Гілевіч Ніл

Сказ пра Лысую гару

Ніл Гілевіч

СКАЗ ПРА ЛЫСУЮ ГАРУ

© Гілевіч Н., 2003

© Афармленне. «Белфранс», 2003

ДАСЦІПНАЯ ПАЭТЫКА СМЕХУ

Неяк на пачатку вясны беларускага дзяржаўнага адраджэння 1992 года Альжбета Смулкова, першы паўнамоцны пасол Польшчы ў Беларусі, наладзіла сустрэчу з беларускай інтэлігенцыяй. Там я сустрэўся з Нілам Гілевічам. Гутарка зайшла пра двухтомнік выбраных твораў пісьменніка, які тады выйшаў у свет. Толькі што закончылася бальшавіцкая дыктатура. Праўда, улада заставалася ў руках былых партакратаў, але тых, якіх удалося "ўгаварыць" на суверэнітэт Беларусі і прыняцце Закона "Аб мовах у Беларускай ССР" (1990, 26 студзеня), паводле якога быў адноўлены дзяржаўны статус беларускай мовы. Сярод першых "угаворшчыкаў" быў, як вядома, дэпутат Вярхоўнага Савета Ніл Гілевіч.

На тым прыёме я, даючы зразумець, што мне "ўсё ясна", спытаўся ў паэта: "А ці плануеце Вы падрыхтаваць трэці том, уключыўшы туды свае іншыя творы камічнага характару, у прыватнасці паэму "Сказ пра Лысую гару"? Фармальны адказ быў: "Не, не, і не гаварыце нікому". Але аблічча суразмоўцы, як мне здалося, не запярэчыла маёй здагадцы, і пластыка пацвердзіла ўпэўненасць, што аўтар дысідэнцкай паэмы легендарны Францішак Вядзьмак-Лысагорскі — гэта Ніл Гілевіч. Праўда, дысідэнцтва вопытнага аўтара было па-мастацку завуалявана, прыхавана ў глыбіні падтэксту і нават у лірычных адступленнях ды эпілогу выяўлена пераважна ў форме паэтычнай дасціпнасці, без прамых палітычных выпадаў.

У тым 1992 годзе зацікаўленыя чытачы мелі рукапісныя раздзелы "Сказа" ў яго першай рэдакцыі 1971 года і два апублікаваныя "ананімныя" тэксты ў выданні Бібліятэкі "Вожыка": першае 1988 года выданне — раздзелы "Дзяльба", "Праблема", "Будаўніцтва", "Так і зажылі" і "Замест эпілога"; і выданне другое 1991 года, дапоўненае "Уступам" і новымі раздзеламі "Мужчынскі страх", "Пудзілы", "Вялікі Рух". Гэтае другое выданне было завяршэннем твора, выкананым Францішкам Ведзьмаком-Лысагорскім яшчэ ў 1975 годзе. Першае выданне двума выпускамі па 30 тысяч экзэмпляраў і другое выданне (100 тыс. экз.) разышліся за лічаныя дні. Сапраўдны бэстсэлер у нашай літаратуры!

Ні супраць выдаўцоў, ні тым больш супраць аўтара (бо яго псеўданім так і не раскрылі прафесіяналы ад спецслужбаў) рэпрэсіяў не адбылося. У тым 1988 годзе, мусіць, не было каманды "зверху", хоць наогул партыйныя ўлады перад сваім першым скананнем у Беларусі яшчэ кусаліся моцна. Я і мае былыя калегі па Інстытуту філасофіі і права АН БССР адчулі гэта на сабе. Чарнобыльскай вясной 1986 года пачалася і доўжылася два гады так званая "справа А. Бембеля". Супрацоўнік майго аддзела эстэтыкі і сацыяльнай псіхалогіі Алег Бембель апублікаваў у Лондане кніжку журналісцкіх інтэрв'ю з каментарамі пра занядбанне роднай мовы ва ўсіх сферах дзяржаўнага і грамадскага жыцця БССР. А. Бембеля выключылі з кампартыі і прымусілі кіраўніцтва акадэміі "выгнаць" яго з працы. Мяне звольнілі з пасады загадчыка аддзела і абвясцілі строгую вымову "з занясеннем" за салідарнасць з "нацыяналістам". Аддзел эстэтыкі прыйшлося расфармаваць.

Але ж у 1992 годзе партакратыя ўжо сама перайшла "да абароны", засела ў "акопах" — да "лепшых" часоў. Вось чаму я спадзяваўся, што аўтар "Сказа пра Лысую гару" адкрыецца, каб упісаць выдатны твор у свой паэтычны актыў. Але гэтага не сталася: ні ў "эпоху Шушкевіча" (умоўна, бо рэальная ўлада была ў ранейшай бюракратыі), ні пазней, калі "западнорусской" уладзе нашая літаратура аказалася непатрэбнай. Прычыну гэтай інтрыгі я зразумеў пазней, калі дэталёва пазнаёміўся з ацэнкамі "Сказа" (дарэчы, абсалютна станоўчымі) і прафесійнымі крытыкамі, і чытачамі. Асабліва пасля таго, як часопіс "Крыніца" ў 1995 годзе апублікаваў крыху папраўленую рэдакцыю твора і аж 25 крытычных артыкулаў і пісьменніцкіх водгукаў са здагадкамі пра аўтара. Усе хвалілі "Сказ", ставілі яго ў шэраг лепшых традыцый нашай і сусветнай літаратуры.

Водгукі засведчылі публіцыстычны талент некаторых аўтараў (былі, праўда, і дзяжурныя адпіскі), але дакладнага эстэтычнага аналізу не атрымалася. Пра гэта я сказаў тады ж у палемічнай нататцы "Сатыра альбо гратэск?" Разгадаць сапраўднага аўтара "Сказа" большасці не ўдалося. Праўда, шмат хто з прафесійных літаратараў, мабыць, здагадваўся. Але літаратурны этыкет не дазваляе публічна раскрываць псеўданім жывога аўтара, бо гэта выключна ягонае права. Здагадка — гэта яшчэ толькі гіпотэза, а не факт.

На жаль, мае калегі крытыкі, іншыя літаратары абышлі паняційны і тэарэтычны аспект праблемы, эстэтыку і стылістыку "Сказа". Універсальны камізм гэтага твора змяшчае і сатыру, але найбольш гратэскава-карнавальны народны смех, дзе ёсць месца гумару, іроніі, жарту, іншым відам смешнага. Паводле азначэння "Беларускай энцыклапедыі", сатыра — гэта "вострае, знішчальнае асмяянне грамадскіх з'яў, выкрыццё заган". Сатыра — крайні від камічнага, пераход смешнага ў нізкае, агіднае. Паводле той жа энцыклапедыі, "камічнае (ад грэцкага komikos — смешны, вясёлы) — катэгорыя эстэтыкі, якая адлюстроўвае неадпаведнасць паміж недасканалым, нежыццёвым зместам з'явы або прадмета і яго вонкавым выяўленнем, што прэтэндуе на паўнацэннасць, значнасць або маскіруецца пад іх". Сатыра — не іронія, не жарт, не гумар, не вясёлы, а горкі смех. Яна — не карнавальны, народны смех, а скарэй ідэалагічная ацэнка, памфлет, фельетон (не ў традыцыйным, а ў сучасным, сатырычным сэнсе). Аўтар папулярнага эсэ "Смех" Анры Бергсон (дарэчы, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры за бліскучы стыль сваіх твораў) апісаў звыш дваццаці тыпаў смеху.

Карнавальна-гратэскавы смех "Сказа" адрозніваецца ад сатыры, як шарж ад карыкатуры. Вызначэнне "Сказа" як толькі сатыры ёсць тэарэтычная памылка. 3 лёгкай і скорай рукі рэцэнзентаў — прыхільнікаў і праціўнікаў гэтага твора — склалася неадэкватнае ўяўленне пра гэты яркі, карнавальна-гратэскавы твор як "вострую грамадзянскую сатыру" на лысагорцаў — сяброў пісьменніцкага аб'яднання. А паколькі "Сказ" ёсць аўтэнтычны пісьменніцкі твор дасціпнага індывідуальнага стылю, а не калектыўны "капуснік" і не фальклорны сюжэт, то выключна сатырычнае "поле зроку" ператварае яго ў тэатр абсурду: выходзіць, што пісьменнік "асатырыў" самога сябе і сяброў па творчасці. Што творцы смяюцца з сябе — гэта факт. Але перад намі гратэскавы смех карнавальнага тыпу, а ён заўсёды універсальны, амбівалентны. Дарэчы, памылковым было таксама і вызначэнне ананімных паэм "Энеіда навыварат" і "Тарас на Парнасе" як сатырычных. Бо там аўтары не выкрываюць антычных багоў і герояў, а пераводзяць іх з неба на зямлю, з гераічнага, высокага і сакральнага на ўзровень штодзённага і камічнага. Якраз так, як у "Сказе пра Лысую гару": аўтар перавёў пісьменнікаў з вышыні Алімпа на гратэскавыя "соткі". Дакладней, прататыпы аказаліся там па свабодным выбары.

Сутнасць гратэскавага, карнавальнага паводле сваіх вытокаў смеху грунтоўна даследаваў Міхаіл Бахцін у манаграфіі "Творчество Франсуа Рабле и народная культура Средневековья и Ренессанса" (напісана ў 1930-я гады, публікацыі ў 1965 і 1990 гг.). Праўда, на матэрыяле заходнееўрапейскай мастацкай культуры. Гратэскава-карнавальныя традыцыі ў беларускай культуры аналізуюцца ў маёй кніжцы "Ля вытокаў самапазнання: станаўленне духоўных каштоўнасцей у святле фальклору" (1989). Асноўныя прыкметы карнавальнага смеху — універсальнасць, накіраванасць не толькі на нізкае, але і на высокае, не толькі на "ты" і "вы", але і на "я" і "мы". Смех з самога сябе вядомы ў эстэтыцы камічнага пад тэрмінамі вытанчанасці і дасціпнасці.

