! Dezelfde kamers als vorige keer? Ze zijn vrij. Ja, de meeste kamers zijn leeg tegenwoordig, ik zal er geen doekjes om winden, want jullie zullen het gauw genoeg merken. En ik zal zien wat we aan het avondeten kunnen doen, zo gauw mogelijk, maar ik zit krap in m’n personeel op het ogenblik. Hela, Nob, treuzelaar! Zeg ’t aan Bob! Ach, ik vergeet almaar dat Bob weg is: hij gaat nu bij het vallen van de avond naar huis naar zijn familie. Nou, breng de pony’s van de gasten naar de stallen, Nob! En jij wilt je eigen paard zeker zelf naar zijn stal brengen, Gandalf? Een prachtig beest, zoals ik al zei toen ik hem voor het eerst zag. Welnu, kom binnen. Doe alsof je thuis bent.’ Meneer Boterbloems manier van spreken was in ieder geval niet veranderd, en hij scheen nog altijd hetzelfde jachtige bestaan te leiden. En toch was er bijna niemand te zien en alles was rustig. Uit de gelagkamer kwam een zacht gemompel van hooguit twee of drie stemmen. En toen ze het gezicht van de waard beter zagen in het licht van twee kaarsen die hij aanstak en voor hen uit droeg, bleek het er nogal gerimpeld en zorgelijk uit te zien. Hij nam hen mee door de gang naar de kamer waar zij die vreemde avond meer dan een jaar geleden hadden gezeten; en zij volgden hem, een beetje ongerust, want het was hun duidelijk dat de oude Gersteman zijn best deed om zijn zorgen niet te laten blijken. De dingen waren niet wat ze waren geweest. Maar ze zeiden niets en wachtten. Zoals zij hadden verwacht kwam meneer Boterbloem na het avondeten kijken of alles naar hun genoegen was geweest. En dat was het: het bier en het eten in de Pony waren er in elk geval niet slechter op geworden. ‘Ik zal niet zo brutaal zijn om u voor te stellen vanavond naar de gelagkamer te komen,’ zei Boterbloem. ‘Jullie zullen wel moe zijn; en er is niet veel volk daar vanavond, in ieder geval. Maar als jullie een half uurtje tijd voor me hebben voor je naar bed gaat, zou ik wel wat met jullie willen praten, rustig, onder elkaar.’

‘Dat is precies wat wij ook graag willen,’ zei Gandalf. ‘We zijn niet moe. We hebben het rustig aan gedaan. We waren nat, koud en hongerig, maar dat heb jij allemaal verholpen. Kom, ga zitten. En als je wat pijpkruid hebt, zullen we je zegenen.’

‘Als je om iets anders had gevraagd, zou ik gelukkiger zijn geweest,’ zei Boterbloem. ‘Dat is nou net iets waar we gebrek aan hebben, aangezien we alleen maar hebben wat we zelf verbouwen, en dat is niet genoeg. Er is in de Gouw niets te koop tegenwoordig. Maar ik zal doen wat ik kan!’ Toen hij terugkwam bracht hij genoeg voor hen mee voor een dag of twee; een stapeltje ongesneden blad. ‘Zuidlinch,’ zei hij, ‘en het beste dat we hebben, maar het haalt het niet bij Zuiderkwartier, zoals ik altijd heb gezegd, hoewel ik wat de meeste dingen betreft helemaal voor Breeg ben, met permissie.’ Ze zetten hem in een grote stoel bij het houtvuur, en Gandalf ging aan de andere kant van de haardstee zitten, en de hobbits op lage stoelen tussen hen in; en toen spraken zij vele halve uren, en wisselden al het nieuws uit dat meneer Boterbloem wilde horen of vertellen. De meeste dingen die zij te vertellen hadden, waren wonderbaarlijk en verbijsterend voor hun gastheer, en gingen zijn bevattingsvermogen ver te boven. En zij lokten weinig ander commentaar uit dan: ‘Ik geloof m’n oren niet!’ – vaak herhaald ondanks het feit dat Boterbloem het met zijn eigen oren hoorde. ‘Meent u dat werkelijk, meneer Balings, of is het meneer Onderheuvel? Nee toch, meester Gandalf! Wel heb je ooit! Wie zou dat hebben gedacht in onze tijd.’ Maar zelf zei hij niet veel. De toestand was allesbehalve gunstig, zei hij. De zaken gingen zelfs niet goed: ze gingen ronduit slecht. ‘Niemand van Buiten komt nu naar Breeg,’ zei hij. ‘En de lui van hier blijven bijna allemaal thuis en houden hun deuren dicht. Het komt allemaal door die nieuwelingen en boeven die vorig jaar de Groeneweg langs begonnen te komen, zoals je je misschien zult herinneren. Maar later kwamen er nog meer. Sommigen waren gewone zielepoten die voor moeilijkheden wegliepen; maar de meesten waren slechte lieden, vol dieverij en kwaad in de zin. En er waren moeilijkheden hier in Breeg zelf, erge moeilijkheden. Het is er behoorlijk aan toe gegaan en enkele lieden zijn gedood, morsdood. Als u me wilt geloven.’

‘Dat wil ik best,’ zei Gandalf. ‘Hoeveel?’

‘Drie en twee,’ zei Boterbloem, waarmee hij de grote lieden en de kleine bedoelde. ‘De arme Matje Heideteen, en Roeltje Appeldoor, en de kleine Tommie Prikdoorn van over de Heuvel; en Willie Berm van hierboven en een van de Onderheuvels uit Stadel: allemaal goeie lui, en we missen ze. En Harrie Geiteblad, die vroeger aan de Westpoort was, en die Willem Varentje, die waren aan de kant van de vreemdelingen en zijn er met hen vandoor gegaan; en ik geloof vast dat zij ze hebben binnengelaten. Op de avond van het gevecht, bedoel ik. Dat was nadat we hun de poorten gewezen hadden en hen eruit hadden gezet; dat was voor het einde van het jaar, dat was het; en het gevecht was aan het begin van het Nieuwe Jaar na de zware sneeuw die we hadden. En nu zijn het rovers geworden en wonen buiten, en houden zich schuil in de bossen voorbij Boog, en in de wildernis in het noorden. Het lijkt wel een beetje op de slechte oude tijden van de verhalen, zeg ik. Het is niet veilig op de weg en niemand gaat ver en men sluit zijn huizen vroeg af. We moeten helemaal langs de haag wachters plaatsen en een hoop mensen ’s nachts bij de poorten zetten.’

‘Nou, niemand heeft ons lastiggevallen,’ zei Pepijn, ‘en wij hebben langzaam gereisd en hebben geen wacht gehouden. We dachten dat we alle moeilijkheden achter ons hadden gelaten.’

‘Ha, maar dat heb je niet, meester, dat is het erge,’ zei Boterbloem. ‘Maar het is geen wonder dat ze jullie met rust hebben gelaten. Ze hebben het niet begrepen op gewapende lieden met zwaarden, helmen en schilden en zo. Ze bedenken zich wel twee keer. En ik moet zeggen dat ik nogal geschrokken ben toen ik jullie zag.’ Toen beseften de hobbits plotseling dat de mensen hen niet zozeer verbaasd hadden aangekeken omdat ze verrast waren om hun terugkeer, als wel om hun uitrusting. Ze waren zelf zo gewend geraakt aan oorlog en om in ordelijke compagnieën te rijden, dat zij helemaal hadden vergeten dat de schitterende maliën die onder hun mantels uit kwamen kijken, en de helmen van Gondor en de Mark, en de mooie blazoenen op de schilden er vreemd uit zouden zien in hun eigen land. En Gandalf reed nu ook op zijn grote grijze paard, helemaal in het wit gekleed, met daaroverheen een grote mantel van blauw en zilver, en het lange zwaard Glamdring aan zijn zijde. Gandalf moest lachen. ‘Nou, nou,’ zei hij, ‘als zij al bang voor ons vijven zijn, dan hebben wij ergere vijanden op onze reizen ontmoet. Maar in ieder geval zullen zij je ’s nachts wel met rust laten zolang wij hier logeren.’

‘Hoe lang zal dat zijn?’ vroeg Boterbloem. ‘Ik zal niet ontkennen dat we jullie graag een tijdje hier zouden houden. Zie je, we zijn dergelijke moeilijkheden niet gewend en de Dolers zijn allemaal weggegaan, zegt men. Ik geloof niet dat we tot nu toe goed begrepen hebben wat zij voor ons hebben gedaan. Want er zijn nog ergere dingen dan rovers in de buurt geweest. Wolven hebben vorige winter voor de haag zitten huilen. En er zijn donkere gedaanten in de bossen, vreselijke wezens, die het bloed in je aderen doen stollen als je eraan denkt. Het is heel erg verontrustend geweest, als je me vat.’

‘Dat zal zeker wel,’ zei Gandalf. ‘Bijna alle landen zijn in deze tijd in beroering geweest, heel erg zelfs. Maar kop op, Gersteman! Je hebt op ’t randje van heel grote moeilijkheden gestaan en ik ben blij te horen dat je er niet dieper in hebt gezeten. Maar er breken betere tijden aan. Beter misschien dan je je herinnert. De Dolers zijn teruggekeerd. Wij zijn met hen meegekomen. En er is weer een koning, Gersteman. Hij zal weldra zijn aandacht op deze contreien richten. Dan zal de Groeneweg weer worden geopend en zijn boodschappers zullen naar het noorden komen, het zal weer een komen en gaan zijn, en de boze dingen zullen uit de woestenijen worden verdreven. Voorwaar, te zijner tijd zal de woestijn geen wildernis meer zijn, en er zullen mensen en velden zijn waar eens wildernis was.’ Meneer Boterbloem schudde zijn hoofd. ‘Als er een paar nette eerbiedwaardige lieden op de wegen zijn, kan dat geen kwaad doen,’ zei hij. ‘Maar we willen geen gespuis en schurken meer hebben. En we willen geen buitenstaanders in Breeg, en ook niet in de buurt van Breeg. We willen met rust worden gelaten. Ik wil hier geen menigte vreemdelingen die hier kamperen en zich daar vestigen en al het wilde land overhoop halen.’

‘Je zult met rust worden gelaten, Gersteman,’ zei Gandalf. ‘Er is plaats genoeg voor rijken tussen de Isen en de Grijsvloed, of langs de kustlanden ten zuiden van de Brandewijn, zonder dat er iemand op enige dagen rijden van Breeg woont. En er plachten veel lieden in het noorden te wonen, honderd mijl of meer nog hiervandaan, aan het andere einde van de Groeneweg: op de noordelijke heuvels of bij het Avondschemermeer.’

‘Daar bij de Dodemansdijk?’ vroeg Boterbloem en hij keek nog ongeruster. ‘Men zegt dat het daar spookt. Alleen rovers wagen zich daar.’

‘De Dolers gaan daarheen,’ zei Gandalf. ‘Dodemansdijk, zeg je. Zo heeft het jarenlang geheten, maar de juiste naam, Gersteman, is Fornost Erain, het Norburg van de Koningen. En de Koning zal daar weer op een dag terugkeren; en dan zul je wat voorname lieden door Breeg zien rijden.’

‘Dat klinkt hoopvoller, moet ik zeggen,’ zei Boterbloem. ‘En het zal goed voor de zaken zijn, wed ik. Zolang hij Breeg maar met rust laat.’

‘Dat zal-ie,’ zei Gandalf. ‘Hij kent het en houdt ervan.’

‘Kent hij het?’ vroeg Gersteman met een verbaasde uitdrukking. ‘Hoewel ik niet zou weten waarom, daar in zijn grote stoel op zijn grote kasteel, honderden mijlen hiervandaan. En terwijl hij wijn drinkt uit een gouden beker, wed ik. Wat kan hem de Pony of kroezen bier schelen? Niet dat mijn bier niet goed is, Gandalf. Het is uitzonderlijk goed geweest sinds jij vorig jaar herfst hier was en er een goed woordje voor gedaan hebt. Dat was ten minste een troost bij alle narigheid, dat was het.’

‘Ah,’ zei Sam. ‘Maar hij zegt dat je bier altijd goed is.’

‘Wat, hij?’

‘Natuurlijk zegt hij dat. Hij is Stapper. Het hoofd van de Dolers. Heb je dat nou nog niet door?’ Eindelijk begon het bij hem te dagen en de uitdrukking op Boterbloems gezicht was een studie in verbazing. De ogen in zijn brede gezicht werden rond, en zijn mond ging wijd open, en hij snakte naar adem. ‘Stapper!’ riep hij toen hij op adem was gekomen. ‘Hij met kroon en zo en een gouden beker! Waar moet dat allemaal heen met ons?’

‘Betere tijden, voor Breeg in elk geval!’ zei Gandalf. ‘Ik hoop het, reken maar,’ zei Boterbloem. ‘Nou, dit is in ieder geval het leukste gesprek geweest dat ik in een maand van maandagen heb gehad. En ik zal niet ontkennen dat ik vannacht geruster zal slapen en met een opgelucht hart. Je hebt me een allemachtige hoop te denken gegeven, maar dat zal ik uitstellen tot morgen. Ik ga naar bed, en ik denk dat jullie je bed ook wel willen opzoeken. Hé, Nob!’ riep hij terwijl hij naar de deur liep. ‘Nob, slome duikelaar!’

‘Nob!’ zei hij tegen zichzelf, terwijl hij zich tegen zijn voorhoofd sloeg. ‘Waar doet me dat nu aan denken?’

‘Niet nóg een brief die u vergeten bent, hoop ik, meneer Boterbloem?’ vroeg Merijn. ‘Nou, nou, meneer Brandebok, daar hoeft u me niet steeds weer aan te herinneren! Maar nu hebt u me in de war gemaakt. Waar was ik nou ook alweer? Nob, stallen; ha, dat was het. Ik heb iets dat aan u toebehoort. Herinnert u zich Willem Varentje en zijn paardendiefstal nog? Die pony die u van hem gekocht hebt? Welnu, die staat hier. Helemaal uit zichzelf teruggekomen. Maar waar hij geweest is, zult u beter weten dan ik. Hij was zo verwaarloosd als een oude hond en zo mager als een klerenhanger, maar hij leefde in ieder geval. Nob heeft voor hem gezorgd.’

‘Wat, mijn Willem?’ riep Sam uit. ‘Nou, als ik niet onder een gelukkig gesternte geboren ben; wat mijn Gabber ook mag zeggen. Alweer een wens die is uitgekomen! Waar is hij?’ En Sam weigerde naar bed te gaan voor hij Willem in zijn stal had opgezocht.

De reizigers bleven de hele volgende dag in Breeg en meneer Boterbloem had in ieder geval de volgende avond niet over zijn zaken te klagen. Nieuwsgierigheid overwon alle angst, en zijn zaak was afgeladen. Uit beleefdheid bezochten de hobbits de gelagkamer ’s avonds enige tijd en beantwoordden heel wat vragen. Omdat men in Breeg een goed geheugen had, vroeg men Frodo herhaaldelijk of hij zijn boek had geschreven. ‘Nog niet,’ antwoordde hij. ‘Ik ga nu naar huis om mijn aantekeningen te ordenen.’ Hij beloofde de verbazingwekkende gebeurtenissen in Breeg te behandelen, en op die manier een boek dat voornamelijk over verre en minder belangrijke zaken ‘in het zuiden’ scheen te handelen, wat interessanter te maken. Toen vroeg een van de jongeren om een lied. Maar hierop viel er een stilte, en hij werd met fronsende blikken tot zwijgen gebracht, en het verzoek werd niet herhaald. Blijkbaar wilde men geen herhaling van huiveringwekkende gebeurtenissen in de gelagkamer. Geen moeilijkheden overdag, noch enig geluid bij nacht verstoorden de vrede in Breeg terwijl de reizigers daar verbleven, maar de volgende ochtend stonden zij vroeg op, want omdat het nog regenachtig weer was, wilden zij de Gouw voor de avond bereiken, en het was een lange rit. De bevolking van Breeg was uitgelopen om hen op weg te zien gaan en was vrolijker gestemd dan zij het afgelopen jaar was geweest; en zij die de vreemdelingen niet eerder in hun uitrusting hadden gezien, staarden hen met open mond aan: Gandalf met zijn witte baard en het licht dat van hem af scheen te stralen, alsof zijn blauwe mantel slechts een wolk over zonneschijn was; en de vier hobbits, die eruitzagen als dolende ruiters uit bijna vergeten verhalen. Zelfs zij die gelachen hadden om al het gepraat over de Koning, begonnen te denken dat er misschien toch wel waarheid in kon schuilen. ‘Wel, veel geluk onderweg en een behouden thuiskomst!’ zei meneer Boterbloem. ‘Ik had u eigenlijk eerder moeten waarschuwen dat in de Gouw ook niet alles pluis is, als wat wij horen waar is. Rare dingen aan de hand. Maar het ene verdrijft het andere, en ik was vervuld van mijn eigen zorgen. Maar als ik zo vrij mag zijn, jullie zijn veranderd van je reizen teruggekeerd en zien er nu uit als lieden die moeilijkheden aankunnen. Ik twijfel er niet aan dat jullie alles spoedig zullen rechtzetten. Veel geluk! En hoe vaker jullie terugkomen, hoe meer genoegen het me zal doen.’

