Гілевіч Ніл

Добры анёл беларускасці [Штрыхі да партрэта Ніны Іванаўны Гілевіч]

Ніл Гілевіч

ДОБРЫ АНЁЛ БЕЛАРУСКАСЦІ

Штрыхі да партрэта Ніны Іванаўны Гілевіч

Падрыхтаванае на падставе: Ніл Гілевіч, Добры анёл беларускасці: Штрыхі да партрэта Ніны Іванаўны Гілевіч. — Мінск: Про Хрысто, 2007. — 144 с.

Рэдактар: К. Лялько

© OCR: Камунікат.org, 2010

© Інтэрнэт-версія: Камунікат.org, 2010

ТАКОЙ ЯЕ ВЕДАЛІ КАЛЕГІ, СЯБРЫ, ВУЧНІ

Замест прадмовы

Ніна Іванаўна Гілевіч амаль 40 гадоў плённа працавала на кафедры беларускай мовы Беларускага дзяржаўнага універсітэта. У яе асобе студэнты і выкладчыкі бачылі нястомнага рупліўца на ніве роднага слова. У светлых, празрыстых глыбінях беларускай мовы яна адкрывала створаны сілаю народнага духу, поўны думкі і пачуцця ўвесь складаны свет духоўнага жыцця народа. I гэты свет, створаны рознымі пакаленнямі нашых суайчыннікаў, праз народнае слова да чулай душы навукоўца даносіў і голас гістарычных падзей, і народныя вераванні, і перажытыя гора і радасці, і любоў чалавека да Бацькаўшчыны. Ніна Іванаўна сэрцам, душою адчувала ў родных словах, як у жывых сведках мінулага і сучаснага, чым і як жылі нашы продкі і жывуць сучаснікі, як шчыравалі і шчыруюць у працы, як весяліліся і весяляцца ў вольны час, як змагаліся і змагаюцца, адчувала ўсё тое, што жыве, звініць, адгукаецца ў слове, у кожным яго гуку. I ў сваіх навуковых працах яна імкнулася знайсці такія падыходы ў асвятленні прыроды роднага слова, каб раскрыць яго багаты сэнсавы і экспрэсіўна-эмацыянальны змест («Таямніцы роднага слова»), вобразна-выяўленчыя патэнцыі («Вобразнае слова Купалы»), жыццё ў мастацкім творы («Стылістыка мастацкай мовы», «Дыялектызмы ў прозе беларускіх пісьменнікаў») і інш.

Тонка адчувала Ніна Іванаўна красу, сілу, выразнасць, гармонію роднага слова ў розных жанрах мастацкай літаратуры і публіцыстыкі, у гутарковым і афіцыйным маўленні, у роднай песні і ў родных напевах, у прыказках і прымаўках. Таму невыпадкова ўпершыню ў практыцы вышэйшай школы яна пачала распрацоўваць новы курс «Асновы культуры мовы і стылістыкі». Па гэтым курсе падрыхтавала праграму, зацверджаную Міністэрствам адукацыі ў якасці тыповай (198бг.), распрацавала курс лекцый, сабрала багаты дыдактычны матэрыял з твораў старажытных асветнікаў, а таксама дзеячаў культуры і навукі, паэтаў, пісьменнікаў і публіцыстаў XIX — XX стст. і на лекцыях, практычных занятках вучыла студэнтаў у роднай мове, у незвычайных спалучэннях бачыць цудадзейную сілу слова, услухоўвацца ў жывое народнае слова, каб зразумець вытокі нацыянальнай свядомасці, самабытнасці і непаўторнасці, не страціць генетычнай памяці. Багацце роднай мовы раскрывала Ніна Іванаўна і ў спецыяльным семінары «Стылістыка мастацкай прозы», і ў спецсемінары, дзе ў творчай атмасферы, у дыскусіях абмяркоўваліся актуальныя пытанні моўнага майстэрства беларускіх пісьменнікаў, выяўляліся індывідуальныя адзнакі іх творчай манеры, асаблівасці іх светабачання і светаразумення, увасобленыя ў слове.

Ніна Іванаўна, як чалавек адкрыты, добразычлівы, тактоўны, прыцягвала да сябе і студэнтаў, і выкладчыкаў. Яна ўмела зацікаўлена выслухаць, даць мудрую параду, падтрымаць, падказаць, дапамагчы і словам і справай. Пры гэтым, як ніхто іншы, яна валодала тонкім гумарам, што заўсёды збліжала з суразмоўцам, выклікала на шчырую размову, падчас якой даверліва раскрывалася душа. Для ўсіх яна знаходзіла патрэбныя словы і інтанацыю. Але пры ўсім тым не магла дараваць фалыну, фанабэрыі, няшчырасці.

Праз такую школу навучання і выхавання родным словам прайшлі амаль усе супрацоўнікі кафедры сучаснай беларускай мовы і кафедры гісторыі беларускай мовы. I сёння кожны з нас удзячны Ніне Іванаўне Гілевіч за навуку, за далучэнне да крамяністага, чыстага, як крыштальная крынічная вадзіца, жывога ў вяках беларускага слова.

В. П. Красней

Скончыўшы універсітэт, а затым і аспірантуру, Ніна Іванаўна стала выдатным, высокаэрудыраваным спецыялістам, дасведчаным знаўцам незлічоных скарбаў роднай мовы і нацыянальнай культуры. Свае багатыя веды, яркі педагагічны талент і грамадзянскі запал, сваю змагарнасць у адстойванні самага дарагога — духоўных здабыткаў Бацькаўшчыны — на працягу чатырох дзесяцігоддзяў яна ўкладвала ў руплівую працу з моладдзю, у выхаванне новых пакаленняў сапраўднымі патрыётамі Беларусі. Нават зусім яшчэ нядаўна на бальнічным ложку, у атачэнні сваіх вучняў яна з глыбокай зацікаўленасцю і самааддачай займалася іх курсавымі і дыпломнымі работамі, дапамагала мудрымі парадамі, падтрымлівала мацярынскай цеплынёй і сардэчнасцю.

Ніл Сымонавіч ганарыўся, калі пасля выступаў падчас яго шматлікіх паездак па розных кутках Беларусі да яго падыходзілі былыя выхаванцы Ніны Іванаўны і не толькі дзякавалі славутаму творцу за сустрэчу з сапраўднай паэзіяй, але і прасілі перадаць сваёй любімай настаўніцы: яе навуку, яе душэўны агонь яны беражліва нясуць і перадаюць сваім наступнікам.

Можна не сумнявацца, што і для сённяшніх студэнтаў горкая страта болем адазвалася ў чуйных сэрцах. Бо кандыдат філалагічных навук, дацэнт кафедры беларускай мовы БДУ Ніна Іванаўна Гілевіч была для іх не проста паважаным, аўтарытэтным, высокапрафесіянальным выкладчыкам, а і блізкім, дарагім чалавекам. Такім, якім яна стала для многіх, хто яе ведаў і не мог не любіць.

Шмат гора выпала ёй зведаць яшчэ ў дзяцінстве, як і мноству яе равеснікаў-падлеткаў, прайшоўшы праз вайну. Але беды толькі загартавалі яе характар, ды не счарсцвілі яго, не зашкодзілі раскрыцца насустрач людзям і свету. Мо таму нябёсы і адарылі яе найвышэйшай міласцю: «Ёй выпаў рэдкі лёс — кахаць прыгожа. Кахаць да смерці». Лёс быць Музай паэта. «Той, што слухала сэрца», была яго светлай марай праз гады і дзесяцігоддзі. Той, што застанецца для яго навек такой жа юнай, прыгожай і трапяткой, бы краска на росным лузе. Той, што стала яго маленнем і любоўю «аж да дзёнапошніх»...