Гратэскавыя формы камічнага ў "Сказе" ўключаюць вострую палеміку і сатыру на сістэму, якая разбурае беларускую культурную традыцыю. Гратэск заўсёды вясёлы, неадназначны, парадаксальны, спалучае натуралізм жыцця з мастацкім бачаннем свету. Сатыра адрасуецца антаганісту або ворагу; гратэск звяртаецца да ўсіх, у тым ліку да сяброў і да самога сябе. Дасведчаны чалавек ніколі не крыўдзіцца на смех такога тыпу, бо нават геній трапляе ў камічную сітуацыю, асабліва калі бярэцца не за сваю лёсам вызначаную справу. Выдатныя пісьменнікі — ад Ф. Рабле і Сервантэса да М. Гогаля, М. Булгакава, нашых В. Дуніна-Марцінкевіча і Янкі Купалы — майстры гратэскавых формаў камічнага. Крыніца гэтага камізму — шматвяковая народная культура, беларускі фальклор — чарадзейныя казкі, гавэнды, прыказкі і прымаўкі, частушкі. У гэтай традыцыі ствараўся "Сказ пра Лысую гару". Дастаткова было прафесіянальнага (або хоць бы аматарскага) ведання паэтыкі, стылістыкі і паэтычнай мовы Н. Гілевіча, каб адказаць (хаця б самому сабе) на пытанне: хто аўтар?

Лысагорскія гратэскі — не толькі плён пісьменніцкай фантазіі. Ужо сама гэтая былая дачная ліхаманка — жывы гратэск. Вакол вялікіх і меншых гарадоў, як грыбы пасля дажджу, выраслі "хароміны", пазбаўленыя жывога дыхання або (так было ў дачах эпохі А. Чэхава і М. Горкага) — інтэлектуальнага сумоўя і драматычных падзеяў. Сённяшняя дачная "шарварка" — нейкая сыходная сублімацыя творчай энергіі і рэлігійнай свядомасці. Там "гарбеюць" якраз у юдэйскую суботу і ў нашу хрысціянскую нядзелю. Мой знаёмы мастак некалі казаў: савецкія дачы любяць гарбатую бабу. І гарбатага мужыка таксама. Былая камедыя сёння пераходзіць у драму: цяпер на Лысай гары нябожчыкаў і яшчэ жывых "лысагорцаў" выцясняюць адстаўныя палкоўнікі і былое чынавенства.

За трыццаць з гакам гадоў (за гэты час паспела нарадзіцца і прыйсці ў літаратуру новае пакаленне маладых пісьменнікаў) аўтар "Сказа" Францішак Вядзьмак-Лысагорскі стаў легендай. Склалася цікавая інтрыга: мала хто з літаратараў дакладна ведаў аўтара, іншыя гадалі або "рабілі стаўку" на свайго "кандыдата". Сярод першых апынуўся і я. У 2000 годзе кіраўнікі Інстытута літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук папрасілі мяне напісаць раздзел "Ніл Гілевіч" для шматтомнай "Гісторыі беларускай літаратуры XX стагоддзя". А гэта — больш як 50 гадоў творчасці, дзве эпохі — пасляваенная савецкая і постсавецкая. Усе жанры — паэзія, пераклады, крытыка і літаратуразнаўства, публіцыстыка, драматургія, проза. Давялося зазірнуць у архіў пісьменніка. Азнаёміўся і з поўным — ад першага да апошняга радка — чарнавым аўтографам славутага "Сказа", і з машынапіснымі тэкстамі, па якіх пазней вялася дапрацоўка. Цікавыя дакументы для тэкстолага. Уся гісторыя напісання гэтага твора. Лабараторыя творчай працы паэта. Шматлікія пераробкі і праўкі, шліфоўка вобразаў, удакладненне паэтычнай думкі. Варыянты цэлых строф і радкоў, якія не ўвайшлі ў канчатковую рэдакцыю паэмы. Добра праглядваюцца і сюжэтна-кампазіцыйныя пошукі.

Аднак жа тады Н. Гілевіч яшчэ не быў гатовы апублікаваць "Сказ" пад сваім імем, з факсімільным узнаўленнем старонак першакрыніцы. Хоць і абяцаў гэта здзейсніць у блізкай перспектыве. Прычына, зразумела, не ў празмернай палітычнай асцярожнасці ("палітыка" ўжо амаль "адпала"), а ў неадэкватным успрыманні твора выбранай публікай, літаратурным асяроддзем, пра што ўжо гаварылася ў гэтым артыкуле. Публіка "шырокая" прыняла твор, як кажуць, "да ведама", пераканаўшыся, што пісьменнікі — таксама людзі, не толькі твораць, але і жывуць, нярэдка выжываюць "на сотках". У сваім раздзеле для "Гісторыі" я абмежаваўся тым, што прапанаваў ключ да разгадкі аўтара "Сказа", а менавіта — стыль і вобразная сістэма рамана ў вершах Н. Гілевіча "Родныя дзеці".

Але без прызнання аўтара гэты выдатны твор стагоддзя не мог увайсці ў той раздзел "Гісторыі літаратуры". Болыш за тое, "Сказ" стаў аб'ектам міфатворчасці і нават розных спекуляцый і самазванства. Далей чакаць не было сэнсу. Ніл Гілевіч, разумеючы небяспеку "выклікаць агонь на сябе", апублікаваў нарэшце паэму пад сваім імем. Разам з аналітычна-спавядальным артыкулам "Як быў напісаны "Сказ пра Лысую гару" ("Народная воля", 2003, 30 жніўня). У друку былі спробы прынізіць гэты ўзор пісьменніцкай шчырасці, аналітычнага майстэрства і тэарэтычнай эрудыцыі. Але дарэмна: апрача інфантыльнага капрызу і незразумелай злосці ў іх нічога не атрымалася. Адно сумна: да гэтага шкоднага ганьбавання далучыліся таленавітыя ў сваіх жанрах пісьменнікі. Успомнілася рэпліка аднаго маскоўскага прафесара, сябра Беларусі: "У вас шмат таленавітых літаратараў і даследчыкаў, але і шмат трагічна неначытаных".

На жаль, не адбылося навуковай гаворкі ў сродках масавай інфармацыі. Склалася ўражанне: чакалі скандальчыка, хацелі "смажанага". Атрымалася некампетэнтнасць, нежаданне думаць і аналізаваць. Праўду сказалі толькі самыя дасведчаныя: прафесар Адам Мальдзіс ды Іван Саламевіч, энцыклапедыст. Сказалі вельмі далікатна і сціпла.

Былі такія ж апрыёрныя і бяздоказныя спробы прыпісаць аўтарства добраму паэту, але зусім іншай танальнасці, інакшага "рэгістру" — Міколу Аўрамчыку. Былі прыхільнікі погляду, што паэму пісалі ўдвух. Але ўсё гэта — эмацыйныя меркаванні, а не вынік навуковага аналізу. Пісаць твор такой дасканаласці і моцы брыгадным метадам, седзячы за сяброўскім сталом, — пралеткультаўскі пражэкт. Нават "патэтычную" эпапею "Вялікаму Сталіну ад беларускага народа" пісалі пяць паэтаў паасобку, кожны сваю частку, а разам "сшывалі" гатовыя гімны. Ролю М. Аўрамчыка ў падрыхтоўцы і распаўсюджванні машынапіснага тэксту паэмы дакладна акрэсліў Ніл Гілевіч у "Народнай волі". Аўтар "Сказа" выкарыстаў некаторыя факты, пачутыя ад свайго сябра-"лысагорца". Мабыць, абмяркоўвалі напісанае Н. Гілевічам. Гэта — натуральна. Так рабілі і даўней і нядаўна пісьменнікі папярэдніх пакаленняў. Але аўтар твора — той, хто стварыў арыгінальную паэтыку, стылістыку, паэтычную лексіку, сканструяваў кампазіцыі і сюжэты. Дарэчы, гісторыя айчыннай і сусветнай літаратуры ведае шмат выпадкаў легальнага выкарыстання чужых сюжэтаў, фабулаў — не тое што асобных эмпірычных фактаў. У аснове фабулы аповесці Л. Талстога "Смерць Івана Ільіча" — спавядальная гісторыя смяротна хворага пракурора тульскага акружнога суда Івана Ільіча Мечнікава, брата славутага вучонага Ільі Мечнікава, запісаная і перададзеная сябрамі Л. Талстога. У яго ж аповесці "Халстамер" выкарыстаны чарнавы сюжэт пісьменніка М.А. Стаховіча, перададзены Л. Талстому яго братам, конназаводчыкам А. Стаховічам. Балада Адама Міцкевіча "Свіцязь" пісалася на аснове народных паданняў, апрацаваных яго сябрам Янам Чачотам.

Такіх прыкладаў у гісторыі літаратуры багата. Я ўжо не кажу пра музыку, кінематограф, тэатр, эстраднае мастацтва: там шырока выкарыстоўваюцца сюжэты, кампазіцыі, вобразы, матывы пісьменнікаў, жывапісцаў, калегаў па музычнай або тэатральнай творчасці. Без прэтэнзіяў апошніх на сааўтарства. Нілу Гілевічу не спатрэбілася такая маштабная дапамога. Ён выкарыстаў эмпірычныя (а не мастацкія) факты з розных крыніцаў, у тым ліку і з вуснай інфармацыі М. Аўрамчыка. Як часта бывае ў вопытных паэтаў, рэальныя жыццёвыя факты выконваюць функцыю "штуршка", каб у канчатковым творы "зняць" эмпірыю, замяніць яе чыста мастацкімі малюнкамі, вобразамі, сюжэтамі, якія больш пластычна і больш адэкватна выяўляюць характары і тыпы герояў (або антыгерояў), чымся выпадковыя эмпірычныя факты штодзённасці.

Так сталася з гісторыяй "Сказа пра Лысую гару". Задуманы ў форме жарта, або "капусніка", ён хутка па волі аўтара трансфармаваўся ў твор універсальнага камічнага дыяпазону. Паэма — унікальная з'ява не толькі ў беларускім прыгожым пісьменстве. Застаецца пашкадаваць, што "адкрыццё" аўтара "Сказа" ўсё-такі спазнілася. Цяпер давядзецца зрабіць дапаўненні да адпаведных раздзелаў гісторыі беларускай літаратуры XX стагоддзя.

