Польские сказки

Как читать эту книгу

Уважаемые читатели!

Перед вами – НЕ очередное учебное пособие на основе исковерканного (сокращенного, упрощенного и т. п.) авторского текста.

Перед вами прежде всего – ИНТЕРЕСНАЯ КНИГА НА ИНОСТРАННОМ ЯЗЫКЕ, причем настоящем, «живом» языке, в оригинальном, авторском варианте.

От вас вовсе не требуется «сесть за стол и приступить к занятиям». Эту книгу можно читать где угодно, например, в метро или лежа на диване, отдыхая после работы. Потому что уникальность метода как раз и заключается в том, что запоминание иностранных слов и выражений происходит ПОДСПУДНО, ЗА СЧЕТ ИХ ПОВТОРЯЕМОСТИ, БЕЗ СПЕЦИАЛЬНОГО ЗАУЧИВАНИЯ И НЕОБХОДИМОСТИ ИСПОЛЬЗОВАТЬ СЛОВАРЬ.

Существует множество предрассудков на тему изучения иностранных языков. Что их могут учить только люди с определенным складом ума (особенно второй, третий язык и т. д.), что делать это нужно чуть ли не с пеленок и, самое главное, что в целом это сложное и довольно-таки нудное занятие.

Но ведь это не так! И успешное применение Метода чтения Ильи Франка в течение многих лет доказывает: НАЧАТЬ ЧИТАТЬ ИНТЕРЕСНЫЕ КНИГИ НА ИНОСТРАННОМ ЯЗЫКЕ МОЖЕТ КАЖДЫЙ!

Причем

НА ЛЮБОМ ЯЗЫКЕ,

В ЛЮБОМ ВОЗРАСТЕ,

а также С ЛЮБЫМ УРОВНЕМ ПОДГОТОВКИ (начиная с «нулевого»)!

Сегодня наш Метод обучающего чтения – это более двухсот книг на пятидесяти языках мира. И сотни тысяч читателей, поверивших в свои силы!

Итак, «как это работает»?

Откройте, пожалуйста, любую страницу этой книги. Вы видите, что текст разбит на отрывки. Сначала идет адаптированный отрывок – текст с вкрапленным в него дословным русским переводом и небольшим лексико-грамматическим комментарием. Затем следует тот же текст, но уже неадаптированный, без подсказок.

Если вы только начали осваивать польский язык, то вам сначала нужно читать текст с подсказками, затем — тот же текст без подсказок. Если при этом вы забыли значение какого-либо слова, но в целом все понятно, то не обязательно искать это слово в отрывке с подсказками. Оно вам еще встретится. Смысл неадаптированного текста как раз в том, что какое-то время – пусть короткое – вы «плывете без доски». После того как вы прочитаете неадаптированный текст, нужно читать следующий, адаптированный. И так далее. Возвращаться назад – с целью повторения – НЕ НУЖНО! Просто продолжайте читать ДАЛЬШЕ.

Сначала на вас хлынет поток неизвестных слов и форм. Не бойтесь: вас же никто по ним не экзаменует! По мере чтения (пусть это произойдет хоть в середине или даже в конце книги) все «утрясется», и вы будете, пожалуй, удивляться: «Ну зачем опять дается перевод, зачем опять приводится исходная форма слова, все ведь и так понятно!» Когда наступает такой момент, «когда и так понятно», вы можете поступить наоборот: сначала читать неадаптированную часть, а потом заглядывать в адаптированную. Этот же способ чтения можно рекомендовать и тем, кто осваивает язык не «с нуля».

Язык по своей природе – средство, а не цель, поэтому он лучше всего усваивается не тогда, когда его специально учат, а когда им естественно пользуются – либо в живом общении, либо погрузившись в занимательное чтение. Тогда он учится сам собой, подспудно.

Для запоминания нужны не сонная, механическая зубрежка или вырабатывание каких-то навыков, а новизна впечатлений. Чем несколько раз повторять слово, лучше повстречать его в разных сочетаниях и в разных смысловых контекстах. Основная масса общеупотребительной лексики при том чтении, которое вам предлагается, запоминается без зубрежки, естественно – за счет повторяемости слов. Поэтому, прочитав текст, не нужно стараться заучить слова из него. «Пока не усвою, не пойду дальше» – этот принцип здесь не подходит. Чем интенсивнее вы будете читать, чем быстрее бежать вперед, тем лучше для вас. В данном случае, как ни странно, чем поверхностнее, чем расслабленнее, тем лучше. И тогда объем материала сделает свое дело, количество перейдет в качество. Таким образом, все, что требуется от вас, – это просто почитывать, думая не об иностранном языке, который по каким-либо причинам приходится учить, а о содержании книги!

Главная беда всех изучающих долгие годы один какой-либо язык в том, что они занимаются им понемножку, а не погружаются с головой. Язык – не математика, его надо не учить, к нему надо привыкать. Здесь дело не в логике и не в памяти, а в навыке. Он скорее похож в этом смысле на спорт, которым нужно заниматься в определенном режиме, так как в противном случае не будет результата. Если сразу и много читать, то свободное чтение по-польски – вопрос трех-четырех месяцев (начиная «с нуля»). А если учить помаленьку, то это только себя мучить и буксовать на месте. Язык в этом смысле похож на ледяную горку – на нее надо быстро взбежать! Пока не взбежите – будете скатываться. Если вы достигли такого момента, когда свободно читаете, то вы уже не потеряете этот навык и не забудете лексику, даже если возобновите чтение на этом языке лишь через несколько лет. А если не доучили – тогда все выветрится.

А что делать с грамматикой? Собственно, для понимания текста, снабженного такими подсказками, знание грамматики уже не нужно – и так все будет понятно. А затем происходит привыкание к определенным формам – и грамматика усваивается тоже подспудно. Ведь осваивают же язык люди, которые никогда не учили его грамматику, а просто попали в соответствующую языковую среду. Это говорится не к тому, чтобы вы держались подальше от грамматики (грамматика – очень интересная вещь, занимайтесь ею тоже), а к тому, что приступать к чтению данной книги можно и без грамматических познаний.

Эта книга поможет вам преодолеть важный барьер: вы наберете лексику и привыкнете к логике языка, сэкономив много времени и сил. Но, прочитав ее, не нужно останавливаться, продолжайте читать на иностранном языке (теперь уже действительно просто поглядывая в словарь)!

Отзывы и замечания присылайте, пожалуйста, по электронному адресу frank@franklang.ru

Kazimierz Władysław Wójcicki

(Казимеж Владыслав Вуйцицкий)

1. Waligóra i Wyrwidąb[1]

(Валигора = Валигор и Вырвидуб)

Żona jednego myśliwca (жена одного охотника), zbierając w lesie jagody (собирая в лесу чернику; las – лес; jagoda – ягода; jagody – мн. черника), porodziła tam bliźnięta (родила там близнецов: «близнецы»; porodzić – уст. родить; bliźnięta – близнецы); a obydwa byli chłopcy (и оба были мальчики); sama zaraz wnet umarła (сама сразу же умерла, zaraz; wnet – сразу).

Zostawione niemowlęta nie karmiła żadna z niewiast (оставленных младенцев не кормила ни одна из женщин; niemowlę – грудной ребёнок, младенец; mówić – говорить;niewiasta – женщина); jednego karmiła wilczyca (одного кормила волчица), a drugiego niedźwiedzica (а другого – медведица). Co wykarmiła wilczyca (/тот/, что = которого выкормила волчица), ten się nazwał Waligóra (тот назвался Валигор; nazwać się – назваться; nazywać się – называться; jak się nazywasz? – как тебя зовут?); drugi Wyrwidąb się nazwał (второй Вырвидубом назвался; drugi – другой; второй). Pierwszy siłą walił góry (первый силой валил горы), drugi (второй), jakby kłosy zboża (словно колосья хлебов = хлебные колосья; zboże – хлеба), najtęższe wyrywał dęby (самые рослые вырывал дубы; tęgi – крупный, рослый).

Żona jednego myśliwca, zbierając w lesie jagody, porodziła tam bliźnięta; a obadwa byli chłopcy, sama zaraz wnet umarła.

Zostawione niemowlęta nie karmiła żadna z niewiast: jednego karmiła wilczyca, a drugiego niedźwiedzica. Którego wykarmiła wilczyca, ten się nazwał Waligóra; drugi Wyrwidąb się nazwał. Pierwszy siłą walił góry, drugi jakby kłosy zboża najtęższe wyrywał dęby.

Że się kochali wzajemnie (так как они любили друг друга; że – так как; kochać się – любить друг друга; wzajemnie – взаимно, обоюдно), wychodzili na wędrówkę (выходили = отправились в путешествие; wychodzić – выходить; wędrówka – путешествие, поход), by obchodzić świat szeroki (чтобы обойти белый свет: «широкий свет»; szeroki – широкий; pójść w szeroki świat – пуститься по белу свету). Idą przez puszczę ciemną dzień jeden i drugi (идут через тёмный дремучий лес день и второй; puszcza – пуща; дремучий лес); w dniu się trzecim zatrzymali (на третий день остановились: «в третьем дне остановились»), bo drogę zaparła góra (потому что дорогу заперла = перегородила гора; zaprzeć – запереть) i skalista, i wysoka (и скалистая, и высокая).

– Co my zrobiem teraz (что мы сделаем сейчас; zrobiem = zrobimy), bracie (брат; brat)?! – Wyrwidąb smutnie zawoła (Вырвидуб восклицает = воскликнул печально; smutnie – печально).

Że się kochali wzajemnie, wychodzili na wędrówkę, by obejść świat szeroki. Idą przez puszczę ciemną dzień jeden i drugi, w dniu się trzecim zatrzymali, bo drogę zaparła góra i skalista, i wysoka.

– Co my zrobim teraz, bracie? – Wyrwidąb smutnie zawoła.

– Nie troskaj się (не беспокойся; troszczyć się o kogoś, coś – заботиться, беспокоиться о ком-л., чём-л.), bracie miły (брат милый), ja tę górę precz odrzucę (я эту гору отброшу прочь), by nam droga wolną była (чтобы нам дорога свободной = свободна была; wolny – свободный).

I podpiera ją plecami (и подпирает её спиной; plecy – мн. спина), i przewraca górę z trzaskiem (и переворачивает гору с треском); odsunął ją na pół mili (отодвинул её на полмили). Poszli sobie zatem dalej (пошли себе таким образом дальше; zatem – следовательно, итак, таким образом).

– Nie troskaj się, bracie miły, ja tę górę precz odrzucę, by nam droga wolną była.

I podpiera ją plecami, i przewraca górę z trzaskiem; odsunął ją na pół mili. Poszli sobie zatem dalej.

Idą prosto (идут прямо), aż dąb wielki stoi na środku drogi (/видят/ дуб большой стоит посреди дороги; aż – вплоть до; пока не; środek – середина); zatrzymuje ich w pochodzie (задерживает их в пути: «в шествии»; pochód – шествие). Wyrwidąb więc naprzód idzie (стало быть = поэтому Вырвидуб идёт вперёд; więc – итак, следовательно, стало быть), obejmuje go rękoma (обхватывает его руками; obejmować – обнимать, обхватывать), wyrywa z całym korzeniem i rzuca na bliską rzekę (вырывает со всем корнем и бросает на близкую реку).

Idą prosto, aż dąb wielki stoi na środku drogi; zatrzymuje ich w pochodzie. Wyrwidąb więc naprzód idzie, obejmuje go rękoma, wyrywa z całym korzeniem i rzuca na bliską rzekę.

Ale chociaż tacy mocni (но хотя они /и/ такие сильные /были/; taki – такой), nogi przecież utrudzili (ноги всё-таки натрудили); więc pod lasem odpoczęli (поэтому у леса отдохнули; pod – под; возле; у; odpocząć – отдохнуть). Jeszcze sen nie skleił powiek (ещё сон неf склеил веки: «век»; powieka – веко), patrzą (смотрят), aż mały człowieczek leci ku nim (маленький человечек летит к ним), lecz tak prędko (но так быстро), że ptak żaden ni zwierz żaden nie potrafiłby go zgonić (что ни одна птица и ни один зверь не смог бы его догнать; potrafić – суметь, смочь; zwierz – собир. звери; zgonić = zegnać – согнать; загнать /например, лошадь/).

Zdziwieni (удивлённые), wstają na nogi (встают на ноги), gdy on człeczek w ptasim locie zatrzymuje się przed nimi (когда оный человечек в птичьем полёте останавливается перед ними; lot – полёт; on – уст. высок. оный; człek – книжн. человек).

Ale chociaż tacy mocni, nogi przecież utrudzili, więc pod lasem odpoczęli. Jeszcze sen nie skleił powiek, patrzą, aż mały człowieczek leci ku nim, lecz tak prędko, że ptak żaden ni zwierz żaden nie potrafiłby go zgonić.

Zdziwieni wstają na nogi, gdy on człeczek w ptasim locie zatrzymuje się przed nimi.

– Jak się macie (как поживаете; mieć się – чувствовать себя, поживать), parobczaki (парни; parobczak – парень, парубок)! – rzekł wesoło i radośnie (сказал весело и радостно; rzec – сказать, произнести, молвить) – widzę (вижу), żeście utrudzeni (что вы утомились: «утомлённые»; utrudzić się – натрудиться, утомиться; że – что; jesteście – вы есть); jeśli wola wasza będzie (если будет ваша воля), w jednej chwili was zaniosę tam (в одно мгновение вас отнесу – отвезу туда; chwila – минута; момент, мгновение; w jednej chwili – в одну минуту, в одно мгновение), gdzie jeno zażądacie (куда только захотите: «потребуете»; zażądać – потребовать; jeno – книжн. только).

Rozwinął piękny kobierzec (развернул красивый ковёр).

– No (ну), siadajcie społy ze mną (садитесь вместе со мной; społy = społem – уст. вместе)!

– Jak się macie, parobczaki?! – rzekł wesoło i radośnie – widzę, żeście utrudzeni, jeśli wola wasza będzie, w jednej chwili was zaniosę tam, gdzie jeno zażądacie.

Rozwinął piękny kobierzec.

– No, siadajcie społy ze mną!

Wyrwidąb więc z Waligóra usiedli wygodnie na nim (Вырвидуб с Валигором сели удобно на нём, usiąść – сесть). Człeczek klasnął (человечек хлопнул в ладоши; klasnąć – хлопнуть/ударить в ладоши), a kobierzec niesie ich, by ptak na skrzydłach (а ковёр несёт их бы = будто птица на крыльях).

– Zapewne was to dziwiło (вероятно, вас то удивило: «удивляло»; dziwić – удивлять)? – człeczek mały znowu rzeknie (молвит снова маленький человечек, rzeknąć = rzec) – żem tak prędko biegł po ziemi (что я так быстро бежал по земле): widzicie (видите), oto trzewiki (вот башмаки), com dostał od czarownika (что я получил от /одного/ колдуна); kiedy wdzieję (когда я /их/ надену), wtedy biegnę (тогда бегу): co krok (что шаг) – to mila (то миля); co skoczę (что прыжок: «прыгну»; skoczyć – прыгнуть) – to dwie (то две).

Wyrwidąb więc z Waligórą usiedli wygodnie na nim. Człeczek klasnął, a kobierzec niesie ich, by ptak na skrzydłach.

– Zapewne was to dziwiło? – człeczek mały znowu rzeknie – żem tak prędko biegł po ziemi: widzicie, oto trzewiki, com dostał od czarownika; kiedy wdzieję, wtedy biegnę: co krok – to mila, co skoczę – to dwie.

Waligóra prosi tedy (Валигор просит тогда), Wyrwidąb łączy swe prośby (Вырвидуб присоединяется со своими просьбами: «присоединяет свои просьбы»; łączyć – присоединять), by dał po jednym trzewiku (чтобы он /им/ дал по одному башмаку), bo chociaż są tacy mocni (потому что, хотя они /и/ такие сильные), jednak droga nogi trudzi (однако дорога ноги утомляет). Poruszony więc prośbami (тогда, растроганный просьбами; poruszyć – взволновать; тронуть, растрогать), podarował im trzewiki (подарил он им башмаки). Gdy niemało ulecieli (когда немало отлетели = пролетели; ulecieć – отлететь), zsadził ich pod wielkim miastem (высадил у большого города; pod – под; у), a w tym mieście był smok wielki (а в том городе был дракон большой = огромный; wielki – большой), co dzień wiele ludzi zjadał (ежедневно много людей съедал, co dzień – ежедневно).

Król ogłosił (король объявил):

Waligóra prosi tedy, Wyrwidąb łączy swe prośby, by dał po jednym trzewiku, bo chociaż są tacy mocni, jednak droga nogi trudzi. Poruszony prośbami podarował im trzewiki! Gdy niemało ulecieli, zsadził ich pod wielkim miastem, a w tym mieście był smok wielki, który co dzień wiele ludzi zjadał.

Król ogłosił:

„Kto się znajdzie (/если/ найдётся кто = кто-то), że tego smoka zabije (что = кто этого дракона убьёт), dwie mam córy do wyboru (двух имею дочерей на выбор; córa – книжн. дочь, wybór – выбор; do wyboru – на выбор): jedną oddam mu za żonę i po śmierci tron swój oddam (одну отдам ему в жёны и после смерти трон свой отдам; za – в /при указании на должность, функцию, и т. д./, za żonę – в жёны)“.

Stają więc bracia przed królem (стоят братья перед королём), oświadczają swą gotowość (заявляют о своей готовности: «свою готовность»), że zabiją tego smoka (что убьют этого дракона). Pokazano im jaskinię (показано = показали им пещеру), gdzie ten potwór zamieszkiwał (где это чудовище обитало; zamieszkiwać – проживать, жить, обитать). Idą śmiało (идут смело); na pół drogi on się mały człeczek zjawia (на полпути оный маленький человечек появляется; droga – дорога, путь).

„Kto się znajdzie, że tego smoka zabije! – dwie mam córy, do wyboru; jednę oddam mu za żonę i po śmierci tron swój oddam”.

Stają więc bracia przed królem, oświadczają swą gotowość, że zabiją tego smoka. Pokazano im jaskinię, gdzie ten potwór zamieszkiwał. Idą śmiało; na pół drogi aż się mały człeczek zjawia.

– Jak się macie, przyjaciele (как поживаете, друзья)! Wiem (я знаю), gdzie kres jest waszej drogi (где конец вашего пути, kres – край; конец), lecz posłuchajcie mej rady (но послушайте моего совета; mej = mojej; rada – совет): włóż każdy na nogę trzewik (надень = наденьте каждый на ногу башмак), bo smok jak wyskoczy nagle (потому что дракон как выскочит внезапно; nagle – вдруг, неожиданно, внезапно), nie da nawet machnąć ręką (не даст даже махнуть рукой).

Posłuchali mądrej rady (послушали мудрого совета). Wyrwidąb stanął przed jamą (Вырвидуб встал перед ямой), wzniósł z zamachem dąb ogromny (поднял огромный дуб с замахом = замахнувшись; zamach – взмах; замах), by jak tylko łeb ukaże (чтобы как только голову покажет; łeb – голова животного), jednym ciosem smoka zgładził (одним ударом дракона убить: «убил»; zgładzić – убить). Waligóra zaszedł z tyłu i jaskinią z szczerej skały trzęsie jakby snopem żyta (Валигор зашёл сзади и пещерой из чистой скалы трясёт словно снопом ржи; tył – зад; z tyłu – сзади;szczery – перен. чистый).

– Jak się macie, przyjaciele! wiem, gdzie kres jest waszej drogi, lecz posłuchajcie mej rady: włóż każdy na nogę trzewik, bo smok jak wyskoczy nagle, nie da nawet machnąć ręką.

Posłuchali mądrej rady. Wyrwidąb stanął przed jamą, wzniósł z zamachem dąb ogromny, by jak tylko łeb ukaże, jednym ciosem smoka zgładził. Waligóra zaszedł z tylu i jaskinią z szczerej skały trzęsie jakby snopem żyta.

Smok wypada z jamy nagle (дракон выскакивает вдруг из ямы; wypadać – выбегать; выскакивать), a Wyrwidąb, przestraszony (а Вырвидуб, испуганный), zapomniawszy i o kłodzie (забыв и о бревне), co ją trzymał w obu rękach (что его = которое держал обеими руками: «в обеих руках»), szczęściem (счастье: «счастьем»), że wdział dany trzewik (что надел данный = подаренный башмак; dać – дать), bo uskoczył na dwie mile (потому что отпрыгнул на две мили). Smok go nie mogąc dogonić (дракон, не в силах его догнать; móc – мочь), obrócił na Waligórę (повернул на Валигора); ten w przestrachu skałę podniósł i z zamachem silnie rzucił (тот, в испуге, скалу поднял и, замахнувшись, сильно бросил), a głaz świszcząc padł na ziemię i przycisnął ogon smoka (а скала со свистом упала на землю и придавила хвост дракона; głaz – скала; валун, большой камень; przycisnąć – прижать, придавить). Waligóra, choć tak mocny (Валигор, хоть так = такой сильный), w tył uskoczył na dwie mile i zobaczył brata swego (назад отпрыгнул на две мили и увидел своего брата; swego = swojego).

Smok wypada z jamy nagle, a Wyrwidąb przestraszony, zapomniawszy i o kłodzie, co ją trzymał w obu rękach, szczęściem, że wdział dany trzewik, bo uskoczył na dwie mile. Smok go nie mogąc dogonić, obrócił się na Waligórę; ten w przestrachu skałę podniósł i z zamachem silnie rzucił, a głaz, świszcząc, padł na ziemię i przycisnął ogon smoka. Waligóra, choć tak mocny, w tył uskoczył na dwie mile i zobaczył brata swego.

– Idźmy teraz, bracie, razem (идём теперь, брат, вместе); smok się z miejsca nie poruszy (дракон с места не двинется), ty go uderz kłodą dębu (ты его ударь дубовым бревном: «бревном дуба»), a ja go przywalę górą (а я его привалю горой).

Idą naprzód więcej śmiało (идут вперёд ещё смелее: «больше смело»; więcej – больше); jeden w ręku niesie górę (один в руке несёт гору), a drugi dębem wywija (а второй дубом размахивает). Zawył smok jak stado wilków (завыл дракон как стая волков; stado – стадо; стая), widząc obu przeciwników (видя обоих противников); chciał się rzucić (хотел /на них/ броситься), lecz daremnie (но тщетно), ogon ciężki głaz przyciska (хвост прижимает тяжёлая скала). Wyrwidąb uderza silnie i rozgniata łeb na miazgę (Вырвидуб ударяет = ударил сильно и размозжил голову дракона; rozgnieść – раздавить; miazga – размельчённая масса; rozgnieść na miazgę – раздробить; размозжить), a brat jego rzuca górę i zakrywa całe ścierwo (а брат его бросает гору и закрывает /ей/ всю тушу; ścierwo – падаль, труп /животного/).

Król już czekał (король уже ждал) przyjął obu i dał im po jednej córze (принял обоих и дал им по одной дочери; córa); a kiedy niedługo umarł (а когда вскоре умер), królestwem się podzielili i szczęśliwie sobie żyli (королевством /между собой/ поделились и счастливо себе жили).

– Idźmy teraz, bracie, razem, smok się z miejsca nie poruszy, ty go uderz kłodą dębu, a ja go przywalę górą.

Idą wprzód więcej śmiało, jeden w ręku niesie górę, a drugi dębem wywija. Zawył smok jak stado wilków, widząc obu przeciwników: chciał się rzucić, lecz daremnie, ogon ciężki głaz przyciska. Wyrwidąb uderza silnie i rozgniata łeb na miazgę, a brat jego rzuca górą i zakrywa całe ścierwo.

Król już czekał; przyjął obu i dał im po jednej córze; a kiedy niedługo umarł, królestwem się podzielili i szczęśliwie sobie żyli.

2. Szklana góra

(Стеклянная гора)

Na wysokiej szklanej górze stał zamek cały złoty (на высокой стеклянной горе стоял замок весь из золота: «весь золотой»; cały – целый, весь; złoty – золотой), a przed zamkiem była jabłoń (а перед замком была яблоня), a na jabłoni złote jabłka (а на яблоне – золотые яблоки). Kto by złote jabłko urwał (/тот/, кто бы золотое яблоко сорвал; urwać – оторвать; сорвать), wszedłby do złotego zamku (вошёл бы в золотой замок; do – в /внутрь/), a w srebrnej jednej komnacie ukryta była królewna zaklęta (а /там/ в одном серебряном покое была спрятана зачарованная принцесса; komnata – палата, покой; ukryć – укрыть; спрятать; królewna – королевна; принцесса), dziwnej urody (удивительной красоты; dziwny – странный, удивительный; uroda – красота). A miała skarby niezrachowane (а имела = были у неё сокровища бесчисленные; mieć – иметь;rachować – считать), piwnice pełne drogich kamieni i w izbach zamku skrzynie ze złotem (подвалы, полные дорогих = драгоценных камней и в помещениях замка сундуки с золотом; piwnica – погреб; подвал, drogi – дорогой; drogie kamienie – драгоценные камни).

Na wysokiej szklanej górze stał zamek cały złoty, a przed zamkiem była jabłoń, a na jabłoni złote jabłka. Kto by złote jabłko urwał, wszedłby do złotego zamku, a w srebrnej jednej komnacie ukryta była królewna zaklęta, dziwnej urody. A miała skarby niezrachowane, piwnice pełne drogich kamieni i w izbach zamku skrzynie ze złotem.

Wielu się zbiegało rycerzy od dawna (много сбегалось/сходилось рыцарей уже давно; od dawna – с давних пор, уже давно; dawno – давно), lecz na próżno siłowali (но напрасно силились; na próżno – напрасно, próżno – напрасно, тщетно), by się wedrzeć na górę (чтобы взобраться на гору). Na koniu ostro podkutym niejeden darł się daremnie i z połowy stromej góry z ciężkim szwankiem spadał (на остро подкованном коне многие карабкались тщетно и с половины крутой горы с большим ущербом падали; niejeden – не один, многие; daremnie – напрасно, тщетно; szwank – вред, ущерб). Łamali ręce (ломали ноги), nogi i karki (руки и шеи; kark – шея /задняя часть/).

Piękna królewna z jednego okna patrzyła z żalem (прекрасная принцесса из одного окна смотрела с грустью; żal – тоска, грусть, печаль), jak próżno tacy rycerze dorodni na dzielnych koniach darli się na górę (как напрасно такие статные рыцари на добрых конях карабкались на гору; taki – такой; dzielny – стойкий; энергичный; dzielny koń – добрый конь)! Widok królewny zagrzewał serca (вид/появление принцессы согревало сердца; widok – вид, появление/пребывание в поле зрения). Zbiegali się zewsząd ze czterech stron świata (сбегались отовсюду, со /всех/ четырёх сторон света), a biedna dziewica już lat siedem daremnie wyglądała zbawcy (а бедная девица уже лет семь тщетно поджидала спасителя; wyglądać – выглядывать; ждать, дожидаться; zbawca – спаситель; zbawiać – спасать, избавлять)!

Wielu się zbiegało rycerzy od dawna, lecz na próżno siłowali, by się wedrzeć na górę. Na koniu ostro podkutym niejeden darł się daremnie i z połowy stromej góry z ciężkim szwankiem spadał. Łamali ręce, nogi i karki.

Piękna królewna z jednego okna patrzyła z żalem, jak próżno tacy rycerze dorodni na dzielnych koniach darli się na górę! Widok królewny zagrzewał serca. Zbiegali się zewsząd ze czterech stron świata, a biedna dziewica już lat siedem daremnie wyglądała zbawcy!

Niemało leżało trupów rycerzy i koni wokoło szklanej góry (немало лежало трупов рыцарей и коней вокруг стеклянной горы); wielu konających (много умирающих; konać – умирать), z połamanymi żebrami (со поломанными рёбрами), boleśnie stękało (болезненно стонало). Był to cmentarz prawdziwy (было это настоящее кладбище).

Już rok siódmy za trzy doby miał się skończyć (уже седьмой год через трое суток должен был закончиться; za – через /о времени/; doba ж. – сутки), gdy w złotej zbroi rycerz nadjechał pod stromą górę (когда в золотых доспехах подъехал рыцарь под крутую гору; zbroja ж. – латы, доспехи). Rozpędził konia (разогнал коня), wdarł się w pół góry z podziwem wszystkich (взобрался в половину = до половины горы с = к изумлению всех), którzy patrzali (которые смотрели), i wrócił szczęśliwie (и вернулся счастливо). Nazajutrz równo ze świtem znowu (на следующий день снова точно с рассветом; jutro – завтра, nazajutrz – на следующий день; równo – ровно,), gdy mu się pierwsza udała próba (когда ему удалась первая попытка), rozpędza swego rumaka (разгоняет своего скакуна; rumak – поэт. конь, скакун), stąpa po górze (шагает по горе, stąpać – ступать, шагать), jako po ziemi (как по земле; jako – как), iskry z podkowy błyskają (искры из = из-под подковы сверкают; błyszczeć – блестеть, сверкать); patrzą zdziwieni wszyscy rycerze (смотрят удивлённые все рыцари) – już blisko wierzchołka góry (уже близко до вершины горы; blisko czegoś – близко до чего-л.). Niedługo spojrzą znowu (вскоре посмотрят снова), aż on stoi pod jabłonią (а он стоит под яблоней; aż – вплоть до, аж).

Niemało leżało trupów rycerzy i koni wokoło szklanej góry; wielu konających, z połamanymi żebrami, boleśnie stękało. Był to cmentarz prawdziwy.

Już rok siódmy za trzy doby miał się skończyć, gdy w złotej zbroi rycerz nadjechał pod stromą górę. Rozpędził konia, wdarł się w pół góry z podziwem wszystkich, którzy patrzali, i wrócił szczęśliwie. Nazajutrz równo ze świtem znowu, gdy mu się pierwsza udała próba, rozpędza swego rumaka, stąpa po górze, jako po ziemi, iskry z podkowy błyskają; patrzą zdziwieni wszyscy rycerze – już blisko wierzchołka góry. Niedługo spojrzą znowu, aż on stoi pod jabłonią.

Wtem się wielki zrywa sokół (вдруг поднимается /в воздух/ большой сокол), zaszumiał skrzydłem szerokim i uderzył konia w oczy (зашумел широким крылом и ударил коня в глаза). Rumak parska (конь фыркает), nozdrza wzdyma i najeża gęstą grzywę (ноздри раздувает и ощетинивает густую гриву); stanął dęba wystraszony (встал на дыбы, испуганный; stanąć dęba – встать на дыбы; dąb – дуб), nogi mu się oślizgują (ноги ему = у него поскальзываются; śliski – скользкий), pada nazad i z rycerzem porysował szklaną górę (падает назад и с рыцарем поцарапал стеклянную гору; nazad – уст. диал. назад; porysować – исцарапать, поцарапать); a z rumaka i rycerza zostały jeno kości (а с = от скакуна и рыцаря остались только кости; jeno – книжн. только), co brzęczały w zbitej zbroi jako suchy groch w pęcherzu (что бренчали в разбитых латах как сухой горох в пузыре).

Wtem się wielki zrywa sokół, zaszumiał skrzydłem szerokim i uderzył konia w oczy. Rumak parska, nozdrza wzdyma i najeża gęstą grzywę; stanął dęba wystraszony, nogi mu się oślizgują, pada nazad i z rycerzem porysował szklaną górę; a z rumaka i rycerza zostały jeno kości, co brzęczały w zbitej zbroi jako suchy groch w pęcherzu.

Siódmy rok się jutro kończył (седьмой год /на/ завтра = на следующий день заканчивался), aż nadchodzi żak urodny (как приходит статный школяр; żak – ист. школяр, бедный студент; urodny – уст. красивый; статный), młody, silny i wysoki (молодой, сильный и высокий). Patrzy (смотрит), jak rycerzy wielu łamie karki nadaremnie (как многие рыцари бесполезно ломают шеи); podchodzi pod śliską górę i bez konia się gramoli (подходит к скользкой горе и без коня карабкается; pod – под, к). Już od roku słyszał (уже от года = год слышал = услышал; od roku – уже год), będąc w domu jeszcze (будучи дома ещё), o królewnie (о принцессе), co zaklęta w złotym zamku siedzi (что, заколдованная, в золотом замке сидит), na wierzchołku góry szklanej (на вершине стеклянной горы). Poszedł przeto do lasu (поэтому он пошёл в лес), zabił rysia i pazury ostre (убил рысь и когти острые), długie przyprawił sobie na ręce i do dwóch nóg umocował (длинные, приделал себе на руки и к двум = к обеим ногам /их/ прикрепил; do – к; mocny – сильный; крепкий).

Siódmy rok się jutro kończył, aż nadchodzi żak urodny, młody, silny i wysoki. Patrzy, jak rycerzy wielu łamie karki nadaremnie; podchodzi pod śliską górę i bez konia się gramoli. Już od roku słyszał, będąc w domu jeszcze, o królewnie, co zaklęta w złotym zamku siedzi, na wierzchołku góry szklanej. Poszedł przeto do lasu, zabił rysia i pazury ostre, długie przyprawił sobie na ręce i do dwóch nóg umocował.

Taką bronią opatrzony (снабжённый таким оружием; broń – оружие), darł się śmiało na garb szklany (карабкался смело на стеклянный горб); słońce było na zachodzie (солнце было на западе = день клонился к закату; zachód – запад; закат), żak w połowie drogi ustał (школяр на полпути остановился; ustać – перестать; остановиться; w połowie drogi – на полпути), zmęczony ledwie oddycha (усталый едва дышит), pragnienie spiekło mu wargi (жажда спалила = иссушила ему губы; spiec – обжечь, сжечь, спалить;spieczone wargi – спёкшиеся губы)! Czarna chmura nadpłynęła (наплыла чёрная туча; nadpłynąć – приплыть, подплыть; наплыть; nadpłynęły chmury – наплыли тучи), próżno błaga i zaklina (тщетно молит и умоляет; błagać – умолять; zaklinać – заклинать; молить), by choć kroplę uroniła (чтобы она хоть каплю /вниз/ уронила). Na próżno otwierał usta (напрасно открывал рот)! Chmura czarna przepłynęła (туча чёрная проплыла; przepłynąć – проплыть), ani rosą nie zwilżyła warg spieczonych jak skorupy (даже росой не увлажнила губ спёкшихся, как скорлупы = скорлупа; ani – ни; даже и не; skorupa – скорлупа;wilgoć – сырость; влага).

Taką bronią opatrzony, darł się śmiało na garb szklany; słońce było na zachodzie, żak w połowie drogi ustał, zmęczony ledwie oddycha, pragnienie spiekło mu wargi! Czarna chmura nadpłynęła, próżno błaga i zaklina, by choć kroplę uroniła. Na próżno otwierał usta! Chmura czarna przepłynęła, ani rosą nie zwilżyła warg spieczonych jak skorupy.

Pokaleczył krwawo nogi (изранил кроваво = в кровь он ноги; krwawy – кровавый), rękoma się jeno trzyma (держится только руками). Słońce zaszło (зашло солнце) – patrzy w górę (вверх он смотрит); aby dojrzał jej wierzchołka (чтоб увидеть её вершины = вершину; wierzchołek – вершина), musiał tak zadzierać głowę (должен был так задирать голову; musieć – быть должным/вынужденным), że mu barania czapka spadła (что у него баранья шапка упала). Spojrzy na dół (посмотрит вниз; dół – низ; na dół – вниз), jaka przepaść (какая пропасть)! Tam śmierć pewna i niechybna (там смерть верная и неизбежная; pewny – надёжный, верный; niechybny – неизбежный, неминуемый)! Z przegniłych trupów smród wielki zaduszał oddech czysty (большой = сильный смрад от сгнивших трупов душил чистое дыхание = преграждал дыхание), były to szczątki zuchwałej młodzi (были это останки дерзкой молодёжи; młódź – уст. молодёжь), co się darli jak on tutaj (что карабкались как он здесь).

Pokaleczył krwawo nogi, rękoma się jeno trzyma. Słońce zaszło – patrzy w górę; aby dojrzał jej wierzchołka, musiał tak zadzierać głowę, że mu barania czapka spadła. Spojrzy na dół, jaka przepaść! Tam śmierć pewna i niechybna! Z przegniłych trupów smród wielki zaduszał oddech czysty, były to szczątki zuchwałej młodzi, co się darli jak on tutaj.

Już mrok ciemny (уже мрак = ночь тёмная), gwiazdy blado oświecały szklaną górę (звёзды тускло освещали стеклянную гору; blady – бледный; тусклый), a żak młody (а молодой школяр), jak przykuty (как прикованный), na skrwawionych rękach wisi (на окровавленных руках висит). Wyżej drzeć się już nie może (выше лезть уже не может; drzeć się – лезть, карабкаться), bo wyczerpał wszystkie siły (потому что исчерпал все силы); sam nie wiedząc (сам не зная), co począć (что делать; począć – книжн. начать; co począć? – что делать), wyciągniony czeka śmierci (вытянувшийся = вытянувшись ждёт смерти; wyciągnąć się – вытянуться). Nagle sen skleił oczy (вдруг сон склеил веки: «глаза»), zapomina (забывает), kędy leży (где лежит; kędy – уст. где), strudzony smacznie usypia (утомлённый сладко засыпает; smaczny – сладкий /о сне/); lecz choć we śnie (но, хотя и во сне; choć – хотя и), ostre szpony tak głęboko w szkło zapoił (острые когти так глубоко в стекло вонзил: «запоил»; zapoić – запоить), że przespał się do północy (что поспал = проспал до полуночи; przespać się – поспать), nie zleciawszy z onej góry (не слетев с оной горы; zlecieć – слететь, свалиться;on – уст. книжн. оный).

Już mrok ciemny, gwiazdy blado oświecały szklaną górę, a żak młody, jak przykuty, na skrwawionych rękach wisi. Wyżej drzeć się już nie może, bo wyczerpał wszystkie siły; sam nie wiedząc, co począć, wy ciągniony czeka śmierci. Nagle sen skleił oczy, zapomina, kędy leży, strudzony smacznie usypia; lecz choć we śnie, ostre szpony tak głęboko w szkło zapoił, że przespał się do północy, nie zleciawszy z onej góry.

Złotej jabłonki pilnował sokół (за золотой яблонькой присматривал сокол; pilnować kogoś, czegoś – присматривать за кем-л., чем-л.), co zrzucił z koniem rycerza (/тот/, что сбросил рыцаря с конём); zawsze w nocy jak czujny strażnik oblatał górę wokoło (всегда ночью как бдительный сторож облетал вокруг горы: «гору вокруг»; w nocy – ночью). Zaledwie księżyc wyszedł zza chmury (едва месяц вышел из-за тучи; księżyc – луна, месяц), uniósł się z jabłoni i krążąc w powietrzu (поднялся с яблони и, кружа в воздухе; unieść się – подняться), zobaczył żaka (увидел школяра).

Łakomy ścierwu (жадный /до/ падали; łakomy – жадный; ścierwo – падаль), pewny (уверенный), że trup świeży (что /это/ свежий труп), spuszcza się nagle i siada (он вдруг опускается и садится). Lecz żak już nie spał (но школяр уже не спал), dojrzał sokoła i postanowił z jego pomocą uratować się z tej góry (заметил сокола и решил с его помощью спастись = выбраться с этой горы; uratować się z czegoś – спастись от чего-л.).

Złotej jabłonki pilnował sokół, co zrzucił z koniem rycerza; zawsze w nocy jak czujny strażnik oblatał górę wokoło. Zaledwie księżyc wyszedł zza chmury, uniósł się z jabłoni i krążąc w powietrzu, zobaczył żaka.

Łakomy ścierwu, pewny, że trup świeży, spuszcza się nagle i siada. Lecz żak już nie spał, dojrzał sokoła i postanowił z jego pomocą uratować się z tej góry.

Sokół zapuścił szpony ostre w ciało (сокол погрузил острые когти в тело /школяра/). Żak wytrzymał ból mężnie i uchwycił za nogi ptaka (школяр выдержал боль мужественно и ухватил птицу за ноги); ten przestraszony uniósł go wysoko nad zamek i począł krążyć wokoło wysokiej wieży (тот, испуганный = испугавшись, поднял его высоко над замком и начал кружить вокруг высокой башни). Żak krzepko się trzymał (школяр крепко держался), patrzał na lśniący zamek (смотрел на блестящий замок; lśnić – сверкать, сиять, блестеть), co przy bladych promieniach miesiąca świecił jak mdła lampa (что при бледных лучах месяца светил = светился как тусклая лампа); patrzał na okna wysokie (смотрел на высокие окна), migające różnobarwną ozdobą (поблёскивающие разноцветными украшениями: «украшением»; migać – мигать, мерцать; поблёскивать; barwa – краска, цвет; ozdoba – украшение), a na ganku siedziała śliczna królewna (а на крыльце сидела прелестная принцесса; ganek – крыльцо), zatopiona w myślach (погружённая в мысли; zatopić się w czymś – погрузиться во что-л.), dumając nad swoją dolą (размышляя о своей судьбе; dumać – книжн. думать, раздумывать, размышлять; dola – доля, участь, судьба). Widząc, że blisko leci jabłoni (видя, что летит вблизи яблони), dobył zza pasa kozika i odciął nogi sokołowi (достал из-за пояса перочинный ножик и отрезал ноги соколу; dobyć – книжн. вынуть, извлечь; kozik – перочинный ножик /в деревянной оправе/). Ptak zerwał się z bólu wyżej i znikł w obłokach (птица поднялась = взвилась от боли выше и исчезла в облаках; zerwać się – подняться; вскочить; z – от /при указании причины/; ból м. боль; zniknąć – исчезнуть), a młodzieniec spadł na szerokie gałęzie jabłonki (а юноша упал на широкие ветви яблоньки; młodzieniec – молодой человек, юноша; gałąź – ветка, ветвь).

Sokół zapuścił szpony ostre w ciało. Żak wytrzymał ból mężnie i uchwycił za nogi ptaka; ten przestraszony uniósł go wysoko nad zamek i począł krążyć wokoło wysokiej wieży. Żak krzepko się trzymał, patrzał na lśniący zamek, co przy bladych promieniach miesiąca świecił jak mdła lampa; patrzał na okna wysokie, migające różnobarwną ozdobą, a na ganku siedziała śliczna królewna, zatopiona w myślach, dumając nad swoją dolą. Widząc, że blisko leci jabłoni, dobył zza pasa kozika i odciął nogi sokołowi. Ptak zerwał się z bólu wyżej i znikł w obłokach, a młodzieniec spadł na szerokie gałęzie jabłonki.

Wtedy odrzucił nogi sokole (тогда /школяр/ отбросил ноги сокольи), ugrzęzłe wraz z szponami w ciele (застрявшие вместе с когтями в теле; ugrząźć – увязнуть, застрять), a skórkę złotego przyłożywszy jabłka do ran skaleczałych (а кожура золотого яблока приложив к ранам поцарапанным = глубоким; skórka – кожица; кожура; skaleczyć – поранить; порезать, поцарапать), wnet wygoił wszystkie (тотчас залечил все). Nabrawszy pełne kieszenie złotych jabłek (набрав полные карманы золотых яблок), wchodzi śmiało do zamku (входит смело в замок). Przy bramie zatrzymuje go smok wielki (у ворот останавливает его большой дракон; przy – при, у, brama – ворота), lecz zaledwie rzucił nań jabłko (но, едва /школяр/ бросил на него = в него яблоко; nań – на него), smok skoczył w fosę i zniknął (дракон прыгнул в ров и исчез).

Wtedy odrzucił nogi sokole, ugrzęzłe wraz z szponami w ciele, a skórkę złotego przyłożywszy jabłka do ran skaleczałych, wnet wygoił wszystkie. Nabrawszy pełne kieszenie złotych jabłek, wchodzi śmiało do zamku. Przy bramie zatrzymuje go smok wielki, lecz zaledwie rzucił nań jabłko, smok skoczył w fosę i zniknął.

Zaraz się wielka otworzyła brama (тотчас открылись большие ворота), zobaczył podwórzec pełen kwiatów i drzew ślicznych (увидел он двор, полный цветов и деревьев прелестных); a na wysokim ganku siedziała zaklęta piękna królewna wraz z dworem swoim (а на высоком крыльце сидела зачарованная прекрасная принцесса со своим двором; dwór – двор /например, королевский/).

Ujrzawszy dorodnego młodzieńca (увидев статного юношу; dorodny – дородный, статный), zbiegła ku niemu (сбежала вниз к нему; zbiec – сбежать вниз), witając w nim rada pana i męża (радостная, приветствуя в нём господина и мужа). Wszystkie mu skarby oddała (все сокровища ему отдала), a żak młody został wielkim i bogatym panem (а молодой школяр стал большим и богатым господином); na ziemię wszakże już nie powrócił (на землю, однако, уже не вернулся), bo wielki sokół (потому что большой = огромный сокол), co był strażnikiem i zamku tego (что был сторожем и замка этого), i samej królewny (и самой принцессы), mógł tylko zamek i skarby na skrzydłach swoich na ziemię przenieść (мог только замок и сокровища на крыльях своих на землю перенести). Lecz kiedy nogi postradał (но когда он ног лишился; postradać coś – уст. лишиться чего-л.), w pobliskim lesie na szklanej górze znaleziono jego zwłoki (в близлежащем лесе на стеклянной горе найдено = нашли его останки; góra).

Zaraz się wielka otworzyła brama, zobaczył podwórzec pełen kwiatów i drzew ślicznych; a na wysokim ganku siedziała zaklęta piękna królewna wraz z dworem swoim.

Ujrzawszy dorodnego młodzieńca, zbiegła ku niemu, witając w nim rada pana i męża. Wszystkie mu skarby oddała, a żak młody został wielkim i bogatym panem; na ziemię wszakże już nie powrócił, bo wielki sokół, co był strażnikiem i zamku tego, i samej królewny, mógł tylko zamek i skarby na skrzydłach swoich na ziemię przenieść. Lecz kiedy nogi postradał, w pobliskim lesie na szklanej górze znaleziono jego zwłoki.

Gdy raz z królewną a żoną swoją chodził po ogrodzie zamku (когда однажды с принцессой и своей женой ходил по замковому саду; ogród – сад), spojrzy na dół i widzi z podziwem (посмотрит вниз и видит с изумлением), że się mnóstwo ludzi zbiera (что множество людей /внизу/ собирается)… Świsnął więc w piszczałkę srebrną (свистнул в серебряную свистульку; więc – итак, стало быть, следовательно), a jaskółka (и ласточка), co służyła za posłańca w złotym zamku (что служила за посыльную = посыльной в золотом замке), nadleciała (прилетела; nadlecieć).

– Idź się dowiedz (иди = лети узнай; dowiedzieć się – узнать), co nowego (что нового)! – rzekł do małej ptaszyny (сказал он маленькой пташке).

Gdy raz z królewną a żoną swoją chodził po ogrodzie zamku, spojrzy na dół i widzi z podziwem, że się mnóstwo ludzi zbiera.. Świsnął więc w piszczałkę srebrną, a jaskółka, co służyła za posłańca w złotym zamku, nadleciała.

– Idź się dowiedz, co nowego! – rzekł do małej ptaszyny.

I jaskółka szybko leci (и ласточка быстро летит), wkrótce wraca i powiada (вскоре возвращается и говорит):

– Krew z sokoła ożywiła martwych zwłoki (кровь из сокола оживила мёртвые тела: «трупы мёртвых»; martwy – мёртвый; zwłoki – мёртвое тело; труп), wszyscy, co polegli pod tą górą (все, что полегли под этой горой; polec – пасть, полечь), wdzierając się na nią zuchwale (карабкаясь на неё дерзко), wstali dziś jakoby ze snu (встали = проснулись сегодня словно ото сна; wstać – встать), dosiadają rzeźwo konie (садятся резво на коней; dosiadać czegoś – садиться /на лошадь, мотоцикл и т. д./; rzeźwy – живой, резвый), a lud cały (а народ весь), dziwem zdjęty (удивлением: «дивом» охваченный; dziw – диво, чудо), patrzy na cud niesłychany (смотрит на чудо неслыханное).

I jaskółka szybko leci, wkrótce wraca i powiada:

– Krew z sokoła ożywiła martwych zwłoki, wszyscy, co polegli pod tą górą, wdzierając się na nią zuchwale, wstali dziś jakoby ze snu, dosiadają rzeź-wo konie, a lud cały, dziwem zdjęty, patrzy na cud niesłychany.

3. Wichrem porwany[2]

(Подхваченный вихрем)

Rozgniewawszy się czarownik na młodego parobczaka (колдун, разгневавшись на молодого парубка; parobczak – молодой батрак; парень, парубок), wszedł do chaty (вошёл = пришёл в дом; wejść – войти;chata – хата, изба, крестьянский дом), kędy mieszkał (где он жил, kędy – уст. где), i nóż nowy (и нож новый), wyostrzony utkwił pod progiem izby (наточенный, вонзился = воткнул под порогом избы; tkwić – торчать; próg – порог; utkwić – вонзиться, воткнуться); zaklął przy tym (заколдовал при этом), by lat siedem (чтобы семь лет), uniesiony pędem wichru (унесённый сильным вихрем; pęd – стремительное, быстрое движение; полёт; pędzić – мчаться, нестись), latał po szerokim świecie (летал по белу свету; pójść w szeroki świat – пуститься по белу свету).

Parobek poszedł na łąkę (парубок пошёл на луг; pójść – пойти), by ułożyć siano w kopy (чтобы сложить сено в скирды), gdy się wicher nagle zrywa (когда внезапно поднимается вихрь): porozrzucał kopy siana i porywa parobczaka (поразбросал скирды сена и подхватывает парня). Daremnie chciał się opierać (тщетно хотел = пытался сопротивляться; chcieć – хотеть), próżno chwyta silną ręką to płotu (напрасно хватает сильной рукой то забор; chwytać czegoś – хватать что-л.), to drzew gałęzi (то ветки деревьев; gałąź – ветвь, ветка), jakaś siła niewidoma pędzi go pomimo woli (какая-то невидимая сила несёт его помимо /его/ воли; niewidomy – уст. невидимый).

Rozgniewawszy się czarownik na młodego parobczaka, wszedł do chaty, kędy mieszkał, i nóż nowy, wyostrzony utkwił pod progiem izby; zaklął przy tym, by lat siedem, uniesiony pędem wichru, latał po szerokim świecie.

Parobek poszedł na łąkę, by ułożyć siano w kopy, gdy się wicher nagle zrywa: porozrzucał kopy siana i porywa parobczaka. Daremnie chciał się opierać, próżno chwyta silną ręką to płotu, to drzew gałęzi, jakaś siła niewidoma pędzi go pomimo woli.

Na skrzydłach wiatru niesiony (на крыльях ветра уносимый: «несённый»; nieść – нести), nie tykając stopą ziemi (не касаясь ступнёй = ступнями земли; stopa – ступня), leci jakby gołąb dziki (летит словно дикий голубь). Już i słońce na zachodzie (уже и солнце на западе; zachód – запад), a parobczak wygłodniały patrzy na dymiące wiosek chaty (а парубок, изголодавшийся = голодный, смотрит на дымящиеся хаты деревень; wioska – деревня, село; wygłodnieć – изголодаться); prawie nogą ich się tyka (почти касается их ногой = ногами); lecz daremnie krzyczy, woła (но напрасно кричит, зовёт), próżno płacze i narzeka (напрасно плачет и хнычет; narzekać – жаловаться, сетовать; хныкать); nikt nie słyszy jego jęku ani łez gorzkich nie widzi (никто не слышит его стона = стонов и не видит горьких слёз; łza – слеза).

Tak pędzony trzy miesiące (так, носимый /ветром/ три месяца), wygłodniały i spragniony (томимый голодом и жаждой; spragniony – испытывающий жажду, томимый жаждой; pragnąć – жаждать; желать), wysechł jak sosnowa szczapa (высох как сосновая щепка; wyschnąć – высохнуть); obleciał światu niemało (облетел = полетал /по/ свету немало; oblecieć – облететь), lecz najczęściej wiatr go nosił ponad wioską (но чаще всего ветер носил его над деревней), kędy mieszkał (где он жил).

Spojrzy z łzami na swą chatę (посмотрит со слезами на свой дом; spojrzeć – взглянуть, посмотреть), gdzie miał dziewę ulubioną (где жила его дева = девушка любимая: «где имел…»; mieć – иметь; dziewa – дева). Patrzy (смотрит) – aż ona wychodzi niosąc obiad we dwojakach (аж = а она выходит, неся обед в двух горшках; dwojaki – два глиняных горшка, соединённых ручкой). I wyciągnął ku niej ręce (и протянул к ней руки; ręka – рука), wychudzone i zsiniałe (исхудавшие/тощие и посиневшие). Próżno woła po imieniu (тщетно зовёт по имени; imię – имя), głos mu w słabej piersi ginie (голос ему = его голос замирает в слабой груди; ginąć – теряться, исчезать; замирать /о звуках/); nie spojrzała nawet w górę (она даже не посмотрела вверх/не подняла взор; góra – верх; w górę – вверх).

Tak pędzony trzy miesiące, wygłodniały i spragniony, wysechł jak sosnowa szczapa; obleciał światu niemało, lecz najczęściej wiatr go nosił ponad wioską, kędy mieszkał.

Spojrzy z łzami na swą chatę, gdzie miał dziewę ulubioną. Patrzy – aż ona wychodzi niosąc obiad we dwojakach. I wyciągnął ku niej ręce, wychudzone i zsiniałe. Próżno woła po imieniu, głos mu w słabej piersi ginie; nie spojrzała nawet w górę.

Leci dalej (летит дальше); aż przed chatą stoi złośliwy czarownik (/вдруг видит/: перед домом стоит злобный колдун; aż – вплоть до; пока не); spojrzał w górę (посмотрел вверх), krzyknął głośno (крикнул громко):

– Będziesz latał siedem roków (будешь летал = летать семь лет), krążąc zawsze nad tą wioską (кружа всегда над этой деревней); będziesz cierpiał (будешь страдать; cierpieć – страдать; терпеть; выносить), a nie umrzesz (а не умрёшь).

– O mój ojcze (о, отец мой; ojciec – отец)! mój sokole (сокол мой)! jeźlim cię kiedy rozgniewał (если я тебя когда/-нибудь/ рассердил; jeźli = jeśli; jestem – я есть), przebacz (прости; przebaczyć – простить)! spojrzyj na mnie (взгляни на меня; spojrzeć – взглянуть, посмотреть); patrz (смотри; patrzeć – смотреть; глядеть)! już usta mnie zdrewniały (у меня уже губы одеревенели; usta – рот; губы; drewniany – деревянный), spojrzyj na twarz i na ręce (посмотри на /моё/ лицо и на руки), same kości (одни кости) – nie masz ciała (нет увидишь тела: «не имеешь тела»); ulituj się mojej męki (сжалься моей муки = над моей мукой; litować się nad kim-czym – жалеть кого-что; сочувствовать кому-чему; męka – мука, мучение; страдание).

Leci dalej; aż przed chatą stoi złośliwy czarownik; spojrzał w górę, krzyknął głośno:

– Będziesz latał siedem roków, krążąc zawsze nad tą wioską; będziesz cierpiał, a nie umrzesz.

– O mój ojcze! mój sokole! jeźlim cię kiedy rozgniewał, przebacz! spojrzyj na mnie; patrz! już usta mnie zdrewniały, spojrzyj na twarz i na ręce, same kości – nie masz ciała; ulituj się mojej męki.

Czarownik poszeptał z cicha (колдун пошептал тихо; z cicha – тихо), a parobczak już nie leci (а парень уже не летит), stoi w miejscu (стоит на месте; stać – стоять; w miejscu – на месте), lecz się stopą nie dotyka wcale ziemi (но ступнями не касается совершенно земли).

– Dobrze to (хорошо то), że mnie przepraszasz (что ты у меня прощения просишь; przepraszać kogoś – просить прощения/извинения у кого-л.); ale co mi dać przyrzekasz (но что ты мне дать обещаешь; mi – мне;przyrzekać – обещать), że cię zwolnię z takiej kary (/за то/, что я тебя освобожу от такого наказания; cię – тебя; zwolnić z czegoś – освободить от чего-л.)?

– Wszystko, co tylko zażądasz (всё, что только потребуешь = пожелаешь; zażądać – потребовать)! – I złożył ku niemu ręce (и /умоляюще/ сложил к нему руки), i uklęknął na powietrzu (встал на колени на = в воздухе; uklęknąć – стать на колени; powietrze – воздух).

Czarownik poszeptał z cicha, a parobczak już nie leci, stoi w miejscu, lecz się stopą nie dotyka wcale ziemi.

– Dobrze to, że mnie przepraszasz; ale co mi dać przyrzekasz, że cię zwolnię z takiej kary?

– Wszystko, co tylko zażądasz! – I złożył ku niemu ręce, i uklęknął na powietrzu.

– Oddasz mi swoją dziewczynę (отдашь мне свою девушку), bo ja z nią się żenić muszę (потому я что на ней жениться должен; żenić się z kimś – жениться на ком-л.; musieć – быть должным); jeśli przeto ją odstąpisz (поэтому, если ты /мне/ её уступишь; przeto —книжн. потому, поэтому), będziesz chodził po tej ziemi (будешь ходить по этой земле).

Parobczak zaniemiał chwilę (парубок /на/ мгновение потерял дар речи; zaniemieć = zaniemówić – онеметь; потерять дар речи; chwila – минута; момент, мгновение).

„Aby jeno na ziemię (лишь бы только на землю) – pomyślał (подумал; pomyśleć – подумать) – to damy sobie rady (тогда справимся; rada – совет;dać sobie radę z czymś – справиться с чем-л.).”

– Oddasz mi swoją dziewczynę, bo ja z nią się żenić muszę; jeśli przeto ją odstąpisz, będziesz chodził po tej ziemi.

Parobczak zaniemiał chwilę.

„Aby jeno na ziemię – pomyślał – to damy sobie rady.”

I rzekł głośno (и сказал вслух/громко, rzec – сказать, произнести):

– Zaprawdę (воистину), wielkiej żądacie ode mnie ofiary (огромной требуете от меня жертвы); lecz kiedy inaczej być nie może (но, если иначе быть не может; kiedy – когда; прост. если), niechże i tak będzie (пусть же будет и так).

Wtedy nań dmuchnął czarownik (тогда колдун дунул на него; nań – на него), i stanął na ziemi (и он встал на земле); jakże był szczęśliwy (как же он был счастлив), gdy uczuł (когда почувствовал), że po niej stąpa (что по ней ступает), że wiatr nad nim już żadnej mocy nie ma (что ветер над ним уже никакой силы не имеет).

– Zaprawdę, wielkiej żądacie ode mnie ofiary; lecz kiedy inaczej być nie może, niechże i tak będzie.

Wtedy nań dmuchnął czarownik, i stanął na ziemi; jakże był szczęśliwy, gdy uczuł, że po niej stąpa, że wiatr nad nim już żadnej mocy nie ma.

Biegł co żywo do chaty i w progu spotyka sobie zaręczoną dziewę (бежал = побежал немедленно до хаты и на пороге встречает девушку, /которая была с ним/ помолвлена: «себе помолвленную деву»; biec – бежать; co żywo – живо; как можно скорее, немедленно; w progu – на пороге; в дверях; zaręczony – обручённый, помолвленный). Krzyknęła z podziwu (она от изумления крикнула; z – от /об эмоц. сост./, krzyknąć – крикнуть), widząc parobczaka zginionego (видя парня пропавшего), co miał być jej mężem (который должен был быть её мужем; mieć – в соч. с неопр. формой глагола означает долженствование), co go już długo opłakiwała (что его = и которого она уже долго оплакивала). Lecz ten odepchnął ją silnie wyschłymi rękoma (но он оттолкнул её сильно высохшими руками); wszedł do świetlicy (вошёл в светлицу; do – в /внутрь/), a ujrzawszy gospodarza (а = и, увидев хозяина), u którego służył (у которого он служил), na pół z płaczem zawołał (на половину с плачем = полуплача воскликнул):

– Już u was służyć nie będę ani waszej nie pojmę córki (я у вас уже служить не буду ни = и вашей дочери не возьму /в жёны/; pojąć za żonę – взять в жёны), kocham ją jeszcze szczerze by własne oczy (люблю её ещё искренне, как собственные глаза; by = niby – словно, будто, как), ale moją nie będzie (но моей она не будет).

Biegł co żywo do chaty i w progu spotyka sobie zaręczoną dziewę. Krzyknęła z podziwu, widząc parobczaka zginionego, co miał być jej mężem, co go już długo opłakiwała. Lecz ten odepchnął ją silnie wyschłymi rękoma; wszedł do świetlicy, a ujrzawszy gospodarza, u którego służył, na pół z płaczem zawołał:

– Już u was służyć nie będę ani waszej nie pojmę córki, kocham ją jeszcze szczerze by własne oczy, ale moją nie będzie.

Sędziwy gospodarz spojrzał nań zdziwiony (седой хозяин посмотрел на него с удивлением: «удивлённый»; zdziwić się – удивиться); a dostrzegłszy cierpienia z wychudłej i bladej twarzy (а, заметив страдания = страдание с = на исхудавшем и бледном /его/ лице; dostzrec – заметить), tak niegdyś rumianej (так = таком некогда румыном), zapytał o powód (спросил о причине; zapytać o coś – спросить о чём-л.), dlaczego odrzuca rękę jego córki (почему он отвергает руку его дочери).

Parobczak wyznał mu wszystko i swą podróż powietrzną (парень признался ему во всём: и в своём воздушном путешествии; wyznać coś – признаться в чём-л.), i przyrzeczenie dane czarownikowi (и в обещании, данном /им/ колдуну; przyrzec – обещать). Wysłuchawszy cierpliwie gospodarz opowiadania całego kazał biednemu być dobrej myśli (выслушав терпеливо весь рассказ, хозяин велел бедному не падать духом; wysłuchać czegoś – выслушать что-л.;być dobrej myśli – не терять надежды, не падать духом, не унывать), a sam poszedł do wróżki na poradę (а сам пошёл к гадалке на совет = за советом; do – к;wróżyć – гадать), wziąwszy trzos pełny (взяв /с собой/ полный кошель; trzos – мошна, кошель).

Sędziwy gospodarz spojrzał nań zdziwiony; a dostrzegłszy cierpienia z wychudłej i bladej twarzy, tak niegdyś rumianej, zapytał o powód, dlaczego odrzuca rękę jego córki.

Parobczak wyznał mu wszystko i swą podróż powietrzną, i przyrzeczenie dane czarownikowi. Wysłuchawszy cierpliwie gospodarz opowiadania całego kazał biednemu być dobrej myśli, a sam poszedł do wróżki na poradę, wziąwszy trzos pełny.

Nad wieczorem wrócił wesoły i rzekł do chłopaka (к вечеру вернулся весёлый/радостный и сказал парню; nad wieczorem – под вечер, к вечеру; wieczór – вечер; rzec do kogoś – сказать кому-л.):

– Jutro pójdziesz do wróżki (завтра пойдёшь к гадалке), jeno rano (только /иди/ утром), jak zaświta (чуть свет: «как забрезжится»; zaświtać – забрезжиться; świt – рассвет), a wszystko pójdzie dobrze (и всё пойдёт = будет хорошо).

Parobczak strudzony zasnął twardo (парубок, усталый, заснул крепко; strzudzić się – уст. утомиться, устать); zbudził się przecież (проснулся всё же), przed świtaniem i poszedł do wróżki (перед рассветом и пошёл к гадалке). Zastał ją przy kominie (застал её у печи; komin – дымоход, печная труба), jak paliła zioła (как = когда готовила зелье: «жгла травы»; palić – жечь); kazała mu stać spokojnie (она велела ему стоять спокойно); dzień był pogodny (день был безоблачный; pogodny – ясный, безоблачный, погожий), gdy nagle wiatr zawył (когда внезапно завыл ветер) – zatrząsł się dom cały (/и/ затрясся весь дом).

Nad wieczorem wrócił wesoły i rzekł do chłopaka:

– Jutro pójdzieta do wróżki, jeno rano, jak zaświta, a wszystko pójdzie dobrze.

Parobczak strudzony zasnął twardo; zbudził się przecież, przed świtaniem i poszedł do wróżki. Zastał ją przy kominie, jak paliła zioła; kazała mu stać spokojnie; dzień był pogodny, gdy nagle wiatr zawył – zatrząsł się dom cały.

Wróżka wtedy wyszła z nim na podwórze i kazała spojrzeć w górę (гадалка тогда вышла с ним на = во двор и велела взглянуть вверх). Podnosi oczy i widzi z dziwem (поднял глаза и видит с удивлением: «с дивом»; dziw – чудо, диво), jak zły czarownik w jednej koszuli w powietrzu kręci się w kółko (как злой колдун в одной рубашке в воздухе вертится; kręcić się w kółko – кружиться, вертеться, вращаться; kółko – кружок, круг).

– Otóż twój nieprzyjaciel (итак, /вот/ твой враг/неприятель), już ci szkodzić nie będzie (он уже тебе вредить не будет); gdy zechcesz (если захочешь; gdy – когда, если; zechcieć – захотеть), by patrzał na twoje wesele (чтобы он смотрел на твою свадьбу), zrób (сделай), jak cię nauczyłam (как я тебя научила), a będzie tych cierpień doznawał (а он будет те страдания испытывать; doznawać czegoś – испытывать что-л.; cierpienie – страдание, мучение), które dla ciebie niewinnego przygotował (которые для тебя невинного приготовил).

Wróżka wtedy wyszła z nim na podwórze i kazała spojrzeć w górę. Podnosi oczy i widzi z dziwem, jak zły czarownik w jednej koszuli w powietrzu kręci się w kółko.

– Otóż twój nieprzyjaciel, już ci szkodzić nie będzie; gdy zechcesz, by patrzał na twoje wesele, zrób, jak cię nauczyłam, a będzie tych cierpień doznawał, które dla ciebie niewinnego przygotował.

Uradowany parobczak pobiegł do domu (обрадованный парубок побежал домой; do domu – домой); w miesiąc już się ożenił (в = через месяц уже женился). Gdy drużbowie tańcowali (когда дружки уже плясали; drużba – дружка, шафер; уст. друг, товарищ), wyszedł z izby na podwórzec (вышел из избы во двор; podwórzec = podworzec – книжн. двор); spojrzy w górę (посмотрит вверх), aż nad chatą kręci się w powietrzu on zły czarownik (а над домом крутится в воздухе оный злой колдун). Wonczas dobył nowego noża (тогда вынул он новый нож; dobyć czegoś – вынуть что-л.), wymierzył weń (прицелился /им/ в него; wymierzyć do kogoś – прицелиться в кого-л.; weń – в него), rzucił silnie i trafił w nogę (бросил сильно и попал в ногу).

Zleciał z powietrza czarownik (слетел с воздуха = с высоты колдун), przybity nożem do ziemi (прибитый ножом к земле). Stał przez noc całą pod oknem (стоял всю ночь под окном; przez – в течение /при указании на промежуток времени/), musiał patrzeć na radość parobczaka i weselnej drużyny (вынужден был смотреть на радость парня и свадебных друзей; musieć – быть вынужденным; drużyna – отряд, команда; уст. друзья).

Nazajutrz znikł sprzed chaty (на следующий день он исчез от = со своего места у дома; nazajutrz – на следующий день; zniknąć – исчезнуть; sprzed – от); lecz ludzie widzieli (но люди видели), jak przelatał nad jeziorem o dwie stamtąd mile (как он пролетал над озером о = в двух милях оттуда); a przed nim i za nim stado wron i kawek krakaniem swoim zwiastowały nieskończony polot złego czarownika (а перед ним и за ним стая ворон и галок своим карканьем возвещали бесконечный полёт злого колдуна; stado – стадо; стая; polot – уст. полёт).

Uradowany parobczak pobiegł do domu; w miesiąc już się ożenił. Gdy drużbowie tańcowali, wyszedł z izby na podwórzec; spojrzy w górę, aż nad chatą kręci się w powietrzu on zły czarownik. Wonczas dobył nowego noża, wymierzył weń, rzucił silnie i trafił w nogę.

Zleciał z powietrza czarownik, przybity nożem do ziemi. Stał przez noc całą pod oknem, musiał patrzeć na radość parobczaka i weselnej drużyny.

Nazajutrz znikł sprzed chaty; lecz ludzie widzieli, jak przelatał nad jeziorem o dwie stamtąd mile; a przed nim i za nim stado wron i kawek krakaniem swoim zwiastowały nieskończony polot złego czarownika.

4. Twardowski

(Твардовский [3] )

Twardowski był dobry szlachcic (Твардовский был хороший шляхтич), bo po mieczu i kądzieli (потому что по мечу и кудели). Chciał mieć więcej rozumu (хотел иметь больше ума), niż mają drudzy poczciwi ludzie (чем /его/ имеют другие порядочные люди; poczciwy – добродушный; уст. честный; порядочный), i znaleźć na śmierć lekarstwo (и найти лекарство от смерти; na – на, для; от /при указании цели, назначения/), bo nie chciało mu się umrzeć (потому что не хотелось ему умереть = умирать).

Twardowski był dobry szlachcic, bo po mieczu i kądzieli. Chciał mieć więcej rozumu, niż mają drudzy poczciwi ludzie, i znaleźć na śmierć lekarstwo, bo nie chciało mu się umrzeć.

W starej księdze raz wyczytał (в старой книге он однажды вычитал; księga – книга), jak diabła przywołać można (как дьявола можно призвать; diabeł – дьявол); o północnej porze przeto cicho wychodzi z Krakowa (в полуночную пору = в полночь поэтому тихо выходит из Кракова; pora – время, пора; północ – полночь; o – в /при обозначении времени/), kędy leczył w całym mieście (где он лечил во всём городе; miasto – город), i przybywszy na Podgórze (и прибыв на Подгуже; podgórze – подгорье, предгорье), zaczął biesa głośno wzywać (начал беса громко звать). Stanął prędko zawezwany (встал он /перед ним/ быстро, вызванный; zawezwać – позвать, вызвать); jak w one czasy bywało (как в те времена бывало), zawarli z sobą umowę (заключили они между собой договор; zawrzeć umowę – заключить договор). Na kolanach zaraz diabeł napisał długi cyrograf (на коленях дьявол сразу написал длинное обязательство; cyrograf – уст. письменное обязательство), który własną krwią Twardowski (которое Твардовский собственной кровью; krew – кровь), wyciśniętą z serdecznego palca (выдавленной из безымянного пальца; palec serdeczny – безымянный палец), podpisał (подписал).

W starej księdze raz wyczytał, jak diabła przywołać można; o północnej porze przeto cicho wychodzi z Krakowa, kędy leczył w całym mieście, i przybywszy na Podgórze, zaczął biesa głośno wzywać. Stanął prędko zawezwany; jak w one czasy bywało, zawarli z sobą umowę. Na kolanach zaraz diabeł napisał długi cyrograf, który własną krwią Twardowski, wyciśniętą z serdecznego palca, podpisał.

Między wielu warunkami był ten główny (среди многих условий было то главное; między – между, среди; warunek – условие): że dopóty ni do ciała (что до тех пор ни до тела; dopóty – до тех пор), ni do duszy czart żadnego prawa nie ma (ни до души чёрт никакого права не имеет; prawo do czegoś – право на что-л.), dopóki Twardowskiego w Rzymie nie ułapi (пока Твардовского в Риме не схватит; dopóki – пока; до тех. пор, пока; łapać – ловить, хватать).

Na mocy tej umowy diabłu (согласно этому договору, дьяволу; moc – сила; na mocy czegoś – в силу чего-л.; na mocy uchwały – согласно решению), jako swemu słudze (как своему слуге; swemu = swojemu; sługa – слуга), rozkazał naprzód (приказал сначала), by z całej Polski srebro zaniósł w jedno miejsce i piaskiem dobrze przysypał (чтобы он со всей Польши серебро отнёс в одно место и песком хорошо = хорошенько присыпал; cały – целый, весь; zanieść – отнести; piasek – песок). Wskazał mu Olkusz[4] (указал ему /на/ Олькуш; wskazać – показать, указать); posłuszny służka dopełnił rozkaz wydany i z tego srebra powstała sławna kopalnia srebra w Olkuszu (послушный служка выполнил отданный /ему/ приказ, и из этого серебра возник знаменитый серебряный рудник в Олькуше; wydać – выдать; wydać rozkaz – отдать приказ, kopalnia – шахта, рудник).

Między wielu warunkami był ten główny: że dopóty ni do ciała, ni do duszy czart żadnego prawa nie ma, dopóki Twardowskiego w Rzymie nie ułapi.

Na mocy tej umowy diabłu, jako swemu słudze, rozkazał naprzód, by z całej Polski srebro zaniósł w jedno miejsce i piaskiem dobrze przysypał. Wskazał mu Olkusz; posłuszny służka dopełnił rozkaz wydany i z tego srebra powstała sławna kopalnia srebra w Olkuszu.

Drugą rzecz kazał (другую вещь приказал): do Pieskowej Skały[5] by przyniósł skałę (в Пескову Скалу чтобы принёс скалу; do – в), wysoką (высокую), przewrócił na dół najcieńszym końcem (перевернул вниз самым тонким концом; dół – низ; na dół – вниз; koniec – конец), ażeby tak wiecznie stała (чтобы она так вечно стояла). Posłuszny giermek (послушный слуга; giermek – оруженосец; зд. слуга), jako pan kazał (как хозяин велел), postawił skałę (поставил скалу), co dotąd stoi i zwie się Skałą Sokolą (что до сих пор стоит и зовётся Скалой Сокола; dotąd – до сих пор).

Drugą rzecz kazał: do Pieskowej Skały by przyniósł skałę, wysoką, przewrócił na dół najcieńszym końcem, ażeby tak wiecznie stała. Posłuszny giermek, jako pan kazał, postawił skałę, co dotąd stoi i zwie się Skałą Sokolą.

Wszystko, co jeno zażądał żywnie (всё, что только потребовал = пожелал; zażądać – потребовать; co się żywnie podoba – как заблагорассудится), miał na swoje zawołanie (имел по первому своему требованию; zawołanie – призыв, зов, клич; na zawołanie – по первому требованию); jeździł na malowanym koniu (ездил на расписном коне), latał w powietrzu bez skrzydeł (летал в воздухе без крыльев; skrzydło – крыло), w daleką drogę siadał na koguta i prędzej bieżał niż konno (в дальнюю дорогу садился на петуха и быстрее бежал, чем верхом; daleki – далёкий, дальний; prędki – быстрый; konno – верхом), pływał po Wiśle ze swoją kochanką wstecz wody bez wiosła i żagli (плавал по Висле со своей любовницей вспять воды = против течения без весла = вёсел и парусов; wstecz – назад, обратно, вспять; wiosło – весло; żagiel – парус), a jak szkło wziął do ręki (а как стекло взял = брал в руку; wziąć – взять), zapalał wioski na sto mil odległe (зажигал = поджигал деревни, находящиеся на расстоянии ста миль: «на сто миль отдалённые»; zapalać – зажигать; odległy – отдалённый; odegłość – расстояние).

Wszystko, co jeno zażądał żywnie, miał na swoje zawołanie; jeździł na malowanym koniu, latał w powietrzu bez skrzydeł, w daleką drogę siadał na koguta i prędzej bieżał niż konno, pływał po Wiśle ze swoją kochanką wstecz wody bez wiosła i żagli, a jak szkło wziął do ręki, zapalał wioski na sto mil odległe.

Upodobawszy jedną pannę chciał się ożenić (полюбив одну барышню, хотел женится), ale panna chowała we flaszce robaka i pod tym warunkiem obiecywała oddać temu rękę (но барышня прятала/хранила в бутылке червяка и при том условии обещала тому отдать руку; flaszka – бутылка; pod warunkiem – при условии), kto zgadnie co to za robak (кто отгадает, что это за червяк).