С. Ю. Кліменцеша

Калегі Ніны Іванаўны напішуць, якім цудоўным знаўцам мовы яна была, як тонка адчувала слова. Мы ўбачылі гэта яшчэ тады, на дыялекталагічнай практыцы, а потым — на чацвёртым курсе, калі яна пачала выкладаць у нас стылістыку. Сёння цікавасць да фальклору і прыгожага пісьменства ўпала. А я веру, штоіхчакаеадраджэнне, большзатое — праз іх і грамадства адновіцца. Словы ад пастаяннага ўжывання стамляюцца, губляюць сваю замоўна-сугестыўную сілу. I ў рэшце рэшт запатрабуецца абнаўленне мовы: стане неабходным узяць частку ад старажытных багаццяў, захаваных у фальклоры і дыялектах, і кінуць іх у літаратуру, а тая, у сваю чаргу, можа нават і не заўважна для масавага чытача, адновіць праз сябе і жыццё грамадства.

Асабліва зблізіліся мы з Нінай Іванаўнай, калі ў самым пачатку 80-х гг. нам давялося з ёю разам два гады запар удзельнічаць у прыёмнай кампаніі: ёй — у якасці старшыні прадметнай камісіі, мне — яе намесніка, прычым менавіта мяне яна выбрала сама. Вось калі пасябравалі па-сапраўднаму, хоць я, безумоўна, заўсёды ведала дыстанцыю і трымалася менавіта як вучаніца ў дачыненні да настаўніцы. Так яно і было. Паблізу Ніны Іванаўны я адчувала сябе ўпэўнена і навучылася не баяцца людзей. I ўвогуле яна надавала жыццю своеасаблівую прыгажосць, рабіла яго цікавым і нейкім больш бачным.

Ніна Іванаўна тады шмат распавядала пра сваё дзяцінства, юнацтва, студэнцкія гады, членаў сям'і. Я пераканалася, што ў яе — заўсёды такой вясёлай, гарэзлівай — жыццё было далёка не салодкае. Дзяўчынай яна вельмі цяжка фізічна працавала — магчыма, гэта і стала ў рэшце рэшт прычынай яе пакутлівай хваробы і заўчаснай смерці.

У розныя нюансы адносін паміж пісьменнікамі я пасвечанай не была. А Ніна Іванаўна цудоўна адчувала менавіта нюансы. Гэта былі ні ў якім разе не плёткі, а як бы ўвядзенне мяне ў вельмі спецыфічнае кола прафесійных і чалавечых узаемаадносін. Мне тады здалося, што сама Ніна Іванаўна магла б стаць нядрэнным пісьменнікам, бо яе цікавілі чалавечая псіхалогія і розныя дзіўныя стасункі паміж людзьмі. Пераканаўшыся, што я нікому нічога ніколі не перадаю, яна зрабілася яшчэ больш шчырая, даверлівая. Мне Ніна Іванаўна на многае адкрыла вочы, на такія рэчы, пра якія я ні да яе, ні пазней ужо не чула.

Ніна Іванаўна яшчэ з дыялекталагічнай практыкі ставілася да мяне з мацярынскім клопатам, і чым далей, тым болей.

Што ж тычыцца той праёмнай камісіі, падчас якой мы па-добраму пасябравалі, то Ніна Іванаўна ў адной надзвычай цяжкай і двухсэнсоўнай сітуацыі праявіла — як заўсёды — прынцыповасць, непахіснасць і мужнасць, і з таго часу яе старшынёй не прызначалі...

Чым далей, тым болып цэніш сваіх настаўнікаў, задумваешся пра іх ролю ў сваім жыцці, пра тое, што пакінуў кожны спадчынай у нашых душах. НІна Іванаўна — надзвычай мудрая жанчына, каларытная, своеасаблівая, як мала хто з нашых калег, асоба — ужо сваім існаваннем шмат што вызначыла ў жыцці тых, хто яе цаніў і любіў.

Т. I. Шамякіна

Калі гэтая светлая, узнёслая жанчына заходзіла ў аўдыторыю — колькі жыццёвай энергіі было ў ёй, як умела яна зацікавіць студэнтаў, прымусіць іх услухацца ў жыццядайную мелодыку старадаўніх слоў роднай мовы!

Сярод яе вучняў былі многія з тых, хто сёння таксама шчыруе на ніве роднай літаратуры і мовы. Я ганаруся тым, што таксама была сярод студэнтаў Ніны Іванаўны, таксама маю права падзякаваць ёй сёння як настаўніку.

Уся гісторыя чалавецтва — гэта спробы застацца ў памяці, пакінуць па сабе след. Хіба не для гэтага будуюцца маўзалеі і ствараюцца імперыі? Але пакінутае на зямлі ператвараецца ў тло — разбураюцца імперыі, рассыпаюцца ўзведзеныя на вякі піраміды... Затое дасюль мы ўяўляем абліччы жанчын, якіх апісвалі ў сваіх творах закаханыя паэты Старажытнай Грзцыі і Рыма, Сярэднявечча і Адраджэння...

Вобраз Ніны Іванаўны назаўсёды застаўся ў вершах, прысвечаных ёй народным паэтам Беларусі, яе мужам Нілам Гілевічам. Паўвека побач з паэтам, паўвека духоўнай еднасці, сяброўстваі — кахання...

Ніна Іванаўна Гілевіч — муза паэта, жонка, маці, настаўніца, філолаг — пражыла годнае, цікавае, змястоўнае жыццё. «I плямы на табе няма» — засведчыў Паэт.

Таму — аддадзім належнае памяці гэтай цудоўнай жанчыны.

Л. I. Рублеўская

Усе пададзеныя тут вытрымкі ўзяты з кнігі «Працы кафедры сучаснай беларускай мовы», Выпуск 3. Светлай памяці Ніны Іванаўны Плевіч. Мінск, РІВШ, 2004.

ДАРОЎНЫЯ НАДПІСЫ ВАСІЛЯ БЫКАВА

Усе свае кнігі, пачынаючы з першай («Жураўліны крык», 1960), Васіль Быкаў дарыўмне з цёплымі сяброўскімі надпісамі адразу ж па іх выхадзе ў свет. Калегі-пісьменнікі, атым больш сябры, натуральна звыкаюцца з такім парадкам узаемаабмену творчымі радасцямі: раз аддрукавана новая кніга — трэба абавязкова ўдружыць яе кожнаму з тых, з кім ты сябруеш ці проста таварышуеш, каго паважаеш, чыё слова-водгук цэніш і таму рады яго пачуць. Звычайна ў такіх дароўных надпісах аўтар выказвае і свае адносіны да таго, каму кніга дорыцца, і нейкі штрых да характарыстыкі яго асобы, і добрыя зычэнні, ды і шматшмат чаго іншага. Прызнаюся, асабіста я заўсёды надаваў значэнне таму, як гучыць на падараванай мне кнізе надпіс. Ну не было гэта мне абыякава, бо ведаў і верыў: хвіліна, калі робіцца надпіс, — гэта момант прызнаныя, споведзі, найчасцей — спантаннага і сканцэнтраванага выяўлення таго, што даўно ёсць у душы, у думках і што зараз толькі сцісла фіксуецца. Дый як пачувацца абыякава, калі табе разам з кнігай дорыцца, напрыклад, такое: «НілуГілевічу, якога нелюбіць немагчыма. В. Быкаў. ЗО.Х. 1974». Гэта — на двухтомніку «Выбраных твораў». Або: «Дарагому Нілу, першаму чытачу і першаму крытыку гэтай шматпакутнае кніжкі, з даўняй дружбай і еднасцю. Васіль Быкаў. 11 чэрв. 84 г.». Гэта — на асобным выданыі аповесці «Знак бяды». Такія вось не выпадковыя, не фармальныя, а са значэннем і з пэўнымі акцэнтамі надпісы: першаму чытачу, першаму крытыку...