Праглядаючы штотыднёвік "ЛіМ", іншыя выданні, я заўважыў у некаторых маіх калегаў па літаратурнай крытыцы настальгію з тае нагоды, што ананімны Францішак Вядзьмак-Лысагорскі закончыў сваю ролю і застаецца ў гісторыі, а на творчую сцэну выходзіць наш калега, пісьменнік універсальнага таленту. Што ж, іх настальгію можна зразумець, але — лепш парадавацца гэтаму доўгачаканаму адкрыццю.

Прапанаванае чытачу асобнае выданне "Сказа пра Лысую гару" Ніла Гілевіча — падзея ў нашай літаратуры.

Уладзімір Конан

04 лістапада 2003 г.

РАЗДЗЕЛ ПЕРШЫ

ДЗЯЛЬБА

Наш век наогул вельмі тлумны,

Мы з гэтым звыкліся даўно:

Футбол і бокс, і джаз бяздумны,

I п'янкі з сексам заадно.

Але такога крыку-гвалту,

Што цэлы дзень хістаў той дом,

Дзе не сабраў касцей гаўляйтар, —

Не чулі ў Мінску шмат гадоў.

Спачатку ціха паміж люду

Размовы-чуткі папаўзлі,

Што пад сады-гароды будуць

Даваць па лапіку зямлі.

Пасля, як заклік да атакі,

Як звон магутны вечавы,

Пранёсся кліч: "На сход, пісакі!

На сход, пісакі, хто жывы!"

"Дык значыць праўда, братцы? Дзеляць?"

I вось, штурхаючы народ,

Пабеглі аўтары і чэлядзь

У дом пісьменнікаў на сход.

Ляцелі жонкі, дочкі, цешчы,

Дзядзькі і дзядзіны, швагры,

I хто з бальніцы мог уцекчы —

Джгаў — не дагналі дактары.

Усім здавалася: хто першы

Падыме голас на дзяльбе —

Той і адхопіць кус найлепшы

I тым узвысіць ён сябе.

Яшчэ ж глыбока ў сэрцы кожны

Хаваў надзею ўсіх надзей,

Што абразаць пачнуць заможных —

I ўдасца з іх урваць надзел.

Куды лацвей схапіць не пустку,

А ўжо дагледжаны гарод:

I хрэн гатовы, і капустку,

I нават бубкі на кампот.

Шамякін, праўда, быў спакойны:

Яму паспелі ўжо сказаць —

Адтуль, з гары: "У вас ніколі

Мы не дазволім абразаць!"

Сёй-той жа быў і азадачан:

А што, як гэта галыцьба

Расшкуматае нашы дачы?

Якая ж будзе тут дзяльба?

Але ўладальнікі фальваркаў

Дарма дрыжэлі па дамах:

Ніхто не думаў біць па карку,

На іх дабро рабіць замах.

Паўнюткі дом гудзеў, як вулей,

I нецярпенне ўсё расло,

Пакуль нарэшце не пачулі

Святую праўду "вешчых" слоў.

Адкрыў прафорг Шушкевіч веча: —

— Сябры! Вы ведаеце, што?

Каля Заслаўя, на пустэчы,

Далі гародаў роўна сто!

Сябры! Паўстаў непераможны —

3-пад тоўшчы часу ў дзвесце год —

Кандзідаў лозунг: "Хай жа кожны

Капае сам свой агарод!.."

Тады ўскіпеў паэт з народа:

"Мне срам, потомку кузнецов:

Какие ж это огороды,

Коль без готовых огурцов?!"

Ды прыступілі ўсё ж да торгу,

Дзяльба пайшла сваёй чаргой,

I Валасевіч на прафорга

У наступ рушыў з качаргой:

— Дзялі, птамаць, сумленна й чэсна,

Бо калі будзеш махляваць —

Па голым чэрапе як трэсну —

Дык і пакоцішся, птамаць!..

Шушкевіч, глянуўшы з дакорам,

Парадак абвясціў такі:

— Спярша давайце пагаворым,

Пасля пацягнем жарабкі.

Антон Бялевіч, хоць і моргаў,

Рвануўся першы слова ўзяць

I на няшчаснага прафорга,

Рукой махнуўшы, крыкнуў: — Сядзь!

Я — не Шамякін і не Броўка!

Я не вазьму сабе грады!

Пакуль на свеце ёсць Дуброўка —

Яе пясняр я назаўжды!..

I так махнуў рукою бурна

I крутануўся так Антон,

Што па інерцыі з трыбуны

Пайшоў на публіку вінтом.

Ды ў той жа міг падняўся Ставер

(Ста-ры, іначай, вер-шаплёт).

Як кавялу, нагу адставіў

I даў фантазіі палёт:

— Ў мяне ў любым раёне грады,

У кожнай вёсцы — свой народ!

Куды прыеду — там і рады,

Там і вядуць мяне ў гарод.

Там рэдзьку з хрэнам ем ад пуза,

Турнэпсы ўволю храбашчу,

А як налопаецца Муза —

Да ночы вершамі трашчу!

У баразне й начую часам —

I сніцца розная херня:

То Скрыпка з Эвентавым разам,

То нейкі Чавускі-Вірня!..

Тут Дзеружынскага заела:

— Я ж першы ў спеўніках стаю!

Мне балбатня ўжо надаела —

Лепш я вам песню прапяю!..

Тады змяніўся з твару Вітка,

Нервова шкелачкі працёр,

Яму, напэўна, стала брыдка,

Бо выйшаў ціха ў калідор.

"Ну і актыўнасць, — думаў горка, —

Такая з роду не была.

О, каб і творчая гаворка

На ўздыме гэтакім ішла!.."

I Лупсякоў, якога жонка

Прывалакла сілком на сход,

I ён адчуў сябе няёмка

I плітануў праз чорны ход.

3 балючай скрухай на абліччы

Спыняў сустрэчных: — Слухай, брат!

Яны ж мяне вар'ятам лічаць,

А дзе — вар'яты? Хто — вар'ят?..

Між тым далёка ў заднім радзе

Сядзеў вядомы драматург,

I ясна ўсё было ў паглядзе,

Што думаў ён пра тлумны гурт.

"Чаго гавэнда гэта варта?

Увесь ваш крык — адна камедзь.

Такога хутара-фальварка,

Як мой — ніколі вам не мець!.."

Ды вось падняўся Хведаровіч —

Сівагаловы аксакал —

I песімістам нездаровым

Рэвалюцыйны даў запал:

— Прашу, таварышы, паверыць,

Што калектыў — адзіны шлях,

I я найду вам грады мераць

3 чырвоным бантам на грудзях!

Я ў тундры марыў, як аб цудзе,

Што прыйдзе гэтакі дзянёк.

А тут — такая закусь будзе!

Свая цыбулька! Свой часнок!..

Як заўжды, з месца Барадулін

Перагукнуўся думкай з ім:

— Да часнаку і да цыбулі

Патрэбен побач магазін!..

Ды гэту рэпліку паэта

Не ўчуў узнёслы Гаўрусёў:

— Мой агарод — мая планета!

А грады — глупства гэта ўсё!

Ну, каб узяў сабе Скапараў —

I я б адвёў калі душу.

А так — пакуль іх ускапаю,

Дык лепш паэму напішу!..

Макаль з Вярцінскім меркавалі:

"Спакусны ўвогуле раён!

I мы б не раз падначавалі,

Каб там адкрыўся пансіён..."

Тады падняўся ва ўсю веліч,

Пад пахай сціснуўшы саф'ян,

Паэт-вучоны Ніл Гілевіч —

Вялікі друг усіх славян.

— Мяне, браткі, хвалюе гэта

Не больш, чым Ставераў "сцішок",

Хоць для сям'і і я штолета

Здымаю ў Купе катушок.

Дык там жа Нарач нас купае,

Як маці дзетак-галышоў,

Ды і кампанія якая:

Сам Танк, Лынькоў і Куляшоў!

Я ж там і ў возеры, і ў лазні

Па голых класіках магу

Дакладна зверыць рост уласны

I на Алімп заняць чаргу.

А ў гэтым гамузе вялізным

Мяне й не ўбачаць і затруць.

Дый як жа будзе з камунізмам,

Калі ўсе грады пабяруць?..

Шушкевіч глянуў на гадзіннік:

Ці не даволі ўжо размоў? —

Сябры! Дык вывад наш адзіны:

Падзелім грады — і дамоў!..

I вось, штурхаючы ў гаворцы

Адзін другога пад бакі,

Наперад рынуліся творцы

Цягнуць на шчасце нумаркі.

Цягнулі творцы і не зналі,

Б'ючы пярэдніх у каршэнь,

Што ўжо найлепшае паклалі

Арганізатары ў кішэнь.

Што быў усцешаны ўжо досыць

Увесь часопіс "Беларусь":

Шаўня, Шыловіч, Гроднеў, Досін —

Магутны аўтарскі хаўрус!..

А ўвечар, позна да паўночы,

Навокал Лысае гары

Пісакі, вытрашчыўшы вочы,

Шукалі ўчасткаў нумары.

О, творчы пошук над гарою!

Калі б у гуле нашых дзён

Свайго станоўчага героя

Шукалі так — які б быў плён!

РАЗДЗЕЛ ДРУГІ

ПРАБЛЕМА

Адвеку знаюць у народзе,

Што калі гною не дасі,

То будзе пуста ў агародзе —

I бога нават не прасі.

Каб агародніна буяла,

Ва ўсю шугала на градзе —

Патрэбен гной. Ды і нямала.

А дзе ж узяць яго? Ну, дзе?

Загаравалі лысагорцы

Сярод няўгноеных палёў.

I прыгадалі ў скрусе творцы:

Які шчаслівец Кавалёў!

Яму кругом пашанцавала —

I тут пайшло ў яго на лад:

За свата выбраў генерала,

А ў генерала — шмат салдат.

Таму гарод не быў пустэльняй:

Абы прыходзіла пара —

Салдаты з поўнаю цыстэрнай

Так і газуюць да двара!

А паспрабуйце даць вы рады

Без генеральскае радні!

Ну, хоць ты сам кладзіся ў грады

I загнівай на карані!

Знайшлася першай паэтэса:

Сярод пустых яшчэ сядзіб

На ейных сотках, побліз лесу,

Шпакоўня вырасла, як грыб.

"Раз аніхто з іх не даўмеўся —

Хай — дурні — бегаюць сюды.