Ze namen afscheid van hem en reden weg, en gingen door de Westpoort en verder naar de Gouw. Willem de pony was bij hen en evenals de vorige keer droeg hij heel wat bagage, maar hij draafde voort naast Sam en scheen volmaakt tevreden. ‘Ik vraag me af waar de ouwe Gersteman op zinspeelde,’ zei Frodo. ‘Ik heb wel een vermoeden,’ zei Sam somber. ‘Wat ik in de Spiegel zag: omgehakte bomen en zo, en mijn ouwe Gabber, die uit het Laantje was gezet. Ik had vlugger terug moeten gaan.’

‘En blijkbaar is er iets aan de hand met het Zuiderkwartier,’ zei Merijn. ‘En er is een algemeen gebrek aan pijpkruid.’

‘Wat het ook is,’ zei Pepijn, ‘je kunt er zeker van zijn dat Lotho erachter zit.’

‘Misschien is hij er wel bij betrokken, maar hij zit er niet achter,’ zei Gandalf. ‘Je bent Saruman vergeten. Hij begon belangstelling voor de Gouw aan de dag te leggen voordat Mordor dat deed.’

‘Welnu, wij hebben jou bij ons,’ zei Merijn, ‘dus de dingen zullen spoedig worden opgehelderd.’

‘Ik ben nu nog bij je,’ zei Gandalf, ‘maar dat zal weldra niet meer het geval zijn. Ik ga niet mee naar de Gouw. Jullie moeten zelf orde op zaken stellen: daar ben je nu voor opgeleid. Begrijp je het nog niet? Mijn tijd is voorbij: het is niet langer mijn taak om dingen recht te zetten of om lieden te helpen dat te doen. En wat jullie betreft, beste vrienden, jullie hebben geen hulp nodig. Jullie zijn nu volwassen. En heel groot geworden: jullie worden werkelijk tot de groten gerekend en ik ben helemaal niet bezorgd meer om jullie. Maar als je het weten wilt, ik ga weldra een andere kant uit. Ik moet een lang gesprek met Bombadil hebben: een gesprek als ik mijn hele leven nog niet heb gehad. Hij is honkvast en ik ben een steen die gedoemd is geweest om te rollen. Maar mijn dagen van rollen lopen ten einde, en nu zullen we elkaar veel te vertellen hebben.’

Na een poosje kwamen zij bij het punt op de Oosterweg, waar zij afscheid van Tom Bombadil hadden genomen; en zij hoopten en verwachtten half hem daar te zien staan om hen te begroeten terwijl zij voorbijgingen. Maar er was geen spoor van hem te zien; en er hing een grijze mist over de Grafheuvels in het zuiden en een donkere sluier over het Oude Woud in de verte.

Ze bleven staan en Frodo keek verlangend naar het zuiden. ‘Ik zou de oude baas heel graag weer willen zien,’ zei hij. ‘Ik vraag me af hoe hij het maakt.’

‘Even goed als altijd, daar kun je verzekerd van zijn,’ zei Gandalf. ‘Volkomen onverstoorbaar en naar ik meen niet bijzonder belangstellend voor wat wij gedaan of gezien hebben, tenzij misschien alleen voor onze bezoeken aan de enten. Misschien dat je hem later eens kunt opzoeken. Maar als ik jou was, zou ik nu met spoed naar huis gaan, of jullie zullen de Brandewijnbrug niet halen voor de poorten dicht zijn.’

‘Maar er zijn geen poorten,’ zei Merijn, ‘niet op de Weg, dat weet je toch zeker wel? Natuurlijk is er de Poort van Bokland, maar daar zullen ze me op elk tijdstip door laten.’

‘Er wáren geen poorten, bedoel je,’ zei Gandalf. ‘Ik denk dat je er nu wel een paar zult tegenkomen. En misschien zul je zelfs bij de Boklandpoort meer moeilijkheden hebben dan je denkt. Maar jullie spelen het wel klaar. Vaarwel, beste vrienden! Niet voor de laatste keer, nog niet! Vaarwel!’ Hij wendde Schaduwvacht van de weg af en het grote paard sprong de groene berm op die erlangs liep; en toen, na een kreet van Gandalf, was hij verdwenen en rende naar de Grafheuvels als een wind uit het noorden.

‘Daar zijn we nu, met ons vieren zoals we vertrokken,’ zei Merijn. ‘We hebben alle anderen achter ons gelaten, één voor één. Het lijkt bijna een droom die langzaam vervaagd is.’

‘Voor mij niet,’ zei Frodo. ‘Het komt mij eerder voor alsof ik weer in slaap val.’

VIII. De zuivering van de Gouw

De avond was al gevallen toen de reizigers, nat en moe, ten slotte de Brandewijn bereikten en ze zagen dat de weg versperd was. Aan beide kanten van de Brug stond een grote poort met scherpe punten erop; en aan de andere kant van de rivier waren, naar zij zagen, enkele nieuwe huizen gebouwd: van twee verdiepingen en met smalle rechte ramen, kaal en flauw verlicht, allemaal heel erg somber en niet erg Gouw-achtig. Zij bonsden op de buitenste poort en riepen, maar eerst kwam er geen antwoord. Toen stak iemand, tot hun verbazing, een hoorn en de lichten achter de ramen werden gedoofd. Een stem riep in het donker: ‘Wie is daar? Maak dat je wegkomt! Je kunt er niet in. Kun je niet lezen wat er staat: Geen toegang tussen zonsondergang en zonsopgang ?’

‘Natuurlijk kunnen we in het donker niet lezen,’ riep Sam terug. ‘En als hobbits uit de Gouw op een nacht als deze in de nattigheid buiten moeten blijven, zal ik je briefje afscheuren als ik het vind.’ Daarop sloeg er een raam dicht, en een menigte hobbits met lantaarns kwam aan de linkerkant van het huis naar buiten stromen. Zij openden de verste poort en sommigen kwamen de brug over. Toen ze de reizigers zagen, schenen ze bang te zijn. ‘Kom maar!’ zei Merijn, die een van de hobbits herkende. ‘Als jij me niet kent, Hob Haagwaart, moest je je schamen. Ik ben Merijn Brandebok en ik zou weleens willen weten wat dit allemaal te betekenen heeft en wat een Boklander als jij hier doet. Je was vroeger bij de Haagpoort.’

‘Grote griebels! Het is meester Merijn, as-je-me-nou, en helemaal opgetut om te vechten,’ zei de oude Hob. ‘Gossie, ze zeiden dat je dood was! Verdwaald in het Oude Woud, zegt men. Maar ik ben blij dat je toch in leven bent.’

‘Staar me dan niet langer door de tralies aan en doe de poort open!’ zei Merijn. ‘Het spijt me, meester Merijn, maar dat mogen we niet.’

‘Van wie niet?’

‘Van de Chef op Balingshoek.’

‘Chef, Chef? Bedoel je meneer Lotho?’ vroeg Frodo. ‘Ik denk van wel, meneer Balings: maar we mogen tegenwoordig alleen maar “de Chef” zeggen.’

‘Je meent het!’ zei Frodo. ‘Nou, ik ben in ieder geval blij dat hij de naam Balings heeft laten vallen. Maar het is blijkbaar hoog tijd dat de familie hem eens onder handen neemt en hem op zijn plaats zet.’ De hobbits achter de poort zwegen plotseling. ‘Het zal geen goed doen zo te praten,’ zei er een. ‘Hij zal het te horen krijgen. En als u zoveel lawaai maakt, zult u de Grote Man van de Chef wakker maken.’

‘We zullen hem wakker maken op een manier die hem zal verrassen,’ zei Merijn. ‘Als je bedoelt dat je dierbare Chef schurken uit de wildernis heeft ingehuurd, dan zijn we geen uur te vroeg teruggekomen.’ Hij sprong van zijn pony en toen hij de aankondiging in het licht van de lantaarns zag, scheurde hij die eraf en gooide haar over de poort. De hobbits deinsden achteruit en maakten geen aanstalten om hem te openen. ‘Vooruit, Pepijn!’ zei Merijn. ‘Twee is voldoende.’ Pepijn en Merijn beklommen de poort en de hobbits vluchtten. Er klonk opnieuw een hoorn. Uit het grootste huis aan de rechterkant verscheen een grote zware gestalte tegen een licht in de deuropening. ‘Wat is dat allemaal?’ gromde hij, terwijl hij naderbij kwam. ‘De poort aan het forceren? Opduvelen jullie, of ik zal je smerige kleine nekken breken!’ Toen bleef hij staan, want hij had de glans van zwaarden gezien. ‘Willem Varentje,’ zei Merijn, ‘als je die poort niet binnen de tien seconden opendoet, zul je er spijt van krijgen. Ik zal je aan dit stuk staal rijgen, als je niet gehoorzaamt. En wanneer je de poorten geopend hebt, zul je erdoor gaan en nooit meer terugkomen. Je bent een schurk en een bandiet.’ Willem Varentje kromp ineen, schuifelde naar de poort en opende haar. ‘Geef mij de sleutel!’ zei Merijn. Maar de schurk gooide die naar zijn hoofd en snelde toen weg de duisternis in. Toen hij voorbij de pony’s kwam, schopte een van hen achteruit en raakte hem net met zijn hoef terwijl hij voorbijrende. Hij verdween met een kreet in de nacht en er werd nooit meer iets van hem gehoord. ‘Netjes gedaan, Willem,’ zei Sam tegen de pony. ‘Daar gaat jullie Grote Man,’ zei Merijn. ‘We zullen later met de Chef afrekenen. In de tussentijd willen we onderdak voor de nacht hebben, en aangezien jullie de Brug Herberg schijnen te hebben afgebroken en dit afschuwelijke geval ervoor in de plaats hebben gebouwd, zullen jullie ons moeten huisvesten.’

‘Het spijt me, Meneer Merijn,’ zei Hob, ‘maar dat mag niet.’

‘Wat mag niet?’

‘Zomaar mensen binnenlaten en extra eten geven en zo,’ zei Hob. ‘Wat is er hier toch aan de hand?’ vroeg Merijn. ‘Is het een slecht jaar geweest, of wat is het? Ik dacht dat het een mooie zomer was geweest met een goede oogst.’

‘Nee, nee, het jaar is heel behoorlijk geweest,’ zei Hob. ‘We verbouwen een hoop voedsel, maar we weten niet precies wat ermee gebeurt. Het komt door al die “verzamelaars” en “verdelers”, denk ik, die overal heen gaan om te tellen en te meten en op te slaan. Maar d’r wordt meer verzameld dan verdeeld en het grootste deel van het spul zien we nooit meer terug.’

‘Ach kom!’ zei Pepijn gapend. ‘Dit is allemaal te vermoeiend voor me vanavond. We hebben voedsel in onze tassen. Geef ons alleen maar een kamer om in te slapen. Het zal beter zijn dan vele andere plaatsen die ik heb gezien.’

De hobbits bij de poort schenen zich nogal slecht op hun gemak te voelen; blijkbaar werd er een of ander voorschrift overtreden, maar het had geen zin om vier van zulke bazige reizigers tegen te spreken, allen gewapend, waarvan er twee bijzonder groot en sterk uitzagen. Frodo beval de poorten weer te sluiten. Het was in elk geval verstandig om de wacht te laten houden zolang er nog schurken in de buurt waren. Toen gingen de vier metgezellen het hobbitwachthuis binnen en maakten het zich zo behaaglijk mogelijk. Het was een kaal, lelijk bouwsel, met een miezerige haardstee, waarin geen behoorlijk vuur te stoken viel. In de kamers boven stonden kleine rijen harde bedden, en aan iedere muur hing een lijst met Voorschriften. Pepijn scheurde ze eraf. Er was geen bier en maar heel weinig eten, maar met wat de reizigers hadden meegebracht en verdeelden, hadden ze allen een behoorlijke maaltijd; en Pepijn overtrad voorschrift nummer 4 door bijna het hele houtrantsoen van de volgende dag op het vuur te gooien. ‘Wat zouden jullie van een pijpje zeggen, terwijl jullie ons vertellen wat er allemaal in de Gouw is gebeurd?’ vroeg hij. ‘Er is tegenwoordig geen pijpkruid,’ zei Hob, ‘dat wil zeggen alleen voor de mannen van de Chef. Alle voorraden schijnen verdwenen te zijn. Wij hebben gehoord dat er hele karrenvrachten langs de oude weg uit het Zuiderkwartier zijn gegaan, via Sarnvoorde. Dat was aan het eind van vorig jaar, nadat jullie waren vertrokken. Maar daarvoor ging er al op kleine schaal stilletjes kruid het land uit. Die Lotho...’

‘Hou je mond nou maar, Hob Haagwaart!’ riepen verscheidenen van de anderen. ‘Je weet dat je dergelijke dingen niet mag zeggen. De Chef zal het te horen krijgen, en dan zijn we er allemaal gloeiend bij.’

‘Hij zou niks te horen krijgen als sommigen van jullie hier geen verklikkers waren,’ zei Hob boos. ‘Goed, goed!’ zei Sam. ‘Zo is het wel genoeg! Ik wil niets meer horen. Geen ontvangst, geen bier, niks te roken, maar wel een hoop voorschriften en orkpraat. Ik had gehoopt rust te krijgen, maar ik zie dat er werk en moeilijkheden in het verschiet liggen. Laat ons gaan slapen en de zaak tot morgen laten rusten.’

De nieuwe ‘Chef’ had blijkbaar zijn methoden om aan nieuws te komen. Het was een dikke veertig mijl van de Brug naar Balingshoek, maar iemand had die afstand haastig afgelegd. Daar kwamen Frodo en zijn vrienden weldra achter. Zij hadden nog geen definitieve plannen gemaakt, maar hadden er half over gedacht om eerst samen naar Krikhol te gaan en daar wat uit te rusten. Maar nu ze zagen hoe de zaken ervoor stonden, besloten zij regelrecht naar Hobbitstee te gaan. Dus gingen zij de volgende dag langs de Weg en kwamen gestadig vooruit. De wind was gaan liggen, maar de hemel was grijs. Het land zag er nogal naargeestig en verlaten uit; maar het was per slot van rekening de eerste november en het einde van de Herfst. Maar er schenen ongewoon veel vuurtjes te zijn, want op vele plaatsen steeg er rook op. In de richting van Houtenend steeg zelfs een heel grote wolk op. Toen de avond viel kwamen zij bij Puitenlee, een dorpje vlak aan de Weg ongeveer tweeëntwintig mijl van de Brug. Daar waren zij van plan te overnachten; Het Drijvende Houtblok in Puitenlee was een goede herberg. Maar toen zij de oostkant van het dorpje naderden, zagen zij een versperring met een groot bord waarop stond GEEN TOEGANG; en daarachter stond een grote troep Drosten met stokken in de hand en veren op de mutsen, die er belangrijk, maar ook bang uitzagen. ‘Wat heeft dat allemaal te betekenen?’ vroeg Frodo, die zijn lachen nauwelijks kon bedwingen. ‘Dat zal ik u zeggen, meneer Balings,’ zei de leider van de Drosten, een hobbit met twee veren, ‘u bent onder arrest voor het Forceren van een Poort, het Verscheuren van Voorschriften, het Aanvallen van Poortwachters, voor ’t In Overtreding zijn, en Slapen in Gouwgebouwen zonder Toestemming, en het Omkopen van Wachten met Eten.’

‘En wat nog meer?’ vroeg Frodo. ‘Dat is voorlopig wel genoeg,’ zei de leider van de Drosten. ‘Ik kan er nog wel wat aan toevoegen, als je wilt,’ zei Sam. ‘Het Uitschelden van je Chef, hem op zijn Pokdalige Gezicht willen Slaan, en Denken dat jullie Drosten er als een Stelletje Idioten uitzien.’

‘Nou, eh, meester, zo is het wel genoeg. De Chef heeft verordonneerd dat u rustig mee moet gaan. We zullen u naar Bijwater brengen en u overdragen aan de Mannen van de Chef; en wanneer hij uw zaak behandelt, kunt u zeggen wat u te zeggen hebt. Maar als u niet langer in de Slotholen wilt blijven dan nodig is, zou ik maar zo min mogelijk zeggen als ik u was.’ Tot ontsteltenis van de Drosten brulden Frodo en zijn kameraden van het lachen. ‘Doe niet zo bespottelijk,’ zei Frodo. ‘Ik zal gaan waar ik wil, en in mijn eigen tijd. Ik ga toevallig voor zaken naar Balingshoek, maar als jullie met alle geweld mee willen, moeten jullie dat zelf weten.’