Twardowski, w ciemię nie bity (Твардовский, не лыком шит; ciemię – темя; nie w ciemię bity – не лыком шит: «не по темени битый/стукнутый»), przebrał się w dziada łachmany i przyszedł do ładnej panny (переоделся в лохмотья старика = стариковские лохмотья и пришёл к красивой барышне; dziad – дед; старик; przyjść – прийти; do – к). Pyta go zaraz (она его спрашивает сразу), ukazując z dala flaszkę (показывая издали бутылку; dal – даль; z dala – издали):

Upodobawszy jedną pannę chciał się ożenić, ale panna chowała we flaszce robaka i pod tym warunkiem obiecywała oddać temu rękę, kto zgadnie co to za robak.

Twardowski, w ciemię nie bity, przebrał się w dziada łachmany i przyszedł do ładnej panny. Pyta go zaraz, ukazując z dala flaszkę:

Co to za zwierzę (что это за животное), robak czy wąż (червяк или змея)?

Kto to odgadnie (кто это отгадает; odgadnąć – отгадать), będzie mój mąż (будет мой муж).

A Twardowski odrzekł na to (а Твардовский ответил на это; odrzec – ответить):

– To jest pszczółka (это пчёлка; pszczoła – пчела), mościwa panno (милостивая панна; mościwy = miłościwy – уст. милостивый; panna – панна /обращение к незамужней женщине/)! Zgadł w istocie i wnet się ożenił (отгадал действительно и сразу женился; zgadnąć – отгадать; istota – сущность, суть; w istocie – действительно, в действительности, по существу).

Co to za zwierzę, robak czy wąż? Kto to odgadnie, będzie mój mąż.

A Twardowski odrzekł na to:

– To jest pszczółka, mościwa panno! Zgadł w istocie i wnet się ożenił.

Pani Twardowska na rynku Krakowa ulepiła z gliny domek (пани Твардовская на (на рыночной площади Кракова слепила из глины домик; pani – пани, госпожа /вежливое наименование замужней женщины/; rynek – рынок; рыночная площадь); w nim przedawała garnki i misy (в нём продавала горшки и миски; garnek – горшок). Twardowski za bogatego przebrany pana (Твардовский, переодетый богатым господином; przebrać się za kogoś – одеться, переодеться кем-л.), przejeżdżając z licznym dworem (проезжая с многочисленным двором = свитой; dwór – двор /например, королевский/), tłuc je zawsze czeladzi kazał (бить их всегда челяди приказывал; je – их /форма вин. падежа местоим. one/). A kiedy żona ze złości wyklinała w pień (а когда жена от злости проклинала всё на свете; że – от /об эмоц. сост./; wyklinać w pień – проклинать всё на свете), co żyje (что живёт = всё живое), on, siedząc w pięknej kolasie (он, сидя в прекрасном экипаже; kolasa – уст. экипаж), śmiał się szczerze i wesoło (смеялся искренне и весело).

Pani Twardowska na rynku Krakowa ulepiła z gliny domek; w nim przedawała garnki i misy. Twardowski za bogatego przebrany pana, przejeżdżając z licznym dworem, tłuc je zawsze czeladzi kazał. A kiedy żona ze złości wyklinała w pień, co żyje, on, siedząc w pięknej kolasie, śmiał się szczerze i wesoło.

Złota miał zawsze by piasku (золота у него было всегда как песка: «золота имел…»; by – зд. как), bo co chciał (потому что /всё/, что он хотел), to diabeł znosił (то дьявол приносил). Kiedy długo dokazuje (когда он /так/ долго резвится = шалил; dokazywać – резвиться, шалить), raz był zaszedł w bór ciemnisty bez narzędzi czarnoksięskich (однажды зашёл в тёмный дремучий лес без колдовских инструментов; był – реликт давнопрошедшего времени; zajść – зайти; bór – дремучий лес; ciemny – тёмный). Zaczął dumać zamyślony (начал размышлять задумчиво: «задумчивый»; dumać – книжн. думать, раздумывать, размышлять; zamyślony – задумавшийся, погружённый в размышления; задумчивый), nagle napada go diabeł i żąda (вдруг нападает на него дьявол и требует; napadać kogoś – нападать на кого-л.), aby niezwłocznie udał się prosto do Rzymu (чтобы он немедленно отправился прямо в Рим).

Złota miał zawsze by piasku, bo co chciał, to diabeł znosił. Kiedy długo dokazuje, raz był zaszedł w bór ciemnisty bez narzędzi czarnoksięskich. Zaczął dumać zamyślony; nagle napada go diabeł i żąda, aby niezwłocznie udał się prosto do Rzymu.

Rozgniewany czarnoksiężnik mocą swojego zaklęcia zmusił biesa do ucieczki (разгневанный колдун силой своего заклятия принудил беса к бегству; zmusić do czegoś – заставить что-л. сделать; принудить к чему-л.; ucieczka – бегство); zgrzytając kłami ze złości wyrywa sosnę z korzeniami i tak silnie Twardowskiego uderza po nogach obu (/а/ он, скрежеща клыками от злости, вырывает сосну с корнями и так сильно ударяет Твардовского по обеих ногах = по обеим ногам; kieł – клык), że jedną zgruchotał całą (что одну раздробил всю; zgruchotać – сокрушить, раздробить). Od onej doby był kulawy i zwany odtąd powszechnie kuternogą (с оного времени он был хромой = хромым и всего его так звали: «был называем всеми хромым»; doba – пора, время; powszechnie – все, всеми; везде; kuternoga – хромой).

Rozgniewany czarnoksiężnik mocą swojego zaklęcia zmusił biesa do ucieczki; zgrzytając kłami ze złości wyrywa sosnę z korzeniami i tak silnie Twardowskiego uderza po nogach obu, że jedną zgruchotał całą. Od onej doby był kulawy i zwany odtąd powszechnie kuternogą.

W ostatku sprzykrzywszy sobie zły duch (когда злому духу вконец надоело: «в конце сделав себе противным злой дух»; ostatek – остаток; край, конец; sprzykrzyć komuś coś – отбить охоту кому-л. к чему-л.; сделать противным кому-л. что-л.; sprzykszyłem sobie coś – мне надоело), czekając dość długo na duszę czarnoksiężnika (ожидая довольно долго душу колдуна; czekać na kogoś, coś – ждать, ожидать кого-л., чего-л.; dosyć – достаточно, довольно), przybiera postać dworzana i jak biegłego lekarza zaprasza niby do swojego pana (принимает форму/вид придворного и как искусного врача приглашает будто к своему господину; postać – вид, форма; dworzanin – придворный; biegły – сведущий, опытный; искусный), że potrzebuje pomocy (что он нуждается в помощи; potrzebować coś – нуждаться в чём-л.). Twardowski za posłańcem śpieszy do pobliskiej wioski nie wiedząc (Твардовский за посыльным спешит в близлежащую деревню, не зная; posłaniec), że w niej się gospoda nazywała Rzymem (что в ней постоялый двор называется «Рим»; gospoda – уст. корчма, трактир; постоялый двор).

W ostatku sprzykrzywszy sobie zły duch, czekając dość długo na duszę czarnoksiężnika, przybiera postać dworzana i jak biegłego lekarza zaprasza niby do swojego pana, że potrzebuje pomocy. Twardowski za posłańcem śpieszy do pobliskiej wioski nie wiedząc, że w niej się gospoda nazywała Rzymem.

Skoro tylko próg przestąpił onego mieszkania (как только он переступил порог оного жилища; mieszkanie – квартира, жилище), mnóstwo kruków (множество воронов), sów (сов; sowa – сова), puchaczy osiadło dach cały i wrzaskliwymi głosy napełniło powietrze (филинов покрыло = покрыли всю крышу и крикливыми голоса = голосами наполнили воздух; osiąść – осесть, сесть; перен. покрыть). Twardowski od razu poznał (Твардовский сразу распознал; od razu – сразу; poznać – узнать, распознать), co go może tutaj spotkać (что его может здесь постигнуть), więc z kołyski dziecię małe (итак = поэтому из колыбели дитя малое; więc – итак, стало быть, следовательно), świeżo dopiero ochrzczone (только недавно крещённое; świeżo – свежо; только что, недавно; dopiero – всего лишь, едва, только; ochrzcić – окрестить, крестить), porywa drżący na ręce (хватает, дрожащий = дрожа на руки; drżeć – дрожать; ręka – рука), zaczyna piastować (начинает нянчить; piastować – книжн. носить на руках /ребёнка/, нянчить), gdy w własnej postaci wpada diabeł do izby (когда в собственной форме = собственной персоной врывается в комнату дьявол; wpadać – вбегать, влетать, врываться; izba – помещение, комната; postać – вид, форма; личность, лицо).

Skoro tylko próg przestąpił onego mieszkania, mnóstwo kruków, sów, puchaczy osiadło dach cały i wrzaskliwymi głosy napełniło powietrze. Twardowski od razu poznał, co go może tutaj spotkać, więc z kołyski dziecię małe, świeżo dopiero ochrzczone, porywa drżący na ręce, zaczyna piastować, gdy w własnej postaci wpada diabeł do izby.

Chociaż był pięknie ubrany (хотя он был красиво одет) – miał kapelusz trójgraniasty (на нём была треугольная шляпа; trójgraniasty – трёхгранный; треугольный; kapelusz trójgraniasty – треугольная шляпа), frak niemiecki (немецкий фрак), z długą na brzuch kamizelką (с длинной на живот жилеткой; kamizelka – жилет, жилетка), spodnie krótkie i obcisłe (короткие и облегающие штаны; spodnie – брюки, штаны; obcisły – обтянутый; плотно облегающий), a trzewiki ze sprzączkami i wstążkami (и башмаки с пряжками и ленточками), wszyscy go poznali zaraz (все его узнали сразу), bo wyglądały rogi spod kapelusza (потому что рога выглядывали из-под шляпы; róg – рог), pazury z trzewika i harcap z tyłu (когти из башмака и коса сзади; harcap – уст. коса /часть парика/; tył – зад; z tyłu – сзади).

Chociaż był pięknie ubrany – miał kapelusz trójgraniasty, frak niemiecki, z długą na brzuch kamizelką, spodnie krótkie i obcisłe, a trzewiki ze sprzączkami i wstążkami, wszyscy go poznali zaraz, bo wyglądały rogi spod kapelusza, pazury z trzewika i harcap z tyłu.

Już chciał porwać Twardowskiego (он уже хотел схватить Твардовского), gdy spostrzegł wielką przeszkodę (когда заметил большое = серьёзное препятствие; spostrzec – заметить, увидеть), bo małe dziecię na ręku (потому что = тоесть малое дитя на руках), do którego nie miał prawa (на которое он не имел права). Ale bies wnet znalazł sposób (но бес сразу нашёл способ; znaleźć – найти); przystąpił do czarownika i rzecze (подошёл к колдуну и молвит; przystąpić – подступить, подойти к кому-л.; rzec – сказать, произнести, молвить):

– Jesteś dobry szlachcic (ты хороший шляхтич): zatem verbum nobile debet esse stabile[6] (следовательно, verbum nobile debet esse stabile).

Już chciał porwać Twardowskiego, gdy spostrzegł wielką przeszkodę, bo małe dziecię na ręku, do którego nie miał prawa. Ale bies wnet znalazł sposób; przystąpił do czarownika i rzecze:

– Jesteś dobry szlachcic: zatem verbum nobile debet esse stabile.

Twardowski wiedząc (Твардовский, зная), że nie może złamać szlacheckiego słowa (что он не может нарушить шляхетского слова; złamać – сломать; нарушить), złożył w kołyskę dziecię (положил дитя в колыбель; złożyć – сложить, положить), a wraz ze swym towarzyszem wylecieli wprost kominem (а = и вместе со своим товарищем вылетели = вылетел прямо дымоходом = в печную трубу; wylecieć – вылететь; komin – дымоход; труба /печная/).

Zawrzało stado radośnie sów (заволновалась радостно стая сов; zawrzeć – закипеть; перен. заволноваться; stado – стадо; стая), wron, kruków i puchaczy (ворон, воронов и филинов). Lecą wyżej (летят выше; lecieć – лететь), coraz wyżej (всё выше; coraz – всё /в соч. со сравн. ст. прил. и нареч. означает постепенное усиление качества/). Twardowski nie stracił ducha (Твардовский не потерял духа); spojrzy na dół (посмотрит вниз) – widzi ziemię (видит землю), a tak wysoko poleciał (а так высоко полетел), że wsie widzi takie małe jak komary (что сёла видит такие маленькие как комары; wieś – деревня, село), miasta duże jakby muchy (большие города как мухи), a sam Kraków by dwa pająki razem (а сам Краков словно два паука вместе).

Twardowski wiedząc, że nie może złamać szlacheckiego słowa, złożył w kołyskę dziecię, a wraz ze swym towarzyszem wylecieli wprost kominem.

Zawrzało stado radośnie sów, wron, kruków i puchaczy. Lecą wyżej, coraz wyżej. Twardowski nie stracił ducha; spojrzy na dół – widzi ziemię, a tak wysoko poleciał, że wsie widzi takie małe jak komary, miasta duże jakby muchy, a sam Kraków by dwa pająki razem.

Żal mu szczery serce ścisnął (искренняя печаль сжала ему сердце); tam zostawił wszystko drogie (там оставил он всё дорогое), co polubił i ukochał (что полюбил и возлюбил; polubić – полюбить; ukochać – полюбить, возлюбить), a więc podleciawszy wyżej (а таким образом = и поэтому взлетев выше; a więc – таким образом), gdzie ni sęp (где ни коршун), ni orzeł Karpat skrzydłem wiatru nie poruszył (ни орёл Карпат крылом ветра не коснулся), gdzie zaledwo okiem sięgnął (куда едва глазом достал; sięgnąć – дойти; достать; простереться; jak okiem sięgnąć – куда ни взглянешь), z mordowanej piersi silnie dobędzie ostatku głosu i zanuci pieśń pobożną (из измученной груди сильно извлечёт = извлёк остаток голоса и запел религиозную песню; mordować – утомлять, изматывать; мучить; dobyć czegoś – книжн. вынуть, извлечь что-л.; zanucić – запеть /вполголоса/; pobożny – набожный; божественный, религиозный).

Żal mu szczery serce ścisnął; tam zostawił wszystko drogie, co polubił i ukochał, a więc podleciawszy wyżej, gdzie ni sęp, ni orzeł Karpat skrzydłem wiatru nie poruszył, gdzie zaledwo okiem sięgnął, z mordowanej piersi silnie dobędzie ostatku głosu i zanuci pieśń pobożną.

Była to jedna z kantyczek (была это одна из /тех/ песен; kantyczka – религиозная песня), które dawniej w swej młodości (которые прежде в своей молодости), kiedy nie znał żadnych czarów (когда он не знал никакого колдовства; czary – мн. чары, волшебство, колдовство), duszę jeszcze miał niewinną (душа у него ещё была невинной), ułożył na cześć Marii i śpiewał zawsze codziennie (сочинил в честь Марии и пел всегда ежедневно; ułożyć – сложить, сочинить; na cześć kogoś – в честь кого-л.).

Była to jedna z kantyczek, które dawniej w swej młodości, kiedy nie znał żadnych czarów, duszę jeszcze miał niewinną, ułożył na cześć Marii i śpiewał zawsze codziennie.

Głos jego niknie w powietrzu (голос его замирает в воздухе; niknąć – исчезать, замирать /о звуках/), choć śpiewa z serca serdecznie (хотя он поёт от сердца сердечно; z serca – от сердца), ale pasterze górale (но пастухи-гурали, góral – горец, гураль /коренной житель польских Татр/), co pod nim na górach paśli (что под ним на горах пасли), zdziwieni podnieśli głowy (удивлённые = удивлённо подняли головы; zdziwiony – удивлённый, zdziwić się – удивиться), chcąc wiedzieć (желая знать; chcieć – хотеть, желать), skąd pieśń nabożna słowa im z chmurą przynosi (откуда божественная песня слова /свои/ им с тучей приносит; nabożny – набожный; божественный). Głos jego bowiem nie poszedł w górę (ибо голос его не пошёл вверх; bowiem – потому что, так как, ибо; góra – гора; na górę – вверх), ale przyległ do tej ziemi (а прилёг к земле; ale – но, а; przylec – диал. прилечь), by zbudował ludzkie dusze (чтобы облагородил = облагородить человеческие души; zbudować – построить; книжн. благотворно повлиять, облагородить).

Głos jego niknie w powietrzu, choć śpiewa z serca serdecznie, ale pasterze górale, co pod nim na górach paśli, zdziwieni podnieśli głowy, chcąc wiedzieć, skąd pieśń nabożna słowa im z chmurą przynosi. Głos jego bowiem nie poszedł w górę, ale przyległ do tej ziemi, by zbudował ludzkie dusze.

Skończył pieśń całą (закончил всю песню), zdziwiony wielce patrzy (удивлённый очень, смотрит; wielce – книжн. весьма, очень), że w górę nie leci wyżej (что он вверх не летит выше), że zawisł w miejscu (что повис на месте; zawisnąć – повиснуть; w miejscu – на месте). Spojrzy dokoła (посмотрит вокруг) – już towarzysza nie widzi swojej podróży (уже не видит своего спутника; towarzysz podróży – спутник; podróż – путешествие); głos jeno mocny nad sobą słyszy (только голос сильный над собой слышит), co zagrzmiał w sinawej chmurze (что раздался в синеватой туче; zagrzmieć – загреметь, прогреметь; раздасться; siny – синий; chmura – туча):

Skończył pieśń całą, zdziwiony wielce patrzy, że w górę nie leci wyżej, że zawisł w miejscu. Spojrzy dokoła – już towarzysza nie widzi swojej podróży; głos jeno mocny nad sobą słyszy, co zagrzmiał w sinawej chmurze:

– Zostaniesz do dnia sądnego (останешься до скончания века; dzień sądu/sądny dzień – судный день; do sądnego dnia – до скончания века), zawieszony tak jak teraz (подвешенный так как сейчас)! Jak zawisł w miejscu (как он завис на месте), dotychczas buja (/так/ до сих пор качается; dotychczas – до сих пор), a choć mu słowa w ustach zamarły (и хотя ему = у него слова в = на губах замерли; usta – рот; губы; zamrzeć – замереть), choć głosu jego nikt nie dosłyszy (хотя голоса его никто не расслышит), starcy (старики; starzec – старик), co dawne pamiętają czasy (что прежние помнят времена), gdy miesiąc w pełni zabłyśnie (когда месяц в полнолуние блеснёт; miesiąc – уст. месяц /луна/; pełnia/księżyc w pełni – полнолуние; zabłysnąć – блеснуть), przed niewielu jeszcze laty wskazywali czarną plamkę jako ciało Twardowskiego zawieszone do dnia sądu (ещё немного = несколько лет назад показывали чёрное пятнышко как тело Твардовского, подвешенное до судного дня; przed – тому назад; niewiele – немного; plama – пятно).

– Zostaniesz do dnia sądnego, zawieszony tak jak teraz! Jak zawisł w miejscu, dotychczas buja, a choć mu słowa w ustach zamarły, choć głosu jego nikt nie dosłyszy, starcy co dawne pamiętają czasy, gdy miesiąc w pełni zabłyśnie, przed niewielu jeszcze laty wskazywali czarną plamkę jako ciało Twardowskiego zawieszone do dnia sądu.

5. Zajęcze serce[7]

(Заячье сердце)

Na wyspie (на острове), w pośrodku Wisły (посредине Вислы; /w/pośrodku – посредине), stał wielki zamek przed laty (стоял много лет назад большой замок; przed laty – много лет назад), cały murem otoczony (весь окружённый стеной; mur – стена /каменная/), w każdym rogu grube baszty (в каждом углу толстые башни; róg – угол /наружный/), wiewały na nich gęsto chorągwie i gęste straże poustawiane (развевались на них плотно знамёна и частые караулы /были/ расставлены; chorągiew – флаг, знамя, стяг; gęsty – густой; плотный; частый; straż – ж. охрана; стража; караул). Most skórzany na łańcuchach łączył wyspę z brzegiem ziemi (кожаный мост на цепях соединял остров с берегом; skóra – кожа).

W tym zamku mieszkał pan możny (в этом замке жил могущественный господин; zamek – замок, pan – хозяин; господин), rycerz bitny (храбрый рыцарь; bitny – воинственный, храбрый), zawołany (прирождённый; zawołany – призванный; прирождённый). Ile razy trąba brzmiała nad wchodową bramą zamku (сколько раз раздавалась труба над входными воротами замка; brzmieć – звучать; раздаваться; wchodowy – уст. входной), zwiastowała powrót pana (возвещала возвращение хозяина), zwycięstwo i łup bogaty (победу и богатую добычу).

Na wyspie, w pośrodku Wisły, stał wielki zamek przed laty, cały murem otoczony, w każdym rogu grube baszty, wiewały na nich gęsto chorągwie i gęste straże poustawiane. Most skórzany na łańcuchach łączył wyspę z brzegiem ziemi.

W tym zamku mieszkał pan możny, rycerz bitny, zawołany. Ile razy trąba brzmiała nad wchodową bramą zamku, zwiastowała powrót pana, zwycięstwo i łup bogaty.

Po długich i ciemnych lochach wiele brańców osadzono (по = в длинных и тёмных подземельях /было/ поселено/посажено много пленников; loch – подвал, погреб; подземелье; braniec – пленник). Codziennie musieli robić (каждый день они должны были работать; codziennie – ежедневно, каждый день; musieć – быть должным/вынужденным; robić – делать; работать): to naprawiać mury grube (то чинить толстые стены; naprawiać – ремонтировать, чинить), to uprawiać piękny ogród (то заниматься прекрасным садом; uprawiać coś – заниматься чем-л.). Między tymi była baba (между этими = ними была баба; między – между, среди), stara baba czarownica (старая бабка колдунья; baba – баба; бабка), której męża trzymał w więzach (мужа которой /рыцарь/ держал в узах, mąż – муж): ta się zemścić zaprzysięgła (та дала клятву отомстить; zaprzysiąc – присягнуть, принять присягу, дать клятву).

Po długich i ciemnych lochach wiele brańców osadzono. Codziennie musieli robić: to naprawiać mury grube, to uprawiać piękny ogród. Między tymi była baba, stara baba czarownica, której męża trzymał w więzach: ta się zemścić zaprzysięgła.

Czatowała przeto chwili (поэтому она подстерегала = поджидала момента; czatować – подстерегать; chwila – минута; момент), by samego spotkać pana (чтобы встретить хозяина одного). Strudzony walką (утомлённый борьбой; strudzić się – уст. утомиться), niewczasem (лишениями; niewczas/niewczasy – лишения), na zielonej upadł trawie (на зелёной = на зелёную упал траву; upaść – упасть); sen zakleił mu powieki (веки = глаза у него слиплись; zakleić – заклеить; powieka – веко; sen klei oczy komuś – у кого-л. слипаются глаза). Skrycie czai czarownica (скрытно подкрадывается колдунья; czaić się – подкрадываться), mak na oczy panu kładzie (мак на глаза хозяину кладёт), by się ze snu nie obudził (чтобы он не проснулся; obudzić się ze snu – проснуться), i gałązką osikową w pierś uderza (и веточкой осиновой в грудь ударяет), a w tę stronę (а в ту сторону = в то место), kędy serce ludzkie bije (где человеческое сердце бьёт = бьётся; bić – бить).

Czatowała przeto chwili, by samego spotkać pana. Strudzony walką, niewczasem, na zielonej upadł trawie; sen zakleił mu powieki. Skrycie czai czarownica, mak na oczy panu kładzie, by się ze snu nie obudził, i gałązką osikową w pierś uderza, a w tę stronę, kędy serce ludzkie bije.

I pierś się zaraz roztwarła (и грудь тотчас раскрылась; roztworzyć się – раствориться, раскрыться), i czerwone widać serce (и видно красное сердце), jak drga ciągle i ustawnie (как /оно/ вздрагивает постоянно и неустанно; ciągle – постоянно; ustawnie – уст. неустанно; непрестанно, постоянно). Uśmiecha się czarownica i wyciąga rękę chudą (усмехается колдунья и протягивает тощую руку; uśmiechać się – улыбаться, усмехаться; chudy – худой, тощий), długimi palcami z lekka obejmuje całe serce i tak nieznacznie wyciąga (длинными пальцами слегка обхватывает всё сердце и так слегка = легко его вытаскивает; z lekka – слегка; obejmować – обнимать; обхватывать; nieznacznie – незначительно, слегка), że się rycerz nie obudził (что рыцарь не проснулся).

Wtedy mając w pogotowiu świeże od zająca serce (тогда, имея наготове свежее сердце от зайца = заячье сердце; pogotowie – готовность; mieć w pogotowiu – иметь наготове/под рукой), w pierś rycerza zaraz wkłada i zamyka otwór piersi (в грудь рыцаря сразу вкладывает и закрывает отверстие груди). Sama odeszła na stronę (сама отошла в сторону; odejść – отойти; na – на, в), z radością w gęstych krzakach przyległa (с радостью в густых кустах прилегла; przylec – диал. прилечь), chcąc zobaczyć skutki czarów (желая увидеть последствия колдовства; chcieć – хотеть, желать; skutek – следствие, последствие; czary мн. – чары, волшебство, колдовство).

I pierś się zaraz roztwarła, i czerwone widać serce, jak drga ciągle i ustawnie. Uśmiecha się czarownica i wyciąga rękę chudą, długimi palcami z lekka obejmuje całe serce i tak nieznacznie wyciąga, że się rycerz nie obudził.

Wtedy mając w pogotowiu świeże od zająca serce, w pierś rycerza zaraz wkłada i zamyka otwór piersi. Sama odeszła na stronę, z radością w gęstych krzakach przyległa, chcąc zobaczyć skutki czarów.

Jeszcze się rycerz nie zbudził (ещё не проснулся рыцарь), a poczuł serce zajęcze (а /уже/ почувствовал заячье сердце)! Co nie znał trwogi (/даром/ что не знал тревоги), drżał bojaźliwie i rzucał ciałem (дрожал и трясся пугливо: «тряс телом»; drżeć – дрожать; bojaźliwie – боязливо, робко, пугливо; rzucać – бросать, подбрасывать, трясти)! Otwiera oczy (открывает глаза), zbroja mu cięży (доспехи его тяготят; zbroja – латы, доспехи; ciążyć komuś – тяготить кого-л.), zaledwie powstał (едва встал/поднялся), aż usłyszy psów szczekanie (аж = как слышит собачий лай; pies – собака, пёс)!

Jeszcze się rycerz nie zbudził, a poczuł serce zajęcze! Co nie znał trwogi, drżał bojaźliwie i rzucał ciałem! Otwiera oczy, zbroja mu cięży, zaledwie powstał, aż usłyszy psów szczekanie!

Dawniej lubił (прежде он любил; dawniej – раньше, прежде), kiedy gończe grały w kniei za zwierzyną (когда гончие заливались /лаем/ в дебрях за = на зверей; grać – играть; заливаться /о гончих/, zwierzyna – дичь, звери), teraz w trwodze (сейчас в тревоге; trwoga – тревога), wystraszony ucieka jak szary zając (испуганный убегает как серый заяц)! Zaledwo wbiegł do komnaty (едва вбежал в покой; wbiec – вбежать; do – в /внутрь/; komnata – покой), chrzęst zbroi własnej (скрежет собственных доспехов; chrzęst – хруст; скрип; скрежет), oręża (оружия; oręż – книжн. оружие), co się zszczerbił zwycięstwami (что зазубрилось победами = в победах; zszczerbić = uszczerbić – выщербить, зазубрить), i brzęk srebrnej ostrogi na nowo go trwoży (и звяканье серебряной шпоры снова его тревожит; brzęk – звон, бренчание, звяканье; na nowo – вновь, снова): zrzuca więc pancerz i szablę (сбрасывает он латы и саблю; więc – итак, следовательно, стало быть;pancerz – броня, панцирь; ист. латы), pada na łoże zmęczony (усталый падает на ложе).

Dawniej lubił, kiedy gończe grały w kniei za zwierzyną, teraz w trwodze, wystraszony ucieka jak szary zając! Zaledwo wbiegł do komnaty, chrzęst zbroi własnej, oręża, co się zszczerbił zwycięstwami, i brzęk srebrnej ostrogi na nowo go trwoży: zrzuca więc pancerz i szablę, pada na łoże zmęczony.

Dawniej we śnie marzył jeno to (раньше во сне мечтал только то), o bójce (о драке; bójka – драка), to o łupach (то о трофеях; łup – добыча; трофей), teraz we śnie jęczy smutnie i na każde psa szczekanie albo hasło swojej straży (сейчас во сне стонет печально и на каждый собачий лай или знак своей стражи; hasło – лозунг; знак; szczekać – лаять, тявкать), co przy ognisku na baszcie czujnie strzegła przed napadem (что у костра на башне чутко стерегла от нападения; przy – при, у; baszta – башня; strzec – стеречь; przed – от /с нек. глаголами при указании на объект, от которого предпринимается защита, предохранение и т. д./), drży jak dziecię i w poduszkę chowa oczy wystraszone (дрожит как дитя и прячет в подушку испуганные глаза).

Dawniej we śnie marzył jeno to, o bójce, to o łupach, teraz we śnie jęczy smutnie i na każde psa szczekanie albo hasło swojej straży, co przy ognisku na baszcie czujnie strzegła przed napadem, drży jak dziecię i w poduszkę chowa oczy wystraszone.

Wkrótce poganie otoczyli zamek (вскоре язычники = неверные окружили замок; poganin – язычник), rycerze i czeladź czeka na pana (рыцари и челядь ждут господина; czekać na kogoś, coś – ждать кого-л., что-л.), co im przewodził do bitwy i do zwycięstwa (что ими руководил в битве и /в/ победе; przewodzić komuś, czemuś – предводительствовать; руководить кем-л., чем-л.). Ale czekają na próżno (но ждут напрасно; na próżno – напрасно)! On mężny rycerz (оный мужественный рыцарь), usłyszawszy szczęk oręża (услышав лязг оружия), gwar żołnierzy (гомон солдат; gwar – шум, гомон), rżenie koni (ржание коней; rżeć – ржать), uciekł na zamku poddasze i stąd dopiero dojrzał mnogie pogańskie zastępy (убежал на чердак замка и только оттуда увидел многочисленные отряды неверных: «языческие отряды», uciec – убежать; mnogi – книжн. многочисленный, zastęp – книжн. отряд).

Wtedy przypomniał sobie dawne wyprawy (тогда он вспомнил прежние походы; wyprawa – экспедиция, поход), zwycięstwa i sławę imienia swego (победы и славу своего имени; imię – имя). Jak bóbr zapłakał rzewnymi łzami (горько заплакал; rzewny – чувствительный, сентиментальный; трогательный; płakać rzewnymi łzami – горько плакать; płakać jak bóbr – горько плакать, рыдать в три ручья, разливаться ручьём), westchnął i mówi żałośnie (вздохнул и говорит печально; żałośnie – плачевно; жалобно, печально):

Wkrótce poganie otoczyli zamek, rycerze i czeladź czeka na pana, co im przewodził do bitwy i do zwycięstwa. Ale czekają na próżno! On mężny rycerz, usłyszawszy szczęk oręża, gwar żołnierzy, rżenie koni, uciekł na zamku poddasze i stąd dopiero dojrzał mnogie pogańskie zastępy.

Wtedy przypomniał sobie dawne wyprawy, zwycięstwa i sławę imienia swego. Jak bóbr zapłakał rzewnymi łzami, westchnął i mówi żałośnie:

– Bożeż mój (Боже ж /ты/ мой), Boże (Боже)! daj mi odwagę (дай мне отвагу), przywróć mi siłę i męstwo (верни мне силу и мужество)! Sztandary moje na polu bitwy już powiewają od dawna (знамёна мои с давних пор развеваются на поле битвы; sztandar – знамя; od dawna – с давних пор), a pan ich (а их хозяин), dawniej zawsze na czele (прежде всегда впереди; czoło – лоб; na czele – впереди), dziś jak dziewczę bojaźliwy (сегодня как девушка пугливый), z dymnika swojego zamku patrzy na zastępy swoje (из слухового окна своего замка смотрит на свои отряды; dymnik – слуховое окно)! Wróć mi serce (верни мне сердце), by nie drżało (чтобы оно не дрожало) – wróć mi siłę (верни мне силу), abym zbroję mógł udźwignąć (чтобы я мог поднять доспехи)! Odżyw ciało czerstwością (оживи тело бодростью, odżywić – подкормить; уст. оживить) i daj zwycięstwo (и дай победу).

– Bożeż mój, Boże! daj mi odwagę, przywróć mi siłę i męstwo! Sztandary moje na polu bitwy już powiewają od dawna, a pan ich, dawniej zawsze na czele, dziś jak dziewczę bojaźliwy, z dymnika swojego zamku patrzy na zastępy swoje! Wróć mi serce, by nie drżało – wróć mi siłę, abym zbroję mógł udźwignąć! Odżyw ciało czerstwością i daj zwycięstwo.

Wspomnienia te budzą go jak ze snu (эти воспоминания будят его как ото сна), wraca śpiesznie do komnaty (возвращается поспешно в покой), chwyta zbroję (хватает латы), dosiada rumaka i wyjeżdża przez bramę (садится на коня и выезжает через ворота; dosiadać czegoś – садиться /на мотоцикл, лошадь/, rumak – поэт. конь). Strażnik z radością powitał pana i brzmieniem trąby zapowiedział jego wyjazd (стражник с радостью приветствовал господина и звуком трубы объявил о его выезде; brzmienie – звучание, звук; zapowiedzieć coś – объявить о чём-л.). Śpieszy (спешит), lecz ciągła bojaźń myśl mu i serce osiadła (но непрерывная боязнь/страх заволокла ему мысль и сердце; ciągły – непрерывный, постоянный; osiąść – перен. покрыть, заволочь). A gdy rycerstwo odważnie rzuca się na zastęp pogan (а когда отважные рыцари бросаются на отряд неверных; rycerstwo – рыцарство, рыцари), pan zamku w trwodze zawraca swego bieguna i ucieka w gród warowny (хозяин замка в тревоге поворачивает назад своего рысака и убегает = скачет прочь в укреплённый замок; zawracać – поворачивать /назад/; gród – укреплённое поселение, город, замок).

Wspomnienia te budzą go jak ze snu, wraca śpiesznie do komnaty, chwyta zbroję, dosiada rumaka i wyjeżdża przez bramę. Strażnik z radością powitał pana i brzmieniem trąby zapowiedział jego wyjazd. Śpieszy, lecz ciągła bojaźń myśl mu i serce osiadła. A gdy rycerstwo odważnie rzuca się na zastęp pogan, pan zamku w trwodze zawraca swego bieguna i ucieka w gród warowny.

Choć wbiegł do zamku zdyszały i za grubymi murami nie pozbył trwogi tajemnej (хотя он влетел в замок запыхавшись, и за толстыми стенами не избавился от тайной = таинственной тревоги; zdyszeć się – запыхаться; pozbyć się kogoś, czegoś – избавиться от кого-л., чего-л.; tajemny – тайный), skacze z konia (прыгает = спрыгивает с коня; skakać – прыгать), ucieka do żelaznego lochu i tam omdlały czeka niesławnej śmierci (убегает в железный подвал и там, обессиленный, ждёт бесславной смерти; omdleć – потерять сознание; ослабеть, обессилеть).

Rycerstwo jego przecież pobiło pogan (его рыцари всё же разбили неверных), a strażnik z wysokiej baszty powitał zwycięskie chorągwie wracające do zamku (а стражник с высокой башни приветствовал победные знамёна, возвращающиеся в замок; zwycięstwo – победа). Wszyscy, zdziwieni haniebną ucieczką pana zamku (все, удивлённые позорным бегством хозяина замка; hańba – позор), szukali go długo na próżno i znaleźli w lochu na poły umarłego (долго напрасно его искали и нашли в подвале наполовину мёртвого; na poły – наполовину; umarły – умерший, мёртвый).

Choć wbiegł do zamku zdyszały i za grubymi murami nie pozbył trwogi tajemnej, skacze z konia, ucieka do żelaznego lochu i tam omdlały czeka niesławnej śmierci.

Rycerstwo jego przecież pobiło pogan, a strażnik z wysokiej baszty powitał zwycięskie chorągwie wracające do zamku. Wszyscy, zdziwieni haniebną ucieczką pana zamku, szukali go długo na próżno i znaleźli w lochu na poły umarłego.

Niedługo żył nieszczęśliwy rycerz (недолго жил несчастный рыцарь), całą zimę grzał ciało drżące zawsze przy kominie (всю зиму грел дрожащее тело всегда у печной трубы; komin – дымоход; труба /печная/).

Wiosna nastała (настала весна), roztworzył okno (он отворил окно), chcąc odetchnąć słońcem maja (желая вздохнуть солнцем мая). Jaskółka (ласточка), co na poddaszu ulepiła gniazdko swoje (что на чердаке слепила своё гнездо), w przelocie czarniawym skrzydłem uderzyła go po skroni (в перелёте = в полёте черноватым крылом ударила его по виску; przelot – перелёт).

Niedługo żył nieszczęśliwy rycerz, całą zimę grzał ciało drżące zawsze przy kominie.

Wiosna nastała, roztworzył okno, chcąc odetchnąć słońcem maja. Jaskółka, co na poddaszu ulepiła gniazdko swoje, w przelocie czarniawym skrzydłem uderzyła go po skroni.

Cios był dla niego śmiertelny (удар был для него смертельным), upadł jak gromem rażony i po krótkiej męce skonał (упал как громом поражённый и после короткого мучения = после коротких мучений умер; razić – разить, поражать; męka – мука, мучение).

Wszyscy pana żałowali i szczerze płakali (все хозяина жалели и искренне плакали), nie widząc powodu (не видя причины; powód – повод, причина), co potrafiło go tak nagle zmienić (что смогло = могло так внезапно его изменить; potrafić – суметь, смочь). Aż w rok potem (пока в год = год спустя; aż – пока не), gdy pławiono czarownice[8] (во время купания ведьм: «когда окунано в воду колдуний»; pławić – купать /лошадей, скот/, уст. окунать в воду), że deszcz długo zatrzymały (потому что дождь долго = слишком задержали; że – так как, потому что; zatrzymać – остановить; задержать), ona czarownica zeznała sama (оная колдунья сама дала показания; zeznać – дать показание), jak odmieniła serce rycerza na serce zajęcze (как изменила = подменила сердце рыцаря на заячье; odmienić – изменить)! – Wtedy poznali dopiero ludzie (тогда только узнали люди), dlaczego z tak mężnego rycerza tak bojaźliwy się zrobił (почему он из так = такого мужественного рыцаря таким пугливым стал); szczerzej żałowali i więcej płakali (искреннее жалели и больше плакали), a na jego mogile spalili żywcem starą czarownicę (а на его могиле сожгли живьём старую колдунью).

Cios był dla niego śmiertelny, upadł jak gromem rażony i po krótkiej męce skonał.

Wszyscy pana żałowali i szczerze płakali, nie widząc powodu, co potrafiło go tak nagle zmienić. Aż w rok potem, gdy pławiono czarownice, że deszcz długo zatrzymały, ona czarownica zeznała sama, jak odmieniła serce rycerza na serce zajęcze! – Wtedy poznali dopiero ludzie, dlaczego z tak mężnego rycerza tak bojaźliwy się zrobił; szczerzej żałowali i więcej płakali, a na jego mogile spalili żywcem starą czarownicę.

6. Trzej bracia[9]

(Три брата)

Czarownica w postaci wielkiego sokoła ustawnie wybijała w kościele okna (колдунья в форме/виде большого сокола = превратившись в большого сокола постоянно выбивала в костёле окна; sokół – сокол; ustawnie – уст. постоянно; kościół – церковь, храм; костёл). W tejże wsi samej (в той же самой деревне; wieś – деревня), gdzie stał kościół (где стояла церковь), było trzech braci (было три брата), którzy się uwzięli (которые твёрдо решили; uwziąć się – решить настоять на своём; твёрдо решить), by zabić szkodnego sokoła (убить шкодливого сокола; by – чтобы). Ale na próżno dwaj starsi ze strzelbami czatowali (но тщетно двое старших с ружьями /его/ подстерегали); ile razy ptak nadlatywał (сколько раз птица прилетала), sen kleił im powieki i budzili się dopiero brzękiem szyb potłuczonych z domu bożego (у них слипались веки = глаза и они просыпались только звяканьем = из-за звяканья разбитых стёкол из дома божьего; kleić – клеить; sen klei oczy komuś – у кого-л. слипаются глаза; potłuc – разбить; szyba – оконное стекло).

Poszedł i najmłodszy na czaty (пошёл и самый младший на дозор; pójść – пойти; czaty – мн. подкарауливание, слежка; дозор); lecz żeby nie zasnął (но чтобы не заснул = не заснуть; zasnąć – заснуть), pod brodą położył sobie cierni (положил себе под подбородок колючек = колючки; broda – борода; подбородок; cierń – шип, колючка), by jak głowę pochyli (чтобы, если он голову наклонит), snem zmorzony (одолённый сном; sen – сон; zmorzyć – одолеть: sen zmorzył – сон одолел), z ukłuciem się ocknął (с уколом = от укола очнулся).

Czarownica w postaci wielkiego sokoła ustawnie wybijała w kościele okna. W tejże wsi samej, gdzie stał kościół, było trzech braci, którzy się uwzięli, by zabić szkodnego sokoła. Ale na próżno dwaj starsi ze strzelbami czatowali; ile razy ptak nadlatywał, sen kleił im powieki i budzili się dopiero brzękiem szyb potłuczonych z domu bożego.

Poszedł i najmłodszy na czaty; lecz żeby nie zasnął, pod brodą położył sobie cierni, by jak głowę pochyli, snem zmorzony, z ukłuciem się ocknął.

Już miesiąc zeszedł (уже месяц сошёл = вышел; miesiąc – уст. месяц /луна/; zejść – сойти), rozwidnił wieczór (осветил вечер), słyszy szum wielki (слышит он шум большой = громкий). Czarownica go dojrzała i spuściła nań drzymotę (колдунья его увидела и наслала на него дремоту; spuścić – спустить; ниспослать, наслать; nań – на него; drzymota – диал. дремота). Skleiły się powieki (слепились веки), ale zaledwo głowa spadła mu na ramię (но, едва голова упала ему на плечо; zaledwo = zaledwie; spaść – упасть; mu – ему), aż do krwi cierniem ukłuty rozbudził się zaraz (как до крови шипом уколотый, он проснулся тотчас; aż – аж; так, что даже; krew – кровь). Widzi (видит), że sokół już blisko kościoła (что сокол уже возле костёла), porywa strzelbę (хватает ружьё), mierzy (целиться), a z odgłosem wystrzału upada pod wielki kamień sokół ze zgruchotanym skrzydłem (а = и с эхом выстрела падает под большой камень сокол с раздробленным крылом; odgłos – отзвук, отголосок, эхо; zgruchotać – сокрушить, раздробить). Przybiega w to miejsce i dostrzega (прибегает в то место и видит; przybiec – прибежать; dostrzec – заметить, увидеть), że pod tym kamieniem roztwarła się niezmierzona przepaść (что под этим камнем растворилась необъятная бездна; roztworzyć się – раствориться; niezmierzony – неизмеримый, необъятный; przepaść – пропасть, бездна). Daje znać braciom (даёт знать братьям), ci przynieśli sznur długi i łuczywa dosyć (те принесли длинную верёвку и достаточно лучины); uwiązali go i z zapalonymi drzazgami spuścili na dno (привязали его и с зажжёнными щепками опустили на дно). Ciemno było z początku (темно было сначала), a smolne łuczywo oświecało tylko ściany wilgotne i brudne (а смолистая лучина освещала только стены, влажные и грязные). Aż nagle ukazała się piękna kraina (аж = как вдруг появилась прекрасная страна); kwitły tam kwiaty ciągle bez zmiany i zawsze zielone drzewa (цвели там цветы постоянно без изменения = неизменно и всегда зелёные деревья; kwitnąć – цвести).

Już miesiąc zeszedł, rozwidnił wieczór, słyszy szum wielki. Czarownica go dojrzała i spuściła nań drzymotę. Skleiły się powieki, ale zaledwo głowa spadła mu na ramię, aż do krwi cierniem ukłuty rozbudził się zaraz. Widzi, że sokół już blisko kościoła, porywa strzelbę, mierzy, a z odgłosem wystrzału upada pod wielki kamień sokół ze zgruchotanym skrzydłem. Przybiega w to miejsce i dostrzega, że pod tym kamieniem roztwarła się niezmierzona przepaść. Daje znać braciom, ci przynieśli’ sznur długi i łuczywa dosyć; uwiązali go i z zapalonymi drzazgami spuścili na dno. Ciemno było z początku, a smolne łuczywo oświecało tylko ściany wilgotne i brudne. Aż nagle ukazała się piękna kraina; kwitły tam kwiaty ciągle bez zmiany i zawsze zielone drzewa.

Wśród tej krainy stał wielki zamek (посреди этой страны стоял большой замок; wśród – среди, посреди), cały z muru i kamieni (весь из камней = из камня; mur – кладка; kamień – камень); żelazna brama stała otworem (ворота стояли открытыми: «открыто»; otwór – отверстие; otworem – открыто). Śmiały młodzieniec na zamek wchodzi (смелый юноша входит на = в замок; młodzieniec – молодой человек, юноша), a pierwsza izba miedziana (первая комната медная; izba – помещение, комната). W niej siedzi panna (в ней сидит барышня), złoty włos czesze (золотой волос = золотые волосы расчёсывает; czesać – чесать, расчёсывать), co włos upadnie (каждый раз, когда волосок упадёт; co – каждый раз, когда), zabrzęczy (зазвенит; zabrzęczeć – забренчать, зазвенеть). Widzi, że gładka (видит, что пригожая; gładki – гладкий; уст. диал. пригожий), białego ciała (белого тела), oczu sokolich (глаз сокольих), złotego włosa (волос золотых); rozmiłowany klęka i prosi (влюблённый, становится на колени и просит = спрашивает; rozmiłować się – сильно полюбить, пристраститься; уст. страстно полюбить; prosić – просить; klękać – становиться на колени), czy go nie przyjmie za męża (не примет ли она его в мужья; za – в /при указании на должность, функцию, роль; также перев. беспредложной конструкцией/). Piękna dziewczyna oddaje rękę (прекрасная девушка отдаёт руку), ale zarazem ostrzega (но вместе с тем предостерегает; zarazem – вместе с тем; ostrzegać – остерегать, предостерегать), że nie wpierw wynijść może na ziemię (что она не прежде может выйти на землю; wynijść – уст. выйти), dopóki matkę jej, czarownicę, nie zabije (пока он мать её, колдунью, не убьёт). Lecz niczym więcej zabić nie zdoła (но ничем больше убить не сможет; zdołać – суметь, смочь), jak tylko mieczem (как только мечом), co wisiał w zamku (что висел в замке; wisieć – висеть); a miecz tak ciężki (а меч так тяжёл), że go nie dźwignie (что он его не поднимет; dźwignąć – поднять /с трудом/)!

Wśród tej krainy stał wielki zamek, cały z muru i kamieni; żelazna brama stała otworem. Śmiały młodzieniec na zamek wchodzi, a pierwsza izba miedziana. W niej siedzi panna, złoty włos czesze, co włos upadnie, zabrzęczy. Widzi, że gładka, białego ciała, oczu sokolich, złotego włosa; rozmiłowany klęka i prosi, czy go nie przyjmie za męża. Piękna dziewczyna oddaje rękę, ale zarazem ostrzega, że nie wpierw wynijść może na ziemię, dopóki matkę jej, czarownicę, nie zabije. Lecz niczym więcej zabić nie zdoła, jak tylko mieczem, co wisiał w zamku; a miecz tak ciężki, że go nie dźwignie!

I poszedł dalej (и он пошёл дальше). W srebrnej komnacie (в серебряном покое; komnata – покой), siedziała siostra rodzona (сидела родная сестра; siedzieć – сидеть), srebrny włos czesze (серебряные волосы расчёсывает), co włos upadnie (каждый раз, когда волосок упадёт), to brzęczy jakoby struna (то звенит что струна). Ta miecz podała (та меч подала), ale nie dźwignął (но он не поднял), na próżno wytężał siły (напрасно напрягал силы), aż trzecia siostra dała mu kropli (пока третья сестра не дала ему капли; aż – пока не), co mocniejszym człeka robią (что делают человека сильнее; człek – книжн. человек). Wypił jedne (выпил одно = одну), lecz nie dźwignął (но не поднял); wypił drugą (выпил вторую), podniósł trochę (поднял немного; podnieść – поднять); za trzecią dopiero kroplą zaczął ciężkim mieczem władać (за = после третьей только капли начал тяжёлым мечом владеть).

I poszedł dalej. W srebrnej komnacie, siedziała siostra rodzona, srebrny włos czesze, co włos upadnie, to brzęczy jakoby struna. Ta miecz podała, ale nie dźwignął, na próżno wytężał siły, aż trzecia siostra dała mu kropli, co mocniejszym człeka robią. Wypił jedne, lecz nie dźwignął; wypił drugą, podniósł trochę; za trzecią dopiero kroplą zaczął ciężkim mieczem władać.

Wtedy, utajony w zamku (тогда, затаённый = затаившись в замке; utaić się – затаиться), czekał matki-czarownicy (ждал матери-колдуньи); ciemnym zmrokiem nadlatuje (тёмными сумерками = в тёмных сумерках она прилетает; zmrok – сумерки), na jabłoni dużej siada (садится на большую яблоню; siadać na czymś – садиться на что-л.), poskubała złotych jabłek i upadła pod jabłonią (пощипала золотых яблок и упала под яблоней; jabłko – яблоко). Wnet przybrała postać człeka i z sokoła jest niewiasta (сразу приняла вид человека и из сокола есть = стала женщиной; postać – форма, вид; niewiasta – женщина). Czekał na to młody junak (ждал этого молодой смельчак; czekać na coś – ждать что-л., чего-л.; junak – молодец, удалец, смельчак), machnął silnie ostrym mieczem (махнул сильно острым мечом), spadła głowa (упала голова), krew trysnęła (кровь брызнула; trysnąć – забить струёй; хлестнуть; брызнуть).

Wtedy, utajony w zamku, czekał matki-czarownicy; ciemnym zmrokiem nadlatuje, na jabłoni dużej siada, poskubała złotych jabłek i upadła pod jabłonią. Wnet przybrała postać człeka i z sokoła jest niewiasta. Czekał na to młody junak, machnął silnie ostrym mieczem, spadła głowa, krew trysnęła.

Wonczas wolny od obawy (тогда, свободный от опасения = от опасений; obawa – опасение), skarby w skrzynię upakował (сокровища в сундук уложил), które bracia wyciągnęli (который братья вытащили; wyciągnąć – вытянуть, вытащить). Za skarbami trzy dziewice wydostały się na ziemię (за сокровищами три девицы выбрались на землю). Wszystko wybrał (всё взял; wybrać – выбрать, вынуть, взять), sam się został (остался один), braciom przecież nie ufając (братьям всё же не доверяя), do sznura kamień uwiązał (к верёвке камень привязал; do – к), począł głośno wołać na nich (начал громко кричать на них = им), by i jego wydobyli (чтобы они и его достали; wydostać – вынуть, извлечь; достать). Z początku ciągnąć poczęli (сначала они начали тянуть; począć = книжн. начать), zaledwie w połowie drogi puścili nagle (едва на полпути отпустили вдруг; droga – дорога, путь; w połowie drogi – на полпути; puścić – пустить, отпустить), a kamień twardy w drobne rozleciał się kawałki (а твёрдый камень разлетелся/рассыпался в = на мелкие кусочки; rozlecieć się).

Wonczas wolny od obawy, skarby w skrzynię upakował, które bracia wyciągnęli. Za skarbami trzy dziewice wydostały się na ziemię. Wszystko wybrał, sam się został, braciom przecież nie ufając, do sznura kamień uwiązał, począł głośno wołać na nich, by i jego wydobyli. Z początku ciągnąć poczęli, zaledwie w połowie drogi puścili nagle, a kamień twardy w drobne rozleciał się kawałki.

– Tak by się moje kości skruszyły (так бы /и/ мои кости раскрошились)! – rzekł zasmucony młodzieniec (сказал опечаленный юноша; rzec – сказать), zapłakał rzewnie (заплакал горько; rzewny – чувствительный, сентиментальный; трогательный; płakać rzewnymi łzami – горько плакать), ale nie skarbów (но не сокровищ = не над сокровищами /плакал/), lecz płakał gładkiej dziewicy z łabędzim ciałem (а над пригожей девицей с телом лебедя, lecz – но, а;łabędź – лебедь), ze złotym włosem (с золотыми волосами).

I błądził długo (и блуждал долго), zasępiony (мрачный; zasępiony – мрачный, хмурый; zasępić się – омрачиться; нахмуриться), osowiały (поникший; osowiały – осовелый, вялый; поникший), po tej krainie wiosennej (по этой весенней стране). A że spotkał czarownika (а так как встретил колдуна; że – так как), ten go pyta o łez powód (тот его спрашивает о причине /его/ слёз; pytać o coś – спрашивать о чём-л.; łza – слеза). Gdy mu wszystko opowiedział (когда ему всё рассказал):

– Tak by się moje kości skruszyły! – rzekł zasmucony młodzieniec, zapłakał rzewnie, ale nie skarbów, lecz płakał gładkiej dziewicy z łabędzim ciałem, ze złotym włosem.

I błądził długo, zasępiony, osowiały, po tej krainie wiosennej. A że spotkał czarownika, ten go pyta o łez powód. Gdy mu wszystko opowiedział:

– Bądź spokojny, młody człecze (будь спокоен, молодой человек)! jeśli dzieci mi obronisz (если ты детей мне защитишь; mi – мне), na złotej skryte jabłoni (/которые/ на золотой спрятаны яблоне), wyniosę cię wnet na ziemię (вынесу тебя сразу на землю; cię – тебя). Bo czarownik (потому что колдун), co tu drugi tę krainę zamieszkuje (другой, что в этой стране живёт: «эту страну населяет»; zamieszkiwać coś – населять что-л.), zawsze dzieci mi wyjada (всегда = всё время мне детей выедает). Próżno kryłem je pod ziemię (тщетно прятал их под землю; kryć – укрывать, скрывать, прятать; je – их /вин. падеж от местоим. one/), próżno w zamku murowanym (тщетно в каменном замке)! Teraz trzymam je na drzewie (теперь я держу их на дереве); skryj się z mieczem w tej jabłoni (спрячься с мечом в этой яблоне; skryć się – скрыться, спрятаться), o północy przyjdzie zbrodzień (в полночь придёт преступник; północ – полночь; o północy – в полночь; zbrodzień – уст. преступник).

– Bądź spokojny, młody człecze! jeśli dzieci mi obronisz, na złotej skryte jabłoni, wyniosę cię wnet na ziemię. Bo czarownik, co tu drugi tę krainę zamieszkuje, zawsze dzieci mi wyjada. Próżno kryłem je pod ziemię, próżno w zamku murowanym! Teraz trzymam je na drzewie; skryj się z mieczem w tej jabłoni, o północy przyjdzie zbrodzień.

Młodzieniec wdarł się na drzewo (юноша влез на дерево), złotych jabłek narwał sobie (нарвал себе золотых яблок) i miał sytą z nich wieczerzę (и имел = получил из них сытный ужин; syty – сытый; сытный; wieczerza – уст. ужин).

O północy wiatr zaszumiał i pod drzewem szmer usłyszał (в полночь зашумел ветер, и он услышал под деревом шум/шорох; zaszumieć – зашуметь; szmer – шум, шорох, шелест); spojrzy na dół (посмотрит вниз; dół – низ; na dół – вниз), aż tu robak (а тут червь), wielki, długi (большой, длинный), sunie prosto (движется = ползёт прямо; sunąć – двигаться), okręca się na pniu wokoło i podsuwa coraz wyżej (обвивается на стволе = вокруг ствола и придвигается = продвигается всё выше; okręcać się wokół czegoś – обвиваться вокруг чего-л.; pień – ствол; podsuwać – пододвигать, придвигать). Ogromną głowę z gałęzi z iskrzącym okiem wychyla (огромную голову со сверкающим глазом из ветвей высовывает; iskrzyć – искрить; искриться, сверкать; gałąź – ветвь), aby dojrzeć gniazdo dzieci (чтобы увидеть гнездо/выводок детей), co stulone (что, съёжившись; stulić się – сжаться, съёжиться), drżące z strachu (дрожа от страха; drżeć – дрожать; ze – от /об эмоц. сост./), pochowały się pod liście (попрятались под листья; liść – лист).

Młodzieniec wdarł się na drzewo, złotych jabłek narwał sobie i miał sytą z nich wieczerzę.

O północy wiatr zaszumiał i pod drzewem szmer usłyszał; spojrzy na dół, aż tu robak, wielki, długi, sunie prosto, okręca się na pniu wokoło i podsuwa coraz wyżej. Ogromną głowę z gałęzi z iskrzącym okiem wychyla, aby dojrzeć gniazdo dzieci, co stulone, drżące z strachu, pochowały się pod liście.

Wtedy ciężkim mieczem machnął i odciął głowę od razu (тогда /юноша/ тяжёлым мечом махнул и отрубил голову сразу), kadłub w drobny mak posiekał i rzucił na cztery wiatry (туловище вдребезги = на мелкие кусочки покрошил и бросил на четыре ветра = на четыре стороны; drobny – мелкий; w drobny mak – вдребезги; wiatr – ветр).

Ojciec dzieci (отец детей), ucieszony ze śmierci swojego wroga (обрадованный смертью своего врага; ucieszyć się z czegoś – обрадоваться чему-л.), wziął młodzieńca na swe barki (взял юношу на свои плечи), wyniósł z pieczary na ziemię (вынес из пещеры на землю).

Wtedy ciężkim mieczem machnął i odciął głowę od razu, kadłub w drobny mak posiekał i rzucił na cztery wiatry.

Ojciec dzieci, ucieszony ze śmierci swojego wroga, wziął młodzieńca na swe barki, wyniósł z pieczary na ziemię.

Z jakąż leciał on radością do białego dworu braci (с какой же радостью он летел к белому двору братьев; lecieć – лететь; dwór – двор); wbiegł do izby (вбежал в комнату; wbiec – вбежать; do – в /внутрь/), nikt nie poznał (никто /его/ не узнал), tylko jego ulubiona (только его любимая), za kucharkę u sióstr służąc (за кухарку = кухаркой у сестёр служа), zaraz lubego poznała (тотчас милого узнала).

Bracia strwożeni przybyciem (братья, встревоженные /его/ прибытием), co go zmarłym ogłosili (/потому/ что его умершим объявили), skarby wszystkie mu oddali (все сокровища ему отдали), a sami uciekli w lasy (а сами убежали в леса; uciec – убежать). Lecz on kazał ich wyszukać (но он велел их отыскать, wyszukać – выискать, разыскать, отыскать), równo z nimi się podzielił (поровну с ними поделился; równo – ровно; поровну), wielki zamek wybudował ze złotymi oknami (большой замок построил с золотыми окнами), miedzianymi drzwiami i tam z żoną złotowłosą szczęśliwie do śmierci mieszkał (медными дверями и там со златовласой женой счастливо до смерти жил).

Z jakąż leciał on radością do białego dworu braci; wbiegł do izby, nikt nie poznał, tylko jego ulubiona, za kucharkę u sióstr służąc, zaraz lubego poznała.

Bracia strwożeni przybyciem, co go zmarłym ogłosili, skarby wszystkie mu oddali, a sami uciekli w lasy. Lecz on kazał ich wyszukać, równo z nimi się podzielił, wielki zamek wybudował ze złotymi oknami, miedzianymi drzwiami i tam z żoną złotowłosą szczęśliwie do śmierci mieszkał.

Józef Lompa

(Юзеф Ломпа)

7. Brat ubogi i brat chciwy

(Брат бедный и брат жадный)

W jednej wsi mieszkało dwóch braci rodzonych (в одной деревне жили два родных брата; wieś – деревня; brat), jeden był bogaty (один был богатый), drugi ubogi (другий – бедный). Bogaty byłby może czasem ugęszczał do ubogiego (богатый, быть может, иногда /и/ посещал бы бедного; był – реликт давнопрошедшего времени; ugęzczać = uczęszczać do kogoś, czegoś – посещать кого-л., что-л.), gdyby mu żona złośliwa nie była przeszkadzała (если бы ему злобная жена не мешала; złośliwy – злой, ехидный; злобный). I dlatego siedem lat mijało (и потому семь лет проходило), jak pierwszy u drugiego nogą nie postał (как первый у второго ногой не постоял = не бывал). Jednego razu pojechał ubogi łączką po drzewo do lasu (однажды поехал бедный по лужку за деревом в лес; jechać czymś – ехать на чём-л., по чему-л.); żona dała mu pół bochenka chleba i pół gomółki sera na drogę (жена дала ему полбуханки хлеба и половину круглого сыра = полголовки сыра на дорогу; bochenek – буханка; gomółka – круглый сыр); dla biednych dzieci ledwo garść mąki zostało (для бедных детей едва горсть муки осталась). Gdy już drewka na taczkę nałożył i przywiązał (когда он уже дровишки наложил и привязал), usiadł sobie (сел себе; usiąść – сесть), chcąc się posilić owym chlebem i serem (желая подкрепиться тем хлебом и сыром; chcieć – хотеть, желать). Ledwie jeść zaczął (едва начал есть), a tu nadszedł ku niemu niewielki chłopek w czarnej sukmanie i rzekł do niego (а тут подошёл к нему небольшой мужичок в чёрной сермяге и сказал ему; nadejść – подойти; rzec do kogoś – сказать кому-л.):

W jednej wsi mieszkało dwóch braci rodzonych, jeden był bogaty, drugi ubogi. Bogaty byłby może czasem ugęszczałx do ubogiego, gdyby mu żona złośliwa nie była przeszkadzała. I dlatego siedem lat mijało, jak pierwszy u drugiego nogą nie postał. Jednego razu pojechał ubogi łączką po drzewo do lasu; żona dała mu pół bochenka chleba i pół gomółki sera na drogę; dla biednych dzieci ledwo garść mąki zostało. Gdy już drewka na taczkę nałożył i przywiązał, usiadł sobie, chcąc się posilić owym chlebem i serem. Ledwie jeść zaczął, a tu nadszedł ku niemu niewielki chłopek w czarnej sukmanie i rzekł do niego:

– Niech Bóg błogosławi na spół (да благословит Бог пополам; niech – пусть, да; na spół = na pół – пополам)!

Ubogi odpowiedział (бедный ответил):

– Proszę z sobą (прошу с собой = прошу сесть).

I natychmiast rozdzieliwszy chleb i ser na poły (и немедленно разделив хлеб и сыр наполовину; na poły – наполовину), dał jedną połowę nieznajomemu (дал одну половину незнакомцу); ten jadł z apetytem i zjadłszy rzekł (тот ел с аппетитом и, съев, сказал; jeść – есть; zjeść – съесть):

– Niech Bóg błogosławi na spół!

Ubogi odpowiedział:

– Proszę z sobą.

I natychmiast rozdzieliwszy chleb i ser na poły, dał jedną połowę nieznajomemu; ten jadł z apetytem i zjadłszy rzekł:

– Za to (за то), coś mnie posilił (что ты меня подкрепил; co – что; jesteś – ты есть), możesz sobie trzy rzeczy u mnie wyprosić (можешь себе три вещи у меня выпросить); co chcesz (что хочешь), to ci się stanie (то тебе сделается; ci – тебе; stać się – стать; сделаться); tylko najlepszego nie zapomnij (только не забудь самое лучшее; nie zapomnieć czegoś – не забыть что-л.).

Ubogi odpowiedział (бедный ответил):

– Za to, coś mnie posilił, możesz sobie trzy rzeczy u mnie wyprosić; co chcesz, to ci się stanie; tylko najlepszego nie zapomnij.

Ubogi odpowiedział:

– Kiedyć tak ma być (если так должно быть; kiedyć = kiedy – прост. если; mieć – в соч. с неопр. формой глагола означает долженствование), to powiem życzenia moje (то я скажу мои пожелания). Oto mam sąsiadę zwadliwą (вот я имею = у меня есть соседка сварливая; sąsiada = sąsiadka); ta, co może (та, что может), na złość mi robi (делает мне назло; złość – злоба, злость; na złość – назло); ledwo się dzieci moje na dwór pokażą (едва дети мои на двор = во дворе покажутся), zaraz je klnie (сразу их = на них ругается; je – их; kląć – ругаться), goni i bije (гонит и бьёт); rad bym tedy najprzód (я бы тогда сначала охотно /сделал так/; rad – охотно), żeby ze mną w zgodzie żyła (чтобы она со мной в согласии жила; zgoda – согласие;żyć w zgodzie – жить в согласии).

– Będzie to (будет это = так и будет) – rzekł mały chłopek (сказал маленький мужичок) – sąsiada twoja dziś jeszcze do ciebie przyjdzie w gościnę (соседка твоя ещё сегодня придёт к тебе в гости; gościna – пребывание в гостях; iść w gościnę do kogoś – идти в гости к кому-л.).

– Kiedyć tak ma być, to powiem życzenia moje. Oto mam są-siadę zwadliwą; ta, co może, na złość mi robi; ledwo się dzieci moje na dwór pokażą, zaraz je klnie, goni i bije; rad bym tedy najprzód, żeby ze mną w zgodzie żyła.

– Będzie to – rzekł mały chłopek – sąsiada twoja dziś jeszcze do ciebie przyjdzie w gościnę.

– Po drugie (во-вторых) – rzekł ubogi (сказал бедный) – mam brata (у меня есть брат), który już siedem lat u mnie nie był (который уже семь лет у меня не был); rad bym (я бы охотно = я бы хотел), żeby się ze mną pogodził (чтобы он со мной помирился).

– Stanie się tak (станет = будет так), jak sobie życzysz (как тебе угодно; życzyć – желать; ktoś życzy sobie czegoś – кому-л. угодно что-л.) – rzekł znów chłopek mały (сказал снова маленький мужичок) – brat twój dziś wieczór u ciebie będzie (брат твой сегодня вечером у тебя будет; dziś wieczór – сегодня вечером). Cóż chcesz mieć na trzecie (что же ты хочешь на третье = в качестве третьего)?

– Po drugie – rzekł ubogi – mam brata, który już siedem lat u mnie nie był; rad bym, żeby się ze mną pogodził.

– Stanie się tak, jak sobie życzysz – rzekł znów chłopek mały – brat twój dziś wieczór u ciebie będzie. Cóż chcesz mieć na trzecie?

– Ha! przed kilku latu miałem (несколько лет назад у меня было; przed – тому назад), ile mi było potrzeba (сколько мне было нужно), teraz na górze mam skrzynię srogą (теперь наверху у меня сундук огромный; góra – верх; na górze – наверху; srogi – сильный, крепкий; зд. огромный), ale pustą (но пустой); przedtem w niej pełno bywało zboża (раньше в нём полно было зерна), dziś (сегодня), gdyby można (если бы /было/ можно), rad bym (я бы хотел), żeby było w niej pełno dukatów (чтобы было в ней полно дукатов).

– I to mieć będziesz wprzód (и это у тебя будет прежде), niźli do domu wrócisz (чем вернёшься домой; niźli = уст. чем; do domu – домой).

– Ha! przed kilku latu miałem, ile mi było potrzeba, teraz na górze mam skrzynię srogą, ale pustą; przedtem w niej pełno bywało zboża, dziś, gdyby można, rad bym, żeby było w niej pełno dukatów.

– I to mieć będziesz wprzód, niźli do domu wrócisz.

To rzekłszy chłopek w czarnej sukni zniknął (сказав это, мужичок в чёрной сергмяге исчез). Ubogi przyjechał przed swój domek (убогий приехал к своему домику; przed – к). Żona wyszła do niego (жена вышла к нему; do – к), chcąc mu pomóc drzewo z taczki znosić (желая ему помочь дерево с тачки сносить). Mąż mówi do niej (муж говорит ей; mówić do kogoś, czegoś – говорить кому-л., чему-л.):

– Pewnie się chce dzieciom i tobie jeść (наверняка тебе и детям хочется есть), a i ja zjadłbym co (и я съел бы что/-нибудь/), wleź no na górę (влезь-ка ты наверх; no – ка /в соч. с повел. накл./), weź ze skrzyni garść dukatów (возьми из сундука горсть дукатов; wziąć – взять), zmień w karczmie (разменяй /их/ в трактире), nakup chleba, bułek (накупи хлеба, булок; bułka), mięsa i dobrego trunku (мяса и хорошего напитка; trunek – напиток /спиртной/), a przygotuj wieczerzę (а = и приготовь ужин; wieczerza – книжн. ужин).

To rzekłszy chłopek w czarnej sukni zniknął. Ubogi przyjechał przed swój domek. Żona wyszła do niego, chcąc mu pomóc drzewo z taczki znosić. Mąż mówi do niej:

– Pewnie się chce dzieciom i tobie jeść, a i ja zjadłbym co, wleź no na górę, weź ze skrzyni garść dukatów, zmień w karczmie, nakup chleba, bułek, mięsa i dobrego trunku, a przygotuj wieczerzę.

Żona stoi jak wryta i nie wie (жена стоит как вкопанная и не знает; stanął jak wryty – остановился как вкопанный), co na to odpowiedzieć (что на это ответить); mąż mówi (муж говорит):

– Uczyń, jako powiadam (сделай, как я говорю; jako = jak; uczynić – сделать, совершить). Ona zaś na to (а она на это; zaś – же, а):

– Ale czyś głupi (но ты что, глупый: «ты глупый ли», czy – ли; jesteś – ты есть), i skądże by się tam dukaty wzięły (и откуда же бы там дукаты взялись)? a dyć tam ani złamanego grosza nie masz (у тебя ведь там даже ломаного гроша нет; dyć – диал. ведь; ani – даже)!

Żona stoi jak wryta i nie wie, co na to odpowiedzieć; mąż mówi:

– Uczyń, jako powiadam. Ona zaś na to:

– Ale czyś głupi, i skądże by się tam dukaty wzięły? a dyć tam ani złamanego grosza nie masz!

Mąż koniecznie obstawał (муж непременно настаивал; koniecznie – обязательно, непременно), aby poszła (чтобы она пошла): poszła więc i z wielkim zdumieniem wzięła jedną (итак = поэтому она пошла и с большим удивлением взяла одну; więc – итак, стало быть, следовательно), drugą i trzecią garść złota (вторую и третью горсть золота), radując się niezmiernie z takich dostatków (радуясь безмерно такому добру; radować się z czegoś – радоваться чему-л.; dostatki – уст. скарб, пожитки, добро). Wzięła potem z tego trzy dukaty (взяла потом из этого три дуката), starsze dziecko i taczkę i pojechała kupować (старшего ребёнка и тачку и поехала покупать). Dzieci zwadliwej sąsiady widziały (дети сварливой соседки видели), jak uboga Wałkowa wiozła na taczce kilka bochenków chleba (как бедная жена Валка везла на тачке несколько буханок хлеба), parę butelek piwa (пару бутылок пива; butelka – бутылка), wódkę (водку), ćwierć mięsa wołowego (четверть говяжьего мяса), ćwierć cielęcego itd. (четверть телячьего и так далее), pobiegły więc czym prędzej powiedzieć matce o tym (поэтому они как можно скорее побежали сказать матери об этом; pobiec – побежать; prędki – быстрый, скорый; czym prędzej – как можно скорее; matka – мать). Ta zadziwiła się wielce i gdy się zmierzchło (та весьма удивилась, и когда стемнело: «смерклось»; zmierzchnąć się – смеркнуться), kazała dzieciom (велела детям), aby poszły z tyłu pod okna sąsiada podsłuchiwać (чтобы пошли сзади под окна соседа подслушивать; tył – зад; z tyłu – сзади). Gdy Wałkowa mięso nastawiła do ognia (когда жена Валка поставила мясо в огонь), rzekł mąż do niej (муж сказал ей):

Mąż koniecznie obstawał, aby poszła: poszła więc i z wielkim zdumieniem wzięła jedną, drugą i trzecią garść złota, radując się niezmiernie z takich dostatków. Wzięła potem z tego trzy dukaty, starsze dziecko i taczkę i pojechała kupować. Dzieci zwadliwej sąsiady widziały, jak uboga Wałkowa wiozła na taczce kilka bochenków chleba, parę butelek piwa, wódkę, ćwierć mięsa wołowego, ćwierć cielęcego itd., pobiegły więc czym prędzej powiedzieć matce o tym. Ta zadziwiła się wielce i gdy się zmierzchło, kazała dzieciom, aby poszły z tyłu pod okna sąsiada podsłuchiwać. Gdy Wałkowa mięso nastawiła do ognia, rzekł mąż do niej:

– Idź jeno też do brata (иди только тоже к брату = иди-ка ты к брату; jeno – книжн. только), a pożycz od niego wiertelika (и займи у него вертелика = вертелик; wiertelik – деревянный сосуд для измерения количества зерна; pożyczyć od kogoś – занять у кого-л.), będziemy mierzyć te dukaty (будем измерять = считать эти дукаты; mierzyć – мерить, измерять).

Żona poszła (жена пошла), bratowa dziwiła się wielce (невестка очень удивлялась; wielce – книжн. весьма, очень), co by takiego mierzyć chcieli (что бы они такого = такое измерять хотели). Oni mierzyli i liczyli (они измеряли и считали).

– Idź jeno też do brata, a pożycz od niego wiertelika, będziemy mierzyć te dukaty.

Żona poszła, bratowa dziwiła się wielce, co by takiego mierzyć chcieli. Oni mierzyli i liczyli.

– No (ну)! toż będziemy mieli czternaście wierteli dukatów (да ведь у нас будет четырнадцать вертелей дукатов; toż – да ведь) – rzekł do niej mąż (сказал ей муж) – a teraz odeślij przez które dziecko ten wiertelik bratu (а теперь отошли через кого-нибудь из детей этот вертелик брату; odesłać – отослать; który – кто-нибудь).

Gdy brat wiertelik odebrał (когда брат получил вертелик; odebrać – принять, получить), ciekawy był (ему было любопытно: «он был любопытен»), co też nim było mierzone (что тоже = же им измеряли: «было измеряемо»): ogląda (осматривает), a tu w szparach na składaniu ujrzał (а тут в щелях на складывании = на месте складывания увидел; składać – складывать), że mu się coś błysło (что ему = там что-то блеснуло; błysnąć – блеснуть); dobywa nożem (извлекает ножом), widzi, że dukat (видит, что /это/ дукат); puka (стучит), aż tu czternaście dukatów wyleciało (аж = а тут четырнадцать дукатов вылетело). Jeszcze go większa wzięła ciekawość (ещё большее охватило его любопытство), pobiegł do brata i mówi (побежал он к брату и говорит):

– No! toż będziemy mieli czternaście wierteli dukatów – rzekł do niej mąż – a teraz odeślij przez które dziecko ten wiertelik bratu.

Gdy brat wiertelik odebrał, ciekawy był, co też nim było mierzone: ogląda, a tu w szparach na składaniu ujrzał, że mu się coś błysło; dobywa nożem, widzi, że dukat; puka, aż tu czternaście dukatów wyleciało. Jeszcze go większa wzięła ciekawość, pobiegł do brata i mówi:

– Jakeście mierzyli (как /же/ вы измеряли)? zostało czternaście dukatów w miarze i niosę je na powrót (осталось четырнадцать дукатов в мерке и несу их снова; miara – мера, мерка).

Wałek rzekł (Валек сказал):

– Zatrzymaj je, mój bracie (оставь их, мой брат)! mnie Pan Bóg opatrzył (меня Господь Бог одарил)

– Jak to (как это)? – pyta brat (спрашивает брат).

A Wałek mu całą przygodę opowiada (а Валек ему всё приключение рассказывает).

– Jakeście mierzyli? zostało czternaście dukatów w miarze i niosę je na powrót.

Wałek rzekł:

– Zatrzymaj je, mój bracie! mnie Pan Bóg opatrzyli

– Jak to? – pyta brat.

A Wałek mu całą przygodę opowiada.