Пакуль спахопяцца — за месяц

I гною будзе для грады..."

Тым часам іншыя шукалі:

Хто — чарназём, хто — буры торф,

Хто — проста смецце, хто — фекалій,

Каравякі збіраў прафорг.

I кожны Кучару зайздросціў

I дэталёва ўспамінаў,

Як той у цырку па знаёмству

Браў угнаенне з-пад слана.

Як чуўся крытык вінавата

I ў цыркача сярод двара

Пытаў: "Скажы, а ці багата

Ён валіць гэтага дабра?"

Цыркач скрывіўся, цыркнуў слінай

I даў блатмайстару адказ:

"Ты і за плечы не закінеш,

Што ён нахляпае за раз!.."

Адзін рэдактар меў удачу:

Купіць гуана бочку змог,

Прыпёр упоцемку на дачу

I начапіў цяжкі замок.

Тады, на сорам чалавеку —

Ад слаўных будняў убаку —

I ўзнік ганебны лозунг веку:

"Гаўно трымайце на замку!"

У звязку з гэтаю праблемай,

Якой жылі гаспадары,

Дыскусій шмат было й палемік

На схілах Лысае гары.

— Абы дзярмо! — аднойчы ўвечар

Сказаў Няхай і тут жа скіс.

Але пісаку запярэчыў

Удумны Сачанка Барыс:

— Ну, не кажыце: гной няроўны.

Найлепшы той, што зробіш сам.

Бо ён жа твой, уласны, кроўны,

Як твор, які ты напісаў.

Мне гной уласны найдарожшы

За ўсякі куплены другі,

Хоць, пэўна, добры гной у Прокшы,

I ў Лукшы, мабыць, не благі.

Ну, а вазьмі Шашкова з Гродневым?

Хто знае, што яны ядуць

I што за гной табе дадуць?

Якая вырасце гародніна?

Калі глядзець на ўсё цвяроза,

Дык, можа, ў іх і гной такі,

Як іх няякасная проза,

Дзе рост не ў клубень, а ў пукі.

Ну, каб замучыла мінтрэга,

То я б адзін-другі камяк

Узяў бы толькі ў Сані Шлега —

I то за тое, што зямляк...

Тым часам творцы зразумелі,

Што ў паэтэсы выйгрыш ёсць,

I пачалі шпакоўні-келлі

На ўласных сотках ставіць скрозь.

Паколькі ўсе былі маэстры

I тэарэтыкі былі —

Пра адпаведнасць формы зместу

Не дбаць пры гэтым не маглі.

I кожны мучыўся маральна,

Часова ходзячы за куст:

Якой па форме прыбіральня

Павінна быць, каб чуўся густ?

Каб не пароў у вочы ўсякі,

Каму надарыцца зірнуць:

"Ну, вось — сучасныя пісакі,

А ад жыцця, бач, адстаюць!"

Бо што стандартная шпакоўня?

Даўно ўжо збрыдзела! Шаблон!

Ці ў ёй падумаеш спакойна

Над віратлівым бегам дзён?

Не, тут стандарт — не суцяшэнне.

Нялёгка, як ты не круці,

Архітэктурнае рашэнне

Такой будыніны знайсці!

Ды ўсіх абставіў Сіла Гусеў:

Зрабіў кабіну — будзь здароў!

Пачырванець ажно прымусіў

Прафесароў і дактароў.

Ён форму ўзяў для туалета —

Што аж зайздросна паглядзець:

Як ёсць касмічная ракета,

Вось-вось гатовая ўзляцець!

I гэтай формы сэнс быў ясны:

Заходзь, садзіся і ўключай!

Ну, а ці быў там змест сучасны —

Ты ўжо, чытач, мне выбачай!

РАЗДЗЕЛ ТРЭЦІ

БУДАЎНІЦТВА

І грады ёсць, і прыбіральні,

I ўжо на градах узышло,

Але і ў позні час, і ў ранні

Спакою творцам не было.

Ну, скажам, вырасце радыска,

А дзе гарантый плот і дрот,

Што сам з'ясі? Сусед жа блізка:

Залезе ў творчы агарод!

Ці ж прывыкаць да плагіяту

Хапугам розным уначы?

I калі ты не зробіш хату,

Дык як жа грады сцерагчы?

Сабаку й то патрэбна будка,

Каб ён не мок і не калеў.

I вось на ўчастку кожным хутка

Закрасаваў часовы хлеў.

Але ў часовым — надта ж мулка!

Вунь колісь быў Часовы ўрад —

I той застаўся без прытулка,

Як далі выспятка пад зад.

Наш век суровы пэўнасць любіць,

А пэўнасць — гэта не хляўчук.

I дом з бярвенняў тут не зрубіш,

Бо адбяруць сякеру з рук.

Таму і кожны лысагорац

Пачаў мазгамі варушыць,

Каб як аполкаў дзе агораць,

Зляпіць хаціну і зажыць.

I неўзабаве стала ясна,

Што ўсе цюхцяі-цельпукі,

Калі датычыць справы ўласнай —

Ого, якія спрытнякі!

Здзівіла ўсіх актыўнасць Цвіркі:

Займеўшы ўласны чарназём,

Адолеў лёгка закавыркі

I самы першы згрукаў дом.

За ім услед маўчун Арочка

Падважваў плашкі пакрысе.

О, як ён важна, без сарочкі,

Выглёндаў з кульбай на страсе!

Няхай з Кірэенкам глядзелі

На гэтых выскачак маўчком,

I ў Няхая душонка ў целе

Аж закруцілася ваўчком.

I ён, як зух-ініцыятар

Ва ўсякай "творчай" барацьбе,

Зусім аднолькавыя хаты

Дастаў суседу і сабе.

Але сусед падумаў сціпла:

"Зраўняцца хатай — проста жах!"

I набакір, у стылі "сцірта",

Ён заламаў фацэтна дах.

Тым часам Хомчанка змікіціў,

Што маху даў, не ўзяўшы град.

Адзеў свой пракурорскі кіцель —

I зразу ўсё пайшло на лад.

Ён прыхапіў дзялянку хмызу

(Някепска знаць законаў дух!)

I дом — з падмурка да карнізу —

Урваў па часці бытпаслуг.

Здаўна не любячы дарэмшчын,

Рукамі ўласнымі, як маг,

Стары сталяр-чырвонадрэўшчык,

Адляскаў Звонак звонкі гмах.

Александровіч дом, як пуню,

Зрабіў з паветкай заадно,

А каб выходзіў дым — прасунуў

Трубу, як гаўбіцу, ў акно.

I Бугаёў, хоць быў вядомы

Як апантаны кнігаед,

Аднак не меншую стадолу

На ўскрайку выстукаў услед.

А Куляшоў, мудрэц-прафесар,

Каб сотку лішнюю займець,

Прыгарадзіў кавалак лесу

I ў ім паставіў дом і клець.

Ды ўсе прафесары й дацэнты

Перад Навуменкам адным

Былі, як дробязныя цэнты

Перад далярам залатым.

Другі маштаб — другая марка:

Калі яму стаўлялі дом —

Тры дні вішчэла цыркулярка,

Чатыры дні звінела чарка,

I цэлых пяць сквірчэла скварка,

I кожны дзень вялася сварка —

Былі Гамора і Садом!

Астрэйка, той, што ў сотнях песняў

Уславіў некалі будан,

За кожнай кроквай клікаў цесляў:

— Ну, злазьце, хлопцы, кроплю дам!

Стары празаік Аляксееў —

Ён генерал сапраўдны быў:

Не ставіў хаты, град не сеяў —

Склеп-бомбасховішча зрабіў.

Святоша-праведнік Аўрамчык

Якіхсьці хлопцаў прывалок —

Яны не дом яму, а храмчык

За тыдзень склалі да аблок.

Будаўнікоў тых незнаёмых —

Без намаганняў і турбот —

Ён адкрываў пасля імёны

У "Маладосці" цэлы год.

Калі свой церам Жычка ставіў,

Дык, як нявольнікі-рабы,

Цягалі дошкі Чэрня й Ставер,

У крук згінаючы гарбы.

А Семяжон, прыдбаўшы ўчастак,

Апошні ўзяўся будаваць:

"Мая ж такая доля-шчасце:

Я ж і жаніўся ў сорак пяць..."

Ва ўсіх дамы, ва ўсіх палеткі,

I толькі ў беднай Палтаран

Стаяў хляўчук, сядзелі кветкі,

Ляжаў нявораны дзірван.

РАЗДЗЕЛ ЧАЦВЁРТЫ

ТАК I ЗАЖЫЛІ

I вось — пасёлак як пасёлак:

Гароды, вуліцы, дамы,

Сям-там драты у восем столак...

А як жа пішуцца тамы?

Пакуль змагу падкаравуліць,

Ці творыць хто, скажу вам так:

Я і па першых назвах вуліц

Адчуў фантазію пісак.

Гучалі назвы вельмі ёмка:

Астрэйкаў пляц, Ласіны рог,

Завулак Цвіркі, Няхаёўка

I Пракурорскі хутарок!

Але засведчу тут сумленна,

Што хоць ад цэнтра і ўбаку —

Было найболей ажыўлення

У Калачынскім тупіку.

Жыццё ішло сваім парадкам:

Хто на калёсцах пёр ваду,

Хто з жонкай корпаўся на градках —

Палоў драсён і лебяду.

Хто паліваў растворам дрэўцы,

Хто падстрыгаў-раўняў кусты,

А хто на сонцы лежма грэўся,

Жывот падціснуўшы пусты.

Пра славу марыў і пра дзевак

3 пакутнай думай на ілбе, —

Пакуль са станцыі вандзэлак

Прыцягне жонка на сабе.

О, тыя з горада візіты!

Як іх чакалі мужыкі!

А як прасілі: "Прывязі ты

Хоць недапітачак які!.."

Сябры прывозілі звычайна

Напханы пляшкамі бавул,

I жонкі ў роспачы-адчаі

Крычалі "Гвалт!" і "Каравул!"

У гмаху Звонака піялы

Звінелі так, што чулі ўсе:

Не чай зялёны аксакалы

Смакталі ўслодыч пакрысе!

I ў будане лясным Астрэйкі

Не моўкла позна гамана.