Доўгі час (гадоў дваццаць) Васіль Уладзіміравіч падпісваў свае новыя выданні мне аднаму. I першы том свайго першага Збору твораў таксама падпісаў толькі мне — «з пачуццём даўняй дружбы і шматгадовай павагі, а таксама ідэйнай еднасці...» (12 сак. 1981 г.). А праз два гады чацвёрты, апошні, том гэтага Збору ён падпісаў ужо нам дваім — і Ніне Іванаўне, і мне. Чаму лічу патрэбным адцяніць гэтую акалічнасць—стане зразумелым пасля прачытання надпісу: «Дарагія Ніна і Ніл, гэтае выданне — вынік маёй працы, аможа, і лёсу, у якім вашае абоіх месца адно з найважнейшых і даражэйшых, а таму са шчырасцю і ўдзячнасцю за спачуванне пішу гэтыя радкі. Аўтар шматпакутнага тома Васіль Быкаў. 13 студз. 83 г.». Такое прызнанне такога пісьменніка («вашае абоіх месца ў маім лёсе») павінна сказаць вельмі шмат тым, хто захоча зразумець Ніну Іванаўну як асобу, захоча спасцігнуць галоўнае, самае істотнае ў яе чалавечым характары і грамадзянскім абліччы. Быкаў, як постаць вышынная ў сучаснай беларускай культуры, танных кампліментаў не раздаваў, ён ведаў цану сабе і свайму слову. Гэта — элементарна. Праз два гады ён скажа пра Ніну Іванаўну яшчэ нешта надзвычай важнае, думаю — самае важнае, тое, у чым увасоблена яна ўся як пакліканая Богам у праклятае беларускае жыццё дачка Беларусі. Скажа гэта Васіль Уладзіміравіч на тытульным лісце сваёй новай кнігі «Праўдай адзінай» —у надпісе, які адрасаваны ўжо не нам абоім, а толькі адной ёй (так ён палічыў патрэбным, будучы ўпэўненым, што я не пакрыўджуся): «Мілай Ніне Іванаўне Гілевіч, добраму ангелу беларускасці, са шчырасцю і павагай В. Быкаў. 4.У.85».

За чвэрць веку ад першага знаёмства ў яго склалася менавіта такое «нябеснае» ўяўленне пра вобраз гэтай простай і сціплай жанчыны, якой выпаў лёс усё сваё свядомае жыццё думаць і клапаціцца пра беларускасць беларускай душы. Пра самае нябеснае ў нашых зямных беларускіх клопатах.

ПАСПРЫЯЛА НЕСПРАВЯДЛІВАСЦЬ

А ўлетку 1951 г. у вынускніцы Шумілінскай СШ Ніны Кавалёвай наконт беларускасці былі яшчэ вялікія сумненні, і яна наважыла паступіць у БДУ на аддзяленне рускай мовы і літаратуры. Адбілася, перадусім, аіульнае на прасцягах Беларусі непатрыятычнае стаўленне да роднай мовы, ужо досыць моцна пашыраная думка, што з беларускай мовай нікуды далёка не пойдзеш. Неперспектыўна і непрэстыжна. Зусім іншае — руская мова. Вось тут — перспектыва! І прэстыж, гонар! Нават родныя цёткі ў Маскве пахваляць. А іх там аж чатыры, і ўсе даўно «абкультурыліся», хоць і малапісьменныя, і ўсе не прамінуць пасмяяцца з гаворкі сваёй сястры Мані, што адна з пяцярых дачок Захар'я Грабнёва засталася на радзіме. Нават Нінінага бацьку, настаўніка Івана Рыгоравіча, калі яшчэ ён быў жывы, насмешліва-іранічна абзывалі за вочы Пальтэчкам — за тое, што аднойчы, будучы ў Маскве, у іх прысутнасці сказаў: «Самое главное, что для Нины и Липы пальтэчки купил, могу спокойно возвращаться домой». Ну не ведаў, як па-руску назваць маленькае дзіцячае паліто, і назваў звыкла, па-беларуску: пальтэчка. Ды і самой Ніне дасталося нямала, калі ўжо дзесяцікласніцай пабывала аднойчы ў цётак у гасцях: «Ну как это ты говоришь «рукавички»? «Варежки» надо говоршь, а то с тебя смеяться будут».

А між тым яна вельмі любіла, яшчэ з дзяцінства, беларускую літаратуру і жывое беларускае слова, у яе мове заўсёды былі напагатове трапныя, дасціпныя радкі з твораў беларускіх пісьменнікаў, асабліва — з «Новай зямлі» Якуба Коласа і з «Тараса на Парнасе». I ці былі ў яе сумненні наконт выбару рускага аддзялення? Казала: былі. Але перамагло накопленае за школьныя гады бачанне прыярытэтнасці рускага слова ў грамадскім жыцці краіны, рускае па сутнасці культурна-эстэтычнае выхаванне. Пачуццё нацыянальнай годнасці (што гэта і нашто яно чалавеку трэба) яшчэ не было разбуджана, панавала атмасфера савецкай годнасці. Была яшчэ і адна прыватная, але немалаважная ў маладосці акалічнасць: самая блізкая школьная сяброўка, якая таксама нацэлілася на філфак БДУ, «жалезна» выбрала аддзяленне рускай мовы і літаратуры. Рускае — і толькі! Дык трэба ўжо трымацца разам.

Уступныя экзамены абітурыентка Ніна Кавалёва здала бліскуча. Што будзе залічана на вучобу — няма ніякага сумнення. Настрой — як на сёмым небе. Але гэта ў яе — ніякіх сумненняў, а ў рэктара БДУ дацэнта Івана Чымбурга сумненні ўзніклі. Паглядзеў ён на вынікі конкурсу, на прахадны і непрахадны бал на філфаку — і прызадумаўся: на рускае аддзяленне не ўсе і з моцнай «чацвёркай» праходзяць, а на беларускае — і з дохлай «троечкай» будуць залічаны, нават недабор атрымаецца. I рэктар наважыўся выправіць сітуацыю, бо як жа так: моцных абітурыентаў адпраўляць дадому, а слабакоў набіраць ? I ўзяўся за справу сам асабіста. На гэтак званым субяседаванні павёў з такімі, як Ніна, выпускнікамі беларускіх школ агітацыйна-прапагандысцкую гутарку: «Чаму вы падалі дакументы не на беларускае аддзяленне? Вы ж з вёскі родам, чаго ж вы цураецеся роднае мовы? На беларускім аддзяленні ў вас будзе перавага, бо будзеце ў поўным аб'ёме вывучаць і рускую мову і літаратуру. I ў дыпломе будзе запісана: спецыяльнасць — беларуская мова і літаратура і руская мова і літаратура».

Пасля, успамінаючы тое «субяседаванне», Ніна Іванаўна прызнавалася: «Асабліва балюча мяне зачапіў папрок, што я выракаюся роднай мовы. Гэта было зусім нечакана для мяне, бо раней я ўвогуле ніякіх размоў аб нігілістычных адносінах да беларускай мовы не чула. Аб адносінах як выказе пэўнай грамадзянскай пазіцыі. Усё было прасцей, на побытавым узроўні. Да ўзроўню свядома палітычнага дойдзе пазней, у гады вучобы, утым ліку і дзякуючы аднаму маладому паэту...» Прапанову рэктара абітурыентка Ніна Кавалёва прыняла, заяву перапісала заднім чыслом нанава. З юрыдычнага пункту гледжання была ўчынена несправядлівасць—абітурыентку, хай сабе і сродкамі агітацыі, а ўсё ж прымусілі да згоды. Але, можа быць, менавіта гэтая несправядлівасць і паспрыяла таму, пра што пойдзе размова далей — у наступных крэсках ?