‘Uitstekend, meneer Balings,’ zei de leider, terwijl hij de versperring opzij schoof. ‘Maar vergeet niet dat ik u heb gearresteerd.’

‘Dat zal ik niet vergeten,’ zei Frodo. ‘Nooit. Maar misschien zal ik je vergeven. Vandaag ga ik in ieder geval niet meer verder, dus als je zo vriendelijk wilt zijn me naar Het Drijvende Houtblok te escorteren zal ik dat ten zeerste op prijs stellen.’

‘Dat kan ik niet doen, meneer Balings. De herberg is dicht. Er is een Drosthuis aan de andere kant van het dorp. Ik zal u daarheen brengen.’

‘Goed,’ zei Frodo. ‘Ga maar, we volgen je wel.’

Sam had de Drosten goed opgenomen en er een gezien die hij kende. ‘Hela, kom eens hier, Robbie Lutjeburg!’ riep hij uit. ‘Ik wil je spreken.’ Met een schaapachtige blik op zijn leider, die er nogal boos uitzag, maar zich er niet mee durfde bemoeien, vertraagde Drost Lutjeburg de pas en ging naast Sam lopen, die van zijn pony af kwam. ‘Hoor eens even, Robbie,’ zei Sam. ‘Jij bent in Hobbitstee grootgebracht en had verstandiger moeten zijn, zomaar meneer Frodo te hinderen. En wat is dat allemaal voor gepraat dat de herberg dicht is?’

‘Ze zijn allemaal gesloten,’ zei Robbie. ‘De Chef moet niks van bier hebben. In ieder geval, zo is het begonnen. Maar nu denk ik dat zijn Mannen het allemaal hebben. En hij houdt er niet van dat er lieden rondtrekken, dus als ze dat willen of moeten, moeten ze naar het Drosthuis gaan om uit te leggen wat ze komen doen.’

‘Je moest je schamen dat je iets met dergelijke onzin te maken wilt hebben,’ zei Sam. ‘Je hield vroeger zelf veel meer van de binnenkant van een herberg dan van de buitenkant. Je kwam altijd binnenwippen, of je dienst had of niet.’

‘En dat zou ik nog doen, Sam, als ik kon. Maar wees niet te hard voor me. Wat kan ik beginnen? Je weet wat een moeite het me heeft gekost om Drost te worden, zeven jaar geleden, voor er iets van dit alles aan de hand was. Het gaf me de kans het land rond te trekken en luitjes te zien en het nieuws te horen, en te weten waar het bier goed was. Maar nu is het anders.’

‘Maar je kunt er toch mee ophouden; schei toch uit met Drostje spelen als het niet langer een eerbiedwaardig ambt is,’ zei Sam. ‘Dat is ons niet toegestaan,’ zei Rob. ‘Als ik niet toegestaan nog veel vaker te horen krijg,’ zei Sam, ‘word ik boos.’

‘Ik moet zeggen dat het me niet zou spijten als dat gebeurde,’ zei Rob, terwijl hij zachter ging praten. ‘Als we allemaal met elkaar boos werden, zou er misschien iets aan te doen zijn. Maar het zijn die Mannen, Sam, de Mannen van de Chef. Hij stuurt ze overal op af, en als een van ons kleine lieden voor zijn rechten opkomt, werpen ze hem in de Slotholen. Ze hebben de ouwe Oliebol, de ouwe Willie Witvoet, de Burgemeester, als eerste meegenomen, en nog een heleboel anderen. De laatste tijd is het erger geworden. Ze slaan ze nu meestal.’

‘Waarom doen jullie hun werk dan voor ze?’ vroeg Sam nijdig. ‘Wie heeft jullie naar Puitenlee gestuurd?’

‘Niemand. Wij wonen hier in het grote Drosthuis. Wij zijn nu de Eerste Troep Oosterkwartier. Er zijn bij mekaar honderden Drosten, en ze willen er nog meer hebben met al die nieuwe voorschriften. De meesten zitten er tegen hun wil in, maar niet allemaal. Zelfs in de Gouw zijn erbij die het prettig vinden hun neus in andermans zaken te steken en op te scheppen. En er zijn er bij die nog erger zijn: er zijn er een paar die voor de Chef en zijn Mannen spioneren.’

‘Ah! Dus zo hebben jullie nieuws over ons gekregen, niet?’

‘Zo is het. Wij mogen er nu niets meer mee verzenden, maar ze gebruiken de oude Snelle Postdienst en hebben speciale koeriers op verschillende punten klaarstaan. Gisteravond is er een uit Witvoren met een “geheime boodschap” gekomen, en een andere heeft die weer vandaar verder gebracht. En vanmiddag kwam er een boodschap terug om te zeggen dat jullie gearresteerd moesten worden en naar Bijwater gebracht, niet regelrecht naar de Slotholen. De Chef wil jullie blijkbaar meteen zien.’

‘Hij zal niet zo happig zijn wanneer meneer Frodo met hem klaar is.’

Het Drosthuis van Puitenlee was even beroerd als het Brughuis. Het had maar één verdieping, maar het had dezelfde smalle ramen, en het was opgetrokken uit lelijke lichte bakstenen, die slecht waren gemetseld. Binnen was het vochtig en vreugdeloos, en het avondeten werd opgediend op een lange kale tafel die in weken niet was geschrobd. Het eten was geen betere omgeving waard. De reizigers waren blij om er weg te gaan. Het was ongeveer achttien mijl naar Bijwater, en zij gingen ’s ochtends om tien uur op weg. Ze zouden eerder op weg zijn gegaan als het oponthoud de leider van de Drosten niet zo duidelijk had geërgerd. De westenwind was naar het noorden gedraaid en het begon kouder te worden, maar het regende niet meer. Het was een nogal komische optocht die het dorp verliet, hoewel de weinige lieden die uitliepen om zich aan de uitmonstering van de reizigers te vergapen, niet goed wisten of lachen was toegestaan. Een twaalftal Drosten moest de ‘gevangenen’ escorteren; maar Merijn liet hen vooroplopen, terwijl Frodo en zijn vrienden erachteraan reden. Merijn, Pepijn en Sam zaten op hun gemak te praten, te lachen en te zingen terwijl de Drosten voortsjokten en probeerden er streng en belangrijk uit te zien. Frodo zweeg echter en keek nogal droevig en nadenkend. De laatste persoon die zij passeerden was een dikke ouwe gabber die een haag aan het knippen was. ‘Hallo, hallo,’ spotte hij. ‘Wie heeft nou wie gearresteerd?’ Twee van de Drosten scheidden zich onmiddellijk van het gezelschap af en gingen naar hem toe. ‘Leider,’ zei Merijn. ‘Beveel je mannen onmiddellijk hun plaatsen weer in te nemen als je niet wilt dat ze met mij te maken krijgen.’ Op een scherpe terechtwijzing van hun leider kwamen de twee hobbits mokkend terug. ‘En nu voortmaken,’ zei Merijn, en daarna zorgden de reizigers ervoor dat het tempo van hun pony’s snel genoeg was om de Drosten zo vlug op te laten schieten als ze konden. De zon kwam tevoorschijn, en ondanks de kille wind waren ze weldra aan het puffen en zweten. Bij de Drie-Kwartierensteen gaven zij het op. Zij hadden bijna veertien mijl afgelegd, met maar één pauze ’s middags. Het was nu drie uur. Ze hadden honger en hun voeten deden pijn en zij konden het tempo niet volhouden. ‘Nou, komen jullie dan maar in je eigen tijd!’ zei Merijn. ‘Wij gaan verder.’

‘Dag, Robbertje!’ zei Sam. ‘Ik zal voor De Groene Draak op je wachten, als je niet vergeten bent waar die is. En treuzel niet onderweg!’

‘Jullie verbreken je arrest, dat doen jullie,’ zei de leider spijtig, ‘maar ik ben niet aansprakelijk.’

‘We zullen nog heel wat meer dingen breken, zonder jou ervoor aan te spreken,’ zei Pepijn. ‘Veel geluk gewenst!’

De reizigers draafden verder, en toen de zon naar de Witte Heuvels ver weg aan de westelijke horizon begon te zinken, kwamen zij in Bijwater met zijn wijde poel en daar kregen zij hun eerste, werkelijk pijnlijke schok. Dit was Frodo’s en Sams eigen land e n zij kwamen nu tot de ontdekking dat zij er meer van hielden dan van enige andere plek op de wereld. Vele van de huizen die zij hadden gekend stonden er niet meer. Sommige schenen afgebrand te zijn. Het aardige rijtje hobbitholen in de berm aan de noordzijde van de Plas was verlaten, en hun kleine tuintjes, die vroeger zo kleurig naar de rand van het water hadden gelopen, waren door onkruid overwoekerd. Erger nog, er stond een hele rij lelijke nieuwe huizen langs de kant van de Plas waar de Hobbitsteeweg vlak langs de berm liep. Daar had een rij bomen gestaan. Die waren alle verdwenen. En toen zij met ontsteltenis de weg naar Balingshoek langskeken, zagen zij een grote bakstenen schoorsteen in de verte. Die spuwde zwarte rook in de avondlucht. Sam was buiten zichzelf. ‘Ik ga meteen door, meneer Frodo,’ riep hij uit. ‘Ik ga kijken wat er aan de hand is. Ik wil de Gabber proberen te vinden.’

‘We moeten eerst zien uit te vissen wat ons te wachten staat, Sam,’ zei Merijn. ‘Ik vermoed sterk dat de “Chef” een troep schurken bij de hand heeft. Wij kunnen beter iemand zien te vinden die ons kan vertellen hoe de zaken er hier voorstaan.’ Maar in het dorpje Bijwater waren alle huizen en holen dicht, en niemand begroette hen. Zij verbaasden zich hierover, maar ontdekten weldra de reden ervoor. Toen zij De Groene Draak bereikten, het laatste huis aan de kant van Hobbitstee, nu zonder leven en met gebroken ramen, zagen zij tot hun verontrusting een half dozijn onguur uitziende Mannen tegen de muur van de herberg geleund staan; zij hadden loensende ogen en een vaalgele huid.

‘Net zoals die vriend van Willem Varentje in Breeg,’ zei Sam. ‘Als velen die ik in Isengard heb gezien,’ mompelde Merijn.

De schurken hadden knuppels in de handen en hoorns aan hun riemen, maar zij hadden geen andere wapens voor zover ze konden zien. Toen de reizigers eraan kwamen rijden, liepen ze van de muur naar het midden van de weg om hun de doorgang te versperren. ‘Waar denken jullie dat je naartoe gaat?’ vroeg er een, de grootste en onguurste van de troep. ‘Jullie mogen niet verder. En waar zijn die verdomde Drosten?’

‘Die schieten al aardig op,’ zei Merijn. ‘Een beetje zere voeten, misschien. We hebben beloofd dat we hier op ze zouden wachten.’

‘Verdraaid, wat heb ik gezegd?’ zei de schurk tegen zijn maten. ‘Ik heb Sjappie gezegd dat je die kleine idioten niet kunt vertrouwen. Ze hadden een paar van onze jongens moeten sturen.’

‘En wat voor verschil zou dat hebben gemaakt, dacht je?’ zei Merijn. ‘We zijn niet gewend aan struikrovers in dit land, maar we weten wel hoe we met ze moeten afrekenen.’

‘Struikrovers, hè?’ zei de man. ‘Zo, dus dat is jullie toontje. Maar je mag wel wat lager zingen, anders zullen we er iets aan doen. Jullie kleine luitjes beginnen een beetje te brutaal te worden. Vertrouw niet te veel op de goedhartigheid van de Chef. Sjappie is gekomen en hij zal doen wat Sjappie zegt.’

‘En wat mag dat wel zijn?’ vroeg Frodo rustig. ‘Dit land moet nodig wakker worden geschud en georganiseerd,’ zei de schurk, ‘en Sjappie zal het doen ook; en het moeilijk maken als je hem ertoe dwingt. Jullie hebben een grotere Baas nodig. En je zult er een krijgen voor het jaar om is als er nog meer onrust komt. Dan zullen we jullie wel leren, jullie klein rattenvolk.’

‘Nee maar. Ik ben blij dat ik weet wat jullie plannen zijn,’ zei Frodo. ‘Ik ben op weg naar meneer Lotho en misschien wil hij ze ook wel graag horen.’ De schurk lachte. ‘Lotho! Hij weet het maar al te goed. Maak je geen zorgen. Hij zal doen wat Sjappie zegt. Want als een Chef lastig wordt, kunnen wij hem vervangen. Zie je? En als kleine luitjes zich met zaken bemoeien die hun niet aangaan, kunnen wij ze onschadelijk maken. Zie je?’

‘Ja, ik zie het,’ zei Frodo. ‘In de eerste plaats zie ik dat jullie hier bij de tijd en het nieuws achter zijn. Er is veel gebeurd sinds jullie het zuiden hebben verlaten. Jullie tijd en die van alle andere schurken is voorbij. De Zwarte Toren is ingestort, en er is een Koning in Gondor. En Isengard is verwoest, en je dierbare meester is een bedelaar in de wildernis. Ik ben hem onderweg voorbijgekomen. De boodschappers van de Koning zullen nu op de Groeneweg zijn, geen bullebakken uit Isengard.’ De man keek hem glimlachend aan. ‘Een bedelaar in de wildernis!’ zei hij spottend. ‘Meen je dat heus? Allemaal bluf, opscheppertje. Maar dat zal ons niet verhinderen in dit landje van melk en honing te wonen waar jullie lang genoeg hebben rondgelummeld. En...’ Hij knipte met zijn vingers voor Frodo’s gezicht. ‘Boodschappers van de Koning! Laat me niet lachen! Als ik er een zie, zal ik er misschien notitie van nemen.’ Dit was te veel voor Pepijn. Hij moest ineens weer aan het Veld van Cormallen denken, en hier was een schele schurk die de Drager van de Ring een ‘opscheppertje’ noemde. Hij sloeg zijn mantel open en trok zijn zwaard, en het zilver en sabel van Gondor glansde erop toen hij naar voren reed. ‘Ik ben een boodschapper van de Koning,’ zei hij. ‘Je spreekt tegen een vriend van de Koning en een van de roemruchtste in alle landen van het westen. Jij bent een schurk en een dwaas. Op je knieën en vraag vergiffenis, of ik zal deze trollenvloek door je heen steken!’ Het zwaard schitterde in de ondergaande zon. Merijn en Sam trokken eveneens hun zwaarden en reden naar voren om Pepijn bij te staan; maar Frodo bewoog zich niet. De schurken deinsden achteruit. Hun werk had bestaan in het bang maken van boeren uit Breeg en het overdonderen van verbijsterde hobbits. Onbevreesde hobbits met felle zwaarden en grimmige gezichten waren een grote verrassing. En er klonk een toon in de stem van deze nieuwelingen die zij nog niet eerder hadden gehoord. Deze deed hen rillen van angst. ‘Ga weg!’ zei Merijn. ‘Als jullie dit dorp nog eens lastigvallen zul je er spijt van hebben.’ De drie hobbits reden naar voren en de schurken keerden zich om en vluchtten, langs de weg naar Hobbitstee; maar terwijl zij renden staken zij de hoorns. ‘We zijn geen dag te vroeg teruggekomen,’ zei Merijn. ‘Geen dag te vroeg. Misschien te laat in ieder geval om Lotho te redden,’ zei Frodo. ‘Armzalige dwaas. Maar ik heb medelijden met hem.’

‘Lotho redden? Wat bedoel je?’ vroeg Pepijn. ‘Hem vernietigen zou ik zeggen.’

‘Ik geloof niet dat je het helemaal begrijpt, Pepijn,’ zei Frodo. ‘Lotho heeft nooit gewild dat het zover zou komen. Hij is een slechte dwaas geweest, maar hij zit nu in de val. De schurken zijn de baas; ze vorderen, roven en onderdrukken en regeren of verwoesten de dingen naar het hun belieft, in zijn naam. En niet veel langer in zijn naam. Ik vermoed dat hij op Balingshoek gevangen wordt gehouden. En hij zal wel heel bang zijn. We moeten proberen hem te redden.’

‘Asjemenou!’ zei Pepijn. ‘Dit is een eind van onze reis dat ik nu wel het minst verwacht had, om met halforks en schurken in de Gouw zelf te moeten vechten – om Lotho Pimpel te redden!’