На закусь там, як сімвал нейкі,

Была цыбуліна адна!

I ў Няхая на Няхаёуцы

3 гаспадаровых рук штодзень

Сцяг паэтычны бралі хлопцы

I спалі ўпокат абы-дзе...

Таму Валоўшчынская крама

Амаль заўжды была пустой:

Пітва ніякага ні грама —

Хоць трупам ляж, хоць слупам стой!

Дык у сяле не без прычыны

Бурчалі злосна мужыкі:

"Ці не адпэндзіць нам, мужчыны,

Адсюль піцьменнікаў такіх?"

Ды і валоўшчынскія цёткі

Клялі іх, зведаўшы бяду:

"Не напаіць з балотца цёлкі —

Пісакі выбралі ваду!.."

Жыццё ж і дачніц турбавала.

Бывае, рана-ранічкой

Імчыць кабета з самазвала,

Уся — парыў і неспакой.

Суседка з хаты ёй насустрач —

Яшчэ спрасонку ў негліжэ:

— Чаго ты прэшся гэтак шустра?

Які кадук цябе глыжэ?

— Хачу зваліцца неўспадзеўку:

Адзін начуе мой стары,

Дык мо прыцёг якую дзеўку,

Каб іх цягалі дактары!

— Ну, калі мой прыпрэ дурніцу

На гэту Лысую гару —

Я падпалю на ёй спадніцу

I як жабоцьку раздзяру!..

Былі й паслугі для пісакаў,

Тут Янка Кучар — казначэй —

Збіраў узносы і не плакаў:

Усе на месцы, дык лягчэй.

I доктар Нэйфах, хоць і рэдка,

На соткі ўласныя імчаў,

Дзе толькі ўслон быў — раскірэка,

Як той у клініцы тапчан.

Ён у пісак пытаў з дакорам:

— Часнок і хрэн на градах ёсць,

А дзе жэнь-шэнь? Дзе гэны корань,

Што вам прадоўжыць маладосць?

Ён клаў масцітых уздоўж лаўкі,

А немасцітых — на зямлі,

I сам насіў з балотца п'яўкі,

Каб кроў нядобрую пілі...

Турбот хапала лысагорцам!

Ішлі ў гарод і ў дзве рукі —

У пальцах — з гонарам і форсам —

Пераціралі камякі.

О, калі б так пераціралі

Свае радкі, свой кожны сказ —

Якія б плёны вырасталі

На творчым зябліве у нас!

А то прывыклі, марнатраўцы,

Паперу крэмзаць, абы з рук.

Не ганарару б ім, а трасцы

За той "цяп-ляп", што пруць у друк!

Але нашто ім дбаць пра творы?

Сядзі ды моркаўку грызі.

Гуркі, трускалкі, памідоры —

Хоць ты на выстаўку вязі!

3ірнеш — дык здзівішся: дарэмна

Такім ударнікам палёў

Дасюль не выдалі ні прэмій,

Ні лаўрэацкіх медалёў.

Дарэчы, з прэміямі — туга.

Дайсці няпроста да вянца:

Па зачарованаму кругу

Яны ўсё ходзяць без канца.

Пакуль разы са два, не меней,

Яны абыдуць гэты круг,

Дык будзь ты, браце, тройчы геній —

Не дачакаўшы, спусціш дух!

Пытанне гэтае — не жарты.

Вазміце рэч, што пад рукой:

Вось гэты твор — што, ён не варты

Саліднай прэміі якой?

Ён можа больш сказаць народу,

Чым іншы збор у шмат тамоў.

Ды не хачу я ўзнагароду!

Мне б хоць жывым прыйсці дамоў!..

Хацеў, гавораць, паміж іншым,

Пытанне высветліць Няхай,

Чаму напхалі ў гурт чужынцаў

I хто зрабіў гэты пхай-пхай.

Магчыма, быў зямлёю гандаль

За кошт абдураных пісак?

Бо ці ж дакажаш розным гадам,

Што грэх за соткі браць ясак?

Былы рэдактар "ЛіМа" Горцаў

(Яму ўсё рэзаць тэкст карціць),

Як згледзеў зброд між лысагорцаў —

Рэзюмаваў: "Подсократить!"

Але падняўся новы вэрхал:

Усіх зваліла навіна,

Што нібы ёсць папера зверху —

I дачам з соткамі — хана!

Забедавалі небаракі:

— А мо хто выдумаў на злосць?

— А хто сказаў? — Ды сам Бураўкін!

— Ну, гэны знае ўсё як ёсць!..

Адных адкрыта выклікалі

I прапаноўвалі аддаць,

Другім празрыста намякалі,

Каб адмаўляліся ад дач.

Ды зблытаць базіс з надбудовай

Ніхто з дасведчаных не мог.

Куды прасцей ад роднай мовы

Было б адмовіцца, дальбог!

Ужо ж не раз раўло мяшчанства:

"Пара камісію ствараць

Па ліквідацыі няшчаснай,

Што ўсё не хоча паміраць!"

Яны даўно былі гатовы

Ажыццявіць "святы" парыў —

Ліквідаваць дарэшты мову,

Якой Купала гаварыў.

Але назло іх крыку: "Знішчыць!"

3 глыбінь народнага жыцця

Увысь ірвалася Янішчыц —

Палесся мілае дзіця.

РАЗДЗЕЛ ПЯТЫ

МУЖЧЫНСКІ СТРАХ

Аднойчы ўвечары пісакі

Сядзелі гуртам ля цяпла.

(Чытач чакае рыфмы: фракі?

Вазьмі ж! Трымай, каб не ўцякла!)

Па абурэнню завугольным -

Усе змаганцы-левакі,

Яны і тут бруском крамольным

Вастрылі смела языкі.

Пабедаваўшы напачатку

Пра лёс індзейцаў папаго,

Унепрыкмет кульнулі кладку

Да лёсу ўласнага свайго.

- Ну, як у новым выдавецтве -

Крыху варушыцца Ткачоў?

Хоць і таптун, а мне здаецца:

Уцешыць скора чытачоў.

Змітрок падкінуў гэту тэму.

Ды Фёдар рэзнуў як нажом:

- А лысагорскую паэму

І ён не выдасць тыражом!

- Каму на шыю трэба пелька?

І ўсё ж ад сэрца адлягло.

Як гаварыў Тапчэўскі Фэлька:

«Саўсім не тое, што было!»

- Зусім другая атмасфера, -

Паддакнуў горача Кастусь.

- Калі йшчэ будзе і папера,

Дык кожны выдасць кніжак стус.

- У тым, старым, было ўжо звычкай:

Цікавы рукапісны том,

Перавязаўшы чорнам жычкай,

Даціснуць рыжым матузом.

Таму й ляжалі ў шафе мёртва -

Хоць і не сунься і не лезь:

І адмысловы «баснік» Пётра,

І першакласны майстра Чэсь.

- Затое вуліцай зялёнай,

Зусім не ведаючы мук,

Ішоў пад «Езус пахвалёны!»

Алесь Сяргеевіч Шымук...

- Нялёгка з кніжкаю прабіцца

У цэх наборны да станка,

Калі рашае лёс тупіца

З нутром і мордай мясніка.

Яму б сякерай на базары

Рубіць цялячы перадок,

А ён рубіў паэтаў мары -

Крамсаў у кроў жывы радок!

Яму б пярэднік ды на бойню -

Скаціну токам забіваць,

А ён пралез ужо ў абойму -

Яго ўжо сталі «называць»!..

Вось так у гурце, пры цяпельцы,

Пісак патроху браў азарт.

І нават Ваня ў камізэльцы

Разгарачыўся не на жарт.

Вядома, гэта ж не з трыбуны -

Тут можна доблесць паказаць:

Не толькі зайчыкаў трыгубых,

А й кабана на мушку ўзяць.

Найбольш адвагі - аж праз меру -

Папёрла з кожнага, браткі,

Як узяліся штаб-кватэру -

Свой дом - разносіць на шматкі.

- У нашым доме штат бязладны:

Не ўспеўшы стаць кіраўніком,

Гардзіцкі звіс, як шар більярдны,

Загнаны ў лузу Рыбаком.

- Які більярд? Якая луза?

На зло пісьменніцкай сям'і,

Адзін зацяты член Саюза

На дваццаць год схаваў кіі!

- Э-э, тут цябе дапоўніць варта:

Ён не адразу іх схаваў,

Ён тры гады спачатку ўпарта

З кіёў скурацікі зрываў.

- Зрываць аматараў нямала,

Дзе потны дух і дымны чад

Ад маладух-кабет бывалых

І ад сумніцельных дзяўчат.

- Калі б не Мар'я ды Тацяна,

Дык дом наогул зачыняй:

Удзвюх працуюць так старанна,

Хоць у прэзідыум прымай!

- Дый інжынер там пад дзвярыма

Тырчыць, браткі, не проста так.

- Ну, а фатограф гэны з Крыма?

На ўсё, што хочаце, мастак!

- Мяне трывожыць, што Шамякін

Ужо скарынку не грызе:

Жуе без смаку прэсны мякіш,

Нервова стоячы ў чарзе...

- Іван, апроч літаратуры,

Заняты іншым не на смех:

На дошцы шахматнай фігуры

Ён расстаўляе, як стратэг.

Пусціўшы ў тыл каня-пралазу,

Ён пешкі выстраіў у рад

І спадзяецца, што адразу

Усім Іванам зробіць мат.

- Я чуў, як гледзячы на пешкі,

Першаразраднік Куляшоў,

Сказаў, не тоячы насмешкі:

«Ах, Ваня, зноў не тым пайшоў!»

- У гэтым, братцы, ёсць пагроза:

З такой гульні праз колькі год

Уся паэзія і проза

Папасці могуць у цэйтнот!

Чыталі ж «роман», як на востраў

Эстэт эстэтку перавёз,

Яна ж «цыцкой, як куля, вострай»

Прабіла там яго наскрозь.

Тры дні ганяла іх па лесе

Бабуля нейкая з вядром.

Як толькі з буськай ён палезе -

З кустоў «ату!» і медны гром:

«Там кран стаіць, а ты, кабета,

Любошчы ладзіш з халастым!»

Ох, да чаго ўсё смачна гэта

І як ідэйна - разам з тым!..