Zła sąsiada nie chciała dzieciom wierzyć (злая соседка не хотела детям верить), co jej gadały (что они ей говорили; gadać – болтать, говорить), i sama pobiegła do Wałków (и сама побежала к Валкам). Wałek częstował hojnie brata i sąsiadę (Валек угощал щедро брата и соседку). Brat, powróciwszy do domu (брат, возвратясь домой), opowiada żonie (рассказывает жене), co widział i słyszał (что видел и слышал); złośliwa żona mówi (злобная жена говорит):

– Ej, to się może diabłu zapisał (эх, может быть, это дьявол был: «может быть, он дьяволу себя зарекомендовал»; zapisać się – проявить, показать, зарекомедовать себя)?

– Ale gdzie zaś (но где же = да где там) – mówi mąż (говорит муж). A ona znowu (а она снова):

Zła sąsiada nie chciała dzieciom wierzyć, co jej gadały, i sama pobiegła do Wałków. Wałek częstował hojnie brata i sąsiadę. Brat, powróciwszy do domu, opowiada żonie, co widział i słyszał; złośliwa żona mówi:

– Ej, to się może diabłu zapisał?

– Ale gdzie zaś – mówi mąż. A ona znowu:

– Za kawałek chleba i sera diabeł tyle nie daje (за кусок хлеба и сыра дьявол столько не даёт).

– Wiesz co (знаешь что)? – rzecze mąż (молвит муж; rzec – сказать, произнести, молвить) – pojadę ja też jutro na to miejsce (поеду я тоже завтра на то место; jechać – ехать), gdzie brat był (где брат был).

Żona dała mu wielki bochenek chleba i dwie gomółki (жена дала ему большую буханку хлеба и две головки сыра). Gdy już drewek na taczkę nałożył (когда уже дровишек на тачку наложил), ukazał się znowu ów chłopek w takim stroju (появился снова тот мужичок в таком костюме; strój – наряд, костюм), jak go brat opisał (как его брат описал), i mówi (и говорит): – Niech Bóg błogosławi na spół (пусть Господь благословит пополам).

– Za kawałek chleba i sera diabeł tyle nie daje.

– Wiesz co? – rzecze mąż – pojadę ja też jutro na to miejsce, gdzie brat był.

Żona dała mu wielki bochenek chleba i dwie gomółki. Gdy już drewek na taczkę nałożył, ukazał się znowu ów chłopek w takim stroju, jak go brat opisał, i mówi: – Niech Bóg błogosławi na spół.

Bogacz rzecze (брат молвит):

– Proszę do siebie (прошу сесть) – i dał mu połowę chleba i jedną gomółkę (и дал ему половину хлеба и один круглый сыр). Chłopek zjadł i rzekł (мужичок съел и сказал):

– Za to (за то), żeś mnie pożywił (что ты меня накормил), możesz sobie u mnie wyprosić trzy rzeczy i pewien bądź (можешь себе у меня выпросить три вещи и будь уверен), że ci się spełnią (что они тебе исполнятся); pamiętaj tylko (помни только), byś co najlepszego nie zapomniał (чтобы ты /то/, что самое лучшее не забыл).

Bogacz rzecze:

– Proszę do siebie – i dał mu połowę chleba i jedną gomółkę. Chłopek zjadł i rzekł:

– Za to, żeś mnie pożywił, możesz sobie u mnie wyprosić trzy rzeczy i pewien bądź, że ci się spełnią; pamiętaj tylko, byś co najlepszego nie zapomniał.

Bogacz nie mógł się zaraz namyśleć (богач не мог сразу подумать = придумать; namyśleć się – подумать), czego ma żądać (что он должен требовать), i rzekł (и сказал):

– Rad bym się z moją kobietą o tym rozmówić (я бы хотел с моей женой об этом поговорить; kobieta – женщина; баба, жена).

– To ci wolno (это тебе можно; ci – тебе) – odpowiedział chłopek (ответил мужичок) – nie trzeba ci tu jednak z odpowiedzią wracać (не нужно тебе, однако, сюда с ответом возвращаться), gdyż (потому что), co sobie z trzech rzeczy aż do zachodu słońca dziś zapragniesz (что ты себе из трёх вещей до заката солнца пожелаешь; aż – вплоть до; zapragnąć – пожелать), to ci się stanie (то произойдёт).

Bogacz nie mógł się zaraz namyśleć, czego ma żądać, i rzekł:

– Rad bym się z moją kobietą o tym rozmówić.

– To ci wolno – odpowiedział chłopek – nie trzeba ci tu jednak z odpowiedzią wracać, gdyż, co sobie z trzech rzeczy aż do zachodu słońca dziś zapragniesz, to ci się stanie.

Gdy bogacz do domu wrócił (когда богач вернулся домой), opowiedział żonie (рассказал жене), jaką miał rozmowę w lesie (какой имел разговор в лесу; las – лес).

– Ej, kto tam wie (эх, кто там знает), czy też to prawda (правда ли это)? Spróbujmy (попробуем): chciej (желай = пожелай), żeby nasza młoda siwa krowa (чтобы наша молодая серая корова), która sobie rogi strąciła (которая себе рога скинула; strącić – столкнуть; сбросить; скинуть; róg – рог), nowych nabyła (приобрела новые; nabyć czegoś, coś – прибрести что-л.).

Gdy bogacz do domu wrócił, opowiedział żonie, jaką miał rozmowę w lesie.

– Ej, kto tam wie, czy też to prawda? spróbujmy: chciej, żeby nasza młoda siwa krowa, która sobie rogi strąciła, nowych nabyła.

Ledwo co sobie tego życzyli (едва себе этого пожелали), przychodzi dziewka z obory i powiada im (приходит девка из коровника и говорит им), że siwuli piękne białe rogi urosły (что серой корове = у коровы красивые белые рога выросли; siwy – серый). Pobiegli do obory (побежали в коровник), a tu w samej rzeczy tak było (а тут в самом деле так было). Żona mówi znowu (жена говорит снова):

– Ale czy też to te rogi mocno siedzą (но прочно ли сидят эти рога; mocno – сильно; крепко; прочно)? – chwyci jeden (схватит один), zaczyna kręcić (начинает крутить), aż jej zaraz w ręku został (так, что даже он ей = у неё в руке сразу остался; aż – так, что даже).

Ledwo co sobie tego życzyli, przychodzi dziewka z obory i powiada im, że siwuli piękne białe rogi urosły. Pobiegli do obory, a tu w samej rzeczy tak było. Żona mówi znowu:

– Ale czy też to te rogi mocno siedzą? – chwyci jeden, zaczyna kręcić, aż jej zaraz w ręku został.

Mąż rozgniewany rzecze (муж, рассерженный = рассердившись, говорит; rozgniewać się – рассердиться):

– Ledwo urósł (только вырос; ledwo = ledwie – едва, чуть, только; urosnąć – вырасти), a jużeś go ukręciła (ты его уже скрутила; już – уже; jesteś – ты есть); żeby ci ten róg do głowy przyrósł (чтоб тебе этот рог к голове прирос; przyrosnąć – прирасти).

I zaraz się tak stało (и тотчас так произошло); wyciągają (вытаскивают), odrywają (отрывают), ale na próżno (но напрасно); cała wieś zbiegła się na to dziwo (всё село сбежалось на это диво; zbiec się – сбежаться; dziwo – чудо, диво), jednak nikt rady ani sposobu nie wiedział (однако никто ни совета, ни способа не знал). Słońce się już zniżało ku zachodowi (солнце уже склонялось к западу; zniżać się – снижаться; понижаться; склоняться /о солнце, луне и т. п./), mąż mówi smutnie (муж говорит печально):

Mąż rozgniewany rzecze:

– Ledwo urósł, a jużeś go ukręciła; żeby ci ten róg do głowy przyrósł.

I zaraz się tak stało; wyciągają, odrywają, ale na próżno; cała wieś zbiegła się na to dziwo, jednak nikt rady ani sposobu nie wiedział. Słońce się już zniżało ku zachodowi, mąż mówi smutnie:

– Dwie rzeczy się już spełniły (две вещи уже исполнились), ja tylko jeszcze jeden sposób wiem na to (я только ещё один способ знаю от этого; na – от /при указании на объект, от которого производится избавление, защита и т. п./), nim słońce zajdzie (прежде чем солнце зайдёт).

Nalegają na niego krewni żony (настойчиво требуют от него родственники жены; nalegać na kogoś – настойчиво требовать от кого-л.), aby tego sposobu użył (чтобы он этот способ применил; użyć czegoś – употребить; использовать; применить что-л.), aż on z gniewem rzekł (пока он /не/ сказал с гневом; aż – пока не):

– Niech ten róg odpadnie (пусть у тебя этот рог отпадёт).

– Dwie rzeczy się już spełniły, ja tylko jeszcze jeden sposób wiem na to, nim słońce zajdzie.

Nalegają na niego krewni żony, aby tego sposobu użył, aż on z gniewem rzekł:

– Niech ten róg odpadnie.

I zaraz się tak stało (и тотчас так произошло); lecz mąż z wielkiego żalu (но муж от великой печали; z – от /об эмоц. сост./), że z przyczyny ciekawości żony stracił skarb duży (что по причине любопытства жены потерял большое сокровище; z – по /при указании на то, в соотв. с чем что-л. происходит/), którego za jedno słowo mógł zostać panem (хозяином которого он мог стать за одно слово: «которого хозяином…»), poszedł i obwiesił się (пошёл и повесился). Żona, zobaczywszy to (жена, увидев это), poszła i z rozpaczy utopiła się w najgłębszej studni w podwórzu (пошла и от отчаяния утопилась в самом глубоком колодце во дворе).

I zaraz się tak stało; lecz mąż z wielkiego żalu, że z przyczyny ciekawości żony stracił skarb duży, którego za jedno słowo mógł zostać panem, poszedł i obwiesił się. Żona, zobaczywszy to, poszła i z rozpaczy utopiła się w najgłębszej studni w podwórzu.

8. Zły brat

(Злой брат)

W jednej małej mieścinie żyli dwaj bracia (в одном маленьком городишке жили два брата; miasto – город, mieścina – городишко; brat); starszy był majętny (старший был богатый; majętny – зажиточный, состоятельный, богатый; majątek – имение; имущество; достояние), młodszy bardzo ubogi (младший – очень бедный; ubogi – бедный, убогий; нищий). Biedak chodził do bogatego prosić często o to lub owo (бедняк ходил к богатому часто просить то одно, то другое: «это или то»; do – к; prosić o coś – просить что-л.). Gdy razu jednego (когда однажды), będąc w potrzebie (бедствуя; potrzeba – необходимость, потребность, нужда; być w potrzebie – терпеть нужду, бедствовать), przyszedł do niego (он пришёл к нему; przyjść – прийти), bogacz rzekł do żony (богатый сказал жене; rzec do kogoś – сказать кому-л.):

– Już mi też zmierzło zawsze coś dawać (опостылело мне уже всегда что-нибудь давать; zmierznąć – опротиветь, опостылеть; mi – мне); ja bym go nie zbogacił (я бы его /всё равно/ не обогатил; zbogacić = wzbogacić), a siebie bym zniszczył (а себя бы разорил; zniszczyć – уничтожить; разорить); ale wiem (но я знаю), co zrobię (что сделаю): wyżgam mu oczy (выколю ему глаза; żgać = dźgać – колоть), może sobie po żebrze chodzić (может себе /потом/ милостыню просить; żebrak – нищий; chodzić po żebrach – просить милостыню, побираться).

W jednej małej mieścinie żyli dwaj bracia; starszy był majętny, młodszy bardzo ubogi. Biedak chodził do bogatego prosić często o to lub owo. Gdy razu jednego, będąc w potrzebie, przyszedł do niego, bogacz rzekł do żony:

– Już mi też zmierzło zawsze coś dawać; ja bym go nie zbo-gacił, a siebie bym zniszczył; ale wiem, co zrobię: wyżgam mu oczy, może sobie po żebrze chodzić.

Żona nie rzekła nic na to (жена на это ничего не сказала), a on, zawoławszy brata do komory (а он, позвав брата в кладовую; zawołać – позвать; вызвать;do – в /внутрь/), kazał mu usiąść i oznajmił mu swoją wolę (велел ему сесть и объявил свою волю). Brat prosił go się bardzo (брат умолял; prosić się – настойчиво просить, умолять; bardzo – очень), aby tego nie czynił (чтобы он /этого/ не делал), ale bogacz (но богач), nie dbając na prośby (не обращая внимания на просьбы: «не заботясь на просьбы»; dbać o coś – заботиться о чём-л), żgnął go szydłem w jedno i drugie oko i tak ubogiego oślepił (ударил его шилом в один и во второй глаз и так бедного ослепил). Nieszczęśliwy brat prosił okrutnika (несчастный брат просил мучителя; okrutnik – жестокий человек, изверг; мучитель; okrutny – жестокий), by go przynajmniej pod krzyż na rozstajne drogi zaprowadził (чтобы он его хотя бы к кресту на перепутье отвёл; pod – под, к; rozstajne drogi – перепутье), skąd by mógł przechodzących o jałmużnę prosić (откуда = где он мог бы у проходящих /мимо/ милостыню просить; skąd – откуда; móc – мочь; jałmużna – милостыня, подаяние). Bogacz zaprowadził go pod szubienicę (богач отвёл его к виселице), gdzie cztery słupy z wierzchu belkami związane stały (где четыре столба сверху балками связаны = скреплены стояли; związać – связать).

Żona nie rzekła nic na to, a on, zawoławszy brata do komory, kazał mu usiąść i oznajmił mu swoją wolę. Brat prosił go się bardzo, aby tego nie czynił, ale bogacz, nie dbając na prośby, żgnął go szydłem w jedno i drugie oko i tak ubogiego oślepił. Nieszczęśliwy brat prosił okrutnika, by go przynajmniej pod krzyż na rozstajne drogi zaprowadził, skąd by mógł przechodzących o jałmużnę prosić. Bogacz zaprowadził go pod szubienicę, gdzie cztery słupy z wierzchu belkami związane stały.

Ociemniały wołał (ослеплённый звал; ociemnieć – ослепнуть; ciemność – темнота, тьма), prosił (просил), ale nikt nie nadszedł w tę stronę (но никто не подошёл = не шёл в ту сторону; nadejść – подойти, прибыть; приблизиться), nikt go nie usłyszał (никто его не услышал). Noc nadeszła (ночь наступила), a on nie wiedział, gdzie się znajduje (а он не знал, где находится). W miasteczku (в городке), z którego go brat wyprowadził (из которого брат его вывел), zegar jedenastą godzinę wybił (часы одиннадцать часов пробили); wtem przyleciało trzech czartów przemienionych w kruki i usiadłszy sobie na szubienicy (вдруг прилетели три чёрта, превратившиеся в воронов, и, усевшись на виселице; przemieniać się – переменяться, изменяться; превращаться), taką rozmowę z sobą mieli (начали вести такой разговор: «такой разговор между собой имели»). Jeden mówi (один говорит):

Ociemniały wołał, prosił, ale nikt nie nadszedł w tę stronę, nikt go nie usłyszał. Noc nadeszła, a on nie wiedział, gdzie się znajduje. W miasteczku, z którego go brat wyprowadził, zegar jedenastą godzinę wybił; wtem przyleciało trzech czartów przemienionych w kruki i usiadłszy sobie na szubienicy, taką rozmowę z sobą mieli. Jeden mówi:

– W pobliskiej wiosce żona wieśniaka dziś zległa (в соседней деревне жена /одного/ крестьянина сегодня слегла; pobliski – близлежащий, ближний; соседний; wioska – деревня); moglibyśmy tam co dokazać (мы могли бы там чем-нибудь поживиться: «что совершить»; dokazać czegoś – добиться чего-л.; исполнить, совершить что-л.); jej dziewka ma zwyczaj (её девка имеет привычку = у её девки есть привычка; zwyczaj – обычай; привычка, обыкновение) że gdy wieczerzę na stół zastawi (что, когда ужин на стол накроет; zastawić stół – накрыть на стол), zamiast zawołać familii (вместо того, чтобы позвать семьи = семью; familia – устар. семья, семейство), to porzuciwszy łyżki na stole (то, побросав ложки на стол), odchodzi (уходит), wtenczas kichnie położnica i żaden jej słyszeć nie będzie (тогда роженица чихнёт, и никто её слышать не будет; ten – этот; kichnąć – чихнуть; żaden – никакой; никто, ни один) żeby rzekł (чтобы сказать: «сказал»): „Boże ci daj zdrowie (дай Бог тебе здоровья)!” Wtedy my przycieś dźwigniemy i porwiemy chorą (тогда бы мы поднимем нижнюю балку дома и похитим больную; przycieś – нижняя, опорная балка деревянной стены; dźwignąć – поднять /с трудом/; porwać – похитить; выкрасть).

– W pobliskiej wiosce żona wieśniaka dziś zległa; moglibyśmy tam co dokazać; jej dziewka ma zwyczaj, że gdy wieczerzę na stół zastawi, zamiast zawołać familii, to porzuciwszy łyżki na stole, odchodzi, wtenczas kichnie położnica i żaden jej słyszeć nie będzie, żeby rzekł: „Boże ci daj zdrowie!” Wtedy my przycieś dźwigniemy i porwiemy chorą.

Drugi rzecze (второй говорит):

– Wiecie, że o trzy mile stąd (знаете, что о = в трёх милях отсюда), w mieście (в городе; miasto), gdzie daleko po wodę jeździć muszą (где /жители/ далеко за водой вынуждены ездить; po – за /при указании на назначение действия/), wykopali górnicy na rynku głęboką studnię (выкопали рудокопы на рыночной площади глубокий колодец; górnik – горняк, шахтёр, рудокоп; rynek – рынок; рыночная площадь; studnia – колодец), a jednak wody nie mogąc się dokopać (однако, не в силах докопаться до воды), przestali roboty (прекратили работы = работу); gdyby jednak jeszcze ćwierć łokcia kamień przebili (если бы, однако, ещё /на/ четверть локтя камень пробили; łokieć – локоть), wytrysłoby tyle wody (брызнуло бы /оттуда/ столько воды; wytrysnąć – брызнуть), że się wierzchem studni wylewać będzie i całe miasto zaleje (что верхом = через верх колодца выливаться будет и весь город зальёт), ale jeśli kto do pierwszego lepszego domu wbiegnie (но если кто/-нибудь/ в первый попавшийся дом забежит: «вбежит»; pierwszy lepszy – первый попавшийся, первый встречный, любой; wbiec – вбежать), porwie stamtąd pierzynę i studnię nakryje (схватит оттуда = там перину и колодец /ей/ накроет; porwać – схватить; подхватить), to woda utęchnie i tyle jej tylko w studni będzie (то вода утихнет и столько её в колодце будет; utechnąć – утихнуть), ile potrzeba (сколько нужно).

Drugi rzecze:

– Wiecie, że o trzy mile stąd, w mieście, gdzie daleko po wodę jeździć muszą, wykopali górnicy na rynku głęboką studnię, a jednak wody nie mogąc się dokopać, przestali roboty; gdyby jednak jeszcze ćwierć łokcia kamień przebili, wytrysłoby tyle wody, że się wierzchem studni wylewać będzie i całe miasto zaleje, ale jeśli kto do pierwszego lepszego domu wbiegnie, porwie stamtąd pierzynę i studnię nakryje, to woda utęchnie i tyle jej tylko w studni będzie, ile potrzeba.

Trzeci znów prawi (третий говорит; znów – снова, вновь, опять; prawić – уст. шутл. говорить):

– Pani w Paprocinach (госпожа в Папроцинах), od siedmiu lat chorująca (/которая/ уже семь лет болеет: «от семи лет болеющая»), już wkrótce naszą będzie (скоро уже наша будет); mąż jej cały prawie majątek na lekarzy stracił (муж её почти всё богатство на врачей потратил: «потерял»; stracić – потерять), ale jej nikt nie pomoże (но ей никто не поможет), bo tego żaden nie wie (потому что никто не знает того), że ona hostię wypluła i że żaba (что она облатку выплюнула, и что лягушка; żaba – лягушка), która ją połknęła (которая её проглотила; połknąć – проглотить), siedzi w jej izbie pod wielką szafą (сидит в её комнате под большим шкафом); chcąc tedy chorą do zdrowia przyprowadzić (хотя/желая = если кто-то хочет тогда больную вылечить: «привести к здоровью»; przyprowadzić – привести), trzeba żabę rozciąć (/тому/ нужно лягушку разрезать; rozciąć – разрезать; рассечь; разрубить), hostię z niej wydobyć (облатку из неё вытащить), obmyć i chorej dać pożyć (обмыть и больной дать вкусить; pożyć = spożyć – потребить; книжн. съесть, вкусить).

Trzeci znów prawi:

– Pani w Paprocinach, od siedmiu lat chorująca, już wkrótce naszą będzie; mąż jej cały prawie majątek na lekarzy stracił, ale jej nikt nie pomoże, bo tego żaden nie wie, że ona hostię wypluła i że żaba, która ją połknęła, siedzi w jej izbie pod wielką szafą; chcąc tedy chorą do zdrowia przyprowadzić, trzeba żabę rozciąć, hostię z niej wydobyć, obmyć i chorej dać pożyć.

– Wiem ci ja więcej (я знаю больше; ci – тебе) – rzekł pierwszy (сказал первый). – Oto niedawno spostrzegłem (вот я недавно заметил; spostzrec – заметить), że tu pod szubienicą rośnie takie ziele (что здесь под виселицей растёт такая трава; rosnąć – расти), że gdyby ślepy (что если бы слепой), choć z urodzenia (хоть с /самого/ рождения), oczy sobie nim potarł (глаза себе ей потёр; potzreć – потереть), to by sobie zaraz wzrok przywrócił (то бы себе тотчас зрение вернул).

– Wiem ci ja więcej – rzekł pierwszy. – Oto niedawno spostrzegłem, że tu pod szubienicą rośnie takie ziele, że gdyby ślepy, choć z urodzenia, oczy sobie nim potarł, to by sobie zaraz wzrok przywrócił.

Wtem zegar godzinę dwunastą uderzył i owe trzy kruki wnet odleciały (вдруг часы пробили двенадцать, и те три ворона сразу же улетели; wnet – сейчас, скоро; сразу же). Ślepy począł macać po słupach i przekonał się (слепой начал ощупывать столбы и убедился: «начал щупать по столбах»; macać – щупать, ощупывать), że leżał pod szubienicą (что лежал рядом с виселицей); dalej zaczął znowu macać po trawie (дальше = потом стал снова ощупывать траву), urwał jedno ziółko (сорвал одну травку), drugie i trzecie (вторую и третью), aż wreszcie trafiwszy na to (пока наконец, не наткнувшись на ту; aż – пока не), co wzrok przywraca (что зрение возвращает), gdy nim potarł oczy (когда ей потёр глаза), poczęło mu w nich błyszczeć (начало ему в них блестеть), aż dalej coraz bardziej robiło mu się jaśniej (аж = а дальше делалось ему всё светлей), na koniec przejrzał zupełnie (наконец прозрел совершенно). Wtedy, gdy już świtać zaczęło (тогда, когда уже рассветать начало; świt – рассвет), szedł na Bóg zdarz i dopytywał się do wioski i do domu owej położnicy (шёл = пошёл куда глаза глядят и расспрашивал, /как добраться/ до деревни и до дома той роженицы: «шёл на Бог угадай…»; zdarzyć się —произойти, случиться; диал. угадаться; dopytywać się o kogoś, coś – расспрашивать о ком-л., чём-л.), o której krucy sobie radzili (о которой вороны себе = между собой совещались). Już się zmierzchało (уже смеркалось; zmierzch – сумерки), gdy tam przyszedł i o nocleg gospodarza prosił (когда туда пришёл и ночлега у хозяина просил = попросил).

Wtem zegar godzinę dwunastą uderzył i owe trzy kruki wnet odleciały. Ślepy począł macać po słupach i przekonał się, że leżał pod szubienicą; dalej zaczął znowu macać po trawie, urwał jedno ziółko, drugie i trzecie, aż wreszcie trafiwszy na to, co wzrok przywraca, gdy nim potarł oczy, poczęło mu w nich błyszczeć, aż dalej coraz bardziej robiło mu się jaśniej, na koniec przejrzał zupełnie. Wtedy, gdy już świtać zaczęło, szedł na Bóg zdarz i dopytywał się do wioski i do domu owej położnicy, o której krucy sobie radzili. Już się zmierzchało, gdy tam przyszedł i o nocleg gospodarza prosił.

– Tu byście bardzo zły nocleg mieli (здесь вы бы очень плохой имели ночлег) – odpowiada mu gospodarz (отвечает ему хозяин) – żona moja w połogu (жена у меня родила недавно: «в послеродовом периоде»; połóg – послеродовой период), dziecko całą noc niespokojne (ребёнок всю ночь неспокойный), lepiej (лучше), żebyście poszli do sąsiada (чтобы вы пошли к соседу), on nie ma małych dzieci (у него нет маленьких детей).

– Tu byście bardzo zły nocleg mieli – odpowiada mu gospodarz – żona moja w połogu, dziecko całą noc niespokojne, lepiej, żebyście poszli do sąsiada, on nie ma małych dzieci.

– Wolę ja u was choćby pod ławą leżeć (я предпочитаю у вас хоть под лавкой лежать) – rzekł biedny i usiadł blisko łóżka (сказал бедный и сел возле кровати), czuwał ciągle (не спал/следил постоянно), a gdy dziewka wedle zwyczaju łyżki na stół rzuciwszy odeszła i położnica kichnęła (а когда девка по /своему/ обыкновению ложки на стол кинув, ушла, и роженица чихнула; wedle = według czegoś – по, согласно чему-л.), rzekł do niej (сказал ей): „Boże wam daj zdrowie (дай вам Бог здоровья)!” Wtedy zaszumiało (тогда зашумело; zaszumieć – зашуметь), jakby wicher wielki powstał (словно вихрь большой = сильный поднялся), i obrazki wszystkie ze ścian spadły (и образки все со стен упали = попадали; obrazek – картинка; церк. образок; spaść – упасть), bo już diabli wtenczas przyciesie domu byli podnieśli (потому что черти тогда подняли уже нижние балки дома; diabeł – чёрт). Gospodarz i wszyscy domownicy przelękli się bardzo i dopiero biedny ślepy całą rzecz opowiedział (хозяин и все домашние перепугались очень, и только бедный слепой всё дело = обо всём рассказал; opowiedzieć – рассказать; przelęknąć się – испугаться, перепугаться), a gospodarz nie tylko sowicie go obdarzył (а хозяин не только щедро его одарил), ale i do miasta (но и в город), gdzie studnię robiono (где колодец делали: «делано»), odwieźć kazał (отвезти велел).

– Wolę ja u was choćby pod ławą leżeć – rzekł biedny i usiadł blisko łóżka, czuwał ciągle, a gdy dziewka wedle zwyczaju łyżki na stół rzuciwszy odeszła i położnica kichnęła, rzekł do niej: „Boże wam daj zdrowie!” Wtedy zaszumiało, jakby wicher wielki powstał, i obrazki wszystkie ze ścian spadły, bo już diabli wtenczas przyciesie domu byli podnieśli. Gospodarz i wszyscy domownicy przelękli się bardzo i dopiero biedny ślepy całą rzecz opowiedział, a gospodarz nie tylko sowicie go obdarzył, ale i do miasta, gdzie studnię robiono, odwieźć kazał.

Ogłosił on tam zaraz (объявил он там сразу), że by się podjął wody w tym mieście dostać (что воду в этом городе возьмётся достать; podjąć się czegoś – взяться за что-л.; взять на себя что-л.). Mówiono mu (говорили ему), że tam już nie tacy majstrowie pracowali (что там уже и не такие мастера работали; majster – мастер), a dokonać tego nie mogli (а сделать этого не могли; dokonać czegoś – совершить, сделать что-л.); on jednak nie dał się odstraszyć i żądał potrzebnych narzędzi (он, однако, не дал себя отпугнуть и требовал необходимых инструментов; się – себя). Nim go w głębię puszczono (прежде чем его в глубину пустили; głąb – глубь, глубина), zastrzegł sobie (предупредил: «оставил за собой»; zastrezc – оговорить; zastzrec sobie – оставить за собой), aby gdy zawoła lub da znak zaraz go na wierzch wyciągniono (чтобы, когда он крикнет или даст знак, тотчас его наверх вытащили; wyciągnąć – вытянуть, вытащить). Ledwo tam przez godzinę kopał (едва час там копал: «в течение часа»; ledwo = ledwie; przez – в течение /о промежутке времени/), a już otwarły się poniki (а уже открылись источники; ponik – диал. источник), wołał więc (итак = поэтому он кричал; więc – итак, стало быть, следовательно), by go wyciągniono (чтобы его вытащили: «чтобы его вытащено»); i gdy go do góry wydobyto (и когда его наверх достали; góra – верх; do góry – вверх), woda wierzchem studni poczęła się dobywać on poskoczył po pierzynę do pierwszego domu (вода через верх колодца стала выходить, он побежал за периной в первый /попавшийся/ дом; poskoczyć – побежать; сбегать), nakrył studnię i woda utęchła (накрыл колодец и вода утихла). Rząd miasta zapłacił mu dobrze za tę usługę (правительство города = городской совет заплатил ему хорошо за эту услугу; rząd – ряд; правительство).

Ogłosił on tam zaraz, że by się podjął wody w tym mieście dostać. Mówiono mu, że tam już nie tacy majstrowie pracowali, a dokonać tego nie mogli; on jednak nie dał się odstraszyć i żądał potrzebnych narzędzi. Nim go w głębię puszczono, zastrzegł sobie, aby gdy zawoła lub da znak zaraz go na wierzch wyciągniono. Ledwo tam przez godzinę kopał, a już otwarły się poniki, wołał więc, by go wyciągniono; i gdy go do góry wydobyto, woda wierzchem studni poczęła się dobywać on poskoczył po pierzynę do pierwszego domu, nakrył studnię i woda utęchła. Rząd miasta zapłacił mu dobrze za tę usługę.

Kupił on sobie zaraz bryczkę i parę koni i prędko jechał do Paprocin (купил он себе сразу же бричку и пару лошадей и быстро ехал = поехал в Папроцины). Przybywszy tam zgłosił się (прибыв туда, заявил: «заявил себя»; zgłosić – заявить), że by chciał panią ozdrowić (что он хотел бы госпожу вылечить; chcieć – хотеть; ozdrowić = wyleczyć). Mąż mówi (муж /её/ говорит):

– Zapłacę (заплачу; zapłacić), ile będę w stanie (сколько смогу: «буду в состоянии»; być w stanie – быть в состоянии, быть способным что-л. сделать, stan – состояние, положение), czyń tylko, co możesz (только делай, что можешь; czynić – делать).

Kupił on sobie zaraz bryczkę i parę koni i prędko jechał do Paprocin. Przybywszy tam zgłosił się, że by chciał panią ozdrowić. Mąż mówi:

– Zapłacę, ile będę w stanie, czyń tylko, co możesz.

Przychodzień kazał szafę ogromną na bok usunąć (прибывший велел шкаф огромный в сторону отодвинуть; bok – бок; сторона; na bok – в сторону), rozciął szkaradną żabę mieczem (разрубил мечом безобразную лягушку; szkaradny – отвратительный, мерзкий, безобразный), dobył z niej hostię i opłukawszy dał ją pożyć wyschłej i ledwie już dychającej jejmości (вынул из неё облатку и, ополоснув, дал её вкусить высохшей госпоже, которая уже едва дышала: «еле уже дышащей»). Za kilka godzin już cokolwiek posiłku przyjęła i siedzieć mogła (через несколько часов уже немного пищи приняла и сидеть могла; za – через /о времени/;cokolwiek – несколько, немного; posiłek – еда; приём пищи); drugiego dnia już się w pokoju przechodziła (второго дня = на другой день уже по комнате ходила: «в комнате проходилась»; pokój – комната); trzeciego już na dwór wyszła (на третий уже во двор вышла; wyjść na dwór – выйти во двор). Mąż zapłacił sowicie cudownemu lekarzowi (муж /её/ заплатил щедро чудесному лекарю; lekarz – врач, лекарь), który też spiesznie do swoich wrócił (который также поспешно к своим вернулся). Gdy go zobaczył brat i żona (когда его увидел брат и /его/ жена), wielce się mu dziwowali (весьма ему = этому дивились), a on rzekł (а он сказал):

Przychodzień kazał szafę ogromną na bok usunąć, rozciął szkaradną żabę mieczem, dobył z niej hostię i opłukawszy dał ją pożyć wyschłej i ledwie już dychającej jejmości. Za kilka godzin już cokolwiek posiłku przyjęła i siedzieć mogła; drugiego dnia już się w pokoju przechodziła; trzeciego już na dwór wyszła. Mąż zapłacił sowicie cudownemu lekarzowi, który też spiesznie do swoich wrócił. Gdy go zobaczył brat i żona, wielce się mu dziwowali, a on rzekł:

– Chciałeś mi (хотел ты мне; mi – мне), bracie (брат), złe wyrządzić (злое = зло причинить), a mnie to na dobre wyszło (а мне это на доброе = добром вышло; nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło – нет худа без добра); tak i tak mi się powodziło (так и так со мной было: «мне жилось»; powodzić się – везти; удаваться; житься).

Brat zazdrościł mu bardzo tego szczęścia i raz mówi do niego (брат завидовал сильно этому счастью и однажды говорит ему; zazdrościć czegoś – завидовать чему-л.; mówić do kogoś – говорить кому-л.):

– Wiesz ty co (знаешь что), braciszku (братишка; braciszek)! zrób mi ty też tak, jak ja tobie zrobiłem (сделай ты мне тоже так, как я тебе сделал; zrobić – сделать), i zaprowadź mnie pod szubienicę (и отведи меня к виселице; zaprowadzić – отвести, свести).

– Chciałeś mi, bracie, złe wyrządzić, a mnie to na dobre wyszło; tak i tak mi się powodziło.

Brat zazdrościł mu bardzo tego szczęścia i raz mówi do niego:

– Wiesz ty co, braciszku! zrób mi ty też tak, jak ja tobie zrobiłem, i zaprowadź mnie pod szubienicę.

Brat nie chciał tego żadnym sposobem zrobić (брат никаким образом = никак не хотел этого делать; w żaden sposób – никоим образом, никак; sposób – способ, образ), ale bogacz koniecznie prosił i spoczynku mu nie dał (но богач непременно = настойчиво просил и покоя ему не давал: «не дал»; spoczynek – отдых; покой). Nie mogąc się tedy wymówić (не в силах отказаться), zrobił, tak jak on chciał (он сделал, так как он хотел), i zaprowadził go pod szubienicę (и отвёл его к виселице). Siedział tam (сидел он там; siedzieć), aż godzina jedenasta wybiła (пока одиннадцать часов не пробило). Przyleciały znów trzy kruki i nuż rozprawiać (прилетели снова три ворона и ну разглагольствовать; przylecieć – прилететь), co słychać (что нового: «что слышно»)? Pierwszy mówi (первый говорит):

Brat nie chciał tego żadnym sposobem zrobić, ale bogacz koniecznie prosił i spoczynku mu nie dał. Nie mogąc się tedy wymówić, zrobił, tak jak on chciał, i zaprowadził go pod szubienicę. Siedział tam, aż godzina jedenasta wybiła. Przyleciały znów trzy kruki i nuż rozprawiać, co słychać? Pierwszy mówi:

– Żle (плохо), położnicę nam wydarli (роженицу у нас вырвали = отобрали; wydrzeć komuś – вырвать у кого-л.); w mieście wody dostali (в городе воду получили; dostać czegoś – получить что-л.), a pani w Paprocinach wyzdrowiała (а госпожа в Папроцинах выздоровела; wyzdrowieć – выздороветь); trzeba patrzeć (нужно смотреть), azali nas też tu kto nie podsłuchuje (не подслушивает ли нас тут кто-нибудь тоже; azali —уст. ужели, неужели, ли).

Zleciał na dół i wnet woła (слетел вниз и сразу кричит, zlecieć – слететь; dół – низ; na dół – вниз):

– Przybywajcie (летите сюда: «прибывайте»)! mamy tu tego szpaka (этот проныра здесь: «имеем здесь…»).

Kruki zleciawszy (вороны, слетев), żywo bogacza rozszarpały (живьём богача растерзали; rozszarpać – разорвать; растерзать). Taką odebrał zapłatę za nieczułość i chciwość swoją brat wyrodny i chciwy (такую плату получил за свою бесчувственность и жадность брат злой и жадный; wyrodny – преступный /о родителях, детях/: wyrodny syn – выродок).

– Żle, położnicę nam wydarli; w mieście wody dostali, a pani w Paprocinach wyzdrowiała; trzeba patrzeć, azali nas też tu kto nie podsłuchuje.

Zleciał na dół i wnet woła:

– Przybywajcie! mamy tu tego szpaka.

Kruki zleciawszy, żywo bogacza rozszarpały. Taką odebrał zapłatę za nieczułość i chciwość swoją brat wyrodny i chciwy.

Ryszard Berwiński

(Рышард Бервиньский)

9. Mądry Maciuś

(Умный Мацюсь)

W pewnej wsi mieszkał owczarz (в одной деревне жил овчар; wieś – деревня; pewien – некий, некоторый), który miał trzech synów (у которого было три сына: «который имел трёх сыновей»; mieć – иметь); dwaj starsi byli mądrzy (двое старших были умные; starszy – старший; mądry – умный), a trzeci był głupi i nazywał się Maciuś (а третий был глупый и звали его Мацюсь; nazywać się – называться; jak się nazywasz? – как тебя зовут?).

Trafiło się raz (случилось однажды: «попалось однажды»; trafić się – попасться, встретиться), że owczarz poszedł na jarmark (что овчар пошёл на базар; pójść – пойти;jarmark – ярмарка, базар), więc dwaj starsi synowie mieli paść gromadę (поэтому двое старших сыновей должны были пасти отару; więc – итак, стало быть, следовательно; mieć – в соч. с неопр. формой глагола означает долженствование; gromada – толпа, множество, масса). Maciuś nie chciał iść w pole (Мацюсь не хотел идти в поле; chcieć), bo zawsze siadywał w piecu i piekł perki w popiele i spał (потому что всегда сидел в печи = на печи, пёк картошку в золе и спал; piec – печь; perka – диал. картошка; popiół – зола, пепел). Tego jednak dnia zbudzili go matusia w samo południe i kazali mu zanieść braciom obiad (однако того дня = в тот день разбудили его матушка в самый полдень и велели ему отнести братьям обед; go – его; mu – ему), i dali mu dwojaczki (и дали ему два горшка; dwojaczki – два глиняных горшка, соединённых ручкой); w jednym garnuszku było kwaśne (в одном горшочке было кислое = капустник; garnuszek – горшочек; garnek – горшок), a w drugim kluski (а во втором – клёцки). W torbę włożyła matka pół bochenka chleba i rzekła (в сумку положила мать полбуханки хлеба и сказала; bochenek – буханка; rzec – сказать):

W pewnej wsi mieszkał owczarz, który miał trzech synów; dwaj starsi byli mądrzy, a trzeci był głupi i nazywał się Maciuś.

Trafiło się raz, że owczarz poszedł na jarmark, więc dwaj starsi synowie mieli paść gromadę. Maciuś nie chciał iść w pole, bo zawsze siadywał w piecu i piekł perki w popiele i spał. Tego jednak dnia zbudzili go matusia w samo południe i kazali mu zanieść braciom obiad, i dali mu dwojaczki; w jednym garnuszku było kwaśne, a w drugim kluski. W torbę włożyła matka pół bochenka chleba i rzekła:

– Idź (иди; iść), Maciuś (Мацюсь), do owczaryszków (к братьям: «к подпаскам»; do – к;owczarczyk – овечий подпасок), a bądź mądry po drodze (и будь умный по пути, droga – дорога путь; po drodze – по пути)! Usłuchał Maciuś matki i poszedł w pole (послушался Мацюсь матери и пошёл в поле). Ale zaraz na zapłociu miał przechodzić po moście (но сразу за забором ему нужно было проходить по мосту; zapłocie – место за забором; płot – забор; most – мост), w którym była dziura (в которым была дыра). Bał się tedy Maciuś (и потому Мацюсь боялся; tedy – книжн. и потому, следовательно), ażeby w nią nie wpadł i nogi nie złamał (чтобы в неё не провалился = не провалиться бы в неё и ногу = ноги не сломать; wpaść – упасть; провалиться); bo nogę złamać jest to wielkie głupstwo (потому что ногу сломать – это большая глупость), a matula kazała mu być mądrym (а матушка велела ему быть умным)! Poszedł więc do głowy po rozum (тогда он додумался; pójść po rozum do głowy – разг. догадаться, додуматься), dobył z torby pół bochenka chleba i zatkał ową dziurę (вынул из сумки полбуханки хлеба и заткнул ним ту дыру); potem ją przeskoczył i obejrzał się (потом её = через неё перепрыгнул и огляделся), czy nie wpadł (не провалился ли). A gdy się obejrzał (а когда осмотрелся), postrzegł cień swój za sobą (заметил свою тень сзади: «за собой»; postrzec – уст. заметить; увидеть).

– Idź, Maciuś, do owczaryszków, a bądź mądry po drodze! Usłuchał Maciuś matki i poszedł w pole. Ale zaraz na zapłociu miał przechodzić po moście, w którym była dziura. Bał się tedy Maciuś, ażeby w nią nie wpadł i nogi nie złamał; bo nogę złamać jest to wielkie głupstwo, a matula kazała mu być mądrym! Poszedł więc do głowy po rozum, dobył z torby pół bochenka chleba i zatkał ową dziurę; potem ją przeskoczył i obejrzał się, czy nie wpadł. A gdy się obejrzał, postrzegł cień swój za sobą.

Wyląkł się okropnie (испугался он ужасно; wylęknąć się – испугаться), bo mu się zdało (потому что ему показалось), że coś za nim stoi i chce go zjeść (что за ним что-то стоит и хочет его съесть; stać – стоять). Więc w nogi (поэтому взял ноги в руки: «поэтому в ноги»), mój drogi (мой дорогой), jak zacznie zmykać przez rowy (как начнёт удирать через канавы; zacząć – начать;zmykać – убегать, удирать; rów – канава, ров), przez zagony (через пашни; zagon – загон, полоса; гряда; zagony pola – загоны поля), aż się za nim kurzyło (так, что даже пятки сверкали; aż – так, что даже;kurzyć się – пылиться; uciekać aż się kurzy – удирать так, что только пятки сверкают). Ale co się obejrzy (но каждый как раз, когда оглядывался: «оглянется»; co – каждый раз, когда;obejrzeć się – осмотреться; оглянуться), to cień bliżej niego (тень ближе к нему = за ним; blisko kogoś, czegoś – близко к кому-л., чему-л.) – co Maciuś prędzej (каждый раз, когда Мацюсь /начинал бежать/ быстрее; prędki – быстрый), to cień też prędzej (тень тоже /бежал/ быстрее). Więc się też już wreszcie zmęczył i stanął (так что он наконец устал и остановился), otarł pot z czoła i rzekł do cienia (вытер пот со лба и сказал тени; otrzeć – вытереть; rzec do kogoś – сказать кому-л.):

Wyląkł się okropnie, bo mu się zdało, że coś za nim stoi i chce go zjeść. Więc w nogi, mój drogi, jak zacznie zmykać przez rowy, przez zagony, aż się za nim kurzyło. Ale co się obejrzy, to cień bliżej niego – co Maciuś prędzej, to cień też prędzej. Więc się też już wreszcie zmęczył i stanął, otarł pot z czoła i rzekł do cienia:

– Jeżeli mnie nie zjesz (если ты меня не съешь), to ci dam klusek z okrasą (я тебе дам клёцок с приправой; ci – тебе)!

I rzucił jedną kluskę za siebie (и бросил одну клёцку за себя), potem jeszcze jedną (потому ещё одну), potem trzecią (потом третью), czwartą (четвёртую): i tak rzucał (и так бросал), póki mu nie zabrakło (пока /они/ ему = у него не кончились; zabraknąć – не хватить). A gdy brakło klusek (а когда кончились клёцки; braknąć – не хватать), strach nowy (снова испугался: «страх новый»), bo matusia kazali mu być mądrym (потому что матушка велели ему быть умным), a to jednak wielkie głupstwo dać się zjeść (а ведь это огромная глупость – дать себя съесть; się – себя)! Rzekł tedy Maciuś do cienia (тогда Мацюсь сказал тени):

– Jeżeli mnie nie zjesz, to ci dam klusek z okrasą!

I rzucił jedną kluskę za siebie, potem jeszcze jedną, potem trzecią, czwartą: i tak rzucał, póki mu nie zabrakło. A gdy brakło klusek, strach nowy, bo matusia kazali mu być mądrym, a to jednak wielkie głupstwo dać się zjeść! Rzekł tedy Maciuś do cienia:

– Jak mnie nie zjesz (если ты меня не съешь), to ci dam kwaśnego z flaczkami (я дам тебе капустника с рубцами; flaki/flaczki – внутренности; рубцы) – i wylał jedną łyżkę za siebie (и вылил одну ложку за себя), potem drugą (потом вторую), trzecią (третью), póki nie zabrakło (пока не кончилось). A gdy i kwaśnego brakło (а когда и капустник кончился), więc na nowo uciekać zaczął i przybiegł do braci swoich (снова начал убегать и прибежал к братьям своим; przybiec – прибежать), i dał im dwojaczki (и дал им два горшка), które były próżne (которые были пусты).

– Gdzież strawa, niegodziwcze (где же еда, негодяй; niegodziwiec)? – zapytali owczarkowie (спросили подпаски). A Maciuś pokazał cień swój i rzekł (а Мацюсь показал /на/ свою тень и сказал):

– Jak mnie nie zjesz, to ci dam kwaśnego z flaczkami – i wylał jedną łyżkę za siebie, potem drugą, trzecią, póki nie zabrakło. A gdy i kwaśnego brakło, więc na nowo uciekać zaczął i przybiegł do braci swoich, i dał im dwojaczki, które były próżne.

– Gdzież strawa, niegodziwcze? – zapytali owczarkowie. A Maciuś pokazał cień swój i rzekł:

– Oto ten czarny diabeł gonił mnie i chciał mnie zjeść (вот этот чёрный чёрт гнался за мной и хотел меня съесть; gonić kogoś – гнаться за кем-л.;diabeł – чёрт, дьявол), więc dałem mu klusek i kwaśnego (поэтому я ему дал клёцок и капустника), żeby mnie nie zjadł (чтобы он меня не съел).

Owczarkowie gniewali się bardzo i mówili (подпаски сердились очень и говорили):

– Przecież to cień (это же тень), nie diabeł (не чёрт), głupcze (дурак; głupiec)!

– A toście mi mogli powiedzieć (а могли бы мне это /раньше/ сказать; to – это; jesteście – вы есть) – rzekł mądry Maciuś (сказал умный Мацюсь) – teraz już nie będę tak głupi (теперь я уже не буду так = такой глупый).

– Oto ten czarny diabeł gonił mnie i chciał mnie zjeść, więc dałem mu klusek i kwaśnego, żeby mnie nie zjadł.

Owczarkowie gniewali się bardzo i mówili:

– Przecież to cień, nie diabeł, głupcze!

– A toście mi mogli powiedzieć – rzekł mądry Maciuś – teraz już nie będę tak głupi.

Cóż po tym (что ж делать: «что же после этого»), kiedy owczarkowie byli głodni (если подпаски были голодные; kiedy – прост. если). Postanowili zatem iść na obiad do domu (решили они таким образом пойти на обед домой), a Maciusiowi kazali paść przez ten czas gromadę i uczyli go (а Мацюсю велели в это время пасти отару и учили его; przez – в течение), żeby strącał owce do kupy (чтобы сталкивал овцы = овец вместе: «в кучу»; strącać – сталкивать; сбрасывать, скидывать; do kupy – в кучу), jak mu się zaczną rozchodzić (если они у него начнут расходиться), i mówili (и говорили):

– Paś owce (паси овец; paść – пасти), Maciusiu, a bądź mądry (и будь умный)!

Cóż po tym, kiedy owczarkowie byli głodni. Postanowili zatem iść na obiad do domu, a Maciusiowi kazali paść przez ten czas gromadę i uczyli go, żeby strącał owce do kupy, jak mu się zaczną rozchodzić, i mówili:

– Paś owce, Maciusiu, a bądź mądry!

Maciuś uważał sobie dobrze (Мацюсь слушал себе внимательно; uważać – быть внимательным; слушать/смотреть внимательно; dobrze – хорошо), co starsi bracia mówili (что /ему/ старшие братья говорили), więc wziął maczugę i zaczął potrącać owce (поэтому взял дубину и начал трогать = бить овец; potrącać – трогать, касаться, задевать), które szły w szkodę (которые травили поле; iść w szkodę – травить поле; szkoda – вред; ущерб), a potrącone znosił na kupę (а побитых сносил в кучу). Jeszcze niewiele było z południa (ещё немного времени прошло: «немного было с полудня»), a już porządna kupka owiec leżała (а уже порядочная кучка овец лежала /на земле/).

Gdy potem bracia wracali z obiadu (когда потом братья возвращались с обеда), Maciuś wybiegł ku nim i wołał (Мацюсь выбежал к ним и кричал; wybiec – выбежать):

– Patrzcie (смотрите), jak ładnie pasę wam owce (как хорошо я вам пасу овец), prawie wszystkie mam w kupie (почти все /собрал/ в кучу: «имею в куче»; kupa – куча)!

Maciuś uważał sobie dobrze, co starsi bracia mówili, więc wziął maczugę i zaczął potrącać owce, które szły w szkodę, a potrącone znosił na kupę. Jeszcze niewiele było z południa, a już porządna kupka owiec leżała.

Gdy potem bracia wracali z obiadu, Maciuś wybiegł ku nim i wołał:

– Patrzcie, jak ładnie pasę wam owce, prawie wszystkie mam w kupie!

Ale oni poczęli wyrzekać i płakać (а они начали сетовать и плакать; począć – книжн. начать), bo większa połowa gromady była zabita (потому что большая половина = часть отары была забита), i mówili (и говорили):

– Cóżeś ty nieszczęśliwego zrobił (что же ты наделал: «что же ты несчастного сделал»), psie głupcze (дурак ты этакий: «собачий дурак»»; pies – собака, пёс)!

– A toście mi mogli wprzód powiedzieć (могли бы мне об этом раньше сказать; wprzód – прежде, раньше) – rzekł Maciuś (сказал Мацюсь) – teraz już nie będę taki głupi (теперь я уже не буду таким глупым).

Ale oni poczęli wyrzekać i płakać, bo większa połowa gromady była zabita, i mówili:

– Cóżeś ty nieszczęśliwego zrobił, psie głupcze!

– A toście mi mogli wprzód powiedzieć – rzekł Maciuś – teraz już nie będę taki głupi.

Nie wiedzieli potem, co czynić (не знали они потом, что делать); więc im Maciuś doradził (поэтому им Мацюсь посоветовал; rada – совет), aby poodnosić zabite owce do owczarni (чтобы отнести забитых овец в овчарню; poodnosić – отнести /много; поочерёдно/; do – в /внутрь/), zamknąć i umykać do boru (запереть /её/ и убегать в лес; bór – дремучий лес), póki tatuś nie wrócą (пока папочка не вернется). Zaczęli więc dźwigać owce do owczarni (начали поэтому носить овец в овчарню), zawsze po dwie na raz (всегда по две на = за один раз), a Maciusiowi kazali brać po trzy albo po cztery (а Мацюсю велели брать по три или по четыре). Kiedy już wszystkie poznosili (когда уже все посносили), zabrali się w drogę i uciekali do boru (отправились в дорогу и убегали в лес). Ubiegli też już spory kawał lasu (пробежали уже порядочно по лесу: «довольно большой кусок леса»; ubiec – пробежать; spory – довольно большой, порядочный; kawał – кусок; kawał drogi – немалый путь), gdy im się przypomniało (когда им вспомнилось; przypomnieć się – припомниться, вспомниться), że nie zamknęli owczarni (что не заперли овчарню); więc rzekli do Maciusia (поэтому они сказали Мацюсю):

– Idź ty co tchu nazad i zamknij wrótnię (иди = беги что есть духу обратно и запри дверь; wrótnia – диал. дверь риги; dech – дыхание, дух; co tchu – во весь дух, что есть духу; nazad – уст. диал. назад, обратно), żeby jej nikt nie mógł otworzyć (чтобы её никто не мог открыть), bo jak zobaczą zabite owce (потому что если увидят забитых овец), to nas będą gonić (то будут за нами гнаться). Przynieś też co do jedzenia (принеси также что-нибудь поесть: «для пищи»; do – для /при указании на назначение чего-л., иногда перев. беспредложной конструкцией/; jedzenie – еда, пища).

Nie wiedzieli potem, co czynić; więc im Maciuś doradził, aby poodnosić zabite owce do owczarni, zamknąć i umykać do boru, póki tatuś nie wrócą. Zaczęli więc dźwigać owce do owczarni, zawsze po dwie na raz, a Maciusiowi kazali brać po trzy albo po cztery. Kiedy już wszystkie poznosili, zabrali się w drogę i uciekali do boru. Ubiegli też już spory kawał lasu, gdy im się przypomniało, że nie zamknęli owczarni; więc rzekli do Maciusia:

– Idź ty co tchu nazad i zamknij wrótnię, żeby jej nikt nie mógł otworzyć, bo jak zobaczą zabite owce, to nas będą gonić. Przynieś też co do jedzenia.

Maciuś wrócił tedy do wsi (тогда Мацюсь вернулся в деревню), nakradł matce uleżałek i porwał banię z octem (наворовал у матери груш и выкрал банку с уксусом; nakraść komuś – накрасть у кого-л.;uleżałka = ulęgałka – плод дикой груши; bania – сосуд шаровидной формы; szklana bania – стеклянная банка; ocet – уксус). Potem poszedł do owczarni (потом пошёл в овчарню), zamknął wierzchnią połowę wrótni (запер верхнюю половину двери), a spodnią wystawił z zawias i wziął na plecy (а нижнюю выставил с петель и взял на спину), i myślał sobie (и думал себе): „Kiedy wrótnię mam na plecach (если дверь /будет/ у меня на спине), to jej nikt nie otworzy (то её никто не откроет)”. Nie uciekał też bardzo (не убегал также очень = быстро), bo się bał (потому что боялся), żeby go kto nie gonił (чтобы за ним /ни/кто не гнался). A gdy przyszedł do braci (а когда пришёл к братьям), podał im wrótnię i rzekł (подал им дверь и сказал):

Maciuś wrócił tedy do wsi, nakradł matce uleżałek i porwał banię z octem. Potem poszedł do owczarni, zamknął wierzchnią połowę wrótni, a spodnią wystawił z zawias i wziął na plecy, i myślał sobie: „Kiedy wrótnię mam na plecach, to jej nikt nie otworzy”. Nie uciekał też bardzo, bo się bał, żeby go kto nie gonił. A gdy przyszedł do braci, podał im wrótnię i rzekł:

– Możecie sami pilnować (можете сами следить), żeby jej kto nie otworzył (чтобы её никто не открыл). A oni mówili (а они говорили):

– Takiś ty mądry (таков-то твой ум: «такой ты умный»), psie głupcze (дурак ты этакий)? Ale poczekaj jeno (но подожди только; jeno – книжн. только, лишь), kiedyś wrótnię dotąd przyniósł (если ты дверь досюда принёс; dotąd – до этого места, досюда; przynieść – принести), to ją poniesiesz i dalej (то понесёшь её и дальше)!

– Wrótnię poniosę (дверь я понесу) – odpowiedział Maciuś (ответил Мацюсь) – uleżałki i bania ciężą mi bardzo (/но/ груши и банка тяжелы для меня очень: «тяготят меня очень»; ciążeć komuś – тяготить кого-л., быть в тягость кому-л.), więc je powieszę na wrótni (поэтому я повешу их на двери; powiesić – повесить; je – их /вин. падеж от местоим. one/), niech ona też trochę dźwiga (пусть она тоже немного несёт).

– Możecie sami pilnować, żeby jej kto nie otworzył. A oni mówili:

– Takiś ty mądry, psie głupcze? Ale poczekaj jeno, kiedyś wrótnię dotąd przyniósł, to ją poniesiesz i dalej!

– Wrótnię poniosę – odpowiedział Maciuś – uleżałki i bania ciężą mi bardzo, więc je powieszę na wrótni, niech ona też trochę dźwiga.

Jak powiedział, tak zrobił (как сказал, так /и/ сделал). Potem szli znowu wszyscy trzej głębiej w gąszcz (потом шли = пошли снова все трое глубже в чащу; gąszcz – чаща, лесные заросли), a szli, póki się nie ściemniało (а шли, пока не стемнело; ściemnieć – стемнеть); dopiero w nocy wleźli na wysoką sosnę (лишь ночью влезли на высокую сосну; w nocy – ночью), aby tam przenocować (чтобы там переночевать). Ledwo co się na nią wdrapali (только что они на неё вскарабкались), usłyszeli hałas jakiś pod drzewem (услышали какой-то шум под деревом). Nadeszli tam bowiem ludzie (потому что туда подошли люди; nadejść – подойти; bowiem – потому что, так как. ибо), którzy noszą to (которые носят то), co nie chce chodzić (что не хочет ходить), a znajdują rzeczy (а = и находят вещи), które jeszcze nie były zgubione (которые ещё не были потеряны; zgubić – потерять). Po prostu nazywają ich złodziejami (попросту называют их ворами; po prostu – просто, попросту).

Jak powiedział, tak zrobił. Potem szli znowu wszyscy trzej głębiej w gąszcz, a szli, póki się nie ściemniało; dopiero w nocy wleźli na wysoką sosnę, aby tam przenocować. Ledwo co się na nią wdrapali, usłyszeli hałas jakiś pod drzewem. Nadeszli tam bowiem ludzie, którzy noszą to, co nie chce chodzić, a znajdują rzeczy, które jeszcze nie były zgubione. Po prostu nazywają ich złodziejami.

Wszystkich razem było sześciu (всех вместе /их/ было шесть), a każdy chłop w chłopa jako dąb (а каждый /из них/ здоровенный мужик; chłop jak dąb – разг. здоровенный мужик). Usiedli oni sobie pod sosną i zaczęli niecić ogień (сели они себе под сосной и начали разводить огонь; usiąść – сесть;niecić – разжигать; niecić ogień – разводить огонь), a przy ogniu piekli pieczenie (а у огня пекли жаркое; przy – при, у; pieczeń – жаркое). Na sośnie ledwo dychali owczarkowie ze strachu i pocili się jak myszy (на сосне подпаски едва дышали от страха и потели как мыши; ze – от /об эмоц. сост./). Ale Maciuś najbardziej się pocił (но Мацюсь потел больше всех), bo ciągle trzymał jeszcze na plecach ową wrótnię (потому что всё ещё держал на спине ту дверь; ciągle – постоянно, непрерывно; ciągle jeszcze – всё ещё), która mu bardzo ciężyła (которая была для него очень тяжёлой). Jemu się zaś zdało (ему же показалось), że to uleżałki tak ciężą (что это груши такие тяжёлые), więc rzekł po cichu do starszego brata (поэтому он сказал тихо старшему брату; po cichu – тихо):

Wszystkich razem było sześciu, a każdy chłop w chłopa jako dąb. Usiedli oni sobie pod sosną i zaczęli niecić ogień, a przy ogniu piekli pieczenie. Na sośnie ledwo dychali owczarkowie ze strachu i pocili się jak myszy. Ale Maciuś najbardziej się pocił, bo ciągle trzymał jeszcze na plecach ową wrótnię, która mu bardzo ciężyła. Jemu się zaś zdało, że to uleżałki tak ciężą, więc rzekł po cichu do starszego brata:

– Stachu (Стах)! Stachu! bo rzucę uleżałki (я же брошу груши)!

– Nie rzucaj (не бросай), psie głupcze (дурак ты этакий)! – odpowiedział Stach (ответил Стах; odpowiedzieć).

Ale uleżałki już po gałęziach na dół leciały (но груши уже по ветвям вниз летели; gałąź – ветвь), więc złodzieje mówili (так что воры говорили):

– Niedaleko do rana (недалеко до утра), bo wiatr mocniejszy otrząsa szyszki (потому что ветер более сильный = усиливается /и/ стряхивает шишки; mocny – сильный). Maciusiowi nie przestała ciężyć wrótnia (Мацюся не перестала тяготить дверь), a on myślał (а он думал; myśleć), że to pewno bania z octem taka ciężka (что это, наверно, банка с уксусом такая тяжёлая), i rzekł znowu (и сказал снова):

– Stachu! Stachu! bo rzucę uleżałki!

– Nie rzucaj, psie głupcze! – odpowiedział Stach.

Ale uleżałki już po gałęziach na dół leciały, więc złodzieje mówili:

– Niedaleko do rana, bo wiatr mocniejszy otrząsa szyszki. Maciusiowi nie przestała ciężyć wrótnia, a on myślał, że to pewno bania z octem taka ciężka, i rzekł znowu:

– Stachu!! Stachu! bo puszczę banię (я же выпущу банку)! Stach nie dał mu puszczać i mówił (Стах не дал = не давал ему /её/ выпускать и говорил):

– To nas wyda (это нас выдаст)!

Ale Maciuś puścił ją jednak (но Мацюсь всё-таки её выпустил; jednak – однако; всё-таки). Na szczęście (к счастью), zawiesiła się bania na gałęziach i tylko ocet się wylał (банка повисла на ветках и только уксус /из неё/ вылился), a rozbity o iglice (а, разбившись об иглы, «разбитый»; rozbić – разбить; iglica – тех. игла), spadł kropelkami na ziemię (упал капельками на землю); więc jeden złodziej rzekł (поэтому один вор сказал):

– Niedaleko do rana (недалеко до утра), bo już rosa pada (потому что роса падает).

– Stachu!! Stachu! bo puszczę banię! Stach nie dał mu puszczać i mówił:

– To nas wyda!

Ale Maciuś puścił ją jednak. Na szczęście, zawiesiła się bania na gałęziach i tylko ocet się wylał, a rozbity o iglice, spadł kropelkami na ziemię; więc jeden złodziej rzekł:

– Niedaleko do rana, bo już rosa pada.

Wtenczas pomyślał sobie Maciuś (тогда подумал себе Мацюсь): „Pewnie to ta wrótnia tak mi cięży! (наверно, это эта дверь такая тяжёлая; pewnie – наверно; вероятно, пожалуй)” – i puścił ją także (и выпустил /и/ её тоже), która z wielkim trzaskiem leciała po gałęziach (которая = она с большим = громким треском летела по ветвях = по ветвям; lecieć – лететь); złodzieje zaś wołali (а воры кричали):

– Diabeł zlatuje z drzewa (чёрт слетает с дерева)! – i zaczęli zdzierać jak oparzeni (и начали сдирать = удирать как ошпаренные; oparzyć – обжечь; ошпарить). Ale jeden między nimi był kulawy (но один среди них был хромой; między – между, среди), nie mógł też tak prędko podnieść się z ziemi (не мог так быстро подняться с земли), więc drzwi spadły na niego właśnie wtedy (поэтому двери упали на него как раз тогда), jak kładł kawał mięsa w gębę (когда он клал = запихивал кусок мяса в рот; kłaść – класть), i ucięły mu język (и отрезали ему язык; uciąć – отрезать). Gonił i on potem za drugimi i chciał wołać (бежал и он потом за другими и хотел кричать; gonić – бежать, нестись): „Poczekaj (подожди)!”, lecz mu się zawsze wymówiło (но у него всегда = всё время получалось: «ему всегда выговаривалось»; wymówić – произнести, выговорить): „P o k l e k a j” (пожди), a tym na przodzie zdawało się (а тем впереди казалось; przód – перёд, передняя часть; na przodzie – впереди), że on woła (что он кричит): ”Uciekaj (беги: «убегай»; uciekać – убегать)!” więc jeszcze bardziej uciekali (поэтому ещё больше = быстрее убегали).

Wtenczas pomyślał sobie Maciuś: „Pewnie to ta wrótnia tak mi cięży!” – i puścił ją także, która z wielkim trzaskiem leciała po gałęziach; złodzieje zaś wołali:

– Diabeł zlatuje z drzewa! – i zaczęli zdzierać jak oparzeni. Ale jeden między nimi był kulawy, nie mógł też tak prędko

podnieść się z ziemi, więc drzwi spadły na niego właśnie wtedy, jak kładł kawał mięsa w gębę, i ucięły mu język. Gonił i on potem za drugimi i chciał wołać: „Poczekaj!”, lecz mu się zawsze wymówiło: „P o k l e k a j”, a tym na przodzie zdawało się, że on woła: „Uciekąj!” więc jeszcze bardziej uciekali.

Wtenczas dopiero zleźli owczarkowie z drzewa i poczęli dojadać pieczystego (тогда только слезли подпаски с дерева и начали доедать жаркое), złodzieje bowiem odbiegli w strachu wszystkiego (потому что воры покинули = оставили в страхе всё; odbiec czegoś – уст. покинуть что-л.), nawet dwóch miechów pieniędzy (даже два мешка денег; pieniądze – деньги), które owczarkowie zabrali do domu (которые подпаски забрали домой; do domu – домой), aby nimi zapłacić szkodę za owce (чтобы ими уплатить убыток за овец). I wrócili do domu (и вернулись домой), i zapłacili tę szkodę (и оплатили этот убыток; zapłacić – заплатить, уплатить; оплатить), i zostało im się jeszcze półtora miecha pieniędzy (и осталось у них ещё полтора мешка денег). Więc za nie kupili sobie dom i suknie z bławatnych materii (поэтому купили они за = на них себе дом и наряды из шёлка: «из шёлковых материй»; bławatny – уст. шёлковый), i jedwabne chusteczki (и шёлковые платочки). Maciusia też ubrali we frak paryski i w świecące trzewiki i pończochy (Мацюся тоже одели в парижский фрак и в блестящие ботинки и чулки; świecić się – светиться; блестеть), jakby babę (словно бабу). Ale on zawsze sobie był Maciusiem (но он всегда был себе Мацюсем), i zawsze piekł perki w popiele (и всегда пёк картошку в золе), a może jeszcze piecze (а может быть, /и до сих пор/ ещё печёт).

Wtenczas dopiero zleźli owczarkowie z drzewa i poczęli dojadać pieczystego, złodzieje bowiem odbiegli w strachu wszystkiego, nawet dwóch miechów pieniędzy, które owczarkowie zabrali do domu, aby nimi zapłacić szkodę za owce. I wrócili do domu, i zapłacili tę szkodę, i zostało im się jeszcze półtora miecha pieniędzy. Więc za nie kupili sobie dom i suknie z bławat-nych materii, i jedwabne chusteczki. Maciusia też ubrali we frak paryski i w świecące trzewiki i pończochy, jakby babę. Ale on zawsze sobie był Maciusiem, i zawsze piekł perki w popiele, a może jeszcze piecze.

Antoni Józef Gliński

(Антони Юзеф Глиньский)

10. O kmiotku i o soczewicy [10]

(О мужичке и о чечевице)

Był sobie jeden kmiotek tak leniwy (был = жил себе один мужичок так = такой ленивый; być), że ciągle z założonymi chodząc rękami (что постоянно ходя = сидя сложа руки; chodzić – ходить; założyć – заложить; siedzieć z założonymi rękami – сидеть сложа руки), do niczego się nie brał (ни за что не брался; brać się do kogoś, czegoś – приниматься, браться за кого-л., что-л.), i chciał żeby robota albo sama się robiła (и хотел, чтобы работа или сама делалась), albo ktoś ją za niego zrobił (или /чтобы/ кто-нибудь её за него делал).

Przychodzi raz kmiotek do gumna (приходит однажды мужичок на гумно; do – зд. на), patrzy (смотрит) – aż na toku leży soczewica wymłócona (аж = а на току лежит чечевица вымолоченная; wymłocić – вымолотить), wywiana (провеянная), trzeba by ją tylko do worka wsypać (надо бы её только в мешок всыпать; do – в /внутрь/), ale ani weź nie chce się (но хоть убей не хочется: «ни возьми…»; ani – ни; wziąć – взять).

Był sobie jeden kmiotek tak leniwy, że ciągle z założonymi chodząc rękami, do niczego się nie brał i chciał, żeby robota albo sama się robiła, albo ktoś ją za niego zrobił.

Przychodzi raz kmiotek do gumna, patrzy – aż na toku leży soczewica wymłócona, wywiana, trzeba by ją tylko do worka wsypać, ale ani weź nie chce się.

Stanął więc (встал тогда; więc – итак, стало быть, следовательно), popatrzył (посмотрел), położył worek (положил мешок), pokłonił się soczewicy i rzecze (поклонился чечевице и молвит; rzec – сказать, произнести, молвить):

– Soczewico, wleź do worka (чечевица, влезь = залезь в мешок; wleźć – влезть)!

Soczewica spokojnie sobie na toku leży i ani ruszy się do worka (чечевица спокойно себе на току лежит и не двинется в мешок); idzie więc kmiotek do szczurów (идёт тогда мужичок к крысам; do – к), kłania się i mówi (кланяется и говорит):

– Szczury (крысы), idźcie soczewicę jeść (идите чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

Stanął więc, popatrzył, położył worek, pokłonił się soczewicy i rzecze:

– Soczewico, wleź do worka!

Soczewica spokojnie sobie na toku leży i ani ruszy się do worka; idzie więc kmiotek do szczurów, kłania się i mówi:

– Szczury, idźcie soczewicę jeść, soczewica nie chce do worka leźć.

Szczury jedzą sobie pszeniczkę i ani myślą o soczewicy (крысы едят себе пшеницу и даже не думают о чечевице; jeść – есть; przenica – пшеница; ani – даже и не); idzie więc kmiotek dalej (идёт тогда мужичок дальше; więc – итак, следовательно), przychodzi do kota i kłaniając się mówi (приходит к коту и, кланяясь, говорит):

– Kocie, idź szczury łapać (кот, иди крысы = крыс ловить), szczury nie chcą soczewicy jeść (крысы не хотят чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

Szczury jedzą sobie pszeniczkę i ani myślą o soczewicy; idzie więc kmiotek dalej, przychodzi do kota i kłaniając się mówi:

– Kocie, idź szczury łapać, szczury nie chcą soczewicy jeść, soczewica nie chce do worka leźć.

Kot zajada ser tłusty (кот уплетает жирный сыр), nie w głowę mu więc szczury (поэтому ему не до крыс: «не в голове ему…»); kmiotek postał (мужичок постоял), poskrobał się w głowie (почесал голову: «почесался в голове»; poskrobać się – почесаться), idzie na łąkę do łozy (идёт на луг к лозе), kłania się i mówi (кланяется и говорит):

– Łozo, idź kota siec (лоза, иди кота сечь; siec = siekać – сечь), kot nie chce szczurów łapać (кот не хочет крыс ловить), szczury nie chcą soczewicy jeść (крысы не хотят чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

Kot zajada ser tłusty, nie w głowę mu więc szczury; kmiotek postał, poskrobał się w głowie, idzie na łąkę do łozy, kłania się i mówi:

– Łozo, idź kota siec, kot nie chce szczurów łapać, szczury nie chcą soczewicy jeść, soczewica nie chce do worka leźć.

Łoza szumi na łące i ani ruszy się z miejsca (лоза шумит на лугу и ни двинется = не сдвинется с места; łąka – луг; ani – ни; ruszyć się – тронуться, двинуться); kmiotek pokiwał głową (мужичок покивал головой), przychodzi do kozy (приходит к козе), kłania się i mówi (кланяется и говорит):

– Kozo, idź łozę gryźć (коза, иди лозу грызть), łoza nie chce kota siec (лоза не хочет кота сечь), kot nie chce szczurów łapać (кот не хочет крыс ловить), szczury nie chcą soczewicy jeść (крысы не хотят чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

Łoza szumi na łące i ani ruszy się z miejsca; kmiotek pokiwał głową, przychodzi do kozy, kłania się i mówi:

– Kozo, idź łozę gryźć, łoza nie chce kota siec, kot nie chce szczurów łapać, szczury nie chcą soczewicy jeść, soczewica nie chce do worka leźć.

Koza ogryza pączki młodej brzózki (коза обгрызает почки молодой берёзки; pączek – почка; brzoza – берёза), nie w głowie więc jej łoza (поэтому её не до лозы); kmiotek pogroził palcem po nosie (мужичок погрозил пальцем по носу), idzie dalej (идёт дальше), napotyka wilka (встречает волка), kłania się i mówi (кланяется и говорит):

– Wilku, idź kozę dusić (волк, иди козу душить), koza nie chce łozy gryźć (коза не хочет лозы = лозу грызть), łoza nie chce kota siec (лоза не хочет кота сечь), kot nie chce szczurów łapać (кот не хочет крыс ловить), szczury nie chcą soczewicy jeść (крысы не хотят чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

Koza ogryza pączki młodej brzózki, nie w głowie więc jej łoza; kmiotek pogroził palcem po nosie, idzie dalej, napotyka wilka, kłania się i mówi:

– Wilku, idź kozę dusić, koza nie chce łozy gryźć, łoza nie chce kota siec, kot nie chce szczurów łapać, szczury nie chcą soczewicy jeść, soczewica nie chce do wora leźć.

Wilk tylko co na paszy zjadł źrebię (волк только что на пашне съел жеребёнка; zjeść – съесть), jeszcze paszczę miał we krwi świeżej (ещё пасть имел = пасть у него была в свежей крови; mieć – иметь; krew – кровь), nie myślał więc o kozie i pobiegł dalej (не думал он поэтому о козе и побежал дальше); kmiotek popatrzył na wilka (мужичок посмотрел на волка), zauważył, gdzie ma legowisko (заметил, где у него логово), poszedł do psów (пошёл к собакам/псам; pies – собака, пёс), kłania się i mówi (кланяется и говорит):

– Psy, idźcie wilka kąsać (собаки, идите волка кусать), wilk nie chce kozy dusić (волк не хочет козу душить), koza nie chce łozy gryźć (коза не хочет лозу грызть), łoza nie chce kota siec (лоза не хочет кота сечь), kot nie chce szczurów łapać (кот не хочет крыс ловить), szczury nie chcą soczewicy jeść (крысы не хотят чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

Wilk tylko co na paszy zjadł źrebię, jeszcze paszczę miał we krwi świeżej, nie myślał więc o kozie i pobiegł dalej; kmiotek popatrzył na wilka, zauważył, gdzie ma legowisko, poszedł do psów, kłania się i mówi:

– Psy, idźcie wilka kąsać, wilk nie chce kozy dusić, koza nie chce łozy gryźć, łoza nie chce kota siec, kot nie chce szczurów łapać, szczury nie chcą soczewicy jeść, soczewica nie chce do wora leźć.

Psy goniły za zającem (псы гнались за зайцем; gonić za czymś, kimś – гнаться за кем-л., чем-л.), wysłuchawszy więc mowy kmiotka (поэтому, выслушав речь мужичка; wysłuchać czegoś – выслушать что-л.), wolały dalej za nim pędzić niż z niesmacznym wilkiem iść w zapasy (больше предпочитали дальше за ним гнаться, чем с невкусным волком тягаться; woleć coś niż – больше предпочитать что-л. чем что-л.; iść w zapasy = iść w zawody – тягаться, соперничать, состязаться/, zawody – соревнования, состязания); kmiotek zatem postał (таким образом = так что мужичок постоял; zatem – следовательно, итак, таким образом), pomyślał (подумал), ruszył do myśliwych (отправился за охотниками: «двинулся за…»; ruszyć – тронуться, двинуться; po – за /о цели/), przychodzi (приходит), kłania się i mówi (кланяется и говорит):

– Myśliwi, idźcie psów strzelać (охотники, идите собак стрелять), psy nie chcą wilka kąsać (собаки не хотят волка кусать), wilk nie chce kozy dusić (волк не хочет козу душить), koza nie chce łozy gryźć (коза не хочет лозу грызть), łoza nie chce kota siec (лоза не хочет кота сечь), kot nie chce szczurów łapać (кот не хочет крыс ловить), szczury nie chcą soczewicy jeść (крысы не хотят чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

Psy goniły za zającem, wysłuchawszy więc mowy kmiotka, wolały dalej za nim pędzić niż z niesmacznym wilkiem iść w zapasy; kmiotek zatem postał, pomyślał, ruszył do myśliwych, przychodzi, kłania się i mówi:

– Myśliwi, idźcie psów strzelać, psy nie chcą wilka kąsać, wilk nie chce kozy dusić, koza nie chce łozy gryźć, łoza nie chce kota siec, kot nie chce szczurów łapać, szczury nie chcą soczewicy jeść, soczewica nie chce do wora leźć.