ДРОБНАЕ ЛІРЬІЧНАЕ ХУЛІГАНСТВА

У БДУ я прыйшоў з цвёрдым намерам набрацца ведаў. Таму з першага дня лекцыі слухаў уважліва і вельмі дакладна заканспектоўваў іх — балазе меў ужо немалы, набыты ў педвучылішчы, навык. Пісаў я тыя свае канспекты і дробна-дробна, і густа-густа — як макам радочкі ўсыпаны, хоць праз лупу чытай! Ад чаго пайшло ў мяне такое пісанне? Перадусім — ад беднасці. У пасляваеннай школе быў вымушаны эканоміць кожны квадратны сантыметр паперы, у педвучылішчы гэты разлік працягваўся. I ва універсітэце таксама.

...Скончыўся кароткі, між дзвюма гадзінамі адной пары, перапынак, і мы ўсе, паўсотні першакурснікаў беларускага аддзялення, рушылі з вестыбюля і калідораў у аўдыторыю — слухаць далей лекцыю дацэнта Майсея Грынблата па беларускай фалькларыстыцы. Саджуся за парту, на сваё месца, дастаю «самапіску», кідаю вокам на сшытак, які, натуральна, ляжаў разгорнуты, бо будзе ж працяг канспектавання, і — што такое? Што гэта такое? Хто гэта, які нягоднік, так нахуліганіў? Ніжэй запісанага мною тэксту, заняўшы ўсю палавіну старонкі, красаваўся здаравенны, размашыста разагнаны тоўстым пяром у бакі «зэт», з нахабнасытай «перакладзінай» пасярздзіне. Ну дакладна такі, які ставяць у канцы дакумента — якога-небудзь акта ці вопісу, толькі павялічаны мінімум у дзесяць разоў. Мне гэта, канешне ж, не спадабалася. Па-першае, сапсавана палавіна старонкі, а па-другое, што гэта за непавага да гаспадара сшытка?

— Слухай, — павярнуўся я да суседа па парце Івана Котава,—ты не бачыў, хто гэта мне квэцнуў такога вярзілістага «зэта» ?

— Не бачыў, — адказаў, здзіўлены нейчым свавольствам, Іван. — Я ж разам з табой выходзіў, і разам заходзілі...

Камусьці няма чаго рабіць. I моцна свярбяць рукі. Ну што ж, ладна. Следства весці не стану. I перагарнуў сапсаваную старонку.

Аднак праз колькі дзён дробнае хуліганства паўтарылася — цяпер ужо ў канспекце лекцый па курсе дацэнта Барыса Касоўскага «Уводзіны ў агульнае мовазнаўства». Гэтым разам невядомы зламыснік сапсаваў у сшытку амаль цэлую старонку. Знізу ўверх, наўскасяк, гэтак жа размашыста і гэткім жа таўстадзюбым пяром былі пастаўлены ажно тры вялізныя, завітушна-фігурыстыя «зэты». Зноў паказаў след «злачынства» Івану Котаву. Той выказаў абурэнне, а ўслед і здагадку:

— Знаеш, гэта не хлопцы, гэта нехта з дзяўчат да цябе чапляецца. Гэта ў іх манеры — такія свавольствы.

Бясспрэчна, пагадзіўся я ў думках з Котавым, гэта нехта з аднакурсніц. Але хто? Каторая? Цяпер ужо справа гонару — абазнаць хуліганку. Напэўна ж, на двух разах яна не спыніцца, гульня яе захапіла — і трэба чакаць працягу. Ну што ж, паспрабуем падпільнаваць, высачыць.

Аднойчы на перапынку выйшаў у вестыбюль самы апошні. Выйшаў і праз секунд колькі азірнуўся. І ўгледзеў, як у аўдыторыю шмыганула студэнтка Кавалёва. Праз долю хвіліны падыбаў туды I я — і заспеў «хуліганку» на месцы злачынства. Ужо ставіла мне ў сшытку новыя «зэты»—гэтым разам у канспекце па курсе прафесара Івана Гутарава «Уводзіны ў літаратуразнаўства».

— А-га! — закрычаў я ад радасці, што ўсё-такі высачыў. — Дык во хто псуе мне сшыткі!..

Яна не на жарт спалохалася, а яшчэ больш здзівілася.

— Ой! Ой, папалася! Як жа гэта я папалася?! Даруйце, я больш не буду. Не буду! Толькі не біце! Хрыстом Богам прашу: толькі не біце! — Гэта ўжо вымаўлялася з гарэзлівай усмешкай. — Даруйце, ну даруйце! Можа, я калі-небудзь апраўдаюся перад вамі...

Усё гэта гучала настолькі міла і артыстычна, што і я міжволі рассмяяўся. Злавацца нельга было — ну ніяк.

Праз усё жыццё пасля, успамінаючы той забаўны эпізод, думаў: чаму яны вымавіліся тады — тыя дзіўныя прарочыя словы: «Можа, я калі-небудзь апраўдаюся перад вамі...»?

О, ЯК ЖА ЯНА ЗАСМЯЯЛАСЯ!

Дык вось: дзякуючы рэктару Чымбургу Ніна Кавалёва апынулася разам са мной на адным аддзяленні. Нават, паводле альфабэту, і ў адной акадэмічнай групе. У групе дваццаць пяць чалавек, гэта значыць, на практычных занятках можна досыць уважліва прыгледзецца і прыслухацца да кожнага і хоць збольшага вызначыць, хто ёсць хто, якога палёту птушка і ці птушка наогул — усё зусім не пэўна, вядома, але тым не менш. Заўважыў, што на практычных досыць талкова, засяроджана, удумліва выступае Кавалёва. Голас — мяккі, спакойны, роўны, але — не манатонны, зусім не манатонны, у ім чулася ўпэўненасць, воля, унутраная сіла. У адказах — дакладнасць слова, яснасць, выразнасць, лагічнасць думкі, без мітуслівасці, блытанасці, пераскокаў. Усё гэта было мной заўважана, але не больш, жадання пагаварыць, пазнаёміцца бліжэй не ўзнікла, «заўважанае» не ўсведамлялася мною як пачатак сімпатызавання, натуральнага хлапечага зацікаўлення. Можа, яшчэ і таму, што «не кідалася ў вочы» вонкава, трымалася вельмі сціпла, анічога — каб на паказ?

I вось — гэтае нечаканае «дробнае хуліганства». Пасля яго — ужо хочаш не хочаш, а на тым самым ранейшым «абыякавым» узроўні нашы ўзаемадачыненні заставацца не маглі. Выкрытае мною «злачынства» як бы стала нашай маленькай агульнай таямніцай і зачэпкай для таварыскага збліжэння. Спаткаўшыся ранкам у аўдыторыі ці на калідоры, мы ўжо міжволі адно адному ўсміхаліся. Пачалі адкрывацца і новыя, сімпатычныя мне рысы «хуліганкі»: моцнае пачуццё гумару, артыстычная дасціпнасць, прыродная весялосць натуры. Аднойчы я на цэлую гадзіну спазніўся на лекцыю. Падымаюся па лесвіцы на трэці паверх, трохі задыхаўшыся, бо бег (ужо празвінеў званок на другую гадзіну). I раптам чую, ужо на апошнім пралёце, нейкі прытворна старэчы голас — а іранічны-іранічны, з'едлівы да несцярпення:

— Дадуль жа здалёку будзеце?

Задраў галаву: яна, Кавалёваі Стаіць, абапершыся на парэнчы, — няйначай як наўмысна мяне чакае. Улавіўшы стылізацыю пад вясковую бабулю на вакзале ці ў вагоне прыгараднага, я імгненна прыняў прапанаваны «тэатр» і голасам старога вясковага ахрапка-дзеда адказаў:

— Атакі здалёку. Ажно з-за Пухавічаў, з Шарылаўкі, калі чулі такуто.

«Бабуля» зусім не чакала, што я адразу ж зарыентуюся і падхаплю размову «адпаведне». Яна ледзь не пырснула смехам, але стрымалася.

— Чула, а як жа. Здалёку патом жа! Я думала, адкуль збліжэй.