Цякла гаворка, трэскаў хвораст,

І раптам нехта ў грамадзе:

- Палундра! - крыкнуў на ўвесь голас.

- Марыля з скальпелем ідзе!

Мужчынскі страх - такая сіла,

Што не зраўняеш ані з чым:

Умомант вока падхапіла

І, як віхор, змяла мужчын.

Арочка трохі быў замешкаў,

Але пасля як даў ды даў -

Дык хоць і з кульбай-качарэжкай,

А нават Цвірку абагнаў.

А што Марыля за прычына? -

Карціць дазнацца чытачу?

Зусім прыстойная жанчына.

Марылю крыўдзіць не хачу.

Не сухарэбрына. Не плюндра.

Дай божа баба! Як абняць!

Чаму ж пісак змяла «палундра»?

Тут трэба толкам расказаць.

...Сівы паэт ішоў аднойчы

І стрэў Марылю ля грады.

- Які ў вас кветнік! Трэба ўночы

Залезці з ножыкам сюды!

Ён пакланіўся ёй прыветна

І губы ў трубачку стуліў,

І думаў: «Ах жа, як фацэтна

Я гаспадыню пахваліў!»

На камплімент яго на гэткі

Марыля скальпель падняла:

- Што? Ты мае парэжаш кветкі?

А гэта бачыў? - зараўла.

Раўнула - леў бы так не рыкнуў.

- Хутчэй бяжы адсюль, разак!

А то сцягну парткі, чырыкну -

І ад цурбэлка - толькі знак!..

Збялеў паэт, сказаў: «Вар'ятка!»

Ды як рвануў праз касагор,

Дык без аддыху, без аглядкі

Аж да Кальварыі дапёр.

А там на сцежачцы бетоннай,

Супроць апошняга двара,

Ён ледзь не стукнуўся ў Антона -

Шчаслівай долі песняра.

- Чаго так прэшся ашалела?

- Ой, нават сорам гаварыць:

Марыля Яськава хацела

Мне... аперацыю зрабіць.

- Дурная! Гэта ж не пазногаць,

Што зрэзаў - чорт яго бяры!

А тут чарахнеш - дык не змогуць

Назад прышыць і дактары.

- Зямлі не чуў я пад сабою!

Ой, што за баба, што за злосць!

Антоська, цупні ты рукою

Вышэй-ніжэй, ці ўсё там ёсць?

Антон хацеў спачатку стукнуць

За гэткі жарт - але стрываў.

- А што ты сам не можаш цупнуць? -

Нясмачна сплюнуўшы, спытаў.

Аднак не толькі што згадзіўся,

А й паказаў належны спрыт -

Захватна цупнуў і здзівіўся:

- Ого, сабака! Як капыт!

- То дзякуй богу, дзякуй богу! -

Перажахнуўся небарак.

- Хадзем з нагоды лыкнем троху -

У жонкі ёсць наліўкі гляк...

Пазней, калі хто кпіў з паэта,

Яго аж кідала у жар:

- Яна ж не проста вам кабета!

Яна - стары ветэрынар!

У Смалявічах з малалецтва

Яна лягчала ўсіх кныроў!

Дык што ёй мне зрабіць калецтва?

Чырыкне раз - і будзь здароў!..

Пра гэта доўга гаварылі

І нават прымаўка пайшла:

«Паэт, сыйдзі з вачэй Марылі,

Пакуль інструмант не ўзяла!..»

РАЗДЗЕЛ ШОСТЫ

ПУДЗІЛЫ

Усім вядома, што няроўна

На свеце ласку дзеліць бог:

У Змітрака ў гародзе - поўна,

А ў Васіля - пустыр-аблог.

Яно й не кожны адналькова

На ласку божую глядзіць:

Васіль усцешан і куколем,

Што на аблозе тым сядзіць.

Мацней за ўсіх аграрнік Міша

Маліўся клубню на градзе.

(А ўсе мы знаем, як ён піша

І як на службе рэй вядзе!)

Яшчэ раса ляжыць на травах -

Сахор у рукі ён бярэ

І ў модных чунях-гаўнадавах

Кампост рыхтуе на дварэ.

Напрацаваўшыся да млосці,

Ён адпраўляецца ў абход

І аж заходзіцца ад злосці,

Як зазірне ў чужы гарод.

«Ну, вось, ты бачыш: у Арочкі,

Хоць вершы кволыя пляце,

А гарбузы ляжаць, як бочкі,

Як на дражджах усё расце!

І ў Жоры вунь качан, як цэбар,

Як Мысліўцова галава.

А тут ад крыўды плакаць трэба:

Ссячэш качанчык - фунты два!..»

О, як бы шчыра быў ён рады,

Калі б ва ўсіх, каму «дано»,

Пасохлі й выпетралі грады,

А з імі й творчасць заадно!..

Вось так і вучанаму Яську

І ў думках мроіцца і ў сне,

Што ён адзіны варты бляску

«За дасягненні ў галіне...»

Таму калег з саней агульных

Ён выштурхоўвае плячом

І едзе гэтакім культурным

Інтэлігентным дзеячом!

А каб ідэй яго зыходных

Ніхто не здолеў агаліць -

Давай на «ўсходніх» і «заходніх»

Адзінакроўны гурт дзяліць...

Ах, Яські, Яські! І калі вы

Паразумнееце, дальбог?

Калі замест культурнай нівы

Наўсцяж раскінецца аблог?

Калі ўзбуяе пустазелле,

Як на гародзе ў Васіля?

Ах, Яські, помніце: пахмелле

Вам будзе страшнае пасля!..

Аднак жа вернемся на соткі.

Цяпер я сцісла раскажу,

Як на чацвёрты год усё-ткі

Кроў пралілася за мяжу.

Так, так, не думайце, што жартам.

Аднойчы жонка песняра

Успёрла свой «масквіч» азадкам

На край суседняга двара.

А двор з вагончыкам-прычэпам

(Не ўсе ў харомінах жывуць!)

Належаў майстру таго цэха,

Што белетрыстыкай завуць.

Была на дачы толькі цешча -

Яна і крыкнула ў акно:

- Ты што па ягадах таўчэшся,

Каб табе кішкі патаўкло!

- Заткніся, пудзіла, не шастай,

А то вагончык падчаплю -

Перацягну на свой участак

І прыбіральняю зраблю!

Старая куляй на падворак:

- Ты - матля, матля без мазгоў!

Прыедзе з Мінску зяць мой скора -

Не сабярэш тады зубоў!

- Мне злічыць зубы твой рахітык?

Збаюся я падкілаша?

Як ушчамлю яго між лытак -

Дык тут жа й вылезе душа!..

Ніякай цешчы немагчыма

У гэткім выпадку стрываць.

- А твой здыхляк хіба мужчына?

Праз храпы лёгкія відаць!

Узвыла матля: - Ах, пачвара! -

І кіпцюрастай пяцярнёй

Так распісалася на твары,

Як бы прайшлася бараной.

- Вось так ляпей, старая торба!

І я - пісьменніца цяпер.

А каб прызналі мой аўтограф -

Бяжы да доктара - завер!..

Старая ўзлезла на падножку

І, каб свой гонар апраўдаць,

Як Галілей, гукнула зноўку:

- А ўсё-ткі лёгкія відаць!..

Без сведак быў ужо закончан

Іх дыялог вясновым днём:

Трасло з сярэдзіны вагончык

Так, што хадзіў ён ханянём...

Ах, май, чытач, спагаду ў сэрцы

І вельмі строга не судзі,

Калі суседка ды суседцы

Зняла заўчасна бігудзі.

Бо хоць вось так жывуць парнасцы

І ўжо клянуць патроху лёс,

Аднак жа гэтай самай трасцы

Другому хочацца да слёз.

Нашто ўжо вунь Калеснік Янка -

І той да ісціны дапёр:

Калі ў нутро ўлятала шклянка -

Па градах плакаў, як бабёр.

Дзівак! Яму з ягоным ростам

Ляпей бяды не набываць:

Ён не падумаў, як няпроста

Гарод уласны вартаваць.

Каб ад таго, што добра ўродзіць,

Зладзюгаў розных адвучыць -

Там ледзь не ў кожнага ў гародзе

Страшыдла-пудзіла тырчыць.

Па гэтых пудзілах, дарэчы,

Зусім не цяжка распазнаць,

Хто, дзе, калі і што на плечы

Любіў ці мусіў апранаць.

І хто апратку чым забрудзіў,

І нават чым пасля змываў,

Хто сам калісьці добра пудзіў

«Злачынцам» спуску не даваў...

Канешне, мала знойдзеш грозных

Цяпер на пудзілах адзнак.

Часцей за ўсё - у латках розных

Лірычна скроены пінжак.

Калі б па пудзілах сказалі

Характар творчасці адчуць -

Амаль усе ўвесь век пісалі

Рамансы, сумныя чуць-чуць.

І ўсё ж хоць пудзілы на градах

Не вельмі страшныя былі,

А рыфмахвата-тэмакрада

Злавіць аднойчы памаглі.

Ён позна вечарам п'яненькі

Пасёлкам сунуўся сваім

І раптам бачыць: волат нейкі

Стаіць у цемры перад ім.

Хоць быў і п'яны лысагорац,

Але ад страху скамянеў.

- Гэй, ты чаго? - падаў ён голас, -

- За што ты хочаш біць мяне?

Між тэмакрадаў я не горшы,

Я злодзей рангу вераб'я:

Калі мне вельмі трэба грошы,

Я не клюю буйней рубля.

Ты б паглядзеў, якія страты

Дзяржаве чыняць «каршуны»:

У дактары і ў кандыдаты

Пралазяць з крадзеным яны!

А што я рыфму спёр ва Уладзькі,

Дык ён і сам іх недзе ўкраў!

Адзін жабрак павесіў лапці

Сушыць на плот - другі забраў...

Ну, што ж, відаць, пра гэта ўбоства

Пара аформіць рэзюме:

Страшней няма самазабойства,

Чым вось такое - на дзярме.

Калі, таварыш Грыша-Міша,

Мяне ты ў госці пазавеш -

Я не спытаю: што ты пішаш?

Я запытаю: чым жывеш?

Ты зубы мне не загаворыш.

Ёсць дыялектыкі закон:

Дзярмом жывеш - дзярмо і творыш.