Myśliwi polowali na sarny (охотники охотились на косуль), z których mieli skórę i mięso (с которых имели шкуру и мясо; skóra – кожа; шкура), nie zechcieli więc na psów napadać (не захотели они поэтому на псов нападать), z którymi często polowali w kniejach (с которыми часто охотились в дебрях), kmiotek ruszył do ognia (мужичок отправился к огню), przychodzi (приходит), kłania się i mówi (кланяется и говорит):

– Ogniu (огонь; ogień), idź myśliwych palić (иди охотников жечь), myśliwi nie chcą psów strzelać (охотники не хотят собак стрелять), psy nie chcą wilka kąsać (собаки не хотят волка кусать), wilk nie chce kozy dusić (волк не хочет козу душить), koza nie chce łozy gryźć (коза не хочет лозу грызть), łoza nie chce kota siec (лоза не хочет кота сечь), kot nie chce szczurów łapać (кот не хочет крыс ловить), szczury nie chcą soczewicy jeść (крысы не хотят чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

Myśliwi polowali na sarny, z których mieli skórę i mięso, nie zechcieli więc na psów napadać, z którymi często polowali w kniejach, kmiotek ruszył do ognia, przychodzi, kłania się i mówi:

– Ogniu, idź myśliwych palić, myśliwi nie chcą psów strzelać, psy nie chcą wilka kąsać, wilk nie chce kozy dusić, koza nie chce łozy gryźć, łoza nie chce kota siec, kot nie chce szczurów łapać, szczury nie chcą soczewicy jeść, soczewica nie chce do wora leźć.

Ogień z trzaskiem pożerał suchą olchę (огонь с треском пожирал сухую ольху), nie zechciał więc iść na myśliwych (поэтому он не захотел идти на охотников); kmiotek przychodzi do sadzawki (мужичок приходит к пруду; sadzawka – небольшой пруд), kłania się i mówi (кланяется и говорит):

– Wodo, idź ogień zalewać (вода, иди огонь заливать), ogień nie chce myśliwych palić (огонь не хочет охотников жечь), myśliwi nie chcą psów strzelać (охотники не хотят собак стрелять), psy nie chcą wilka kąsać (собаки не хотят волка кусать), wilk nie chce kozy dusić (волк не хочет козу душить), koza nie chce łozy gryźć (коза не хочет лозу грызть), łoza nie chce kota siec (лоза не хочет кота сечь), kot nie chce szczurów łapać (кот не хочет крыс ловить), szczury nie chcą soczewicy jeść (крысы не хотят чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

Ogień z trzaskiem pożerał suchą olchę, nie zechciał więc iść na myśliwych; kmiotek przychodzi do sadzawki, kłania się i mówi:

– Wodo, idź ogień zalewać, ogień nie chce myśliwych palić, myśliwi nie chcą psów strzelać, psy nie chcą wilka kąsać, wilk nie chce kozy dusić, koza nie chce łozy gryźć, łoza nie chce kota siec, kot nie chce szczurów łapać, szczury nie chcą soczewicy jeść, soczewica nie chce do worka leźć.

Woda chciała się wydobyć ze stawu (вода хотела выбраться из пруда; ze – из), podmywając więc ciągle tamę o ogniu myśleć nie chciała (поэтому, подмывая постоянно дамбу, об огне думать не хотела); kmiotek poszedł dalej (мужичок пошёл дальше), przychodzi do wołu (приходит к волу; wół – вол), kłania się i mówi (кланяется и говорит):

– Wole, idź wodę pić (вол, иди воду пить), woda nie chce ognia zalewać (вода не хочет огонь заливать), ogień nie chce myśliwych palić (огонь не хочет охотников жечь), myśliwi nie chcą psów strzelać (охотники не хотят собак стрелять), psy nie chcą wilka kąsać (собаки не хотят волка кусать), wilk nie chce kozy dusić (волк не хочет козу душить), koza nie chce łozy gryźć (коза не хочет лозу грызть), łoza nie chce kota siec (лоза не хочет кота сечь), kot nie chce szczurów łapać (кот не хочет крыс ловить), szczury nie chcą soczewicy jeść (крысы не хотят чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

Woda chciała się wydobyć ze stawu, podmywając więc ciągle tamę o ogniu myśleć nie chciała; kmiotek poszedł dalej, przychodzi do wołu, kłania się i mówi:

– Wole, idź wodę pić, woda nie chce ognia zalewać, ogień nie chce myśliwych palić, myśliwi nie chcą psów strzelać, psy nie chcą wilka kąsać, wilk nie chce kozy dusić, koza nie chce łozy gryźć, łoza nie chce kota siec, kot nie chce szczurów łapać, szczury nie chcą soczewicy jeść, soczewica nie chce do worka leźć.

Wół brodził sobie rankiem po bujnej runi żyta (вол бродил себе утром по буйным всходам ржи; ranek – утро; ruń – молодые всходы хлебов), zajadał ją z rosą (уплетал их с росой), nie mając więc pragnienia (поэтому, не имея желания; pragnienie – жажда, желание), nie zechciał iść do wody (не захотел идти к воде), a kmiotek poszedł dalej (а мужичок пошёл к воде), przychodzi do kija (приходит к палке), kłania się i mówi (кланяется и говорит):

– Kiju, idź wołu bić (палка иди волу = вола бить), wół nie chce wody pić (вол не хочет воду пить), woda nie chce ognia zalewać (вода не хочет огонь заливать), ogień nie chce myśliwych palić (огонь не хочет охотников жечь), myśliwi nie chcą psów strzelać (охотники не хотят собак стрелять), psy nie chcą wilka kąsać (собаки не хотят волка кусать), wilk nie chce kozy dusić (волк не хочет козу душить), koza nie chce łozy gryźć (коза не хочет лозу грызть), łoza nie chce kota siec (лоза не хочет кота сечь), kot nie chce szczurów łapać (кот не хочет крыс ловить), szczury nie chcą soczewicy jeść (крысы не хотят чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

Wół brodził sobie rankiem po bujnej runi żyta, zajadał ją z rosą, nie mając więc pragnienia, nie zechciał iść do wody, a kmiotek poszedł dalej, przychodzi do kija, kłania się i mówi:

– Kiju, idź wołu bić, wół nie chce wody pić, woda nie chce ognia zalewać, ogień nie chce myśliwych palić, myśliwi nie chcą psów strzelać, psy nie chcą wilka kąsać, wilk nie chce kozy dusić, koza nie chce łozy gryźć, łoza nie chce kota siec, kot nie chce szczurów łapać, szczury nie chcą soczewicy jeść, soczewica nie chce do worka leźć.

Kij stał sobie w cichym i ciepłym kącie (палка стояла себе в тихом и тёплом углу; kąt – угол), nie chciał spokojności swojej przerywać (не хотела прерывать своего спокойствия), pozostał więc na miejscu (поэтому она осталась на месте), a kmiotek idzie do robaków (а мужичок идёт к червям), kłania się i mówi (кланяется и говорит):

– Robaki, idźcie kij toczyć (черви, идите палку точить), kij nie chce wołu bić (палка не хочет волов бить), wół nie chce wody pić (вол не хочет воду пить), woda nie chce ognia zalewać (вода не хочет огонь заливать), ogień nie chce myśliwych palić (огонь не хочет охотников жечь), myśliwi nie chcą psów strzelać (охотники не хотят собак стрелять), psy nie chcą wilka kąsać (собаки не хотят волка кусать), wilk nie chce kozy dusić (волк не хочет козу душить), koza nie chce łozy gryźć (коза не хочет лозу грызть), łoza nie chce kota siec (лоза не хочет кота сечь), kot nie chce szczurów łapać (кот не хочет крыс ловить), szczury nie chcą soczewicy jeść (крысы не хотят чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

Kij stał sobie w cichym i ciepłym kącie, nie chciał spokojności swojej przerywać, pozostał więc na miejscu, a kmiotek idzie do robaków, kłania się i mówi:

– Robaki, idźcie kij toczyć, kij nie chce wołu bić, wół nie chce wody pić, woda nie chce ognia zalewać, ogień nie chce myśliwych palić, myśliwi nie chcą psów strzelać, psy nie chcą wilka kąsać, wilk nie chce kozy dusić, koza nie chce łozy gryźć, łoza nie chce kota siec, kot nie chce szczurów łapać, szczury nie chcą soczewicy jeść, soczewica nie chce do worka leźć.

Robaki czołgały się po miękkiej i zielonej darni (черви ползали по мягкому и зелёному дёрну; czołgać się – ползать; darń – ж. дёрн), wolały więc na miejscu pozostać niż wspinać się na kij suchy i twardy (поэтому они больше предпочитали на месте остаться, чем карабкаться на сухую и твёрдую палку); kmiotek popatrzył (мужичок посмотрел), zawrócił się i przybywszy do kur (повернул и, прибыв к курам), kłania się i mówi (кланяется и говорит):

– Kury, idźcie robaki kłuć (куры, идите червей клевать), robaki nie chcą kija toczyć (черви не хотят палку точить), kij nie chce wołu bić (палка не хочет волов бить), wół nie chce wody pić (вол не хочет воду пить), woda nie chce ognia zalewać (вода не хочет огонь заливать), ogień nie chce myśliwych palić (огонь не хочет охотников жечь), myśliwi nie chcą psów strzelać (охотники не хотят собак стрелять), psy nie chcą wilka kąsać (собаки не хотят волка кусать), wilk nie chce kozy dusić (волк не хочет козу душить), koza nie chce łozy gryźć (коза не хочет лозу грызть), łoza nie chce kota siec (лоза не хочет кота сечь), kot nie chce szczurów łapać (кот не хочет крыс ловить), szczury nie chcą soczewicy jeść (крысы не хотят чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

Robaki czołgały się po miękkiej i zielonej darni, wolały więc na miejscu pozostać niż wspinać się na kij suchy i twardy; kmiotek popatrzył, zawrócił się i przybywszy do kur, kłania się i mówi:

– Kury, idźcie robaki kłuć, robaki nie chcą kija toczyć, kij nie chce wołu bić, wół nie chce wody pić, woda nie chce ognia zalewać, ogień nie chce myśliwych palić, myśliwi nie chcą psów strzelać, psy nie chcą wilka kąsać, wilk nie chce kozy dusić, koza nie chce łozy gryźć, łoza nie chce kota siec, kot nie chce szczurów łapać, szczury nie chcą soczewicy jeść, soczewica nie chce do worka leźć.

Kury grzebały się na własnym śmietnisku (куры рылись на /своей/ собственной мусорной куче; grzebać się – рыться, копаться; śmietnisko – мусорная куча; śmiecie – мусор), gdzie ziarnka pszenicy i smaczne okruchy znajdowały (где находили зёрнышка пшеницы и вкусные крошки), nie chciały się więc do darni po robaki trudzić (поэтому они не хотели к дёрну за червями трудиться = идти; trudzić się – трудиться), a kmiotek zniecierpliwiony (а мужичок, раздражённый), plunął zagniewany (плюнул, рассердившись: «рассерженный»; zagniewać się – рассердиться), ruszył prosto do orła (отправился прямо к орлу; orzeł – орёл), przybył, pokłonił się i rzecze (прибыл, поклонился и молвит):

Kury grzebały się na własnym śmietnisku, gdzie ziarnka pszenicy i smaczne okruchy znajdowały, nie chciały się więc do darni po robaki trudzić, a kmiotek zniecierpliwiony, plunął zagniewany, ruszył prosto do orła, przybył, pokłonił się i rzecze:

– Orle, idź kury drzeć (орёл, иди кур драть), kury nie chcą robaków kłuć (куры не хотят червей клевать), robaki nie chcą kija toczyć (черви не хотят палку точить), kij nie chce wołu bić (палка не хочет вола бить), wół nie chce wody pić (вол не хочет воду пить), woda nie chce ognia zalewać (вода не хочет огонь заливать), ogień nie chce myśliwych palić (огонь не хочет охотников жечь), myśliwi nie chcą psów strzelać (охотники не хотят собак стрелять), psy nie chcą wilka kąsać (собаки не хотят волка кусать), wilk nie chce kozy dusić (волк не хочет козу душить), koza nie chce łozy gryźć (коза не хочет лозу грызть), łoza nie chce kota siec (лоза не хочет кота сечь), kot nie chce szczurów łapać (кот не хочет крыс ловить), szczury nie chcą soczewicy jeść (крысы не хотят чечевицу есть), soczewica nie chce do worka leźć (чечевица не хочет в мешок лезть).

– Orle, idź kury drzeć, kury nie chcą robaków kłuć, robaki nie chcą kija toczyć, kij nie chce wołu bić, wół nie chce wody pić, woda nie chce ognia zalewać, ogień nie chce myśliwych palić, myśliwi nie chcą psów strzelać, psy nie chcą wilka kąsać, wilk nie chce kozy dusić, koza nie chce łozy gryźć, łoza nie chce kota siec, kot nie chce szczurów łapać, szczury nie chcą soczewicy jeść, soczewica nie chce do worka leźć.

Orzeł, nastawiwszy szpony (орёл, выставив когти), jak rzuci się do kur (как бросится к курам), kury do robaków (куры – к червям), robaki do kija (черви – к палке), kij do wołu (палка – к волу), wół do wody (вол – к воде), woda do ognia (вода – к огню), ogień do myśliwych (огонь – к охотникам), myśliwi do psów (охотники – к собакам), psy do wilka (собаки – к волку), wilk do kozy (волк – к козе), koza do łozy (коза – к лозе), łoza do kota (лоза – к коту), kot do szczurów (кот – к крысам), szczury do soczewicy (крысы – к чечевице), a soczewica (а чечевица) – szust do worka (прыг в мешок; szustać – уст. скакать, прыгать) i worek się zawiązał (и мешок завязался).

Orzeł, nastawiwszy szpony, jak rzuci się do kur, kury do robaków, robaki do kija, kij do wołu, wół do wody, woda do ognia, ogień do myśliwych, myśliwi do psów, psy do wilka, wilk do kozy, koza do łozy, łoza do kota, kot do szczurów, szczury do soczewicy, a soczewica – szust do worka i worek się zawiązał.

11. O czarowniku i jego uczniu

(О колдуне и его ученике)

Był sobie szewc ubogi (был = жил себе бедный сапожник), pijak zawołany (пьяница заправский; zawołany – призванный; прирождённый, заправский), i miał poczciwą żonę (и была у него славная жена: «и имел славную жену»; mieć – иметь), syna jedynaka i kilka córek (единственный сын и несколько дочерей; jedynak – единственный сын).

Syn miał już lat kilkanaście (сыну было уже более десяти лет = сын был уже взрослый; ile masz lat? – сколько тебе лет?; kilkanaście – более десяти /в пределах второго десятка/), a więc troskliwa matka ubrała go (следовательно = поэтому заботливая мать одела его; więc – итак, стало быть, следовательно; troska – забота), jak mogła (как могла), główkę gładko uczesała (головку гладко причесала), czule go ucałowała (нежно его поцеловала), w kościele nabożnie się z nim pomodliła i w daleką go drogę poprowadziła (в церкви набожно с ним помолилась и повела его в далёкую дорогу; kościół – церковь, храм; костёл), do stołecznego miast (в столичный город), by go do jakiego majstra na termin oddać i poczciwego jakiego rzemiosła nauczyć (чтобы его к какому-нибудь мастеру отдать в ученики и какому-нибудь славному ремеслу научить; jaki – какой; разг. какой-нибудь; termin – ученичество /у мастера/, oddać do terminu – отдать в ученики; nauczyć czegoś – научить чему-л.).

Był sobie szewc ubogi, pijak zawołany, i miał poczciwą żonę, syna jedynaka i kilka córek.

Syn miał już lat kilkanaście, a więc troskliwa matka ubrała go, jak mogła, główkę gładko uczesała, czule go ucałowała, w kościele nabożnie się z nim pomodliła i w daleką go drogę poprowadziła, do stołecznego miasta, by go do jakiego majstra na termin oddać i poczciwego jakiego rzemiosła nauczyć.

Gdy już byli w połowie drogi (когда они уже были на полпути; połowa – половина; droga – дорога, путь; w połowie drogi – на полпути), napotkał ich jakiś szlachcic w czarnej kapocie (встретил их какой-то шляхтич в чёрном кафтане; szlachcic – шляхтич; дворянин, kapota – балахон; кафтан), upodobał chłopca i namawiał go do siebie na naukę (полюбил парня и уговаривал его /пойти/ к себе учиться; do – к; nauka – обучение, учение, учёба; oddać na naukę – отдать в школу/учиться); ale że staruszkę zwykłym chrześcijańskim pozdrowieniem nie powitał i coś mu źle z oczu patrzyło (но, так как он старушку обычным христианским приветствием не приветствовал, и по глазам было видно, что он замышляет плохое: «что-то плохое ему из глаз смотрело»; patrzeć – смотреть; złe patrzy mu z oczu – сразу/по глазам видно, что он плохое замышляет), a bardziej jeszcze (а ещё больше /оттого/), że rzemiosła swego wymienić nie chciał (что ремесла своего назвать не хотел) – staruszka swego syna powierzyć mu nie chciała i wreszcie tak go ofuknęła (старушка своего сына доверить ему не хотела и в конце концов так на него прикрикнула; wreszcie – наконец, в конце концов; ofuknąć kogoś – прикрикнуть на кого-л.), że się odczepił i w tyle pozostał (что он /от них/ отцепился и отстал; tył – зад; pozostać – остаться; pozostać w tyle – остаться позади; отстать).

Gdy już byli w połowie drogi, napotkał ich jakiś szlachcic w czarnej kapocie, upodobał chłopca i namawiał go do siebie na naukę; ale że staruszkę zwykłym chrześcijańskim pozdrowieniem nie powitał i coś mu źle z oczu patrzyło, a bardziej jeszcze, że rzemiosła swego wymienić nie chciał – staruszka swego syna powierzyć mu nie chciała i wreszcie tak go ofuknęła, że się odczepił i w tyle pozostał.

Idą więc sami a idą i kiedy już kilka mil uszli (идут, стало быть, одни а = и идут и, когда уже несколько миль прошли; ujść – пройти), ujrzeli się wśród wielkiej pustyni (увидели себя среди большой пустыни), przez którą cały dzień idąc (через которую идя целый день), nigdzie ani wioski ani lichej karczmy (нигде ни деревни, ни убогого трактира; lichy – бедный, убогий), ani nawet żywej duszy nie napotkali (ни даже живой души не встретили), a upał tak był wielki (а зной был такой большой = сильный), że z pragnienia (что от жажды; z – от /об эмоц. сост./), gorąca i głodu podróżni całkiem ustali i na wielkim gościńcu piaszczystym usiedli odpocząć (жары и голода путники совершенно остановились и на большой песчаной дороге сели отдохнуть; gorąco – жара; ustać – прекратить, остановиться; gościniec – большак, дорога), i płaczą oboje (и плачут оба; płakać).

Idą więc sami a idą i kiedy już kilka mil uszli, ujrzeli się wśród wielkiej pustyni, przez którą cały dzień idąc, nigdzie ani wioski ani lichej karczmy, ani nawet żywej duszy nie napotkali, a upał tak był wielki, że z pragnienia, gorąca i głodu podróżni całkiem ustali i na wielkim gościńcu piaszczystym usiedli odpocząć, i płaczą oboje.

Wtem na równej i pustej drodze (вдруг на ровной и пустой дороге; droga), tuż przy szewcowej i jej synie zjawia się nagle kamień ogromny (сразу же рядом с женой сапожника и её сыном появляется огромный камень; tuż – сразу же; przy – рядом; szewcowa – жена сапожника; szewc – сапожник), a na tym kamieniu stoi na półmisku gorąca pieczeń wołowa (а на этом камне стоит = находится на миске горячее говяжье жаркое), obok leży bułka białego chleba i stoi dzban z pieniącym się piwem (рядом лежит булка белого хлеба и стоит кувшин с пенящимся пивом).

Podróżni skwapliwie do kamienia przyskoczyli (путники поспешно подбежали к камню; przyskoczyć do kogoś, czegoś – подскочить, подбежать к кому-л., к чему-л.), ale gdy ręką do jadła sięgnęli (но, когда рукой = руками к еде потянулись; sięgnąć po coś – потянуться к чему-л.), wszystko znikło i próżny tylko kamień pozostał (всё исчезло, и только пустой камень остался; zniknąć – исчезнуть); gdy zaś odeszli (а когда отошли; odejść), znowu kamień jak pierwej był zastawiony (снова камень как прежде был накрыт)!..

Wtem na równej i pustej drodze, tuż przy szewcowej i jej sy-nie zjawia się nagle kamień ogromny, a na tym kamieniu stoi na półmisku gorąca pieczeń wołowa, obok leży bułka białego chleba i stoi dzban z pieniącym się piwem.

Podróżni skwapliwie do kamienia przyskoczyli, ale gdy ręką do jadła sięgnęli, wszystko znikło i próżny tylko kamień pozostał; gdy zaś odeszli, znowu kamień jak pierwej był zastawiony!..

Kiedy tak kilka razy na próżno kusili się o posiłek (когда они так несколько раз тщетно пытались съесть еду; kusić się o coś – пытаться/стремиться сделать/достичь что-л.; posiłek – еда /приём пищи/), który to się zjawiał (которая то появлялась), to znikał na kamieniu (то исчезала на камне) – bystrego pojęcia chłopiec szewcowej domyślił się (сообразительный парень жены сапожника догадался: «сообразительного представления парень…»; bystry – живой; проницательный, сообразительный; pojęcie – понимание, представление), co to znaczy (что это значит), odłamał więc kawał podróżnego kija (отломал он поэтому кусок дорожного посоха; podróżny – дорожный; kij – палка; трость; посох), który był osinowy (который был осиновый), zastrugał jak kołek (обстругал как колышек), zbliżył się do kamienia i w miejscu (приблизился к камню и в месте), gdzie cień jego padał (где тень его падала; cień – м. тень), wbił go do ziemi (вбил его в землю).

Kiedy tak kilka razy na próżno kusili się o posiłek, który to się zjawiał, to znikał na kamieniu – bystrego pojęcia chłopiec szewcowej domyślił się, co to znaczy, odłamał więc kawał podróżnego kija, który był osinowy, zastrugał jak kołek, zbliżył się do kamienia i w miejscu, gdzie cień jego padał, wbił go do ziemi.

Aż oto kamień znika (аж = и вот камень исчезает), a gdzie był jego cień przygwożdżony (а где была его тень пригвождённая; gwóźdź – гвоздь), stoi ten sam podróżny szlachcic w czarnej kapocie (стоит там путник-шляхтич в чёрном кафтане; stać – стоять), co to chłopca szewcowej na termin namawiał (что то = который парня жены сапожника на ученичество = пойти к нему в ученики уговаривал), i ani ruszy się z miejsca (и даже не двинется с места; ani – даже), a tak skurczony i zbiedzony (а так = такой скорчившийся и обедневший; zbiedzony = zbiedniały), jakby go kto wrzątkiem oblał (как будто его кто/-то/ кипятком облил; wrzątek – кипяток) – i pokłoniwszy się do samej ziemi (и, поклонившись до самой земли), zaczął chłopca błagać (начал он парня умолять), by ów kołek z ziemi wyjął (чтобы он тот колышек из земли вынул).

Aż oto kamień znika, a gdzie był jego cień przygwożdżony, stoi ten sam podróżny szlachcic w czarnej kapocie, co to chłopca szewcowej na termin namawiał, i ani ruszy się z miejsca, a tak skurczony i zbiedzony, jakby go kto wrzątkiem oblał – i pokłoniwszy się do samej ziemi, zaczął chłopca błagać, by ów kołek z ziemi wyjął.

– Nie wyjmę, bracie (не выну, брат; brat) – rzekł chłopiec (сказал парень) – trafiła kosa na kamień (нашла коса на камень; trafić – попасть; наткнуться; trafiła kosa na kamień – нашла коса на камень)! Tyś (ты: «ты есть»; ty – ты; jesteś – ты есть), widać (видно), czarownik (колдун), wprowadziłeś nas na tę pustynię i ze zgłodniałych i spragnionych chciałeś się (ввёл нас на = в эту пустыню и над голодными и томимыми жаждой хотел; zgłodniały – проголодавшийся, голодный; spragniony – испытывающий жажду, томимый жаждой), nędzniku (негодяй), natrząsać (издеваться = поиздеваться; natrząsać sięz kogoś, czegoś – насмехаться, издеваться над кем-л., чем-л.)! Postójże rok i sześć tygodni (постой же год и шесть недель), aż wyschniesz i staniesz się jak ten kołek (покуда не высохнешь и /не/ станешь как этот колышек; aż – пока не, пока не; wyschnąć высохнуть; stać się – стать), którym cię do ziemi przygwoździłem (которым я тебя к земле пригвоздил).

– Nie wyjmę, bracie – rzekł chłopiec – trafiła kosa na kamień! tyś, widać, czarownik, wprowadziłeś nas na tę pustynię i ze zgłodniałych i spragnionych chciałeś się, nędzniku, natrząsać! Postójże rok i sześć tygodni, aż wyschniesz i staniesz się jak ten kołek, którym cię do ziemi przygwoździłem.

– Ach (ах), zmiłuj się (смилуйся), dobrodzieju (милостивый государь; dobrodziej – уст. милостивый государь)! Proś, o co chcesz (проси, о чём хочешь; prosić o coś – просить чего-л., о чём-л.), a natychmiast otrzymasz (а = и тотчас /то/ получишь), uwolnij mnie tylko (освободи меня только)!

– Dobrze (хорошо), niech i tak będzie (ладно: «пусть и так будет»; niech – пусть)! Otóż naprzód stań się znowu jak pierwej kamieniem (итак, сначала стань как прежде камнем), a na nim niech znajdziemy to wszystko (а на нём пусть мы найдём всё то), cośmy już na nim widzieli (что мы уже на нём видели; co – что; jesteśmy – мы есть).

– Ach, zmiłuj się, dobrodzieju! proś, o co chcesz, a natychmiast otrzymasz, uwolnij mnie tylko!

– Dobrze, niech i tak będzie! Otóż naprzód stań się znowu jak pierwej kamieniem, a na nim niech znajdziemy to wszystko, cośmy już na nim widzieli.

Znikł szlachcic w czarnej kapocie (исчез шляхтич в чёрном кафтане), a zjawił się znowu kamień obrusem zasłany (а появился снова камень скатертью застеленный), świeżą pieczenia (свежим жареным мясом), chlebem i piwem zastawiony (хлебом и пивом заставленный).

Podróżni najedli się, napili (путники наелись, напились), Bogu podziękowali (Бога поблагодарили; dziękować komuś, czemuś – благодарить кого-л., что-л.), a kamień znowu stał się człowiekiem jak pierwej i prosił (а камень снова стал человеком, как прежде, и просил), by go odgwoździć (чтобы парень вынул посох: «чтобы его отгвоздить»).

Znikł szlachcic w czarnej kapocie, a zjawił się znowu kamień obrusem zasłany, świeżą pieczenia, chlebem i piwem zastawiony.

Podróżni najedli się, napili, Bogu podziękowali, a kamień znowu stał się człowiekiem jak pierwej i prosił, by go odgwoździć.

– Odgwożdżę cię (я выну посох; cię – тебя)– rzekł chłopiec (сказал парень) – pod tym warunkiem (при том условии; warunek – условие; pod warunkiem – при условии), że mię weźmiesz na trzy lata na naukę (что ты меня возьмёшь на три года на = в учение; mię – меня), ponieważ sam chciałeś tego (поскольку ты сам этого хотел), a na pewność (а на уверенность = для того, чтобы я был уверенным; pewność – уверенность), że mnie wyuczysz sztuki czarnoksięskiej (что ты меня обучишь колдовскому искусству; wyuczyć czegoś – обучить чему-л.; sztuka – искусство; мастерство), dasz mi zadatek (дашь мне задаток).

Czarownik nachylił się ku ziemi (колдун наклонился к земле), kopnął pod sobą piasek palcem i wziąwszy w obie garści kilkadziesiąt nowiutkich dukatów (копнул под собой песок пальцем и, взяв в обе горсти несколько десятков новеньких дукатов; kilkadziesiąt – несколько десятков), wsypał je do czapki chłopca (всыпал их в шапку парня; je – их /вин. падеж от местоим. one/), a ten na to (а тот на это):

– Odgwożdżę cię – rzekł chłopiec – pod tym warunkiem, że mię weźmiesz na trzy lata na naukę, ponieważ sam chciałeś tego, a na pewność, że mnie wyuczysz sztuki czarnoksięskiej, dasz mi zadatek.

Czarownik nachylił się ku ziemi, kopnął pod sobą piasek palcem i wziąwszy w obie garści kilkadziesiąt nowiutkich dukatów, wsypał je do czapki chłopca, a ten na to:

– To zda się dla mojej matki na jej domowe potrzeby (это пригодится для моей матери на её домашние нужды), a mnie musisz dać zadatek pewniejszy (а мне ты должен дать задаток более надёжный; musieć – быть должным), bo kawał własnego ucha (потому что = то есть кусок собственного уха).

– Cóż robić (что же делать) – odpowiedział czarownik (ответил колдун) – niech i tak będzie (ладно: «пусть так и будет»), bierz nóż (бери нож; brać – брать)!

– Nie mam noża przy sobie (у меня нет ножа при себе), daj mi swego (дай мне свой: «своего», swego = swojego), bo inaczej zębami odkąszę (потому что иначе зубами откушу, ząb – зуб).

– To zda się dla mojej matki na jej domowe potrzeby, a mnie musisz dać zadatek pewniejszy, bo kawał własnego ucha.

– Cóż robić – odpowiedział czarownik – niech i tak będzie, bierz nóż!

– Nie mam noża przy sobie, daj mi swego, bo inaczej zębami odkąszę.

Czarownik wyjął zza pasa nóż składany (колдун вынул из-за пояса складной нож), podał chłopcu i nadstawił ucho prawe (подал парню и подставил первое ухо).

– Dawaj lewe (давай левое), bo coś zbyt chętnie prawe nadstawiasz (потому что что-то ты слишком охотно правое подставляешь).

Czarownik nadstawił ucho lewe (колдун подставил левое ухо), chłopiec złożył je we dwoje (парень сложил его вдвое), oderżnął kawałek na ukos (отрезал кусочек наискосок; na ukos – наискось, наискосок), włożył go do tłumoczka (положил его в узелок, tłumoczek – узелок; tłumok – узел), przeżegnał znakiem krzyża świętego i wyjął kołek z ziemi (перекрестил знаком святого креста = осенил крестным знамением и вынул колышек из земли; przeżegnać – перекрестить, осенить крестом; znak krzyża – крестное знамение; święty – святой).

Czarownik wyjął zza pasa nóż składany, podał chłopcu i nadstawił ucho prawe.

– Dawaj lewe, bo coś zbyt chętnie prawe nadstawiasz.

Czarownik nadstawił ucho lewe, chłopiec złożył je we dwoje, oderżnął kawałek na ukos, włożył go do tłumoczka, przeżegnał znakiem krzyża świętego i wyjął kołek z ziemi.

Czarownik jęknął (колдун застонал/охнул), potarł przecięte ucho (потёр перерезанное ухо; potzreć – потереть), wywrócił koziołka (кувыркнулся, wywracać koziołki – кувыркаться), przemienił się w czarnego koguta (превратился в чёрного петуха), kazał (велел), ażeby odprowadziwszy matkę (чтобы, проводив мать), przybył chłopiec o północy na rozstajne drogi (прибыл парень в полночь на перепутье; północ – полночь; o północy – в полночь; rozstajne drogi – перепутье), na których teraz właśnie stali (на котором они сейчас как раз стояли; właśnie – именно; только что; как раз), skąd go już miał wziąć do terminu na trzy lata (откуда он должен был его уже взять в ученики на три года; mieć – в соч. с неопр. формой глагола означает долженствование); po czym zatrzepotał skrzydłami (после чего захлопал крыльями; zatrzepotać – затрепетать, захлопать /крыльями/), zamienił się w srokę i poleciał (превратился в сороку и полетел).

Czarownik jęknął, potarł przecięte ucho, wywrócił koziołka, przemienił się w czarnego koguta, kazał, ażeby odprowadziwszy matkę, przybył chłopiec o północy na rozstajne drogi, na których teraz właśnie stali, skąd go już miał wziąć do terminu na trzy lata; po czym zatrzepotał skrzydłami, zamienił się w srokę i poleciał.

Odprowadziwszy matkę do najbliższej wioski dobry syn ucałował jej ręce i nogi (проводив мать до ближайшей деревни, добрый сын поцеловал её руки и ноги; ręka – рука), wysypał do fartucha otrzymane od czarownika złoto (высыпал в фартук полученное от колдуна золото), poprosił, żeby po trzech leciech przybyła po niego na to samo miejsce (попросил, чтобы через три года прибыла за ним на то же место; po – через /о времени/; за /о назначении/; lata – годы), gdzie z mistrzem czarownikiem układ zrobili (где они с учителем колдуном сделали = заключили договор; mistrz – мастер; учитель; маэстро; zrobić – сделать; układ – договор), i otrzymawszy błogosławieństwo (и, получив благословение), o północy na umówione rozstajne drogi powrócił (в полночь на условленное перепутье возвратился).

Odprowadziwszy matkę do najbliższej wioski dobry syn ucałował jej ręce i nogi, wysypał do fartucha otrzymane od czarownika złoto, poprosił, żeby po trzech leciech przybyła po niego na to samo miejsce, gdzie z mistrzem czarownikiem układ zrobili, i otrzymawszy błogosławieństwo, o północy na umówione rozstajne drogi powrócił.

Oparł się o słup wiorstowy (опёрся о верстовой столб), stał czas jakiś czekając przybycia swego mistrza (стоял какое-то время, ожидая прибытия своего учителя), ale widząc (но видя), że północ dawno już minęła (что полночь уже дано прошла), a jego jeszcze nie ma (а его ещё нет), wyjął z tłomoka kawał urżniętego ucha i przyciął go zębami (вынул из узла кусок отрезанного уха и прищемил его зубами; tłomok = tłumok; urżnąć = urznąć – отрезать).

Słup wnet zaskrzypiał i zachwiał się (столб вдруг заскрипел и зашатался; zachwiać się – закачаться, заколыхаться; зашататься); chłopiec odskoczył w stronę (парень отскочил в сторону), spojrzał na napis i zawołał (посмотрел на надпись и воскликнул):

– Co u licha (что за чёрт; licho – лихо, зло; co u licha! – что за чёрт!)! czy nie ty to tylko (не ты ли это только), panie mistrzu czarowniku (пан учитель колдун)?

Oparł się o słup wiorstowy, stał czas jakiś czekając przybycia swego mistrza, ale widząc, że północ dawno już minęła, a jego jeszcze nie ma, wyjął z tłomoka kawał urżniętego ucha i przyciął go zębami.

Słup wnet zaskrzypiał i zachwiał się; chłopiec odskoczył w stronę, spojrzał na napis i zawołał:

– Co u licha! czy nie ty to tylko, panie mistrzu czarowniku?

– Ja (я), ale na co kąsasz (но на что = зачем кусаешься)? – odpowiedział słup wiorstowy przybierając postać człowieka (ответил верстовой столб, принимая форму человека) – pójdziem (пойдём; pójdziem = pójdziemy), cóż z tobą robić (что же с тобой делать), zaprowadzę cię do siebie na naukę (отведу тебя к себе на учёбу), ale tylko pamiętaj (но только помни), że odtąd jesteś moim uczniem i sługą (что впредь ты мой ученик и слуга; odtąd – с этого момента, впредь), póki co do joty nie wyuczysz się mojej sztuki i nie przyjdzie matka po ciebie (пока до мельчайших подробностей не выучишься моему искусству, и не придёт мать за тобой; jota – йота; co do joty – до мельчайших подробностей).

– Ja, ale na co kąsasz? – odpowiedział słup wiorstowy przybierając postać człowieka – pójdziem, cóż z tobą robić, zaprowadzę cię do siebie na naukę, ale tylko pamiętaj, że odtąd jesteś moim uczniem i sługą, póki co do joty nie wyuczysz się mojej sztuki i nie przyjdzie matka po ciebie.

Takim to sposobem chłopiec został uczniem mistrza czarownika (таким вот образом парень стал учеником мастера колдуна; to – вот). Ale zapytacie pewno (но вы, наверное, спросите), jak go tej sztuki wyuczył (как он обучил его тому искусству)? Oto tak (вот как): powykręca mu ręce i nogi (повыкручивает ему руки и ноги), samego w trąbkę zwinie (самого в трубку свернёт), przechyli we dwoje i każe odrabiać się na powrót (наклонит в двое и велит снова возвращаться в прежнее состояние; odrabiać się – возвращаться в прежнее состояние; powrót – возвращение; na powrót – снова)! albo wtłoczy mu swą rękę do krtani po same ramię (или втиснут ему свою руку в гортань по самое плечо), pochwyci za wnętrzności i wywróci na wywrót (схватит за внутренности и вывернет на выворот) – przewróć się (переворотись), jeśliś mądry (если ты умный; jeśli – если; jesteś – ты есть)!..

Taka to była nauka (такое это было учение).

Takim to sposobem chłopiec został uczniem mistrza czarownika. Ale zapytacie pewno, jak go tej sztuki wyuczył? Oto tak: powykręca mu ręce i nogi, samego w trąbkę zwinie, przechyli we dwoje i każe odrabiać się na powrót! albo wtłoczy mu swą rękę do krtani po same ramię, pochwyci za wnętrzności i wywróci na wywrót – przewróć się, jeśliś mądry!..

Taka to była nauka.

Uczeń był pojętny (ученик был смышлёный), i we trzy lata tak się sztuki czarnoksięskiej wyuczył (и в три года так выучился чернокнижному/колдовскому искусству), że nawet mistrza swego przewyższał (что даже учителя своего превосходил).

Wielu rodziców przychodziło do czarownika po swoje dzieci (многие родители приходили к колдуну за своими детьми; wielu – много, многие; po – за), ale on tak zawsze umiał rzeczy układać (но он так всегда умел укладывать = вести дела; umieć – уметь; układać – укладывать), że z niczym powracać musieli (что они вынуждены были возвращаться ни с чем: «с ничем»; musieć – быть вынужденным).

Uczeń był pojętny, i we trzy lata tak się sztuki czarnoksięskiej wyuczył, że nawet mistrza swego przewyższał.

Wielu rodziców przychodziło do czarownika po swoje dzieci, ale on tak zawsze umiał rzeczy układać, że z niczym powracać musieli.

Roztropny uczeń trzema dniami przed czasem (предусмотрительный ученик тремя днями перед = за три дня до времени; roztropny – толковый, разумный; расторопный), w którym matka powinna była przyjść po niego (в которое мать должна была прийти за ним), wyszedł na drogę (вышел на дорогу), spotkał ją i opowiedział (встретил её и рассказал), jakim sposobem może go trzykrotnie poznać (она может его трижды узнать; trzykrotnie = trzykroć – трижды).

– Pamiętaj, matko (помни, мать) – rzecze (молвит; rzec – сказать, произнести, молвить) – że kiedy czarownik stadninę koni zwoła i między nimi mnie poznać każe (что, когда колдун созовёт табун коней и среди них меня узнать велит; między – между, среди), ja będę tym (я буду тем), nad którego uchem muszka będzie brzęczała (над ухом которого будет жужжать мушка: «над которого ухом…»); a gdy stado gołębi nadleci (а когда стая голубей прилетит; stado – стадо; стая; gołąb – голубь), jeden z nich nie będzie grochu z innymi chwytał (один из них не будет хватать гороха = горох с другими), i to ja będę (и это буду я); a gdy wreszcie każe mię poznać między pannami (а когда наконец велит меня узнать среди барышень), to nad której brwią będzie pełzła boża krówka (то, над бровью которой будет ползать божья коровка; brew – бровь), ta będzie twym synem (та будет твоим сыном; twym = twoim).

Roztropny uczeń trzema dniami przed czasem, w którym matka powinna była przyjść po niego, wyszedł na drogę, spotkał ją i opowiedział, jakim sposobem może go trzykrotnie poznać.

– Pamiętaj, matko – rzecze – że kiedy czarownik stadninę koni zwoła i między nimi mnie poznać każe, ja będę tym, nad którego uchem muszka będzie brzęczała; a gdy stado gołębi nadleci, jeden z nich nie będzie grochu z innymi chwytał, i to ja będę; a gdy wreszcie każe mię poznać między pannami, to nad której brwią będzie pełzła boża krówka, ta będzie twym synem.

Kiedy szewcowa do domu czarownika przybyła i dopominała się o wyzwolenie i oddanie jej syna (когда жена сапожника прибыла в дом колдуна и требовала освободить и отдать её сына: «освобождение и отдание…»; dopominać się o coś – требовать чего-л.; wyzwolić – освободить; oddać – отдать), czarownik zdjął ze ściany trąbę miedzianą i na cztery strony świata zatrąbił (колдун снял со стены медную трубу и затрубил на четыре стороны света).

Jak ciemna chmura (как тёмная туча), nadbiegło wnet całe stado czarnych koni (прибежало сразу же целое стадо чёрных коней; wnet – сразу же), które w półkole jak wryte przed szewcową stanęły (которое в полукруг как вкопанное остановилось = встало перед женой сапожника; stanął jak wryty – остановился как вкопанный); a były to nie konie (а были то не кони), ale zwabieni uczniowie czarownika (а приманённые ученики колдуна; ale – но, а; zwabiony – сманенный, приманенный), którzy później musieli mu się wysługiwać (которые потом были вынуждены перед ним выслуживаться; który – который; wysługiwać się komuś – выслуживаться перед кем-л.), najtrudniejsze spełniając zadania (выполняя самые трудные задания).

Kiedy szewcowa do domu czarownika przybyła i dopominała się o wyzwolenie i oddanie jej syna, czarownik zdjął ze ściany trąbę miedzianą i na cztery strony świata zatrąbił.

Jak ciemna chmura, nadbiegło wnet całe stado czarnych koni, które w półkole jak wryte przed szewcową stanęły; a były to nie konie, ale zwabieni uczniowie czarownika, którzy później musieli mu się wysługiwać, najtrudniejsze spełniając zadania.

Biedna matka chodzi od konia do konia (бедная мать ходит от коня к коню), usiłuje poznać rodzicielskim okiem (пытается узнать родительским оком; oko – глаз, око), przeczuć matczynym sercem swego syna drżąc na samą myśl (предугадать материнским сердцем своего сына, дрожа при одной мысли; drżeć na samą myśli o czymś – дрожать при одной мысли о чём-л.), że się może omylić i syna swego i siebie przez to zgubić (что может ошибиться и сына своего, и себя из-за этого погубить; przez – из-за /о причине/).

Wtem spostrzega (вдруг замечает), że nad uchem jednego konia lata mucha (что над ухом одного коня летает муха), zawołała więc ucieszona (воскликнула поэтому, обрадованная; ucieszyć – обрадовать, порадовать):

– To mój syn (это мой сын)!

Biedna matka chodzi od konia do konia, usiłuje poznać rodzicielskim okiem, przeczuć matczynym sercem swego syna drżąc na samą myśl, że się może omylić i syna swego i siebie przez to zgubić.

Wtem spostrzega, że nad uchem jednego konia lata mucha, zawołała więc ucieszona:

– To mój syn!

– Zgadłaś (ты отгадала; zgadnąć – отгадать) – rzecze czarownik (молвит колдун) – ale czeka cię jeszcze druga próba (но тебя ждёт ещё второе испытание).

To mówiąc chwycił za trąbę srebrną (говоря это, схватил за серебряную трубу), na cztery strony świata zatrąbił (на четыре стороны света затрубил), i nadleciało (и прилетела), jak chmura (как туча), całe stado białych jak mleko gołębi (целая стая белых как молоко голубей), które rzuciły się na groch posypany i chciwie go chwytać zaczęły (которые бросились на посыпанный горох и начали жадно его хватать).

– Zgadnij pomiędzy nimi twego syna (отгадай среди них своего сына; pomiędzy = między) – rzekł czarownik (сказал колдун). Matka spostrzegłszy gołąbka (мать, заметив голубка), który udawał tylko (который только притворялся), że groch chwyta (что горох хватает; udawać – изображать, притворяться), ale go wcale nie jadł (но совсем его не ел, jeść – есть), zawołała (воскликнула):

– To mój syn (это мой сын)!

– Zgadłaś – rzecze czarownik – ale czeka cię jeszcze druga próba.

To mówiąc chwycił za trąbę srebrną, na cztery strony świata zatrąbił, i nadleciało, jak chmura, całe stado białych jak mleko gołębi, które rzuciły się na groch posypany i chciwie go chwytać zaczęły.

– Zgadnij pomiędzy nimi twego syna – rzekł czarownik. Matka spostrzegłszy gołąbka, który udawał tylko, że groch chwyta, ale go wcale nie jadł, zawołała:

– To mój syn!

– I jeszcze zgadłaś (и ещё /раз/ отгадала)! no, terazże trzecia i ostatnia próba (ну, теперь же третье и последнее испытание): jeśli zgadniesz (если отгадаешь), zabierzesz syna (заберёшь сына; zabrać – забрать), jeśli nie (если нет), u mnie zostanie (он у меня останется).

I zatrąbił na cztery strony świata w trąbę złotą (и затрубил на четыре стороны света в золотую трубу): rozległy się w powietrzu jakieś dźwięczne śpiewy (раздалось в воздухе какое-то звонкое пение: «звонкие пения»; rozlec się – раздаться; dźwięczny – звонкий, звучный), zaczęły się spuszczać parami piękne dziewice w białych jak śnieg sukienkach (начали опускаться парами прекрасные девицы в белых как снег платьях), w różowych przepaskach (в розовых повязках), w prześlicznych wieńcach z bławatek i okrążywszy szewcową (в прелестных венках из васильков и, окружив жену сапожника; wieniec – венок; bławatka = bławatek – василёк), stanęły nieruchomo (остановились неподвижно).

– I jeszcze zgadłaś! no, terazże trzecia i ostatnia próba: jeśli zgadniesz, zabierzesz syna, jeśli nie, u mnie zostanie.

I zatrąbił na cztery strony świata w trąbę złotą: rozległy się w powietrzu jakieś dźwięczne śpiewy, zaczęły się spuszczać parami piękne dziewice w białych jak śnieg sukienkach, w różowych przepaskach, w prześlicznych wieńcach z bławatek i okrążywszy szewcową, stanęły nieruchomo.

Przypatrując się pilnie każdej (присматриваясь внимательно к каждой; przypatrywać się komuś, czemuś – присматриваться к кому-л., чему-л.), matka chodzi od jednej dziewicy do drugiej (мать ходит от одной девицы к другой), spostrzega na koniec u jednej malutką bożą krówkę nad brwiami (замечает наконец у одной крошечную божью коровку над бровями; malutki – маленький, крошечный), zawołała więc radośnie (поэтому воскликнула радостно):

– To mój syn (это мой сын)!

Przypatrując się pilnie każdej, matka chodzi od jednej dziewicy do drugiej, spostrzega na koniec u jednej malutką bożą krówkę nad brwiami, zawołała więc radośnie:

– To mój syn!

I wszystkie dziewice znowu przez okno uleciały (и все девицы снова через окно улетели), a ta, którą szewcowa poznała (а та, которую жена сапожника узнала), jej się synem rodzonym stała (стала ей родным сыном); syn rzucił się w objęcia matki i za wyzwolenie siebie serdecznie dziękował (сын бросился в объятия матери и за освобождение себя = своё освобождение сердечно благодарил).

Szczęśliwi powracają do domu (счастливые возвращаются домой; do domu – домой), ale uczeń czarownika zaraz spostrzegł (но ученик колдуна сразу заметил), że w nim znowu po dawnemu bieda osiadła (что в нём = там снова по-прежнему поселилась нищета; po dawnemu – по-прежнему; bieda – нищета, нужда; osiąść – поселиться); dane złoto już się przeżyło (данное /им/ золото уже кончилось: «изжило себя»; przeżyć się – отжить, устареть, изжить себя), a ojciec ciągle się upijał (а отец постоянно напивался).

– Czego przez trzy lata nauczyłeś się, synu (чему ты за три года научился, сын; przez – в течение /о промежутке времени/; nauczyć się czegoś – научиться чему-л.) – zapytał ojciec (спросил отец) – i jaką z ciebie będę miał pomoc (и какая мне от тебя будет помощь: «какую буду иметь от тебя помощь»)?

I wszystkie dziewice znowu przez okno uleciały, a ta, którą szewcowa poznała, jej się synem rodzonym stała; syn rzucił się w objęcia matki i za wyzwolenie siebie serdecznie dziękował.

Szczęśliwi powracają do domu, ale uczeń czarownika zaraz spostrzegł, że w nim znowu po dawnemu bieda osiadła; dane złoto już się przeżyło, a ojciec ciągle się upijał.

– Czego przez trzy lata nauczyłeś się, synu – zapytał ojciec – i jaką z ciebie będę miał pomoc?

– Nauczyłem się sztuk czarnoksięskich (научился чернокнижным/колдовским фокусам; sztuka – штука; искусство), a pomoc ze mnie będzie taka (а помощь от меня будет такая): czym zechcesz (чем = кем захочешь; zechcieć – захотеть), ojcze (отец; ojciec), tym się stanę (тем стану): sokołem (соколом), chartem (борзой), słowikiem czy baranem (соловьём или бараном); śmiało prowadź mnie na targ (смело веди меня на рынок), przedawaj i bierz pieniądze (продавай и бери деньги; przedawać = sprzewadać), tylko zdejmuj powróz (только снимай верёвку; powróz – толстая верёвка), na którym będziesz mnie prowadził (на которой ты будешь меня вести), i nigdy nie żądaj (и никогда не требуй), żebym zamienił się w konia (чтобы я превратился в коня; żeby – чтобы; jestem – я есть), bo i pieniądze w korzyść nie pójdą (потому что и деньги в = на пользу не пойдут), i mnie może się bieda przytrafić (и со мной может беда случиться; przytrafić się komuś – произойти, случиться с кем-л.).

– Nauczyłem się sztuk czarnoksięskich, a pomoc ze mnie będzie taka: czym zechcesz, ojcze, tym się stanę: sokołem, chartem słowikiem czy baranem; śmiało prowadź mnie na targ, przedawaj i bierz pieniądze, tylko zdejmuj powróz, na którym będziesz mnie prowadził, i nigdy nie żądaj, żebym zamienił się w konia, bo i pieniądze w korzyść nie pójdą, i mnie może się bieda przytrafić.

Szewc zapragnął nieść na przedaż sokoła (сапожник пожелал нести на продажу сокола), i nagle syn zniknął (и вдруг сын исчез), a na ramieniu ojca usiadł sokół (а на плече отца сел сокол; ramię – плечо), z gotowym wytoczonym berłem do siedzenia (с готовым выточенным шестом, чтобы /на нём/ сидеть: «для сидения»; do – для /при указании на назначение чего-л., иногда перев. беспредложной конструкцией/; berło – скипетр, жезл), z kapturkiem do przysłonienia oczu (с капюшоном, чтобы заслонять /им/ глаза; kapturek – капюшон).

Niesie go szewc do miasta (несёт его сапожник в город), napotyka w drodze myśliwych (встречает в дороге охотников; droga – дорога), kupują sokoła (они покупают сокола), a za powrotem do domu szewc znajduje już w nim syna za stołem (а за = по возвращении домой находит уже там сына за столом)…

Szewc zapragnął nieść na przedaż sokoła, i nagle syn zniknął, a na ramieniu ojca usiadł sokół, z gotowym wytoczonym berłem do siedzenia, z kapturkiem do przysłonienia oczu.

Niesie go szewc do miasta, napotyka w drodze myśliwych, kupują sokoła, a za powrotem do domu szewc znajduje już w nim syna za stołem…

Kiedy wzięte za sokoła pieniądze szewc przehulał (когда сапожник промотал взятые за сокола деньги; przehulać – прогулять, промотать), zażądał do sprzedania charta (потребовал для продажи борзую), i chart u nóg jego stoi (и борзая у ног его стоит); wziął go za obrożę (взял её за ошейник), poprowadził do myśliwych (повёл к охотникам), przedał za dobre pieniądze (продал за хорошие деньги), powrócił do domu i znowu znalazłszy w nim syna (возвратился домой и, снова найдя там сына), nie posiadał się z radości (не помнил себя от радости; posiadać – иметь, владеть, обладать; nie posiadać się z radości – не помнить себя от радости), gdyż był już przekonany (потому что был уже уверен), że tym sposobem nigdy mu na pijatykę pieniędzy nie zabraknie (что этим образом = никогда ему = у него деньги на пьянку не кончатся «не не хватят»; pieniądze – деньги; zabraknąć – не хватить).

Kiedy i te pieniądze również przepił (когда и эти деньги также пропил), szewc kilka już razy wodził syna na jarmark już to w postaci wołu (сапожник уже несколько раз водил сына на базар или же в виде вола; już to … już to – или же … или же), krowy lub barana (коровы или барана), już to gęsi (или же гуся; gęś – ж. гусь), indyka lub koguta (индюка или петуха).

Kiedy wzięte za sokoła pieniądze szewc przehulał, zażądał do sprzedania charta, i chart u nóg jego stoi; wziął go za obrożę, poprowadził do myśliwych, przedał za dobre pieniądze, powrócił do domu i znowu znalazłszy w nim syna, nie posiadał się z radości, gdyż był już przekonany, że tym sposobem nigdy mu na pijatykę pieniędzy nie zabraknie.

Kiedy i te pieniądze również przepił, szewc kilka już razy wodził syna na jarmark już to w postaci wołu, krowy lub barana, już to gęsi, indyka lub koguta.

Wreszcie zaczął sobie przykrzyć (наконец ему начало надоедать; przykrzyć się – уст. надоедать), że wzięte za jedną sprzedaż pieniądze nie na długo mu starczą (что взятые = взятых за одну продажу денег ненадолго ему хватает), gdyż za rzeczy (потому что за вещи), w jakie się syn jego przemienia (в какие = в которые сын его превращается), niezbyt drogo płacą (не слишком дорого платят; niezbyt – не очень, не слишком), a za konia zapłacono by dobre pieniądze (а за коня заплачено = заплатили бы хорошие деньги), ale syn wyraźnie zapowiedział (но сын отчётливо предупредил), żeby nie żądał tego (чтобы он не требовал этого). Dlaczego jednak nie miałby on stać się koniem (однако почему он не должен был бы стать конём)? Koń takież zwierzę jak i krowa (конь такое же животное как и корова); widać (видно), że synek kpi sobie z ojca i żałuje mu dobrego zarobku (что сынок насмехается себе над отцом и жалеет ему = для него хорошего заработка; kpić z kogośm czegoś – насмехаться над кем-л., чем-л.; zarobek – заработок)!..

Wreszcie zaczął sobie przykrzyć, że wzięte za jedną sprzedaż pieniądze nie na długo mu starczą, gdyż za rzeczy, w jakie się syn jego przemienia, niezbyt drogo płacą, a za konia zapłacono by dobre pieniądze, ale syn wyraźnie zapowiedział, żeby nie żądał tego. Dlaczego jednak nie miałby on stać się koniem? Koń takież zwierzę jak i krowa; widać, że synek kpi sobie z ojca i żałuje mu dobrego zarobku!..

Tak pomyślał sobie w duchu szewc półpijany (так подумал себе в душе = про себя полупьяный сапожник; duch – дух; w duchu – в душе) – zażądał konia (потребовал коня), i koń stoi tuż przed oknem (и конь стоит тут же перед окном), silną nogą ziemię grzebie (сильной ногой землю роет), z oczu tylko co skry się nie sypią (из глаз только что искры не сыпятся), a z nozdrzy tylko co płomień nie bucha (а из ноздрей только что пламя не пышет; tuż – тут же).

Pojechał szewc na koniu (поехал сапожник на коне), a w mieście nadarzył się natychmiast kupiec (а в городе тотчас же подвернулся покупатель; miasto – город; kupiec – купец; покупатель), i to nie lada (и то = да не /кто/ попало; lada kto – кто попало), bo powiedział od razu (потому что он сказал сразу), że konia gotów jest kupić na wagę złota (что коня готов купить на вес золота; waga – ж. вес; na wagę złota – на вес золота), i poprowadził do ważek (и повёл /его/ к весам: «к чашкам весов»; ważka – чашка весов); na jedną szalę wprowadził konia (на одну чашу весов он ввёл коня; szala – чаша весов), a na drugą zaczęli z worów szuflami nowiutkie dukaty sypać (а на другую начали из мешков лопатами новенькие дукаты сыпать), aż od rażącego ich blasku w oczach się ćmiło (так, что даже от резкого их блеска в глазах темнело; aż – так, что даже; rażący – резкий; ćmić się – темнеть).

Tak pomyślał sobie w duchu szewc półpijany – zażądał konia, i koń stoi tuż przed oknem, silną nogą ziemię grzebie, z oczu tylko co skry się nie sypią, a z nozdrzy tylko co płomień nie bucha.

Pojechał szewc na koniu, a w mieście nadarzył się natychmiast kupiec, i to nie lada, bo powiedział od razu, że konia gotów jest kupić na wagę złota, i poprowadził do ważek; na jedną szalę wprowadził konia, a na drugą zaczęli z worów szuflami nowiutkie dukaty sypać, aż od rażącego ich blasku w oczach się ćmiło.

Szewc wlepił oczy na szalę ze złotem (сапожник уставился на чашу весов с золотом; wlepić – влепить; wlepić oczy w kogoś, coś – уставиться на кого-л., что-л.), która już prawie konia przeważać zaczynała (которая уже начинала почти перевешивать коня), gdy nagle potrzymujące łańcuchy pękły (когда вдруг поддерживающие /её/ цепи лопнули; pęknąć – лопнуть), złoto na ziemię runęło i migocąc potoczyło się po pochyłym rynsztoku ulicy (золото на землю рухнуло и, мерцая, покатилось по покатой уличной канаве: «сточной канаве улицы»; runąć – рухнуть; rynsztok – сточная канава).

Szewc rzucił się za złotem i nie tylko o uździe (сапожник кинулся за золотом и не только об узде; rzucić się – броситься, кинуться; uzda – узда), ale i o samym nawet koniu zapomniał (но даже и о самом коне забыл), a kupiec tymczasem na niego wskoczył i poniósł się przez miasto (а покупатель тем временем на него вскочил и понёсся через город), spinając go bez litości ostrogami (сцепляя его без жалости шпорами = пришпоривая; spinać скалывать; сцеплять; ostroga – шпора), przycinając wędzidłem i siekąc prętem żelaznym (прищемляя удилами и стегая железным прутом; wędzidło – удила, siekać – сечь, стегать), gdyż to był właśnie mistrz czarownik (потому что это был именно = тот самый учитель колдун), chcący teraz nad biednym uczniem mścić się za ucięcie mu niegdyś ucha (желающий теперь бедному ученику мстить за отрезание ему = за своё отрезанное некогда ухо; chcieć – хотеть, желать; mścić się na kimś, czymś – мстить кому-л., чему-л.), które otrzymawszy na powrót przy jego wyzwoleniu (которое, получив снова при его освобождении), odzyskał nad nim straconą przedtem przewagę (вернул утраченное над ним преимущество), jaką miał dotąd (какое он имел до сих пор; dotąd – до сих пор).

Szewc wlepił oczy na szalę ze złotem, która już prawie konia przeważać zaczynała, gdy nagle potrzymujące łańcuchy pękły, złoto na ziemię runęło i migocąc potoczyło się po pochyłym rynsztoku ulicy.

Szewc rzucił się za złotem i nie tylko o uździe, ale i o samym nawet koniu zapomniał, a kupiec tymczasem na niego wskoczył i poniósł się przez miasto, spinając go bez litości ostrogami, przycinając wędzidłem i siekąc prętem żelaznym, gdyż to był właśnie mistrz czarownik, chcący teraz nad biednym uczniem mścić się za ucięcie mu niegdyś ucha, które otrzymawszy na powrót przy jego wyzwoleniu, odzyskał nad nim straconą przedtem przewagę, jaką miał dotąd.

Zmordowawszy konia do piany (изморив коня до пены; zmordować – изнурить, измотать), przyjechał na nim czarownik do swego domu niewidku (приехал на нём колдун в свой дом-невидимку; niewidek = niewidka), który chociaż stał w otwartym polu (который, хотя и стоял в открытом поле), nikt go jednak niepotrzebny nie widział (однако, никто ненужный его не видел); przywiązał go u ganku (привязал его у крыльца; ganek – крыльцо), a sam poszedł rozkazać (а сам пошёл приказать), by go zaprowadzili do stajni (чтобы его отвели в конюшню), gdzie go największe męczarnie czekały (где его самые большие муки/пытки ждали; męczarnia – мука, страдание; пытка).

Tymczasem biedny uczeń wiedząc (тем временем бедный ученик, зная), co się święci (что /для него/ готовится; święcić się – готовиться), zadarł głowę do góry (задрал голову вверх; zadrzeć – задрать; góra – верх; do góry – вверх), zaczepił uzdę o kół ogrodzenia i precz ją z głowy ściągnąwszy (зацепил узду о = за жердь изгороди и, стянув её с головы прочь; kół – кол, жердь; ogrodzenie – изгородь), uderzył o ziemię (ударил об землю), przemienił się w zająca i drapnął co sił przez pole (превратился в зайца и удрал = побежал изо всех сил через поле; drapnąć – удрать; co sił – что есть силы, изо всех сил).

Zmordowawszy konia do piany, przyjechał na nim czarownik do swego domu niewidku, który chociaż stał w otwartym polu, nikt go jednak niepotrzebny nie widział; przywiązał go u ganku, a sam poszedł rozkazać, by go zaprowadzili do stajni, gdzie go największe męczarnie czekały.

Tymczasem biedny uczeń wiedząc, co się święci, zadarł głowę do góry, zaczepił uzdę o kół ogrodzenia i precz ją z głowy ściągnąwszy, uderzył o ziemię, przemienił się w zająca i drapnął co sił przez pole.

Mistrz czarownik na ganek wyszedłszy spostrzega (учитель колдун, выйдя на крыльцо, замечает), co się stało (что произошло), uderza się więc o ziemię (ударяется об землю), przemienia się w charta i już (превращается в борзую и уже), już biednego zająca dopędza (уже бедного зайца догоняет) – wtem zając (вдруг заяц), dopadłszy wzgórka (добежав до пригорка; dopaść kogoś, czegoś – подбежать, добежать до кого-л., чего-л.; wzgórek – холмик, пригорок), uderza się o ziemię (ударяется о землю), przemienia się w jaskółkę (превращается в ласточку), wznosi się szybko w obłoki i coraz dalej leci (поднимается быстро в облака и всё дальше летит; obłok – м. облако; coraz – всё /в соч. со сравн. ст. прилаг. и нареч. означает постепенное усиление качества/): chart, to zoczywszy (борзая, увидев это; zoczyć – уст. узреть, увидеть), przemienia się w jastrzębia (превращается в ястреба; jastrząb – ястреб), wzbija się ponad obłoki i już z nastawionymi szponami spada na jedną jaskółkę (взвивается выше облаков и уже с выставленными когтями обрушивается на бедную ласточку; spadać – падать, обрушиваться), gdy ta uderza się w falę wielkiego jeziora (когда та ударяется в волну большого озера), zamienia się w płotkę i rzuca się do wody pod trawkę nadbrzeżną (превращается в плотву и бросается в воду под прибрежную травку; brzeg – берег);

Mistrz czarownik na ganek wyszedłszy spostrzega, co się stało, uderza się więc o ziemię, przemienia się w charta i już, już biednego zająca dopędza – wtem zając, dopadłszy wzgórka, uderza się o ziemię, przemienia się w jaskółkę, wznosi się szybko w obłoki i coraz dalej leci: chart, to zoczywszy, przemienia się w jastrzębia, wzbija się ponad obłoki i już z nastawionymi szponami spada na jedną jaskółkę, gdy ta uderza się w falę wielkiego jeziora, zamienia się w płotkę i rzuca się do wody pod trawkę nadbrzeżną;

ale w tejże chwili jastrząb w całym rozpędzie na powierzchnię jeziora spada (но в то же мгновение ястреб во всём разгоне = со всего разбега обрушивается на поверхность озера; rozpęd – разбег, разгон), przemienia się w szczupaka i zaczyna za płotką gonić (превращается в щуку и начинает гнаться за плотвой); ta widząc (та, видя), że tuż (что тут же), tuż z rozwartą paszczą szczupak nadpływa (рядом с раскрытой пастью подплывает щука; tuż – рядом), zebrawszy ostatnie siły (собрав последние силы), podskakuje w górę (подпрыгивает вверх; w górę – вверх), przemienia się w złoty pierścień i rzuca się wprost pod nogi pięknej księżniczce (превращается в золотое кольцо и бросается прямо под ноги прекрасной княжне; księżniczka – княжна), córce księcia owego kraju (дочери князя той страны; córka – дочь; książę – князь), która tylko co wyszedłszy z kąpieli (которая, только что выйдя с купания; kąpiel – купание), na zielonej nadbrzeżnej murawie siedziała (сидела на зелёной прибрежной траве; siedzieć – сидеть; murawa – мурава, трава).

ale w tejże chwili jastrząb w całym rozpędzie na powierzchnię jeziora spada, przemienia się w szczupaka i zaczyna za płotką gonić; ta widząc, że tuż, tuż z rozwartą paszczą szczupak nadpływa, zebrawszy ostatnie siły, podskakuje w górę, przemienia się w złoty pierścień i rzuca się wprost pod nogi pięknej księżniczce, córce księcia owego kraju, która tylko co wyszedłszy z kąpieli, na zielonej nadbrzeżnej murawie siedziała.

Księżniczka złoty pierścień chwyciła (княжна схватила золотое кольцо), na swój go paluszek włożyła i z radosnym zdziwieniem naokoło poglądała (надела его на свой пальчик и с радостным удивлением вокруг поглядывала; poglądać = spoglądać)…

Tymczasem mistrz czarownik na powierzchnię jeziora w postaci gęsi wypływa (тем временем учитель колдун на поверхность озера в виде гуся выплывает; gęś – гусь), wychodzi na brzeg (выходит на берег), otrząsa się z wody (стряхивает с себя воду; otrząsać się z czegoś – стряхивать с себя воду), przemienia się w kupca Greka i o oddanie mu zgubionego niby przezeń pierścienia najusilniej upraszać zaczyna (превращается в купца-грека и самым настойчивым образом начинает упрашивать отдать ему якобы потерянное им кольцо: «об отдании ему…»; upraszać o coś – упрашивать о чём-л.; przez – при указании на действ. лицо в страд. оборотах переводится твор. падежом; przezeń – им, usilnie – усиленно, настойчиво).

Księżniczka gęstej, czarnej brody (княжна густой, чёрной бороды) i wielkich, błyszczących oczu kupca mocno się przelękła (и больших, блестящих глаз купца сильно испугалась), przeraźliwie krzyknęła (пронзительно крикнула; krzyknąć), a pierścień do białych swych piersi przycisnęła (а кольцо прижала к своей белой груди; pierś/piersi – грудь /женская/).

Księżniczka złoty pierścień chwyciła, na swój go paluszek włożyła i z radosnym zdziwieniem naokoło poglądała…

Tymczasem mistrz czarownik na powierzchnię jeziora w postaci gęsi wypływa, wychodzi na brzeg, otrząsa się z wody, przemienia się w kupca Greka i o oddanie mu zgubionego niby przezeń pierścienia najusilniej upraszać zaczyna.

Księżniczka gęstej, czarnej brody i wielkich, błyszczących oczu kupca mocno się przelękła, przeraźliwie krzyknęła, a pierścień do białych swych piersi przycisnęła.

Na krzyk ten zbiegły się liczne pokojowe i towarzyszki księżniczki (на этот крик сбежались многочисленные горничные и товарки = подруги княжны; zbiec się – сбежаться; pokojowa – уст. горничная; towarzyszka – товарищ /женщина/), okrążyły młodą swą panią (окружили свою молодую госпожу), rzuciły się na brodatego natręta i tak go szczerze łaskotać zaczęły (бросились на бородатого нахала и так искренне его начали щекотать; natręt – навязчивый/назойливый человек, наглец, нахал), że kupiec mniemany śmiał się i płakał razem (что мнимый купец смеялся и плакал вместе = одновременно), kaszlał i kichał (кашлял и чихал), nogami brykał (ногами брыкал), rękami wywijał (руками размахивал), rzucał się na wszystkie strony i plackiem na ziemię padał tarzając się jak szalony (кидался на = во все стороны и ничком падал на землю, катаясь /по ней/ как безумный; paść plackiem – упасть ничком), a rady sobie dać nie mógł (а справиться /с этим/ не мог; dać sobie radę – справиться), bo na nieszczęście (потому что, к несчастью; na nieszczęście – к несчастью), w przestrachu był zapomniał (в испуге забыл; przestrach – перепуг, испуг; był – реликт давнопрошедшего времени), że jest czarownikiem (что является колдуном), i nieprędko odzyskawszy przytomność (и не скоро придя в себя; odzyskać przytomność – прийти в себя), przemienił się w jeża (превратился в ежа), od którego dziewczęta (от которого девушки), prawie do krwi białe swe paluszki pokłuwszy (почти до крови исколов свои белые пальчики; pokłuć – поколоть, исколоть), z krzykiem odskoczyły (с криком отпрянули; odskoczyć – отпрыгнуть, отскочить, отпрянуть).

Na krzyk ten zbiegły się liczne pokojowe i towarzyszki księżniczki, okrążyły młodą swą panią, rzuciły się na brodatego natręta i tak go szczerze łaskotać zaczęły, że kupiec mniemany śmiał się i płakał razem, kaszlał i kichał, nogami brykał, rękami wywijał, rzucał się na wszystkie strony i plackiem na ziemię padał tarzając się jak szalony, a rady sobie dać nie mógł, bo na nieszczęście, w przestrachu był zapomniał, że jest czarownikiem, i nieprędko odzyskawszy przytomność, przemienił się w jeża, od którego dziewczęta, prawie do krwi białe swe paluszki pokłuwszy, z krzykiem odskoczyły.

Księżniczka znaleziony pieścień ojcu pokazała i tak go bardzo upodobała (княжна найденное кольцо отцу показала и так сильно его полюбила; tak bardzo – настолько, так сильно), że dzień i noc na serdecznym palcu nosiła (что день и ночь /его/ носила на безымянном пальце; palec serdeczny – безымянный палец).

Nazajutrz (на следующий день; jutro – завтра; nazajutrz – на следующий день), gdy jedna w pokoju została (когда она осталась одна в комнате), zaczęła się niby bawić i jakoś przypadkiem pierścień upadł (начала будто бы играть и как-то случайно кольцо упало; przypadek – случай; przypadkiem – случайно), potoczył się (покатилось), rozsypał i (рассыпалось и) – o dziw nad dziwy (о чудо из чудес; dziw nad dziwami – чудо из чудес). I (и) – przed piękną (перед прекрасной), zapłonioną księżniczką stanął śliczny chłopiec (покрасневшей княжной встал красивый парень; zapłonić się – покраснеть, зардеться), uczeń czarownika (ученик колдуна).

Księżniczka znaleziony pieścień ojcu pokazała i tak go bardzo upodobała, że dzień i noc na serdecznym palcu nosiła.

Nazajutrz, gdy jedna w pokoju została, zaczęła się niby bawić i jakoś przypadkiem pierścień upadł, potoczył się, rozsypał i – o dziw nad dziwy. I – przed piękną, zapłonioną księżniczką stanął śliczny chłopiec, uczeń czarownika.

Księżniczka tak się zmieszała (княжна так смутилась), że oczu podnieść nie śmiała (что не смела поднять глаза), ale gdy uczeń całą rzecz przełożył (но когда ученик /ей/ всё дело растолковал; przełożyć – уст. растолковать), tak go sobie upodobała (она так его полюбила; upodobać kogoś, coś – облюбовать, полюбить кого-л. что-л.), że mile z nim rozmawiała (что ласково с ним разговаривала; mile – мило, сердечно, ласково), a kiedy drzwiami ktoś skrzypnął (а когда кто-то дверью скрипнул), uczeń znów stał się pierścieniem (ученик снова стал кольцом), księżniczka na palec go włożyła (княжна на палец его надела), do piersi swych przytuliła i dygnąwszy grzecznie (к груди своей прижала и, сделав реверанс вежливо; dygnąć – сделать реверанс), ojca prosiła (просила отца), by owego kupca (чтобы того купца), jeśliby się do pałacu po pierścień przyjść poważył (если бы во дворец за кольцом прийти осмелился), precz za bramę przepędzić kazał (прочь за ворота прогнать велел).

Księżniczka tak się zmieszała, że oczu podnieść nie śmiała, ale gdy uczeń całą rzecz przełożył, tak go sobie upodobała, że mile z nim rozmawiała, a kiedy drzwiami ktoś skrzypnął, uczeń znów stał się pierścieniem, księżniczka na palec go włożyła, do piersi swych przytuliła i dygnąwszy grzecznie, ojca prosiła, by owego kupca, jeśliby się do pałacu po pierścień przyjść poważył, precz za bramę przepędzić kazał.

Kiedy jednak kupiec po pierścień tegoż dnia przybył (однако, когда купец за кольцом того же дня = в тот же день прибыл), książę, mimo uprzedzenia córki (князь, несмотря на предупреждение дочери; mimo – несмотря на), kazał mu go niezwłocznie oddać (приказал ему его немедленно отдать; niezwłoczny – немедленный; безотлагательный).

Księżniczka, zagniewana (княжна, рассерженная = рассердившись), ze łzami w oczach pierścień zdjęła (со слезами в = на глазах кольцо сняла; zdjąć – снять), kupcowi go pod nogi cisnęła (купцу его под ноги бросила), aż się w drobne rozsypał perełki (так, что оно даже рассыпалось в мелкие жемчужинки).

Kiedy jednak kupiec po pierścień tegoż dnia przybył, książę, mimo uprzedzenia córki, kazał mu go niezwłocznie oddać.

Księżniczka, zagniewana, ze łzami w oczach pierścień zdjęła, kupcowi go pod nogi cisnęła, aż się w drobne rozsypał perełki.

Nagle kupiec zadrżał cały (вдруг купец весь задрожал), plackiem upadł na podłogę (упал ничком на пол), stał się wnet czarnym kogutem i zaczął perełki dziobać (стал чёрным петухом и начал клевать жемчужинки), a podebrawszy wszystkie (а, подобрав все), wzleciał na okno (взлетел на окно), zatrzepał skrzydłami i zaśpiewał (захлопал крыльями и запел):

– Uczniu-gdzie-ty (ученик-где-ты)? – po czym śmignął w górę i zniknął (после чего взмыл вверх и исчез).

Nagle kupiec zadrżał cały, plackiem upadł na podłogę, stał się wnet czarnym kogutem i zaczął perełki dziobać, a podebrawszy wszystkie, wzleciał na okno, zatrzepał skrzydłami i zaśpiewał:

– Uczniu-gdzie-ty? – po czym śmignął w górę i zniknął.

Ale księżniczka, którą uczeń wcześnie nauczył (но княжна, которую ученик только что научил), jak miała postąpić (как ей следует поступить), rzuciwszy pierścień (бросив кольцо), upuściła niby przypadkiem swą chusteczkę (уронила будто бы случайно свой платочек), którą zręcznie jedną (которым ловко одну), najbujniejszą perełkę przykryła (самую пышную = большую жемчужинку прикрыла; bujny – буйный, обильный, пышный).