— Ну, а самі ж адкуль прытэпалі ? — цалкам у стылі старэчай размовы спытаў я.

«Бабулі» так спадабалася маё падключэнне да тэатральнай сцэнкі, асабліва гэтае «прытэпалі», што яна не вытрымала і рагатнула, але тут жа смех пагасіла, бо іначай — усё, «тэатр» скончыўся.

— О, яшчэ больш здалёку, — адказала, ды так сур'ёзна, зважнасцю.—Я ажно з-за Халопенічаў. Можа, чулі?

— Чуў, канешне. Ну і пачом жа там у вас парасяты?

У «бабулі» акругліліся вочы, раскрыўся рот, з яго нешта невыразнае выкрыкнулася — ці то «ой!», ці то «ай!», а тады — яна зайшлася такім нястрымным смехам, так шчыра і голасна, што я аж трохі сумеўся. О, як жа яна хораша засмяялася! А сказаць мне ўжо нічога не паспела, да дзвярэй аўдыторыі ішоў выкладчык.

Як незвычайна тады яна засмяялася! Здалося, я ніколі не чуў такога радаснага, такога вольнага, такога святлістага смеху. Праз шмат гадоў яна мне аднойчы скажа: «Ты тады сваімі парасятамі зрэзаў мяне напавал. Я зусім іншымі вачыма пачала глядзець на цябе. То ж выходзіць, што ты ніякі не зануда, а чалавек з гумарам». Яна вельмі высока цаніла ў людзях пачуццё гумару. I шкадавала тых, каго Бог абдзяліў гэтай цудоўнай чалавечай якасцю. Гэта цалкам датычыла і пісьменнікаў: найбольш імпанавалі ёй тыя, у чыіх творах было багата камічных здарэнняў, вясёлых сцэнак, трапных досціпаў, чыя мова іскрылася жывінкамі здаровага народнага смеху. Колькі разоў за гады нашага сямейнага жыцця яна зачытвала мне сёе-тое смеха-выбуховае ці з Коласа, ці з Чорнага, ці з Брыля. Або з Гогаля, ці з Чэхава, ці з Шукшына... Або з Рабле, ці з Сэрвантэса, ці з Гашака...

ЧЫСТАЯ I ПРАСТАДУШНАЯ, ЯК ДЗІЦЯ

Як дзіця — калі яно смяецца.

Гэта я цытую Фёдара Міхайлавіча Дастаеўскага. Гэта — словы з яго невялічкага (на дзве старонкі) «трактата» пра смех, укладзенага пісьменнікам у вусны свайго героя. (Якога — наўмысна не назаву, каб заінтрыгаваны чытач, які не ведае гэтага «трактата», даў сабе шчаслівы клопат пашукаць яго ў творах нашага геніяльнага суродзіча.) Дык вось што сказаў пра чалавека і чалавечы смех Дастаеўскі. Падаю ў скароце і на мове аўтара — каб не скрывіць пры перакладзе і самыя тонкія адценні яго думак і азначэнняў.

«Смехом иной человек себя совсем выдает, и вы вдруг узнаете всю его подноготную. Даже бесспорно умный смех бывает иногда отвратителен. Смех требует прежде всего искренности, а где в людях искренность? Смех требует беззлобия, а люди всего чаще смеются злобно. Искренний и беззлобный смех — это веселость, а где в людях в наш век веселость, и умеют ли люди веселиться? Веселость человека — это самая выдающая человека черта, с ногами и руками. Иной характер долго не раскусите, а рассмеется человек как-нибудь очень искренно, и весь характер его вдруг окажется как на ладони. Только с самым высшим и с самым счастливым развитием человек умеет веселиться сообщительно, то есть неотразимо и добродушно. Я не про умственное его развитие говорю, а про характер, про целое человека. Итак: если захотите рассмотреть человека и узнать его душу, то вникайте не в то, как он молчит, или как он говорит, или как он плачет, или даже как он волнуется благороднейшими идеями, а высмотрите лучше его, когда он смеется. Хорошо смеется человек — значнт хороший человек. <... >

Но я понимаю лишь то, что смех есть самая верная проба души. Взгляните на ребенка: одни дети умеют смеяться в совершенстве хорошо — оттого-то они и обольстительны. Ребенок... смеющийся и веселящийся — это луч из рая, это откровение из будущего, когда человек станет наконец так же чист и простодушен, как дитя».

Кожны, хто быў асабіста знаёмы з Нінай Іванаўнай, мае, вядома ж, права на сваю думку, на сваю выснову наконт чалавечых — духоўных і маральных — вартасцяў яе асобы. I чыесьці думкі-высновы могуць адрознівацца ад маіх. Ну што ж, гэта натуральна. Меркі і крытэры ў кожнага свае, значыць, і свае высновы. У мяне выснова адна, па Дастаеўскаму: чыстая і прастадушная, як дзіця. Чалавек з будучыні. Промень з раю. У гэтай выснове мяне не пахісне ніхто. Дык што: святая? Ведаючы, якое жыццё яна пражыла, праз якія страшныя зямныя пакуты прайшла яе душа (а многае ведаю толькі я адзін), я маю права і на такое боскае слова. Вядома ж, толькі для сябе самога ды для нашага сына. Аднойчы Максім Іванавіч Гарэцкі ўбачыў праз акно, што вуліцаю вяртаецца дадому Леаніла Усцінаўна — яго жонка, яго самаахвярная сяброўка і памочніца, маці яго тады яшчэ непаўналетніх дзяцей. Ён падазваў да сябе Галю і сказаў: «Запомні — яна — святая! — і паўтарыў: — Святая!» I не было тады Максіму Іванавічу справы, хто што думае пра Леанілу Усцінаўну з ліку іх блізкіх і няблізкіх знаёмых, яму было досыць таго, што ведае ён і што павінны ведаць іх дзеці.

ПЕРАДУСІМ — ПАЭЗІЯ

Наўрад ці хто падумаў бы, што свой першы ў жыцці паэтычны пераклад я зрабіў па просьбе члена рэдкалегіі насценнай газеты «Слова філолага» Ніны Кавалёвай. Сталася гэта ў красавіку 1952-га, у другім семестры нашага першага года вучобы. Да таго часу маю міласць як маладога паэта на факультэце ўжо запаважалі. Гэтаму садзейнічалі публікацыі маіх вершаў у друку. Не толькі ва універсітэцкай шматтыражцы «За сталінскія кадры», але і ў пісьменніцкай газеце «Літаратура і мастацтва», і ў «Чырвонай змене». I вось падыходзіць да мяне Кавалёва і кажа: «Я па даручэнні рэдкалегіі «Слова філолага»: ці не мог бы ты перакласці на беларускую мову верш Маякоўскага «Лена»? Мы хочам у чарговым нумары гэтым вершам адзначыць 40-годдзе «Ленскага расстрэлу», пачалі думаць, хто б мог яго перакласці на беларускую, і нехта назваў цябе...» — «Хто гэта нехта? » — пытаюся. — «Ну, можа сам рэдактар...» —- «Назваў рэдактар, а пачырванела, не ўмеючы хлусіць, ты?» — «Ну, можа, і я...» — вінавата ўсміхнулася Кавалёва. Мушу сказаць, што яе незвычайна мілая ўсмешка паспела ўжо за апошні час стацца для мяне менавіта незвычайнай. Быў у ёй нейкі асаблівы чар жаноцкасці, дзявочай чысціні і цнатлівасці. «А што, — пытаюся, — іншыя нашы філфакаўскія паэты не называліся?» — «Называліся... Але рашылі, што ў цябе гэта атрымаецца найлепш». — «Хто рашыў? Ізноў рэдактар?» Тут ужо Кавалёва засмяялася на ўвесь голас, праўдзівей, голасна засмяяліся мы абое. I было ясна, што «сацыяльны заказ» на пераклад верша Маякоўскага я прымаю. «Добра, — сказаў я, — паспрабую, хоць перакладчыцкага вопыту ў мяне яшчэ няма ніякага. Дагэтуль пераклаў толькі чатыры радкі, дарэчы, таксама з Маякоўскага». — «А з якога верша? А ўспомніць і прачытаць можаш? » Было бачна, што яна не хацела, каб гутарка на гэтым і скончылася, што ёй было цікава пранікаць у сферу маіх творчых клопатаў. I я пагадзіўся. «Калі ласка, магу і прачытаць. Гэта было ўлетку пазамінулага года, у піянерлагеры, дзе я працаваў важатым. Паэзію Маякоўскага я любіў даўно, чытаў яго вершы са сцэны, перад салдатамі і ў калгасах — як член брыгады мастацкай самадзейнасці педвучылішча. Дык у лагер я ўзяў з сабою — сярод іншых — кнігу «Поэтика Маяковского» нашага прафесара Гутарава, тады я не ведаў, што буду слухаць яго лекцыі. У кнізе разглядаецца верш «Мое к этому отношение» — магутны верш, апошняя страфа якога гучыць так:

Я спокоен, вежлив, сдержан тоже,

характер — как из кости слоновой точен,

а этому взял бы да и дал по роже:

не нравится он мне очень.

Канцоўка мне страшэнна спадабалася, і я неўзабаве перавярнуў яе на беларускі лад, трохі спарадыраваўшы пры гэтым.

Я спакойны, добры, нават мілы,

характар — як вытачаны з слановай косці,

а гэтаму ўзяў бы ды і даў у рыла,

і дабавіў бы яшчэ са злосці.

Ніна прыйшла ў захапленне. «Ніл! — закрычала яна, рагочучы і стукаючы мне кулачком у плячо. — Ай які ты зараза! Я ж не знала, што ты такі зараза».

Ну вось, ужо і чужая, перакладная паэзія прыйшла мне ў помач на заваяванне мілосці гэтай пекнай паненкі. I ўсё ж — перадусім свая, уласная. Асабліва значнай вяхой на шляху да запаветных глыбіыяўяе сэрца сталася адна падзея, што мела месца восенню таго ж 1952-га. Адзначалася 70-годдзе Якуба Коласа. 28 кастрычніка універсітэт наладзіўу гонар гэтай даты вялікі юбілейны вечар — з удзелам самога народнага паэта. Ініцыятар і арганізатар вечарыны прафесар Міхась Ларчанка прапанаваў выступіць ад імя маладых паэтаў — нашчадкаў славугага песняра — мне. «Добра было б, — сказаў, — каб што-небудзь было прысвечана непасрэдна Коласу». — «Дык а ў мяне ёсць, — адказаў, — аж два вершы». I прачытаў яму свае прысвячэнні юбіляру. Міхась Рыгоравіч ухваліў і сказаў рыхтавацца да сустрэчы.

Тады ў БДУ сваёй актавай залы не было, і ўрачыстасць адбывалася па суседстве — у вялікай зале педінстытута. Народу было набіта бітком. Мы з Нінай паспелі заняць месцы дзесь пасярэдзіне залы. Разам з Якубам Коласам на сустрэчу прыйшлі і бралі слова Максім Лужанін, Міхась Калачынскі, Эдзі Агняцвет. Пасля іх выклікалі на сцэну і мяне. Спачатку я прачытаў верш «Якуб Колас» — і яго прынялі вельмі добра, а затым — сатырычны верш «Асадзі назад!», па матывах аднайменнага знакамітага верша народнага паэта. I тут здарылася штось проста неверагоднае: зала двойчы перарывала маё чытанне бурнымі воплескамі. Калі я закончыў і азірнуўся на прэзідыум — прафесары М. Ларчанка і I. Гутараў на мігі і жэстамі паказалі мне, каб я падышоў да Коласа. I я падышоў. I Канстанцін Міхайлавіч падняўся з крэсла і цераз стол паціснуў мне руку, і падзякаваў за вершы, і пажадаў вялікіх творчых поспехаў... Пры гэтым — ані ўсміхнуўшыся, ані зычліва паківаўшы галавою, сур'ёзна і строга.

Я вярнуўся на месца. Ніна не зварухнулася: не кінула хоць скоса вокам, не паціснула руку, не шапярнула слова. Так будзе і праз усе наступныя пяцьдзесят гадоў нашага супольнага шляху праз жыццё, з зусім нешматлікімі выняткамі. Калі выйшлі на вуліцу і паблізу ўжо нікога не было, сказала: «Ніл, табе сам Якуб Колас паціснуў руку. Сам Якуб Колас! Ты разумееш гэта?»

У той вечар яна была больш шчаслівая, чым хроснік Вялікага Песняра Беларусі. На жаль, я зразумеў гэта не адразу. Я зразумею гэта няскора. Можа, і зусім запозна.

СЦВЕРДЗІЦЬ СЯБЕ

У Ніны Іванаўяы было вельмі моцнае пачуццё чалавечай годнасці і гонару. I пачуццё самастойнасці, унутранай свабоды, гатоўнасці процістаяць абставінам і падпарадкаваць іх сабе. У яе характары была не абы-якая сіла волі і была мужнасць. А яшчэ — настойлівасць і мэтанакіраванасць. Яна вельмі рана зразумела, што мусіць разлічваць перадусім сама на сябе, што павінна пракладаць дарогу да мэты перш заўсё сама—спадзявацца, што хтось дапаможа, не даводзіцца. I сапраўды: хто? Бацька, які любіў яе моцна-моцна, прапаў без вестак у першы год вайны, ёй было тады дзесяць. Далей расла-гадавалася пры айчыме — дробным чыгуначным службоўцы, да таго ж — не надта ласкавым да падчаркі. Маці — што магла маці, малапісьменная вясковая жанчына? Старэйшая на два з палавінай гады сястра Ліпа? Дык ёй самой была патрэбна помач. I ніякай хоць бы трохі знанай, уплывовай радні. Па бацькавай лініі ўвогуле нікога — ні дзядзькі, ні цёткі. Матчыны сёстры ў Маскве — простыя бедныя людзі, жыхары няшчасных камуналак. Абодва дзяды — выдатныя, культурныя гаспадары — былі высланы з Бацькаўшчыны (Сенненскі раён) як ворагі народа і загінулі недзе ў неаглядных нетрах ГУЛАГу. О, калі б былі жывыя дзяды, вялікія, мудрыя клапатліўцы-ахоўнікі роднай зямлі, роднага слова, родных святынь духу!..

Пасля вясковай сямігодкі тры гады вучылася ў Шуміліне, вясной і восенню ездзіла туды прыгарадным, зімой жыла на кватэры ў сястры, няньчыла яе малога. У Шумілінскай школе, хоць вучылася добра, была сярод равесніц, можна сказаць, някідкай, «у вочы не лезла», стрымлівала прыродная сціпласць. А між тым някідкая, «звычайная» школьніца Кавалёва надта любіла літаратуру і вельмі шмат чытала. Ды ўсё класіку, класіку пераважна асвойвала. Кнігамі з раённай бібліятэкі яе забяспечвала сястра — праз сяброўства з бібліятэкаркай. Шмат чытала — і шмат думала. I аб прачытаным, і аб пабачаным у кіно, і аб пачутым па радыё — музыку і песні, каб дазваляў час, магла б слухаць гадзінамі, — і аб пггодзён-ным навакольным жыцці, аб тым, што чула ад людзей старэйшых, якіх яна ўмела слухаць як рэдка хто. Дарэчы, гэтая здольнасць вельмі прыдасца ёй пасля на дыялекталагічнай практыцы — у размовах з носьбітамі жывой беларускай мовы.