‘Vechten?’ zei Frodo. ‘Nou ja, misschien komt het wel zover. Maar denk erom: er mogen geen hobbits worden gedood, zelfs niet als ze zijn overgelopen. Echt overgelopen, bedoel ik; niet alleen maar gehoorzaam aan de bevelen van schurken omdat ze bang zijn. Geen hobbit in de Gouw heeft ooit met voorbedachten rade gedood, en dat zal ook nu niet gebeuren. En er mag helemaal niemand worden gedood als het vermeden kan worden. Beheers je en hou je handen thuis tot het laatst mogelijke moment.’

‘Maar als er veel van die schurken zijn,’ zei Merijn, ‘zal het zeker op vechten uitdraaien. Je kunt Lotho of de Gouw niet alleen maar redden door verontwaardigd en droevig te zijn, mijn beste Frodo.’

‘Nee,’ zei Pepijn. ‘Het zal niet zo gemakkelijk zijn om ze een tweede keer bang te maken. Ze werden overrompeld. Heb je die hoorns gehoord? Blijkbaar zijn er andere schurken in de buurt. Ze zullen veel brutaler zijn wanneer er meer bij elkaar zijn. We moesten er maar eens over denken om voor de nacht ergens dekking te zoeken. Per slot van rekening zijn we maar met ons vieren, ook al zijn we gewapend.’

‘Ik heb een idee,’ zei Sam. ‘Laten we naar de ouwe Tom Katoen in het Zuiderlaantje gaan! Hij was altijd een dappere vent. En hij heeft een hoop jongens en dat waren allemaal vrienden van me.’

‘Nee!’ zei Merijn. ‘Het heeft geen zin om “onder te duiken”. Dat is precies wat iedereen heeft gedaan en wat deze schurken graag willen. Ze zullen ons eenvoudig met een overmacht overvallen, ons in het nauw drijven en dan naar buiten jagen of ons levend verbranden. Nee, we moeten meteen iets doen.’

‘Wat doen?’ vroeg Pepijn. ‘De Gouw opruien!’ zei Merijn. ‘Nu! Al onze mensen wakker maken. Ze verafschuwen dit alles, dat kun je zien; allen behalve misschien een of twee schavuiten en een paar dwazen die belangrijk willen doen, maar helemaal niet begrijpen wat er werkelijk aan de hand is. Maar het volk van de Gouw heeft het zo lang knus gehad, dat het niet weet wat het moet doen. Ze hebben maar een lucifertje nodig of ze staan in vuur en vlam. De Mannen van de Chef moeten dat weten. Ze zullen proberen op ons te trappen en ons vlug eruit te werken. We hebben maar heel weinig tijd.

Sam, jij kunt gauw naar Katoens boerderij gaan als je wilt. Hij is de voornaamste man hier en de sterkste. Vooruit! Ik ga de hoorn van Rohan steken, en ik zal ’s een nummertje weggeven als ze nog nooit gehoord hebben.’

Ze reden terug naar het midden van het dorp. Daar verliet Sam hen en galoppeerde de laan door die zuidwaarts naar Katoens boerderij leidde. Hij was nog niet ver gegaan toen hij plotseling een heldere klaroenstoot hoorde schallen. Ver over heuvel en veld weerschalde hij en die roep was zo dwingend dat Sam zelf bijna omkeerde en terugstormde. Zijn pony steigerde en hinnikte. ‘Verder jongen, vooruit!’ riep hij. ‘We gaan snel weer terug.’ Toen hoorde hij dat Merijn de toon veranderde, en het hoorngeschal van Bokland schalde en deed de lucht trillen.

Ontwaak! Ontwaak! Vuur! Vrees! Vijanden! Ontwaak! Vuur! Vrees! Vijanden!

Achter zich hoorde Sam een geroezemoes van stemmen en een grote herrie en het slaan van deuren. Voor hem flitsten lichtjes aan in de schemering; honden blaften; er klonk geren van voeten. Voor hij aan het einde van de laan kwam, zag hij Boer Katoen met dr ie van zijn zoons, Jonge Tom, Jolle en Nico, haastig op hem afkomen. Ze hadden bijlen in de hand en versperden de weg. ‘Nee, het is niet een van die schurken,’ hoorde Sam de boer zeggen. ‘Het is een hobbit naar de grootte te oordelen, maar raar toegetakeld. Hela!’ riep hij. ‘Wie ben je en wat heeft dit allemaal te betekenen?’

‘Ik ben het, Sam! Sam Gewissies! Ik ben terug!’ Boer Katoen kwam naar hem toe en staarde hem in de schemer aan. ‘Asjemenou!’ riep hij uit. ‘Het is je stem, en je gezicht is niet lelijker dan het was, Sam. Maar als ik je op straat in die uitmonstering was tegengekomen, zou ik je voorbij zijn gelopen. Je bent blijkbaar in vreemde contreien geweest. We waren bang dat je dood was.’

‘Dat ben ik niet!’ riep Sam uit. ‘En meneer Frodo ook niet. Hij is hier met zijn vrienden. En dat is die drukte. Ze roepen de Gouw op. We gaan die schurken eruit gooien en hun Chef ook. We beginnen nu!’

‘Mooi, mooi!’ riep Boer Katoen. ‘Dus het is eindelijk begonnen! Ik heb dit hele jaar al op moeilijkheden zitten vlassen, maar niemand wilde meedoen. En ik moest om mijn vrouw en Roosje denken.

Die schurken deinzen nergens voor terug. Kom mee, jongens! Bijwater is in opstand! En wij moeten meedoen!’

‘En Vrouw Katoen en Roosje dan?’ vroeg Sam. ‘Het is nog niet veilig om ze alleen achter te laten.’

‘M’n Nibs is bij ze. Maar jij kunt hem gaan helpen als je daar zin in hebt,’ zei Boer Katoen grijnzend. Toen renden hij en zijn zoons naar het dorp. Sam spoedde zich naar het huis. Bij de grote ronde deur boven aan de stoep van het grote erf stonden Vrouw Katoen en Roosje, en Nibs met een hooivork in de hand. ‘Ik ben het!’ riep Sam toen hij eraan kwam draven. ‘Sam Gewissies! Dus probeer me niet te prikken, Nibs. In ieder geval heb ik een buis van maliën aan.’ Hij sprong van zijn pony en liep de stoep op. Ze staarden hem zwijgend aan. ‘Goeienavond, Vrouw Katoen!’ zei hij. ‘Hallo, Roosje!’

‘Hallo, Sam,’ zei Roosje. ‘Waar ben jij geweest? Ze zeiden dat je dood was, maar ik heb je al sinds het voorjaar verwacht. Je hebt je niet erg gehaast, wel?’

‘Misschien niet,’ zei Sam beschaamd. ‘Maar ik haast me nu wel. We pakken de schurken aan, en ik moet teruggaan naar meneer Frodo. Maar ik dacht, ik zal eerst even gaan kijken hoe het met Vrouw Katoen is, en met jou, Roosje.’

‘Het is best met ons, dank je,’ zei Vrouw Katoen. ‘Of dat zou zo zijn als die diefachtige schurken er niet waren.’

‘Ga dan vlug!’ zei Roosje. ‘Als je al die tijd voor meneer Frodo hebt gezorgd, waarom laat je hem dan ineens in de steek, zodra het gevaarlijk schijnt te worden?’ Dit was te veel voor Sam. Dit vergde een antwoord van een week, of helemaal geen. Hij draaide zich om en besteeg zijn pony. Maar toen hij wilde vertrekken, snelde Roosje de stoep af. ‘Ik vind dat je er geweldig uitziet, Sam,’ zei ze. ‘Ga nou maar! Maar pas goed op jezelf, en kom meteen terug zodra je met de schurken hebt afgerekend.’

Toen Sam terugkwam zag hij dat het hele dorp in rep en roer was. Behalve veel jonge luitjes waren er al meer dan honderd stevige hobbits met bijlen en zware hamers en lange messen en dikke stangen verzameld; een paar hadden jachtbogen. En er waren er nog meer van afgelegen boerderijen in aantocht. Enkele dorpelingen hadden een groot vuur ontstoken om de zaak wat op te vrolijken, maar ook omdat het een van de dingen was, die de Chef had verboden. Het laaide fel op terwijl de avond begon te vallen. Anderen brachten op bevel van Merijn versperringen aan over de weg aan beide einden van het dorp. Toen de Drosten bij de laagste kwamen waren ze stomverbaasd; maar toen ze zagen hoe de zaken ervoor stonden, haalden de meesten van hen de veertjes van hun hoeden en sloten zich bij de opstand aan. De anderen slopen weg. Sam trof Frodo en zijn vrienden bij het vuur in gesprek met de oude Tom Katoen, terwijl een bewonderende menigte van lieden uit Bijwater eromheen stond en toekeek. ‘En wat is de volgende stap?’ vroeg Boer Katoen. ‘Dat kan ik niet zeggen,’ zei Frodo, ‘zolang ik niet meer weet. Hoeveel van die schurken zijn er?’

‘Dat is moeilijk te zeggen,’ zei Katoen. ‘Ze trekken heen en weer, en ze komen en gaan. Soms zitten ze met z’n vijftigen in hun schuren de kant van Hobbitstee op; maar vandaar trekken ze erop uit om te stelen of te “vergaren”, zoals zij dat noemen. Maar er zijn er bijna nooit meer dan twintig bij de Chef, zoals ze hem noemen. Hij woont – of woonde – op Balingshoek, maar hij komt nu niet meer buiten zijn erf. Eigenlijk heeft niemand hem in de afgelopen twee weken gezien; maar de Mannen laten niemand in zijn buurt toe!’

‘Hobbitstee is niet hun enige schuilplaats, wel?’ vroeg Pepijn. ‘Nee, jammer genoeg,’ zei Katoen. ‘Er zitten er heel wat in het zuiden in Langedaal en bij Sarnvoorde, hoorde ik, en nog meer in Houtenend, en ze hebben schuren in Wegemoet. En dan zijn er de Slotholen, zoals zij ze noemen: de oude voorraadtunnels in Grotedelft, waar ze gevangenissen van hebben gemaakt voor degenen die hun het hoofd bieden. Maar toch denk ik niet dat er bij elkaar meer dan driehonderd in de hele Gouw zijn, misschien minder. Wij kunnen ze de baas, als we bij elkaar blijven.’

‘Hebben ze wapens?’ vroeg Merijn. ‘Zwepen, messen en knuppels, genoeg voor hun vuile werk: dat is alles dat ze tot dusver hebben laten zien,’ zei Katoen. ‘Maar ik denk wel dat ze nog andere spullen hebben als het op vechten aankomt. In ieder geval hebben sommigen bogen. Ze hebben een paar van onze mensen doodgeschoten.’

‘Zie je wel, Frodo,’ zei Merijn. ‘Ik wist dat we zouden moeten vechten. Welnu, zij zijn met moorden begonnen.’

‘Niet helemaal,’ zei Katoen. ‘In ieder geval niet met schieten. Daar zijn de Toeken mee begonnen. Ziet u, meneer Peregrijn, uw vader heeft ’t nooit erg opgehad met die Lotho, al van het eerste begin niet: zei dat als er iemand voor chef ging spelen, het ’t echte Dinghoofd van de Gouw zou zijn en geen omhooggevallen arrivist. En toen Lotho zijn Mannen op hem afstuurde, hield hij voet bij stuk. Toeken zijn fortuinlijk: ze hebben die diepe holen in de Groene Heuvels, de Grote Smielen en zo, en de schurken kunnen niet bij ze komen; en zij laten de schavuiten niet op hun land komen. Als ze het wel doen, maken de Toeken jacht op ze. De Toeken hebben er drie doodgeschoten voor snorren en stelen. Daarna werden de schurken nog vervelender. En ze bewaken Toekland heel secuur. Er kan nu niemand in of uit.’

‘Goed zo, Toeken!’ riep Pepijn. ‘Maar nu zal er wel weer iemand binnenkomen! Ik ga naar de Smielen. Gaat er iemand met me mee naar Toekburg?’ Pepijn reed weg met een half dozijn knapen op pony’s. ‘Tot spoedig ziens!’ riep hij uit. ‘Het is maar veertien mijl of zo door de velden. Ik zal morgenochtend een leger Toeken voor jullie mee terugbrengen.’ Merijn zond hen een stoot op de hoorn achterna toen ze in de schemer wegreden. Het volk juichte. ‘Toch,’ zei Frodo tegen allen die om hem heen stonden, ‘wil ik niet dat er bloed vergoten wordt: ook niet van de schurken, tenzij het moet om te verhinderen dat ze hobbits kwaad doen.’

‘Goed,’ zei Merijn. ‘Maar we kunnen nu elk ogenblik een bezoek van de bende uit Hobbitstee verwachten, denk ik. Ze zullen niet alleen maar komen om te onderhandelen. We zullen proberen ze op een nette manier te woord te staan, maar we moeten ons op het ergste voorbereiden. Ik heb een plan, luister.’

‘Goed,’ zei Frodo. ‘Tref jij de voorzorgen maar.’ Op dat ogenblik kwamen er een paar hobbits, die naar Hobbitstee waren gestuurd, terugrennen. ‘Ze komen eraan!’ zeiden ze. ‘Twintig, of meer. Maar twee zijn er naar het westen gegaan, door de velden.’

‘Naar Wegemoet, denk ik,’ zei Katoen, ‘om er nog meer te halen. Dat is vijfenveertig mijl heen en terug. Daar hoeven we ons nog geen zorgen om te maken.’ Merijn snelde weg om bevelen te geven. Boer Katoen ontruimde de straat en stuurde iedereen naar binnen, behalve de oudere hobbits die wapens hadden. Ze hoefden niet lang te wachten. Weldra konden zij luide stemmen horen, en toen het stampen van zware voeten. En daar verscheen er een hele troep schurken op de weg. Ze zagen de versperring, maar lachten erom. Zij konden zich niet voorstellen dat er iets was in dit kleine landje dat twintig lieden van hun soort aankon. De hobbits haalden de versperring weg en gingen opzij. ‘Dank je!’ spotten de Mannen. ‘En ren nu maar gauw naar huis en naar bed voordat je een pak slaag krijgt.’ Toen marcheerden ze de straat door en riepen: ‘Doe die lichten uit! Ga naar binnen en blijf daar! Of we zullen vijftig van jullie voor een jaar naar de Slotholen brengen. Ga naar binnen! De Chef begint zijn humeur te verliezen!’ Niemand schonk enige aandacht aan hun bevelen; maar toen de schurken voorbijgingen, sloten ze zich rustig achter hen aan en volgden hen. Toen de Mannen het vuur bereikten, stond Boer Katoen daar moederziel alleen zijn handen te warmen. ‘Wie ben je, en wat denk je dat je daar aan het doen bent?’ vroeg de leider van de booswichten. Boer Katoen keek hem bedachtzaam aan. ‘Dat wilde ik net aan jou vragen,’ zei hij. ‘Dit is niet jullie land, en we moeten jullie hier niet.’

‘In ieder geval word jij gezocht,’ zei de leider. ‘We moeten jou hebben. Pak hem, jongens. Naar de Slotholen met ’m, en zorg ervoor dat-ie zich koest houdt!’ De Mannen deden allemaal een stap voorwaarts, maar bleven toen staan. Er steeg een gebrul van stemmen rondom hen op en plotseling merkten ze dat Boer Katoen niet alleen was. Ze waren omsingeld. In de duisternis, op de grens van het schijnsel van het vuur, stond een kring van hobbits die uit de schaduwen naar voren waren geslopen. Het waren er bijna tweehonderd, die allemaal een of ander wapen hadden. Merijn kwam naar voren. ‘We hebben elkaar al eens eerder ontmoet,’ zei hij tot de leider, ‘en ik heb je gewaarschuwd hier niet terug te komen. Ik waarschuw je nogmaals: je staat in het licht en boogschutters hebben je onder schot. Als je deze boer met een vinger aanraakt, of iemand anders, wordt er onmiddellijk op je geschoten. Als jullie wapens hebben, leg die dan neer.’ De leider keek rond. Hij zat in de val. Maar hij was niet bang, niet nu hij een stuk of twintig van zijn maten bij zich had. Hij wist te weinig van hobbits af om te beseffen in welk gevaar hij verkeerde. Dom genoeg besloot hij te vechten. Het zou een peulenschil zijn om uit te breken. ‘Vooruit, jongens,’ riep hij. ‘Sla erop los.’ Met een lang mes in zijn linkerhand en een knots in de andere stormde hij op de kring af en probeerde door te breken in de richting van Hobbitstee. Hij richtte zijn knots op Merijn, die hem in de weg stond. Hij viel dood neer met vier pijlen in zijn lichaam. Dat was genoeg voor de anderen. Ze gaven zich over. Hun wapenen werden van hen afgenomen, en ze werden aan elkaar vastgebonden en afgevoerd naar een lege hut die ze zelf hadden gebouwd, waar ze aan handen en voeten werden gebonden en onder bewaking opgesloten. De dode leider werd weggesleept en begraven. ‘Het lijkt achteraf bijna te gemakkelijk, vind je niet?’ zei Katoen. ‘Ik zei dat we hen aankonden. Maar we hadden hulp nodig. U bent net op tijd teruggekomen, meneer Merijn.’