(А натварыў - дык выкінь вон!)

Бяда не ў тым, што ты не промах

Напхацца бручкай неўпамер,

А ў тым, што ў Музы у вантробах

Завёўся страшны салітэр.

Памрэ - і пудзілам у трантах

Паставяць дзеці на граду.

Уся бяда у тым, што сам ты

Не лічыш гэта за бяду.

РАЗДЗЕЛ СЁМЫ

ВЯЛІКІ РУХ

Так, толькі ён - Алесь Яскевіч,

Спасцігшы эры нашай дух,

Сумеў дадумацца і скеміць,

Як разгарнуць вялікі рух.

Хадзіў ён неяк на дасвецці

Сярод сядзіб сяброў сваіх

І хоць упоцемку - прыкмеціў:

Як добра хрэн расце ва ўсіх!

І праняла яго здагадка:

А што, каб творчасці ўзамен,

З усёй энергіяй на градках

Мы пачалі разводзіць хрэн?

Былі б на выручку надзеі:

Той хрэн вазілі б прадаваць,

Хто піша ў нас не для ідэі,

А каб капейчыну ўварваць.

Каб рух такі мы разгарнулі

І ўсе адчулі ў хрэне смак -

Мы б гэтым самым адвярнулі

Ад пісаніны шмат пісак!..

Сваю ідэю ён назаўтра

У штаб пісьменнікаў занёс.

Там ухапіліся з азартам -

Адзінадушна і ўсур'ёз.

- Склікайце пленум, - буркнуў лідэр,

Хай гуртам вырашыць актыў...

Мужык учэпісты Дайліда

«Мыслю» падаў у калектыў:

- Каб зацікавіць лепей хрэнам

І новай справе даць размах -

Я раю вам правесці пленум

У лысагорцаў у гасцях.

- Цудоўна! Пленум на прыродзе!

На выязным і п'ецца лепш!..

І вось праз тыдзень па дарозе

Няспешна рухаўся картэж.

У галаве - чатыры «волгі»,

За імі - рафікі ўпадскок,

А замыкаў картэж той доўгі

Сакратароў бранявічок...

На традыцыйную палянку,

Дзе ладзіць сходкі Гарулёў,

Як старажыл, вясёлы зранку,

Праўленцаў гурт Няхай прывёў.

Кароткі ўступ зрабіў намеснік:

- Мы дапусцілі ў працы крэн.

Нам трэба ўрэзаць прозу, песні

І частку сіл пусціць на хрэн.

Раней, чым прымем пастанову,

Узгоднім думкі ў добры час.

Давай, Змітро, пачні размову:

Ты самы смелы сярод нас.

Змітрок рыўком прайшоў наперад,

Адкашляў хрыпку на хаду

І з развароту, без паперак,

Абрынуў шквал на грамаду:

- Ну, што скажу я? Хрэн у вершах

І хрэн у прозе - хрэн адзін.

А ў манаграфіях навейшых

Мы і такога не дадзім.

І калі мусім мы заняцца

Праблемай хрэнаразвіцця,

Дык гэта - скажам шчыра, братцы, -

Не ад вясёлага жыцця.

Зайдзіце самі ў дзень суботні

З кнігарні прама на базар

І параўнайце, што ахвотней

Бяруць: ці хрэн, ці наш тавар?

Ахвотней хрэн купляюць жонкі!

Хрэн проста з рук ірвуць яны,

А калі корань тоўсты, ёмкі -

Дык не пытаючы цаны!..

Таму я згодзен з прапановай:

Чым кніжкі дохлыя тварыць,

Дык лепш з плантацыі хрэновай

Даваць хоць нейкую карысць...

І тут жа ўстаў Арочка з кульбай,

Усхвалявана сапучы:

- А калі ўвесь надзел пад бульбай?

І паўкаша ў адным карчы?

Кароткай рэплікай Дзюбайла

Ссадзіў Арочку з капытоў:

- І так, бульбянікі, нядбайна

Нагадавалі жыватоў!

- Ты на каго намёкі робіш? -

Зірнуў Сцяпан з-пад акуляр.

- Вядома, хрэн - зусім не дробязь,

Але ж і талент - божы дар.

Калі ўжо трэба гэта мера -

Ёсць выйсце іншае яшчэ:

Паслаць на хрэн пенсіянераў -

Усіх, хто выпісаўся ўшчэнт!..

Тут узарваўся Асіпенка:

- Сматря якей пенсіянер!

Другі - як ссохлая апенька,

А ў пісанні даець прымер!..

Тады з радоў, з канца аднекуль,

Падняўся рыжы здаравяк,

Падобны вельмі на Дайнеку,

А на Дайліду - аніяк.

Паколькі быў ён незнаёмы,

Усе рашылі: прадстаўнік.

І стала ціха-ціха ўмомант:

Ну, як жа ён у справу ўнік?

І гаркнуў рыжы: - Пустадомкі!

Спыніце гэту балбатню!

Бо як вазьму цурбэлак ёмкі -

Як пацукоў вас разганю!

Пакуль пустою гаварыльняй

Вас тлумяць лекары навук -

Няздары з п'янай камарылляй

Свае тамы здаюць у друк!..

Сказаў - і тут жа з касагору

Спакойна рушыў у сасняк.

Нібы прыбіты громам, форум

Не мог апомніцца ніяк.

Намеснік зекрыў на Ляксея

І мармытаў: - Адна Вярба,

Адна Вярба ў нас так умее...

Рух праваліўся - нам труба!

Ляксей уставіўся ў Гамолку:

- Хто гэта збэсціў нас, скажы?

Ты знаеш нашу ўсю суполку:

Ці ён пісьменнік, ці чужы?

Устаў Гамолка, дзядзька порсткі,

І ўсіх, як доўбняй, аглушыў:

- Паэт Францішак Лысагорскі!

Калі хлушу - каб я так жыў!

- Вядзьмак?! - жахнуліся праўленцы.

- Вядзьмак?! - азваліся кусты.

Ва ўсіх затрэсліся каленцы,

Ва ўсіх раскрыліся раты.

Народ знямеў. Але праз хвілю:

- Дагнаць! Дагнаць! - узняўся крык.

- Злавіць і збегаць па Марылю:

Хай зробіць гаду чык-чырык!..

- Дагнаць і ўзяць пад ногаць гніду! -

Намеснік грукнуў кулаком.

- Даверым місію Дайліду:

Вярнуцца толькі з Ведзьмаком!

- А дзе вы бачыце Дайліду? -

Гукнуў нясвіжскі пасланец.

- А той вунь, чырванню наліты?

- Во гэны? Гэна ж Мыслівец!

Намеснік зіркнуў на Гамолку

І тут жа коршунам уссеў:

- Ты што ў Саюз нагроб без толку?

Як на адзін капыл усе!..

- А дзе Дайліда? - Бачыў сведка,

Як сёння ўранку, сам не свой,

Без чаравікаў, у шкарпэтках,

Ён пёр на Слуцак пехатой.

- Гардзіцкі ёсць? - У хрэнаводаў

Для кніжкі інтэрв'ю бярэ.

- Ну, а Рыбак? - На агародах

Дзесь выступае па Бюрэ.

- Заві хоць Ставера-халеру!

- Няма таксама, як на грэх:

Пакавыляў мяняць кватэру,

Каб барыша ўзяць за паверх.

Намеснік вылаяўся з гора:

- Ну, і работнічкі ў мяне!

Які ты з імі рух разгорнеш?

І тут правал па іх віне!..

І ён зрабіўся сумны-сумны:

- Цяпер пракляты той Вядзьмак

З усіх нас выцягне гізунды,

Ох, і паздзекуецца ўсмак!..

Чыгрынаў чмыхнуў раззлавана:

- Не разумею - што за страх?

Пішыце добрыя раманы -

Ні чорт не ўшчуне, ні алах!

Пасля чамусьці глянуў раптам

На фотамайстара Крука:

- Ці ты хоць пстрыкнуў апаратам?

Схапіў на плёнку Ведзьмака?

- Ды не, таварышы праўленцы, -

Сказаў, збянтэжыўшыся, Крук.

І ў гэты момант Татур лейцы

У кіраўніцтва вырваў з рук.

- Хоць праваліўся рух ганебна,

Ды ў гонар сходкі выязной

Нам дзербануць усё ж патрэбна.

Прашу, таварышы, за мной!..

І з крэктам, стогнучы, з адышкай,

Усе палезлі на гару,

Дзе між кустоў, пад самай вышкай,

Быў разасланы ўжо абрус.

І хоць з гары амаль да Мінска

Былі відаць шанхаі дач -

Ім асляпіла вочы «Пліска»,

Бо кожны з іх быў закладач.

Як зазірнулі дружна ў шклянку -

За хрэн схапіліся скарэй.

- Ах, гэткі рух звялі на п'янку! -

Сказаў, смакуючы, Андрэй.

- Пазбавіць закусон прыправы -

Што з песні выкінуць рэфрэн.

Для нашай справы, як для стравы,

Патрэбны перац, соль і хрэн!..

- Сачы за гэным, за нясвіжскім, -

Шапнуў суседу гаспадар, -

Каб ён не свіснуў пляшку «Пліскі»,

Як у Нясвіжы - «Сонцадар».

- Я, проша пана, не для варты:

Я - на будоўлі інжынер!

- Ты естась гіцаль, ніц не варты!

Ты - фуражыр і кватар'ер!

- Но, но, пся крэў, не надто глосьно!

Не велькі пан ты тутай сам!..

Сп'яна прамовіў хтосьці злосна:

- А ўсё ж Вядзьмак патрэбен нам!..

Тут Караткевіч рухам звыклым

Насупраць сонца ўзняў бакал:

- Дык і давайце, хлопцы, лыкнем

Мы за здароўе Ведзьмака!

Вядома, праўда вочы коле,

Ды без яе, скажу вам я,

Нічога людскага ніколі

Не выйдзе з нашага рая.

Пакуль не станем як належыць

Цаніць сумленнасць у сабе -

Вядзьмак не кіне нас драпежыць:

Не гэты - іншы дадзяўбе!..

Калі й апошні высах келіх,

Не давяраючы нагам,

З гары, як дзеці на партфелях,

З'язджалі ўсе пад шум і гам.