Усе пяць гадоў на філфаку Ніна Іванаўна «грызла граніт навукі» ў поўным сэнсе гэтых слоў і назапасіла багатыя веды па праграмных філалагічных дысцыплінах, і не толькі па праграмных. Яна любіла заглянуць і за межы праграмы, асабліва што датычыла сучаснай беларускай, рускай і замежнай літаратуры. Настойліва дабірала, папаўняла веды, калі працавала рэдактарам выдавецтва БДУ і затым вучылася ў аспірантуры. Стаўшы выкладчыцай кафедры беларускай мовы філфака, дбала пра павышэнне сваёй прафесійнай кваліфікацыі штодзённа.

З аспірантурай ёй моцна не пашанцавала. Яна закончыла універсітэт з чырвоным дыпломам і мела бясспрэчнае права на працяг вучобы -— не паводле дыплома, а паводле таленту. Але аспірантуру ёй не прапанавалі: у яе не было, абсалютна не было пэўных, вядома якіх, чалавечых здольнасцяў. I яна паехала працаваць настаўніцай у вясковую дзесяцігодку — за трыста кілометраў ад дому (ад дому — бо была ўжо мінчанкай, маці і айчым перабраліся тым часам у сталіцу). Пасля школы і працы ў выдавецтве (пяць гадоў) аспірантуру ёй усё-такі прапанавалі, але зноў жа — было хоць плач ад крыўды. Загадчыца кафедры прафесар Марыя Жыдовіч паставіла ўмову: дысертацыю будзеш пісаць па гісторыі старабеларускай мовы, дакладней — па сацыяльна-эканамічнай лексіцы XV-XVII стст. Але ж Ніна Іванаўна ўсімі фібрамі душы была ў сучаснасці, у сучаснай літаратурнай і вуснай, жывой мове! Яе надзвычай цікавілі мова і стыль мастацкіх твораў беларускіх пісьменнікаў, яна і дыпломную пісала на тэму «Мова апавяданняў Міхася Лынькова». I вось жа, на табе! Апускайся на пяць стагоддзяў у гісторыю, выбірай і вывучай сацыяльна-эканамічную лексіку ў пісьмовых помніках старабеларускай мовы. Выйсця, аднак, не было. «Трэба пагаджацца, — сказала Ніна Іванаўна, — іншага Марыя Андрэеўна прапанаваць не можа, у яе свае навуковыя планы, яе аспіранткі павінны працаваць на яе магістральную тэму — па гісторыі лексікі. Напішу дысертацыю, абаранюся, а там будзе бачна. Зрэшты, гісторыю мовы належыць ведаць кожнаму мовазнаўцу, які курс лекцый ні давялося б чытаць». Гэта была праўда: сучасную мову добра ведае той, хто ведае гісторыю мовы. Як і ў літаратуразнаўстве — трэба ведаць усе эпохі станаўлення і развіцця нацыянальнай літаратуры.

Сабрала Ніна Іванаўна ўсю сілу волі ў кулак, зацялася, засяродзілася дый акунулася з галавой ізноў у вучобу — ужо з прыцэлам на будучую дысертацыю. Праз восем гадоў яна паклала на стол фаліянт на чатырыста машынапісных старонак. Шмат разоў — і тады, даўно, і цяпер, нядаўна — браў яго ў рукі, гартаў, учытваўся і пераконваўся: самая што ні ёсць доктарская. (Як член Вучоных саветаў і ў БДУ, і ў Акадэміі навук я перагартаў доктарскіх дысертацый шмат.) У фаліянце захоўваецца водгук на рэферат славутага гісторыка Мікалая Улашчыка. Афіцыйным апанентам быў вядомы пісьменнік і навуковец Мікола Лобан. Цікавы момант з гісторыі абароны. Калі ўжо быў назначаны «судны дзень», стала вядома, што прафесар Гомельскага дзяржаўнага універсітэта Уладзімір Анічэнка, які павінен напісаць водгук ад вядучай навуковай установы, лечыцца аж у Прыкарпацці, у Моршыне. I што робіць Ніна Іванаўна? Адкладае абарону да вяртання прафесара? Ну, гэта была б не Ніна Іванаўна. Не, ніякага адкладу-пераносу! Не ў яе характары. Садзіцца на цягнік і едзе за свет у той Моршын. I праз тры дні прывозіць патрэбны водгук.

Праз усё жыццё, як помню, яна прагна накідвалася на новыя кнігі, часопісы і газеты. У 1960-1980-я гг. у нашу хату ішло не менш за трыццаць перыядычных выданняў, у асноўным літаратурных і мовазнаўчых. Новая пошта паступала найперш у яе распараджэнне, і я не пратэставаў. Па-першае, яна вельмі хутка чытала, у адрозненне ад мяне, а па-другое, часам мне было выгадна: яна падкрэслівала ў часопісах і газетах тое, на што я павінен звярнуць увагу і не прапусціць (яна ведала -— на што, яна надта добра ведала — што мяне цікавіць!). Нярэдка і перапытвала: «Ці прачытаў у «Полымі»? А ў «Новом мире»? А ў «Вопросах литературы»?» Яна клапацілася, каб і я не апынуўся ў становішчы недасведчанага. Ды і цікава ж было пагаварыць, падзяліцца думкамі аб прачытаным. У яе кабінеце, у шафах, шафках, на стале і на століку і проста на паддозе грудзіліся сотні паасобнікаў часопісаў «Роднае слова», «Полымя», «Маладссць», «Адукацыя і выхаванне», «Русская речь», «Русский язык в школе», «Мовознавство» (Кіеў), зборніка «Беларуская лінгвістыка», тыднёвіка «ЛіМ»... У пухлых папках — сотні выразак з розных іншых выданняў, з літаратурных і грамадска-палітычных газет. I ўсё — скрэсленае-пападкрэсленае яе размашыстымі крэскамі і «птушкамі». Калі яна паспявала ўсё гэта перагледзець і перачытаць — не ведаю, адно дзівіўся заўсёды. У асноўным, канешне, вечарамі. Спаць клалася позна, не раней як а дванаццатай. Беларускія літаратурныя часопісы прачытвала вельмі ўважліва — і таму магла, пры выпадку, уступіць у размову з любым нашым празаікам, паэтам, крытыкам, асабліва — з ліку нашых сяброў. Часам і сама набіралася смеласці патэлефанаваць каму з іх і выказаць сваё прафесійна-абгрунтаванае захапленне. Было б досыць нашаму брату і проста захаплення, ну а калі яно яшчэ і абгрунтаванае, дык з такім чытачом пагаварыць асабліва прыемна.

Да самых апошніх дзён, ужо ў бальніцы, калі цяжкія лекі не зусім забівалі свядомасць, яна глядзела і перагортвала газеты.