Ta to właśnie perełka (именно эта жемчужинка), wytoczywszy się w tej chwili spod owej chusteczki i na zapytanie koguta odpowiedziawszy także głosem kogucim (выкатившись сию минуту из-под того платочка и на вопрос петуха ответив тоже петушиным голосом; w tej chwili – сейчас, сию минуту):

Ale księżniczka, którą uczeń wcześnie nauczył, jak miała postąpić, rzuciwszy pierścień, upuściła niby przypadkiem swą chusteczkę, którą zręcznie jedną, najbujniejszą perełkę przykryła.

Ta to właśnie perełka, wytoczywszy się w tej chwili spod owej chusteczki i na zapytanie koguta odpowiedziawszy także głosem kogucim:

– A-ja-tu-taj (а-я-з-десь)! – rzuciła się w postaci sokoła przez okno (бросилась в виде/образе сокола через окно). Sokół dopędził wnet czarnego koguta (сокол догнал сразу чёрного петуха), szarpnął go silnie szponami (рванул его сильно когтями; szarpnąć – рвануть, дёрнуть), pochwycił lewe skrzydło (схватил левое крыло), zmiął wszystkie lotki (смял все маховые перья; zmiąć – смять; lotka – маховое перо), a kogut jak kamień padł do bystrego potoku i utonął (а петух как камень упал в быстрый ручей и утонул; paść – упасть).

Sokół zaś wzniósł się ponad pałacem książęcym (сокол же поднялся над княжеским дворцом), wleciał przez okno szerokie (влетел через широкое окно), siadł na ręku swej księżniczki i jasnymi swymi oczami poglądał na nią i zeskoczywszy na podłogę (сел на руке своей княжны и светлыми своими глазами поглядывал на неё и, спрыгнув на пол), znowu ukazał się takim (снова явил себя таким; ukazać – показать, указать; явить; się – себя), jakim go już raz księżniczka widziała (каким его уже однажды княжна видела), ślicznym uczniem czarownika (красивым учеником колдуна).

– A-ja-tu-taj! – rzuciła się w postaci sokoła przez okno. Sokół dopędził wnet czarnego koguta, szarpnął go silnie szponami, pochwycił lewe skrzydło, zmiął wszystkie lotki, a kogut jak kamień padł do bystrego potoku i utonął.

Sokół zaś wzniósł się ponad pałacem książęcym, wleciał przez okno szerokie, siadł na ręku swej księżniczki i jasnymi swymi oczami poglądał na nią i zeskoczywszy na podłogę, znowu ukazał się takim, jakim go już raz księżniczka widziała, ślicznym uczniem czarownika.

Odtąd uczeń czarów zaniechał (с тех пор ученик оставил колдовство; odtąd – с тех пор; czary – мн. чары, волшебство, колдовство; zaniechać czegoś – прекратить, оставить что-л.), z księżniczką się ożenił (женился на княжне; ożenić się z kimś – жениться на ком-л.), do pałacu swą matkę sprowadził (во дворец привёз свою мать), siostry za bogatych kupców powydawał (сёстры = сестёр за богатых купцов выдал), a po wszystkich szynkach całego kraju zalecił (а по всем кабакам всей страны предписал; szynk – шинок, кабак; zalecić – рекомендовать, предписать), by jego ojcu bezpłatnie wódkę dawano (чтобы его отцу бесплатно водку давали), za którą sam z własnej kieszeni co rok wypłacał (за которую сам из собственного кармана ежегодно платил; co rok – ежегодно; wypłacać – выплачивать, платить).

A wkrótce po śmierci swego teścia ów poczciwy synek szewca i biedny uczeń czarownika udzielnym księciem został i wraz z żoną i dziatkami (а вскоре после смерти своего тестя тот славный сынок сапожника и бедный ученик колдуна стал удельным князем и вместе с женой и детками; poczciwy – добрый, добродушный), i całym ludem poddanych był tak szczęśliwy (и всем народом подданных был так счастлив), że tego ani piórem opisać (что этого ни пером описать), ani pieśnią wyśpiewać (ни песней пропеть; pieśń – песня), ani bajką wybajać (ни сказкой рассказать: «разболтать»; wybajać – разболтать).

Odtąd uczeń czarów zaniechał, z księżniczką się ożenił, do pałacu swą matkę sprowadził, siostry za bogatych kupców powydawał, a po wszystkich szynkach całego kraju zalecił, by jego ojcu bezpłatnie wódkę dawano, za którą sam z własnej kieszeni co rok wypłacał.

A wkrótce po śmierci swego teścia ów poczciwy synek szewca i biedny uczeń czarownika udzielnym księciem został i wraz z żoną i dziatkami, i całym ludem poddanych był tak szczęśliwy, że tego ani piórem opisać, ani pieśnią wyśpiewać, ani bajką wybajać.

Lucjan Siemieński

(Люциан Семеньский)

12. Królowa Bałtyku [11]

(Королева Балтийского моря)

W głębinie wód Bałtyku wznosił się za dawnych czasów pałac królowej Juraty (в глубине вод Балтийского моря возвышался в прежние времена дворец королевы Юраты; za dawnych czasów – в прежние времена). Ściany tego pałacu były z czystego bursztynu (стены этого дворца были из чистого янтаря), progi ze złota (пороги – из золота; próg – порог), dach z łuski rybiej (крыша – из рыбьей чешуи), a okna z diamentów (а окна – из бриллиантов). Razu jednego rozesłała królowa wszystkich szczupaków z listami do najznakomitszych bogiń Jury (однажды разослала королева всех щук с письмами к самым знатным богиням Юры[12] = Моря; list – письмо; do – к; znakomity – уст. знаменитый. знатный), prosząc do siebie na gody i wspólną poradę (прося = приглашая их к себе на пиршество и совместный совет; prosić – просить; gody – мн. пиршество; wspólny – общий, совместный). Nadszedł dzień wyznaczony i zaproszone boginie przybyły (пришёл назначенный день и приглашённые богини прибыли; zaprosić – пригласить): wtenczas królowa (тогда королева), otoczona przydwornym orszakiem (окружённая придворной свитой), ukazała się w Sali (появилась в зале), uprzejmym ukłonem powitała gości i zasiadłszy na bursztynowym tronie (любезным поклоном приветствовала гостей и, сев на янтарный трон; uprzejmy – вежливый, любезный; zasiąść na czymś – усесться, сесть на что-л.), tak mówić zaczęła (начала говорить так; zacząć – начать):

W głębinie wód Bałtyku wznosił się za dawnych czasów pałac królowej Juraty. Ściany tego pałacu były z czystego bursztynu, progi ze złota, dach z łuski rybiej, a okna z diamentów. Razu jednego rozesłała królowa wszystkich szczupaków z listami do najznakomitszych bogiń Jury, prosząc do siebie na gody i wspólną poradę. Nadszedł dzień wyznaczony i zaproszone boginie przybyły: wtenczas królowa, otoczona przydwornym orszakiem, ukazała się w sali, uprzejmym ukłonem powitała gości i zasiadłszy na bursztynowym tronie, tak mówić zaczęła:

– Miłe przyjaciółki i towarzyszki moje (мои милые подруги; towarzyszka – товарищ /женщина/)! Wiecie dobrze (вы знаете хорошо), iż wszechwładny mój ojciec Praamżimas (что всесильный мой отец Праамжимас; wsechwładny – всевластный, всемогущий; władza – власть), pan nieba, ziemi i morza (господин неба, земли и моря), mojej opiece i władzy poruczył te wody i wszystkich mieszkańców w nich będących (моей опеке и власти поручил эти воды и всех жителей, в них находящихся; opieka – опека; poruczyć – уст. поручить); same byłyście świadkami moich łagodnych i szczęśliwych rządów (вы сами были свидетелями моего мягкого и счастливого правления; świadek – свидетель; rządy – мн. правление). Żaden najmniejszy robaczek (ни один самый маленький червячок), żadna najdrobniejsza rybka nie miały przyczyny skarżyć się i narzekać (ни одна самая мелкая рыбка не имели причины жаловаться и сетовать), wszyscy żyli w pokoju i zgodzie (все жили в мире и согласии; pokój – мир; zgoda – согласие); nikt się na życie drugiego targnąć nie odważył (никто посягнуть на жизнь другого не отважился).

– Miłe przyjaciółki i towarzyszki moje! Wiecie dobrze, iż wszechwładny mój ojciec Praamżimas, pan nieba, ziemi i morza, mojej opiece i władzy poruczył te wody i wszystkich mieszkańców w nich będących; same byłyście świadkami moich łagodnych i szczęśliwych rządów. Żaden najmniejszy robaczek, żadna najdrobniejsza rybka nie miały przyczyny skarżyć się i narzekać, wszyscy żyli w pokoju i zgodzie; nikt się na życie drugiego targnąć nie odważył.

Teraz zaś jeden nikczemny rybak, Castilis (а сейчас один ничтожный рыбак, Кастилис), znad brzegów moich posiadłości (с краёв = с границ моих владений; znad – с; brzeg – край), tam gdzie rzeka Święta hołd memu królestwu płaci (там, где Святая река платит = отдаёт почести моему королевству; płacić – платить; hołd – почитание, оказание чести, воздание почестей), jeden nikczemny śmiertelnik ośmiela się naruszyć spokójność niewinnych moich poddanych (один ничтожный смертный осмеливается нарушить спокойствие невинных моих подданных), imać w sieci i na śmierć skazywać (хватать в сети и на смерть осуждать; imać – уст. брать, хватать; sieć – сеть), gdy ja (когда я), sama (сама), do własnego stołu ani jednej nie śmiem ułowić rybki (к собственному столу не смею выловить ни одной рыбки; stół – стол) – fląderki nawet (даже камбалки; flądra – камбала), które tak lubię (которые я так люблю), po jednej połowie zjadam (по одной половине съедаю; zjeść – съесть), a drugą do wody wpuszczam (а другую в воду впускаю = пускаю; do – в /внутрь/; wpuszczać – впускать).

Teraz zaś jeden nikczemny rybak, Castilis, znad brzegów moich posiadłości, tam gdzie rzeka Święta hołd memu królestwu płaci, jeden nikczemny śmiertelnik ośmiela się naruszyć spokój-ność niewinnych moich poddanych, imać w sieci i na śmierć skazywać, gdy ja, sama, do własnego stołu ani jednej nie śmiem ułowić rybki – fląderki nawet, które tak lubię, po jednej połowie zjadam, a drugą do wody wpuszczam.

Takiej śmiałości nie można puścić bezkarnie (такой смелости = такую смелость нельзя оставить безнаказанной; puścić bezkarnie – оставить безнаказанным, kara – наказание): oto gotowe czekają nas łodzie (вот готовые ждут нас лодки; łódź – лодка), płyńmy nad brzegi Świętej (поплывём к берегам Святой /реки/; nad – к /при указании на направление к берегу, краю чего-л./), bo właśnie o tej porze zwykł on zarzucać sieci (потому что именно в это время он привык забрасывать сети; pora – время; o tej porze – в это время; zwyknąć – свыкнуться, привыкнуть). Naszymi pląsy i śpiewy zwabimy go na dno morza (нашими плясками и пением заманим его на дно моря; pląsy – уст. шутл. пляс, пляска; śpiew – пение; zwabić – сманить, приманить; заманить), udusimy w uściskach i oczy żwirem zasypiem (задушим в объятиях и глаза гравием засыпем; zasypiem = zasypiemy).

Rzekła i natychmiast sto łodzi bursztynowych pożeglowało dokonać okrutnej zemsty (сказала, и тотчас сто янтарных лодок поплыли совершить ужасную месть; rzec – сказать; dokonać czegoś – совершить что-л.).

Takiej śmiałości nie można puścić bezkarnie: oto gotowe czekają nas łodzie, płyńmy nad brzegi Świętej, bo właśnie o tej porze zwykł on zarzucać sieci. Naszymi pląsy i śpiewy zwabimy go na dno morza, udusimy w uściskach i oczy żwirem zasypiem.

Rzekła i natychmiast sto łodzi bursztynowych pożeglowało dokonać okrutnej zemsty.

Płyną (плывут), słońce pogodnie świeci (солнце ярко светит); morze ciche (море тихое), a echo już roznosi po wybrzeżu słowa pieśni (а эхо уже разносит по побережью слова песни): Bieda ci, rybaku młody (горе тебе, рыбак молодой)! Stanąwszy boginie blisko ujścia rzeki postrzegły rybaka (остановившись вблизи устья реки, богини увидели рыбака; postzrec – уст. заметить; увидеть), jak siedząc na brzegu, rozwijał sieci (как он, сидя на берегу, разворачивал сети). Zajęty pracą (занятый работой), nic nie zauważył (он ничего не заметил), lecz gdy go urocze doszły śpiewy (но, когда до него донеслось чарующее пение; uroczy – очаровательный; прелестный, чарующий; dojść kogoś – дойти, донестись до кого-л.), zwrócił wzrok na wodę i ujrzał sto łodzi bursztynowych i sto przecudnych dziewic (обратил взор на воду и увидел сто янтарных лодок и сто прелестных дев; wzrok – зрение; взгляд, взор; przecudny – чудесный, чудный; прелестный; dziewica – поэт. дева), a wszystkim przewodniczyła z koroną na głowie (а всех возглавляла с короной на голове; przewodniczyć komuś, czemuś – возглавлять кого-л., что-л.), z bursztynowym berłem w ręku królowa morza (с янтарным скипетром в руке королева моря). Dźwięk coraz milszy się rozlega (звук всё более милый раздаётся; coraz – всё /в соч. со сравн. ст. прил. и местоим. означает постепенное усиление качества/); otaczają go morskie panny i swymi wdzięki do siebie wabić poczną (окружают его морские барышни и своими прелестями манить начинают: «начнут»; wdźięki – мн. женская красота, прелести; swymi = swoimi; pocznąć = począć – книжн. начать):

Płyną, słońce pogodnie świeci; morze ciche, a echo już roznosi po wybrzeżu słowa pieśni: Bieda ci, rybaku młody! Stanąwszy boginie blisko ujścia rzeki postrzegły rybaka, jak siedząc na brzegu, rozwijał sieci. Zajęty pracą, nic nie zauważył, lecz gdy go urocze doszły śpiewy, zwrócił wzrok na wodę i ujrzał sto łodzi bursztynowych i sto przecudnych dziewic, a wszystkim przewodniczyła z koroną na głowie, z bursztynowym berłem w ręku królowa morza. Dźwięk coraz milszy się rozlega; otaczają go morskie panny i swymi wdzięki do siebie wabić poczną:

O, rybaku piękny, młody (о, рыбак красивый, молодой),

Porzuć pracę (брось работу), chodź do lodzi (иди в лодку):

U nas wieczne tany, gody (у нас вечный пляс, пиршество; tany – мн. пляс; gody – мн. пиршество),

Nasz śpiew troskę twą osłodzi (наше пение твои хлопоты скрасит; troska – забота, хлопоты; osłodzić – перен. усладить, скрасить).

My obdarzym boskim stanem (мы одарим божественным состоянием; boski – божий; божественный),

Skoro z nami mieszkać będziesz (если с нами жить ты будешь):

Śród nas będziesz morza panem (среди нас будешь господином моря; śród = wśród),

I naszym kochankiem będziesz (и нашим любовником будешь; kochanek – любовник).

O, rybaku piękny, miody,

Porzuć pracę, chodź do lodzi:

U nas wieczne tany, gody,

Nasz śpiew troskę twą osłodzi.

My obdarzym boskim stanem,

Skoro z nami mieszkać będziesz:

Śród nas będziesz morza panem,

I naszym kochankiem będziesz.

Słyszy to rybak i ujęty zdradliwą ponętą już chce się rzucić w objęcia bogini (слышит рыбак это и, покорённый коварной приманкой, уже хочет броситься в объятия богинь; ująć – расположить в свою пользу, покорить), gdy królowa skinieniem berła każe się uciszyć towarzyszkom i tak do zadumanego rzecze (когда королева

знаком = мановением скипетра приказывает утихнуть подругам и так задумчивому /рыбаку/ молвит; skinienie – кивок; жест, знак; skinieniem ręki – мановением руки; rzec – молвить):

– Stój (стой; stać – стоять), niebaczny (неосторожный)! Zbrodnia twa wielka i godna kary (преступление твоё большое и достойно наказания), jednak ci przebaczę pod jednym warunkiem (однако я тебя прощу при одном условии; przebaczyć komuś – простить кого-л.; warunek – условие; pod warunkiem – при условии). Spodobała mi się twoja uroda (понравилась мне твоя красота); kochaj mnie (люби меня), a będziesz szczęśliwy (а = и будешь счастлив). Lecz jeślibyś wzgardził miłością Juraty (но, если бы ты отверг любовь Юраты; wzgardzić kimś, czymś – пренебречь кем-л., чем-л.; отвергнуть кого-л., что-л.), wtedy zaśpiewam ci taką piosenkę (тогда я спою тебе такую песню), iż wnet będziesz w mej mocy (что ты сразу будешь в моей власти: «в моей силе»; moc – сила), a za dotknięciem mego berła zginiesz na wieki (а по мановению моего скипетра погибнешь навеки; dotknięcie – прикосновение; dotknąć kogo-czego – дотронуться; zginąć – погибнуть).

Słyszy to rybak i ujęty zdradliwą ponętą już chce się rzucić w objęcia bogini, gdy królowa skinieniem berła każe się uciszyć towarzyszkom i tak do zadumanego rzecze:

– Stój, niebaczny! Zbrodnia twa wielka i godna kary, jednak ci przebaczę pod jednym warunkiem. Spodobała mi się twoja uroda; kochaj mnie, a będziesz szczęśliwy. Lecz jeślibyś wzgardził miłością Juraty, wtedy zaśpiewam ci taką piosenkę, iż wnet będziesz w mej mocy, a za dotknięciem mego berła zginiesz na wieki.

Młodzieniec wyznał i zaprzysiągł jej wieczną miłość (юноша признался и дал ей клятву в вечной любви; młodzieniec – молодой человек, юноша; wyznać coś – признаться в чём-л.; zaprzysiąc – присягнуть, принять присягу, дать клятву).

Królowa na to (королева на это):

– Teraz już jesteś moim (теперь ты мой); nie zbliżaj się do nas (не приближайся к нам), bo zginąłbyś (потому что иначе ты бы погиб). Za to co wieczór będę przypływać do ciebie i na tej górze (за это каждый вечер буду приплывать к тебе и на этой горе, co wieczór – ежевечерне, каждый вечер; góra – гора), która odtąd od twego imienia zwać się będzie Castity (которая впредь от твоего имени будет называться /горой/ Каститы; odtąd – с этого момента, впредь; imię – имя; zwać się – зваться, называться), zawsze zobaczę się z tobą (всегда увижусь с тобой).

Po czym zniknęła królowa z całym orszakiem (после этого королева исчезла со всей свитой).

Młodzieniec wyznał i zaprzysiągł jej wieczną miłość.

Królowa na to:

– Teraz już jesteś moim; nie zbliżaj się do nas, bo zginąłbyś. Za to co wieczór będę przypływać do ciebie i na tej górze, która odtąd od twego imienia zwać się będzie Castity, zawsze zobaczę się z tobą.

Po czym zniknęła królowa z całym orszakiem.

Rok już minął (год уже прошёл), jak co wieczora królowa Jurata przyjeżdżała na brzeg i na górze widywała się z kochankiem (как каждый вечер королева Юрата приезжала на берег и на горе виделась с любовником; co wieczora = co wieczór); lecz Perkun[13] (но Перкун), dowiedziawszy się o tej schadzce (узнав об этом свидании; schadzka – свидание), rozgniewał się mocno (рассердился сильно), że bogini poważyła się ukochać śmiertelnika (что богиня осмелилась полюбить смертного). A gdy jednego roku wróciła królowa do swego pałacu (а когда одного года = в один год вернулась королева в свой дворец), spuścił z nieba piorun (ниспослал с неба молнию), który rozproszywszy morskie bałwany (которая, разогнав морские волны; rozproszyć – рассеять, разогнать), uderzył w mieszkanie królowej (ударила в жилище королевы; mieszkanie – квартира, жилище), samą zabił i bursztynowy pałac na drobne roztrzaskał cząstki (саму /её/ убила и янтарный дворец разбила на мелкие частицы = вдребезги).

Rok już minął, jak co wieczora królowa Jurata przyjeżdżała na brzeg i na górze widywała się z kochankiem; lecz Perkun, dowiedziawszy się o tej schadzce, rozgniewał się mocno, że bogini poważyła się ukochać śmiertelnika. A gdy jednego roku wróciła królowa do swego pałacu, spuścił z nieba piorun, który rozproszywszy morskie bałwany, uderzył w mieszkanie królowej, samą zabił i bursztynowy pałac na drobne roztrzaskał cząstki.

Rybaka zaś Praamżimas przykuł na dnie morza do skały i położył przed nim trupa jego kochanki (а рыбака Праамжимас приковал на дне моря к скале и положил перед ним трупа = труп его любовницы), na którego wiecznie patrząc (вечно смотря на который: «на который вечно смотря»), przymuszony jest opłakiwać swoje nieszczęście (он принуждён оплакивать своё несчастье). Dlatego to teraz (вот поэтому теперь), gdy wicher morski zburzy fale (когда морской вихрь поднимет волны; zburzyć – разрушить; взвихрить, всклокочить), słychać jęk z daleka (слышно стон издалека) – to jęk biednego rybaka (это стон бедного рыбака); a woda wyrzuca kawałki bursztynu (а вода выбрасывает кусочки янтаря; kawałek – кусок; кусочек) – to są szczątki pałacu królowej Bałtyku (это обломки дворца королевы Балтийского моря; szczątek – обломок).

Rybaka zaś Praamżimas przykuł na dnie morza do skały i położył przed nim trupa jego kochanki, na którego wiecznie patrząc, przymuszony jest opłakiwać swoje nieszczęście. Dlatego to teraz, gdy wicher morski zburzy fale, słychać jęk z daleka – to jęk biednego rybaka; a woda wyrzuca kawałki bursztynu – to są szczątki pałacu królowej Bałtyku.

Józef Ignacy Kraszewski

(Юзеф Игнацы Крашевский)

13. Z chłopa król

(Из крестьянина – король)

Na imię mu było Gaweł (звали его Гавел: «на имя ему было Гавел»; mieć na imię – носить имя; jak masz na imię? – как тебя зовут?), był najmłodszym z braci (был самым младшим из братьев; brat – брат) – wszyscy oni uchodzili za rozumnych (все они считались умными; uchodzić za kogoś – считаться кем-л.), jego głuptaskiem nazywano (его /же/ дурачком называли; głuptas – дурачок); nie dlatego (не потому), żeby rozumu nie miał (что ума у него не было: «чтобы ума не имел»; rozum – ум; разум), ale że serce w nim było tak miękkie (а /потому/, что сердце в нём = у него было такое мягкое = доброе): że o sobie nie pamiętając nigdy (что о себе не помня никогда), nad drugim się lituje (другого жалеет; litować się nad kimś, czymś – жалеть кого-л., что-л.), zawsze w końcu pokutować za to musiał (всегда в конце концов за это расплачиваться вынужден был = ему за это расплачиваться приходилось; koniec – конец; w końcu – в конце концов;musieć – быть должным, вынужденным).

Bywało (бывало), siedzą u jednej miski (сидят у одной миски), bracia go zawsze odjedzą (братья его всегда объедят), a w końcu jeszcze łyżkami po głowie biją (а в конце = потом ещё ложками по голове бьют), z czego on się śmieje (над чем он смеётся; śmiać się z kogoś, czegoś – смеяться над кем-л., чем-л.)…

Na imię mu było Gaweł, był najmłodszym z braci – wszyscy oni uchodzili za rozumnych, jego głuptaskiem nazywano; nie dlatego, żeby rozumu nie miał, ale że serce w nim było tak miękkie: że o sobie nie pamiętając nigdy, nad drugim się lituje, zawsze w końcu pokutować za to musiał.

Bywało, siedzą u jednej miski, bracia go zawsze odjedzą, a w końcu jeszcze łyżkami po głowie biją, z czego on się śmieje…

Najgorszą koszulinę zawsze miał (самая плохая рубаха всегда у него была; koszula – рубашка), podarte łapcie (порванные лапти; łapeć – лапоть), ale się tym nie gryzł i choć czasem przymarzł a wygłodził się (но он этим не терзался, и, хотя иногда мёрз и голодал: «примёрз и изголодался»; choć – хотя;przymarznąć – примёрзнуть; wygłodzić się – изголодаться), ale widział (но видел), że drudzy mieli do syta (что другие были сыты: «имели досыта»), a dobrze im było (и хорошо им было) – on radował się także (он радовался тоже; także – тоже). Starsi od niego zawsze (старшие от него = у него всегда), co chcieli (что хотели), wydurzyli (выманивали; wydurzyć = wyłudzić – выманить), a potem wyśmiewali się z niego (а потом насмехались над ним; wyśmiewać się z kogoś, czegoś – насмехаться над кем-л., чем-л.). Ojciec i matka gryźli się tym (отец и мать терзались этим), bo przewidywali (потому что предвидели), że na świecie źle mu będzie i nigdy nie dojdzie do niczego (что на свете плохо ему будет и никогда он не добьётся ничего; dojść do czegoś – добиться чего-л.). Zostawiano go czasem w chacie bez dozoru (оставляли его иногда в доме без присмотра; chata – хата, изба, крестьянский дом), nie obeszło się bez szkody (не обошлось = не обходилось /тогда/ без ущерба; obejść się – обойтись;szkoda – вред, ущерб). Przyszedł ubogi (пришёл бедный = бедняк), a prosił (и просил), Gaweł mu oddał (Гавел ему отдал), co gdzie znalazł (что где нашёл), bodaj koszulinę z grzbietu (хоть бы рубаху с /собственной/ спины; grzbiet – спина; хребет), a zwierzęta karmił (а животные = животных кормил; zwierzę – животное), od gęby sobie odejmując (ото рта себе отнимая = от себя отрывая; gęba – рот, odejmować od gęby – отрывать от себя), a każdemu na słowo wierzył (а каждому на слово верил) i oszukiwał go, kto chciał (и обманывал его, кто хотел).

Najgorszą koszulinę zawsze miał, podarte łapcie, ale się tym nie gryzł i choć czasem przymarzł a wygłodził się, ale widział, że drudzy mieli do syta, a dobrze im było – on radował się także. Starsi od niego zawsze, co chcieli, wydurzyli, a potem wyśmiewali się z niego. Ojciec i matka gryźli się tym, bo przewidywali, że na świecie źle mu będzie i nigdy nie dojdzie do niczego. Zostawiano go czasem w chacie bez dozoru, nie obeszło się bez szkody. Przyszedł ubogi, a prosił, Gaweł mu oddał, co gdzie znalazł, bodaj koszulinę z grzbietu, a zwierzęta karmił, od gęby sobie odejmując, a każdemu na słowo wierzył i oszukiwał go, kto chciał.

Ojciec go kilka razy obił za tę głupotę (отец его несколько раз поколотил за эту глупость), aby przecież o sobie pamiętał (чтобы всё-таки о себе /самом/ помнил), ale rozumu mu nie nabił (но ума ему не набил = но уму-разуму его не научил; nabić rozumu komuś – научить уму-разуму кого-л.). Gawełek, jakim był, pozostał (Гавел, каким был, остался). Miał już taką naturę (такова уж была его натура).

Ojciec go kilka razy obił za tę głupotę, aby przecież o sobie pamiętał, ale rozumu mu nie nabił. Gawełek, jakim był, pozostał. Miał już taką naturę.

Raz (однажды; raz – раз, однажды), gdy nikogo w chacie nie było (когда никого в доме не было), a Gaweł na przyzbie siedział (а Гавел на завалинке сидел), zjawił się przed wrotami ubogi (появился у ворот нищий; przed – перед; у; ubogi – бедный, убогий; нищий), ale tak strasznie goły (но так = такой ужасно голый), bosy, odarty, głodny (босой, оборванный, голодный), biedny, zapłakany, osłabły (бедный, заплаканный, ослабленный), że chłopcu okrutnie go się żal zrobiło (что парню ужасно жаль его сделалось; okrutnie – жестоко; ужасно, страсть как; okrutny – жестокий). A jak mu jeszcze zaczął opowiadać o nieszczęściu swoim (а как /только/ он ему ещё начал рассказывать о несчастье своём), Gaweł o wszystkim zapomniał (Гавел обо всём запомнил). Wziął go do chaty i co było w niej najlepszego ojcowską koszulę (взял = забрал его до дома = в дом, и что было в нём самого лучшего: отцовскую рубашку), sukmanę (сермягу), chodaki (постолы; chodaki – деревянные башмаки; постолы), czapkę (шапку) – oddał wszystko (отдал всё). Obiad, który stał na przypiecku przygotowany (обед, который стоял на полатях приготовленный), odgrzał i nim go nakarmił (разогрел и его им накормил). Na ostatek (напоследок; ostatni – последний; na ostatek – в конце, напоследок), wiedząc, gdzie jest ojcowski węzełek (зная, где отцовский узелок), groszy (деньги; grosz – грош; деньги), co było w domu (что было = были в доме), oddał ubogiemu wszystkie krom dwóch trzygroszówek (отдал нищему все, кроме двух трёхгрошовых /монет/; krom – уст. кроме).

Raz, gdy nikogo w chacie nie było, a Gaweł na przyzbie siedział, zjawił się przed wrotami ubogi, ale tak strasznie goły, bosy, odarty, głodny, biedny, zapłakany, osłabły, że chłopcu okrutnie go się żal zrobiło. A jak mu jeszcze zaczął opowiadać o nieszczęściu swoim, Gaweł o wszystkim zapomniał. Wziął go do chaty i co było w niej najlepszego ojcowską koszulę, sukmanę, chodaki, czapkę – oddał wszystko. Obiad, który stał na przypiecku przygotowany, odgrzał i nim go nakarmił. Na ostatek, wiedząc, gdzie jest ojcowski węzełek, groszy, co było w domu, oddał ubogiemu wszystkie krom dwóch trzygroszówek.

Napojony, nakarmiony, odziany (напоенный, накормленный, одетый; napoić – напоить; nakarmić – накормить; odziać – одеть, нарядить), ubogi odszedł błogosławiąc chłopca (нищий ушёл, благословляя парня), ale i śmiejąc się z niego po trosze (но /также/ и смеясь над ним немножко: «понемногу»; po trosze – понемногу)…

Wkrótce potem matka z ojcem nadeszli (вскоре потом = вскоре после этого мать с отцом пришли), a Gaweł im z wielką radością wyspowiadał się z tego (а Гавел им с большой радостью исповедался в том; wyspowiadać się z czegoś – исповедоваться в чём-л.), co zrobił (что сделал). Ojciec wpadł w okrutny gniew (отец впал в лютый гнев; okrutny – жестокий, лютый), tak że go nawet matka pohamować nie mogła (так, что его даже мать сдержать не могла), począł syna kijem okładać okrutnie (начал его палкой бить жестоко), grożąc, że go zasiecze (грозя, что его засечёт; grozić – грозить; угрожать), jeżeli się kiedy w chacie pokaże (если /ещё/ когда = когда-нибудь в доме покажется).

Napojony, nakarmiony, odziany, ubogi odszedł błogosławiąc chłopca, ale i śmiejąc się z niego po trosze…

Wkrótce potem matka z ojcem nadeszli, a Gaweł im z wielką radością wyspowiadał się z tego, co zrobił. Ojciec wpadł w okrutny gniew, tak że go nawet matka pohamować nie mogła, począł syna kijem okładać okrutnie, grożąc, że go zasiecze, jeżeli się kiedy w chacie pokaże.

– Idź (иди = уходи), trutniu (тунеядец; truteń – трутень; тунеядец)! – wołał (кричал он). – Idź, gdzie cię oczy poniosą (иди куда тебя глаза понесут = куда глаза твои будут глядеть; pójść gdzie oczy poniosą – пойти куда глаза глядят), giń marnie i niech cię nie znam (пропадай ни за грош и чтоб глаза мои тебя больше не видели: «пусть я тебя не знаю»; zginąć marnie – пропасть ни за грош; niech – пусть).

Gdy Gaweł miał już precz iść (когда Гавел должен был уже прочь идти; mieć – в сочетании с неопр. формой глагола означат долженствование), matka się nad nim ulitowała i przez okno rzuciła mu dwie pozostałe trzygroszówki (мать над ним сжалилась и через окно бросила ему две оставшиеся трёхгрошовые монеты).

– Idź, trutniu! – wołał. – Idź. gdzie cię oczy poniosą, giń marnie i niech cię nie znam.

Gdy Gaweł miał już precz iść, matka się nad nim ulitowała i przez okno rzuciła mu dwie pozostałe trzygroszówki.

Wziął je biedak zasmucony i (взял их бедняга опечаленный) – co było robić (что было делать) – ojciec, choć mu do nóg padał (отец, хотя ему к ногам падал), słuchać nic nie chciał (слушать ничего не хотел), musiał precz iść (пришлось прочь идти). Myślał sobie (думал себе): jak się ojciec przegniewa (как пройдёт у отца гнев: «как отец просердится»; gniewać się – сердиться), powrócę – i przebaczy (вернусь – и простит). Ojciec zaś mówił (отец же говорил):

– Niech sam nauczy się dbać o siebie (пусть научится сам заботиться о себе; dbać o kogoś, coś – заботиться о ком-л., чём-л.), inaczej nas zuboży i nic z niego nie będzie (иначе нас разорит и ничего из него не будет; ubogi – бедный, убогий).

Wziął je biedak zasmucony i – co było robić – ojciec, choć mu do nóg padał, słuchać nic nie chciał, musiał precz iść. Myślał sobie: jak się ojciec przegniewa, powrócę – i przebaczy. Ojciec zaś mówił:

– Niech sam nauczy się dbać o siebie, inaczej nas zuboży i nic z niego nie będzie.

Wyszedł tedy Gaweł na gościniec (вышел тогда Гавел на дорогу; gościniec– большак, главная дорога), popatrzył – dokąd tu ma iść (посмотрел – куда тут ему следует идти)?.. Westchnął do Boga i puścił się (вздохнул к Богу = вздохнул печально и пустился /по дороге/), gdzie oczy poniosą (куда глаза глядят).

Jeszcze się był niedaleko od wsi odsadził (ещё недалеко отошёл от села; był – реликт давнопрошедшего времени; odsadzić się – удалиться откуда-л. на значительное расстояние), gdy spotkał jednego ze swych braci (когда встретил одного из своих братьев).

Wyszedł tedy Gaweł na gościniec, popatrzył – dokąd tu ma iść?.. Westchnął do Boga i puścił się, gdzie oczy poniosą.

Jeszcze się był niedaleko od wsi odsądził, gdy spotkał jednego ze swych braci.

– A dokąd to (а куда это /ты/)?

– W świat idę (в свет иду), ojczysko się pogniewało (отец рассердился; ojciec – отец), nabił mnie i kazał precz iść (побил меня и велел прочь уходить), a na oczy mu się nie pokazywać (а на глаза ему не показываться).

Starszy brat roześmiał się i rzekł (старший брат рассмеялся и сказал):

– Dobrze ci tak (так тебе и надо: «хорошо тебе так»), boś głupi (потому что ты глупый; bo – потому что; jesteś – ты есть). Jak rozumu nabierzesz (как ума наберёшься), wówczas powrócisz (тогда возвратишься).

Odwrócił się od niego śmiejąc i poszedł (отвернулся от него смеясь и пошёл; śmiać się – смеяться).

– A dokąd to?

– W świat idę, ojczysko się pogniewało, nabił mnie i kazał precz iść, a na oczy mu się nie pokazywać.

Starszy brat roześmiał się i rzekł:

– Dobrze ci tak, boś głupi. Jak rozumu nabierzesz, wówczas powrócisz.

Odwrócił się od niego śmiejąc i poszedł.

Trochę dalej pod gruszą (немного дальше под грушей), patrzy, siedzi brat drugi i pyta go (смотрит, сидит второй брат и спрашивает его):

– Dokąd to (куда ты)?

– Ano w świat (да в свет), bo mnie ojciec wygnał precz (потому что меня отец выгнал прочь).

Drugi brat śmiać się też począł i powiada (второй брат смеяться тоже начал и говорит):

– Szczęśliwej drogi (счастливого пути; droga – дорога, путь), głupi Gawełku (глупый Гавел)! Będzie nas mniej (будет нас меньше), to się lepiej najemy (то лучше наедимся).

Trochę dalej pod gruszą, patrzy, siedzi brat drugi i pyta go:

– Dokąd to?

– Ano w świat, bo mnie ojciec wygnał precz.

Drugi brat śmiać się też począł i powiada:

– Szczęśliwej drogi, głupi Gawełku! Będzie nas mniej, to się lepiej najemy.

Szedł więc Gaweł (шёл, стало быть Гавел = так что шёл Гавел; więc – итак, следовательно, таким образом), szedł, aż trzeci brat pędzi woły z paszy (пока не /увидел, что/ третий брат погоняет волов с пастбища; aż – пока не).

– A ty dokąd (а ты куда)?

– Z chaty mnie wygnali (из дома меня выгнали)… bywaj zdrów (будь здоров), wędrować muszę (я странствовать должен), a na drogę nie mam (а на дорогу у меня нет /ничего/), ino dwa trzygroszaki (только две трёхгрошовые монеты; ino – диал. только).

Trzeci brat ruszył ramionami (третий брат пожал плечами).

– Ja bym ci i złamanego szeląga nie dał (я бы тебе и ломаного гроша не дал; szeląg – ист. шелёнг /мелкая монета/; nie wart złamanego szeląga – ломаного гроша не стоит) – odezwał się (произнёс он) – takiemu głupcowi jak ty dawać (такому дураку, как ты, давать; głupiec – глупец, дурак), to w dziurawy worek tkać (это в дырявый мешок ткать = в бездонную бочку пихать; dziurawy – дырявый; dziura – дыра; worek – мешок, dziurawy worek – бездонная бочка, tkać – ткать; пихать). Bywaj zdrów (будь здоров)!

Szedł więc Gaweł, szedł, aż trzeci brat pędzi woły z paszy.

– A ty dokąd?

– Z chaty mnie wygnali… bywaj zdrów, wędrować muszę, a na drogę nie mam, ino dwa trzygroszaki.

Trzeci brat ruszył ramionami.

– Ja bym ci i złamanego szeląga nie dał – odezwał się – takiemu głupcowi jak ty dawać, to w dziurawy worek tkać. Bywaj zdrów!

Pożegnawszy się w ten sposób z rodziną (попрощавшись с семьёй в этот способ = таким образом с семьёй; sposób – способ; образ), nie miał już Gaweł co robić we wsi i okolicy (не имел уже Гавел что делать в селе и в округе; wieś – село;okolica – окрестность, округа), i przyśpieszywszy kroku puścił się nieznajomą drogą (и, ускорив шаг: «шага», он пустился незнакомой дорогой = по незнакомой дороге). Głodno mu było (голодно ему было), smutno bardzo po swoich (печально очень по своих = тосковал очень по своим; smutny – печальный, грустный; тоскливый), ale jednak Panu Bogu ufał (но всё-таки Господу Богу доверял). „Kogo Bóg stworzył, tego nie umorzył (кого Бог создал, того не уморил /голодом/)” – mówił sobie (говорил себе). Kraj dookoła stał jakiś pusty bardzo (край вокруг стоял = был какой-то пустой очень; koło – круг). Szedł tedy (и потому он шёл; tedy – книжн. и потому), nikogo nie spotykając długo (никого не встречая долго), aż idzie człek naprzeciw (/вдруг видит/ идёт человек навстречу; człek – книжн. человек), a na plecach worek niesie (а на спине мешок несёт; plecy – мн. спина), w worku się coś szamocze żywego (в мешке что-то мечется живого = живое).

Pożegnawszy się w ten sposób z rodziną, nie miał już Gaweł co robić we wsi i okolicy, i przyśpieszywszy kroku puścił się nieznajomą drogą. Głodno mu było, smutno bardzo po swoich, ale jednak Panu Bogu ufał. „Kogo Bóg stworzył, tego nie umorzył” – mówił sobie. Kraj dookoła stał jakiś pusty bardzo. Szedł tedy, nikogo nie spotykając długo, aż idzie człek naprzeciw, a na plecach worek niesie, w worku się coś szamocze żywego.

– Boże, pomagaj (Боже, помогай = Бог в помощь) – odezwał się Gaweł (заговорил Гавел) – co to niesiecie (что это вы несёте), poczciwy człecze (добрый человек; człek)?

Ten stanął (тот остановился).

– Co ty mnie poczciwym nazywasz (что ты меня добрым называешь) – ofuknął się (одёрнул: «одёрнулся») – poczciwy to znaczy głupi (добрый это значит глупый), ja nim nie jestem (я не такой). Niosę kota czarnego (несу чёрного кота), aby go utopić (чтобы его утопить). Kot był szkodnik (кот был вредитель), zamiast myszy łapać (вместо того, чтобы мышей ловить; zamiast czegoś – вместо того, чтобы), mleko wypijał i do misek zaglądał (молоко выпивал и в миски заглядывал). Uczepię mu kamień do szyi i niech idzie na dno (прицеплю ему камень к шее – и пусть идёт на дно).

– Boże, pomagaj – odezwał się Gaweł – co to niesiecie, poczciwy człecze?

Ten stanął.

– Co ty mnie poczciwym nazywasz – ofuknął się – poczciwy to znaczy głupi, ja nim nie jestem. Niosę kota czarnego, aby go utopić. Kot był szkodnik, zamiast myszy łapać, mleko wypijał i do misek zaglądał. Uczepię mu kamień do szyi i niech idzie na dno.

To mówiąc pokazał głowę kota Gawłowi (говоря это, показал голову кота Гавлу), a było to stworzenie takie śliczne (а было это создание такое прелестное), lśniąco czarne (блестяще чёрное), z dużymi oczyma (с большими глазами), z pyszczkiem różowym (с мордочкой розовой), że się Gawłowi niezmiernie żal go zrobiło (что Гавлу безмерно жаль его сделалось).

– Takiemu młodemu (такому молодому), ślicznemu kotu ginąć (красивому коту гибнуть)!.. Daj mi go (дай мне его)! – rzekł do chłopa (сказал он мужику; rzec do kogoś – сказать кому-л.;chłop – крестьянин; мужик). – Co masz topić (что ты его должен топить = зачем тебе его топить), ja go wezmę (я его возьму)…

To mówiąc pokazał głowę kota Gawłowi, a było to stworzenie takie śliczne, lśniąco czarne, z dużymi oczyma, z pyszczkiem różowym, że się Gawłowi niezmiernie żal go zrobiło.

– Takiemu młodemu, ślicznemu kotu ginąć!.. Daj mi go! – rzekł do chłopa. – Co masz topić, ja go wezmę…

– Darmo (даром)? – zaśmiał się chłop (засмеялся крестьянин). – O, nie (о нет)! Tego obyczaju u mnie nie ma (такой привычки у меня нет: «не имеется»; obyczaj – обыкновение, привычка). Wolę utopić (предпочитаю утопить = лучше утоплю), jak dać darmo (как = чем дать бесплатно). Nabrałem złego nałogu (я приобрёл дурную привычку; nabrać czegoś – приобрести что-л., zły – плохой; дурной; nalóg – дурная привычка).

– Zapłacić nie mam czym (заплатить мне нечем) – odparł Gaweł (ответил Гавел) – całego majątku mam dwa trzygroszaki (всего богатства у меня две трёхгрошовые монеты; majątek – имущество, богатство), ale jeżeli jednym się zaspokoisz (а если одной удовлетворишься)? Co robić (что делать). Byłem kotu życie ocalił (только бы коту жизнь спасти: «спас»; byle – лишь бы, только бы).

– Darmo? – zaśmiał się chłop. – O, nie! Tego obyczaju u mnie nie ma. Wolę utopić, jak dać darmo. Nabrałem złego nałogu.

– Zapłacić nie mam czym – odparł Gaweł – całego majątku mam dwa trzygroszaki, ale jeżeli jednym się zaspokoisz? Co robić. Byłem kotu życie ocalił.

Chłop podumał (мужик подумал), ruszył ramionami (пожал плечами; ramię – плечо), wziął trzygroszniak i kota mu oddał (взял монету и кота ему отдал).

Gawełek szedł dalej (Гавел шёл дальше), wesół (весел), że bożemu stworzeniu życie ocalił (/оттого/ что Божьему созданию жизнь спас), a kot też zdawał się rozumieć wyświadczone dobrodziejstwo (а кот тоже, казалось, понимал оказанное /ему/ благодеяние: «казался понимать…»; wyświadczyć – оказать: wyświadczyć grzeczność – сделать одолжение, wyświadczyć łaskę – оказать милость), bo się do nowego pana tulił i pomrukiwał (потому что к новому хозяину прижимался и мурлыкал). Miał chłopiec w kieszeni chleba kawałek (был у парня в кармане кусочек хлеба), więc choć sam jeść chciał (поэтому, хоть сам есть хотел), pomyślał (подумал), że on sobie łatwiej strawy dostanie (что он себе легче еды = еду достанет; strawa – пища, еда, снедь). Przełamał chleb na pół (переломил = разломал хлеб пополам). pokruszył go i nakarmił kota (раскрошил его и накормил кота), który zjadłszy z apetytem na ręku u niego usnął (который, съев /его/ с аппетитом, на руках у него уснул).

Chłop podumał, ruszył ramionami, wziął trzygroszniak i kota mu oddał.

Gawełek szedł dalej, wesół, że bożemu stworzeniu życie ocalił, a kot też zdawał się rozumieć wyświadczone dobrodziejstwo, bo się do nowego pana tulił i pomrukiwał. Miał chłopiec w kieszeni chleba kawałek, więc choć sam jeść chciał, pomyślał, że on sobie łatwiej strawy dostanie. Przełamał chleb na pół. pokruszył go i nakarmił kota, który zjadłszy z apetytem na ręku u niego usnął.

Odszedł może staj kilkoro (отошёл, может быть, несколько стай; staje – старопольская мера длины, равная приблизительно 134 м; kilkoro – несколько /от 3 до 9/), patrzy, znowu człek idzie (смотрит, снова человек идёт) – i worek niesie (и мешок несёт), a w worku się coś szamocze (а в мешке что-то мечется; szamotać – тормошить, дёргать)…

– Pomagaj Bóg (Бог в помощь), człecze (/добрый/ человек) – rzekł stając Gaweł (сказал, останавливаясь, Гавел) – a co to za towar niesiecie (а что это вы за товар несёте)?

– Towar (товар)? – odparł człowiek (ответил человек). – Nie towar to żaden (никакой это не товар), nie prosię tłuste ani gęś (не поросёнок жирный и не гусь: «ни поросёнок жирный, ни гусь»), ale złe i niepoczciwe psisko (а плохая и непорядочная псина). Drobiu mi już zdusił kilkoro (птицы = кур мне уже задушил несколько; drób – домашняя птица), a szczeka (а лает), a po nocach wyje (а по ночах = по ночам воет)… przywiążę mu do szyi kamień (привяжу ему к шее камень), niech idzie na dno (пусть идёт на дно).

Odszedł może staj kilkoro, patrzy, znowu człek idzie – i worek niesie, a w worku się coś szamocze…

– Pomagaj Bóg, człecze – rzekł stając Gaweł – a co to za towar niesiecie?

– Towar? – odparł człowiek. – Nie towar to żaden, nie prosię tłuste ani gęś, ale złe i niepoczciwe psisko. Drobiu mi już zdusił kilkoro, a szczeka, a po nocach wyje… przywiążę mu do szyi kamień, niech idzie na dno.

To mówiąc pokazał psa Gawłowi (говоря это, показал пса Гавлу), który mu się wydał bardzo śliczny (который ему показался очень красивый = красивым). Psiak miał taką minę (у пса был такой вид: «такая мина»; mina – выражение лица, мина), jakby się prosił (как будто он умолял; prosić się – настойчиво просить, умолять), aby mu życie darowano (чтобы ему жизнь даровали). Litość wzięła Gawła (жалость взяла Гавла).

– Dajcie mi go (дайте его мне) – rzekł (сказал).

– Darmo (даром)? Toć skóra przecie coś warta (ведь кожа чего-нибудь стоит; wart czegoś – стоит чего-л.). Kuśnierz ją zafarbuje i sprzeda za lisią (скорняк её покрасит и продаст вместо лисьей: «за лисью»). Co dasz (что дашь)?

To mówiąc pokazał psa Gawłowi, który mu się wydał bardzo śliczny. Psiak miał taką minę, jakby się prosił, aby mu życie darowano. Litość wzięła Gawła.

– Dajcie mi go – rzekł.

– Darmo? Toć skóra przecie coś warta. Kuśnierz ją zafarbuje i sprzeda za lisią. Co dasz?

– Jedyne tylko ostatnie mam trzy grosze (у меня есть только единственные последние три гроша) – odezwał się Gawełek dobywając groszniak z węzełka (сказал Гавел, доставая из узелка монету: «грош»; odezwać się – заговорить, сказать).

– Co robić (что делать), dawaj choć tyle (давай хотя бы столько) – rzekł śmiejąc się człowiek (сказал, смеясь, человек), a nie (а нет), to psa zabiję albo utopię (то пса убью или утоплю). Targ w targ (сделка есть сделка: «сделка в сделку»; targ – торговля; сделка), musiał Gaweł zapłacić za psa ostatnie grosze (пришлось Гавлу заплатить за пса последние гроши), a człek mu psiaka oddał i poszedł rechocząc ze śmiechu (а человек ему пса отдал и ушёл, хохоча: «хохоча от смеха»; rechotać – хохотать, гоготать, pies – пёс; ze – от /об эмоц. сост./), głupim go zowiąc (называя его глупым), o co się Gaweł nie gniewał (за что Гавел /на него/ не сердился; gniewać się o coś – сердиться за что-л.).

– Jedyne tylko ostatnie mam trzy grosze – odezwał się Gawełek dobywając groszniak z węzełka.

– Co robić, dawaj choć tyle – rzekł śmiejąc się człowiek a nie, to psa zabiję albo utopię. Targ w targ, musiał Gaweł zapłacić za psa ostatnie grosze, a człek mu psiaka oddał i poszedł rechocząc ze śmiechu, głupim go zowiąc, o co się Gaweł nie gniewał.

Pies około niego skakał (пёс вокруг него прыгал), szczekał i przypadał mu do nóg (лаял и припадал ему к ногам). Trzeba go było nakarmić (нужно было его накормить). Dobył chłopak ostatni kawałek chleba (вынул парень последний кусок хлеба), pokruszył go i psu oddał (покрошил его и псу отдал)… Tak tedy z kotem na ręku i psem u nogi puścił się dalej w drogę (так тогда с котом на руках и псом у ноги = у ног пустился дальше в дорогу). Głód mu mocno dokuczał (голод ему = его сильно донимал), a nogi zmęczone nie dopisywały (а ноги усталые подводили). Siadł więc pod gruszą (сел тогда под грушей), na kamieniu (на камне), myśląc (думая), co dalej robić (что дальше делать). Pies się położył z jednej strony (пёс лёг с одной стороны), kot z drugiej (кот – с другой). Gaweł tymczasem Panu Bogu dziękował (Гавел тем временем Господа Бога благодарил; dziękować komuś – благодарить кого-л.), że mu się dwoje stworzeń uratować dało (/за то/, что ему два создания спасти удалось).

Pies około niego skakał, szczekał i przypadał mu do nóg. Trzeba go było nakarmić. Dobył chłopak ostatni kawałek chleba, pokruszył go i psu oddał… Tak tedy z kotem na ręku i psem u nogi puścił się dalej w drogę. Głód mu mocno dokuczał, a nogi zmęczone nie dopisywały. Siadł więc pod gruszą, na kamieniu, myśląc, co dalej robić. Pies się położył z jednej strony, kot z drugiej. Gaweł tymczasem Panu Bogu dziękował, że mu się dwoje stworzeń uratować dało.

Tylko głód czuł wielki i w żołądku mu świdrowało (только голод большой = сильный чувствовал, и в желудке ему = у него сверлило). Słońce się miało ku zachodowi (солнце клонилось к закату; mieć się ku czemuś – клониться;zachód – запад; закат), w polu (в поле), jak zajrzeć (куда ни глянь: «как посмотреть»), ani gospodarzy, ani miski (ни хозяев, ни миски = никого и ничего не было видно; gospodarz – хозяин). Co tu robić (что тут делать)? Bieda (беда)! Ani sobie (ни себе), ani zwierzętom poradzić (ни животным помочь /нельзя/; zwierzę – животное; зверь). Dokoła pustynia (кругом пустыня), ani jeść nie ma co (ни есть нечего), ni się gdzie przespać (ни поспать где = негде), a tu noc nadchodzi (а тут ночь наступает).

– Ale bo to Pana Boga nie ma (нет, что ли, Господа Бога: «но ведь это Господа Бога нет»; bo – ведь)? – rzekł pocieszając się Gaweł (сказал, утешаясь, Гавел; pocieszać – утешать).

Tylko głód czuł wielki i w żołądku mu świdrowało. Słońce się miało ku zachodowi, w polu, jak zajrzeć, ani gospodarzy, ani miski. Co tu robić? Bieda! Ani sobie, ani zwierzętom poradzić. Dokoła pustynia, ani jeść nie ma co, ni się gdzie przespać, a tu noc nadchodzi.

– Ale bo to Pana Boga nie ma? – rzekł pocieszając się Gaweł.

Spojrzał na swoich towarzyszów (посмотрел на своих товарищей). Kot siedział oczy żółte to przymrużając (кот сидел, глаза жёлтые то прищуривая), to otwierając szeroko (то открывая широко)… Pies spoglądał na niego i ogonem kiwał (пёс смотрел на него и хвостом махал; kiwać – качать, махать).

Spojrzał na swoich towarzyszów. Kot siedział oczy żółte to przymrużając, to otwierając szeroko… Pies spoglądał na niego i ogonem kiwał.

– A co (а что)! Bieda (беда)! – odezwał się wesoło do pieska (сказал весело пёсику).

Pies jakby go zrozumiał (пёс будто его понял), zerwał się (вскочил), nosem pociągnął (носом потянул), zaczął chodzić wkoło (начал ходить вокруг), ziemię wąchać (землю нюхать), na ostatek (наконец) – nuż grzebać (а ну /её/ рыть).

Grzebie (роет), grzebie tuż przy nogach chłopca (сразу же у ног парня, przy – при, у), aż się zasapał (так, что даже запыхался; aż – так что даже), coraz głębiej (всё глубже), coraz żywiej (всё живей), ziemię łapami odrzuca (землю лапами отбрасывает), a oczy mu się świecą (а глаза у него светятся), poszczekuje wesoło (тявкает весело), coraz to spojrzy na Gawła i grzebie dalej a dalej (то и дело взглянет на Гавла и давай рыть дальше; coraz – то и дело).

– A co! Bieda! – odezwał się wesoło do pieska.

Pies jakby go zrozumiał, zerwał się, nosem pociągnął, zaczął chodzić wkoło, ziemię wąchać, na ostatek – nuż grzebać.

Grzebie, grzebie tuż przy nogach chłopca, aż się zasapał, coraz głębiej, coraz żywiej, ziemię łapami odrzuca, a oczy mu się świecą, poszczekuje wesoło, coraz to spojrzy na Gawła i grzebie dalej a dalej.

Co to on sobie myśli (что это он себе думает = задумал)? – rzekł w duchu Gaweł (говорил в душе = про себя Гавел; duch – дух; w duchu – в душе). – Jużciż on darmo dla zabawki tego nie robi i musi coś znać i wiedzieć (конечно, он зря для забавы этого не делает и, должно быть, что-то знает; darmo – напрасно, зря; zabawka – игрушка, musieć – видимо, должно быть /в сочетании с неопр. формами глагола выражает предположение/)”.

Wtem pies nozdrza zapuścił w wykopany dół (вдруг пёс опустил ноздри = нос в выкопанную яму; nozdrza – ноздри), powąchał mocno (принюхался: «понюхал сильно»), podniósł się i szczeknął (поднялся и залаял), jakby w głąb wykopanej jamy pokazywał chłopcu (как будто вглубь выкопанной ямы показывал парню).

Co to on sobie myśli? – rzekł w duchu Gaweł. – Jużciż on darmo dla zabawki tego nie robi i musi coś znać i wiedzieć”.

Wtem pies nozdrza zapuścił w wykopany dół, powąchał mocno, podniósł się i szczeknął, jakby w głąb wykopanej jamy pokazywał chłopcu.

Gaweł wstał (Гавел встал), pochylił się i zajrzał (наклонился и заглянул)… Patrzy (смотрит): na samym dnie leży coś błyszczącego (на самом дне лежит что-то блестящее: «что-то блестящего»); rękę zapuścił głęboko i dobył pierścień świecący (руку опустил глубоко и извлёк кольцо светящееся; pierścień – кольцо, перстень), duży, piękny (большое, красивое), ale piaskiem i ziemią oblepioną na nim okryty (но песком и землёй на нём облепленной покрытое). Nigdy Gaweł tak wspaniałego klejnotu nie widział i oglądał go z ciekawością wielką (никогда Гавел такой великолепной драгоценности не видел и осматривал её с большим любопытством). Złoty był (оно было золотое), jakby ze sznura grubego upleciony (будто из толстой верёвки сплетённое; sznur – верёвка), a w środku jego siedziało oko dziwne (а в середине его сидел = был глаз необыкновенный; środek – середина; dziwny – странный, удивительный; необыкновенный), patrzące jak ludzkie i mieniące się coraz to inną barwą (смотрящий как человеческий и переливающийся каждый раз новой краской; mienić się barwą – переливаться краской). Gaweł począł go ocierać (Гавел начал его обтирать), ażeby oczyścić (чтобы очистить), ale zarazem i myślał sobie (но заодно и думал себе):

Pierścień jak pierścień (кольцо как кольцо), piękna rzecz (красивая вещь), ale co mi z tego (но что мне с того), kiedy gospody nie ma ani wieczerzy (когда ни ночлега нет, ни еды: «ни трактира нет, ни ужина»; gospoda – уст. корчма, трактир, wieczerza – книжн. ужин)…”

Gaweł wstał, pochylił się i zajrzał… Patrzy: na samym dnie leży coś błyszczącego; rękę zapuścił głęboko i dobył pierścień świecący, duży, piękny, ale piaskiem i ziemią oblepioną na nim okryty. Nigdy Gaweł tak wspaniałego klejnotu nie widział i oglądał go z ciekawością wielką. Złoty był, jakby ze sznura grubego upleciony, a w środku jego siedziało oko dziwne, patrzące jak ludzkie i mieniące się coraz to inną barwą. Gaweł począł go ocierać, ażeby oczyścić, ale zarazem i myślał sobie:

„Pierścień jak pierścień, piękna rzecz, ale co mi z tego, kiedy gospody nie ma ani wieczerzy…”

Ledwo że mu to przez głowę przeszło (только он об этом подумал: «едва ему это через голову прошло»; ledwie – едва, еле) – patrzy (смотрит) – aż osłupiał (прямо-таки остолбенел; aż – даже, прямо, прямо-таки;słup – столб)… Stoi we drzwiach wspaniałej gospody (стоит в дверях великолепного трактира), pies i kot też byli przy nim (пёс и кот тоже были при нём = с ним); jeden się łasi (один ластится), drugi poszczekuje i prowadzą go przez wspaniałą sień do ślicznej izby (другой тявкает, и ведут его через прекрасные сени в прелестную комнату). Żywej duszy w niej nie było (ни души там не было; żywej duszy nie ma – живой души нет, нет ни души), ale stół nakryty bielizną białą (но стол /стоял/ накрытый бельём = скатертью белой; bielizna– бельё), a na nim wieczerza taka, że dwóch by się nią królewiczów najadło (а на нём ужин такой, что два королевича бы им наелись), taka dostatnia i smaczna (такой богатый и вкусный; dostatni – богатый, зажиточный; обильный). Misa klusek z serem aż się kurzy (миска клёцок с сыром прямо дымится), chleb (хлеб), masło (/сливочное/ масло), kura pieczona (курица печёная), woda we dzbanku (вода в кувшинчике; dzbanek – кувшинчик; dzban – кувшин), piwo i miód (пиво и мёд)…

Ledwo że mu to przez głowę przeszło – patrzy – aż osłupiał… Stoi we drzwiach wspaniałej gospody, pies i kot też byli przy nim; jeden się łasi, drugi poszczekuje i prowadzą go przez wspaniałą sień do ślicznej izby. Żywej duszy w niej nie było, ale stół nakryty bielizną białą, a na nim wieczerza taka, że dwóch by się nią królewiczów najadło, taka dostatnia i smaczna. Misa klusek z serem aż się kurzy, chleb, masło, kura pieczona, woda we dzbanku, piwo i miód…

Niewiele tedy myśląc zasiadł uradowany Gaweł sam jeść i dwór swój nakarmić (немного тогда думая = недолго думая сел /за стол/ обрадованный Гавел сам есть и двор свой накормить; dwór – двор /например, королевский/), bo o nim zapomnieć nie mógł (потому что о нём забыть не мог); a jadł wygłodzony (а ел изголодавшийся), aż mu za uszami trzeszczało (даже за ушами ему трещало), i Panu Bogu dziękował (и Господа Бога благодарил), na pierścień cudowny spoglądając (на кольцо чудесное поглядывая), bo tego się dorozumiewał (потому что догадывался о том; dorozumiewać się czegoś – догадываться о чём-л.), że wszystko to jemu jedynie był winien (что всё это ему только должен = всем этим ему только обязан; winny coś komuś, czemuś – должен что-л. кому-л., чему-л.).

Usługi około stołu nie było żadnej (обслуживания = прислуги у стола не было никакой; usługa – услуга, обслуживание), ale taki osobliwy porządek (но такой особенный порядок /был/), że miski i talerze (что миски и тарелки), skoro się wypróżniały (как только опустошались: «опорожнялись»; skoro – как только; wypróżniać – опорожнять), znikały w oczach (исчезали на глазах: «в глазах»)…

Niewiele tedy myśląc zasiadł uradowany Gaweł sam jeść i dwór swój nakarmić, bo o nim zapomnieć nie mógł; a jadł wygłodzony, aż mu za uszami trzeszczało, i Panu Bogu dziękował, na pierścień cudowny spoglądając, bo tego się dorozumiewał, że wszystko to jemu jedynie był winien.

Usługi około stołu nie było żadnej, ale taki osobliwy porządek, że miski i talerze, skoro się wypróżniały, znikały w oczach…

Gdy się Gaweł dobrze najadł i napił (когда Гавел хорошо = как следует наелся и напился), zachciało mu się spać i byłby się choć na ziemi położył (захотелось ему спать и лёг бы хоть на землю; położyć się na czymś – лечь на что-л.), bo do tego był nawykły (потому что к этому был привыкший; nawyknąć do czegoś – привыкнуть к чему-л.), ale w drugiej izbie widać było posłane łóżko (но в другой комнате видно было постланную постель; łóżko – кровать, постель), pościel śliczną, białą (постель прелестную, белую), a w dodatku i odzież piękną, nową (а вдобавок и одежду красивую, новую), w którą nazajutrz mógł się ubrać (в которую на следующий день мог одеться; jutro – завтра; nazajutrz – назавтра, на следующий день)… Więc Panu Bogu podziękowawszy szedł do łóżka i jak legł (поэтому, Господа Бога поблагодарив, шёл спать и как лёг), tak natychmiast zasnął (так сразу же заснул). Kot i pies pokładli się też przy nim (кот и пёс тоже легли с ним).

Gdy się Gaweł dobrze najadł i napił, zachciało mu się spać i byłby się choć na ziemi położył, bo do tego był nawykły, ale w drugiej izbie widać było posłane łóżko, pościel śliczną, białą, a w dodatku i odzież piękną, nową, w którą nazajutrz mógł się ubrać… Więc Panu Bogu podziękowawszy szedł do łóżka i jak legł, tak natychmiast zasnął. Kot i pies pokładli się też przy nim.

Jak długo spał (как долго спал), sam nie wiedział (сам не знал), bo sen miał tak mocny (потому что спал так крепко: «сон имел такой крепкий»), że się nawet na drugi bok nie przewrócił (что даже на другой бок не перевернулся). Otworzywszy oczy zobaczył już wielki dzień (открыв глаза, увидел уже день: «большой день»), biały (белый), słońce przyświecające wesoło (солнце, светящее весело), kot się umywał (кот умывался), a pies siedział z uszami do góry i powitał przebudzenie pana wesołym szczekaniem (а пёс сидел с ушами наверх = навострив уши и приветствовал пробуждение хозяина радостным лаем).

Jak długo spał, sam nie wiedział, bo sen miał tak mocny, że się nawet na drugi bok nie przewrócił. Otworzywszy oczy zobaczył już wielki dzień, biały, słońce przyświecające wesoło, kot się umywał, a pies siedział z uszami do góry i powitał przebudzenie pana wesołym szczekaniem.

Skoczył Gawełek co żywo umywać się (бросился Гавел живо умываться; co żywo – живо, как можно скорее), odziewać (одеваться), a bieliznę i suknie wdziawszy sam siebie nie mógł poznać (а бельё и одежду надев, сам себя не мог узнать, suknia – платье; уст. наряд, одежда). Na ścianie wisiało ogromne zwierciadło (на стене висело огромное зеркало), w którym przejrzawszy się przekonał (посмотревшись в которое, он убедился: «в котором посмотревшись…»), że wypiękniał przez tę noc i do królewicza był podobny (что похорошел за эту ночь и на принца /теперь/ был похож; przez – в течение /о промежутке времени/;podobny do kogoś, czegoś – похожий на кого-л., что-л.).

Skoczył Gawełek co żywo umywać się, odziewać, a bieliznę i suknie wdziawszy sam siebie nie mógł poznać. Na ścianie wisiało ogromne zwierciadło, w którym przejrzawszy się przekonał, że wypiękniał przez tę noc i do królewicza był podobny.

Zaledwie się tak przystroił (едва только так нарядился; strój – наряд, костюм), trochę mu się ckliwo zaczynało robić (немного приторно = скучно ему начинало = начало делаться; ckliwy – слащавый, приторный; zaczynać – начинать), bo byłby co przekąsił chętnie (потому что перекусил бы что/-нибудь/ охотно), gdy w pierwszej izbie zobaczył stół nakryty i już go zachodził zapach krupniku (когда в первой комнате увидел накрытый стол, и уже доносился до него запах супа с крупой; dochodzić kogoś, czegoś – доходить, доноситься до кого-л., чего-л.; krupnik – суп с крупой), tak pokuśliwy (такой соблазнительный; pokusa – соблазн), że musiał do misy biec co rychlej (что он должен был к миске бежать как можно скорее; rychły – быстрый, скорый; co rychlej – как можно быстрее/скорее), aby nie ostygł (чтобы /суп/ не остыл).

O kocie i psie nie zapominając dobrze się posilił Gaweł (о коте и псе не забывая, хорошо подкрепился Гавел). Cóż tu dalej robić (что же тут дальше /было/ делать)? Siedzieć tam w niemej tej gospodzie samemu jednemu (сидеть там в немом = пустом этом трактире совсем одному; sam-jeden – один-одинёшенек), jeść, pić i spać tylko (есть, пить и спать только) – nudno (скучно). Pomyślał tedy sobie (подумал себе тогда): „Trzeba w drogę dalej (надо в дорогу дальше)…”

Zaledwie się tak przystroił, trochę mu się ckliwo zaczynało robić, bo byłby co przekąsił chętnie, gdy w pierwszej izbie zobaczył stół nakryty i już go zachodził zapach krupniku, tak pokuśliwy, że musiał do misy biec co rychlej, aby nie ostygł.

O kocie i psie nie zapominając dobrze się posilił Gaweł. Cóż tu dalej robić? Siedzieć tam w niemej tej gospodzie samemu jednemu, jeść, pić i spać tylko – nudno. Pomyślał tedy sobie: „Trzeba w drogę dalej…”

To mówiąc potarł swój pierścień i oto w mgnieniu oka znalazł się znów na drodze (говоря это, потёр своё кольцо и вот, в мгновение ока оказался снова на дороге), sam jeden ze psem tylko i kotem (один-одинёшенек с псом только и с котом). Gościniec tylko był inny (дорога только была другая), nie ten (не та), którym szedł wczoraj (по которой шёл вчера). Szeroko wybity (широко проложенная: «пробитая»), wysadzony wielkimi starymi drzewami (обсаженная большими старыми деревьями), ciągnął się (тянулась), jak okiem zajrzeć (куда ни глянь: «как глазом посмотреть»), krajem wesołym i żyznym (по краю весёлому и плодородному), na który miło było popatrzeć (на который приятно было посмотреть).

To mówiąc potarł swój pierścień i oto w mgnieniu oka znalazł się znów na drodze, sam jeden ze psem tylko i kotem. Gościniec tylko był inny, nie ten, którym szedł wczoraj. Szeroko wybity, wysadzony wielkimi starymi drzewami, ciągnął się, jak okiem zajrzeć, krajem wesołym i żyznym, na który miło było popatrzeć.

Ludzi na polach uwijało się około roboty mnóstwo (людей на полях крутилось вокруг = за работой множество); złociste pojazdy szły drogą (золотистые повозки шли = ехали по дороге; pojazd – средство передвижения), na prawo i na lewo dwory (направо и налево дворы), pałace i wioski widać było wesołe (дворцы и деревни видно было весёлые). Szedł więc Gaweł dalej w cieniu drzew powoli (шёл Гавел в тени деревьев медленно), wszystkiemu się przypatrując a nie spiesząc (ко всему приглядываясь и не спеша; przypatrywać się komuś, czemuś – присматриваться к кому-л., чему-л.). Przed nim biegł pies (перед ним бежал пёс; biec – бежать), za nim sunął się kotek (за ним двигался = шёл котик; sunąć – двигаться)…

Ludzi na polach uwijało się około roboty mnóstwo; złociste pojazdy szły drogą, na prawo i na lewo dwory, pałace i wioski widać było wesołe. Szedł więc Gaweł dalej w cieniu drzew powoli, wszystkiemu się przypatrując a nie spiesząc. Przed nim biegł pies, za nim sunął się kotek…

Ponieważ Gaweł w kieszenie nabrał chleba pod dostatkiem (поскольку Гавел в карманы набрал хлеба вдоволь; pod dostatkiem – вдоволь), nie potrzebował już we dnie gospody (не нуждался уже в дне = днём в трактире; potrzebować kogoś, czegoś – нуждаться в ком-л., чём-л.), siadł pod drzewami (сел под деревьями; siąść – сесть), sam się najadł i swoich towarzyszów nakarmił (сам наелся и своих товарищей накормил). Dopiero pod wieczór trzeba było o noclegu pomyśleć (только под вечер нужно было о ночлеге подумать).

Ponieważ Gaweł w kieszenie nabrał chleba pod dostatkiem, nie potrzebował już we dnie gospody, siadł pod drzewami, sam się najadł i swoich towarzyszów nakarmił. Dopiero pod wieczór trzeba było o noclegu pomyśleć.

Znalazła się też jak raz wieś bardzo wielka i porządna (нашлось как раз село очень большое и опрятное; porządny – порядочный, солидный; аккуратный), do miasteczka podobna (похожее на городок), bo w środku jej było targowisko (потому что в центре его был рынок), dokoła domami obstawione (окружённый домами: «вокруг домами обставленный»). Właśnie w chwili gdy wchodził tu Gaweł (как раз тогда «в моменте», когда входил туда Гавел; chwila – минута, момент), ogromne zbiorowisko ludu napełniło plac (огромное сборище народу наполнило площадь), a w środku na koniach stali ludzie i głośno coś z papieru czytali (а посередине на конях стояли люди и громко что-то с бумаг читали).

Znalazła się też jak raz wieś bardzo wielka i porządna, do miasteczka podobna, bo w środku jej było targowisko, dokoła domami obstawione. Właśnie w cłwili gdy wchodził tu Gaweł, ogromne zbiorowisko ludu napełniło plac, a w środku na koniach stali ludzie i głośno coś z papieru czytali.

Widać było po konnych (видно было по всадникам: «по верховым»; konny – верховой), iż z urzędu zostali posłani (что из ведомства были посланы; urząd – учреждение, ведомство, zostać – остаться /исп. также в функции всп. глагола «быть»/), bo mieli na sobie suknie wyszywane (потому что были одеты в костюмы вышитые: «имели на себе…»), z herbami (с гербами), i kapelusze z piórami na głowach (и шляпы с перьями /были у них/ на головах), a jeden wprzódy trąbił (а один сперва трубил), nim drugi miał czytać (прежде чем другой должен был читать), aby ludzie słuchali (чтобы люди слушали)…

Cały tłum stojący dokoła zafrasowane bardzo miał twarze (у всей толпы, стоящей вокруг, были очень озабоченные лица); niektórzy ręce łamali i rozpaczać się zdawali (некоторые ломали руки, и, казалось, были в отчаянии; rozpacz – отчаяние, rozpaczać – отчаиваться). Ten, co na koniu siedział (тот, который на коне сидел), czytał, co następuje (читал следующее: «что следует»; następować – следовать;następny – следующий), z papieru (с бумаги):

Widać było po konnych, iż z urzędu zostali posłani, bo mieli na sobie suknie wyszywane, z herbami, i kapelusze z piórami na głowach, a jeden wprzódy trąbił, nim drugi miał czytać, aby ludzie słuchali…

Cały tłum stojący dokoła zafrasowane bardzo miał twarze; niektórzy ręce łamali i rozpaczać się zdawali. Ten, co na koniu siedział, czytał, co następuje, z papieru:

– Z rozkazu Króla Jegomości Gwoździka ogłasza się wszystkim wiernym jego poddanym (по приказу: «с приказа» его королевской милости Гвоздика объявляется всем его верным подданным; jegomość – уст. господин; gwóźdź – гвоздь), że oto wielkie nieszczęście grozi państwu (что великое несчастье грозит государству; oto – вот), albowiem potężny (ибо могущественный), ale niegodziwy sąsiad (но/и вот подлый сосед), król Strasznej Góry, Bimbas (король Страшной Горы, Бимбас), z wojskiem nieprzeliczonym ciągnie przeciw Gwoździkowi i chce kraj zniszczyć i zawojować (с войском бесчисленным движется = идёт против Гвоздика и хочет страну уничтожить и завоевать; liczyć – считать; ciągnąć – тянуться, двигаться). Kto by przeciwko niemu wystąpił (/тот/, кто бы против него выступил), a Gwoździka i jego państwo od zagłady uratował (а Гвоздика и его государство от гибели спас; zagłada – гибель, уничтожение), temu król rękę swej córki jedynaczki, najpiękniejszej z królewien (тому король руку своей единственной дочери, прекраснейшей из принцесс; jedynaczka – единственная дочь), Marmuszki (Мармушки), przeznacza i po sobie mu królestwo przekaże (предназначает и после себя ему королевство передаст; przekazać – передать)!

– Z rozkazu Króla Jegomości Gwoździka ogłasza się wszystkim wiernym jego poddanym, że oto wielkie nieszczęście grozi państwu, albowiem potężny, ale niegodziwy sąsiad, król Strasznej Góry, Bimbas, z wojskiem nieprzeliczonym ciągnie przeciw Gwoździkowi i chce kraj zniszczyć i zawojować. Kto by przeciwko niemu wystąpił, a Gwoździka i jego państwo od zagłady uratował, temu król rękę swej córki jedynaczki, najpiękniejszej z królewien, Marmuszki, przeznacza i po sobie mu królestwo przekaże!

Słuchał tego czytania Gaweł (слушал это чтение Гавел) – i natychmiast spytał stojącego przy sobie wieśniaka (и сразу же спросил стоящего при себе = рядом крестьянина), którędy droga do zagrożonej stolicy i gdzie się nieprzyjaciel znajdował (какая дорога /ведёт/ до находящейся под угрозой столицы, и где находился неприятель: «каким путём дорога…»; którędy – каким путём; zagrożony – подверженный опасности, находящийся под угрозой; zagrozić – создать угрозу; подвергнуть опасности).