Сукі калолі ў бок, як пікі,

Сухія шышкі дралі брух...

І гэта быў хоць не вялікі,

І хоць уніз - а ўсё-ткі рух!

РАЗДЗЕЛ ВОСЬМЫ

ЗАМЕСТ ЭПІЛОГА

Ну, вось і ўсё маё сказанне,

І кропку ставіць мне пара.

Пара сказаць на развітанне:

Бывай жа, Лысая гара!

Але магчыма, што нашчадкі,

Як прачытаюць гэты сказ,

Не змогуць вырашыць загадкі:

А што за век быў? Што за час?..

Быў час, быў век, была эпоха,

Калі, наеўшыся ў адвал,

Сёй-той прыкінуў, што панчоха -

Зусім не кепскі ідэал;

Калі арлы ляцелі ў космас -

Ім крылы зорамі пякло,

А кажаны з руціны коснай

Насілі харч сабе ў дупло;

Калі здрабнелі нават блазны

І ўжо ніякі скамарох

Не мог дзвярыма ў гневе бразнуць

І маску зняць з сябе не мог;

Калі ў кампаніі парою

Не зразумець было, хоць плач,

Хто лезе чокацца з табою:

Ці лепшы сябар, ці стукач.

Быў час, быў век, была эпоха,

Калі гадаў інтэлігент:

Чаму стандартны выпівоха

Вылазіць часам на прэзент?

Калі сёй-той крычаў пра брацтва,

А сам ірваўся з капытоў,

Каб як мага вышэй прабрацца -

Далей ад шэранькіх братоў;

Калі ў сталіцы беларускай

Культурна-сыты мешчанін

Лічыў грамадскаю нагрузкай

Язык «тутэйшым» прышчаміць;

Калі другі артыст народны

Не знаў і двух народных слоў,

Затое меў тут харч нязводны

І ўволю цешыўся з аслоў.

Быў час, быў век, была эпоха,

Калі, засвоіўшы «сю-сю»,

Дыпламаваная цыцоха

За «модай» гналася ва ўсю.

Калі й пісьменніцкія жонкі

Ад «моды» праглі не адстаць,

А іх «рабяты і рабёнкі»

Бацькоў не ўмелі прачытаць;

Калі й тэатр падупалы

Даніну «модзе» аддаваў,

А цень вялікага Купалы

З труны тым часам уставаў,

Хадзіў-блукаў ля падаконння,

Прасіў: «Браток! Хоць у начы,

Хоць ад кашмару, хоць спрасоння

На роднай мове закрычы!..»

Быў час, быў век, была эпоха,

Калі без культаўскіх гужоў

Настала ў думках «суматоха» -

І сніўся Модэлю Яжоў!

Калі звалілі з трона Броўку,

А цераз нейкі год-другі

Вярнуць на трон хацелі б зноўку -

Нанова выбраць у багі;

Калі не ўмелі дэталёва

У справу ўнікнуць і рашыць,

Таму з брандсбойта Кавалёва

Узяліся «Полымя» тушыць;

У наступ рынуліся пешкі,

Лілі ваду за чанам чан -

І задымілі галавешкі

У вочы бедным чытачам...

Быў час, быў век, была эпоха,

Калі ў СП сакратароў

Хоць і было залішне троха,

Ды кіравалі - будзь здароў!

Калі ў бюро па прапагандзе

Дзеяч, збаёдаўшы літфонд,

Наладзіў выездамі гандаль,

Каб мець штодзённа выпівон;

Калі з сваім радком паршывым

Сапселы Скрыпка ўсюды лез,

А графаман-бядак Вяршынін

Ішоў яму наперарэз;

Калі да Прокшы «ЛіМ» даехаў,

Але ніхто не гараваў,

І Ул.Няхамкін, ён жа Мехаў,

Адзін газетай кіраваў;

Пасля і Прокша ў лібералы

Па прастаце сваёй уліп,

І Ваня з Федзем паднабралі

П'янчуг і невукаў у «ЛіМ»...

Ды паспрабуй ты праўду ляпнуць -

Цябе стаўкуць на груцу ўраз!

Як кажа Ставер: «Тамбу-ламбу,

Глядзіш - і спёкся папуас!»

Аднак жа хопіць! Больш ні слова,

Мне адпачыць даўно пара.

Бывай жа, брація, здарова!

Да стрэчы, Лысая гара!

А хто пісаў паэму гэту,

І дзе тварыў ён, і калі -

Навечна канула у Лету -

І толькі бурбалкі пайшлі!

ДАДАТКІ ДА ПАЭМЫ

1. Хто адкрые аўтара

Як толькі «Сказ» мой паявіўся -

Тады ж вучоных легіён

На пошук аўтара пусціўся:

«Вядзьмак? Не чулі. Што за ён?

Няўжо зялёны пачатковец

Сягнуў да гэткай вышыні?

Ну, не! Такая выпадковасць

Неверагодна ў нашы дні!

Дык што ж выходзіць? Дзед старэчы

Пісакам крыкнуў «Каравул!»?

Панове! Творца гэтай рэчы -

Ні аксакал, ні саксаул.

Адкрыцця аўтара не зробіць -

Хоць зад натрэ да мазалёў -

Ні крот Сцяпан Александровіч,

Ні кротус Генус Кісялёў!

І толькі ёсць адзін даследчык,

Які нідзе не спасаваў -

Сваю вучонасць так засведчыў,

Што ўсіх свяціл закасаваў:

Узяўшыся самааддана,

Зняў фігавы лісток з Адама,

На яйцы пасадзіў Сцяпана,

Уткнуў Івану кацатыг,

Генадзю выгнаў матыліцу,

З Рагойшы выкруціў сырыцу,

Пад нуль Майхровіча пастрыг,

Лазарука падсек пад корань,

Уздзеў Ісідара на шворан,

Расшкуматаў Юльяна ў пух,

Прыпёр Івашына да сценкі,

Спусціў кальсоны з Каваленкі

І земляку прамыў каўбух

І нават з Лойкі выбіў дух!

Вось калі ён не пройдзе міма,

Дык нейкіх год праз дваццаць сем

Раскажа ўсё, як пра Яфіма,

Тварца праслаўленых паэм.

1975

2. Першае папярэджанне падробшчыкам

Прабеглі дні, мінулі тыдні,

Няўгледна месяцы імчаць,

А нашы крытыкі, як злыдні,

Пра мой праўдзівы сказ маўчаць.

Вунь непісьменнага Аверку

Дык неразумнай пахвалой

Ужо засыпалі даверху -

Ужо схаваўся з галавой.

А што чакаць ад марнатраўцаў?

Не знойдзеш праўды ні на грош -

Ні ў тым, што пэцкае Кудраўцаў,

Ні ў тым, што квэцае Ярош.

Зацішша, сумнае зацішша!

Пісакаў - пэўна, сотні тры.

Але ці шмат з іх час запіша

Хоць кандыдатамі ў майстры?

О, Муза, Муза! Клёцкі ціскаць -

Хіба на гэта трэба дар?

Дакуль жа будзеш ты нам тыцкаць

Пяцікапеечны тавар?

Тварыць маштабна, моцна, ярка

Табе ўжо сілы не стае.

Ты - як базарная гандлярка,

Што ўкроп пучкамі прадае.

Я - паўтарацца не аматар,

Але і змоўчаць не магу:

Фальсіфікатар-плагіятар

Рашыў падставіць мне нагу.

Заўчора стала мне вядома,

Што нейкі пэцкаль-абармот

(Янкоўскі скажа: «Пустадомак!»)

Пусціў свае падробкі ў ход.

Нікчэмнай зайздрасцю натхнёны,

Пад стыль падладзіўшыся мой,

Ён бэсціць добрыя імёны

Бездапаможнаю хлуснёй.

Катэгарычна пратэстую!

Пакуль жыву на свеце сам -

Я праўду чыстую, святую

На глум паскудніку не дам!

Няўжо ён думае, зламыснік,

Што ў зман грамадскасць увядзе?

Ды трыста раз ён дробна дрысне,

А гэткай рэчы не складзе!..

Го, колькі ёсць іх, тарбахватаў,

Таўстых кішкой, пустых душой, -

Уласнай славы малавата,

Дык смоллю ліпнуць да чужой.

Ад гэткіх праўды не чакайце!

Таму я вам і гавару:

Чытайце, з розумам чытайце

Мой «Сказ пра Лысую гару»!

1973

3. Другое і апошняе папярэджанне падробшчыкам

Літаратуру і мастацтва,

Што ўзносяць сэрцы да вышынь,

Тысячаногі спрут мяшчанства

У петлях хоча задушыць.

А я ў камуны сімвал веру,

Якому век не змізарнець,

І тому спруту-ненажэру

Я аб'явіў вайну на смерць.

Вайна на смерць!.. А нейкі пэцкаль

Пустыя смешыкі свае

З дзяшовай прымессю эстэцкай

За сказ мой гнеўны выдае.

Таму хачу я папярэдзіць

Апошні раз: канчай, махляр,

Мазгі падробкамі вярэдзіць -

Набудзь у працы ўласны твар!

А ўсім даследчыкам я раю:

Сядзіце, гніды падшчамя,

І дайце дзякуй, што хаваю

Сваё сапраўднае імя.

Бо як на грудзі перад вамі

Павешу ўвесь іканастас

Ды калі бразну медалямі -

Дык і кандрашка хопіць вас!..

А чытачам замест «бывайце»,

Як і раней, я гавару:

- Чытайце, з розумам чытайце

Мой «Сказ пра Лысую гару»!

1975

Content

Гілевіч Ніл Сказ пра Лысую гару

Ніл Гілевіч СКАЗ ПРА ЛЫСУЮ ГАРУ

ДАСЦІПНАЯ ПАЭТЫКА СМЕХУ

РАЗДЗЕЛ ПЕРШЫ

РАЗДЗЕЛ ДРУГІ

РАЗДЗЕЛ ТРЭЦІ

РАЗДЗЕЛ ЧАЦВЁРТЫ

РАЗДЗЕЛ ПЯТЫ

РАЗДЗЕЛ ШОСТЫ

РАЗДЗЕЛ СЁМЫ

РАЗДЗЕЛ ВОСЬМЫ

ДАДАТКІ ДА ПАЭМЫ