‘Er valt nog veel meer te doen,’ zei Merijn. ‘Als je berekening klopt, hebben we pas met een tiende van ze afgerekend. Maar het is nu donker. Ik denk dat we met de volgende zet tot morgen moeten wachten. Dan moeten we de Chef gaan opzoeken.’

‘Waarom nu niet?’ vroeg Sam. ‘Het is hooguit zes uur. En ik wil m’n Gabber zien. Weet u wat er van hem is geworden, meneer Katoen?’

‘Het gaat hem niet al te best, maar ook niet al te slecht, Sam,’ zei de boer. ‘Ze hebben het hele Balingslaantje overhoop gehaald en dat is een zware slag voor hem geweest. Hij woont in een van die nieuwe huizen die de Mannen van de Chef bouwden toen ze nog ander werk deden dan alleen maar brandstichten en stelen: nog geen drie mijl van de rand van Bijwater. Maar hij komt me opzoeken als hij de kans krijgt, en ik zorg ervoor dat hij beter eten krijgt dan sommige van de arme luitjes. Allemaal tegen De Voorschriften natuurlijk. Ik zou ’m bij mij hebben laten inwonen, maar dat was niet toegestaan.’

‘Dank u wel, hoor, meneer Katoen; ik zal het nooit vergeten,’ zei Sam. ‘Maar ik wil hem zien. Die Chef en die Sjappie, waar ze het over hadden, zouden daar weleens een hoop kwaad kunnen doen voor de ochtend.’

‘Goed, Sam,’ zei Katoen. ‘Kies een paar jongens en ga ’m halen en breng hem bij mij thuis. Je zult niet over het Water naar het oude Hobbitsteedorp hoeven te gaan. Mijn Jolle hier zal je de weg wijzen.’

Sam vertrok. Merijn zette uitkijkposten rondom het dorp en schildwachten bij de versperringen gedurende de nacht. Toen gingen hij en Frodo met Boer Katoen mee. Zij zaten met zijn gezin in de warme keuken, en de Katoens stelden enkele beleefde vragen over hun reizen, maar luisterden nauwelijks naar de antwoorden: ze werden veel meer in beslag genomen door de gebeurtenissen in de Gouw. ‘Het is allemaal begonnen met Pimpel, zoals wij hem noemen,’ zei Boer Katoen, ‘en het begon zodra u was vertrokken, meneer Frodo. Hij had vreemde ideeën, dat had-ie, die Pimpel. ’t Schijnt dat hij alles zelf wilde bezitten, en daarna de andere lui naar zijn pijpen wilde laten dansen. Het bleek weldra dat hij al heel wat meer bezat dan goed voor hem was, maar hij eigende zich almaar meer toe, hoewel het een raadsel was waar hij het geld vandaan kreeg: molens en mouthuizen en herbergen en boerderijen en kruidplantages. Hij had Roothoofts molen blijkbaar al gekocht voordat-ie op Balingshoek kwam wonen. Natuurlijk begon hij met een hoop bezittingen in het Zuiderkwartier, die hij van zijn vader had geërfd; en het schijnt dat hij een hoop van het beste pijpkruid had verkocht, en dat hij het al een paar jaar stilletjes had weggestuurd. Maar eind vorig jaar begon hij hopen spul weg te sturen, niet alleen pijpkruid. Er begon een tekort te komen aan bepaalde dingen en de winter kwam er ook aan. Mensen begonnen boos te worden, maar hij had z’n antwoord klaar. Een hoop mensen, schurken voornamelijk, kwamen met grote wagens, sommigen om de goederen naar het zuiden te voeren, en anderen die niet meer weggingen. En er kwamen er steeds meer. En voordat we wisten waar we waren, werden ze links en rechts in de Gouw neergezet, en velden ze bomen en groeven holen en bouwden loodsen en huizen voor zichzelf, als dat in hun hoofd opkwam. Eerst werden goederen en schade door Pimpel betaald; maar weldra begonnen ze de baas te spelen en te nemen wat ze wilden hebben. Toen ontstond er wat herrie, maar niet genoeg. Ouwe Wil, de Burgemeester, ging naar Balingshoek om te protesteren, maar hij is er nooit aangekomen. Schurken arresteerden hem en sloten hem op in een hol in Grotedelft en daar zit-ie nu nog. En daarna, het moet vlak na Nieuwjaar zijn geweest, was er geen Burgemeester meer en Pimpel noemde zich Chef Drost, of kortweg Chef, en deed precies waar hij zin in had; en als er iemand “te veel kouwe drukte” maakte, zoals hij het noemde, gingen ze Wil achterna. Zo ging het van kwaad tot erger. Er was niks meer te roken, behalve voor de Mannen; en de Chef had niets met bier op, behalve voor zijn Mannen, en liet alle herbergen sluiten; en er kwam steeds minder van alles, behalve Voorschriften, tenzij je een deel van je eigen spul kon verbergen als de schurken rondgingen en spullen verzamelden “om eerlijk te verdelen”, wat betekende dat zij ze kregen en wij niet, behalve de restjes die je kon krijgen bij de Drosthuizen, als je ze kon verteren. Allemaal heel slecht. Maar sinds Sjappie is gekomen, is eigenlijk alles gewoon verruïneerd.’

‘Wie is die Sjappie?’ vroeg Merijn. ‘Ik heb een van de boeven over hem horen praten.’

‘De grootste schurk van het stel, blijkbaar,’ antwoordde Katoen. ‘Het was omtrent de vorige oogst, eind september misschien, dat we voor ’t eerst van hem hoorden. We hebben hem nooit gezien, maar hij woont op Balingshoek; en ik denk dat hij nu de echte Chef is. Alle schurken doen wat hij zegt, en wat hij zegt is voornamelijk: hak om, verbrand en verwoest; en nu is het zelfs op moorden uitgedraaid. Het is een kwestie van volslagen willekeur. Ze hakken bomen om en laten ze liggen; ze verbranden huizen, maar bouwen er geen meer op. Neem Roothoofts molen bijvoorbeeld. Pimpel sloopte hem zodra hij naar Balingshoek kwam. Toen bracht hij er een hoop smerig uitziende Mannen heen om een grotere te bouwen en hem vol te stoppen met wielen en buitenlandse machinerieën. Alleen die dwaas Ted vond het prettig, en hij werkt daar om de wielen voor de Mannen schoon te houden, waar zijn vader de Molenaar en zijn eigen baas was. Pimpels idee was om meer en sneller te malen, dat zei-ie tenminste. Hij heeft nog andere molens, net als die. Maar je moet koren hebben voordat je kan malen, en er was voor de nieuwe molen niet meer te doen dan voor de oude. Maar sinds Sjappie is gekomen malen ze helemaal geen koren meer. Ze zijn altijd aan het hameren en spuien rook en stank, en er is zelfs ’s nachts geen rust in Hobbitstee. En ze lozen met opzet smerigheid: ze hebben het hele benedenste gedeelte van het Water bevuild, en het loopt de Brandewijn in. Als ze van de Gouw een woestijn willen maken, zijn ze op de goede weg. Ik geloof niet dat die idioot van een Pimpel achter dit alles steekt. Het is Sjappie, zeg ik.’

‘Zo is het,’ merkte Jonge Tom op. ‘Hemel, ze hebben zelfs Pimpels ouwe mama, die Lobelia, weggehaald, en hij was gek op haar, al was hij de enige. Sommige lieden uit Hobbitstee hebben het gezien. Ze kwam de laan door met haar ouwe paraplu. Enkele van de schurken kwamen eraan met een grote wagen. “Waar gaan jullie naartoe?” vroeg ze. “Naar Balingshoek,” zeiden ze. “Waarvoor?” vroeg ze. “Om een paar schuren voor Sjappie neer te zetten,” zeiden ze. “Wie heeft gezegd dat dat mocht?” vroeg ze. “Sjappie,” zeiden ze. “Dus ga van de weg af, ouwe vrijster!” “Ik zal je Sjappie leren, smerige diefachtige schurken die jullie zijn!” zei ze, en ze hief d’r paraplu op en ging op de leider af, die bijna twee keer zo groot was als zij. En toen grepen ze haar. Sleurden haar mee naar de Slotholen, en dat op haar leeftijd. Ze hebben ook anderen gepakt, die wij erger missen, maar je kunt niet ontkennen dat ze meer moed heeft betoond dan de meesten.’

Terwijl dit gesprek aan de gang was, kwam Sam met de Gabber naar binnen stormen. De Ouwe Gewissies zag er niet veel ouder uit, maar hij was een beetje dover geworden. ‘Goedenavond, meneer Balings!’ zei hij. ‘Ik ben werkelijk blij asdat ik u veilig terugzie. Maar ik heb nog een appeltje met u te schillen, als ik zo vrij mag wezen. U had Balingshoek nooit niet magge verkopen, zoals ik altijd al heb gezegd. Dat is het begin van alle kwaad geweest. En terwijl u in vreemde landen hebt rondgeslenterd, Zwarte Mannen bergen opjagend, naar wat Sam me verteld heeft, hoewel hij niet duidelijk heeft gemaakt waarvoor, hebben zij heel ’t Balingslaantje ondersteboven gehaald en al mijn piepers verruwineerd!’

‘Het spijt me heel erg, meneer Gewissies,’ zei Frodo. ‘Maar nu ik teruggekomen ben, zal ik m’n best doen om het recht te zetten.’

‘Nou, mooier dan dat kunt u het niet zeggen,’ zei de Gabber. ‘Meneer Frodo Balings is een echte hobbitheer, heb ik altijd gezeid, wat je ook van anderen die die naam dragen mag denken, met permissie. En ik hoop dat mijn Sam zich netjes gedragen heeft en voldoening heeft gegeven.’

‘Volmaakte voldoening, meneer Gewissies,’ zei Frodo. ‘Werkelijk, of u het wilt geloven of niet, hij is nu een van de beroemdste lieden in alle landen, en er worden liederen over zijn daden gemaakt van hier tot de Zee en voorbij de Grote Rivier.’ Sam bloosde, maar hij keek Frodo dankbaar aan, want Roosjes ogen straalden en zij glimlachte tegen hem. ‘Daar is een hoop geloof voor nodig,’ zei de Gabber, ‘hoewel, ik kan zien dat hij met vreemd gezelschap is omgegaan. Wat is er met zijn wambuis gebeurd? Ik moet niets hebben van al dat ijzerwerk aan je lichaam, of het nu weinig sleets is of niet.’

Het huishouden van Boer Katoen en al zijn gasten was de volgende ochtend vroeg op. In de nacht had men geen geluid gehoord, maar er zouden zeker meer moeilijkheden komen voor de dag om was. ‘Het lijkt alsof geen van de schurken in Balingshoek is achtergebleven,’ zei Katoen, ‘maar de troep van Wegemoet kan nu elk ogenblik hier zijn.’ Na het ontbijt kwam er een boodschapper uit Toekland aanrijden. Hij was bijzonder opgewekt. ‘Het Dinghoofd heeft ons hele land wakker geschud,’ zei hij, ‘en het nieuws gaat als een lopend vuurtje rond. De schurken die ons land bewaakten, zijn naar het zuiden gevlucht, tenminste degenen die levend zijn ontkomen. Het Dinghoofd is ze achternagegaan, om de grote troep daar te houden; maar hij heeft meneer Peregrijn teruggestuurd met alle andere lui die hij kan missen.’ Het volgende nieuws was minder goed. Merijn, die de hele nacht weg was geweest, kwam om ongeveer tien uur aangereden. ‘Er is een grote groep ongeveer twaalf mijl hiervandaan,’ zei hij. ‘Ze komen langs de weg van Wegemoet, maar een heleboel verdwaalde booswichten hebben zich bij hen aangesloten. Het zijn er zeker honderd en ze stichten brand terwijl ze oprukken. Vervloekt.’

‘Zo, die komen niet om te praten; ze zullen doden als ze kunnen,’ zei Boer Katoen. ‘Als de Toeken niet eerder komen, moesten we maar liever dekking zoeken en schieten zonder te redetwisten. We zullen moeten vechten, voordat deze kwestie is afgehandeld, meneer Frodo.’ Maar de Toeken kwamen eerder. Het duurde niet lang voor zij eraan kwamen marcheren, honderd man sterk, uit Toekburg en de Groene Heuvels, aangevoerd door Pepijn. Merijn had nu genoeg sterke hobbiterij om de schurken een warme ontvangst te bereiden. Verkenners berichtten dat zij dicht bij elkaar bleven. Zij wisten dat het land tegen hen in opstand was gekomen en waren klaarblijkelijk van plan de opstand meedogenloos de kop in te drukken, in het centrum ervan, in Bijwater. Maar hoe grimmig ze ook mochten zijn, ze schenen geen leider te hebben die iets van oorlogvoeren af wist. Zij kwamen eraan gemarcheerd zonder voorzorgsmaatregelen. Merijn stelde zijn plannen snel op.

De schurken naderden langs de Oosterweg en sloegen zonder halt te houden de Weg naar Bijwater in, die een eind tussen twee hoge bermen omhoogliep, met lage heggen erbovenop. Na een bocht, ongeveer een mijl van de hoofdweg, kwamen zij bij een zware versperring van omgekiepte boerenwagens. Dit bracht hen tot staan. Op hetzelfde ogenblik bemerkten zij dat aan weerskanten van de heggen, vlak boven hun hoofden, overal rijen hobbits zaten. Achter hen duwden andere hobbits nu nog meer wagens, die in een veld verborgen waren geweest, de weg op en versperden hun zo de terugtocht. Een stem sprak hen van boven toe. ‘Nou, jullie zijn in de val gelopen,’ zei Merijn. ‘Net als jullie makkers uit Hobbitstee; een van hen is gedood en de anderen zijn allemaal gevangengenomen. Leg jullie wapens neer. Loop dan twintig passen achteruit en ga zitten. Wie probeert uit te breken wordt doodgeschoten.’ Maar de schurken waren nu niet zo gemakkelijk te intimideren. Enkelen van hen gehoorzaamden, maar kregen het meteen met hun maten aan de stok. Een stuk of twintig gingen achteruit en vielen de wagens aan. Zes werden er doodgeschoten, maar de anderen verbraken de versperring, doodden twee hobbits en verspreidden zich over het veld in de richting van Houtenend. Nog twee vielen terwijl ze vluchtten. Merijn gaf een harde stoot op de hoorn en uit de verte klonken signalen ten antwoord. ‘Ze zullen niet ver komen,’ zei Pepijn. ‘Het krioelt nu van onze jagers in dat land.’ Daarachter probeerden de ingesloten Mannen in de laan, nog ongeveer tachtig, over de versperring en de bermen te klimmen, en de hobbits waren gedwongen om op velen van hen te schieten of met bijlen op hen in te hakken. Maar de sterksten en wanhopigsten braken aan de westzijde uit en vielen hun vijanden fel aan, en waren nu meer belust op doden dan op ontsnappen. Verscheidene hobbits sneuvelden en de anderen stonden op het punt om in te storten, toen Merijn en Pepijn, die zich aan de oostkant bevonden, eraan kwamen en op de schurken inreden. Merijn zelf doodde de leider, een grote, loensende bruut, als een grote ork. Toen liet hij zijn strijdkrachten terugtrekken en de rest van de mensen in een wijde kring van boogschutters omsingelen. Ten slotte was alles voorbij. Ongeveer zeventig booswichten lagen dood op het slagveld, en een twaalftal was gevangengenomen. Negentien hobbits waren gedood en ongeveer dertig gewond. De dode schurken werden op wagens geladen, naar een oude zandkuil in de buurt gebracht en daar begraven; in de Slagkuil, zoals deze later werd genoemd. De gesneuvelde hobbits werden samen in een graf in de helling van de heuvel ter ruste gelegd, waar later een grote steen werd opgericht met een tuin eromheen. Zo eindigde de Slag van Bijwater, 1419, de laatste slag die in de Gouw werd geleverd en de enige sinds de Groenevelden, 1147, ver weg in het Noorderkwartier. Dientengevolge, hoewel hij gelukkig slechts enkele levens kostte, wordt hij in een apart hoofdstuk in het Rode Boek vermeld, en de namen van allen die eraan deelnamen werden tot een Rol gemaakt en door geschiedkundigen van de Gouw uit het hoofd geleerd. De zeer aanzienlijke opkomst van de faam en het fortuin van de Katoens dateren uit deze tijd, maar boven aan de rol staan de namen van de Kapiteins Meriadoc en Peregrijn.