Na to jeden z heroldów odpowiedział (на это один из глашатаев ответил), że Bimbas z wojskiem stał już o pół dnia do miasta (что Бимбас с войском стоял уже /на расстоянии/ половины дня от города: «в полдня от города»), a do niego stąd nie było dalej jak dzień drogi (а до него отсюда было не дальше = не больше, как = чем день пути).

Słuchał tego czytania Gaweł – i natychmiast spytał stojącego przy sobie wieśniaka, którędy droga do zagrożonej stolicy i gdzie się nieprzyjaciel znajdował.

Na to jeden z heroldów odpowiedział, że Bimbas z wojskiem stał już o pół dnia do miasta, a do niego stąd nie było dalej jak dzień drogi.

Gaweł począł zaraz pierścionek swój trzeć i żądać (Гавел начал тотчас колечко своё тереть и требовать), aby mu się wojsko stutysięczne zebrało dla pobicia nieprzyjaciela króla Gwoździka (чтобы ему войско стотысячное собралось, для побития = чтобы разбить врага короля Гвоздика); miał bowiem na myśli ożenić się potem z królewną Marmuszką (ибо имел в виду = собирался потом жениться на принцессе Мармушке; mieć na myśli – иметь ввиду; ożenić się z kimś – жениться на ком-л.) – no– i spokojnie sobie panować temu królestwu (ну – и спокойно себе править этим королевством; panować czemuś – править, управлять чем-л.). Jeszcze pierścień tarł (ещё кольцо тёр), gdy sam ujrzał się na koniu (когда сам увидел себя на коне), a poza wsią zaczęło się ukazywać wojsko wielkie i trzech wojewodów przybiegło do niego po rozkazy (а за селом начало появляться войско большое и трое воевод прибежали к нему за приказами).

Gaweł począł zaraz pierścionek swój trzeć i żądać, aby mu się wojsko stutysięczne zebrało dla pobicia nieprzyjaciela króla Gwoździka; miał bowiem na myśli ożenić się potem z królewną Marmuszką – no – i spokojnie sobie panować temu królestwu. Jeszcze pierścień tarł, gdy sam ujrzał się na koniu, a poza wsią zaczęło się ukazywać wojsko wielkie i trzech wojewodów przybiegło do niego po rozkazy.

Gaweł wyjechał (Гавел уехал), przez zdumiony lud się przerzynając (через изумлённый люд прокладывая себе путь; lud – народ, люд; przerzynać się —прорезываться; прорубаться, пробиваться, прокладывать себе путь), wśród okrzyków radosnych do swojego wojska (среди радостных возгласов до своего войска), rozkazując mu biec przeciwko Bimbasowi na obronę stolicy (приказывая ему бежать против = навстречу Бимбаса на защиту столицы)… Sam też z wojewodami puścił się w cwał (сам тоже с воеводами пустился вскачь; cwał – ускоренный галоп; puścić się w cwał – пуститься вскачь), zapomniawszy nawet o swoim kocie i psie (забыв даже о своём коте и псе); ale oni oba tuż za koniem biegli nieodstępnie (но они оба тут же за конём бежали неотступно).

Nim rozedniało (прежде чем рассвело; dzień), wojsko Gawłowe (войско Гавла), on i wojewodowie już byli pod murami stolicy Gwoździka (он и воеводы уже были под стенами столицы Гвоздика; mury – городские стены), który się był zamknął w niej i ludzi miał mało (который заперся в ней, и людей у него было мало), i już nie wiedział (и уже не знал), co począć (что делать; począć – книжн. начать, co począć? – что делать?).

Gaweł wyjechał, przez zdumiony lud się przerzynając, wśród okrzyków radosnych do swojego wojska, rozkazując mu biec przeciwko Bimbasowi na obronę stolicy… Sam też z wojewodami puścił się w cwał, zapomniawszy nawet o swoim kocie i psie; ale oni oba tuż za koniem biegli nieodstępnie.

Nim rozedniało, wojsko Gawłowe, on i wojewodowie już byli pod murami stolicy Gwoździka, który się był zamknął w niej i ludzi miał mało, i już nie wiedział, co począć.

Bimbas tymczasem zbliżał się (Бимбас тем временем приближался), zapewniony (заверенный), że nie znajdzie siły (что не найдёт силы), która by mu się opierać śmiała (которая бы ему сопротивляться смела), gdy Gaweł ze trzema wojewodami i wojskiem swym jak piorun spadł na niego (когда /вдруг/ Гавел с тремя воеводами и войском своим как гром обрушился на него; piorun – молния; гром; spaść упасть; обрушиться, напасть)!

Co się tam działo (что там происходило), opowiedzieć trudno (рассказать трудно); dosyć (достаточно /сказать/), że jak zajrzeć (что куда ни посмотри), pola pokryły się trupami (поля покрылись трупами), a sam Bimbas zaledwie z życiem uszedł (а сам Бимбас едва в живых остался; ujść z życiem – остаться в живых). Gaweł zaś po odniesieniu zwycięstwa pod murami stolicy króla Gwoździka położył się obozem (а Гавел, после того как одержал победу под стенами столицы короля Гвоздика, встал лагерем; odnieść zwycięstwo – одержать победу; leżeć obozem – стоять лагерем; leżeć – лежать; находиться, быть расположенным) i trzech swoich wojewodów wysłał w poselstwie z pozdrowieniem (и троих своих воевод отправил с поручением поклониться /королю/: «выслал в депутации с поклоном»; poselstwo – посольство, депутация; поручение; pozdrowienie – привет, приветствие; поклон), dopominając się królewny Marmuszki w małżeństwa (требуя королевну Мармушку в жёны: «в браки»; dopominać się kogoś, czegoś – требовать кого-л., чего-л.; małżeństwo – брак), wedle uroczyście danego na to słowa (согласно торжественно данному на это слову; wedle = według czegoś – согласно чему-л.).

Bimbas tymczasem zbliżał się, zapewniony, że nie znajdzie siły, która by mu się opierać śmiała, gdy Gaweł ze trzema wojewodami i wojskiem swym jak piorun spadł na niego!

Co się tam działo, opowiedzieć trudno; dosyć, że jak zajrzeć, pola pokryły się trupami, a sam Bimbas zaledwie z życiem uszedł. Gaweł zaś po odniesieniu zwycięstwa pod murami stolicy króla Gwoździka położył się obozem i trzech swoich wojewodów wysłał w poselstwie z pozdrowieniem, dopominając się królewny Marmuszki w małżeństwa, wedle uroczyście danego na to słowa.

Król Gwoździk (король Гвоздик), który z wieży na odniesione zwycięstwa patrzył wraz z królewną (который с башни на одержанные победы смотрел вместе с принцессой), natychmiast wyjechał na spotkanie przyszłego zięcia (сразу же выехал на встречу будущего зятя = с будущим зятем). Król był staruszek zgrzybiały (король был старичок дряхлый), maleńki (маленький), a koronę miał ciężką i wielką na łysej głowie (а корону имел = носил тяжёлую и большую на лысой голове), która mu ciągle aż na nos prawie opadała (которая ему постоянно почти до носа сползала: «опадала»), tak że ją podtrzymywać musiał (так что ему приходилось её поддерживать)…

Król Gwoździk, który z wieży na odniesione zwycięstwa patrzył wraz z królewną, natychmiast wyjechał na spotkanie przyszłego zięcia. Król był staruszek zgrzybiały, maleńki, a koronę miał ciężką i wielką na łysej głowie, która mu ciągle aż na nos prawie opadała, tak że ją podtrzymywać musiał…

Przywitał go Gaweł u namiotu swojego (приветствовал его Гавел у шатра своего; namiot – палатка, шатёр), uściskali się (они обнялись), przy czym Gwoździk koronę pod pachę wziął bez ceremonii i poprowadził go na zamek do córki (причём Гвоздик корону под мышку взял без церемоний и повёл его на = в замок к дочери). Tu wystrojona królewna Marmuszka czekała już na narzeczonego w szatach ze złotogłowiu (тут разодетая королевна Мармушка ждала уже жениха в нарядах из парчи; czekać na kogoś, coś – ждать кого-л., что-л.;szata – высок. одежда, наряд), a piękna tak (а красива /была/ так), że jak od słońca bił blask od niej (что как от солнца бил блеск её), ale minkę miała dumną (но личико у неё было гордое), na wybawcę spoglądała z góry (на спасителя смотрела с высока; z góry – сверху; patrzeć na kogoś z góry – смотреть на кого-л. свысока).

Przywitał go Gaweł u namiotu swojego, uściskali się, przy czym Gwoździk koronę pod pachę wziął bez ceremonii i poprowadził go na zamek do córki. Tu wystrojona królewna Marmuszka czekała już na narzeczonego w szatach ze złotogłowiu, a piękna tak, że jak od słońca bił blask od niej, ale minkę miała dumną, na wybawcę spoglądała z góry.

Gwoździk, poczciwe człowieczysko (Гвоздик, добрый человечек), koronę rzuciwszy do kufra i pozbywszy ceremonialnych strojów (корону кинув = забросив в сундук и избавившись от церемониальных одежд; pozbyć się kogoś, czegoś – избавиться от кого-л., чего-л.), w doskonałym humorze siadł za stół (в превосходном настроении сел за стол, humor – юмор; настроение). Wesele Gawła z królewną Marmuszka odbyło się tegoż dnia (свадьба Гавла с = и принцессы Мармушки состоялась в тот же день: «того же дня»), przy wielkiej radości wszystkich mieszkańców stołecznego grodu (при = к великой радости всех жителей столицы: «столичного города»; stołeczny – столичный; gród – ист. укреплённое поселение, город, замок).

Byli na nim jeszcze trzej wojewodowie Gawła i wojsko jego całe stało pod murami (были на нём ещё трое воевод Гавла, и всё войско его стояло под городскими стенами), ale że bardzo dużo jadło i piło (но, так как, много ело и пило; że – так как), król Gwoździk przymówił się wprędce (/так что/ король ласково попросил = спросил вскоре; przymówić się o coś – ласкаясь, попросить о чём-л.), czyby go nie można rozpuścić (нельзя ли его распустить).

Gwoździk, poczciwe człowieczysko, koronę rzuciwszy do kufra i pozbywszy ceremonialnych strojów, w doskonałym humorze siadł za stół. Wesele Gawła z królewną Marmuszka odbyło się tegoż dnia, przy wielkiej radości wszystkich mieszkańców stołecznego grodu.

Byli na nim jeszcze trzej wojewodowie Gawła i wojsko jego całe stało pod murami, ale że bardzo dużo jadło i piło, król Gwoździk przymówił się wprędce, czyby go nie można rozpuścić.

Gaweł zgodził się na to i poszedłszy w kątek potarł swój pierścień wydając stosowne rozkazy (Гавел согласился на это и пойдя = отойдя в уголок, потёр своё кольцо, отдавая соответствующие приказы; wydawać rozkazy – отдавать приказы). Nazajutrz i wojewodów (на следующий день и = ни воевод), i wojska nie stało (ни войска не стало), a Gaweł pozostał sam z żoną (а Гавел остался один с женой).

Wkrótce jakoś potem stary Gwoździk (вскоре как-то потом старый Гвоздик), który pić i jeść (который пить и есть), a za stołem długo przesiadywać lubił (а за столом долго просиживать любил), zjadłszy na wieczerzę ogromny krąg kiełbasy i wypiwszy całą stągiew piwa (съев на ужин огромный круг колбасы и выпив целую кадку пива), w nocy Panu Bogu ducha oddał (ночью Господу Богу душу отдал). Sprawiono mu pogrzeb wspaniały (устроили ему похороны пышные), po czym Gawła ukoronowano razem z jego żoną i poczęło się panowanie (после чего Гавла короновали вместе с его женой и началось /его/ правление).

Gaweł zgodził się na to i poszedłszy w kątek potarł swój pierścień wydając stosowne rozkazy. Nazajutrz i wojewodów, i wojska nie stało, a Gaweł pozostał sam z żoną.

Wkrótce jakoś potem stary Gwoździk, który pić i jeść, a za stołem długo przesiadywać lubił, zjadłszy na wieczerzę ogromny krąg kiełbasy i wypiwszy całą stągiew piwa, w nocy Panu Bogu ducha oddał. Sprawiono mu pogrzeb wspaniały, po czym Gawła ukoronowano razem z jego żoną i poczęło się panowanie.

Kotek i pies przy nowym królu nieodstępni byli ciągle (котик и пёс при новом короле неотступны были постоянно). Jak Gaweł królował (как Гавел правил), domyślić się łatwo (догадаться легко), znając dobre jego serce (зная доброе его сердце). Począł od tego (начал он с того; od – с /о времени/), że biedny lud od wszelkich podatków i od ciężkich danin uwolnił (что бедный народ от всяких налогов и от тяжких податей освободил; danina – дань, подать), dla ubogich pozakładał szpitale i domy przytułku (для бедных пооткрывал больницы и приюты: «дома приюта»; przytułek – приют), a po całych dniach z kotem i psem chodząc szukał żebraków (и по целых днях = целыми днями ходя с котом и псом искать нищих), kalek, sierot (калек, сирот; kaleka; sierota), aby im pomagać (чтобы им помогать), ratować (спасать), odziewać i karmić (одевать и кормить).

Królowej się to nie podobało (королеве это не нравилось), a jeszcze mniej wszystkim panom przy dworze (а ещё меньше всем господам при дворе), którzy na to nosem kręcili (которые от этого нос воротили; kręcić – крутить, вертеть, kręcić nosem na coś – воротить нос от чего-л.), że Gaweł ich pochlebstw nie słuchał i nie obdarzał ich (что Гавел их лести: «лестей» не слушал и не одаривал их ничем; obdarzać kogoś – делать подарок кому-л.; одарять, наделять кого-л. чем-л.), a cały był biednym oddany (а весь был бедным преданный = всего себя бедным посвящал; oddany – преданный).

Kotek i pies przy nowym królu nieodstępni byli ciągle. Jak Gaweł królował, domyślić się łatwo, znając dobre jego serce. Począł od tego, że biedny lud od wszelkich podatków i od ciężkich danin uwolnił, dla ubogich pozakładał szpitale i domy przytułku, a po całych dniach z kotem i psem chodząc szukał żebraków, kalek, sierot, aby im pomagać, ratować, odziewać i karmić.

Królowej się to nie podobało, a jeszcze mniej wszystkim panom przy dworze, którzy na to nosem kręcili, że Gaweł ich pochlebstw nie słuchał i nie obdarzał ich, a cały był biednym oddany.

Zaczęli więc panowie owi podrwiwać z króla i nawet ośmielili się przed królową przebąkiwać (начали поэтому господа эти подшучивать над королём и даже осмелились перед королевой поговаривать/намекать; podrwiwać z kogoś, czegoś – насмехаться, подшучивать над чем-л., кем-л.; ów – тот; этот, przebąkiwać – поговаривать, намекать), że król to był osobliwy jakiś i musiał chyba sam być lichej kondycji (что король это был особенный какой-то и, видимо, сам был происхождения низкого: «бедного общественного положения»; kondycja – уст. имущественное, общественное положение; lichy – бедный, убогий; плохой), kiedy się tak kochał w pospolitym gminie (когда = если так любил простой народ; kochać się w kimś – любить кого-л; gmin – уст. простой народ; pospolity – обыкновенный, простой, kiedy – прост. если). Ubodło to królową (оскорбило это королеву; ubodnąć – оскорбить, обидеть), która choć męża dosyć kochała (которая, хоть мужа достаточно /сильно/ любила), dumna była z tego (горда была тем; dumny z kogoś, czegoś – гордый кем-л., чем-л.), iż pochodziła z wielkiego rodu Gwoździków i Cwieczków (что происходила из великого рода Гвоздиков и Цвечков; ród – род). Zaczęła więc wypytywać męża o jego ród i genealogię (начала поэтому расспрашивать мужа о его роде и генеалогии; wypytywać o kogoś, coś – расспрашивать о ком-л., чём-л.). Gaweł śmiejąc się zbył ni tym (Гавел, смеясь, отделался /от неё/ ни тем; zbyć kogoś czymś – отделаться от кого-л. чем-л.), ni owym (ни другим), czym wielką wzbudził w niej ciekawość (чем большое = огромное пробудил у неё любопытство).

Zaczęli więc panowie owi podrwiwać z króla i nawet ośmielili się przed królową przebąkiwać, że król to był osobliwy jakiś i musiał chyba sam być lichej kondycji, kiedy się tak kochał w pospolitym gminie. Ubodło to królową, która choć męża dosyć kochała, dumna była z tego, iż pochodziła z wielkiego rodu Gwoździków i Cwieczków. Zaczęła więc wypytywać męża o jego ród i genealogię. Gaweł śmiejąc się zbył ni tym, ni owym, czym wielką wzbudził w niej ciekawość.

Zaczęła mu się więc bardzo przymilać królowa (поэтому стала перед ним очень = сильно заискивать королева; przymilać się komuś – стараться понравиться кому-л.; заискивать перед кем-л.), udawać dla niego nadzwyczaj na miłość i zaręczać mu (изображать для него = к нему необычайную любовь и заверять; udawać – притворяться, изображать; zaręczać – ручаться; заверять, клясться), że choćby prostym człowiekiem był (что хоть бы = если бы даже простым человеком был), ona równie kochałaby go zawsze i wdzięczną mu była za ocalenie królestwa (она так же любила бы его всегда и была бы ему благодарна за спасение королевства; równie – так же, одинаково, столь же; ocalić – спасти). Z wolna też coraz natarczywiej dowiadując się i badając go królowa Marmuszka jednego wieczora (постепенно всё настойчивей узнавая и изучая его, королева Мармушка однажды вечером: «одного вечера»; wolny – медленный; z wolna – постепенно), gdy sami byli i siedzieli w ogrodzie słuchając słowików (когда они были одни и сидели в саду, слушая /пение/ соловьёв; słuchać kogoś, czegoś – слушать кого-л., чего-л.), zaczęła go usilnie prosić i zaklinać (начала его усиленно просить и умолять; zaklinać – заклинать; умолять), aby jej historię swoją od dzieciństwa poczynając opowiedział (чтобы ей историю свою начиная с детства рассказал). Gaweł dobroduszny wyznał jej wszystko (Гавел, добродушный, признался ей во всём; wyznać komuś coś – признаться кому-л. в чём-л.), a naprzód (а сначала), że prostym chłopskim synem był i jakim sposobem do tego cudownego pierścienia doszedł (что простым крестьянским сыном был и каким образом = как это чудесное кольцо достал: «этого чудесного кольца добился»). Nie krył się nawet z tym (не скрывал даже того; kryć się z czymś – скрывать что-л.), gdzie ten swój skarb nosił i jak go potrzeba było używać (где это своё сокровище носил и как им нужно было пользоваться; potrzeba – необходимость; уст. нужно; skarb – сокровище, używać coś – употреблять что-л., использовать что-л., пользоваться чем-л.).

Zaczęła mu się więc bardzo przymilać królowa, udawać dla niego nadzwyczaj na miłość i zaręczać mu, że choćby prostym człowiekiem był, ona równie kochałaby go zawsze i wdzięczną mu była za ocalenie królestwa. Z wolna też coraz natarczywiej dowiadując się i badając go królowa Marmuszka jednego wieczora, gdy sami byli i siedzieli w ogrodzie słuchając słowików, zaczęła go usilnie prosić i zaklinać, aby jej historię swoją od dzieciństwa poczynając opowiedział. Gaweł dobroduszny wyznał jej wszystko, a naprzód, że prostym chłopskim synem był i jakim sposobem do tego cudownego pierścienia doszedł. Nie krył się nawet z tym, gdzie ten swój skarb nosił i jak go potrzeba było używać.

Królowa Marmuszka dowiedziawszy się o tym (королева Мармушка, узнав о том), że zaślubiła chłopa (что вышла замуж за крестьянина; ślub – брак, zaślubić kogoś – вступить в брак, жениться на ком-л., выйти замуж за кого-л.), nie dała tego znać po sobie (не показала виду; nie dać znać po sobie – не показать виду), ale niezmiernie się zgryzła (но начала /этим/ безмерно терзаться: «стерзалась»; gryźć się – терзаться), postanawiając zgubić go i od niego się uwolnić (решив его погубить и освободиться от него; postanawiać – решать).

Jednego tedy razu (тогда однажды), gdy Gaweł mocno zasnął (когда Гавел крепко заснул), wcale się nie obawiając niczego (совершенно не опасаясь ничего), zakradła się królowa i pierścień mu zręcznie z zanadrza dobywszy (прокралась /к нему/ королева и кольцо ловко у него из-за пазухи вынув; w zanadrzu – за пазухой), na swój palec włożyła (на свой палец /его/ надела), żądając od niego (требуя у него), aby Gaweł natychmiast przeniesiony został do wielkiej wieży na pustej wyspie wśród morza i tam do śmierci pod strażą siedział (чтобы Гавел немедленно был перенесён в большую = высокую башню на пустом острове посреди моря и там до /самой/ смерти под стражей сидел; straż – ж. охрана; стража), więcej ani jej (больше ни её), ani królestwa swego nie oglądając (ни королевства своего не видя: «не осматривая»).

Królowa Marmuszka dowiedziawszy się o tym, że zaślubiła chłopa, nie dała tego znać po sobie, ale niezmiernie się zgryzła, postanawiając zgubić go i od niego się uwolnić.

Jednego tedy razu, gdy Gaweł mocno zasnął, wcale się nie obawiając niczego, zakradła się królowa i pierścień mu zręcznie z zanadrza dobywszy, na swój palec włożyła, żądając od niego, aby Gaweł natychmiast przeniesiony został do wielkiej wieży na pustej wyspie wśród morza i tam do śmierci pod strażą siedział, więcej ani jej, ani królestwa swego nie oglądając.

Gdy poczciwy Gaweł obudził się (когда добрый Гавел проснулся; poczciwy – добродушный, добрый), już był wedle rozkazania żony zamknięty i zobaczywszy (уже был согласно приказанию жены заперт = заточён /в башне/ и, увидев), że pierścienia nie miał (что кольца у него не было), domyślił się (догадался), że go zdradziła królowa (что предала его королева; zdradzić kogoś, coś – изменить кому-л., чему-л., предать кого-л., что-л.).

Wdrapał się na górne piętro wieży (взобрался он на верхний этаж башни), aby choć zobaczyć (чтоб хотя бы увидеть), gdzie go osadzono (где его поселили), i ujrzał dokoła tylko jedno morze (и увидел вокруг одно только море; ujrzeć – увидеть), a jak okiem zajrzeć maleńką wyspę skalistą (а куда ни глянь – маленький остров скалистый), o którą się bałwany rozbijały (о который волны разбивались; bałwan – волна, вал), i morskie ptactwo (и морские птицы; ptactwo – собир. птицы, пернатые), które żałośnie piszcząc latało dokoła (которые, печально пища, летали вокруг; piszczeć – пищать).

Gdy poczciwy Gaweł obudził się, już był wedle rozkazania żony zamknięty i zobaczywszy, że pierścienia nie miał, domyślił się, że go zdradziła królowa.

Wdrapał się na górne piętro wieży, aby choć zobaczyć, gdzie go osadzono, i ujrzał dokoła tylko jedno morze, a jak okiem zajrzeć maleńką wyspę skalistą, o którą się bałwany rozbijały, i morskie ptactwo, które żałośnie piszcząc latało dokoła.

Kogo mu najbardziej żal było (кого ему больше всего жаль было), to kota i psa (/так/ это кота и пса), przyjaciół swych wiernych (друзей своих верных). których tu z nim nie było (которых с ним не было). Ale gdy się to działo (но когда это происходило), ów pies i kot równie po całym zamku swojego pana szukali (тот пёс и кот так же = тоже по целому замку своего хозяина искали), biegali, wąchali (бегали, нюхали) – nie mogąc się domyślić (не в силах понять: «догадаться»), co się z nim stało (что с ним случилось). Piesek dopiero pierścień spostrzegłszy na palcu u królowej (пёс, только заметив кольцо на пальце у королевы), bo ta go nigdy nie zrzucała (потому что та его никогда не снимала: «не сбрасывала»; rzucać – бросать, кидать), domyślił się (догадался), iż zdradą pozbyła się męża (что она предательством избавилась от мужа; iż = że). We dwu z kotem osnuli więc plan (вдвоём с котом составили они тогда план: «построили, следовательно, план»; osnuć – построить /на основании чего-л./), jakim by sposobem mogli pana pomścić i uwolnić (как бы они могли за /своего/ хозяина отомстить и /его/ освободить; jakim sposobem – каким образом; pomścić kogoś – отомстить за кого-л.; pomsta – уст. книжн. отмщение, месть).

Kogo mu najbardziej żal było, to kota i psa, przyjaciół swych wiernych. których tu z nim nie było. Ale gdy się to działo, ów pies i kot równie po całym zamku swojego pana szukali, biegali, wąchali – nie mogąc się domyślić, co się z nim stało. Piesek dopiero pierścień spostrzegłszy na palcu u królowej, bo ta go nigdy nie zrzucała, domyślił się, iż zdradą pozbyła się męża. We dwu z kotem osnuli więc plan, jakim by sposobem mogli pana pomścić i uwolnić.

Kot począł od tego (кот начал с того), że z zajadłością największą rzucił się na myszy zamkowe (что с наибольшим ожесточением бросился = набросился на замковых мышей), aby zmusić je do pomocy dla odzyskania pierścienia (чтобы заставить их помочь вернуть кольцо; zmusić kogoś do czegoś – заставить кого-л. /сделать что-л./;odzyskać – получить обратно, вернуть себе что-л.). On i pies (он и пёс), który mu we wszystkim dopomagał (который ему во всём помогал; dopomagać = pomagać), tępili je bez miłosierdzia (истребляли их без милосердия). W końcu też do ostateczności doprowadzone myszy (в конце концов доведённые до крайности мыши; ostateczny – окончательный; крайний; ostateczność – крайность; doprowadzić do ostateczności – довести до крайности), którym na zamku dobrze było i wynosić się z niego nie chciały (которым в замке хорошо было и убираться из него = оттуда они не хотели), zwołały sejm w piwnicy (созвали сейм в подвале; piwnica – погреб, подвал).

Kot począł od tego, że z zajadłością największą rzucił się na myszy zamkowe, aby zmusić je do pomocy dla odzyskania pierścienia. On i pies, który mu we wszystkim dopomagał, tępili je bez miłosierdzia. W końcu też do ostateczności doprowadzone myszy, którym na zamku dobrze było i wynosić się z niego nie chciały, zwołały sejm w piwnicy.

Począwszy radzić z wieczora (начав совещаться с вечера), ponieważ głosy były podzielone (поскольку голоса = мнения разделились: «были разделены»), a każda mysz chciała długą mowę powiedzieć i pochwalić się (а каждая мышь хотела длинную речь сказать и похвастаться), że umie pięknie mówić (что умеет красиво говорить) – radziły do rana i (совещались до утра и)… nic nie uradziły (ничего не решили). Nazajutrz zwoławszy się znowu (на следующий день созвавшись = собравшись снова), o mało się nie pokąsały (чуть не покусались; o mało nie – чуть не)! Cała gromadka podzieliła się na dwa obozy (вся кучка /мышей/ разделилась на два лагеря, gromada – толпа, масса), a trzeci stanął w pośrodku (а третий стал посередине), aby je zgodził (чтобы их помирить: «помирил»). Ten zagryziono na śmierć (тот = его загрызли насмерть). Dziesiątego dnia (на десятый день), gdy kot coraz okrutniej się pastwił nad nimi (когда кот всё более жестоко их мучил; pastwić się nad kimś – издеваться; мучить), postanowiono nareszcie wysłać do niego poselstwo (/было/ решено наконец отправить к нему послов)…

Począwszy radzić z wieczora, ponieważ głosy były podzielone, a każda mysz chciała długą mowę powiedzieć i pochwalić się, że umie pięknie mówić – radziły do rana i… nic nie uradziły. Nazajutrz zwoławszy się znowu, o mało się nie pokąsały! Cała gromadka podzieliła się na dwa obozy, a trzeci stanął w pośrodku, aby je zgodził. Ten zagryziono na śmierć. Dziesiątego dnia, gdy kot coraz okrutniej się pastwił nad nimi, postanowiono nareszcie wysłać do niego poselstwo…

Kot przyjął je (кот их принял), ale zapowiedział (но предупредил), że o żadnym modus vivendi mowy być nie może (что ни о каком modus vivendi речи быть не может; mowa – речь, nie ma mowy – речи быть не может; modus vivendi – лат. образ жизни; условия существования; часто: способ существования, условия, обеспечивающие возможность существования рядом каких-л. противных сторон, т. е. условия, способ мирного сосуществования), dopóki myszy mu pierścienia od królowej nie dostaną (до тех пор, пока мыши ему кольцо у королевы не достанут). Wyszpiegował on (выследил он; szpieg – шпион; wyszpiegować – выследить), że w nocy królowa go w ustach trzyma z obawy (что ночью его королева во рту держит из опасения), aby się z palca nie zsunął (чтобы оно с пальца /ей/ не сползло), bo rękę miała małą i paluszki cienkie (потому что рука у неё была маленькая и пальчики тонкие), a pierścień był duży (а кольцо было большое).

Kot przyjął je, ale zapowiedział, że o żadnym modus vivendi mowy być nie może, dopóki myszy mu pierścienia od królowej nie dostaną. Wyszpiegował on, że w nocy królowa go \v ustach trzyma z obawy, aby się z palca nie zsunął, bo rękę miała małą i paluszki cienkie, a pierścień był duży.

Myszy tedy (тогда мыши), ratując naród swój od zagłady (спасая народ свой от гибели), musiały wkraść się do sypialni i czatować (были вынуждены прокрасться в спальню и подстерегать /удобную возможность/; czatować na kogoś, coś – подкарауливать, подстерегать кого-л., что-л.). A że to są stworzenia bardzo przemyślne i mądre (а поскольку, создания это очень находчивые и умные), obmyśliły łaskotać tak śpiącą Marmuszkę (замыслили так щекотать спящую Мармушку), aby śpiąca pierścień z ust wypuściła (чтобы спящая кольцо изо рта выпустила). Raz i drugi się to nie udało (раз и другой /им/ это не удалось), na ostatek (в конце), gdy ciągle myszki ogonkami jej koło ust poczęły łaskotać (когда мышки хвостиками начали ей вокруг рта щекотать), królowa otworzyła je (королева его открыла), a pierścień wypadł i zsunął się na podłogę (а кольцо выпало и соскользнуло на пол); tu pies i kot czekali już (тут пёс и кот уже ждали) i pies, chwyciwszy pierścień (и пёс, схватив кольцо), natychmiast skrobać począł do drzwi (тотчас же начал скрестись в дверь; skrobać do drzwi – скрестись в дверь), skomlić (скулить, skomlić = skomleć), aż służąca wstawszy wypuścić go musiała (так, что служанке пришлось встать и выпустить его).

Myszy tedy, ratując naród swój od zagłady, musiały wkraść się do sypialni i czatować. A że to są stworzenia bardzo przemyślne i mądre, obmyśliły łaskotać tak śpiącą Marmuszkę, aby śpiąca pierścień z ust wypuściła. Raz i drugi się to nie udało, na ostatek, gdy ciągle myszki ogonkami jej koło ust poczęły łaskotać, królowa otworzyła je, a pierścień wypadł i zsunął się na podłogę; tu pies i kot czekali już i pies, chwyciwszy pierścień, natychmiast skrobać począł do drzwi, skomlić, aż służąca wstawszy wypuścić go musiała.

Pies i kot razem tejże nocy wykradli się precz z zamku i z miasta w pole (пёс и кот в ту же ночь выкрались из замка прочь и из города /отправились/ в поле), a że wiedzieli już instynktem (а так как они знали уже инстинктом), że Gaweł na wyspie pustej wśród morza się znajdował (что Гавел на пустом острове посреди моря находился), wprost do morza dążyli (прямо к морю устремились; dążyć do czegoś – стремиться; устремляться)… Szli i szli (шли и шли), bo bardzo daleko było do brzegu (потому что очень далеко было до берега), aż nareszcie dostali się do niego (наконец добрались до него). Ale jak tu się przez wodę przeprawiać (но как тут через воду = по воде переправляться)?

Kot nie umiał pływać (кот не умел плавать), a nie chciał się zostać (а не хотел оставаться: «остаться»), bo utrzymywał (потому что утверждал), że bez niego się tam nie obejdzie (что без него там не обойдётся = не обойтись). Ułożyli się więc (тогда они договорились). żeby pies wziął go na grzbiet (чтобы пёс взял его /к себе/ на спину), a kot miał w pysku pierścionek nieść (а кот должен был бы колечко в пасти = в зубах нести; pysk – морда; пасть), i tak do wyspy płynąć mieli (и так бы к острову плыть должны были).

Pies i kot razem tejże nocy wykradli się precz z zamku i z miasta w pole, a że wiedzieli już instynktem, że Gaweł na wyspie pustej wśród morza się znajdował, wprost do morza dążyli… Szli i szli, bo bardzo daleko było do brzegu, aż nareszcie dostali się do niego. Ale jak tu się przez wodę przeprawiać?

Kot nie umiał pływać, a nie chciał się zostać, bo utrzymywał, że bez niego się tam nie obejdzie. Ułożyli się więc. żeby pies wziął go na grzbiet, a kot miał w pysku pierścionek nieść, i tak do wyspy płynąć mieli.

Wszystko z początku szło pomyślnie (всё сначала шло = складывалось удачно; początek – начало; z początku – сначала), byli już na pół drogi od wyspy (были уже на полпути к острову), którą z dala widzieli (который издалека видели), gdy pies zapytał kota (когда пёс спросил кота):

– Masz pierścień (у тебя кольцо)?

– A mam (да у меня: «имею»)! – odparł kot (ответил кот), ale gdy to mówił (но, когда он это говорил), otworzył gębę i (открыл пасть и) – pierścień wypadł z niej i w głębi morza utonął (и кольцо выпало из неё и в глубине моря утонуло). Nie śmiał się już do tego przyznać ze strachu (он не осмелился в этом признаться со страха; przyznać się do czegoś – признаться в чём-л.), aż stanęli na wyspie (до тех пор, пока не стали на острове).

Tu się pies pyta (тут пёс спрашивает):

– A gdzie pierścień (а где кольцо)?

– Trzymałem go wiernie (я держал его верно) – rzekł kot z boleścią (сказал кот горестно: «с болью»; boleść – душевная боль, страдание) – ale gdyś mnie zapytał (но когда ты меня спросил), niepotrzebnie otworzyłem pyszczek (я случайно разжал зубы: «напрасно открыл мордочку»; niepotrzebnie – напрасно; otworzyć – открыть), aby odpowiedzieć (чтобы ответить), i … pierścień poszedł na dno morza (и … кольцо пошло на дно моря).

Wszystko z początku szło pomyślnie, byli już na pół drogi od wyspy, którą z dala widzieli, gdy pies zapytał kota:

– Masz pierścień?

– A mam! – odparł kot, ale gdy to mówił, otworzył gębę i – pierścień wypadł z niej i w głębi morza utonął. Nie śmiał się już do tego przyznać ze strachu, aż stanęli na wyspie.

Tu się pies pyta:

– A gdzie pierścień?

– Trzymałem go wiernie – rzekł kot z boleścią – ale gdyś mnie zapytał, niepotrzebnie otworzyłem pyszczek, aby odpowiedzieć, i… pierścień poszedł na dno morza.

Pies wpadł w ogromną wściekłość (пёс впал в огромную = страшную ярость).

– Kocie (кот; kot)! Zdrajco jakiś (ты предатель какой-то) – zakrzyczał (закричал) – rób (делай; robić), co chcesz (что хочешь)! Ratuj się, jak możesz (спасайся, как можешь), ale ci to przysięgam na Cerbera (но клянусь тебе Цербером; przysięgać na coś – клясться на что-л.), że jeśli mi pierścienia jakimkolwiek sposobem nie odzyskasz (что если мне кольцо каким угодно образом не вернёшь), zagryzę cię na śmierć (загрызу тебя насмерть)… a sam też potem głodem się zamorzę (а сам потом тоже себя голодом заморю).

Kot nie miał innego sposobu (коту ничего не оставалось делать: «не имел другого способа»), bo prostaczek był i wymyślić nic innego nie umiał (потому что простаком был и придумать ничего другого не мог: «не умел»; umiać – уметь), tylko tak samo sobie postąpić z rybami jak na zamku z myszami (только так же поступить с рыбами, как в замке с мышами). Stanął więc (встал поэтому), by czatować na ryby i dusić je bez miłosierdzia (чтобы подкарауливать рыб и их давить немилосердно).

– Kocie! Zdrajco jakiś – zakrzyczał – rób, co chcesz! Ratuj się. jak możesz, ale ci to przysięgam na Cerbera, że jeśli mi pierścienia jakimkolwiek sposobem nie odzyskasz, zagryzę cię na śmierć… a sam też potem głodem się zamorzę.

Kot nie miał innego sposobu, bo prostaczek był i wymyślić nic innego nie umiał, tylko tak samo sobie postąpić z rybami jak na zamku z myszami. Stanął więc, by czatować na ryby i dusić je bez miłosierdzia.

Tysiące trupów leżało na brzegu (тысячи трупов лежали на берегу); morderstwo było okrutne (убийство = бойня была ужасной) ryby się przestraszyły (рыбы перепугались). Zwołały więc i one sejm wielki (созвали тогда и они сейм великий), ale daleko inszy niż u myszy (но совсем не такой, как у рыб: «гораздо иной..»; daleko – гораздо; inszy – уст. другой). Zasiadły ogromne łososie (засели огромные лососи), szczupaki i różne ich matadory (щуки и разные их матадоры), w jednej cłwili uradziwszy poselstwo do kota (в одну минуту = сразу приняв решение /отправить/ послов к коту). Drobne rybki musiały słuchać i ani myślały się przeciwić (мелкие рыбки вынуждены были слушать и даже подумать не могли выступать против), boć im głosu nawet nie dano (потому что им даже голоса не дали; boć = bo).

Kot już czekał na brzegu (кот уже ждал на берегу). Jesiotr stary począł do niego mowę (старый осётр начал к нему речь), ale tej on ani chciał słuchać (но он её не хотел даже слушать).

Tysiące trupów leżało na brzegu; morderstwo było okrutne, ryby się przestraszyły. Zwołały więc i one sejm wielki, ale daleko inszy niż u myszy. Zasiadły ogromne łososie, szczupaki i różne ich matadory, w jednej cłwili uradziwszy poselstwo do kota. Drobne rybki musiały słuchać i ani myślały się przeciwić, boć im głosu nawet nie dano.

Kot już czekał na brzegu. Jesiotr stary począł do niego mowę, ale tej on ani chciał słuchać.

– Śmierć wam wszystkim (смерть вам всем) – zamiauczał (замяукал) – jeśli mi pierścienia nie dostaniecie (если мне кольца не достанете)! Róbcie, co chcecie (делайте, что хотите), inaczej pokoju nie będzie (иначе покою /вам/ не будет)!

Natychmiast ryby wielkie (тотчас же большие рыбы), którym się nie chciało samym w błocie i szlamie brukać na dnie (которым не хотелось самим в грязи и в иле пачкаться на дне; błoto – грязь), wykomenderowały dziesięć tysięcy maleńkich (откомандировали = отправили десять тысяч маленьких), aby pierścienia szukały (чтобы кольцо искали; szukać czegoś – искать что-л.), i tegoż dnia uboga płotka go przyniosła (и в тот же день бедная плотва его принесла)… Stary jesiotr go jej odebrał i popłynął do kota (старый осётр его у неё отобрал и поплыл к коту).

– Śmierć wam wszystkim – zamiauczał – jeśli mi pierścienia nie dostaniecie! Róbcie, co chcecie, inaczej pokoju nie będzie!

Natychmiast ryby wielkie, którym się nie chciało samym w błocie i szlamie brukać na dnie, wykomenderowały dziesięć tysięcy maleńkich, aby pierścienia szukały, i tegoż dnia uboga płotka go przyniosła… Stary jesiotr go jej odebrał i popłynął do kota.

Radość była wielka (радость была большая), ale na tym nie koniec (но на этом был ещё не конец). Pierścień wprawdzie mieli (кольцо, хотя у них и было; wprawdzie – правда; хотя и), a dostać się z nim do środka wieży nie było sposobu (а добраться с ним внутрь башни было невозможно: «не было способа»; do środka – внутрь). Nie było do niej żadnego wnijścia (не было в неё никакого входа; wnijście = уст. вход), żadnej dziury (никакой дыры), żadnego okna i tylko wierzch miała otwarty (никакого окна, и только вершина у неё была открытой; wierzch – верх; вершина), którędy powietrze wchodziło (там, где воздух /внутрь/ входил). Kot więc ofiarował się drapać na mur do pana (тогда кот выразил готовность карабкаться по стене к хозяину; ofiarować się – выразить готовность)… Pies został pod wieżą (пёс остался у башни), siadł na skale i pilnował (сел на скалу и следил).

Radość była wielka, ale na tym nie koniec. Pierścień wprawdzie mieli, a dostać się z nim do środka wieży nie było sposobu. Nie było do niej żadnego wnijścia, żadnej dziury, żadnego okna i tylko wierzch miała otwarty, którędy powietrze wchodziło. Kot więc ofiarował się drapać na mur do pana… Pies został pod wieżą, siadł na skale i pilnował.

Lezie tedy kot (лезет кот). lezie, trzyma się pazurami kamieni (держится когтями за камни; trzymać się kogoś, czegoś – держаться за кого-л., что-л.), dobrał się do połowy wieży (добрался до половины башни), a tu go siły opuściły (и тут его силы покинули)… i… buch (бух)… na ziemię (на землю). Ale że kot zawsze na nogi pada (но так как кот всегда на ноги падает), więc mało co się utrząsł (поэтому только небольшим сотрясением отделался «немного утрясся»; mało co – немного, немногим;trząść się – трястись).

Lezie tedy kot. lezie, trzyma się pazurami kamieni, dobrał się do połowy wieży, a tu go siły opuściły… i… buch… na ziemię. Ale że kot zawsze na nogi pada, więc mało co się utrząsł.

Pies zawarczał (пёс зарычал):

– Musisz się dostać na górę (ты должен добраться наверх). a nie (а нет), to cię zagryzę (тогда тебя загрызу), próbuj drugi raz (пробуй другой = ещё раз)!

Ledwie wytchnąwszy kot po raz wtóry począł wędrówkę po murze i spadł znowu (едва передохнув, кот начал поход = лезть во второй раз по стене и упал снова; wtóry = уст. второй; wędrówka – поход; странствование), a pies go za kark pochwycił i o mało nie zdusił (а пёс его схватил за загривок и едва не задушил; o mało – чуть не, едва не).

– Polezę raz jeszcze (полезу ещё раз) – jęknął kot (застонал кот; jęknąć – застонать; охнуть) – tylko daj mi odetchnąć (только дай мне передохнуть).

Za trzecim razem kot już tak pazurami się chwytał i wybierał dobrze kamienie (в третий раз кот уже так /хорошо/ когтями хватался = цеплялся и выбирал камни), że się do wierzchołka dostał (что до вершины добрался).

Pies zawarczał:

– Musisz się dostać na górę. a nie, to cię zagryzę, próbuj drugi raz!

Ledwie wytchnąwszy kot po raz wtóry począł wędrówkę po murze i spadł znowu, a pies go za kark pochwycił i o mało nie zdusił.

– Polezę raz jeszcze – jęknął kot – tylko daj mi odetchnąć.

Za trzecim razem kot już tak pazurami się chwytał i wybierał dobrze kamienie, że się do wierzchołka dostał.

Gaweł właśnie siedział tam na kamiennej ławce i tęsknie na morze patrzył (Гавел как раз сидел там на каменной лавке и тоскливо = с тоской смотрел на море; tęskny – тоскливый; ławka – лавка), gdy swojego poczciwego kota zobaczył (когда своего славного кота увидел), który bezsilnie padł u nóg jego (который бессильно упал у его ног), a razem i złoty pierścień się potoczył (а вместе = одновременно и золотое кольцо покатилось /по полу/)…

Pochwycił go Gaweł uradowany (схватил тогда его Гавел обрадованный), biedne stworzenie razem na ręce biorąc (бедное создание беря одновременно на руки), bo kot już ledwie dyszał (потому что кот уже едва дышал)…

Gaweł właśnie siedział tam na kamiennej ławce i tęsknie na morze patrzył, gdy swojego poczciwego kota zobaczył, który bezsilnie padł u nóg jego, a razem i złoty pierścień się potoczył…

Pochwycił go Gaweł uradowany, biedne stworzenie razem na ręce biorąc, bo kot już ledwie dyszał…

Ponieważ go tam na wieży o suchym chlebie i wodzie trzymano (поскольку его там на башне о = на сухом хлебе = сухарях и воде держали), król Gaweł głodny był i zmizerowany (король Гавел голоден был и исхудал: «исхудавший»; zmizernieć – похудеть, исхудать), więc potarł pierścień żądając gospody dla siebie (поэтому потёр кольцо, требуя трактир для себя), psa i kota (пса и кота)…

I w tej chwili znaleźli się wszyscy za stołem w tej samej izbie (и в этот момент: «в этом моменте» все оказались за столом в той же комнате), w której Gaweł już raz bywał (в которой Гавел уже однажды бывал), gdy od rodziców wyszedł (когда от родителей ушёл)… Nie tylko odpocząć (не только отдохнуть), zjeść i napić się potrzebował (съесть = поесть и попить ему нужно было), a towarzyszów nakarmić (и товарищей накормить), ale i o tym pomyśleć (но и о том подумать), co dalej robić (что дальше делать). Do królowej, która go tak niegodziwie zdradziła (к королеве, которая его так подло предала), powracać nie bardzo chciał (возвращаться он не очень хотел; powracać do kogoś – возвращаться к кому-л.), chociaż ją kochał (хотя её любил). Wszelako pięknego królestwa żal mu było (всё же прекрасного королевства жаль ему было), a nade wszystko ubogich żebraków (а больше всего бедных нищих), kalek i wszystkich biedaków (калек и всех бедняг), którym mógł być pomocą i opieką (которым он мог быть помощью и опекой).

Ponieważ go tam na wieży o suchym chlebie i wodzie trzymano, król Gaweł głodny był i zmizerowany, więc potarł pierścień żądając gospody dla siebie, psa i kota…

I w tej chwili znaleźli się wszyscy za stołem w tej samej izbie, w której Gaweł już raz bywał, gdy od rodziców wyszedł… Nie tylko odpocząć, zjeść i napić się potrzebował, a towarzyszów nakarmić, ale i o tym pomyśleć, co dalej robić. Do królowej, która go tak niegodziwie zdradziła, powracać nie bardzo chciał, chociaż ją kochał. Wszelako pięknego królestwa żal mu było, a nade wszystko ubogich żebraków, kalek i wszystkich biedaków, którym mógł być pomocą i opieką.

Wyspawszy się i najadłszy (выспавшись и наевшись), nimby coś postanowił Gaweł (прежде чем что-нибудь решить: «прежде чем бы что-нибудь решил Гавел»; nim – прежде чем, by – бы), zażądał on sobie przejść się trochę między zielonością i drzewami (потребовал он себе немного пройтись = прогулку между зеленью и деревьями), których nie widział dawno (которых не видел давно) – znów więc na tę samą wybrał się drogę co w pierwszej podróży i trafił do tej samej wioski (итак, он снова на ту же собрался дорогу = на той же оказался дороге что в первом путешествии и попал в ту же деревню; wybrać się – собраться куда-л.).

Dziwna rzecz (странное дело), tak jak pierwszym razem (так, как в первый раз: «первым разом»), znalazł się tłum ogromny w rynku (/там/ оказалась толпа огромная на рыночной площади), przestraszony i lamentujący (испуганная и причитающая).

– Poczciwi ludzie (люди добрые), co się tu u was znowu dzieje (что тут у вас снова происходит)? – zapytał (спросил). – Biedę jakąś widzę (беда какая-то вижу), macie (у вас: «имеете»).

Wyspawszy się i najadłszy, nimby coś postanowił Gaweł, zażądał on sobie przejść się trochę między zielonością i drzewami, których nie widział dawno – znów więc na tę samą wybrał się drogę co w pierwszej podróży i trafił do tej samej wioski.

Dziwna rzecz, tak jak pierwszym razem, znalazł się tłum ogromny w rynku, przestraszony i lamentujący

– Poczciwi ludzie, co się tu u was znowu dzieje? – zapytał. – Biedę jakąś widzę, macie.

– Och (ох)! Bieda, bieda! – odpowiedział mu wójt (ответил ему войт; войт – чиновник локальной администрации). – A już nas teraz nikt ratować z niej nie przyjdzie (а уже никто нас спасать от неё не придёт; ratować z czegoś – спасти от чего-л.). Królowa i królestwo padnie ofiarą (королева и королевство падут /её/ жертвами: «жертвой»). Nie wiadomo (неизвестно), co się z królem Gawłem stało (что с королём Гавлом случилось), który panem był rozumnym i silnym (который господином был разумным и сильным). Teraz, gdy go nie ma (теперь, когда его нет), niepoczciwy Bimbas dowiedział się o tym (нечестный = коварный Бимбас узнал об этом; poczciwy – добрый, добродушный; уст. честный, порядочный; niepoczciwy – нечестный, непорядочный), ciągnie na stolicę i zawojuje nas (идёт на столицу и завоюет нас), a zawojowawszy każe swoim językiem gadać (а завоевав, прикажет своим языком = на своём языке говорить; mówić jakimś językiem – говорить на каком-л. языке), do swoich modlić się bogów i zażąda (своим молиться богам и потребует; modlić się do kogoś – молиться кому-л.), abyśmy wszyscy skórę z siebie pozdzierali a powkładali tę (чтобы мы все с себя кожу содрали и надели ту), którą on nam narzuci (которую он нам навяжет). A to jest najstraszniejsza rzecz (а это самое страшное: «самая страшная вещь»; rzecz – вещь; дело), jaka naród biedny spotkać może (которая может постигнуть бедный народ; spotkać – постигнуть).

– Och! Bieda, bieda! – odpowiedział mu wójt. – A już nas teraz nikt ratować z niej nie przyjdzie. Królowa i królestwo padnie ofiarą. Nie wiadomo, co się z królem Gawłem stało, który panem był rozumnym i silnym. Teraz, gdy go nie ma, niepoczciwy Bimbas dowiedział się o tym, ciągnie na stolicę i zawojuje nas, a zawojowawszy każe swoim językiem gadać, do swoich modlić się bogów i zażąda, abyśmy wszyscy skórę z siebie pozdzierali a powkładali tę, którą on nam narzuci. A to jest najstraszniejsza rzecz, jaka naród biedny spotkać może.

Gaweł słuchał i dumał (Гавел стоял и размышлял; dumać – книжн. размышлять). Do królowej żal miał wielki (на королеву он был в большой обиде; mieć żal do kogoś – быть в обиде на кого-л.), to prawda (это правда), ale czyż za to królestwo jego pokutować miało (но разве за это должно было расплачиваться королевство)?

Potarł więc pierścień żądając sto tysięcy wojska i trzech wojewodów (поэтому потёр он кольцо, требуя сто тысяч войска и троих воевод). W mgnieniu oka wojewodowie nadbiegli (в одно мгновение воеводы подоспели; nadbiec – подбежать; подоспеть), wojsko stanęło (войско встало /перед ним/). Gaweł na koniu siedział i ciągnął pod stolicę na odsiecz (Гавел на коне сидел и шёл под = к столице на подмогу)! …

Gaweł słuchał i dumał. Do królowej żal miał wielki, to prawda, ale czyż za to królestwo jego pokutować miało?

Potarł więc pierścień żądając sto tysięcy wojska i trzech wojewodów. W mgnieniu oka wojewodowie nadbiegli, wojsko stanęło. Gaweł na koniu siedział i ciągnął pod stolicę na odsiecz! …

Gdy się tu wojsko jego pokazało (когда его войско тут показалось), a Bimbas je zobaczył (а Бимбас его увидел), nie czekając bitwy począł uciekać (не дожидаясь битвы, начал убегать; czekać – ждать, ожидать, дожидаться)… Bito więc ich w pogoni na kapustę siekąc (так что били их в погоне, изрубая в капусту; pogoń – погоня; siekać na kapustę —изрубать в капусту), a sam niepoczciwy Bimbas padł na placu (а сам бесчестный Бибмас пал на поле /брани/; plac – площадь; plac bitwy – поле битвы, поле брани).

Królowa z zamku patrzyła i mdlała ze strachu (королева из замка смотрела и млела со страху; mdleć – терять сознание; млеть). Wprawdzie nieprzyjaciel został odparty (хотя врагу и был дан отпор; odeprzeć kogoś, coś – отбить кого-л., что-л., дать отпор кому-л.), ale Gaweł, mąż jej (но Гавел, муж её), będzie chciał się na niej pomścić za zdradę (будет хотеть ей отомстить за предательство; pomścić na kimś – отомстить кому-л.)… Przebłagać go nie widziała sposobu (вымолить у него прощения ей казалось невозможным: «не видела способа»; przebłagać kogoś – выпросить/вымолить прощение у кого-л.)… Zwycięski pan wchodził już do swej stolicy (победоносный господин входил уже в свою столицу).

Gdy się tu wojsko jego pokazało, a Bimbas je zobaczył, nie czekając bitwy począł uciekać… Bito więc ich w pogoni na kapustę siekąc, a sam niepoczciwy Bimbas padł na placu.

Królowa z zamku patrzyła i mdlała ze strachu. Wprawdzie nieprzyjaciel został odparty, ale Gaweł, mąż jej, będzie chciał się na niej pomścić za zdradę… Przebłagać go nie widziała sposobu… Zwycięski pan wchodził już do swej stolicy.

Marmuszka zamknęła się w izbie i padłszy na ziemię (Мармушка заперлась в комнате и, упав на землю), losu strasznego (судьбы страшной), jaki ją spotkać miał (которая должна была её постигнуть), czekała (ждала), będąc pewna (будучи уверена), że król ją teraz na tę samą pustą wyspę ześle (что король её теперь на тот же пустынный остров сошлёт), aby tam w wieży siedziała (чтобы она там в башне сидела). Ale Gaweł nadto poczciw i dobry był (но Гавел слишком порядочным и добрым был), ażeby się miał mścić srogo (чтобы мстить жестоко; srogo – свирепо, жестоко, сурово)… Otworzono wrota (открыли ворота), panowie i starszyzna plackiem padła pod nogi panu (господа и начальство распластались у его ног; plackiem – плашмя; paść plackiem – упасть ничком; распластаться; starszyzna – начальство), udając niezmierną radość z jego powrotu (изображая безмерную радость от его возвращения; z – от /об эмоц. сост./).

Gaweł nic nie mówiąc wprost do żony prowadzić się kazał (Гавел, ничего не говоря, прямо к жене вести себя приказал). Stanął we drzwiach (встал в дверях).

Marmuszka zamknęła się w izbie i padłszy na ziemię, losu strasznego, jaki j ą spotkać miał, czekała, będąc pewna, że króljąteraz na tę samą pustą wyspę ześle, aby tam w wieży siedziała. Ale Gaweł nadto poczciw i dobry był, ażeby się miał mścić srogo… Otworzono wrota, panowie i starszyzna plackiem padła pod nogi panu, udając niezmierną radość z jego powrotu.

Gaweł nic nie mówiąc wprost do żony prowadzić się kazał. Stanął we drzwiach.

– A co, królowo Marmuszko (а что, королева Мармушка)? – rzekł (сказал). – A tom ja znów zjawił się w porę (а то /что/ я снова появился вовремя; pora – время, пора; w porę – вовремя, to – то). Nieprawdaż (не правда ли)? Na wieży mi się strasznie nudziło (на башне мне страшно скучно было; nudzić się – скучать; nudzi mi się – мне скучно). Pań Bóg pomógł, (Господь Бог помог) przyjaciele poratowali (друзья спасли)… Musimy tedy znowu żyć razem (теперь мы должны снова жить вместе), bo co się sobie raz ślubowało (потому что /то/, что друг другу однажды клялось = однажды данная клятва; ślubować – клясться; давать обет), to się rozerwać nie może (не может быть нарушена: «не может разорваться»; rozerwać się – разорваться) … Mógłbym się ja mścić (я мог бы мстить), ale nie chcę (но не хочу). Podła to rzecz (гнусное это дело; podły – подлый; низкий; гнусный)… Bez kary jednak słusznej nie ujdziesz (без справедливого наказания ты, однако, не останешься: «без справедливого наказания не избежишь»; ujść czegoś, czemuś – избежать чего-л.), królowo moja (королева моя).

– A co, królowo Marmuszko? – rzekł. – A tom ja znów zjawił się w porę. Nieprawdaż? Na wieży mi się strasznie nudziło. Pań Bóg pomógł, przyjaciele poratowali… Musi my tedy znowu żyć razem, bo co się sobie raz ślubowało, to się rozerwać nie może… Mógłbym sieja mścić, ale nie chcę. Podła to rzecz… Bez kary jednak słusznej nie ujdziesz, królowo moja.

Tu Marmuszka głowę podniosła słuchając (тут Мармушка голову подняла, слушая).

– Jestem sobie prosty chłop (я простой крестьянин) … Gaweł… z chłopa królem zostałem i z tym się nie taję (из мужика королём стал и с этим = и этого не скрываю: «не скрываюсь»; taić się – таиться, скрываться). Poszłaś za mnie (ты пошла за меня), Marmuszko, jesteś żoną moją (ты жена моя), więc wraz ze mną musisz za karę iść i rodzicom moim w chacie ubogiej do stóp się pokłonić (поэтому за = в наказание вместе со мной должна идти = пойти и моим родителям в бедной хате до стоп поклониться)… Naówczas wszystko ci przebaczę i zapomnę (тогда я всё тебе прощу и забуду; ów– тот).

Królowa Marmuszka uściskała nogi jego i na wszystko się zgodziła (королева Мармушка обняла его ноги = за ноги и на всё согласилась).

Tu Marmuszka głowę podniosła słuchając.

– Jestem sobie prosty chłop… Gaweł… z chłopa królem zostałem i z tym się nie taję. Poszłaś za mnie, Marmuszko, jesteś żoną moją, więc wraz ze mną musisz za karę iść i rodzicom moim w chacie ubogiej do stóp się pokłonić… Naówczas wszystko ci przebaczę i zapomnę.

Królowa Marmuszka uściskała nogi jego i na wszystko się zgodziła.

Nazajutrz (на следующий день), jak dzień (как /наступил/ день), potarł król pierścień żądając być na drodze do chaty rodziców (потёр король кольцо, требуя быть на пути к родительскому дому)… I on, i Marmuszka (и он, и Мармушка), oboje w koronach złotych (оба с золотыми коронами /на головах/), w płaszczach z gronostajami (в мантиях с горностаями; płaszcz – пальто; плащ; мантия), za nimi dwór (за ними двор), wozy, konie, skarby (телеги, лошади, сокровища), aż strach (просто ужас). Idą (идут), idą, aż jeden z braci Gawłowych pędzi woły z paszy i zobaczywszy króla padł na ziemię (/как вдруг видят/ один из братьев Гавла погоняет волов с пастбища и, увидев короля, упал на землю), przestraszony (перепуганный), bijąc czołem (бьёт челом: «бья челом»; czoło – лоб; чело). A był w prostej sukmanie (а был он в простой сермяге), obdarty i brudny (оборванный и грязный). Stanął król (остановился король), śmiejąc się (смеясь).

– A cóż to (а что же это), ty mnie nie poznał (ты меня не узнал)?.. Tociem Gaweł (я ведь Гавел; toć – уст. диал. ведь, jestem – я есть), rodzony twój brat (родной брат твой), tylkom się przez moją głupotę korony dorobił (только я по своей глупости: «из-за своей глупости» корону нажил; dorobić się czegoś – нажить что-л.), gdy ty ze swoją mądrością woły pasiesz (когда ты со своей мудростью волов пасёшь). – Wstawaj i chodź z nami (вставай и иди = пойдем с нами).

Nazajutrz, jak dzień, potarł król pierścień żądając być na drodze do chaty rodziców… I on, i Marmuszka, oboje w koronach złotych, w płasz czach z gronostajami, za nimi dwór, wozy, konie, skarby, aż strach. Idą, idą, aż jeden z braci Gawłowych pędzi woły z paszy i zobaczywszy króla padł na ziemię, przestraszony, bijąc czołem. A był w prostej sukmanie, obdarty i brudny. Stanął król, śmiejąc się.

– A cóż to, ty mnie nie poznał?.. Tociem Gaweł, rodzony twój brat, tylkom się przez moją głupotę korony dorobił, gdy ty ze swoją mądrością woły pasiesz. Wstawaj i chodź z nami.

Musiała tedy królowa Marmuszka ścierpieć (вынуждена была тогда королева Мармушка стерпеть), że chłop jeden już przy niej szedł (что крестьянин один уже рядом с ней шёл).

Trochę dalej (немного дальше), patrzą (смотрят), idzie brat drugi (идёт второй брат), chude konie popędzając (тощих коней погоняя; chudy – худой, тощий). Zobaczywszy orszak królewski (увидев королевский кортеж; orszak – свита; кортеж), co prędzej na bok odegnał szkapy i nie śmiejąc nawet spojrzeć na Gawła (как можно скорее в сторону отогнал кляч и, не смея даже взглянуть на Гавла; bok – бок; сторона; prędki – быстрый, скорый), padł pozdrawiając go (пал /ниц/, приветствуя его).

Musiała tedy królowa Marmuszka ścierpieć, że chłop jeden już przy niej szedł.

Trochę dalej, patrzą, idzie brat drugi, chude konie popędzając. Zobaczywszy orszak królewski, co prędzej na bok odegnał szkapy i nie śmiejąc nawet spojrzeć na Gawła, padł pozdrawiając go.

A ten woła (а тот /король/ кричит):

– Wstawaj (вставай)! Nie poznałeś mnie (ты не узнал меня). brat twój jestem (я твой брат), chodź z nami (пойдем с нами).

Pod samą chatą nastraszył się ich tak samo brat trzeci (у самой хаты испугался их так же третий брат) – i zbliżyli się nareszcie do wrót (и приблизились наконец к воротам).

Trochę dalej, patrzą, idzie brat drugi, chude konie popędzając. Zobaczywszy orszak królewski, co prędzej na bok odegnał szkapy i nie śmiejąc nawet spojrzeć na Gawła, padł pozdrawiając go.

A ten woła:

– Wstawaj! Nie poznałeś mnie. brat twój jestem, chodź z nami.

Pod samą chatą nastraszył się ich tak samo brat trzeci – i zbliżyli się nareszcie do wrót.

Ojciec i matka wybiegli się przypatrywać orszakowi (отец и мать выбежали рассматривать кортеж; przypatrywać się czemuś – присматриваться, приглядываться к чему-л., рассматривать что-л.), który się zatrzymał (который остановился). Rodzice oboje nie poznali Gawła (родители оба не узнали Гавла), aż po głosie (только по голосу), gdy się odezwał do nich i pokłonił obojgu (когда он заговорил с ними и поклонился обоим)…

– Bóg wam zapłać (спасибо вам; zaplacić – заплатить; Bóg zapłać – спасибо), kochani moi (дорогие мои), żeście mnie precz z chaty wygnali (что вы меня прочь из дома выгнали), bo gdyby nie to (потому что если бы не это), nie doszedłbym do królestwa i nie mógłbym wam na starość być pomocą (не добился бы я королевства и не мог бы вам на = в старости быть помощью). Więc dziękuję warn z duszy (поэтому благодарю вас от всей души; z duszy – всей душой, от всей души), a gdy mnie Bóg na tronie posadził (а если меня Бог на трон посадил; posadzić na czymś – посадить на что-л.), abym nie zapomniał nigdy (/то это только для того/, чтобы я не забыл никогда), żem taki człek jako i inni ludzie (что я такой же человек, как и другие люди), chodźcie wy ze mną i zasiądźcie przy mnie w chłopskich sukmanach (идите вы со мной и сядьте рядом со мной в крестьянских одеждах), abym się pokory uczył i w dumę nie wzbijał (чтобы я смирению учился и не возгордился; nauczyć się czegoś – научиться чем-л.; duma – гордость; wbić się w dumę – возгордиться).

Ojciec i matka wybiegli się przypatrywać orszakowi, który się zatrzymał. Rodzice oboje nie poznali Gawła, aż po głosie, gdy się odezwał do nich i pokłonił obojgu…

– Bóg wam zapłać, kochani moi, żeście mnie precz z chaty wygnali, bo gdyby nie to, nie doszedłbym do królestwa i nie mógłbym wam na starość być pomocą. Więc dziękuję warn z duszy, a gdy mnie Bóg na ronie posadził, abym nie zapomniał nigdy, żem taki człek jako i inni ludzie, chodźcie wy ze mną i zasiądźcie przy mnie w chłopskich sukmanach, abym się pokory uczył i w dumę nie wzbijał.

To rzekłszy Gaweł (говоря это, Гавел), rodziców swych poszanowawszy (родителей своих уважив; szanować – уважать, почитать), zabrał ich ze sobą do stolicy (забрал их с собой в столицу), w której gody nowe sprawiwszy sto lat szczęśliwie królował z królową Marmuszka (в которой новое пиршество устроив, сто лет счастливо правил с королевой Мармушкой; gody – празднество, пиршество), a synowie jego po dziś dzień w tym państwie panują (а сыновья его и до сего времени в том государстве правят; dziś – сегодня; ныне, нынче; po dziś dzień – до сего времени).

To rzekłszy Gaweł, rodziców swych poszanowawszy, zabrał ich ze sobą do stolicy, w której gody nowe sprawiwszy sto lat szczęśliwie królował z królową Marmuszka, a synowie jego po dziś dzień w tym państwie panują.

Adolf Dygasiński

(Адольф Дыгасиньский)

14. O zajączku sprawiedliwym [14]

(О справедливом зайчике)

Był ongi chłop Maciek (был когда-то крестьянин Мацек; ongi – книжн. некогда, когда-то), człowiek dobry (человек добрый), jeno nędzarz i głupi (только бедняк и глупый; jeno – книжн. только).

Raz poszedł do lasu (однажды пошёл он в лес; pójść – пойти; do – в /внутрь), zbiera tam susz (собирает там хворост), okrzesuje sęki uschłe (обсекает засохшие сучья; uschnąć – засохнуть), gałązki (ветки), składa sobie to na kupkę (складывает себе это на = в кучку). Wtem słyszy (вдруг слышит) – coś opodal jęczy (что-то стонет невдалеке), jakby prosiło o miłosierdzie (словно /бы/ просило о милосердии; prosić o coś – просить чего-л., о чём-л.). Miał lęk (боялся: «имел страх»; mieć – иметь), ważył się (решался; ważyć – взвешивать) – iść nie iść (идти не идти), zobaczyć (посмотреть: «увидеть»; zobaczyć – увидеть). Ano (ну), poszedł ostrożnie (пошёл осторожно), patrzy (смотрит), co to być może (что это может быть).

Był ongi chłop Maciek, człowiek dobry, jeno nędzarz i głupi.

Raz poszedł do lasu, zbiera tam susz, okrzesuje sęki uschłe, gałązki, składa sobie to na kupkę. Wtem słyszy – coś opodal jęczy, jakby prosiło o miłosierdzie. Miał lęk, ważył się – iść nie iść, zobaczyć. Ano, poszedł ostrożnie, patrzy, co to być może.

Oto sosna ogromna się zwaliła i przygniotła srodze niedźwiedzia (вот рухнула огромная сосна и придавила сильно медведя; zwalić się – свалиться; обрушиться, рухнуть, przygnieść – придавить), aż mu ślepia na wierzch wylazły (так, что даже глаза ему = у него на лоб полезли; ślepia – глаза /животного/; wierzch – верх; oczy wyłazą na wierzch – глаза на лоб лезут).

– Zlituj się nade mną, człowiecze (сжалься надо мной, человек; człowiek), ocal mi życie (спаси мне жизнь; ocalić – спасти)! – mówi żałośnie to niedźwiedzisko (говорит жалобно этот медведь).

Oto sosna ogromna się zwaliła i przygniotła srodze niedźwiedzia, aż mu ślepia na wierzch wylazły.

– Zlituj się nade mną, człowiecze, ocal mi życie! – mówi żałośnie to niedźwiedzisko.

Chłopa zdjęła litość (крестьянина охватила жалость; zdjąć – охватить), zabrał się do roboty (принялся за работу; zabrać się do czegoś – взяться, приняться за что-л.): z biedą podsadził pod kłodę drąg jeden (с грехом пополам подложил под бревно одну жердь; od biedy – кое-как, еле-еле, с грехом пополам; drąg – шест, кол, жердь), drugi (вторую). Wysilał się potem (силился, /обливаясь/ потом), i co który drąg podniesie (и каждый раз, когда новую жердь поднимет, co – каждый раз, когда), zaraz podstawił pod niego soszkę (сразу подставит под него сошку; soszka – диал. маленькая ветка, раздвоенная в конце) – podstawkę taką (подставку такую). Kapał mu z czoła pot (капал у него со лба пот); ale zwierzę ocalił i sam wrócił do domu (но животное спас и сам вернулся домой; do domu – домой).

Chłopa zdjęła litość, zabrał się do roboty: z biedą podsadził pod kłodę drąg jeden, drugi. Wysilał się potem, i co który drąg podniesie, zaraz podstawił pod niego soszkę – podstawkę taką. Kapał mu z czoła pot; ale zwierzę ocalił i sam wrócił do domu.

Upłynął jakiś czas (прошло какое-то время), Maciek zapomniał o swym uczynku (Мацек забыл о своём поступке; uczynek – поступок), idzie znowu na zbierkę do lasu (идёт снова в лес на сбор /хвороста/; zbierka = zbiórka – сбор), spotyka jak raz tego samego niedźwiedzia (встречает как раз того же медведя), który wręcz pyta (который прямо спрашивает; wręcz – прямо, открыто):

– Tyżeś to (ты же это; ty – ты; ż – же; jesteś – ты есть), chłopie (крестьянин), ocalił mi niegdyś życie (спас мне некогда жизнь; mi – мне)?

– Jużci (конечно), ja (я), albo co (или = а что)?

Upłynął jakiś czas, Maciek zapomniał o swym uczynku, idzie znowu na zbierkę do lasu, spotyka jak raz tego samego niedźwiedzia, który wręcz pyta:

– Tyżeś to, chłopie, ocalił mi niegdyś życie?

– Jużci, ja, albo co?

– Bo widzisz (потому что = да видишь /ли/), przyjacielu (друг), chciałbym ci dać koniecznie nagrodę (я хотел бы тебе непременно дать награду), jako mię to okrutnie korci (как = потому что меня это ужасно тревожит; mię – меня; okrutnie – жестоко; ужасно; korcić – не давать покоя, тревожить), żem ci winien wdzięczność (что я тебе должен благодарность; że – что; jestem – я есть).

– Co znowu za nagrodę (что снова = ещё за награду; znowu = znów)?

– Kochatiku (голубчик; kochatiku = kochasiu – дорогой мой, миленький, голубчик /в обращении/), ja cię zjeść muszę (я тебя съесть должен; cię – тебя; musieć – быть должным) – nie ma rady (ничего не поделаешь, rada – совет; nie ma rady – ничего не поделаешь)!

– Bo widzisz, przyjacielu, chciałbym ci dać koniecznie nagrodę, jako mię to okrutnie korci, żem ci winien wdzięczność.

– Co znowu za nagrodę?

– Kochatiku, ja cię zjeść muszę – nie ma rady!

– Śmiałbyś (/и/ ты бы смел = посмел; śmieć – сметь), kudłaczu jakiś (лохмач какой-то; kudłaty – взлохмаченный, лохматый), dobroczyńcę swego zabijać (благодетеля своего убивать)?

– Przecież każdy na tym świecie za dobre złem płaci (ведь каждый на этом свете за доброе злом платит; świat – мир, свет), to i ja nie mogę ci się inaczej wywdzięczyć (то = поэтому и я не могу тебя иначе отблагодарить; wywdzięczyć się komuś – отблагодарить кого-л.).

– Śmiałbyś, kudłaczu jakiś, dobroczyńcę swego zabijać?

– Przecież każdy na tym świecie za dobre złem płaci, to i ja nie mogę ci się inaczej wywdzięczyć.

– Gadanie (/пустая/ болтовня)! Tylko podły tak robi (только подлый так делает)! Sprawiedliwość (справедливость), wdzięczność były (благодарность были), i są na świecie (и есть на свете).

Więc niedźwiedź w śmiech (следовательно = а медведь в смех = расхохотался; więc – итак, стало быть, следовательно; śmiech – смех).

– Jeszczem też takiego głupca (я ещё такого дурака; jeszcze – ещё; jestem – я есть; głupiec – глупец, дурак), jak żyję (как = сколько живу). nie widział (не видел; widzieć – видеть) – powiada (говорит)– ale słuchaj (но слушай), ja ci przyznam słuszność (я признаю твою правоту; przyznać słuszność/rację komuś – признать чью-л. правоту), jeżeli znajdziesz sędziego (если ты найдёшь судью; znaleźć – найти; sędzia – судья), który sprawę między nami rozsądzi podług ciebie (который согласно тебе = по-твоему спор между нами рассудит; sprawa – дело, вопрос; уст. спор; rozsądzić – решить, рассудить; podług kogoś – по, согласно кому-л.).

– Gadanie! Tylko podły tak robi! Sprawiedliwość, wdzięczność były, i są na świecie.

Więc niedźwiedź w śmiech.

– Jeszczem też takiego głupca, jak żyję. nie widział – powiada – ale słuchaj, ja ci przyznam słuszność, jeżeli znajdziesz sędziego, który sprawę między nami rozsądzi podług ciebie.

– Znajdę (найду)! – zawołał Maciek i poszedł szukać sędziego (крикнул Мацек и пошёл искать судью; zawołać – воскликнуть, крикнуть). Spotyka chłopa (встречает крестьянина).

– Pójdźcie (пойдите) – mówi mu (говорит ему; mu – ему) – zrobicie sąd między mną a niedźwiedziem (сделайте суд между мной а = и медведем)!

Chłop poszedł (крестьянин пошёл), niby to słucha (будто бы слушает), o co chodzi (в чём дело; o co chodzi? – о чём речь?, в чём дело?), a Maćka łokciem trąca (а Мацька локтём толкает; łokieć – локоть), mruga do niego i do ucha mu szepcze (подмигивает ему и в ухо ему шепчет; mrugać do kogoś – подмигивать кому-л.; szeptać – шептать):

– Znajdę! – zawołał Maciek i poszedł szukać sędziego. Spotyka chłopa.

– Pójdźcie – mówi mu – zrobicie sąd między mną a niedźwiedziem!

Chłop poszedł, niby to słucha, o co chodzi, a Maćka łokciem trąca, mruga do niego i do ucha mu szepcze:

– Powiedz najprzód (скажи сначала; powiedzieć – сказать), ile mi zapłacisz (сколько ты мне заплатишь), jeśli sprawę osądzę na twoją korzyść (если спор оценю = решу в твою пользу; osądzić – оценить; na korzyść – на пользу)? A nie (а нет), to przegrasz (то проиграешь).

Niedźwiedź zaraz zmiarkował zmowę i ryknął (медведь сразу сообразил сговор = догадалсяо сговоре и зарычал; zmiarkować – смекнуть, сообразить, догадаться; zmowa – сговор):

– Sprawiedliwości nie można kupić ani sprzedać (справедливости нельзя ни купить, ни продать). Tym mi oczu nie zamydlicie (этим вы мне пыль в глаза не пустите; zamydlić – намылить; zamydlić oczy – пустить пыль в глаза).

Maciek podrapał się w głowę (Мацек почесал голову: «почесался в голове»; podrapać się – почесаться).

– Powiedz najprzód, ile mi zapłacisz, jeśli sprawę osądzę na twoją korzyść? A nie, to przegrasz.

Niedźwiedź zaraz zmiarkował zmowę i ryknął:

– Sprawiedliwości nie można kupić ani sprzedać. Tym mi oczu nie zamydlicie.

Maciek podrapał się w głowę.

– Żle (плохо), kiedy człowiek jest takim sędzią (когда человек такой судья = так судит)! Biegnie szukać innego (бежит искать другого; biegnąć = biec – бежать).

Napotkał wołu (встретил волу = вола; wół – вол), wiedzie go (ведёт его, wieść – вести), zaprasza (приглашает), żeby sądził (чтобы судил).

– Czym ja głupi (что я, дурак: «глупый ли я»; głupi – глупый, глупец, дурак)? – wół odrzeknie (вол ответит = ответил; odrzec – ответить). – Widzę przed sobą swoich rzeźników i rad będę (вижу перед собой своих палачей и рад буду; rzeźnik – мясник; перен. палач), jeżeli choć jednego z was licho weźmie (если хотя бы одного из вас чёрт поберёт; licho – лихо, зло; чёрт, niech licho weźmie – чёрт бы побрал)… Jeszcze tego brakuje (ещё не хватает = не хватало того; brakować – не хватать), żebym takim sprawiedliwość dawał (чтобы я таким справедливость давал). – Ryknął (заревел), zadarł ogon i uciekł (задрал хвост и убежал; zadrzeć – задрать; uciec – убежать).

– Żle, kiedy człowiek jest takim sędzią! Biegnie szukać innego.

Napotkał wołu, wiedzie go, zaprasza, żeby sądził.

– Czym ja głupi? – wół odrzeknie. – Widzę przed sobą swoich rzeźników i rad będę, jeżeli choć jednego z was licho weźmie… Jeszcze tego brakuje, żebym takim sprawiedliwość dawał. – Ryknął, zadarł ogon i uciekł.

Zbierało się na płacz Maćkowi (слёзы подступали к горлу Мацька; zbierać się – собираться; zbiera się na płacz – слёзы подступают к горлу), myślał (думал; myśleć), że sprawiedliwość (что справедливость), wdzięczność są rzeczy zwyczajne (благодарность, – это вещи обычные), razem ze światem stworzone (вместе с миром сотворённые; stworzyć – создать, сотворить).

Idzie (идёт; iść – идти), znowu szuka sędziego (снова ищет судью), a tu jaskółeczka siedzi na gałązce i świergota (а тут ласточка сидит на веточке и щебечет; jaskółka – ласточка; gałązka – ветка. веточка):

– Ani zbyt wielkiego (ни слишком большого), ani zbyt małego nie bierz (ни слишком маленького не бери; brać – брать), Maćku (Мацек). „Uhm (хм)! – pomyślał chłop (подумал крестьянин). – Trzeba będzie wziąć barana (нужно будет взять барана).” Znalazł barana (нашёл барана), prowadzi (ведёт), pyta (спрашивает):

Zbierało się na płacz Maćkowi, myślał, że sprawiedliwość, wdzięczność są rzeczy zwyczajne, razem ze światem stworzone.

Idzie, znowu szuka sędziego, a tu jaskółeczka siedzi na gałązce i świergota:

– Ani zbyt wielkiego, ani zbyt małego nie bierz, Maćku. „Uhm! – pomyślał chłop. – Trzeba będzie wziąć barana.” Znalazł barana, prowadzi, pyta:

– Jakież twoje zdanie (каково же твоё мнение)? Ten beknął (тот заблеял), klnie się: (клянется, kląć się – клясться):

– Ja tam nie znam żadnej sprawiedliwości (я не знаю никакой справедливости), wdzięczności ani niewdzięczności (ни благодарности, ни неблагодарности). Mogę tu pobeczyć (могу здесь заблеять; pobeczyć = pobeczeć – заблеять), i na tym koniec (и на этом конец)… Jeżeli wam o zgodę chodzi (если вы соглашения хотите: «если вам о соглашении речь идёт»), nasz pies owczarski (наша овчарка; pies owczarski – овчарка) – doskonały sędzia (отличный судья, doskonały – превосходный, отличный): jednego barana w kark (одного барана в шею = по шее; kark – шея /задняя часть/), drugiego za łeb (второго за голову = по голове; łeb – голова /животного/), w natyłki i my (по ягодицам и мы; natyłki – уст. ягодицы), tysiąc owiec (тысяча овец), musimy żyć w zgodzie (вынуждены жить в согласии; musieć – быть вынужденным; żyć w zgodzie – жить в согласии). Oho, nasz kundel jest wielki sędzia (ого, наша дворняга – великий судья)!

– Jakież twoje zdanie? Ten beknął, klnie się:

– Ja tam nie znam żadnej sprawiedliwości, wdzięczności ani niewdzięczności. Mogę tu pobeczyć, i na tym koniec… Jeżeli wam o zgodę chodzi, nasz pies owczarski – doskonały sędzia: jednego barana w kark, drugiego za łeb, w natyłki i my, tysiąc owiec, musimy żyć w zgodzie. Oho, nasz kundel jest wielki sędzia!

Niedźwiedziowi oczy zaświeciły się z radości (у медведя глаза засверкали от радости; zaświecić się – засветиться, засверкать, zaświeciły mu się oczy – у него засверкали глаза, z – от /об эмоц. сост./).

– Chłopie (крестьянин) – powiada (говорит он) – wdzięczność dla ciebie gryzie mię (благодарность к тебе мучает меня; dla – к /при указании на отношение/), truje coraz bardziej (терзает всё больше; truć – отравлять; беспокоить, терзать; coraz – всё /в соч. со сравн. ст. прил. или нареч. означает постепенное усиление качества/; bardziej – более, больше). Zjeść cię koniecznie muszę (съесть тебя я непременно должен), żeby się wywdzięczyć (чтобы отблагодарить).

– Zaczekajże (подожди же) – chłop mówi (говорит крестьянин) – ten baran jest głupi i jak świat światem (это баран глупый и никогда; jak świat światem – никогда), baran sędzią nie bywał (баран судьёй не бывал); ale poczciwca tu jednego sprowadzę (но одного порядочного я сюда приведу; poczciwiec – уст. честный/порядочный человек).

Niedźwiedziowi oczy zaświeciły się z radości.

– Chłopie – powiada – wdzięczność dla ciebie gryzie mię, truje coraz bardziej. Zjeść cię koniecznie muszę, żeby się wywdzięczyć.

– Zaczekajże – chłop mówi – ten baran jest głupi i jak świat światem, baran sędzią nie bywał; ale poczciwca tu jednego sprowadzę.

Bieży Maciek i psa wzywa (бежит Мацек и пса зовёт):

– Wierneś jest zwierzę (ты верное животное; wierny – верный; jesteś – ты есть), pewnie masz w sobie wdzięczność i sprawiedliwość (наверное, имеешь в себе благодарность и справедливость).

Opowiedzieli mu sprawę i nastają (рассказали ему дело и настаивают):

Bieży Maciek i psa wzywa:

– Wierneś jest zwierzę, pewnie masz w sobie wdzięczność i sprawiedliwość.

Opowiedzieli mu sprawę i nastają:

– Sądź podług wiecznej sprawiedliwości świata (суди согласно вечной справедливости мира; podług czegoś – согласно чему-л.)! Pies się zamyślił (пёс задумался), a potem rzecze (а потом молвит; rzec – сказать, произнести, молвить):

– Wczoraj w nocy zbóje napadli mojego pana (вчера ночью разбойники напали на моего хозяина; w nocy – ночью; napaść kogoś – напасть на кого-л.), a ja go w porę ostrzegłem (а я его вовремя предупредил; pora – время; w porę – вовремя), ocaliłem mu życie (спас ему жизнь), majątek (имущество), a on mi dzisiaj przez wdzięczność i sprawiedliwość wsypał takie kije (а он мне сегодня из благодарности и справедливости всыпал таких ударов палкой; przez – из-за, из /при указании на причину чего-л./; kije мн. палки, удары палкой), że oto łazić nie mogę (что вот лазать не могу; móc – мочь).

– Sądź podług wiecznej sprawiedliwości świata! Pies się zamyślił, a potem rzecze:

– Wczoraj w nocy zbóje napadli mojego pana, a ja go w porę ostrzegłem, ocaliłem mu życie, majątek, a on mi dzisiaj przez wdzięczność i sprawiedliwość wsypał takie kije, że oto łazić nie mogę.

Maciek w rozpaczy pędzi i myśli sobie (Мацек в отчаянии несётся и думает себе; pędzić – мчаться, нестись):

„Głupi jestem (глупый я), że jaskółki słucham (что ласточку слушаю; słuchać kogoś /родит. падеж/ – слушать кого-л. /вин. падеж/)! Ani zbyt duży (ни слишком большой), ani zbyt mały (ни слишком маленький) – niemądre słowa (неумные слова)… Konia przyzwę (коня позову; przyzwać – книжн. призвать, позвать), to jest zwierzę poczciwe ze skórą i kościami (это животное славное со шкурой и костями; skóra – кожа; шкура).”

Przyszedł koń i powiada (пришёл конь и говорит):

Maciek w rozpaczy pędzi i myśli sobie:

„Głupi jestem, że jaskółki słuchami Ani zbyt duży, ani zbyt mały – niemądre słowa… Konia przy zwę, to jest zwierzę poczciwe ze skórą i kościami.”

Przyszedł koń i powiada:

– Ja znam wybornie wdzięczność i sprawiedliwość (я знаю отлично благодарность и справедливость), gdyż wożę (потому что вожу; wozić – возить), noszę swojego pana i zarabiam się w pługu na niego (ношу своего хозяина и зарабатываю в плуге для него; nosić – носить; zarabiać – зарабатывать).

– No i cóż (ну и что же)? – pyta Maciek uradowany (спрашивает обрадованный Мацек).

– Za to mnie pan głodem morzy i biciem srogo płaci (за это меня хозяин голодом морит и битьём жестоко платит; srogo – свирепо, сурово, жестоко)!

– Ja znam wybornie wdzięczność i sprawiedliwość, gdyż wożę, noszę swojego pana i zarabiam się w pługu na niego.

– No i cóż? – pyta Maciek uradowany.

– Za to mnie pan głodem morzy i biciem srogo płaci!

– O mocny Boże (о, сильный = всемогущий Боже; mocny – сильный; moc – сила)! – wykrzyknął Maciek strapiony (вскрикнул опечаленный Мацек; wykrzyknąć – прокричать, выкрикнуть, вскричать) – czy już z Twojego ślicznego świata zginęła wdzięczność i sprawiedliwość (разве = неужели из твоего прекрасного мира исчезла благодарность и справедливость; czy – ли, разве; zniknąć – исчезнуть)?

A jaskółka świergocze (а ласточка щебечет; świergotać – щебетать):

– Ludzie nauczyli swojskie zwierzęta niewdzięczności (люди научили домашних животных неблагодарности; nauczyć czegoś – научить чему-л.; swojski – свойский; домашний; zwierzę – животное), niesprawiedliwości (несправедливости)… Twój sędzia, Maćku (твой судья, Мацек), ani zbyt wielki (ни слишком большой), ani zbyt mały (ни слишком маленький), ale dziki być musi (но дикий быть должен)!

– O mocny Boże! – wykrzyknął Maciek strapiony – czy już z Twojego ślicznego świata zginęła wdzięczność i sprawiedliwość?

A jaskółka świergocze:

– Ludzie nauczyli swojskie zwierzęta niewdzięczności, niesprawiedliwości… Twój sędzia, Maćku, ani zbyt wielki, ani zbyt mały, ale dziki być musi!

– Pewnie mądralę-lisa trzeba mi przyzwać (наверное, умника-лиса нужно мне позвать) – rzekł sobie i sprowadził lisa (сказал себе и привёл лиса).

Kita ogonem na prawo (хвостом направо: «хвост хвостом направо»; kita – хвост /лисицы, белки/; ogon – хвост), na lewo macha (налево машет), oczyma strzyże (посматривает; strzyc – стричь; strzyc oczyma – посматривать), sprawy wysłuchuje nareszcie powiada (дело выслушивает, наконец говорит; wysłuchiwać czegoś – выслушать что-л.):

– Pewnie mądralę-lisa trzeba mi przyzwać – rzekł sobie i sprowadził lisa.

Kita ogonem na prawo, na lewo macha, oczyma strzyże, sprawy wysłuchuje nareszcie powiada:

– Ogromnie mi dziwno (мне чрезвычайно странно), żeś ty, niedźwiedziu (что ты, медведь), do tego czasu jeszcze nie schrupał głupiego Maćka (до этого времени не съел ещё глупого Мацька; schrupać – съесть с хрустом)… Sumienie musi cię gryźć ogromnie (совесть, должно быть, тебя мучает неимоверно, musieć – должно быть /в соч. с неопр. формой глагола означает предположение/: ogromnie – чрезвычайно, неимоверно), gdyż najgorsza to rzecz mieć dług wdzięczności (потому что самое худшее это дело – иметь долг благодарности), a nie płacić go niewdzięcznością (а не платить = не отдавать его неблагодарностью; płacić – платить). Zjedz chłopa bez ceregieli (съешь крестьянина без церемоний; zjeść – съесть; ceregiele – разг. церемонии; bez ceregieli – без церемоний), a nie, to powiem (а нет, то я скажу), żeś i ty głupi (что и ты глупый).

– Ogromnie mi dziwno, żeś ty, niedźwiedziu, do tego czasu jeszcze nie schrupał głupiego Maćka… Sumienie musi cię gryźć ogromnie, gdyż najgorsza to rzecz mieć dług wdzięczności, a nie płacić go niewdzięcznością. Zjedz chłopa bez ceregieli, a nie, to powiem, żeś i ty głupi.

Dopiero niedźwiedź aż się pokłada, tarza od śmiechu i powiada (только медведь прямо-таки покатывается от смеха и говорит; pokładać się – ложиться /время от времени/; tarzać się – валяться, кататься; pokładać się/tarzać się ze śmiechu – покатываться от смеха):

– Lis dobrze radzi (лис хорошо советует), bo ty, Maćku (потому что ты, Мацек), schudniesz mi przez to szukanie sprawiedliwości (похудеешь мне из-за этого искания = этих поисков справедливости), a ja nie lubię jeść chudego (а я не люблю есть худого = худых).

Chłopa mrowie przeszło (у крестьянина мурашки /по спине/ бегали; mrowie – дрожь; мурашки; mrowie przechodzi – мурашки бегают по спине), kiedy widział (когда он видел), że się niedźwiedzisko oblizuje (что медведь облизывается), i poszedł zaprosić wilka na sędziego (и пошёл пригласить волка на судью = в судьи), chociaż i w niego nie bardzo wierzył (хотя и в него не очень верил).

Dopiero niedźwiedź aż się pokłada, tarza od śmiechu i powiada:

– Lis dobrze radzi, bo ty, Maćku, schudniesz mi przez to szukanie sprawiedliwości, a ja nie lubię jeść chudego.

Chłopa mrowie przeszło, kiedy widział, że się niedźwiedzisko oblizuje, i poszedł zaprosić wilka na sędziego, chociaż i w niego nie bardzo wierzył.

Wilk łbem coś kręcił (волк головой что-то вертел), na brzuch niedźwiedzia spoglądał (на живот медведя поглядывал), a Maćkowi się wydało (а Мацьку показалось): on widać o sprawiedliwości rozmyśla (он, видно, о справедливости размышляет)!

Tymczasem wilk przemówił w te słowa (между тем волк заговорил в эти слова = следующее; tymczaem – тем временем, между тем; przemówić – выступить /с речью/, произнести речь; заговорить):

– Tobie, niedźwiedziu (тебя, медведь), głód pewnie nie dokucza (голод, наверно, не донимает; dokuczać komuś – надоедать кому-л.; донимать кого-л.), skoro pozwalasz takiemu chłopu ciągnąć się na sądy (раз ты позволяешь такому крестьянину судиться /с тобой/; ciągnąć się – тянуться, тащиться; ciągać się na sądy – судиться)! Chcesz (хочешь; chcieć – хотеть), ja go oprawię (я его выпотрошу; oprawić – очистить, выпотрошить), a zjemy do spółki (а = и съедим /его/ вместе; spółka – компания, общество; общность интересов; do spółki – заодно, вместе)?

Wilk łbem coś kręcił, na brzuch niedźwiedzia spoglądał, a Maćkowi się wydało: on widać o sprawiedliwości rozmyśla!

Tymczasem wilk przemówił w te słowa:

– Tobie, niedźwiedziu, głód pewnie nie dokucza, skoro pozwalasz takiemu chłopu ciągnąć się na sądy! Chcesz, ja go oprawię, a zjemy do spółki?

Ale niedźwiedź zgrzytnął (но медведь заскрежетал), mruknął (буркнул):

– Nie chcę z wilkami spółek (не хочу с волками иметь /общих/ дел; spółka – общество, товарищество, компания; совместные действия)!

Do Maćka się zaś zwrócił i powiada (к Мацьку же обратился и говорит; zwrócić się do kogoś – обратиться к кому-л.):

– Tak czy owak (так или иначе), na moje wychodzi i zjeść cię muszę (на моё = по моему выходит и я съесть тебя должен), żeby dług wdzięczności raz spłacić (чтобы долг благодарности наконец выплатить).

Ale niedźwiedź zgrzytnął, mruknął:

– Nie chcę z wilkami spółek!

Do Maćka się zaś zwrócił i powiada:

– Tak czy owak, na moje wychodzi i zjeść cię muszę, żeby dług wdzięczności raz spłacić.

Chłop sobie wyprosił (крестьянин себе выпросил), że jeszcze jednego sędziego sprowadzi (что ещё одного судью приведёт). Idzie, odmawia pacierze (идёт, читает молитвы; odmówić pacierz – прочитать молитву), Bogu się poleca (Богу доверяется), a jaskółeczka przed nim usiadła i zaświergotała (а ласточка перед ним села и защебетала; usiąść – сесть):

– Maćku, Maćku! Sprawiedliwość zna taki tylko (справедливость знает такой = тот только), któremu niesprawiedliwość dniem i nocą doskwiera (которому = кому несправедливость днём и ночью досаждает), który nikomu najmniejszej krzywdy nie czyni (который никому /и/ самой маленького зла не делает; krzywda – ущерб, несправедливость; зло), a kryć się musi (а прятаться вынужден), żeby wyżył (чтобы выжил = выжить; wyżyć – выжить).

Chłop sobie wyprosił, że jeszcze jednego sędziego sprowadzi. Idzie, odmawia pacierze, Bogu się poleca, a jaskółeczka przed nim usiadła i zaświergotała:

– Maćku, Maćku! Sprawiedliwość zna taki tylko, któremu niesprawiedliwość dniem i nocą doskwiera, który nikomu najmniejszej krzywdy nie czyni, a kryć się musi, żeby wyżył.

– Gdzież ja nieszczęśliwy takiego znajdę (где же я, несчастный, такого найду)?

– Pod krzem (под кустом; kierz = krzak – куст), niedaleczko stąd przycupnął (совсем недалеко отсюда притаился: «недалечко отсюда…»; niedaleko – недалеко), kryje się przed człowiekiem (скрывается от человека; kryć się przed kimś – скрываться от кого-л.), psem, wilkiem, lisem (пса, волка, лиса). Ostrożnie podchodź do niego (осторожно подходи к нему), aby nie pomyślał (чтобы он не подумал), że go chcesz zabić (что ты хочешь его убить), i nie uciekł (и не убежал).

– Gdzież ja nieszczęśliwy takiego znajdę?

– Pod krzem, niedaleczko stąd przycupnął, kryje się przed człowiekiem, psem, wilkiem, lisem. Ostrożnie podchodź do niego, aby nie pomyślał, że go chcesz zabić, i nie uciekł.

– Jakże z nim mówić (как же с ним говорить)?

– Idź (иди), a powtarzaj te słowa (и повторяй эти слова): „Pana Boga chwalę (Господа Бога славлю; chwalić – хвалить; восхвалять, славить), nikomu źle nie czynię (никому плохо = плохого не делаю), mam w sercu wdzięczność i sprawiedliwość (имею в сердце благодарность и справедливость).”

Zabrał się Maciek (отправился Мацек /в дорогу/; zabrać się – собраться уйти, отправиться), idzie, powtarza to (идёт? повторяет то), co mu jaskółeczka kazała (что ему ласточка велела). Nagle spod krza zajączek wypada (вдруг из-под куста зайчик выскакивает; wypadać – выпадать; выбегать, выскакивать), kic (прыг), kic (скок; kicać – прыгать, скакать /о зайце, кролике/) i mówi (и говорит):

– Jakże z nim mówić?

– Idź, a powtarzaj te słowa: „Pana Boga chwalę, nikomu źle nie czynię, mam w sercu wdzięczność i sprawiedliwość.”

Zabrał się Maciek, idzie, powtarza to, co mu jaskółeczka kazała. Nagle spod krza zajączek wypada, kic, kic i mówi:

– Słyszałem ja o twojej przygodzie z niedźwiedziem i myślałem o tym właśnie (слышал я о твоём приключении с медведем и как раз о том думал), jakby ci tu pomóc (как бы тебе помочь).

– Oj, zajączku (ой, зайчик), żeby cię też Bóg dobrą myślą natchnął (чтоб тебя Бог доброй мыслью вдохновил)! Niedźwiedź mi oto dowodzi (медведь мне вот доказывает), że na świecie nie ma ani wdzięczności (что на свете нет ни благодарности), ani sprawiedliwości (ни справедливости).

– Wdzięczności nie ma (благодарности нет), bo ona musi od stworzeń wychodzić (потому что она должна исходить от созданий/существ; wychodzić – выходить; исходить), te są niewdzięczne (те = они неблагодарны), ale sprawiedliwość pochodzi od samego Boga i ona nigdy nikogo nie minie (но справедливость происходит от самого Бога, и она никогда никого не минует).

– Słyszałem ja o twojej przygodzie z niedźwiedziem i myślałem o tym właśnie, jakby ci tu pomóc.

– Oj, zajączku, żeby cię też Bóg dobrą myślą natchnął! Niedźwiedź mi oto dowodzi, że na świecie nie ma ani wdzięczności, ani sprawiedliwości.

– Wdzięczności nie ma, bo ona musi od stworzeń wychodzić, te są niewdzięczne, ale sprawiedliwość pochodzi od samego Boga i ona nigdy nikogo nie minie.

Zaczęło się sądzenie (начался суд; sądzić – судить), niedźwiedź mówi (медведь говорит), że tak a tak (что так и так).

– Zjeść go powinienem (я съесть его должен), jeno chcę się najprzpód przekonać (только хочу сначала убедиться; najprzód = najpierw), jako na świecie nie ma wdzięczności ani sprawiedliwości (что на свете нет ни благодарности, ни справедливости; jako – уст. что).

Maciek też wykłada swoje (Мацек тоже выкладывает своё).

Zaczęło się sądzenie, niedźwiedź mówi, że tak a tak.

– Zjeść go powinienem, jeno chcę się najprzpód przekonać, jako na świecie nie ma wdzięczności ani sprawiedliwości.

Maciek też wykłada swoje.

– Dobrze to jest (хорошо то), co wy mówicie (что вы говорите) – powiada zajączek (говорит зайчик) – tylko ja koniecznie muszę wiedzieć (только я обязательно должен знать), jak to wszystko było (как это всё было), zanim ta wasza sprawa powstała (прежде чем это ваш спор возник).

– Leżałem pod kłodą (я лежал под бревном) – rzecze niedźwiedź (молвит медведь) – a ten głupi chłop kłodę dźwignął i mnie wyswobodził (а этот глупый крестьянин бревно поднял и меня высвободил); niechże ma za to nagrodę (пусть же имеет = получает за это награду)!

– Dobrze to jest, co wy mówicie – powiada zajączek – tylko ja koniecznie muszę wiedzieć, jak to wszystko było, zanim ta wasza sprawa powstała.

– Leżałem pod kłodą – rzecze niedźwiedź – a ten głupi chłop kłodę dźwignął i mnie wyswobodził; niechże ma za to nagrodę!

– Ja muszę wiedzieć (я должен знать), jakeś ty wyglądał (как ты выглядел)! – powtarza zajączek (повторяет зайчик).

– Bo możeś ty jest za wdzięcznością (потому что, может быть, ты за справедливость; być za czymś – быть за что-л.)? – pyta niedźwiedź (спрашивает медведь).

– Nie znam wdzięczności na świecie (я не знаю справедливости на свете), znam tylko grzeszne istoty (знаю только грешные существа).

– Widzę (вижу), że z ciebie sędzia całą gębą (что с тебя = что ты настоящий судья; gęba – рот; całą gębą – /самый/ настоящий).

– Ja muszę wiedzieć, jakeś ty wyglądał! – powtarza zajączek.

– Bo możeś ty jest za wdzięcznością? – pyta niedźwiedź.

– Nie znam wdzięczności na świecie, znam tylko grzeszne istoty.

– Widzę, że z ciebie sędzia całą gębą.

Poszli, znaleźli to miejsce (пошли, нашли то место), gdzie kłoda przywaliła była niedźwiedzia (где бревно привалило медведя; była – реликт давнопрошедшего времени): drągi i soszki podpierały jeszcze kłodę (жерди и сошки подпирали ещё бревно). Tak zajączek mówi (так зайчик говорит):

– Właźże, Misiu (залезай же, мишка), pokaż mi, jak leżałeś (покажи мне, как ты лежал; pokazać – показать)!

Poszli, znaleźli to miejsce, gdzie kłoda przywaliła była niedźwiedzia: drągi i soszki podpierały jeszcze kłodę. Tak zajączek mówi:

– Właźże, Misiu, pokaż mi, jak leżałeś!

Niedźwiedź wlazł i kiedy się już położył (медведь влез и, когда уже лёг; wleźć – влезть), zając mrugnął na chłopa (заяц подмигнул крестьянину; mrugnąć na kogoś – подмигнуть кому-л.):

– Powyjmuj prędko drągi i soszki (вынь быстро жерди и сошки; powyjmować – вынуть /многое/)!

Chłop tak zrobił (крестьянин так сделал), a niedźwiedź zaraz jęknął (а медведь сразу застонал), stęknął (охнул), prosił (просил = стал просить):

Niedźwiedź wlazł i kiedy się już położył, zając mrugnął na chłopa:

– Powyjmuj prędko drągi i soszki!

Chłop tak zrobił, a niedźwiedź zaraz jęknął, stęknął, prosił:

– Ulżyjcie (облегчите = спасите; ulżyć – облегчить), bo mię ta kłoda zgniecie (потому что меня это бревно; zgnieść – смять, помять; раздавить) Zajączek mu zaś odpowie (а зайчик ему отвечает: «ответит»; odpowiedzieć – ответить):

– Teraz jest tak (теперь /всё/ так), jak z początku było (как сначала было; z początku – сначала): żaden z was obu nic nie winien (никто из вас обоим = никому ничего не должен). Nie ma na świecie wdzięczności (нет на свете благодарности), a sprawiedliwość na ciebie oto spadła (а справедливость тебе вот досталась; spaść – упасть; свалиться; spaść na kogoś – достаться кому-л.).

– Ulżyjcie, bo mię ta kłoda zgniecie! Zajączek mu zaś odpowie:

– Teraz jest tak, jak z początku było: żaden z was obu nic nie winien. Nie ma na świecie wdzięczności, a sprawiedliwość na ciebie oto spadła.

Potem się zwrócił do Maćka i rzecze (потому повернулся к Мацьку и молвит):

– Umykaj żwawo do domu (убегай живо домой). I chwal Boga (и славь Бога), nie czyń źle nikomu (не делай плохо = плохого никому), a wdzięczność i sprawiedliwość miej w sercu (а благодарность и справедливость имей в сердце), choćbyś tylko taki sam jeden był na świecie (хотя бы только такой один-оденёшенек ты был на свете; sam-jeden – один-одинёшенек).

Potem się zwrócił do Maćka i rzecze:

– Umykaj żwawo do domu I chwal Boga, nie czyń źle nikomu, a wdzięczność i sprawiedliwość miej w sercu, choćbyś tylko taki sam jeden był na świecie.

Bolesław Prus

(Болеслав Прус)

15. O uśpionej pannie i zaklętych skarbach na dnie potoku [15]

(Об усыплённой = спящей барышне и /о/ заколдованных сокровищах на дне ручья)

W dawnych czasach (в давние времена: «в давних временах»)… po kamieniach płynęła woda (по камнях = по камням струилась вода; płynąć – течь, струиться). Teraz ona pokazuje się tylko na wiosnę albo po wielkim deszczu (теперь она показывается только весной или после большого дождя; na wiosnę – весной). I był strumień w tym miejscu (и был ручей в этом месте, strumień – ручей, поток).

Na dnie potoku leżał jeden spory kamień (на дне ручья лежал один довольно большой камень; spory – довольно большой, немалый, порядочный), jakby nim kto dziurę zatykał (как будто им кто/-то/ дыру затыкал). W rzeczy samej była tam dziura (в самом деле, была там дыра; w rzeczy samej – в самом деле), właściwie nawet okno do podziemiów (собственно говоря, даже, окно в подземелья; właściwie – собственно, собственно говоря; do – в /внутрь/), gdzie są zachowane wielkie skarby (где сохранены = хранятся большие сокровища; zachować – сохранить, сберечь; удержать), jakich na całym świecie by nie znalazł (каких на = в целом свете не нашёл бы). A między tymi majątkami (а среди этих богатств; między – между, среди; majątek – имущество, достояние, богатство), na szczerozłotym łóżku śpi panna (на кровати из чистого золота спит барышня; szczere złoto – чистое золото), może nawet jaka hrabini (может быть, даже какая-нибудь графиня; jaki – какой; разг. какой-нибудь; hrabini = hrabina), bardzo śliczności i bogato odziana (очень красивая и богато одетая: «очень красоты…»; śliczność – красота).

W dawnych czasach… po kamieniach płynęła woda. Teraz ona pokazuje się tylko na wiosnę albo po wielkim deszczu. I był strumień w tym miejscu.

Na dnie potoku leżał jeden spory kamień, jakby nim kto dziurę zatykał. W rzeczy samej była tam dziura, właściwie nawet okno do podziemiów, gdzie są zachowane wielkie skarby, jakich na całym świecie by nie znalazł. A między tymi majątkami, na szczerozłotym łóżku śpi panna, może nawet jaka hrabini, bardzo śliczności i bogato odziana.

Ta zaś panna śpi przez taki interes (а барышня эта спит потому: «из-за такого дела»; przez – из, из-за /о причине/; interes – дело), że jej ktoś wbił złotą szpilkę w głowę (что ей кто-то воткнул в голову золотую булавку; wbić – вонзить, воткнуть), może ze zbytków (может, из баловства; zbytki – баловство; шалости, проказы), a może i z nienawiści (а может, и из ненависти); Bóg ich tam wie (Бог их там знает). Tak śpi i nie ocknie się (так спит и не проснётся; ocknąć się – проснуться), dopóki jej kto szpilki z głowy nie wyciągnie i potem się z nią nie ożeni (пока ей кто/-нибудь/ булавку из головы не вытащит и потом на ней не женится; wyciągnąć – вытянуть, вытащить; ożenić się z kimś – жениться на ком-л.). Ale to rzecz ciężka i nawet niebezpieczna (но это дело трудное и даже опасное; ciężki – тяжёлый, трудный), bo tam w podziemiach pilnują skarbów i samej panny różne straszydła (потому что там в подземельях за сокровищами и за самой барышней присматривают разные страшилища; pilnować kogoś – смотреть, присматривать за кем-л.). Dlatego najśmielszy człowiek (поэтому самый смелый человек), choćby mu się i jak podobała panna (хотя бы ему и как /ни/ нравилась очень барышня), a jeszcze lepiej jej majętności (а ещё лучше = больше её богатства; majętność – имущество, состояние), wejść do podziemi nie miał odwagi (войти в подземелья не отваживался: «не имел отваги»; odwaga – мужество, смелость, отвага), ażeby go co nie ujadło (чтобы его что/-нибудь/ не съело; ujeść – отъесть, откусить)…

Ta zaś panna śpi przez taki interes, że jej ktoś wbił złotą szpilkę w głowę, może ze zbytków, a może i z nienawiści; Bóg ich tam wie. Tak śpi i nie ocknie się, dopóki jej kto szpilki z głowy nie wyciągnie i potem się z nią nie ożeni. Ale to rzecz ciężka i nawet niebezpieczna, bo tam w podziemiach pilnują skarbów i samej panny różne straszydła. Dlatego najśmielszy człowiek, choćby mu się i jak podobała panna, a jeszcze lepiej jej majętności, wejść do podziemi nie miał odwagi, ażeby go co nie ujadło…

O tej pannie i o tych majątkach wiedzieli ludzie od dawna takim sposobem (об этой барышне и об этих богатствах люди знали давно потому: «таким образом»; sposób – способ, образ), że dwa razy do roku (что два раза в год: «до года»), na Wielkanoc i na Święty Jan (на Пасху и на Ивана Купалу), usuwał się kamień (отодвигался камень), co leżał na dnie potoku (что лежал на дне ручья), i jeżeli kto stał wtedy nad wodą (и, если, кто/-нибудь/ стоял тогда над водой), mógł zajrzeć do otchłani i widzieć tamtejsze dziwy (мог заглянуть в пропасть и видеть = увидеть тамошние дива; otchłań – пучина, бездна; пропасть).

Jednej Wielkanocy przyszedł do zamku młody kowal z Zasławia (одной Пасхи = однажды на Пасху пришёл в замок молодой кузнец из Заславья). Stanął nad potokiem i myśli (встал над ручьём и думает):

O tej pannie i o tych majątkach wiedzieli ludzie od dawna takim sposobem, że dwa razy do roku, na Wielkanoc i na Święty Jan, usuwał się kamień, co leżał na dnie potoku, i jeżeli kto stał wtedy nad wodą, mógł zajrzeć do otchłani i widzieć tamtejsze dziwy.

Jednej Wielkanocy przyszedł do zamku młody kowal z Zasławia. Stanął nad potokiem i myśli:

„Nie mogłyby się to mnie pokazać skarby (не могли бы это мне показаться сокровища)?.. Zaraz bym wlazł do nich (я бы тотчас влез к ним; wleźć – влезть; do – к), choćby przez najciaśniejszą dziurę (хоть через самую тесную = узкую дыру), naładowałbym kieszenie i już nie potrzebowałbym dymać miechem (наполнил бы карманы, и уже не нужно бы мне было раздувать меха; naładować – нагрузить, загрузить; наполнить; potrzebować kogoś, czegoś – нуждаться в ком-л., чём-л.)”.

Ledwie tak pomyślał (едва он так подумал; pomyśleć), aż naraz (аж = как вдруг) – usuwa się kamień (отодвигается камень), a kowal widzi wory pieniędzy (и кузнец видит мешки денег; pieniądze – деньги), misy ze szczerego złota i tyle drogiej odzieży jak na jarmarku (миски из чистого золота и столько дорогой одежды как на ярмарке/базаре; jarmarek).

„Nie mogłyby się to mnie pokazać skarby?.. Zaraz bym wlazł do nich, choćby przez najciaśniejszą dziurę, naładowałbym kieszenie i już nie potrzebowałbym dymać miechem”.

Ledwie tak pomyślał, aż naraz – usuwa się kamień, a kowal widzi wory pieniędzy, misy ze szczerego złota i tyle drogiej odzieży jak na jarmarku.

Ale najpierw wpadła mu przed oczy śpiąca panna (но в первую очередь попала перед глаза; najpierw – сначала, сперва; в первую очередь; wpaść – упасть; попасть), taka śliczna (такая хорошенькая), że kowal stanął słupem (что кузнец встал столбом). Spała sobie i tylko jej łzy płynęły (спала и только слёзы ей /по щекам/ текли), a co która upadła (и, каждый раз, когда какая/-нибудь из них/ падала: «упала»; co – каждый раз, когда) – czy na jej koszulę (на рубашку ли её), czy na łóżko (на кровать ли), czy na podłogę (на пол ли) – zaraz zamieniała się w klejnot (тотчас превращалась в драгоценность). Spała i wzdychała z bólu od szpilki (спала и вздыхала от боли от = причиняемой булавкой; z – от /об эмоц. сост./); a co westchnęła (а каждый раз, когда вздыхала: «вздохнула»; westchnąć – вздохнуть), to na drzewach nad potokiem zaszeleściły liście nad jej strapieniem (то на деревьях над ручьём листья зашелестели над её печалью; strapienie – огорчение, печаль).

Już kowal chciał wejść do podziemiów (кузнец уже хотел войти в подземелья); ale że czas przeszedł (но так как время ушло: «прошло»; przejść – пройти), więc znowu kamień zamknął się (то камень снова закрылся; więc – итак, стало быть, следовательно), aż zabulgotało w potoku (так, что даже забулькало в ручье; aż – так, что даже).

Ale najpierw wpadła mu przed oczy śpiąca panna, taka śliczna, że kowal stanął słupem. Spała sobie i tylko jej łzy płynęły, a co która upadła – czy na jej koszulę, czy na łóżko, czy na podłogę – zaraz zamieniała się w klejnot. Spała i wzdychała z bólu od szpilki; a co westchnęła, to na drzewach nad potokiem zaszeleściły liście nad jej strapieniem.

Już kowal chciał wejść do podziemiów; ale że czas przeszedł, więc znowu kamień zamknął się, aż zabulgotało w potoku.

Od tego dnia mój kowal nie mógł sobie miejsca znaleźć na świecie (с того дня мой кузнец не мог себе места найти на свете; od – с /о времени/; świat – свет, мир). Robota leciała mu z ręki (работа валилась ему = у него из рук: «из руки»; lecieć – лететь; валиться; ręka – рука). Gdzie nie spojrzał (куда не = ни не посмотрел), widział potok jak szybę (видел ручей как оконное стекло; szyba – оконное стекло), a za nią pannę (а за ним барышню), której łzy płynęły (у которой слёзы /по щекам/ текли). Aż pomizerniał (даже похудел; aż – даже; pomizernieć – похудеть), bo go coś ciągle trzymało za serce rozpalonymi obcęgami (потому что его что-то постоянно держало за сердце раскалёнными клещами). Zwyczajnie zamroczyło go (просто одурманило его; zwyczajnie – непосредственно; естественно; просто).

Kiedy już całkiem nie mógł wytrzymać z tęsknoty poszedł do jednej baby (когда уже совсем не мог выдержать от тоски = вынести тоску, пошёл к одной бабе; wytrzymać – выдержать, вынести), co znała się na ziołach (что разбиралась в травах; znać się na czymś – разбираться в чём-л.), dał jej srebrnego rubla i spytał o radę (дал ей серебряного рубля = серебряный рубль и спросил совета; rubel – рубль; spytać o coś – спросить о чём-л. prosić o radę – просить совета).

Od tego dnia mój kowal nie mógł sobie miejsca znaleźć na świecie. Robota leciała mu z ręki. Gdzie nie spojrzał, widział potok jak szybę, a za nią pannę, której łzy płynęły. Aż pomizerniał, bo go coś ciągle trzymało za serce rozpalonymi obcęgami. Zwyczajnie zamroczyło go.

Kiedy już całkiem nie mógł wytrzymać z tęsknoty poszedł do jednej baby, co znała się na ziołach, dał jej srebrnego rubla i spytał o radę.

– Ano (да/конечно) – mówi baba (говорит баба) – nie ma tu inszej rady (нет тут другого совета; inszy = уст. другой), tylko musisz doczekać do Świętego Jana i kiedy się kamień odłoży (только придётся тебе дождаться = подождать до Ивана Купалы и, когда камень отодвинется: «отложится»; musieć – быть должным/вынужденным;doczekać – дождаться; odłożyć się – отложиться), musisz leźć w otchłań (ты должен лезть в бездну). Byłeś pannie wyjął szpilkę z głowy (только вынь барышне булавку из головы: «только бы ты вынул…»; byle – лишь бы, только бы), obudzi się (она проснётся), ożenisz się z nią i będziesz wielki pan (женишься на ней и будешь большой господин), jakiego świat nie widział (какого свет не видывал). Tylko wtedy o mnie nie zapomnij (только тогда обо мне не забудь), że ci dobrze poradziłam (что я тебе хороший совет дала; poradzić – посоветовать, дать совет). I to spamiętaj (и о том запомни; spamiętać – запомнить, удержать в памяти): kiedy cię strachy otoczą (когда страхи тебя окружат), a zaczniesz się bać (а = и ты начнёшь бояться, zacząć – начать), zaraz się przeżegnaj i umykaj w imię boskie (сразу перекрестись и убегай во имя Бога: «во имя Божье»)… Cała sztuka w tym (вся штука/все искусство в том), żebyś się nie zląkł (чтобы ты не испугался; zlęknąć się – испугаться); złe nie ima się odważnego człowieka (злое = зло не берёт отважного человека; imać się kogoś, czegoś – брать кого-л., что-л.).

– Ano – mówi baba – nie ma tu inszej rady, tylko musisz doczekać do Świętego Jana i kiedy się kamień odłoży, musisz leźć w otchłań. Byłeś pannie wyjął szpilkę z głowy, obudzi się, ożenisz się z nią i będziesz wielki pan, jakiego świat nie widział. Tylko wtedy o mnie nie zapomnij, że ci dobrze poradziłam. I to spamiętaj: kiedy cię strachy otoczą, a zaczniesz się bać, zaraz się przeżegnaj i umykaj w imię boskie… Cała sztuka w tym, żebyś się nie zląkł; złe nie ima się odważnego człowieka.

– A powiedzcież mi (а скажите же мне) – mówił kowal (говорил кузнец) – jak poznać (как узнать), że człowieka strach zdejmuje (когда человека страх охватывает)?..

– Takiś ty (такой ты = вот ты какой)?.. – mówi baba (говорила баба). – No, to już idź do otchłani (ну, иди уже к пропасти), a jak wrócisz (а как вернёшься), o mnie pamiętaj (обо мне помни)!

– A powiedzcież mi – mówił kowal – jak poznać, że człowieka strach zdejmuje?..

– Takiś ty?.. – mówi baba. – No, to już idź do otchłani, a jak wrócisz, o mnie pamiętaj!

Dwa miesiące chodził kowal do potoku (два месяца ходил кузнец к ручью), a na tydzień przed Świętym Janem wcale się stąd nie ruszył (а всю неделю перед Иваном Купалой совсем не двинулся оттуда), tylko czekał (только ждал). I doczekał (и дождался). W samo południe kamień odsunął się (в самый полдень камень отодвинулся), a mój kowal z siekierą w garści skoczył w jamę (а мой кузнец с топором в руке прыгнул в яму; garść – горсть; ладонь, рука).

Dwa miesiące chodził kowal do potoku, a na tydzień przed Świętym Janem wcale się stąd nie ruszył, tylko czekał. I doczekał. W samo południe kamień odsunął się, a mój kowal z siekierą w garści skoczył w jamę.

Co się tam koło niego nie działo (что там /только/ вокруг него не происходило), włosy na głowie stają (волосы на голове встают). Otoczyły go przecie takie poczwary (ведь окружили его такие чудовища; przecie = przecież), że inny umarłby od samego ich wejrzenia (что другой умер бы от одного их взгляда; wejrzenie – книжн. взгляд). Były nietoperze wielkie jak psy (были /там/ летучие мыши большие как собаки), ale tylko wachlowały nad nim skrzydliskami (но они только махали над ним большими крыльями: «крылищами»; skrzydło – крыло). To zastąpiła mu drogę ropucha duża jak kamień (то преградила ему путь жаба огромная как камень), to wąż zaplątał mu się między nogi (то змея запуталась у него между ног: «между ноги»), a kiedy kowal ciapnął go (а когда кузнец рубанул её), wąż zaczął płakać ludzkim głosem (змея начала плакать человеческим голосом). Były wilki takie na niego zajadłe (были /там/ волки так на него ожесточённые), że co im piana padła z pyska (что каждый раз, когда у них пена падала из пастей: «пасти»; pysk – морда; пасть), to buchnęła płomieniem (то полыхнула пламенем; buchnąć – повалить; полыхнуть), a w opoce wypalała dziury (а в скале прожигала дыры; opoka – скала; wypalać – выжигать, прожигать).

Co się tam koło niego nie działo, włosy na głowie stają. Otoczyły go przecie takie poczwary, że inny umarłby od samego ich wejrzenia. Były nietoperze wielkie jak psy, ale tylko wachlowały nad nim skrzydliskami. To zastąpiła mu drogę ropucha duża jak kamień, to wąż zaplątał mu się między nogi, a kiedy kowal ciapnął go, wąż zaczął płakać ludzkim głosem. Były wilki takie na niego zajadłe, że co im piana padła z pyska, to buchnęła płomieniem, a w opoce wypalała dziury.

Wszystkie te potwory siadały mu na plecach (все эти чудовища садились ему на спину; potwór – чудовище), chwytały go za surdut (хватали его за сюртук), za rękawy (за рукава), ale żaden nie śmiał go skrzywdzić (но ни одно не осмеливалось его обидеть). Bo wiedzieli (потому что они знали), że się kowal nie boi (что кузнец не боится), zaś przed odważnym złe umyka jak cień przed człowiekiem (а от смелого зло убегает, как тень от человека; umykać przed kimś – убегать от кого-л.).

– Zginiesz tu, kowalu (ты погибнешь здесь, кузнец)!.. – wołały strachy (кричали страхи), ale on tylko ściskał siekierę w garści i tak im odpowiadał (но он только сжимал топор в руке и там им отвечал), że wstyd powtórzyć (что стыдно повторить)…

Dobrał się nareszcie kowal do złotego łóżka (добрался наконец кузнец до золотой кровати), gdzie już nawet poczwary nie miały dostępu (куда уже даже чудовища не имели доступа), ino stanęły wokoło kłapiąc zębami (только встали вокруг, щёлкая зубами; ząb – зуб). On zaraz zobaczył w głowie panny złotą szpilkę (он сразу увидел в голове барышни золотую булавку), szarpnął i wyciągnął do połowy (дёрнул и вытянул до половины)…

Wszystkie te potwory siadały mu na plecach, chwytały go za surdut, za rękawy, ale żaden nie śmiał go skrzywdzić. Bo wiedzieli, że się kowal nie boi, zaś przed odważnym złe umyka jak cień przed człowiekiem.

– Zginiesz tu, kowalu!.. – wołały strachy, ale on tylko ściskał siekierę w garści i tak im odpowiadał, że wstyd powtórzyć…

Dobrał się nareszcie kowal do złotego łóżka, gdzie już nawet poczwary nie miały dostępu, ino stanęły wokoło kłapiąc zębami. On zaraz zobaczył w głowie panny złotą szpilkę, szarpnął i wyciągnął do połowy…

Aż krew trysnęła (/вытянул/ так, что даже кровь брызнула; trysnąć – забить струёй; брызнуть)… Wtem panna łapie go rękawami za surdut i woła z wielkim płaczem (вдруг барышня хватает его рукавами = руками за сюртук и кричит, неистово плача: «с большим плачем»; rękaw – рукав):

– Czego mi ból robisz człowieku (чего мне боль причиняешь: «делаешь», приятель; człowieku – фам. дружище, приятель /в обращ./)!..

Wtedy dopiero kowal się zląkł (тогда только кузнец испугался)… Zatrząsł się i ręce mu opadły (затрясся и руки у него опустились; zatrząsnąć się – затрястись;ręce opadają komuś – руки опускаются у кого-л.). Strachom tego tylko było trzeba (страхам только этого = это было /и/ нужно). Który miał największy pysk (/тот/, у которого была самая большая пасть: «который имел»), skoczył na kowala i tak go kłapnął (прыгнул на кузнеца и так его шлёпнул), że krew trysnęła przez okno i poplamiła kamienie (что кровь брызнула через окно и испачкала камни; plama – пятно).

Aż krew trysnęła… Wtem panna łapie go rękawami za surdut i woła z wielkim płaczem:

– Czego mi ból robisz człowieku!..

Wtedy dopiero kowal się zląkł… Zatrząsł się i ręce mu opadły. Strachom tego tylko było trzeba. Który miał największy pysk, skoczył na kowala i tak go kłapnął, że krew trysnęła przez okno i poplamiła kamienie.

Od tej pory kamień zatkał okno do podziemiów (с того времени камень заткнул дыру в подземелье; pora – время), że go już nikt znaleźć nie może (/так/, что его уже никто найти не может). Potok wysechł (ручей пересох: «высох»; wyschnąć – высохнуть), a panna została w otchłani na pół rozbudzona (а барышня осталась в пропасти полуразбуженная). Płacze teraz już tak głośno (плачет она теперь так громко), że ją czasem i pastuchy słyszą na łąkach (что её иногда слышат и пастухи на лугах), i będzie płakać wiek wieków (и будет плакать веки вечные; na wieki wieków – на веки вечные).

Od tej pory kamień zatkał okno do podziemiów, że go już nikt znaleźć nie może. Potok wysechł, a panna została w otchłani na pół rozbudzona. Płacze teraz już tak głośno, że ją czasem i pastuchy słyszą na łąkach, i będzie płakać wiek wieków.

Włodzimierz Perzyński

(Влодзимеж Пежиньский)

16. O szcupaku, który umiał tańczyć

(О щуке, которая умела танцевать)

Był pewien Grajek (был один Музыкант; pewien – некоторый, некий, один; grajek – музыкант /чаще самоучка/), który chodził po ulicach i po podwórzach i grał na skrzypcach (который ходил по улицам и по дворам и играл на скрипке; skrzypce – мн. скрипка). Grał bardzo ładnie (играл очень хорошо/красиво), toteż ludzie dość chętnie rzucali mu miedziaki (и потому люди достаточно охотно бросали ему медяки; toteż – поэтому, и потому; mu – ему), ale ponieważ Grajek miał żonę i czworo dzieci (но поскольку Музыкант имел = у Музыканта была жена и четверо детей; mieć – иметь), więc to wszystko (следовательно всё то = всего того), co mógł uzbierać (что мог собрать), nie wystarczało mu na życie (не хватало ему на жизнь). Żona Grajka była chora i nie mogła zarabiać (жена Музыканта была больна и не могла зарабатывать), dzieci były małe i wciąż w domu głód panował (дети были маленькие и дома постоянно царил голод; wciąż – всё, постоянно; w domu – дома).

Był pewien Grajek, który chodził po ulicach i po podwórzach i grał na skrzypcach. Grał bardzo ładnie, toteż ludzie dość chętnie rzucali mu miedziaki, ale ponieważ Grajek miał żonę i czworo dzieci, więc to wszystko, co mógł uzbierać, nie wystarczało mu na życie. Żona Grajka była chora i nie mogła zarabiać, dzieci były małe i wciąż w domu głód panował.

Przyszedł taki tydzień (пришла такая неделя; przyjść), że Grajek (что Музыкант), choć wygrywał całymi dniami od rana do wieczora (хотя и играл целыми днями с утра до вечера; od – с /о времени/), od nikogo ani grosza nie dostał (ни от кого не получил ни гроша: «от никого…»). W końcu ze złości tak zaczął walić smyczkiem po skrzypcach (в конце концов от злости начала так колотить смычком по скрипке; w końcu – в конце концов; ze – от /об эмоц. сост./), że mu wszystkie struny popękały (что ему = у него все струны полопались). Przez to stracił już zupełnie możność zarabiania i z rozpaczy postanowił się utopić (из-за этого потерял уже совершенно возможность зарабатывания = зарабатывать и от отчаяния решил утопиться; przez – из-за /о причине/).

Przyszedł taki tydzień, że Grajek, choć wygrywał całymi dniami od rana do wieczora, od nikogo ani grosza nie dostał. W końcu ze złości tak zaczął walić smyczkiem po skrzypcach, że mu wszystkie struny popękały. Przez to stracił już zupełnie możność zarabiania i z rozpaczy postanowił się utopić.

Poszedł nad rzekę (пошёл на реку; nad – к, на /о водоёмах/), stanął nad samym brzegiem wody (встал над самым краем воды = над самой водой; bzeg – край), przymknął oczy (прикрыл = закрыл глаза; przymknąć – притворить, прикрыть), powiedział (сказал): „Raz, dwa, trzy (раз, два, три)!” – i nie skoczył (и не прыгнул), bo mu w ostatniej chwili zabrakło odwagi (потому что ему в последний момент не хватило смелости; chwila – минута; момент; w ostantiej chwili – в последний момент; zabraknąć – не хватить). Ale myślał, że mu jeszcze odwaga przyjdzie (но думал, что ему = к нему ещё отвага придёт; odwaga – мужество, смелость, отвага). Powiedział sobie (сказал себе): „Do trzech to za mało (до трёх – это слишком мало; za – слишком /в сочетании с прилаг. или нареч. означает чрезмерность/), trzeba policzyć do dziesięciu (нужно посчитать до десяти)”. Przymknął oczy (закрыл глаза), zaczął liczyć (начал считать), policzył do dziesięciu i znów nie skoczył (посчитал до десяти и снова не прыгнул). Wtedy powiedział sobie (тогда сказал себе): „I do dziesięciu za mało (и до десяти чересчур мало), trzeba policzyć do stu (надо посчитать до ста)”. Trzeci raz przymknął oczy i zaczął liczyć (/в/ третий раз закрыл глаза и начал считать). Kiedy doliczył do pięćdziesięciu (когда досчитал до пятидесяти), usłyszał nagle (услышал вдруг), jak go ktoś pyta (как его кто-то спрашивает):

Poszedł nad rzekę, stanął nad samym brzegiem wody, przymknął oczy, powiedział: „Raz, dwa, trzy!” – i nie skoczył, bo mu w ostatniej chwili zabrakło odwagi. Ale myślał, że mu jeszcze odwaga przyjdzie. Powiedział sobie: „Do trzech to za mało, trzeba policzyć do dziesięciu”. Przymknął oczy, zaczął liczyć, policzył do dziesięciu i znów nie skoczył. Wtedy powiedział sobie: „I do dziesięciu za mało, trzeba policzyć do stu”. Trzeci raz przymknął oczy i zaczął liczyć. Kiedy doliczył do pięćdziesięciu, usłyszał nagle, jak go ktoś pyta:

– Co pan tak rachuje (что /это/ вы так считаете; pan – форма вежливого обращения к мужчине, соотв. местоим. «вы»)?

Grajek otworzył oczy i zobaczył obok siebie Rybaka (Музыкант открыл глаза и увидел возле себя Рыбака), który stał i ze zdziwieniem mu się przyglądał (который стоял и с удивлением его разглядывал; przyglądać się komuś, czemuś – смотреть на кого-л., что-л.; рассматривать, разглядывать кого-л., что-л.). Rybak w ręce trzymał wędkę (рыбак в руке держал удочку; ręka – рука), a na plecach miał kosz (а на спине у него была корзина), w którym było pełno ryb (в которой было полно рыбы; ryby – собир. рыба). Grajkowi na widok ryb aż się oczy zaiskrzyły (у Музыканта при виде рыбы прямо-таки засверкали глаза; na widok czegoś – при виде чего-л.; aż – прямо, прямо-таки). Wyobraził sobie (представил себе), co by to była za radość w domu (что = какая бы это была радость дома), gdyby tak przyniósł żonie i dzieciom trochę ryb na kolację (если бы он так принёс жене и детям немного рыбы на ужин; przynieść – принести). Zdjął kapelusz i pokornym głosem poprosił Rybaka (снял шляпу и покорным голосом попросил Рыбака):

– Co pan tak rachuje?

Grajek otworzył oczy i zobaczył obok siebie Rybaka, który stał i ze zdziwieniem mu się przyglądał. Rybak w ręce trzymał wędkę, a na plecach miał kosz, w którym było pełno ryb. Grajkowi na widok ryb aż się oczy zaiskrzyły. Wyobraził sobie, co by to była za radość w domu, gdyby tak przyniósł żonie i dzieciom trochę ryb na kolację. Zdjął kapelusz i pokornym głosem poprosił Rybaka:

– Niech mi pan podaruje kilka tych ryb (подарите мне немного этой рыбы; niech – пусть /исп. для созд. форм повел. накл/; mi – мне).

Ale Rybak wzruszył ramionami i roześmiał się drwiąco (но Рыбак пожал плечами и рассмеялся насмешливо; wzruszyć ramionami – пожать плечами).

– Jak kto chce mieć ryby (если кто хочет иметь рыбу) – odparł (ответил; odeprzeć – возразить, ответить) – to je powinien złowić (то должен её поймать).

– Niech mi pan podaruje kilka tych ryb.

Ale Rybak wzruszył ramionami i roześmiał się drwiąco.

– Jak kto chce mieć ryby – odparł – to je powinien złowić.

– Ja bym łowił (я бы ловил) – powiedział Grajek (сказал Музыкант) – ale nie mam wędki (но у меня нет удочки). Pan teraz idzie do domu (вы сейчас идёте домой) – dodał spoglądając błagalnie na Rybaka (добавил, посматривая умоляюще на Рыбака; błagać – умолять) – niech mi pan pożyczy swojej wędki (одолжите мне своей = свою удочку); jak pan wróci (как вернётесь), to ją panu oddam (я вам её отдам), a może uda mi się przez ten czas choć kilka ryb ułowić (а может быть, удастся мне за это время хотя бы несколько рыб поймать; przez – в течение, в продолжение /о времени/; choć – хоть бы, хотя бы).

– Jeszcze czego (ещё чего)! – oburzył się Rybak (возмутился Рыбак). – Nowiuteńka wędka i będę ją jakiemuś obdartusowi pożyczał (новёхонькая удочка, и буду её какому-то оборванцу одалживать).

– Ja bym łowił – powiedział Grajek – ale nie mam wędki. Pan teraz idzie do domu – dodał spoglądając błagalnie na Rybaka – niech mi pan pożyczy swojej wędki; jak pan wróci, to ją panu oddam, a może uda mi się przez ten czas choć kilka ryb ułowić.

– Jeszcze czego! – oburzył się Rybak. – Nowiuteńka wędka i będę ją jakiemuś obdartusowi pożyczał.

Popatrzył z pogardą na Grajka i powiedział (посмотрел с презрением = презрительно на Музыканта и сказал; pogarda – презрение):

– Mam starą wędkę (у меня есть старая удочка), jeśli chcesz (если хочешь), to ci ją mogę sprzedać (то могу тебе её продать; ci – тебе). Grajek tak nędznie wyglądał (Музыканта так жалко выглядел), że Rybak przestał mu już mówić „panie” (что Рыбак перестал уже говорить ему «вы»).

– Nie mam pieniędzy (у меня нет денег; pieniądze) – szepnął cicho Grajek (шепнул тихо Музыкант).

Popatrzył z pogardą na Grajka i powiedział:

– Mam starą wędkę, jeśli chcesz, to ci ją mogę sprzedać. Grajek tak nędznie wyglądał, że Rybak przestał mu już mówić „panie”.

– Nie mam pieniędzy – szepnął cicho Grajek.

– To co mi głowę zawracasz (то = тогда что ты мне голову морочишь; zawracać głowę komuś – морочить голову кому-л.) – odparł gburowato Rybak (ответил грубо Рыбак). Odwrócił się i odszedł (отвернулся и пошёл). Grajek za młodu był strasznie hardy (Музыкант смолоду был страшно гордый; za młodu – смолоду; hardy – высокомерный, гордый), za nic w świecie nikogo by o nic nie prosił (ни за что на свете никого бы ни о чём не просил: «за ничего на свете…», prosić o coś – просить о чём-л.), ale potem pod wpływem nędzy i głodu strasznie spokorniał (но потом под влиянием нищеты и голода ужасно присмирел), jak to się nieraz ludziom zdarza (как то порой случается у людей). Pobiegł za Rybakiem i zaczął mu opowiadać o swojej niedoli (побежал за Рыбаком и начал ему рассказывать о своей горькой доле; niedola – горькая доля), o głodnej żonie i dzieciach (о голодной жене и /о/ детях), myśląc, że go tym wzruszy (думая, что его этим растрогает). Ale Rybak już go nawet nie słuchał (но Рыбак уже даже его не слушал), szedł i pogwizdywał (шёл и посвистывал). W końcu Grajkowi przyszło na myśl (в конце концов Музыканту пришло в голову; przyjść na myśl komuś – прийти в голову кому-л.), żeby zaproponować Rybakowi zamianę starej wędki na skrzypce (чтобы предложить Рыбаку обмен старой удочки на скрипку; zamiana – замена; обмен).

– To co mi głowę zawracasz – odparł gburowato Rybak. Odwrócił się i odszedł. Grajek za młodu był strasznie hardy, za nic w świecie nikogo by o nic nie prosił, ale potem pod wpływem nędzy i głodu strasznie spokorniał, jak to się nieraz ludziom zdarza. Pobiegł za Rybakiem i zaczął mu opowiadać o swojej niedoli, o głodnej żonie i dzieciach, myśląc, że go tym wzruszy. Ale Rybak już go nawet nie słuchał, szedł i pogwizdywał. W końcu Grajkowi przyszło na myśl, żeby zaproponować Rybakowi zamianę starej wędki na skrzypce.

Wprawdzie skrzypce nie miały strun (правда, у скрипки не было струн), ale Rybaka stać było na to (но Рыбак мог; stać kogoś na coś – быть в состоянии что-л. сделать), żeby nowe struny kupić (пусть даже купить новые струны; żeby – лишь бы, только бы), a zresztą skrzypce i bez strun więcej były warte od wędki (а впрочем, скрипка и без струн стоила больше, чем удочка; wart – стоит; od czegoś – чем что-л.). Jednak Grajek długo się wahał (однако Музыкант колебался), nim to powiedział (прежде чем это сказал; nim – прежде чем). Strasznie był przywiązany do swoich skrzypiec (ужасно был привязан к своей скрипке; przywiązany do kogoś, czegoś – к кому-л., чему-л.). Ale ryby (но рыбы), które Rybak miał w koszu (которые были у Рыбака в корзине), wyglądały tak apetycznie (выглядели так аппетитно), że Grajek nie mógł się oprzeć pokusie i postanowił wszystko poświęcić (что музыкант не мог устоять перед искушением и решил всем пожертвовать; oprzec się czemuś – устоять перед чем-л.; poświęcić kogoś, coś – пожертвовать кем-л., чем-л.), byle tylko móc sobie kilka takich ryb ułowić (лишь бы только мочь = быть в состоянии себе несколько таких рыб выловить; byle – лишь бы). Drżącym głosem (дрожащим голосом), tak jak gdyby mu wstyd było przed samym sobą (так, словно ему стыдно было перед самим собой; wstyd komuś – стыдно кому-л.), że coś podobnego mógł mówić (что мог говорить что-то подобное), zaproponował Rybakowi zamianę (предложил Рыбаку обмен).

Wprawdzie skrzypce nie miały strun, ale Rybaka stać było na to, żeby nowe struny kupić, a zresztą skrzypce i bez strun więcej były warte od wędki. Jednak Grajek długo się wahał, nim to powiedział. Strasznie był przywiązany do swoich skrzypiec. Ale ryby, które Rybak miał w koszu, wyglądały tak apetycznie, że Grajek nie mógł się oprzeć pokusie i postanowił wszystko poświęcić, byle tylko móc sobie kilka takich ryb ułowić. Drżącym głosem, tak jak gdyby mu wstyd było przed samym sobą, że coś podobnego mógł mówić, zaproponował Rybakowi zamianę.

Rybaka zaciekawiła widocznie ta propozycja (Рыбака заинтересовало, очевидно, это предложение), bo przystanął i raczył spojrzeć wreszcie na Grajka (потому что он остановился и соизволил посмотреть на Музыканта; przystanąć – приостановиться, остановиться; raczyć – соблаговолить; изволить, соизволить).

– Ano, pokaż te skrzypce (ну, покажи эту скрипку) – powiedział (сказал он).

Ale kiedy zobaczył (но, когда увидел), że skrzypce nie miały strun (что у скрипки не было струн), ogarnęła go taka złość (его охватила такая злость), że wyrżnął Grajka z całej siły skrzypcami w głowę (что ударил изо всех сил Музыканта в голову = по голове; cały – целый, весь; siła – сила; z całej siły – изо всех силы).

– Na to tylko twoje skrzypce się zdały (на это только твоя скрипка пригодилась = годится; zdać się – пригодиться)! – krzyknął (крикнул).

Rybaka zaciekawiła widocznie ta propozycja, bo przystanął i raczył spojrzeć wreszcie na Grajka.

– Ano, pokaż te skrzypce – powiedział.

Ale kiedy zobaczył, że skrzypce nie miały strun, ogarnęła go taka złość, że wyrżnął Grajka z całej siły skrzypcami w głowę.

– Na to tylko twoje skrzypce się zdały! – krzyknął.

Grajkowi od tego uderzenia spadł kapelusz z głowy (у Музыканта от этого удара шляпа упала с головы). Miał on kapelusz cały w dziurach (шляпа у него была вся в дырах). Rybak, spojrzawszy na dziurawy kapelusz Grajka (взглянув на дырявую шляпу Музыканта), roześmiał się drwiąco (рассмеялся насмешливо), kopnął kapelusz nogą i powiedział (пнул шляпу ногой и сказал):

– Zrób sobie z tego kapelusza sieć i łap ryby (сделай себе из этой шляпы сеть и лови рыбу; zrobić – сделать). I odszedł (и ушёл; odejść – уйти).

Grajkowi od tego uderzenia spadł kapelusz z głowy. Miał on kapelusz cały w dziurach. Rybak, spojrzawszy na dziurawy kapelusz Grajka, roześmiał się drwiąco, kopnął kapelusz nogą i powiedział:

– Zrób sobie z tego kapelusza sieć i łap ryby. I odszedł.

Grajkowi z bólu i ze wstydu łzy popłynęły z oczu (у Музыканта от боли и стыда потекли слёзы из глаз; ból – м. боль). Podniósł kapelusz (поднял шляпу), otrzepał go z kurzu (смахнул с нее пыль; otrzepać – отряхнуть, смахнуть; otrzepać z kurzu coś – смахнуть пыль с чего-л.), wrócił nad rzekę i usiadł nad samym brzegiem wody (вернулся на реку и сел над самым краем воды). Przez chwilę siedział ponuro zamyślony i wreszcie krzyknął (мгновение сидел мрачно задумавшийся = задумавшись и наконец крикнул; chwila – мгновение; zamyślić się – задуматься):

– Ach, żeby mi Pan Bóg dodał odwagi do utopienia się w tej wodzie (ах, если бы Господь Бог ободрил = добавил смелости утопиться в этой воде: «к утоплению себя в этой воде»; żeby – если бы; dodać – добавить; dodać odwagi komuś – ободрить кого-л.; się – себя)!

Grajkowi z bólu i ze wstydu łzy popłynęły z oczu. Podniósł kapelusz, otrzepał go z kurzu, wrócił nad rzekę i usiadł nad samym brzegiem wody. Przez chwilę siedział ponuro zamyślony i wreszcie krzyknął:

– Ach, żeby mi Pan Bóg dodał odwagi do utopienia się w tej wodzie!

Zaraz jednak zdał sobie sprawę (сразу же однако понял: «отдал себе отчёт»; zdawać sobie sprawę z czegoś – отдавать себе отчёт в чём-л.), że powiedział wielkie głupstwo (что сказал большую глупость), bo przecież Pan Bóg nie mógł mu dodawać odwagi do popełnienia grzechu (потому что Господь Бог не мог ведь добавить ему отваги совершить грех: «для совершения греха»).

Po chwili więc krzyknął inaczej (следовательно = поэтому немного погодя он крикнул иначе; po chwili – немного погодя; więc – итак, стало быть, следовательно):

– Ach, żeby diabeł dodał mi odwagi do utopienia się w tej wodzie (ах, если бы дьявол добавил мне отваги утопиться в этой воде)!

Zaraz jednak zdał sobie sprawę, że powiedział wielkie głupstwo, bo przecież Pan Bóg nie mógł mu dodawać odwagi do popełnienia grzechu.

Po chwili więc krzyknął inaczej:

– Ach, żeby diabeł dodał mi odwagi do utopienia się w tej wodzie!

Ale diabłu nie zależało widocznie na mizernej duszy Grajka (но дьяволу не нужна была, очевидно, жалкая душа Музыканта: «не был заинтересован в жалкой душе Музыканта»; zależeć – зависеть; bardzo mu na tym zależy – он в этом очень заинтересован), a może się spodziewał (а может быть, он надеялся), że i tak ją będzie miał za inne grzechy w piekle (что и так будет её иметь в аду за другие грехи), bo nie pokwapił się na to wezwanie z pomocą (потому что не поспешил на этот вызов с помощью). Grajek obejrzał się za siebie i zobaczył długi sznurek (Музыкант оглянулся за себя = назад и увидел длинную верёвку), który leżał na ziemi (которая лежала на земле). Wziął ten sznurek i przywiązał go do kapelusza (взял ту верёвку и привязал её к шляпе). Utkwiły mu w głowie słowa Rybaka (застряли у него в голове слова Рыбака): „Zrób z tego kapelusza sieć i łap ryby (сделай из этой шляпы сеть и лови рыбу)”, a ponieważ ze zmartwienia już stracił rozum zupełnie (а поскольку от горя уже совсем потерял рассудок; zmartwienie – огорчение, горе; rozum – ум, разум; stracić rozum – потерять рассудок) więc postanowił naprawdę łowić ryby w kapelusz (решил действительно ловить рыбу в шляпу). Cisnął kapelusz w wodę i czekał (бросил шляпу в воду и ждал).

Ale diabłu nie zależało widocznie na mizernej duszy Grajka, a może się spodziewał, że i tak ją będzie miał za inne grzechy w piekle, bo nie pokwapił się na to wezwanie z pomocą. Grajek obejrzał się za siebie i zobaczył długi sznurek, który leżał na ziemi. Wziął ten sznurek i przywiązał go do kapelusza. Utkwiły mu w głowie słowa Rybaka: „Zrób z tego kapelusza sieć i łap ryby”, a ponieważ ze zmartwienia już stracił rozum zupełnie, więc postanowił naprawdę łowić ryby w kapelusz. Cisnął kapelusz w wodę i czekał.

Nie bardzo w to wierzył co prawda (не очень в то верил, правда; co prawda – правда), aby mógł co w kapelusz ułowić (чтобы мог что/-нибудь/ в шляпу выловить/поймать), ale siedział (но сидел), bo nic lepszego nie miał do roboty (потому что больше ему нечего было делать: «ничего лучшего не имел к работе»; robota – работа; nie mam nic do roboty – мне нечего делать). Aż tu naraz (пока не = как тут вдруг; aż – пока не), jak nie szarpnie za sznurek (как /что-то/ не дёрнет за верёвку)… Grajek o mało do wody nie wleciał (Музыкант чуть в воду не влетел; o mało – чуть не; do – в /внутрь/). Szczęściem (к счастью: «счастьем»), na brzegu był pal wbity w ziemię (на берегу был кол, вбитый в землю), do którego przewoźnicy przywiązywali łódki (к которому перевозчики привязывали лодки). Grajek zahaczył o pal nogą i dzięki temu udało mu się na brzegu utrzymać (Музыкант зацепил = зацепился за кол ногой и благодаря этому ему удалось удержаться на берегу; zahaczyć o coś – зацепить за что-л.; dzięki komuś, czemuś – благодаря кому-л., чему-л.). Gdyby nie ten pal (если бы не этот кол), na pewno byłoby go wciągnęło do wody (его бы наверняка втянуло в воду; na pewno – наверняка; było – реликт давнопрошедшего времени). Przewrócił się na wznak (перевернулся навзничь), oparł się jedną nogą o pal (опёрся одной ногой о кол; oprzec się o kogoś, coś – опереться на кого-л., что-л.), drugą o ziemię (другой – о землю) i z całej siły zaczął ciągnąć za sznur (и начал изо всех сил тянуть за верёвку).

Nie bardzo w to wierzył co prawda, aby mógł co w kapelusz ułowić, ale siedział, bo nic lepszego nie miał do roboty. Aż tu naraz, jak nie szarpnie za sznurek… Grajek o mało do wody nie wleciał. Szczęściem, na brzegu był pal wbity w ziemię, do którego przewoźnicy przywiązywali łódki. Grajek zahaczył o pal nogą i dzięki temu udało mu się na brzegu utrzymać. Gdyby nie ten pal, na pewno byłoby go wciągnęło do wody. Przewrócił się na wznak, oparł się jedną nogą o pal, drugą o ziemię i z całej siły zaczął ciągnąć za sznur.

Wyciągnął swój dziurawy kapehisz i aż osłupiał ze zdumienia (вытащил свою дырявую шляпу и прямо остолбенел от удивления). W kapeluszu siedział ogromny Szczupak (в шляпе сидела огромная Щука). Na brzegu Szczupak wyskoczył z kapelusza (на берегу Щука выпрыгнула из шляпы), stanął na ogonie i powiedział ludzkim głosem (встала на хвосте = на хвост и сказала человеческим голосом):

– Mój dobry Grajku (мой добрый Музыкант), nie każ mi się smażyć na patelni (не вели мне жариться на сковороде), to ci pięknie zatańczę (тогда я тебе красиво станцую).

Wyciągnął swój dziurawy kapehisz i aż osłupiał ze zdumienia. W kapeluszu siedział ogromny Szczupak. Na brzegu Szczupak wyskoczył z kapelusza, stanął na ogonie i powiedział ludzkim głosem:

– Mój dobry Grajku, nie każ mi się smażyć na patelni, to ci pięknie zatańczę.

I od razu zaczął tańczyć przed Grajkiem (и сразу начала танцевать перед Музыкантом; od razu – сразу), przy czym sam sobie gwizdał (при чём сама себе свистела), i to właśnie te same wszystkie melodie (и именно те же все мелодии), które Grajek zwykle grał na skrzypcach (которые Музыкант обычно играл на скрипке). Grajek raz i drugi przetarł oczy (Музыкант раз и второй протёр глаза; przetrzeć – протереть), tak jakby nie chciał wierzyć temu, na co patrzył (так, будто не хотел верить тому, на что смотрел). Potem przyszło mu na myśl (потом ему пришло в голову), że może zdrzemnął się nad wodą i to wszystko śniło mu się tylko (что, может быть, он вздремнул = задремал над водой, и всё это ему только снилось; zdrzemnąć się – вздремнуть). Więc żeby się upewnić (поэтому, чтобы убедиться), że to nie było snem (что это не было сном, sen), uszczypnął się w nogę (ущипнул себя за ногу). Uszczypnął się tak mocno (ущипнул себя так сильно), że aż krzyknął z bólu (что даже крикнул от боли; aż – даже). Szczupak przestał tańczyć (Щука перестала танцевать), stanął przed Grajkiem (встала перед Музыкантом), roześmiał się i powiedział (рассмеялась и сказала):

I od razu zaczął tańczyć przed Grajkiem, przy czym sam sobie gwizdał, i to właśnie te same wszystkie melodie, które Grajek zwykle grał na skrzypcach. Grajek raz i drugi przetarł oczy, tak jakby nie chciał wierzyć temu, na co patrzył. Potem przyszło mu na myśl, że może zdrzemnął się nad wodą i to wszystko śniło mu się tylko. Więc żeby się upewnić, że to nie było snem, uszczypnął się w nogę. Uszczypnął się tak mocno, że aż krzyknął z bólu. Szczupak przestał tańczyć, stanął przed Grajkiem, roześmiał się i powiedział:

– Nie dziw się (не удивляйся), Grajku, ja naprawdę umiem tańczyć (я действительно умею танцевать). Zagraj mi na skrzypcach (сыграй мне на скрипке), to jeszcze piękniej zatańczę (я ещё красивее станцую).

– Kiedy nie mam strun (/как играть/, если у меня нет струн, kiedy – прост. если) – odpowiedział Grajek (ответил Музыкант). Nareszcie musiał już w to wierzyć (наконец был вынужден верить в то; musieć – быть должным/вынужденным), że udało mu się wyłowić takiego niezwykłego Szczupaka (что ему удалось выловить такую необычную Щуку), który naprawdę umiał tańczyć (которая действительно умела танцевать).