Frodo was bij de slag aanwezig geweest, maar had het zwaard niet getrokken, en zijn voornaamste rol was geweest de hobbits in hun woede om hun verliezen te beletten diegenen van hun vijanden die de wapenen hadden neergeworpen te doden. Toen de strijd voorbij was en de daaropvolgende werkzaamheden waren verricht, voegden Merijn, Pepijn en Sam zich bij hem en zij reden met de Katoens terug. Zij aten een laat middagmaal en toen zei Frodo met een zucht: ‘Welnu, ik veronderstel dat de tijd gekomen is om met de “Chef” af te rekenen!’

‘Ja, inderdaad, hoe eerder hoe beter,’ zei Merijn. ‘En wees niet te zachtzinnig! Hij is ervoor verantwoordelijk dat deze schurken hier gekomen zijn en voor al het kwaad dat zij hebben gedaan.’ Boer Katoen verzamelde een escorte van twee dozijn stevige hobbits. ‘Want we weten niet of er nog schurken op Balingshoek achtergebleven zijn,’ zei hij. ‘Dat zou kunnen.’ Toen gingen zij te voet op weg. Frodo, Sam, Merijn en Pepijn gingen voorop. Het was een van de treurigste uren van hun leven. De grote schoorsteen rees voor hen op; en toen zij dichter bij het oude dorp aan de andere kant van het Water kwamen, zagen zij, tussen rijen nieuwe, goedkoop uitziende huisjes aan weerskanten van de weg, de nieuwe molen in heel zijn dreigende en smerige afzichtelijkheid: een groot gebouw van baksteen dat over de stroom heen was opgetrokken, dat hem met stomend en stinkend afvalwater bevuilde. Langs de hele Weg van Bijwater was iedere boom geveld. Toen ze de brug overstaken en naar de Heuvel opkeken stokte hun de adem in de keel. Zelfs Sams visioen in de Spiegel had hem niet voorbereid op wat zij nu zagen. De Oude Graanschuur aan de westzijde was omvergehaald, en haar plaats werd ingenomen door een rij geteerde keten. Alle kastanjebomen waren verdwenen. De bermen en heggen waren vernield. Grote wagens stonden schots en scheef in een veld waarvan het gras finaal was vertrapt. Het Balingslaantje was een gapende zand- en kiezelgroeve. Balingshoek erboven was onzichtbaar door een groep grote hutten. ‘Ze hebben hem omgehakt!’ riep Sam uit. ‘Ze hebben de Feestboom omgehakt!’ Hij wees naar de plek waar de boom had gestaan waaronder Bilbo zijn Afscheidsrede had gehouden. Hij lag gekapt en dood op het veld. Alsof dit de laatste strohalm was, barstte Sam in tranen uit. Maar gelach maakte hier een einde aan. Een verwaand uitziende hobbit hing over een laag muurtje van het erf van de molen. Zijn gezicht was beroet en zijn handen waren zwart. ‘Vin’ je ’t niet leuk, Sam?’ spotte hij. ‘Maar je bent altijd halfzacht geweest. Ik dacht dat je ’m gesmeerd was met een van die schepen waarover je altijd babbelde: varen, varen. Waarom ben je teruggekomen? We hebben nu werk te doen in de Gouw.’

‘Dat zie ik,’ zei Sam. ‘Geen tijd om te wassen, maar alleen om over de muur te kijken. Maar kijk eens, meester Roothooft, ik heb nog wat rekeningen te vereffenen hier in dit dorp, en maak jij het niet nog erger met je spotternij, of je krijgt een rekening die te groot is voor jouw beurs.’ Ted Roothooft spoog over de muur. ‘Verdraaid,’ zei hij. ‘Je kunt me niets doen. Ik ben een vriend van de Chef. Maar hij zal jou wel wat doen als je nog eens een grote mond tegen me opzet.’

‘Verspil niet meer woorden aan die dwaas, Sam!’ zei Frodo. ‘Ik hoop dat er niet veel meer hobbits zijn die zo zijn geworden. Het zou meer last geven dan alle schade die de Mannen hebben aangericht.’

‘Je bent vies en onbeschoft, Roothooft,’ zei Merijn. ‘En ook heb je ’t zwaar mis. We zijn net op weg naar de Heuvel om je dierbare Chef af te zetten. Met zijn Mannen hebben we al afgerekend.’ Ted gaapte hen aan, want op dat ogenblik zag hij pas het escorte dat nu op een teken van Merijn over de brug kwam marcheren. Hij rende naar de molen terug en kwam met een hoorn naar buiten en blies er hard op. ‘Spaar je adem!’ zei Merijn lachend. ‘Ik heb een betere.’ Toen pakte hij zijn zilveren hoorn op en blies erop, en een klare roep schalde over de Heuvel; en uit de holen en schuren en armzalige huizen van Hobbitstee antwoordden de hobbits, en kwamen naar buiten stromen, en onder gejuich en het aanheffen van luide kreten volgden zij de compagnie de weg op naar Balingshoek. Aan het einde van het laantje bleven ze staan, en Frodo en zijn vrienden gingen verder; en ze kwamen ten slotte bij de plaats die hen eens zo dierbaar was geweest. De tuin stond vol hutten en keten, sommige zo dicht bij de oude westelijke ramen, dat zij al hun licht afsneden. Overal lagen hopen afval. De deur was beschadigd, de ketting van de bel hing er los bij en de bel ging niet over. Toen ze klopten kwam er geen antwoord. Ten slotte zetten zij hun schouders er tegenaan en de deur gaf mee. Ze gingen naar binnen. Het stonk er en er lagen hopen vuil en rommel: de woning scheen een tijdlang niet te zijn gebruikt.

‘Waar houdt die ellendige Lotho zich schuil?’ vroeg Merijn. Ze hadden alle vertrekken doorzocht, maar geen andere levende wezens aangetroffen dan ratten en muizen. ‘Zullen we de anderen de keten laten doorzoeken?’

‘Dit is nog erger dan Mordor!’ zei Sam. ‘Eigenlijk veel erger. Je beseft het omdat het je thuis is, en je je herinnert hoe het was voordat het helemaal werd verwoest.’

‘Ja, dit is Mordor,’ zei Frodo. ‘Een van zijn werken. Saruman heeft al die tijd zijn werk gedaan, ook toen hij dacht dat hij voor zichzelf werkte. En zo is het ook met degenen die Saruman heeft bedrogen, zoals Lotho.’ Merijn keek met ontzetting en walging om zich heen. ‘Laten we naar buiten gaan!’ zei hij. ‘Als ik had geweten wat voor kwaad hij allemaal had veroorzaakt, zou ik mijn tabakszak door Sarumans keel hebben geduwd.’

‘Ongetwijfeld, ongetwijfeld! Maar dat heb je niet gedaan, en daarom kan ik je nu welkom heten.’ Daar bij de deur stond Saruman in eigen persoon, en hij zag er weldoorvoed en zelfingenomen uit: zijn ogen schitterden van boosaardigheid en vermaak. Frodo kreeg plotseling een ingeving. ‘Sjappie!’ riep hij uit. Saruman lachte. ‘Dus je hebt de naam al gehoord? Mijn volk placht mij zo te noemen in Isengard, naar ik meen. Mogelijk een teken van genegenheid.[6] Maar blijkbaar verwachtte je niet mij hier aan te treffen.’

‘Inderdaad,’ zei Frodo. ‘Maar ik had het kunnen raden. Een beetje boosaardigheid op een gemene manier: Gandalf heeft me gewaarschuwd dat je daar nog altijd toe in staat was.’

‘Nou en of,’ zei Saruman, ‘en niet zo’n klein beetje. Ik heb om jullie moeten lachen, hobbitriddertjes, toen ik jullie met al die grote lieden zag rijden, zo veilig en zo zelfingenomen. Jullie dachten dat je het er zo goed had afgebracht en alleen maar terug hoefde te gaan om het lekker rustig in je land te hebben. Sarumans huis mocht helemaal worden verwoest, en hij kon de deur uit worden gegooid, maar niemand mocht aan jullie huizen komen, hè? O nee. Gandalf zou jullie zaken wel opknappen.’ Saruman lachte opnieuw. ‘Dat had je maar gedacht! Wanneer zijn werktuigen hun taak hebben gedaan, dankt hij ze af. Maar jullie moesten achter hem aan sjouwen, lummelend en pratend en twee keer zo ver omrijden als nodig was. Welnu, dacht ik, als het zulke stommelingen zijn, zal ik ze vóór zijn en ze een lesje leren. Kwaad moet met kwaad worden vergolden. Het zou een hardere les zijn geweest als jullie me nog wat meer tijd en meer Mannen hadden gegeven. Maar toch heb ik al veel gedaan dat jullie niet mee zal vallen om in jullie levensdagen te herstellen of ongedaan te maken. En het zal prettig zijn om daaraan te denken en tegenover het mij aangedane onrecht te stellen.’

‘Welnu, als je daar genoegen in schept,’ zei Frodo, ‘heb ik medelijden met je. Het zal alleen in je herinnering een plezier zijn, vrees ik.

Ga onmiddellijk weg en kom nooit meer terug!’ De hobbits van de dorpen hadden Saruman uit een van de hutten zien komen en verdrongen zich onmiddellijk bij de deur van Balingshoek. Toen ze Frodo’s bevel hoorden mompelden zij boos: ‘Laat hem niet gaan! Dood hem! Hij is een schurk en een moordenaar. Dood hem!’ Saruman keek rond naar hun vijandige gezichten en glimlachte. ‘Dood hem!’ spotte hij. ‘Dood hem, als jullie denken dat jullie met genoeg zijn, m’n dappere hobbits.’ Hij ging rechtop staan en keek hen dreigend aan met zijn zwarte ogen. ‘Maar denk niet dat ik, toen ik al mijn goederen verloor, ook al mijn macht kwijtraakte. Wie mij durft aan te raken zal vervloekt zijn. En als mijn bloed de Gouw bevlekt, zal hij verdorren en nooit meer worden genezen.’ De hobbits deinsden terug. Maar Frodo zei: ‘Geloof hem niet. Hij heeft al zijn macht verloren, behalve zijn stem die jullie nog kan overbluffen en misleiden, als je ’t toestaat. Maar ik wil niet dat hij gedood wordt. Het is nutteloos om wraak met wraak te vergelden: dat haalt niets uit. Verdwijn, Saruman, en neem de kortste weg!’

‘Slang! Slang!’ riep Saruman, en uit een naburige hut kwam Slangtong, kruipend, bijna als een hond. ‘Weer de weg op, Slang!’ zei Saruman. ‘Deze mooie kereltjes en ridders sturen ons weer op drift. Kom mee!’ Saruman draaide zich om en wilde gaan, en Slangtong schuifelde achter hem aan. Maar toen Saruman vlak langs Frodo liep, flitste er een mes in zijn hand en hij bracht een snelle steek toe. Het staal ketste af op het onzichtbare maliënhemd en brak. Een dozijn hobbits, aangevoerd door Sam, sprong met een kreet naar voren en gooide de schurk op de grond. Sam trok zijn zwaard. ‘Nee, Sam!’ zei Frodo. ‘Dood hem ook nu niet. Want hij heeft me geen kwaad gedaan. En in ieder geval wil ik niet dat hij in deze kwaadaardige stemming wordt gedood. Hij was eens groot, van een nobel geslacht waar wij onze handen niet tegen zouden hebben durven opheffen. Hij is gevallen en wij kunnen hem niet genezen; maar toch wil ik hem sparen in de hoop dat hij genezing zal vinden.’ Saruman stond op en staarde Frodo aan. Er was een vreemde uitdrukking in zijn ogen, waarin een mengeling van verbazing, eerbied en haat te lezen stond. ‘Je bent gegroeid, halfling,’ zei hij. ‘Ja, je bent heel erg gegroeid. Je bent wijs, en wreed. Je hebt mijn wraak van zoetheid beroofd, en nu moet ik verbitterd heengaan, en sta bij je in de schuld voor je barmhartigheid. Ik haat die en jou ook! Welnu, ik ga en zal je niet meer lastigvallen. Maar verwacht niet van me dat ik je gezondheid en een lang leven toewens. Geen van beide zullen je deel worden. Maar dat is mijn zaak niet. Ik voorspel het alleen maar.’ Hij liep weg, en de hobbits maakten een pad voor hem vrij, maar hun knokkels werden wit toen ze hun wapenen omklemden. Slangtong aarzelde, maar volgde zijn Meester toen. ‘Slangtong!’ riep Frodo uit. ‘Je hoeft hem niet te volgen. Voor zover ik weet heb jij mij geen kwaad gedaan. Je kunt hier rusten en eten krijgen, een tijdje, totdat je bent aangesterkt en je je eigen weg kunt gaan.’ Slangtong bleef staan en keek naar hem om, half van plan te blijven. Saruman draaide zich om. ‘Geen kwaad,’ kakelde hij. ‘O nee. Ook als hij ’s nachts naar buiten sluipt is het alleen om naar de sterren te kijken. Maar heb ik iemand horen vragen waar die arme Lotho zich verscholen houdt? Hij weet het, nietwaar, Slang? Wil je het hun zeggen?’ Slangtong liet zich op de grond vallen en jammerde: ‘Nee, nee!’

‘Dan zal ik het doen,’ zei Saruman. ‘Slang heeft jullie Chef gedood, het arme kereltje, je aardige kleine Chef. Nietwaar, Slang, jij hebt ’m in zijn slaap doodgestoken, meen ik. En begraven, hoop ik; hoewel Slang de laatste tijd erg hongerig is geweest. Nee, Slang is niet echt aardig. Jullie kunnen hem beter aan mij overlaten.’ Een blik van woeste haat kwam in Slangtongs rode ogen. ‘Jij hebt me ertoe aangezet en gedwongen,’ siste hij. Saruman lachte. ‘Jij doet altijd wat Sjappie zegt, nietwaar, Slang? Welaan, hij zegt nu: volgen!’ Hij schopte Slangtong in het gezicht toen hij jammerde, draaide zich om en ging op weg. Maar toen gebeurde er iets: plotseling stond Slangtong op, trok een verborgen mes en sprong toen met een grauw als van een hond op Sarumans rug, trok zijn hoofd achterover, sneed zijn keel door en rende schreeuwend de laan door. Voordat Frodo zich kon herstellen of een woord kon uitbrengen, snerpten drie hobbitbogen en Slangtong viel dood neer.

Tot ontzetting van hen die erbij stonden, trok er een grijze mist om het lichaam van Saruman samen, die langzaam heel hoog opsteeg als rook van een vuur en als een fletse gesluierde gestalte boven de Heuvel bleef hangen. Een ogenblik aarzelde zij en wendde zich naar het westen; maar uit het westen stak een koude wind op en ze boog opzij, waarna ze met een zucht in het niets oploste. Frodo keek met medelijden en afschuw naar het lichaam, want terwijl hij ernaar keek, scheen het dat lange jaren van dood er plotseling in werden geopenbaard, en het begon te krimpen en het gerimpelde gezicht werd flarden huid over een afzichtelijke schedel. Hij trok de zoom van de smerige mantel die ernaast lag omhoog, bedekte het en wendde zich af. ‘En dat is dat,’ zei Sam. ‘Een afschuwelijk einde; ik wou dat ik het niet had hoeven te zien; maar opgeruimd staat netjes.’

‘En het allerlaatste einde van de Oorlog, hoop ik,’ zei Merijn. ‘Ik hoop het,’ zei Frodo en hij zuchtte. ‘De allerlaatste slag. Maar te bedenken dat deze hier moest vallen, op de drempel van Balingshoek! Te midden van al mijn hoop en angsten had ik dit nooit verwacht.’

‘Ik zal het niet ’t einde noemen voor we de rommel hebben opgeruimd,’ zei Sam somber. ‘En dat zal een hoop tijd en werk vergen.’

IX. De Grijze Havens

Het opruimen vergde inderdaad een hoop werk, maar kostte minder tijd dan Sam had gevreesd. De dag na de slag reed Frodo naar Grotedelft en bevrijdde de gevangenen uit de Slotholen. Een van de eersten die zij aantroffen was de arme Fredegar Burger, niet langer Dikkie. Hij was gevangengenomen toen de schurken een bende opstandelingen hadden uitgerookt, die hij van hun schuilplaatsen in de Brokkenschacht bij de heuvels van Klip had aangevoerd. ‘Achteraf bezien had je beter met ons mee kunnen gaan, arme ouwe Fredegar,’ zei Pepijn toen ze hem naar buiten droegen omdat hij te zwak was om te lopen. Hij opende één oog en probeerde dapper te glimlachen. ‘Wie is die jonge reus met de luide stem?’ fluisterde hij. ‘Toch niet de kleine Pepijn! Wat voor maat hoed heb je nu?’ En dan was er Lobelia. De arme ziel; ze zag er heel oud en mager uit toen ze haar uit een donkere nauwe cel redden. Ze wilde met alle geweld op haar eigen benen naar buiten hobbelen; en ze kreeg zo’n ontvangst en er was zoveel geklap en gejuich toen ze leunend op Frodo’s arm verscheen, maar zich nog altijd aan haar paraplu vastklampend, dat ze werkelijk ontdaan was en in tranen wegreed. Ze was nog nooit eerder in haar leven populair geweest. Maar zij was verpletterd door het nieuws dat Lotho vermoord was, en ze wilde niet naar Balingshoek terugkeren. Ze gaf het huis aan Frodo terug en ging naar haar eigen familie, de Brasgordels van Hardhuyzen. Toen het arme schepsel het volgende voorjaar stierf – ze was per slot van rekening over de honderd – was Frodo verrast en erg ontroerd; ze had alles wat er van haar geld en dat van Lotho over was aan hem nagelaten, om te zorgen dat het ten goede kwam aan hobbits die dakloos waren geworden door alle ellende. Zo kwam er een einde aan die vete. De oude Wil Witvoet had langer dan iemand anders in de Slotholen gezeten, en hoewel hij misschien minder hardvochtig was behandeld dan menig ander, moest hij een hoop te eten hebben voor hij er weer als een Burgemeester kon uitzien; daarom stemde Frodo erin toe als plaatsvervanger te fungeren tot meneer Witvoet weer in vorm was. Het enige dat hij als plaatsvervangend Burgemeester deed, was de Drosten weer tot hun vroegere functies en aantallen terugbrengen. De taak om de laatste schurken uit de Gouw te verdrijven werd aan Merijn en Pepijn toevertrouwd, en was spoedig volbracht. Nadat ze het nieuws uit Bijwater hadden gehoord, vluchtten de benden in het zuiden het land uit en boden het Dinghoofd weinig verzet. Voor het einde van het jaar waren de weinige overlevenden in de bossen omsingeld, en zij die zich overgaven, werden over de grens gezet. Ondertussen gingen de herstelwerkzaamheden voort en Sam had het bijzonder druk. Hobbits kunnen werken als mieren als ze in de stemming zijn en ze de noodzaak ervan inzien. Nu waren er duizenden gewillige handen in alle leeftijdsgroepen, van de kleine maar nijvere handjes van de hobbitknapen en -meisjes, tot de versleten en eeltige handen van de oude hobbitmannen en -vrouwen. Voor Joel was er geen baksteen van de nieuwe Drosthuizen of iets dat door Sjappies mannen was gebouwd meer over, maar de bakstenen werden gebruikt om menig oud hol mee te herstellen en gezelliger en droger te maken. Grote voorraden goederen, voedsel en bier werden gevonden die de schurken in schuren en loodsen en verlaten holen hadden verstopt, en vooral in de tunnels van Grotedelft en in de oude steengroeven in Klip, zodat het er die Joel heel wat vrolijker aan toeging dan men had verwacht. Een van de eerste dingen die in Hobbitstee werden gedaan, nog voordat de nieuwe molen werd afgebroken, was het opruimen van de Heuvel en Balingshoek en het herstel van het Balingslaantje. Het voorste gedeelte van de nieuwe zandkuil werd helemaal gelijkgemaakt en in een grote beschutte tuin veranderd, en in de zuidelijke helling werden nieuwe holen gegraven, in de Heuvel, en met bakstenen afgezet. De Gabber kreeg weer Nummer Drie, en hij zei vaak, en het kon hem niet schelen wie het hoorde: ‘Het is een kwade wind die helemaal niets goeds brengt, zoals ik altijd zeg. Einde beter, al goed.’ Er werd gediscussieerd over de naam die het nieuwe laantje moest krijgen. Men dacht over Slag-Tuinen, of Betere Smielen. Maar na enige tijd werd het, op een verstandige hobbitmanier, gewoonweg het Nieuwe Laantje genoemd. Het was louter een Bijwaterse grap om het Sjappies Hoek te noemen.

De bomen betekenden het grootste verlies en waren het ergst beschadigd, want op bevel van Sjappie waren ze in de hele Gouw roekeloos gekapt; en dit verdroot Sam meer dan iets anders. Want deze wonde zou lange tijd nodig hebben om te helen, en alleen zijn achterkleinkinderen, dacht hij, zouden de Gouw zien zoals hij behoorde te zijn. Toen plotseling op een dag, want hij had het wekenlang te druk gehad om over zijn avonturen na te denken, herinnerde hij zich het geschenk van Galadriel. Hij haalde het doosje tevoorschijn en liet het aan de andere Reizigers (want zo werden zij nu door iedereen genoemd) zien, en riep hun raad in. ‘Ik begon me af te vragen wanneer je eraan zou denken,’ zei Frodo. ‘Maak eens open!’ Het was gevuld met een grijze stof, zacht en fijn, waarin een zaadje lag, als een nootje met een zilveren vlies. ‘Wat moet ik hiermee doen?’ vroeg Sam. ‘Gooi het op een winderige dag in de lucht en laat het zijn werk doen!’ zei Pepijn. ‘Maar waar?’ vroeg Sam. ‘Kies een plek uit als kweekplaats, en kijk wat er daar met de planten gebeurt,’ zei Merijn. ‘Maar ik weet zeker dat de Vrouwe niet zou willen dat ik het allemaal voor mijn eigen tuin hield, nu zoveel lieden geleden hebben,’ zei Sam. ‘Gebruik alle verstand en kennis die je zelf hebt, Sam,’ zei Frodo, ‘en gebruik het geschenk dan om je werk te helpen en te verbeteren. En maak er spaarzaam gebruik van. Je hebt er niet veel van, maar ik veronderstel dat elk korreltje van waarde is.’ Zo plantte Sam jonge boompjes op alle plaatsen waar speciale mooie of geliefde bomen waren vernietigd, en hij legde een korreltje van het kostbare stof in de grond bij de wortel van elke boom. Hij trok de hele Gouw door om dit te doen, maar zo hij al bijzondere aandacht aan Hobbitstee en Bijwater schonk, nam niemand hem dit kwalijk. Ten slotte merkte hij dat hij nog een beetje van het stof over had; dus ging hij naar de Drie-Kwartierensteen, die praktisch in het centrum van de Gouw ligt, en wierp het de lucht in met zijn zegen. Het kleine zilveren zaadje plantte hij op het Feestterrein waar de boom eens had gestaan; en hij vroeg zich af wat eruit zou groeien. De hele winter door bleef hij zo geduldig als hij kon, en probeerde zichzelf ervan te weerhouden om er telkens heen te gaan om te kijken of er al iets gebeurde.

Het voorjaar overtrof zijn stoutste verwachtingen. Zijn bomen begonnen te botten en te groeien alsof de tijd haast had en het werk van twintig jaar in een jaar wilde doen. Op het Feestterrein ontsproot een prachtige jonge boom; deze had een zilveren schors en lange bladeren en begon in april te bloeien. Het was werkelijk een mallorn, en de boom was het wonder van de buurt. In latere jaren, toen hij nog bevalliger en mooier werd, was hij wijd en zijd bekend en men maakte lange reizen om hem te zien: de enige mallorn ten westen van de Bergen en ten oosten van de Zee, en een van de mooiste ter wereld. Het jaar 1420 was in alle opzichten een schitterend jaar in de Gouw. Niet alleen waren er verrukkelijke zonneschijn en heerlijke regen, op de juiste tijden en in volmaakte hoeveelheden, maar er scheen nog meer te zijn: een sfeer van rijkdom en groei, en een glans van een schoonheid welke die van sterfelijke zomers, die oplichten en voorbijgaan op deze Midden-aarde, scheen te overtreffen. Alle kinderen die in dat jaar werden geboren of verwekt – en dat waren er heel wat – waren mooi om te zien en sterk, en de meesten van hen hadden een weelderige gouden haardos, die daarvoor zeldzaam was geweest onder hobbits. Het fruit was zo overdadig, dat de jonge hobbits bijna baadden in aardbeien met slagroom; en later zaten zij op de grasvelden onder de pruimenbomen en aten tot zij bergen pitten hadden gemaakt als kleine piramiden, of de opeengestapelde schedels van een overwinnaar, en gingen dan weer verder. En niemand werd misselijk, en iedereen was verheugd, behalve diegenen die het gras moesten maaien. In het Zuiderkwartier waren de druivenstokken zwaarbeladen en de ‘blad’-oogst was verbazingwekkend; en overal was zoveel koren, dat in de oogsttijd iedere schuur tot de nok toe vol zat. De gerst uit het Noorderkwartier was zo voortreffelijk, dat men zich het bier van het mout uit 1420 nog lang herinnerde en het een begrip werd. Een generatie later kon men nog een ouwe gabber in een herberg, na een lekkere pint welverdiend bier, zijn beker met een zucht horen neerzetten, met de woorden: ‘Ha! Dat was echt veertientwintig, dat was het!’

Sam logeerde eerst met Frodo bij de Katoens, maar toen het Nieuwe Laantje klaar was ging hij bij de Gabber wonen. Buiten al zijn andere werkzaamheden had hij het druk met de leiding van de opruimings- en herstelwerkzaamheden aan Balingshoek; maar hij was vaak weg in de Gouw voor zijn houtvesterswerk. Daarom was hij begin maart niet thuis en wist hij niet dat Frodo ziek was geweest. Op de dertiende van die maand had Boer Katoen Frodo in bed aangetroffen; hij hield een wit sieraad vast dat aan een ketting om zijn nek hing en hij scheen half te dromen.

‘Hij is voor altijd weg,’ zei hij, ‘en nu is alles donker en leeg.’ Maar de aanval ging voorbij en toen Sam op de vijfentwintigste terugkwam, was Frodo beter en hij zei niets over zichzelf. Intussen was Balingshoek op orde gebracht en Merijn en Pepijn kwamen uit Krikhol over en brachten alle oude meubelen en andere spullen mee, zodat het oude hol er bijna precies zo uitzag als vroeger. Toen alles ten slotte klaar was zei Frodo: ‘Wanneer kom jij hier bij me wonen, Sam?’ Sam zag er een beetje ontsteld uit. ‘Je hoeft nog niet te komen als je niet wilt,’ zei Frodo. ‘Maar je weet dat de Gabber vlakbij woont en dat de weduwe Rommel heel goed voor hem zal zorgen.’

‘Dat is het niet, meneer Frodo,’ zei Sam, en hij liep hoogrood aan. ‘Wat is het dan wel?’

‘Het is Roosje, Roosje Katoen,’ zei Sam. ‘Het schijnt dat ze het helemaal niet prettig vond toen ik wegging, de arme meid; maar omdat ik niets had gezegd, kon ze dat niet zeggen. En ik had niets gezegd, omdat ik eerst een karwei te doen had. Maar nu heb ik het haar gezegd en ze zei: “Nou, je hebt een jaar verknoeid; waarom zouden we nog langer wachten?” “Verknoeid?” zei ik. “Zo zou ik het niet willen noemen.” Maar ik zie wel wat ze bedoelt. Ik voel me in mezelf verdeeld, zou u kunnen zeggen.’

‘Ik begrijp het,’ zei Frodo, ‘je wilt gaan trouwen, maar je wilt toch ook bij mij op Balingshoek wonen. Maar beste Sam, dat is gemakkelijk! Ga zo gauw mogelijk trouwen en trek dan met Roosje hier in. Er is ruimte genoeg op Balingshoek voor een gezin, zo groot als je je zou wensen.’

En zo gebeurde het. Sam Gewissies trouwde in het voorjaar van 1420 (dat ook beroemd was om zijn trouwerijen) met Roosje Katoen en ze kwamen op Balingshoek wonen. En zo Sam dacht dat hij gelukkig was, Frodo wist dat hij zelf nog gelukkiger was; want er was geen hobbit in de Gouw die zo’n goede verzorging kreeg. Toen de herstelwerkzaamheden allemaal waren uitgestippeld en aan de gang waren, leidde hij een rustig leven, schreef een hoop en nam al zijn aantekeningen door. Hij trad af als Waarnemend Burgemeester op de Vrije Markt die Midzomer, en die goeie ouwe Wil Witvoet mocht nog zeven jaar Banketten presideren. Merijn en Pepijn woonden een tijdje samen in Krikhol, en er was een druk komen en gaan tussen Bokland en Balingshoek. De twee jonge Reizigers waren erg populair in de Gouw met hun liederen en hun verhalen en hun mooie kleren, en hun schitterende feestjes. ‘Voorname lieden,’ noemde men hen, en er werd niets dan goeds mee bedoeld, want het was hartverwarmend hen voorbij te zien rijden met hun buizen van maliën zo schitterend en hun schilden zo mooi, lachend en liederen van verre landen zingend; en hoewel ze nu groot en voornaam waren, waren ze in alle andere opzichten toch onveranderd, hoewel ze welbespraakter en jovialer waren en vrolijker dan ooit tevoren. Frodo en Sam droegen echter weer hun vroegere kleding, behalve dat ze wanneer het nodig was, beiden lange grijze mantels droegen, fijn geweven en aan de hals vastgemaakt met prachtige broches; en meneer Frodo droeg altijd een wit juweel aan een ketting, dat hij vaak betastte. Alles ging nu goed, met altijd de hoop dat het nog beter zou worden; en Sam had het druk en was zo vrolijk als zelfs een hobbit zich maar kon wensen. Niets bedierf dat hele jaar voor hem, behalve een vage ongerustheid om zijn meester. Frodo trok zich kalmpjes uit alle bedrijvigheid van de Gouw terug, en het deed Sam pijn te zien hoe weinig eer hem ten deel viel in zijn eigen land. Weinig lieden wisten van zijn daden en avonturen af, en wilden er ook niet van weten; hun bewondering en eerbied gingen voornamelijk uit naar meneer Meriadoc en meneer Peregrijn en (als Sam het geweten had) naar hemzelf. Ook vertoonde zich in de herfst weer een afschaduwing van oude moeilijkheden. Op een avond kwam Sam de studeerkamer binnen en vond dat zijn meester er heel vreemd uitzag. Hij was heel bleek en zijn ogen schenen dingen te zien die ver weg waren. ‘Wat is er aan de hand, meneer Frodo?’ vroeg Sam. ‘Ik ben gewond,’ antwoordde hij, ‘gewond, het zal nooit echt genezen.’ Maar toen stond hij op, en de aanval scheen voorbij te gaan, en de volgende dag was hij weer helemaal zichzelf. Pas naderhand herinnerde Sam zich dat de datum zes oktober was geweest. Twee jaar eerder, op diezelfde dag, was het duister geweest in het kleine dal onder de Weertop.

De tijd verstreek en het werd 1421. In maart was Frodo weer ziek, maar met grote moeite wist hij het verborgen te houden, want Sam had andere dingen aan zijn hoofd. Op vijfentwintig maart werd het eerste kind van Sam en Roosje geboren, een datum die Sam onthield. ‘Nou, meneer Frodo,’ zei hij, ‘ik zit met een moeilijke kwestie. Roosje en ik hadden besloten om hem Frodo te noemen, met uw permissie, maar het is geen hij : het is een zij. Hoewel ze zo knap is als meisje als je je zou kunnen wensen: ze lijkt gelukkig meer op Roosje dan op mij. Maar nu weten we niet wat we moeten doen.’

‘Welnu, Sam,’ zei Frodo, ‘wat is er mis met de oude gewoonten? Kies een bloemennaam zoals Roos. De helft van de meisjes in de Gouw heeft zulke namen en wat wil je nog meer?’

‘Ik veronderstel dat u gelijk hebt, meneer Frodo. Ik heb op mijn reizen heel wat mooie namen gehoord, maar ’t komt mij voor dat ze een beetje te groots zijn voor dagelijks gebruik, zou je kunnen zeggen. De Gabber zegt: “Hou het kort, dan hoef je hem niet af te korten voor je hem kunt gebruiken.” Maar als het een bloemennaam wordt kan het me niet schelen of hij lang is: het moet een mooie bloem zijn, want, ziet u, ik vind dat ze heel erg mooi is, en ze zal nog mooier worden.’ Frodo dacht een ogenblik na. ‘Nu Sam, wat vind je van elanor, de zonnester, weet je nog, het kleine gouden bloempje in het gras van Lothlórien?’