Szczupak machnął lekceważąco płetwą (Щука махнула пренебрежительно плавником).

– Jak kto umie grać (если кто/-то/ умеет играть) – odpowiedział (ответила) – to na wszystkim zagra (то на всём сыграет). Zrób sobie struny ze sznurka (сделай себе струны из верёвки).

– Nie dziw się, Grajku, ja naprawdę umiem tańczyć. Zagraj mi na skrzypcach, to jeszcze piękniej zatańczę.

– Kiedy nie mam strun – odpowiedział Grajek. Nareszcie musiał już w to wierzyć, że udało mu się wyłowić takiego niezwykłego Szczupaka, który naprawdę umiał tańczyć.

Szczupak machnął lekceważąco płetwą.

– Jak kto umie grać – odpowiedział – to na wszystkim zagra. Zrób sobie struny ze sznurka.

Grajek pomyślał (Музыкант подумал), że skoro działy się tak dziwne rzeczy (что раз происходили: «делались» такие удивительные вещи), że Szczupak mówił ludzkim głosem i tańczył (что Щука говорила человеческим голосом и танцевала), to można było równie spróbować zagrać na sznurku (то можно было так же = также попробовать сыграть на верёвке; równie – так же). Odwiązał sznurek od kapelusza (отвязал верёвку от шляпы), pokrajał go kozikiem i porobił struny (нарезал её перочинным ножом и сделал струны; kozik – перочинный ножик /в деревянной оправе/; porobić – наделать, сделать /много чего-л./). Pociągnął smyczkiem po strunach i skrzypce zagrały jeszcze piękniej niż dawniej (потянул смычком по струнам, и скрипка заиграла ещё красивее, чем раньше), kiedy miały prawdziwe struny (когда у неё были настоящее струны).

– Zagraj mi walca (сыграй мне вальс; zagrać czegoś – сыграть что-л.)! – krzyknął Szczupak (крикнула Щука).

Grajek pomyślał, że skoro działy się tak dziwne rzeczy, że Szczupak mówił ludzkim głosem i tańczył, to można było równie spróbować zagrać na sznurku. Odwiązał sznurek od kapelusza, pokrajał go kozikiem i porobił struny. Pociągnął smyczkiem po strunach i skrzypce zagrały jeszcze piękniej niż dawniej, kiedy miały prawdziwe struny.

– Zagraj mi walca! – krzyknął Szczupak.

Grajek zagrał (Музыкант сыграл), a Szczupak zaczął tańczyć (а Щука начала танцевать). Tańczył do upadłego (танцевала до упаду; tańczyć do upadłego – танцевать до упаду; upadły – упавший), i to naprawdę do upadłego (и то действительно до упаду), bo w końcu wywrócił się na piasek i zaczął głośno sapać ze zmęczenia (потому что в конце концов она опрокинулась на песок и начала громко сопеть от усталости; wywrócić – вывернуть; опрокинуть, перевернуть).

Bardzo szybko jednak wypoczął i znów wyprostował się na ogonie (однако очень быстро отдохнула и снова выпрямилась на хвосте).

– Teraz mi polkę zagraj (теперь мне польку сыграй)! – krzyknął (крикнула).

Ale Grajek schował pod palto skrzypce i odpowiedział (но Музыкант спрятал скрипку под пальто и ответил):

– Dość (хватит; dość – достаточно, довольно, хватит)!

Grajek zagrał, a Szczupak zaczął tańczyć. Tańczył do upadłego, i to naprawdę do upadłego, bo w końcu wywrócił się na piasek i zaczął głośno sapać ze zmęczenia.

Bardzo szybko jednak wypoczął i znów wyprostował się na ogonie.

– Teraz mi polkę zagraj! – krzyknął.

Ale Grajek schował pod palto skrzypce i odpowiedział:

– Dość!

Nie chciał, żeby się Szczupak zanadto męczył (он не хотел, чтобы Щука слишком /сильно/ уставала), bo postanowił zaprowadzić go do miasta i pokazywać ludziom (потому что решил отвести её в город и показывать людям). Pewien był (уверен был), że za takie widowisko zbierze dużo pieniędzy (что такое зрелище соберёт много денег; zbierać – собирать).

Nie chciał, żeby się Szczupak zanadto męczył, bo postanowił zaprowadzić go do miasta i pokazywać ludziom. Pewien był, że za takie widowisko zbierze dużo pieniędzy.

– Chodź (ходи = идем; chodzić – ходить)– powiedział do Szczupaka (сказал он Щуке; powiedzieć do kogoś, czegoś – сказать кому-л., чему-л.)– pójdziemy do miasta (пойдём в город). Ale Szczupak strasznie się na to skrzywił i odparł (но Щука ужасно на это скривилась и сказала), że on woli tańczyć nad rzeką (что она предпочитает танцевать на реке). Na próżno Grajek prosił go i tłumaczył mu (напрасно Музыкант просил её и объяснял ей: «ему»), że obaj staną się sławni i zarobią dużo pieniędzy (чтобы оба /они/ станут знаменитыми и заработают много денег; stać się – стать). Szczupakowi pieniądze na nic nie były potrzebne (Щуке деньги ни на что не были нужны), a sława także go nie nęciła (а слава ее: «его» тоже не привлекала). Grajek widząc, że po dobroci nic ze Szczupakiem nie wskóra (Музыкант, видя, что добром ничего с Щукой не добьётся; dobroć – доброта; po dobroci – добром; wskórać coś – добиться чего-л.), zirytował się w końcu (в конце концов рассердился), wziął resztę sznurka (взял остаток верёвки), zrobił pętlę (сделал петлю), zarzucił Szczupakowi na głowę i pociągnął go za sobą (забросил Щуке на голову и потащил её за собой). Szczupak rad nie rad musiał iść za Grajkiem (Щуке волей-неволей пришлось идти за Музыкантом; rad nie rad – волей-неволей). Po drodze przyśpiewywał cienkim głosem (по пути она припевала тонким голосом; droga – дорога, путь; po drodze – по пути):

– Chodź – powiedział do Szczupaka – pójdziemy do miasta. Ale Szczupak strasznie się na to skrzywił i odparł, że on woli tańczyć nad rzeką. Na próżno Grajek prosił go i tłumaczył mu, że obaj staną się sławni i zarobią dużo pieniędzy. Szczupakowi pieniądze na nic nie były potrzebne, a sława także go nie nęciła. Grajek widząc, że po dobroci nic ze Szczupakiem nie wskóra, zirytował się w końcu, wziął resztę sznurka, zrobił pętlę, zarzucił Szczupakowi na głowę i pociągnął go za sobą. Szczupak rad nie-rad musiał iść za Grajkiem. Po drodze przyśpiewywał cienkim głosem:

– Niedobry Grajek (недобрый Музыкант), niedobry Grajek, niedobry Grajek… Grajek nie zwracał na to uwagi i przyśpieszał kroku (Музыкант не обращал на это внимания и ускорял шаг; zwracać uwagę na kogoś, coś – обращать внимание на кого-л., что-л.; przyśpieszać kroku = przyspieszać kroku – ускорять шаг), żeby jak najprędzej znaleźć się na dużym placu w mieście i dać przedstawienie (чтобы как можно скорее оказаться на большой площади в городе и дать представление; prędki – быстрый, скорый; jak – как можно /в сочетании с превосх. ст. прил. и нареч./). Kiedy przyszedł na plac (когда пришёл на площадь), zobaczył tłum ludzi i usłyszał muzykę (увидел толпу людей и услышал музыку; usłyszeć – услышать). Był tam Cygan (был там Цыган), który pokazywał tańczącego Niedźwiedzia (который показывал танцующего Медведя). Grajek schował Szczupaka pod palto (Музыкант спрятал Щуку под пальто), przepchnął się przez tłum i stanąwszy koło Cygana (протиснулся через толпу и, встав рядом с Цыганом; koło kogoś, czegoś – около, возле, рядом), krzyknął (крикнул):

– Nie patrzcie na Niedźwiedzia (не смотрите на Медведя), ja wam coś ciekawszego pokażę (я вам что-то более интересное покажу)!

– Niedobry Grajek, niedobry Grajek, niedobry Grajek… Grajek nie zwracał na to uwagi i przyśpieszał kroku, żeby jak najprędzej znaleźć się na dużym placu w mieście i dać przedstawienie. Kiedy przyszedł na plac, zobaczył tłum ludzi i usłyszał muzykę. Był tam Cygan, który pokazywał tańczącego Niedźwiedzia. Grajek schował Szczupaka pod palto, przepchnął się przez tłum i stanąwszy koło Cygana, krzyknął:

– Nie patrzcie na Niedźwiedzia, ja wam coś ciekawszego pokażę!

Wypuścił Szczupaka i zaczął grać na skrzypcach (выпустил Щуку и начал играть на скрипке). A Szczupak zatańczył (а Щука станцевала). Było to tak dziwne widowisko (было это так = такое необыкновенное зрелище; dziwny – странный, удивительный; необыкновенный), że nawet Niedźwiedź rozwarł szeroko paszczę i z podziwem patrzył na Szczupaka (что даже Медведь раскрыл широко пасть и с изумлением/восторгом смотрел на Щуку; rozewrzeć – растворить, раскрыть). Cygan zbladł z zazdrości (Цыган побледнел от зависти; zbladnąć – побледнеть), bo widział (потому что видел), że jego tańczący Niedźwiedź już nie zaciekawiał nikogo (что его танцующий Медведь уже не заинтересовывал = не интересовал никого; zaciekawiać – заинтересовывать). Szczupak przetańczył polkę (Щука станцевала польку), walca, mazura (вальс, мазурку), potem podskoczył na ogonie i ukłonił się ładnie widzom (потом подпрыгнула/подскочила на хвосте и поклонилась красиво зрителям; widz – зритель).

Wypuścił Szczupaka i zaczął grać na skrzypcach. A Szczupak zatańczył. Było to tak dziwne widowisko, że nawet Niedźwiedź rozwarł szeroko paszczę i z podziwem patrzył na Szczupaka. Cygan zbladł z zazdrości, bo widział, że jego tańczący Niedźwiedź już nie zaciekawiał nikogo. Szczupak przetańczył polkę, walca, mazura, potem podskoczył na ogonie i ukłonił się ładnie widzom.

To się tak wszystkim podobało (это так всем нравилось), że zaczęto rzucać Grajkowi już nie tylko miedziaki (что начато = начали бросать Музыканту не только медяки), ale srebrne i złote monety (но /и/ серебряные и золотые монеты). Pewien bogaty człowiek (один богатый человек), który stał w tłumie i przypatrywał się tańcom Szczupaka (который стоял в толпе и разглядывал танцы Щуки; przypatrywać się komuś, czemuś – присматриваться к кому-л., к чему-л.; рассматривать, разглядывать кого-л., что-л.), chciał go od razu od Grajka kupić (хотел её сразу от = у Музыканта купить). Ofiarowywał mu cały worek złota (предлагал ему целый мешок золота). Ale Grajek odparł (но Музыкант ответил), że za nic w świecie Szczupaka nie sprzeda (что ни за что на свете Щуку не продаст).

To się tak wszystkim podobało, że zaczęto rzucać Grajkowi już nie tylko miedziaki, ale srebrne i złote monety. Pewien bogaty człowiek, który stał w tłumie i przypatrywał się tańcom Szczupaka, chciał go od razu od Grajka kupić. Ofiarowywał mu cały worek złota. Ale Grajek odparł, że za nic w świecie Szczupaka nie sprzeda.

Cygan mienił się na twarzy (Цыган менялся в лице; mienić się – уст. поэт. меняться, изменяться; mienić się na twarzy – меняться в лице). Z bladego zrobił się szary (из бледного сделался серым), z szarego zielony (из серого зелёным), wszystko z zazdrości (всё от зависти). Potem odciągnął na bok swego Niedźwiedzia (потом оттащил в сторону своего Медведя), szepnął mu coś do ucha i nagle Niedźwiedź ze strasznym rykiem rzucił się na Szczupaka (шепнул ему что-то в = на ухо, и внезапно Медведь со страшным рёвом бросился на Щуку). Ale Szczupak skakał tak zręcznie i tak wysoko (но Щука прыгала так ловко и так высоко), że wciąż przeskakiwał Niedźwiedziowi przez łeb i Niedźwiedź nic mu nie mógł zrobić (что постоянно перепрыгивала Медведю через голову, и Медведь ничего не мог сделать; łeb – голова /животного/).

– Zagraj (сыграй), Grajku! – krzyknął Szczupak (крикнула Щука). – Ja będę gwizdał (я буду свистеть), a ty to samo graj (а ты то же самое играй; to samo – то же самое)!

Cygan mienił się na twarzy. Z bladego zrobił się szary, z szarego zielony, wszystko z zazdrości. Potem odciągnął na bok swego Niedźwiedzia, szepnął mu coś do ucha i nagle Niedźwiedź ze strasznym rykiem rzucił się na Szczupaka. Ale Szczupak skakał tak zręcznie i tak wysoko, że wciąż przeskakiwał Niedźwiedziowi przez łeb i Niedźwiedź nic mu nie mógł zrobić.

– Zagraj, Grajku! – krzyknął Szczupak. – Ja będę gwizdał, a ty to samo graj!

I Szczupak zagwizdał taką melodię (и Щука засвистела такую мелодию), że Niedźwiedź od razu się uspokoił i zaczął tańczyć (что Медведь сразу успокоился и начал танцевать). A Szczupak tańczył naprzeciwko niego (а Щука танцевала напротив него). I to było tak niesłychane widowisko (и это было такое необыкновенное зрелище; niesłychany – неслыханный, необыкновенный), że wszyscy ludzie (что все люди), którzy na to patrzyli (которые на это смотрели; który – который), o mało nie poszaleli z radości (чуть с ума не сошли от радости; poszaleć – сойти с ума). Grajek znów zebrał dużo pieniędzy (Музыкант снова собрал много денег).

– Słuchaj, Cyganie (слушай, Цыган) – powiedział wtedy do Cygana (сказал он тогда Цыгану; powiedzieć do kogoś – сказать кому-л.) – ja od ciebie tego Niedźwiedzia kupię (я у тебя этого Медведя куплю). Dam ci to wszystko (дам тебе всё: «это всё»), co mam (что у меня есть), i jeszcze drugie tyle (и ещё столько же; tyle – столько; drugie tyle – столько же).

I Szczupak zagwizdał taką melodię, że Niedźwiedź od razu się uspokoił i zaczął tańczyć. A Szczupak tańczył naprzeciwko niego. I to było tak niesłychane widowisko, że wszyscy ludzie, którzy na to patrzyli, o mało nie poszaleli z radości. Grajek znów zebrał dużo pieniędzy.

– Słuchaj, Cyganie – powiedział wtedy do Cygana – ja od ciebie tego Niedźwiedzia kupię. Dam ci to wszystko, co mam, i jeszcze drugie tyle.

Cygan podrapał się w głowę (Цыган почесал голову: «почесался в голове; podrapać się – почесался), zastanowił się chwilę i zgodził się sprzedać Niedźwiedzia (подумал минуту и согласился продать Медведя; zastanowić się – подумать). Miał zamiar wziąć pieniądze (намеревался взять деньги; zamiar – намерение, mieć zamiar – намереваться), a potem zacząć śledzić Grajka i wypatrzywszy odpowiednią chwilę (а потом начать следить за Музыкантом и, высмотрев = улучив подходящий момент; śledzić kogoś, coś – следить за кем-л., чем-л.; wypatrzyć – высмотреть; odpowiedni – соответствующий, подходящий), ukraść mu i Niedźwiedzia, i Szczupaka (украсть у него и Медведя, и Щуку; ukraść komuś coś – украсть у кого-л. что-л.).

Cygan podrapał się w głowę, zastanowił się chwilę i zgodził się sprzedać Niedźwiedzia. Miał zamiar wziąć pieniądze, a potem zacząć śledzić Grajka i wypatrzywszy odpowiednią chwilę, ukraść mu i Niedźwiedzia, i Szczupaka.

Grajek tego samego dnia dał jeszcze dwa przedstawienia i zebrał tyle pieniędzy (Музыкант в того же дня = в тот же день дал ещё два представления и собрал столько денег), że mógł i Cygana zapłacić (что мог и Цыгана = Цыгану заплатить), i kupić sobie nowe ubranie (и купить себе новую одежду). Ludzie całym tłumem chodzili za nim po ulicach i Grajek stał się od razu najsławniejszym człowiekiem w mieście (люди целой толпой = целыми толпами ходили за ним по улицам, и Музыкант стал тотчас самым знаменитым человеком в городе; od razu – сразу, тотчас).

Grajek tego samego dnia dał jeszcze dwa przedstawienia i zebrał tyle pieniędzy, że mógł i Cygana zapłacić, i kupić sobie nowe ubranie. Ludzie całym tłumem chodzili za nim po ulicach i Grajek stał się od razu najsławniejszym człowiekiem w mieście.

Bardzo często tak bywa (очень часто так бывает), że powodzenie przewraca ludziom w głowach (что успех кружит людям голову: «головы»; przewracać – переворачивать; przewracać w głowie komuś – кружить голову кому-л.; ludzie – люди). Otóż i z Grajkiem tak się stało (так вот и с Музыкантом так/же/ произошло; otóż – итак, так вот). Mimo że w domu czekała na niego głodna żona i dzieci (несмотря на то, что дома ждала его голодные жена и дети; mimo że – несмотря на; czekać na kogoś, coś – ждать кого-л., что-л.), Grajek nie myślał już wcale o tym (Музыкант уже не думал совершенно о том), żeby do nich wrócić (чтобы к ним вернуться). Co innego zaświtało mu w mózgu (что-то /совсем/ другое засвистело у него в голове = пришло ему в голову; zaświstać – засвистеть). Niedaleko miasta mieszkał we wspaniałym zamku książę (недалеко от города жил в великолепном замке князь; niedaleko czegoś – недалеко от чего-л.), który miał córkę słynącą z urody (у которого была дочь, славившаяся /своей/ красотой; słynąć z czegoś – славиться чем-л.), ale strasznie kapryśną (но ужасно капризная). Nazywano ją (её называли) „Ziewającą Księżniczką (Зевающая Княжна)”, bo zawsze była ze wszystkiego niezadowolona (потому что она всегда была всем недовольна; niezadowolony z kogoś, czegoś – недовольный кем-л., чем-л.), nic jej się nie podobało i z nudów całymi dniami tylko ziewała (ничего ей не нравилось, и она только целыми днями зевала от скуки; nuda – скука; z nudów – со скуки).

Bardzo często tak bywa, że powodzenie przewraca ludziom w głowach. Otóż i z Grajkiem tak się stało. Mimo że w domu czekała na niego głodna żona i dzieci, Grajek nie myślał już wcale o tym, żeby do nich wrócić. Co innego zaświtało mu w mózgu. Niedaleko miasta mieszkał we wspaniałym zamku książę, który miał córkę słynącą z urody, ale strasznie kapryśną. Nazywano ją „Ziewającą Księżniczką”, bo zawsze była ze wszystkiego niezadowolona, nic jej się nie podobało i z nudów całymi dniami tylko ziewała.

O rękę Księżniczki starało się wielu urodziwych i bogatych młodzieńców (руки Княжны добивалось много красивых и богатых юношей; starać się o coś – хлопотать о чём-л.; добиваться чего-л.), ale ona wszystkich odpalała (но она всех отшивала; odpalać – отказывать /жениху/, отшивать). Zapowiedziała w końcu (в конце концов объявила), że tylko za takiego człowieka za mąż wyjdzie (что только за такого человека за муж выйдет), który jej potrafi pokazać sztukę (который ей сможет показать фокус; potrafić – суметь, смочь; sztuka – штука; искусство, умение; фокус), jakiej jeszcze nie było na świecie (какой ещё не было на свете; świat). Grajek pomyślał sobie (Музыкант подумал себе), że tego, żeby Szczupak tańczył z Niedźwiedziem, jeszcze nikt na świecie nie widział (что того, чтобы Щука танцевала с Медведем, ещё никто на свете не видел; świat – мир, свет), choć widziano podobno (хотя видели будто бы; podobno – якобы, как будто, будто бы), jak tańcowała ryba z rakiem (как плясала Рыба с Раком; tańcować – плясать), a pietruszka z pasternakiem (и петрушка с пастернаком), i postanowił starać się o rękę Księżniczki (и решил добиваться руки Княжны).

O rękę Księżniczki starało się wielu urodziwych i bogatych młodzieńców, ale ona wszystkich odpalała. Zapowiedziała w końcu, że tylko za takiego człowieka za mąż wyjdzie, który jej potrafi pokazać sztukę, jakiej jeszcze nie było na świecie. Grajek pomyślał sobie, że tego, żeby Szczupak tańczył z Niedźwiedziem, jeszcze nikt na świecie nie widział, choć widziano podobno, jak tańcowała ryba z rakiem, a pietruszka z pasternakiem, i postanowił starać się o rękę Księżniczki.

Spędził noc w najpiękniejszym hotelu w mieście (он провёл ночь в лучшей гостинице города: «в городе»; piękny – прекрасный, хороший), w którym wynajął trzy pokoje (в которой снял три комнаты), jeden dla siebie (одну для себя), jeden dla Szczupaka i jeden dla Niedźwiedzia (одну для Щуки и одну для Медведя), i na drugi dzień od samego rana wybrał się do książącego zamku (и на другой день с самого утра собрался в княжеский дворец; książęcy – княжеский). Z początku służba nie chciała go wpuścić (сначала прислуга не хотела его впустить = впускать; z początku – сначала; wpuścić – впустить). Stary, siwy kamerdyner był nawet dla niego bardzo niegrzeczny (старый, седой камердинер был даже к нему очень нелюбезен; niegrzeczny dal kogoś – невежливый, неучтивый, нелюбезный к кому-л.). Dopiero kiedy Grajek zagrał i Szczupak zatańczył z Niedźwiedziem (только когда Музыкант заиграл, и Щука затанцевала с Медведем), olśniony kamerdyner pędem puścił się do Księżniczki (восхищённый камердинер бегом бросился к Княжне; olśnić – перен. ослепить; поразить, восхитить; pędem – очень быстро, стремительно, бегом; pęd – стремительное движение), żeby jej zameldować o przybyciu niezwykłych tancerzy (чтобы доложить ей о прибытии необычных танцоров).

Spędził noc w najpiękniejszym hotelu w mieście, w którym wynajął trzy pokoje, jeden dla siebie, jeden dla Szczupaka i jeden dla Niedźwiedzia, i na drugi dzień od samego rana wybrał się do książącego zamku. Z początku służba nie chciała go wpuścić. Stary, siwy kamerdyner był nawet dla niego bardzo niegrzeczny. Dopiero kiedy Grajek zagrał i Szczupak zatańczył z Niedźwiedziem, olśniony kamerdyner pędem puścił się do Księżniczki, żeby jej zameldować o przybyciu niezwykłych tancerzy.

Księżniczka, która leżała na kanapie i ziewała z nudów (Княжна, которая лежала на диване и зевала от скуки), ogromnie się z tego ucieszyła (чрезвычайно тому обрадовалась; ucieszyć się z czegoś – обрадоваться чему-л.), że będzie miała ciekawe widowisko (что увидит интересное зрелище: «что будет иметь…»). Kazała Grajkowi iść ze Szczupakiem i z Niedźwiedziem do ogrodu i niebawem zjawiła się sama (приказала Музыканту идти с Щукой и Медведем в сад, и вскоре появилась /там/ сама; ogród – сад).

Grajek, ujrzawszy ją, oniemiał z podziwu (Музыкант, увидев её, онемел от восторга). I nie tyle go zadziwiła nadzwyczajna uroda Księżniczki (и не столько поразила его необычайная красота Княжны), co jej włosy (что = сколько её волосы). Trzeba wiedzieć (нужно знать), że Księżniczka z nudów malowała sobie każdy włos na inny kolor (что княжна со скуки красила себе каждый волос в иной цвет) i wskutek tego miała na głowie włosy wszystkich kolorów (и в результате этого у неё на голове были волосы всех цветов), jakie są na świecie (которые есть на свете).

Księżniczka, która leżała na kanapie i ziewała z nudów, ogromnie się z tego ucieszyła, że będzie miała ciekawe widowisko. Kazała Grajkowi iść ze Szczupakiem i z Niedźwiedziem do ogrodu i niebawem zjawiła się sama.

Grajek, ujrzawszy ją, oniemiał z podziwu. I nie tyle go zadziwiła nadzwyczajna uroda Księżniczki, co jej włosy. Trzeba wiedzieć, że Księżniczka z nudów malowała sobie każdy włos na inny kolor i wskutek tego miała na głowie włosy wszystkich kolorów, jakie są na świecie.

Grajek, który w nowym ubraniu (который в новой одежде), wystrzyżony (постриженный), umyty (умытый), ogolony i uperfumowany bardzo pięknie wyglądał (побритый и надушенный /духами/, очень красиво выглядел; ogolić – побрить), ogromnie się podobał Księżniczce (чрезвычайно нравился Княжне). Uśmiechnęła się do niego przyjaźnie i powiedziała (она улыбнулась ему дружелюбно и сказала; uśmiechnąć się do kogoś, czegoś – улыбнуться кому-л., чему-л.):

– Bardzo się cieszę (я очень рада: «радуюсь»), że pan przyszedł mi pokazać tak niezwykłe widowisko (что вы пришли мне показать такое необычное зрелище).

Grajek, który w nowym ubraniu, wystrzyżony, umyty, ogolony i uperfumowany bardzo pięknie wyglądał, ogromnie się podobał Księżniczce. Uśmiechnęła się do niego przyjaźnie i powiedziała:

– Bardzo się cieszę, że pan przyszedł mi pokazać tak niezwykłe widowisko.

Księżniczka powiedziała tak przez grzeczność (княжна сказала так из вежливости; przez – из, из-за /о причине/), bo przez tę krótką chwilkę (потому что за ту короткую минутку), gdy szła ze swego pokoju do ogrodu (когда она шла из своей комнаты в сад), już ją ogarnęła nuda i straciła chęć do zabawy (её уже охватила скука, и она потеряла охоту развлекаться: «развлечения»; chęć do czegoś – желание, охота чего-л.). Ale kiedy Szczupak zaczął tańczyć z Niedźwiedziem (но когда Щука начала танцевать с Медведем), wpadła w zachwyt (пришла в восторг/восхищение; wpaść – впасть /в какое-л. состояние/; wpaść w zachwyt – прийти в восторг/восхищение), śmiała się do rozpuku (хохотала до упаду; śmiać się – смеяться, хохотать; śmiać się do rozpuku – хохотать до упаду), klaskała w dłonie i kazała im tańczyć raz po raz (хлопала в ладони и велела им танцевать раз за разом; dłoń – ладонь; raz po raz – раз за разом). W końcu Niedźwiedź i Szczupak tak się pomęczyli (в конце концов Медведь и Щука так замучились), że razem wywrócili się na trawę i leżeli jeden obok drugiego głośno sapiąc (что вместе повалились на траву и лежали один возле другого = рядом друг с другом, громко сопя).

– Cudowne widowisko (чудесное зрелище)! – wykrzyknęła Księżniczka (выкрикнула Княжна). – Jeszcze nigdy w życiu nic podobnego nie widziałam (я ещё никогда в жизни ничего подобного не видела).

Księżniczka powiedziała tak przez grzeczność, bo przez tę krótką chwilkę, gdy szła ze swego pokoju do ogrodu, już ją ogarnęła nuda i straciła chęć do zabawy. Ale kiedy Szczupak zaczął tańczyć z Niedźwiedziem, wpadła w zachwyt, śmiała się do rozpuku, klaskała w dłonie i kazała im tańczyć raz po raz. W końcu Niedźwiedź i Szczupak tak się pomęczyli, że razem wywrócili się na trawę i leżeli jeden obok drugiego głośno sapiąc.

– Cudowne widowisko! – wykrzyknęła Księżniczka. – Jeszcze nigdy w życiu nic podobnego nie widziałam.

I zgodziła się zostać żoną Grajka (и согласилась стать женой Музыканта; zostać – стать). Ślub miał się odbyć za tydzień (бракосочетание должно было состояться через неделю; ślub – брак, бракосочетание; mieć – в сочетании с неопр. формой глагола означает долженствование; za – через /о времени/). Grajek naglił (Музыкант торопил), bo jak najprędzej chciał zostać mężem Księżniczki (потому что хотел как можно скорее стать мужем Княжны). Przez tydzień Księżniczka wciąż się przyglądała tańcom Szczupaka i Niedźwiedzia (неделю Княжна всё рассматривала танцы Щуки и Медведя), ale po tygodniu już jej się to znudziło i powiedziała do Grajka (но спустя неделю ей это уже надоело, и она сказала Музыканту; po – через, спустя /о времени/):

– Obrzydli mi już ten Szczupak i ten Niedźwiedź (опротивели мне уже эта Щука и этот Медведь; obrzydnąć – опротиветь). Każę ich pozabijać i przyrządzić na weselną ucztę (прикажу их поубивать и приготовить на свадебный пир).

I zgodziła się zostać żoną Grajka. Ślub miał się odbyć za tydzień. Grajek naglił, bo jak najprędzej chciał zostać mężem Księżniczki. Przez tydzień Księżniczka wciąż się przyglądała tańcom Szczupaka i Niedźwiedzia, ale po tygodniu już jej się to znudziło i powiedziała do Grajka:

– Obrzydli mi już ten Szczupak i ten Niedźwiedź. Każę ich pozabijać i przyrządzić na weselną ucztę.

Grajek zgodził się na to (Музыкант согласился на это), bo już był pewien (потому что уже был уверен), że zostanie mężem Księżniczki (что станет мужем Княжны), i nie zależało mu na Szczupaku i Niedźwiedziu (и его уже не интересовали Щука и Медведь).

Na drugi dzień w kaplicy zamkowej odbył się ślub Grajka z Księżniczką (на другой день в замковой часовне состоялось бракосочетание Музыканта с Княжной), a potem miała być weselna uczta (а потом должен был быть свадебный пир). Sproszono mnóstwo gości i zastawiono stoły w największej sali zamkowej (созвали множество гостей и накрыли на столы = накрыли столы в самом большом замковом зале = зале замка; zastawić stół – накрыть на стол). Dla Szczupaka znalazł się półmisek (для Щуки нашлась миска), ale żeby podać Niedźwiedzia (но, чтобы подать Медведя), trzeba było zrobić nowy (нужно было сделать новую), olbrzymi półmisek (огромную миску), i na rozkaz Księcia dziesięciu jubilerów pracowało nad tym półmiskiem przez całą noc (и, по приказу Князя десять ювелиров работали над этой миской всю ночь; na czyjś rozkaz – по чьему-л. приказу; książę – князь).

Grajek zgodził się na to, bo już był pewien, że zostanie mężem Księżniczki, i nie zależało mu na Szczupaku i Niedźwiedziu.

Na drugi dzień w kaplicy zamkowej odbył się ślub Grajka z Księżniczką, a potem miała być weselna uczta. Sproszono mnóstwo gości i zastawiono stoły w największej sali zamkowej. Dla Szczupaka znalazł się półmisek, ale żeby podać Niedźwiedzia, trzeba było zrobić nowy, olbrzymi półmisek, i na rozkaz Księcia dziesięciu jubilerów pracowało nad tym półmiskiem przez całą noc.

Olbrzymi Niedźwiedź na srebrnym półmisku budził podziw wszystkich gości (огромный Медведь на серебряной миске вызывал восхищение всех гостей). Ale bardziej jeszcze dziwiło ich to (но ещё больше удивляло их то), że obok Niedźwiedzia leżały na półmisku skrzypce ze strunami ze sznurków (что рядом с Медведем лежала на миске скрипка со струнами из верёвок). Księżniczce przyszedł do głowy taki żart i kazała położyć obok Niedźwiedzia skrzypce (Княжне пришла в голову такая шутка, и она велела положить возле Медведя скрипку; przyjść do głowy komuś – прийти в голову кому-л.).

Jedna z pań podniosła skrzypce i obejrzawszy je (одна из дам подняла скрипку и, осмотрев её; pani – женщина, дама), powiedziała (сказала):

– Na takich skrzypcach grać nie można (на такой скрипке играть нельзя; nie można – нельзя).

Olbrzymi Niedźwiedź na srebrnym półmisku budził podziw wszystkich gości. Ale bardziej jeszcze dziwiło ich to, że obok Niedźwiedzia leżały na półmisku skrzypce ze strunami ze sznurków. Księżniczce przyszedł do głowy taki żart i kazała położyć obok Niedźwiedzia skrzypce.

Jedna z pań podniosła skrzypce i obejrzawszy je, powiedziała:

– Na takich skrzypcach grać nie można.

– Można (можно)! – krzyknął Grajek (крикнул Музыкант). I chcąc przekonać wszystkich (и, желая убедить всех; chcieć – хотеть, желать), że mówił prawdę (что он говорит правду), chwycił w jedną rękę skrzypce (схватил в одну руку скрипку), w drugą smyczek (в другую смычок), uderzył nim po strunach i zaczął grać (ударил им по струнам и начал играть).

I co się stało (и что /же/ произошло)? Ledwo rozległy się pierwsze takty melodii (едва раздались первые такты мелодии), Niedźwiedź i Szczupak zerwali się z półmisków i zaczęli tańczyć (Медведь и Щука вскочили с мисок и начали танцевать). Goście przerazili się najokropniej i tłumnie zaczęli uciekać (гости пришли в ужас и толпой начали убегать: «ужаснулись самым ужасным образом»; przerazić się – ужаснуться, прийти в ужас; okropny – ужасный; tłumnie – толпой), a pierwsi uciekali Grajek i Księżniczka (а первыми убегали Музыкант и Княжна; pierwszy – первый).

– Można! – krzyknął Grajek. I chcąc przekonać wszystkich, że mówił prawdę, chwycił w jedną rękę skrzypce, w drugą smyczek, uderzył nim po strunach i zaczął grać.

I co się stało? Ledwo rozległy się pierwsze takty melodii, Niedźwiedź i Szczupak zerwali się z półmisków i zaczęli tańczyć. Goście przerazili się najokropniej i tłumnie zaczęli uciekać, a pierwsi uciekali Grajek i Księżniczka.

Ale nie zdążyli uciec (но они не успели убежать), bo Niedźwiedź rzucił się za nimi (потому что Медведь бросился за ними), jedną łapą przytrzymał Grajka (одной лапой придержал Музыканта; przytrzymać – придержать; задержать), drugą – Księżniczkę (другой – Княжну). Potem Niedźwiedź i Szczupak zasiedli w pustej sali przy stole i tymi samymi nożami i widelcami (потом Медведь и Щука сели в пустом зале и теми же ножами и вилками; zasiąść – сесть; widelec – вилка), którymi ich miano kłuć i krajać (которыми их должны были есть и резать), pokłuli i pokrajali Grajka i Księżniczkę (искололи и изрезали Музыканта и Княжну) – i zjedli (и съели).

Ale nie zdążyli uciec, bo Niedźwiedź rzucił się za nimi, jedną łapą przytrzymał Grajka, drugą – Księżniczkę. Potem Niedźwiedź i Szczupak zasiedli w pustej sali przy stole i tymi samymi nożami i widelcami, którymi ich miano kłuć i krajać, pokłuli i pokrajali Grajka i Księżniczkę – i zjedli.

Jan Kasprowicz

(Ян Каспрович)

17. O królu wężów i o walecznym a czystym młodziencu Perłowicu [16]

(О короле змей и о храбром = и чистом юноше Перламутре)

Drzewiej działo się lepiej (в старину происходило = было лучше; drzewiej – уст. древле, в былое время, в старину; dziać się – происходить); ludzie wielką mieli siłę przez to (люди имели большую силу из-за того; przez – из-за /о причине/), że za młodu niewinni byli jak lilie (что смолоду были невинны как лилии; za młodu – смолоду), a siły (а силу), tej walecznej mocy swojej (эту храбрую силу свою; moc – сила), używali jeno po to (употребляли только затем; używać czegoś – употреблять что-л.; po – за /при обозн. цели действия/), ażeby ratować bliźnich (чтобы спасать /своих/ близких). Widzicie te Tatry (видите эти Татры)? Milami ciągną się zielonym lasem podszyte (милями тянутся они, зелёным лесом подшитые). Na chmurnych wierzchołkach ich połyskuje śnieg bielutki jak mleko albo i runo jagniąt-niewiniątek (на их пасмурных вершинах поблёскивает/блестит снег беленький как молоко или руно невинных ягнят; chmurny – пасмурный, хмурый; jagnię – ягнёнок; niewiniątko – невинный младенец), we wnętrzu ich piękne (в глубине их прекрасные; wnętrze – внутренность, внутренняя часть; we wnętrzu – внутри, в глубине), niby pawie oka (словно павлиньи глаза), lśnią się jeziora (сверкают озёра). Po graniach skaczą kozice (по горных склонах = по горным склонам прыгают/скачут дикие козы; grań – горный склон; kozica – дикая коза), świstaki w dolinach kamienistych poświstują (сурки посвистывают в каменистых долинах), orzeł poszybuje nad Wołoszynem[17] (орёл взлетит над Волошином; poszybować – полететь, взлететь).

Drzewiej działo się lepiej; ludzie wielką mieli siłę przez to, że młodu niewinni byli jak liii je, a siły, tej walecznej mocy swojej, używali jeno po to, ażeby ratować bliźnich. Widzicie te Tatry? Milami ciągną się zielonym lasem podszyte. Na chmurnych wierzchołkach ich połyskuje śnieg bielutki jak mleko albo i runo jagniąt-niewiniątek, we wnętrzu ich piękne, niby pawie oka, lśnią się jeziora. Po graniach skaczą kozice, świstaki w dolinach kamienistych poświstują, orzeł poszybuje nad Wołoszynem.

Gazdowska chudoba spokojnie po zboczach i upłazach szczypie trawę (хозяйский скот спокойно щиплет траву по террасам и склонам; gazda – диал. хозяин; chudoba – диал. скот; upłaz – терраса вдоль склона послеледниковой долины), głos śpiewających pastuchów rozlega się naokoło (голос поющих пастухов раздаётся вокруг), rozciągają go echa po górach (распространяют его эха = эхо по горам; rozciągać – растягивать; распространять), jak najdźwięczniejsze grające organy (как самый звучно играющий орган; dźwięczny – звонкий, звучный; organy – мн. орган /муз. инстр./). Tak oto jest dzisiaj (так вот есть теперь). A że tak jest (а /то/, что так есть), stało się to za sprawą pewnego młodzieńca (произошло это благодаря одному юноше; sprawa – дело; za czyjąś sprawą – благодаря кому-л.; pewien – некоторый, некий, один), który przez to, że był niewinny (который из-за того, что был невинный), znamienitej (замечательную; znamienity = znakomity – отличный, превосходный, замечательный), niezwyczajnej potęgi nabrał (необыкновенную силу приобрёл; nabrać czegoś – приобрести что-л. /преим. в уст. выражениях/) i nie tylko swoich, ale i nas wszystkich od srogiego a krwawego ucisku oswobodził (и не только своих, но и нас всех от свирепого и кровавого гнёта освободил; ucisk – давление; угнетение, гнёт).

Gazdowska chudoba spokojnie po zboczach i upłazach szczypie trawę, głos śpiewających pastuchów rozlega się naokoło, rozciągają go echa po górach, jak najdźwięczniejsze grające organy. Tak oto jest dzisiaj. A że tak jest, stało się to za sprawą pewnego młodzieńca, który przez to, że był niewinny, znamienitej, niezwyczajnej potęgi nabrał i nie tylko swoich, ale i nas wszystkich od srogiego a krwawego ucisku oswobodził.

A szerzył go groźny król wężów (а распространял/ширил его /гнёт/ грозный король змей), który za czasów niepamiętnych olbrzymim cielskiem swym na skalnych grzbietach tych się wylegiwał (который в незапамятные времена огромной тушей своей на скальных хребтах отлёживался; za czasów – во времена; niepamiętny – незапамятный; wylegiwać się – валяться, отлёживаться), w słońcu się grzał oczekując (на солнце играл, ожидая), aż mu wysłańcy jego (что его посланцы; wyłsaniec = wysłannik – посланник), czarni rycerze (чёрные рыцари), łupy zrabowane na pożarcie przyniosą (похищенные трофеи на съедение /ему/ принесут; przynieść – принести). Rycerze ci co chwila z góry na czarnych rumakach zbiegali (рыцари эти всё время с горы на чёрных конях/скакунах сбегали; co chwila – всё время), ogromne w całym kraju spustoszenie czynili (огромное во всей стране делали опустошение/разорение), tratując nie tylko zbożem posiane łany (давя не только посеянные = засеянные хлебами поля; zboże – хлеба; łan – нива; ист. пашня, поле), wszelki unosząc dobytek (всякое унося имущество; wszelki – любой, всяческий, всякий; unosić – уносить), ale nie przepuszczając i ludziom (но не оставляя в покое и людей; przepuszczać – пропускать; nie przepuszczać komuś – не давать покоя кому-л.).

A szerzył go groźny król wężów, który za czasów niepamiętnych olbrzymim cielskiem swym na skalnych grzbietach tych się wylegiwał, w słońcu się grzał oczekując, aż mu wysłańcy jego, czarni rycerze, łupy zrabowane na pożarcie przyniosą. Rycerze ci co chwila z góry na czarnych rumakach zbiegali, ogromne w całym kraju spustoszenie czynili, tratując nie tylko zbożem posiane łany, wszelki unosząc dobytek, ale nie przepuszczając i ludziom.

Niedola zapanowała taka (недоля наступила такая; zapanować – овладеть; наступить), że jej nie pisać (что её не писать = не описать). Pod kopytami trzęsła się ziemia (под копытами дрожала земля; trząść się – трястись; дрожать), a powietrze zamgliło się od gęstej piany (а воздух подёрнулся туманом от густой пены; zamglić się – затуманиться, подёрнуться туманом), bryzgającej w okrąg z ognistych (брызжущей вокруг из огненных; w okrąg – уст. вокруг), rozwartych nozdrzy piekielnych bachmatów (раскрытых ноздрей адских лошадей; bachmat – татарская лошадь /крепкая, коротконогая/). We mgle tej chronili się mieszkańcy miast i wsi (в этом тумане прятались жители городов и деревень; wieś – деревня; chronić się – укрываться, прятаться, скрываться), gdzie mogli (где могли), płacząc i narzekając (плача и сетуя), włosy sobie z głowy wydzierając (волосы себе из головы вырывая). Ale zbrojny hufiec straszliwego gada do najodleglejszych docierał kryjówek (но вооружённый отряд ужасной рептилии добирался до самых отдалённых укрытий; gad – пресмыкающееся, рептилия; docierać – доходить, добираться), palił po drodze i rabował (по пути сжигал и грабил; palić – жечь, сжигать; droga – дорога, путь; po drodze – по пути), gruz i pogorzeliska zostawiał za sobą (руину = руины и пепелища оставлял за собой; gruzy – мн. руины; pogorzelisko – пожарище, пепелище).

Niedola zapanowała taka, że jej nie pisać. Pod kopytami trzęsła się ziemia, a powietrze zamgliło się od gęstej piany, bryzgającej w okrąg z ognistych, rozwartych nozdrzy piekielnych bachmatów 4. We mgle tej chronili się mieszkańcy miast i wsi, gdzie mogli, płacząc i narzekając, włosy sobie z głowy wydzierając. Ale zbrojny hufiec straszliwego gada do najodleglejszych docierał kryjówek, palił po drodze i rabował, gruz i pogorzeliska zostawiał za sobą.

Ze szczytów tatrzańskich przyglądał się temu król wężów (с татранских вершин разглядывал это король змей; przyglądać się komuś, czemuś – рассматривать, разглядывать кого-л., что-л.), przyglądał się bez ruchu (разглядывал без движения), w brylantowej koronie na skroniach (в бриллиантовой короне на висках), płaszczem z łusek srebrnych przyodziany (мантией = в мантию из серебряных чешуек одетый; płaszcz – пальто; плащ; мантия), po turniach od Murania aż po Osobitą[18] rozlewając się kręgami swymi (по скалам от Мураня до самой Особиты разливаясь кругами = кольцами своими; turnia – обрывистая скала /в Татрах/; od … po – от … до; aż – /вплоть/ до; krąg – круг), niby skrząca się w blaskach lipcowego południa niesłychana jakaś rzeka (словно искрящаяся в блесках = в блеске июльского полдня какая-то невиданная река; niesłychany – неслыханный, небывалый, невиданный).

Ze szczytów tatrzańskich przyglądał się temu król wężów, przyglądał się bez ruchu, w brylantowej koronie na skroniach, płaszczem z łusek srebrnych przyodziany, po turniach od Murania aż po Osobitą rozlewając się kręgami swymi, niby skrząca się w blaskach lipcowego południa niesłychana jakaś rzeka.

A tylko kiedy ze zdobyczą jawili się rycerze (а только когда с добычей появлялись рыцари), rykiem przeraźliwym (ужасающим рёвом; przeraźliwy – пронзительный; ужасный, ужасающий), od którego granitowe drżały zręby (от которого дрожали гранитовые основы /скал/; drżeć – дрожать), zwoływał ku sobie wszelkie płazy (созывал к себе всякие = всяких гадов; płaz – земноводное животное; перен. пресмыкающееся, гад), wszelkie dzisiaj już zaginione potwory (всяких сегодня уже исчезнувших чудовищ), żarłoczne (прожорливых), siedmioszyjne smoki i w ich kole biesiadować począł (драконов с семью шеями и в их кругу начал = начинал пировать; siedem – семь; szyja – шея; począć – начать), krwawicy ludzkiej nie żałując ani sobie (добра людского не жалея ни себе; kwawica – кровные деньги; кровное добро), ani swym towarzyszom (ни своим товарищам).

A tylko kiedy ze zdobyczą jawili się rycerze, rykiem przeraźliwym, od którego granitowe drżały zręby, zwoływał ku sobie wszelkie płazy, wszelkie dzisiaj już zaginione potwory, żarłoczne, siedmioszyjne smoki i w ich kole biesiadować począł, krwawicy ludzkiej nie żałując ani sobie, ani swym towarzyszom.

W kraju nie było żadnej porady (в стране не было никакого совета = способа /противостоять злу/; porada = rada – совет). Głód, mór i pożoga wyludniły (голод, мор и пожар опустошили), zburzyły wsi i miasta (разрушили деревни и города). Pola niegdyś kwitnące (поля, некогда цветущие), miodem i mlekiem płynące w głuchą zamieniły się pustynię (мёдом и молоком струящиеся, превратились в пустыню; miód – мёд; płynąć – течь, струиться). Zdawało się (казалось), że trzeba będzie wyrzec się życia na zawsze (что нужно будет отречься от жизни навсегда; wyrzec się czegoś – отказаться, отречься от чего-л.). Po kościołach (по церквям; kościół – церковь, храм, костёл), przy krzyżach przydrożnych śpiewano litanie (у придорожных крестов пето = пели литании), gorące zanoszono modły (горячие относили = взносили молитвы; zanosić – относить; modły – мн. молитвы), iżby Bóg się ulitował i zbawcę jakiego śród nieszczęśliwych niedobitków obudził (чтобы Бог сжалился и какого-нибудь спасителя среди несчастных остатков /населения/ разбудил; jaki – какой; разг. какой-нибудь; śród = wśród; niedobitki – мн. остатки /разгромленных войск и т. п./).

W kraju nie było żadnej porady. Głód, mór i pożoga wyludniły, zburzyły wsi i miasta. Pola niegdyś kwitnące, miodem i mlekiem płynące w głuchą zamieniły się pustynię. Zdawało się, że trzeba będzie wyrzec się życia na zawsze. Po kościołach, przy krzyżach przydrożnych śpiewano litanie, gorące zanoszono modły, iżby Bóg się ulitował i zbawcę jakiego śród nieszczęśliwych niedobitków obudził.

W pewnej wsi na Podhalu [19] rósł tedy chłopaczek (в одной деревне на Подгалье рос тогда мальчуган; rosnąć – расти; chłopaczek – мальчик, мальчуган; chłopak – мальчик), którego zwano Perłowicem (которого называно = называли Перламутром; zwać – звать, назвать; pierłowiec – перламутр), ponieważ duszę miał czystą jak perła (потому что душу имел = душа у него была чистая как жемчужина; mieć – иметь; perła – жемчужина). Owce rodzicielskie wypasywał po łąkach (овец родительских пас по лугам; wypasywać = paść – пасти), pociechą dla ojców był (утешением был для отцов; ojciec – отец), tylko radości żadnej w sercu nie zaznał (только радости никакой в сердце не испытал/изведал), bo niemal już od dzieciństwa trapiła go troska (потому что уже чуть ли не с детства мучило его беспокойство; niemal – почти, чуть ли не; od – с /о времени/; troska – забота; озабоченность, беспокойство), dlaczego takie klęski na ludzi spadają (почему такие бедствия людям достаются; klęska – поражение; неудача; бедствие; spadać – падать; валиться; spadać na kogoś – доставаться кому-л.). Spozierał też ku Tatrom (посматривал на Татры), które od Murania aż po Osobitą opanował tajemniczy król wążów (которыми от Мураня до самой Особиты завладел таинственный король змей; opanować coś – овладеть, завладеть чем-л.), a i nad tym jedynie przemyśliwał (и над тем только думал = раздумывал; przemyśliwać – продумать; подумывать, думать), jakby potwora tego sprzątnąć ze świata (как бы чудовище это убрать со света; potwór – чудовище), jakby jego pomocników (как бы его помощников), czarnych rycerzy (чёрных рыцарей), raz na zawsze pobić i na ziemię rajski (раз и навсегда разбить/перебить и на землю райский; raz na zawsze – раз и навсегда), błogosławiony sprowadzić spokój (благословенный привести покой).

W pewnej wsi na Podhalu rósł tedy chłopaczek, którego zwano Perłowicem, ponieważ duszę miał czystą jak perła. Owce rodzicielskie wypasywał po łąkach, pociechą dla ojców był, tylko radości żadnej w sercu nie zaznał, bo niemal już od dzieciństwa trapiła go troska, dlaczego takie klęski na ludzi spadają. Spozierał też ku Tatrom, które od Murania aż po Osobitą opanował tajemniczy król wążów, a i nad tym jedynie przemyśliwał, jakby potwora tego sprzątnąć ze świata, jakby jego pomocników, czarnych rycerzy, raz na zawsze pobić i na ziemię rajski, błogosławiony sprowadzić spokój.

Nikt nie zgadnie (никто не отгадает; zgadnąć – отгадать), jakimi drogami Boże chodzą zamiary (какими путями ходят Божьи намерения; chodzić), kogo sobie za narzędzie swe obiorą (кого себе за орудие изберут; obrać – выбрать, избрать). Los padł na Perłowica (жребий пал на Перламутра; los – судьба; жребий; paść – пасть).

Jednego razu (однажды), kiedy tak dumał ze smutkiem a żalem wpatrzony w diamentową koronę i srebrnołuski płaszcz nieprzyjaciela (когда он так размышлял с грустью и печалью, всматриваясь в бриллиантовую корону и мантию врага из серебряной чешуи; smutek – печаль, грусть, тоска; żal – скорбь; грусть, печаль; wpatrzyć się – всмотреться, вглядеться), wystrzelił przed oczyma jego ni stąd (вырос перед его глазами ни с того; wystzelić – выстрелить; быстро вырасти /о растениях/), ni zowąd kwiat lilii i niby ludzkim (ни с сего цветок лилии и словно человеческим; ni stąd, ni zowąd – ни с того ни с сего, stąd – отсюда; ów – тот), a jednak nie ludzkim (однако же не человеческим; a jednak – однако же; jednak – однако), a raczej anielskim zawołał ku niemu głosem (а скорее ангельским воскликнул к нему голосом):

Nikt nie zgadnie, jakimi drogami Boże chodzą zamiary, kogo sobie za narzędzie swe obiorą. Los padł na Perłowica.

Jednego razu, kiedy tak dumał ze smutkiem a żalem wpatrzony w diamentową koronę i srebrnołuski płaszcz nieprzyjaciela, wystrzelił przed oczyma jego ni stąd, ni zowąd kwiat lilii i niby ludzkim, a jednak nie ludzkim, a raczej anielskim zawołał ku niemu głosem:

– Wiem ci ja dobrze (знаю тебе я хорошо; ci – тебе), jedyny mój Perłowicu (единственный мой Перламутр), o czym marzysz (о чём ты мечтаешь). Bądź czysty i niewinny (будь чистым и невинным), jak ja, biała lilia (как я, белая лилия), a spełnią się twe marzenia (и твои мечты исполнятся). Moc poczujesz w sobie nadziemską na ciele i duchu (силу почувствуешь в себе неземную на теле и духе = тела и духа), króla wężów przezwyciężysz i swoich raz na zawsze od jego zbójeckiej władzy wybawisz (короля змей победишь и своих раз и навсегда от его разбойничьей власти избавишь; przezwyciężyć – преодолеть, превозмочь, победить). I nie trzeba ci będzie żadnej wojennej broni ani miecza, ani strzelby (и не нужно = не нужно тебе будет никакое военной оружие – ни меч, ни ружьё). Chodzącemu w zbroi niewinności i pręt osikowy wystarczy (ходящему в доспехах невинности и прут = прута осинового хватит; zbroja – латы, доспехи); o ten (тот) – widzisz (видишь) – który leży pod tą skałą (который лежит под этой скалой).

– Wiem ci ja dobrze, jedyny mój Perłowicu, o czym marzysz. Bądź czysty i niewinny, jak ja, biała lilia, a spełnią się twe marzenia. Moc poczujesz w sobie nadziemską na ciele i duchu; króla wężów przezwyciężysz i swoich raz na zawsze od jego zbójeckiej władzy wybawisz. I nie trzeba ci będzie żadnej wojennej broni ani miecza, ani strzelby. Chodzącemu w zbroi niewinności i pręt osikowy wystarczy; o ten – widzisz – który leży pod tą skałą.

Perłowic, nie mogący wyjść z podziwu (не могущий = который не может надивиться; podziw – изумление, восхищение, восторг; nie móc wyjść z podziwu – не мочь надивиться), chce do ręki gibką wziąć gałązkę (хочет в гибкую руку взять ветку; chcieć – хотеть; do – в); daremne jednak wysiłki (напрасны, однако, его усилия; wysiłek – усилие). Ciężka jak ołów (тяжёлая как свинец)! Nie udźwignął (не поднял)… Zasmucił się (опечалился), lecz w te tropy ten sam znowu usłyszał głos (но в эти следы = вскоре тот же снова услышал голос; trop – след /животного и т. п.), niby muzykę zaczarowanych jakichś skrzypiec (словно музыку какой-то зачарованной скрипки; skrzypce – мн. скрипка).

Perłowic, nie mogący wyjść z podziwu, chce do ręki gibką wziąć gałązkę; daremne jednak wysiłki. Ciężka jak ołów! Nie udźwignął… Zasmucił się, lecz w te tropy ten sam znowu usłyszał głos, niby muzykę zaczarowanych jakichś skrzypiec.

– Przyjdzie czas (придёт время); udźwigniesz ją (поднимешь её) – odezwał się głos lilii (произнёс голос лилии; odezwać się – заговорить; сказать, произнести) – udźwigniesz po latach (поднимешь через много лет; po latach – через много лет), gdy wypełniając mój rozkaz udowodnisz życiem swoim (если, выполняя мой приказ, докажешь жизнью своей), żeś pozostał bez grzechu (что остался без греха). Przychodź tutaj codziennie i próbuj swej siły (приходи сюда каждый день и пробуй свою силу; codziennie – ежедневно, каждый день; próbować czegoś – пробовать что-л.).

– Przyjdzie czas; udźwigniesz ją – odezwał się głos lilii – udźwigniesz po latach, gdy wypełniając mój rozkaz udowodnisz życiem swoim, żeś pozostał bez grzechu. Przychodź tutaj codziennie i próbuj swej siły.

I tak się też stało (и так произошло). Dzień mijał za dniem (день проходил за днём), miesiąc za miesiącem, rok za rokiem (месяц за месяцем, год за годом). Młodzieniec zjawiał się pod skałą (юноша появлялся под скалой), osiczynę do góry podnosić próbował (пробовал/пытался поднять осинник вверх; góra – верх; do góry – вверх), ale długo (но долго), bardzo długo bez skutku (очень долго без результата; skutek – следствие, последствие, результат). A tymczasem panowanie króla wężów srożyło się jak nigdy (а тем временем правление короля змей свирепствовало как никогда). Lud był w rozpaczy (народ был в отчаянии; lud – народ; люд); jeden Perłowic nadziei nie tracił i mówił (один Перламутр надежды не терял и говорил):

I tak się też stało. Dzień mijał za dniem, miesiąc za miesiącem, rok za rokiem. Młodzieniec zjawiał się pod skałą, osiczynę do góry podnosić próbował, ale długo, bardzo długo bez skutku. A tymczasem panowanie króla wężów srożyło się jak nigdy. Lud był w rozpaczy; jeden Perłowic nadziei nie tracił i mówił:

– Jakże to ma być (как же это должно = может быть; mieć – в соч. с неопр. формой глагола означает долженствование), iżby złe trwało bez końca (чтобы плохое продолжалось без конца; trwać – длиться, продолжаться; koniec – конец)? Nie na próżno wlał Bóg w serce człowieka otuchę (не напрасно влил Бог в сердце человека надежду; otucha – бодрость, надежда).

Za tę wiarę swoją został też wynagrodzony sowicie (за эту свою веру он был вознаграждён щедро).

– Próby ciężkie przetrzymałeś (ты выдержал тяжёлые испытания) – rzekł doń pewnego dnia cudowny kwiat lilii (сказал ему в один прекрасный день чудесный цветок лилии; rzec do kogoś – сказать кому-л.; doń – до него; pewnego dnia – в один прекрасный день), błysnąwszy mu przed oczyma (блеснув/сверкнув ему = у него перед глазами). – Chwyćże pręt ten do ręki i idź na wroga (схвати = хватай же прут этот в руку и иди на врага; chwycić – схватить; iść – идти; wróg – враг)…

– Jakże to ma być, iżby złe trwało bez końca? Nie na próżno wlał Bóg w serce człowieka otuchę.

Za tę wiarę swoją został też wynagrodzony sowicie.

– Próby ciężkie przetrzymałeś – rzekł doń pewnego dnia cudowny kwiat lilii, błysnąwszy mu przed oczyma. – Chwyćże pręt ten do ręki i idź na wroga…

I o dziwo (и о чудо)! Pręt był już lekki (прут был уже лёгкий), a najtwardsze głazy na żwir rozbijał drobniutki (а самыё твердые скалы разбивал на меленький гравий; głaz – скала; drobny – мелкий). Czuł dorodny Perłowiec że z chłopięcia na nieustraszonego urósł mężczyznę (чувствовал рослый Перламутр, что из мальчик вырос в неустрашимого мужчину; dorodny – дородный, статный, рослый; chłopię – уст. мальчик; urosnąć na kogoś – вырасти в кого-л.), czuł, że nie ma takiej potęgi (что нет такой силы), by mu się oparła (чтобы перед ним устояла; oprzeć się komuś, czemuś – воспротивиться, оказать сопротивление кому-л., чему-л.; устоять перед кем-л., чем-л.). Co tchu ruszył ku Tatrom (что есть духу двинулся к Татрам; dech – дыхание, дух; co tchu – во весь дух, что есть духу; ruszyć – тронуться, двинуться), które od Murania aż po Osobitą przygniatał cielskiem swoim król wężów (которые от Мураня до самой Особиты придавливал своей тушей король змей).

I o dziwo! Pręt był już lekki, a najtwardsze głazy na żwir rozbijał drobniutki. Czuł dorodny Perłowiec że z chłopięcia na nieustraszonego urósł mężczyznę, czuł, że nie ma takiej potęgi, by mu się oparła. Co tchu ruszył ku Tatrom, które od Murania aż po Osobitą przygniatał cielskiem swoim król wężów.

Przez gęste (через густые), nie tknięte siekierą przedzierał się lasy (не тронутые топором продирался он леса; tknąć – дотронуться, коснуться, тронуть); zastępowały mu drogę od gromów lub wichrów halnych powalone pnie odwieczne (преграждали ему путь от громов или вихрей горных = громами или вихрями горными поваленные вековые стволы; wicher – вихрь; pień – ствол; odwieczny – извечный, вековой), on je rzucał precz przez siebie (он их бросал прочь через себя; je – их /вин. падеж. от местоим. one/), niby lekkie jaworowe listeczki (будто лёгкие яворовые листочки).

Przez gęste, nie tknięte siekierą przedzierał się lasy; zastępowały mu drogę od gromów lub wichrów halnych powalone pnie odwieczne, on je rzucał precz przez siebie, niby lekkie jaworowe listeczki.

Z wielkiej radości (от великой радости; z – от /об эмоц. сост./), że ma się zmagać z śmiertelnym nieprzyjacielem świata (что он должен бороться со смертельным врагом мира), a chcąc przy tym nie stracić pewności (и желая при этом не утратить уверенность), że nie opuściła go moc jego nadziemska (что не покинула его неземная/чудесная сила), podarunek kwiatu lilii (подарок цветка лилии), drzewa niebotyczne wyrywał z korzeniami (высоченные деревья вырывал с корнями; niebotyczny – очень высокий, высоченный), niby bajeczny Wyrwidąb (словно сказочный Вырвидуб; bajka – сказка; wyrwać – вырвать; dąb – дуб), który całe bory pokotem kładł (который целые леса вповалку клал = валил; bór – дремучий лес; pokotem – вповалку; kłaść – класть). Drogę zastępowały mu głazy granitowe (дорогу преграждали ему гранитовые скалы), mchem obrosłe olbrzymy (мхом обросшие великаны; mech – мох), a on, jak Waligóra ciskał je precz od siebie i szedł pełen wiary w swój triumf (а он, как Валигор, бросал их прочь от себя и шёл, полон веры в свой триумф; walić – валить; góra – гора), w triumf dobrej sprawy (в триумф доброго дела).

Z wielkiej radości, że ma się zmagać z śmiertelnym nieprzyjacielem świata, a chcąc przy tym nie stracić pewności, że nie opuściła go moc jego nadziemska, podarunek kwiatu lilii, drzewa niebotyczne wyrywał z korzeniami, niby bajeczny Wyrwidąb, który całe bory pokotem kładł. Drogę zastępowały mu głazy granitowe, mchem obrosłe olbrzymy, a on, jak Waligóra ciskał je precz od siebie i szedł pełen wiary w swój triumf, w triumf dobrej sprawy.

Dotarł aż pod samo obrzeże Tatr (добрался до самого края Татр; dotrzeć – дойти, добраться). Zmęczony był (усталый был; zmęczyć – утомить), rad więc zapukał do ukrytej w gąszczach chaty (поэтому охотно постучал в спрятанную в густых зарослях хату; rad – охотно; więc – итак, стало быть, следовательно; gąszcz – чаща, густые заросли), prosząc o nocleg (прося ночлега; prosić o coś – просить что-л., чего-л.). Ale w chacie tej mieszkał góral (но в хате этой жил гураль; chata – крестьянский дом, хата; góral – горец; гураль /коренной житель польских Татр/), który jednak nie był góralem (который, однако, не был гуралем), jeno przeraźliwym o ludzkiej postaci smokiem (а ужасным драконом в человеческой форме; jeno = ale – но, а). Strażował on przy wejściu do królestwa (он стоял на страже у входа в королевство; strażować – уст. нести охрану, стоять на страже), w którym w diamentowej koronie i w srebrnołuski płaszcz odziany władał wszechwładny gad (в котором в бриллиантовой короне и одетая в плащ из серебряных чешуек была властителем: «владела» всесильная рептилия; wszechwładny – всевластный; всесильный)… Chcąc dostać się do jego dziedziny (желая добраться до его области = местоположения; dziedzina – область), do wnętrza Tatr (до внутренней части Татр; wnętze – внутренность, внутренняя часть), trzeba było uśmiercić smoka (нужно было умертвить дракона). Zamierzył się Perłowic swą laską (замахнулся Перламутр своей палкой; laska – трость, палка), potworowi łeb roztrzaskał i ujrzał (чудовищу голову раздробил и увидел; łeb – голова /животного/; roztrzaskać – разбить, раздробить), jak ten (как то = оно), zdychając (подыхая), w ogromną zmienił się górę (превратилось в огромную гору), zwaną dzisiaj Wołoszynem (называемую сегодня Волошином).

Dotarł aż pod samo obrzeże Tatr. Zmęczony był, rad więc zapukał do ukrytej w gąszczach chaty, prosząc o nocleg. Ale w chacie tej mieszkał góral, który jednak nie był góralem, jeno przeraźliwym o ludzkiej postaci smokiem. Strażował on przy wejściu do królestwa, w którym w diamentowej koronie i w srebrnołuski płaszcz odziany władał wszechwładny gad… Chcąc dostać się do jego dziedziny, do wnętrza Tatr, trzeba było uśmiercić smoka. Zamierzył się Perłowic swą laską, potworowi łeb roztrzaskał i ujrzał, jak ten, zdychając, w ogromną zmienił się górę, zwaną dzisiaj Wołoszynem.

Uporawszy się z tym dziwem (справившись с этим дивом), z tym strażnikiem (с этим стражем), kroczył dalej (шагал дальше; krok – шаг), aż cudne przed sobą zobaczył jezioro (пока не увидел перед собой чудесное озеро; aż – пока не): Morskie Oko[20] (Морской Глаз). Dziwiły się przeróżne poczwary (удивлялись всевозможные чудовища), że między ludźmi znalazł się śmiałek (что среди людей нашёлся смельчак; między – между, среди), który wdarł się w te dotychczas niedostępne pustynie i dzikim mieszkańcom zakłócił ich spokój (который ворвался в эти до сих пор недоступные пустыни и диким /их/ жителям нарушил их покой; dotychczas – до сих пор; mieszkaniec – житель). Widząc jednak (/они/ видя, однако), że mocy jego oprzeć się nie zdołają (что перед силой его устоять не сумеют), skamieniały z przerażenia i do dnia dzisiejszego jeżącymi sią grzbietami trwożą ludzi wątłej duszy (окаменели от ужаса и до сегодняшнего дня ощетинившимися/торчащими хребтами тревожат людей слабой души; jeżyć się – ощетиниваться; торчать).

Uporawszy się z tym dziwem, z tym strażnikiem, kroczył dalej, aż cudne przed sobą zobaczył jezioro: Morskie Oko. Dziwiły się przeróżne poczwary, że między ludźmi znalazł się śmiałek, który wdarł się w te dotychczas niedostępne pustynie i dzikim mieszkańcom zakłócił ich spokój. Widząc jednak, że mocy jego oprzeć się nie zdołają, skamieniały z przerażenia i do dnia dzisiejszego jeżącymi sią grzbietami trwożą ludzi wątłej duszy.

Nareszcie dognał samego króla i wszczął z nim walkę na śmierć i życie (наконец он добрался до самого короля и начал с ним бой не на жизнь, а на смерть; wszcząć – начать; wszcząć bój – завязать бой; walka – борьба; бой; walka na śmierć i życie – борьба не на жизнь, а на смерть). Walił w niego czarodziejskim prętem (бил в него волшебным прутом; walić w coś – колотить, бить), podarunkiem kwiatu lilii (подарком цветка лилии), pędząc go poprzez wierchy (гоня его через вершины; wierzch – верх; вершина). Król wężów, krwawy prześladowca plemienia ludzkiego (король змей, кровавый преследователь людского племени; plemię – племя), widząc, że przed nim się nie ostoi (видя, что он перед ним не устоит; ostać się – уст. устоять), w błagalne uderzył prośby (ударил = ударился в умоляющие просьбы), skarby mu drogocenne przyrzekał (обещал ему драгоценные сокровища), a nawet córkę (и даже дочь), nadobną księżniczkę (прекрасную принцессу; nadobny – уст. красивый, прекрасный), w małżeństwo dać mu się skłaniał (в брак = в жёны ему /её/ дать склонялся; małżeństwo – брак), byleby tylko folgi zaznać od niego (только бы облегчение = прощение испытать = выпросить от него; zaznać – испытать; byleby – лишь бы, только бы; folga – уст. облегчение).

Nareszcie dognał samego króla i wszczął z nim walkę na śmierć i życie. Walił w niego czarodziejskim prętem, podarunkiem kwiatu lilii, pędząc go poprzez wierchy. Król wężów, krwawy prześladowca plemienia ludzkiego, widząc, że przed nim się nie ostoi, w błagalne uderzył prośby, skarby mu drogocenne przyrzekał, a nawet córkę, nadobną księżniczkę, w małżeństwo dać mu się skłaniał, byleby tylko folgi zaznać od niego.

Ale bohater przekupić się nie pozwolił (но герой подкупить себя не позволил; przekupić – подкупить; się – себя), blichtrem wszelakim pogardził i z królem wężów się mocował patrząc (всевозможный внешний лоск презрел и с королем змей боролся, смотря; blichtr – внешний лоск, мишура; pogardzić kimś, czymś – выказать пренебрежение к кому-л., чему-л.; пренебречь кем-л., чем-л.), jak srebrna łuska skóry jego (как серебряная чешуя его шкуры; skóra – кожа; шкура), pod razami oddzielając się od cielska (под ударами, отделяясь от тела), w błyszczący zmieniała się lód (превратилась в блестящий лёд), jak potwór ten (как это чудовище), czując wieczną nad sobą przewagę (чувствуя вечное над собой превосходство), z wielkiego bólu wrył się w ziemię (от большой боли врылся в землю), zakopał się w miejscu (закопался на месте; w miejscu – на месте), gdzie dzisiaj Zakopane[21] (где сегодня Закопане), ażeby już nigdy w słońcu się nie wygrzewać (чтобы уже никогда на солнце не греться; wygrzewać się – греться; wygrzewać się w słońcu – греться на солнце), poczwar swoich na mordowanie ludzi okolicznych nie wysyłać (чудовищ своих на убивание = убивать местных людей не посылать; mordować – убивать; okoliczny – окрестный, близлежащий; местный).

Ale bohater przekupić się nie pozwolił, blichtrem wszelakim pogardził i z królem wężów się mocował patrząc, jak srebrna łuska skóry jego, pod razami oddzielając się od cielska, w błyszczący zmieniała się lód, jak potwór ten, czując wieczną nad sobą przewagę, z wielkiego bólu wrył się w ziemię, zakopał się w miejscu, gdzie dzisiaj Zakopane, ażeby już nigdy w słońcu się nie wygrzewać, poczwar swoich na mordowanie ludzi okolicznych nie wysyłać.

Lotem błyskawicy rozeszła się wieść o zwycięstwie tym po świecie (с быстротой молнии разошлась весть об этой победе по свету; lotem błyskawicy – с быстротой молнии, lot – полёт). Z miast i wsi wyruszyły procesje na powitanie Perłowica (из городов и деревень отправились процессии на торжественную встречу Перламутра; powitanie – торжественная встреча; powitać – приветствовать, встретить), wielkie też zwołano wiece (созвали также большие собрания; wiec – митинг; ист. собрание), na których uchwalono ogłosić go królem (на которых было решено объявить его королём; uchwalić – постановить, решить). Ale on godności żadnych przyjąć nie chciał (но он никаких высоких должностей принять = принимать не хотел; godność – достоинство; высокая должность; przyjąć – принять), bo (потому что) – powiada (говорит) – nie mnie się należy podzięka (не мне полагается благодарность), jeno cudownemu kwiatu lilii (а чудесному цветку лилии), który mi świętą powierzył tajemnicę (который мне доверил святую тайну; powierzyć – поручить; доверить), jak się cudotwórczą zyskuje potęgę (как приобретается = как обрести чудотворную силу; zyskać – добиться, получить, приобрести), jak się świat wybawia od złego (как мир избавить от злого = от зла).

Lotem błyskawicy rozeszła się wieść o zwycięstwie tym po świecie. Z miast i wsi wyruszyły procesje na powitanie Perłowica, wielkie też zwołano wiece, na których uchwalono ogłosić go królem. Ale on godności żadnych przyjąć nie chciał, bo – powiada – nie mnie się należy podzięka, jeno cudownemu kwiatu lilii, który mi świętą powierzył tajemnicę, jak się cudotwórczą zyskuje potęgę, jak się świat wybawia od złego.

1

Walić – валить; góra – гора; wyrwać – вырвать; dąb – дуб.

2

Wicher – вихрь.

3

Пан Твардовский – польский дворянин, герой нескольких народных преданий и сказок. Согласно легенде, жил в Кракове в XVI в.

4

Twardowski… szlachcic po mieczu i kądzieli – то есть Твардовский был шляхтичом как по отцовской (по отцу – «по мечу»), так и по женской линии (по матери – «по кудели», кудель – пучок льна для прядения).

5

Пескова Скала – замок в Польше, расположенный в 25 км к северо-западу от Кракова в Малопольском воеводстве.

6

Шляхетское слово должно быть сдержано, должно быть постоянным (лат.).

7

Zając – заяц.

8

«Купание ведьм» – вид судопроизводства в XVI–XVII вв., имевший целью установить, являлась ли женщина, обвиняемая в колдовстве виновной или нет. Подозреваемую привязывали к верёвке и окунали в воду: если она при этом тонула, то была невиновной, если выплывала – была колдуньей. Другой вариант заключался в том, что голову обвиняемой держали под водой.

9

Brat.

10

Kmiotek – мужичок.

11

Bałtyk – Балтийское море.

12

Jūra – море (лит.).

13

Перкун – главный бог у древних литвинов и прусов, владел, кроме всего прочего громами.

14

Zajączek – зайчик, zając – заяц.

15

Uśpić – усыпить.

16

Wąż – змея; młodzieniec – молодой человек, юноша; perłowiec – перламутр.

17

Горный хребет в Высоких Татрах.

18

Горные вершины в словацких Татрах.

19

Исторический регион в южной Польше, расположенный на границе со Словакией в северных отрогах Татр.

20

Крупнейшее озеро Татр, по одной из легенд называется так потому, что соединяется под землёй с Адриатическим морем.

21

Город в южной Польше, расположен в долине Татр.

Content

Польские сказки

Как читать эту книгу

Kazimierz Władysław Wójcicki (Казимеж Владыслав Вуйцицкий)

1. Waligóra i Wyrwidąb (Валигора = Валигор и Вырвидуб)

2. Szklana góra (Стеклянная гора)

3. Wichrem porwany (Подхваченный вихрем)

4. Twardowski (Твардовский )

5. Zajęcze serce (Заячье сердце)

6. Trzej bracia (Три брата)

Józef Lompa (Юзеф Ломпа)

7. Brat ubogi i brat chciwy (Брат бедный и брат жадный)

8. Zły brat (Злой брат)

Ryszard Berwiński (Рышард Бервиньский)

9. Mądry Maciuś (Умный Мацюсь)

Antoni Józef Gliński (Антони Юзеф Глиньский)

10. O kmiotku i o soczewicy (О мужичке и о чечевице)

11. O czarowniku i jego uczniu (О колдуне и его ученике)

Lucjan Siemieński (Люциан Семеньский)

12. Królowa Bałtyku (Королева Балтийского моря)

Józef Ignacy Kraszewski (Юзеф Игнацы Крашевский)

13. Z chłopa król (Из крестьянина – король)

Adolf Dygasiński (Адольф Дыгасиньский)

14. O zajączku sprawiedliwym (О справедливом зайчике)

Bolesław Prus (Болеслав Прус)

15. O uśpionej pannie i zaklętych skarbach na dnie potoku (Об усыплённой = спящей барышне и /о/ заколдованных сокровищах на дне ручья)

Włodzimierz Perzyński (Влодзимеж Пежиньский)

16. O szcupaku, który umiał tańczyć (О щуке, которая умела танцевать)

Jan Kasprowicz (Ян Каспрович)

17. O królu wężów i o walecznym a czystym młodziencu Perłowicu (О короле змей и о храбром = и чистом юноше Перламутре)

1