‘U hebt alweer gelijk, meneer Frodo!’ riep Sam opgetogen uit. ‘Dat was net wat ik zocht.’

De kleine Elanor was bijna zes maanden oud, en het was nu de herfst van 1421, toen Frodo Sam in zijn studeervertrek liet komen. ‘Donderdag is Bilbo jarig, Sam,’ zei hij. ‘En dan zal hij de Oude Toek overtreffen. Hij wordt dan honderdeenendertig!’

‘Inderdaad,’ zei Sam. ‘Hij is wonderbaarlijk!’

‘Welnu, Sam,’ zei Frodo. ‘Ik wil dat je Roosje gaat vragen of ze je kan missen, zodat jij en ik er samen op uit kunnen gaan. Je kunt nu natuurlijk niet ver gaan of lang wegblijven,’ zei hij een beetje weemoedig. ‘Nee, niet zo makkelijk, meneer Frodo.’

‘Natuurlijk niet. Maar dat hindert niet. Je kunt een eindje met me meegaan. Zeg tegen Roosje dat je niet erg lang weg zult blijven, hooguit veertien dagen, en dat je weer veilig thuiskomt.’

‘Ik wou dat ik helemaal met u mee kon gaan naar Rivendel om meneer Bilbo op te zoeken, meneer Frodo,’ zei Sam. ‘Maar de enige plek waar ik werkelijk wil zijn is hier. Ik ben zo verscheurd.’

‘Arme Sam. Zo moet het wel aanvoelen, vrees ik,’ zei Frodo. ‘Maar je zult worden genezen. Je was voorbestemd om solide en heel te zijn, en dat zul je ook zijn.’

De volgende paar dagen keek Frodo zijn papieren en geschriften met Sam door en overhandigde zijn sleutels. Er was een groot boek met effen roodleren omslagen; de grote bladzijden waren nu bijna vol. Aan het begin waren veel bladzijden beschreven met Bilbo’s dunne kriebelige handschrift, maar het grootste deel was geschreven in Frodo’s ferme vloeiende hand. Het was in hoofdstukken verdeeld, maar Hoofdstuk 80 was nog niet voltooid, en daarna kwamen enkele blanco bladzijden. De titelpagina vermeldde vele titels, die een voor een waren doorgehaald, zoals:

Mijn Dagboek. Mijn Onverwachte Reis. Daarheen en Weer Terug. En Wat er Daarna Gebeurde. Avonturen van Vijf hobbits. Het Verhaal van de Grote Ring, samengesteld door Bilbo Balings naar zijn eigen waarnemingen en de verhalen van zijn vrienden. Wat wij deden in de Oorlog om de Ring.

Hier eindigde Bilbo’s handschrift en Frodo had geschreven:

DE VAL VAN DE HEER VAN DE RINGEN EN DE TERUGKEER VAN DE KONING

(gezien door de ogen van het Kleine Volk: zijnde de memoires van Bilbo en Frodo uit de Gouw, aangevuld met de verslagen van hun vrienden en de kennis van de Wijzen).

Tezamen met fragmenten uit Boeken van Kennis vertaald door Bilbo in Rivendel.

‘Hemeltje, u hebt het bijna af, meneer Frodo!’ riep Sam uit. ‘U hebt er stug aan doorgewerkt, moet ik zeggen.’

‘Het is helemaal af, Sam,’ zei Frodo. ‘De laatste pagina’s zijn voor jou.’

Op 21 september gingen ze samen op weg, Frodo en de pony die hem helemaal van Minas Tirith had teruggebracht, en nu Stapper werd genoemd; en Sam op zijn dierbare Willem. Het was een mooie gouden ochtend, en Sam vroeg niet waar ze naartoe gingen, daar hij meende het te kunnen raden. Ze namen de weg naar Stok over de heuvels en gingen naar Houtenend, en ze lieten hun pony’s kalm hun gang gaan. Ze kampeerden in de Groene Heuvels en op 22 september reden ze rustig het begin van het bos in, toen de namiddag begon te verstrijken. ‘Als dat dezelfde boom niet is waarachter u zich verschool toen de Zwarte Ruiter voor het eerst kwam opdagen, meneer Frodo!’ zei Sam terwijl hij naar links wees. ‘Het lijkt nu wel een droom.’

Het was avond en de sterren schitterden aan de oostelijke hemel toen ze voorbij de vernielde eik kwamen en de hoek omsloegen en de heuvels afgingen, tussen de hazelaarsbosjes. Sam was zwijgzaam, diep in zijn herinneringen verzonken. Weldra merkte hij dat Frodo zacht in zichzelf zong, het oude wandelliedje, maar de woorden waren anders.

Maar om de hoek wacht ons misschien

Een weg, een poort, nog nooit gezien;

Hoewel ’k er vaak langs ben gegaan,

Komt eens een dag dat ik zal gaan

Verborgen paden, ondoorgrond

Die lopen tussen Maan en Zon.

En als een antwoord kwamen van beneden in de diepte, de weg langs uit de vallei, stemmen die zongen:

A! Elbereth Gilthoniel!

silivren penna míriel

o menel aglar elenath

Gilthoniel, A! Elbereth!

Herinneren ons nog wonderwel

In dit ver land met bomen dicht

Op Westerzee uw sterrenlicht.

Frodo en Sam bleven staan en gingen zwijgend in de zachte schaduwen zitten, totdat ze een schijnsel zagen waarbij de reizigers op hen afkwamen. Daar waren Gildor en vele schone elfen; en daar reden, tot Sams verbazing, Elrond en Galadriel. Elrond droeg een mantel van grijs en had een ster op zijn voorhoofd en een zilveren harp in zijn handen en aan zijn vinger droeg hij een ring van goud met een grote blauwe steen, Vilya, de machtigste van de Drie. Maar Galadriel zat op een wit rijpaard en was helemaal gekleed in schitterend wit, als wolken voor de Maan; want zelf scheen ze te stralen met een zacht licht. Aan haar vinger droeg zij Nenya, de ring van mithril, die met een enkele witte steen bezet was en flikkerde als een ijskoude ster. En achteraan op een kleine grijze pony, terwijl hij in zijn slaap scheen te knikkebollen, reed Bilbo zelf.

Elrond begroette hen ernstig en hoffelijk en Galadriel lachte hen toe. ‘Welnu, meester Gewissies,’ zei ze, ‘ik hoor en zie dat je mijn geschenk goed hebt gebruikt. De Gouw zal nu meer dan ooit gezegend en geliefd zijn.’ Sam maakte een buiging, maar wist niets te zeggen. Hij had vergeten hoe mooi de Vrouwe was.

Toen ontwaakte Bilbo en opende de ogen. ‘Hallo, Frodo!’ zei hij. ‘Nu, vandaag ben ik de ouwe Toek voorbijgestreefd. Dus dat is voor elkaar. En nu denk ik dat ik helemaal klaar ben om nog één reis te aanvaarden. Ga je ook mee?’

‘Ja, ik ga mee,’ zei Frodo. ‘De Dragers van de Ring moeten samen gaan.’

‘Waar gaat u heen, meester!’ riep Sam uit, hoewel hij eindelijk begreep wat er gebeurde. ‘Naar de Havens, Sam,’ zei Frodo. ‘En ik kan niet mee?’

‘Nee, Sam. Nog niet in elk geval, niet verder dan de Havens. Hoewel jij ook een Drager van de Ring bent geweest, al was het maar even. Jouw tijd komt nog. Wees niet al te droevig, Sam. Je kunt niet altijd verdeeld zijn. Je zult een en heel moeten zijn, nog vele jaren. Je hebt zoveel te genieten, en te zijn en te doen.’

‘Maar,’ zei Sam, en tranen kwamen in zijn ogen, ‘ik dacht dat u ook van de Gouw ging genieten, nog jaren en jaren, na alles wat u hebt gedaan.’

‘Dat dacht ik ook, eens. Maar ik ben te diep gewond, Sam. Ik heb geprobeerd de Gouw te redden en zij is gespaar d, maar niet voor mij. Het gaat vaak zo, Sam, als er dingen in gevaar zijn: iemand moet er afstand van doen, ze verliezen, opdat anderen ze zullen behouden. Maar jij bent mijn erfgenaam: alles wat ik bezat en had kunnen bezitten laat ik jou na. En jij hebt ook Roosje, en Elanor; en er zal een jongetje Frodo komen en een meisje Roosje en Merijn en Goudhaartje en Pepijn; en misschien meer dat ik niet kan zien. Jouw handen en jouw verstand zullen overal nodig zijn. Jij zult Burgemeester worden, natuurlijk, zo lang als je wilt, en de beroemdste tuinman in de geschiedenis; en je zult dingen uit het Rode Boek voorlezen en de herinnering aan de Era die voorbij is levend houden, zodat men zich het Grote Gevaar zal herinneren en zodoende het dierbare land des te meer liefhebben. En dat zal je bezighouden en zo gelukkig maken als iemand maar kan zijn, zolang jouw deel van het verhaal verdergaat. Kom nu, rijd met me mee.’

Toen reden Elrond en Galadriel verder; want de Derde Era was voorbij en de dagen van de Ring waren ook voorbij, en ook was er een einde gekomen aan het verhaal en de liederen van die tijd. En met hen gingen vele elfen van het Hoge Geslacht die niet langer in Midden-aarde wilden blijven; en onder hen, vervuld van een droefenis die gezegend was en zonder bitterheid, reden Sam en Frodo en Bilbo, en de elfen schepten er groot behagen in hen eer te bewijzen. Hoewel zij de hele avond en de hele nacht dwars door de Gouw reden zag niemand hen voorbijtrekken, behalve de wilde schepselen; en wellicht zag hier en daar een zwerver in het donker een vlugge schittering onder de bomen of een licht en een schaduw door het gras glijden toen de maan naar het westen daalde. En toen zij de Gouw uit waren en om de zuidelijke uitlopers van de Witte Heuvels gingen, kwamen zij bij de Verre Heuvels en de Torens, en zagen van ver de Zee; en zo reden zij ten slotte naar Mithlond, naar de Grijze Havens in de lange inham van de Lune. Toen zij de poorten naderden kwam Círdan, de Scheepsbouwmeester, naar voren om hen te begroeten. Heel groot was hij, en zijn baard was lang, en hij was grijs en oud, maar zijn ogen waren helder als sterren. En hij keek hen aan en boog en zei: ‘Alles is nu gereed.’ Toen leidde Círdan hen naar de Havens en daar lag een wit Schip, en op de kade stond een gestalte, helemaal in het wit gekleed op hen te wachten. Toen hij zich omkeerde en op hen toe kwam zag Frodo dat het Gandalf was. Aan zijn hand droeg hij de Derde Ring, Narya de Grote, en de steen erin was rood als vuur. Toen verheugden zij die zouden gaan zich, want zij wisten dat Gandalf zich met hen zou inschepen. Maar Sam voelde zich verdrietig en het scheen hem toe dat het afscheid bitter zou zijn, maar de lange weg naar huis alleen nog erger. Maar terwijl zij daar stonden en de elfen aan boord gingen en alles voor het vertrek gereed werd gemaakt, kwamen Merijn en Pepijn haastig aanrijden. En ondanks zijn tranen lachte Pepijn. ‘Je hebt weer geprobeerd ons te vlug af te zijn, Frodo,’ zei hij. ‘Deze keer ben je er bijna in geslaagd, maar het is je toch niet gelukt. Maar deze keer was het niet Sam die je verraadde, maar Gandalf zelf.’

‘Ja,’ zei Gandalf. ‘Want het zal beter zijn om gedrieën terug te rijden dan alleen. Welnu, hier eindelijk, beste vrienden, aan de zeekust, eindigt thans ons Reisgenootschap in Midden-aarde. Ga in vrede! Ik zal niet zeggen: ween niet, want niet alle tranen zijn een kwaad ding.’

Toen kuste Frodo Merijn en Pepijn, en als laatste Sam, en ging aan boord; en de zeilen werden gehesen en de wind woei en langzaam gleed het schip weg langs de lange grijze riviermond; en het licht van het flesje van Galadriel dat Frodo had meegenomen schitterde en was toen niet meer te zien. En het schip kwam buitengaats in volle zee en verdween verder naar het Westen totdat ten slotte, op een regennacht, Frodo een zoete geur in de lucht rook en het geluid van zingen hoorde dat over het water kwam. En toen scheen het hem toe dat, evenals in zijn droom in het huis van Bombadil, het grijze regengordijn helemaal van zilver glas werd en werd opgetrokken, en hij zag witte stranden en daarachter een ver groen land onder een snelle zonsopgang. Maar voor Sam duisterde de avond tot zwartheid toen hij bij de Haven stond en toen hij naar de grijze zee keek, zag hij slechts een schaduw op de wateren, die spoedig in het westen verdween. Daar bleef hij stilstaan tot diep in de nacht en hoorde slechts het zuchten en gemompel van de golven op de stranden van Midden-aarde en het geluid ervan drong tot diep in zijn hart door. Naast hem stonden Merijn en Pepijn, en zij zwegen.

Ten slotte wendden de drie metgezellen zich om en zonder één keer om te kijken reden zij langzaam huiswaarts. Zij spraken geen woord met elkaar tot ze terugkwamen in de Gouw, maar elk van hen had grote steun gehad aan zijn vrienden op de lange grijze weg. Toen reden zij over de heuvels en namen de Oosterweg; en daar reden Merijn en Pepijn verder naar Bokland en zij zongen alweer toen ze gingen. Maar Sam ging naar Bijwater en kwam zo terug de Heuvel op toen de dag opnieuw ten einde liep. En hij ging verder en er was geel licht en een vuur binnen en het avondmaal stond klaar, en hij werd verwacht. En Roosje trok hem naar binnen en zette hem op zijn stoel en gaf hem de kleine Elanor op schoot. Hij haalde diep adem. ‘Welnu, ik ben terug,’ zei hij.

1

Volgens de annalen van Gondor was dit Argeleb de Tweede, de twintigste van de Noordelijke tak, die driehonderd jaar later met Arvedui uitstierf.

2

Zodoende kan men de jaren van de Derde Era in de tijdrekening van de elfen en de Dúnedain vinden door bij de data van de Gouwtelling 1600 op te tellen.

3

De hobbitnaam voor de Ploeg of Grote Beer

4

De Brandewijn

5

De maand maart van de Gouwkalender telt dertig dagen.

6

De naam was vermoedelijk oorspronkelijk Orks: shappû betekent ‘oude man’.

Content

J.R.R. Tolkien
In de ban van de Ring

Voorwoord

Noot van de vertaler

Proloog

Eerste boek

I. Een langverwacht feest

II. De schaduw van het verleden

III. Met zijn drieën is het beter dan alleen

IV. Een korte weg naar champignons

V. Een samenzwering ontmaskerd

VI. Het Oude Woud

VII. In het huis van Tom Bombadil

VIII. Mist op de Grafheuvels

IX. In ‘De Steigerende Pony’

X. Stapper

XI. Een mes in het donker

XII. Vlucht naar de Voorde

Tweede boek

I. Vele kennismakingen

II. De Raad van Elrond

III. De Ring gaat zuidwaarts

IV. Een reis in het donker

V. De brug van Khazad-dûm

VI. Lothlórien

VII. De spiegel van Galadriel

VIII. Afscheid van Lórien

IX. De Grote Rivier

X. Het Gezelschap valt uiteen

Derde boek

I. Het heengaan van Boromir

II. De Ruiters van Rohan

III. De uruk-hai

IV. Boombaard

V. De Witte Ruiter

VI. De Koning van de Gouden Burcht

VII. Helmsdiepte

VIII. De weg naar Isengard

IX. Wrakhout

X. De stem van Saruman

XI. De Palantír

Vierde boek

I. Het temmen van Sméagol

II. Tocht door de moerassen

III. De Zwarte Poort is dicht

IV. Over kruiden en gestoofd konijn

V. Het venster op het westen

VI. De verboden poel

VII. Reis naar de Tweesprong

VIII. De trappen van Cirith Ungol

IX. Shelobs leger

X. De besluiten van meester S. Gewissies

Vijfde boek

I. Minas Tirith

II. Het Grijze Gezelschap trekt voorbij

III. De wapenschouw van Rohan

IV. Het beleg van Gondor

V. De rit van de Rohirrim

VI. De slag van de velden van de Pelennor

VII. De brandstapel van Denethor

VIII. De Huizen van Genezing

IX. Het laatste overleg

X. De Zwarte Poort gaat open

Zesde boek

I. De Toren van Cirith Ungol

II. Het Land van Schaduw

III. De Doemberg

IV. Het Veld van Cormallen

V. De Stadhouder en de Koning

VI. Meer dan één afscheid

VII. Op weg naar Huis

VIII. De zuivering van de Gouw

IX. De Grijze Havens

1