НАСТАЎНІЦА

Ніна Іванаўна была настаўніцай па прызванні. Галоўныя складнікі гэтага прызвання — любоў да людзей, дабрыня, душэўная шчодрасць, здольнасць спагадаць і спачуваць, здольнасць разумець чалавека, пранікаць у яго духоўны свет, разумець матывы яго паводзінаў, нарэшце, талент кантактавання і дар слова, уменне знайсці яго — добрае, разумнае, дасціпнае, нязлоснае, шчырае, пераканальнае слова. У Кузьмінскай школе яна працавала ўсяго адзін год, але, па ўспамінах яе былога вучня паэта Генадзя Дзмітрыева, дзеці паспелі яе палюбіць і вельмі паважалі, яна ні разу ні на кога не падняла голасу, лёгка знаходзіла паразуменне з вучнямі і ў няпростых сітуацыях. Дарэчы, і лёс Дзмітрыева, можна сказаць, прадвырашыла яна. Аднойчы Ніна Іванаўна заўважыла, што ўжо каторы дзень не прыходзіць на ўрокі Генадзь Дзмітрыеў — дробны, худзенькі белабрысы хлапчук, самы меншы ў класе (на год раней пайшоўу школу). Ад яго сяброў-васьмікласнікаў даведалася: не пускае маці, сказала, хай год прапусціць, слабы здароўем, і няма на каго пакінуць дома малых дзяцей, двайнятак, — толькі на яго. Пацвердзіў гэта і дырэктар школы. «Ну так, сказала: для работы ў каўхозе хопіць і сямі класаў, вучонага ўсё адно з яго не выйдзе». Ніну Іванаўну гэта вельмі ўразіла, ёй стала да слёз шкада падлетка, у якім паспела адчуць жывую цягу да вучобы, і ў прыватнасці — цікавасць да літаратуры. I яна пайшла да Дзмітрыевых дадому пагаварыць з маці, Антанінай Яўхімаўнай. I высветліла: Генадзь — сын ад першага мужа, які загінуў на вайне, а гэтыя двайняты — ад другога, і іх павінен «пасвіць» старэйшы брат, ён любіць іх і шкадуе. I яшчэ больш зашчымела ў яе сэрца. Гаварылі, гаварылі, і бачыць гаспадыня, што ў настаўніцы слёзы пакаціліся з вачэй. «А божачкі мае, — усклікнула, — што ж гэта за настаўніца! Не я, а яна плача з майго гора!» А настаўніца, шчасліва заўсміхаўшыся, пацалавала яе на развітанне. I гэта было для затурзанай, замэнчанай вясковай жанчыны таксама ўпершыню.

Школу Генадзь закончыў. I праз два гады ў «акадэмічным» літаратурным часопісе «Полымя» была апублікавана падборка яго вершаў з прадмоўкай Ніла Гілевіча. А яшчэ праз два — Ніна Іванаўна зноў стала яго настаўніцай, на гэты раз ужо на філфаку БДУ. I яшчэ раз пераканаўся яе вучань: як жа паважаюць і любяць выкладчыцу Ніну Іванаўну студэнты!

Але вернемся на хвілінку ў Кузьміно. Там Ніна Іванаўна амаль год жыла на кватэры ў дарожнага майстра Адамовіча, чалавека ўжо пажылога, як і яго найласкавейшая гаспадынька Адамовічыха. «Каб ты бачыў, як яна плакала на развітанне! — расказвала мне тады ж Ніна Іванаўна. — А дачушка мая, — прыгаворвала, — ты ж мне цэлы гадок была як родненькая! А як жа я буду сумаваць па табе!..»

Паспелі палюбіць Ніну Іванаўну і ўсе дзесяць гаспадынь, у якіх яна за дзесяць гадоў пабыла кватаранткай. Праўда, усяго па два тыдні — столькі, колькі доўжылася дыялекталагічная практыка. Яе размовы з вясковымі кабетамі былі для тых сапраўдным боскім падарункам, радасным адхланнем ад нязводных штодзённых клопатаў і згрызот. Яна гаварыла з імі, сыпячы досціпамі, вясёлымі прыгаворкамі, а галоўнае — правакуючы іх саміх на шчырасць, на праўдзівы ўспамін, на абуджэнне даўно заснулага, даўняга, маладога, таксама і вясёлага, і дасціпнага, а таму і дарагога для памяці. Улюбляліся ў сваю выкладчыцу, кіраўніцу практыкі, і студэнткі. Як і яна ў іх, прынамсі — у многіх з іх. Доўга-доўта пасля вяртання дадому яна называла і называла імёны дзяўчат, якія асабліва хораша адкрыліся для яе за час практыкі, вызначыліся і годнымі паводзінамі, і шчырым, не казённым выкананнем навуковага задання.

Так, з такімі адносінамі да студэнтаў і калегаў-выкладчыкаў працавала яна на ніве роднага слова ўсё жыццё. Сярод шчырых сяброў беларушчыны ворагаў у яе быць не магло. Адным з яе галоўных педагагічных пастулатаў было — абудзіць і развіць у студэнта чуцце слова — жывога, прыгожага, праўдзівага слова, абудзіць і выпеставаць у яго душы любоў да роднага слова, паказаць студэнту таямніцы слова і навучыць яго пранікаць у тыя таямыіцы, навучыць яго глядзець на мову не як на скопішча слоў, а як на жывы арганізм. Без усяго гэтага — чуцця слова, любові да слова, ведання таямніц і магчымасцяў слова — сапраўднага філолага няма. А Ніна Іванаўна хацела, каб з філфака выходзілі сапраўдныя філолагі. Яна імкнулася навучыць студэнтаў працаваць над літаратурна-мастацкім і навуковым тэкстам. Я шмат разоў быў нявольным сведкам, як яна, хварэючы, і таму дома, давала кансультацыі па дыпломных ці курсавых работах. Проста ўся выкладалася, тлумачачы тое ці іншае заданне. Але і патрабавальнасць яе была досыць жорсткай, асабліва калі бачыла, што ёсць падставы дабіцца большага. Бывала, па тры-чатыры гадзіны сядзела з дыпломніцай, абклаўшыся кнігамі, слоўнікамі, іншымі дапаможнікамі.

Апошні раз бачыў яе ў гэтай ролі ў бальніцы, за сем тыдняў да адыходу. Яна не ведала таго, што ўжо ведалі мы з сынам. Яна спадзявалася, яна верыла ў выздараўленне. Яшчэ колькі дзён таму радавалася, што ёй зацвердзілі «нагрузку» на новы вучэбны год — паўстаўкі. А дэкан сказаў: «Можам і поўную стаўку. Для Ніны Іванаўны—калі ласка!» 26 траўня з кафедры прынеслі дыпломную працу, каб Ніна Іванаўна як кіраўнік тэрмінова напісала водгук. I яна напісала, у ложку, за ноч, не сплюшчыўшы да раніцы вачэй. На кафедры не ведалі ўсёй праўды пра стан яе здароўя, мы нікому гэтага не казалі. 31 траўня і 1 чэрвеня чытала другую дыпломную, кіраўніком якое была. З той самай, уласцівай ёй, уважлівасцю і заклапочанасцю, каб хаця ўсё было добра, каб у камісіі не зрабілі заўвагі ёй як кіраўніцы і каб не пакрыўдзілася дыпломніца. Заканчвала пісаць водгук на дыпломную ноччу. Раніцай, а 8 гадзіне, я прывёў да яе ў палату дыпломніцу. I яна доўга тлумачыла ёй свае заўвагі па тэксце і давала парады, як абараняцца, адстойваць свае думкі. I ўсё перапытвала: «Вы мяне разумееце? Кажыце, як што не зразумелі, я патлумачу. То добра, калі разумееце». Я ўвесь час сядзеў там жа, у палаце, і слухаў яе аселы глухі голас, і сэрца сціналася ад болю, і хацелася крычаць Небу: за што такая несправядлівасць? За што? І было гэта 2 чэрвеня, у дзень яе нараджэння.

Як педагог Ніна Іванаўна вельмі клапацілася пра свой аўтарытэт, у яе было высока развітае пачуццё прафесійнай годнасці. Больш за ўсё баялася, што студэнты «зловяць» яе на не зусім прафесійным разуменні якогась пытання. I таму рыхтавалася да лекцый і практычных заняткаў надзвычай старанна. На шчасце, да яе паслуг была ўхаце багачэзная філалагічная бібліятэка — можа, і тысяч на пятнаццаць тамоў. Адных слоўнікаў больш за трыста — беларускіх, рускіх, балгарскіх, славенскіх, польскіх, украінскіх, славацкіх і іншых, і іншых, і іншых. Сярод кніг па тэорыі мовы — капітальныя працы сусветнавядомых лінгвістаў, філосафаў, літаратуразнаўцаў. Помню, якой шчаслівай вярталася яна з лекцый ці практычных, калі бачыла, што ўсё ўдалося. Гэтага было ёй і досыць — гэтых простых сціплых чалавечых радасцяў, на большае яна не прэтэндавала. Вось змагла аддаць яшчэ адну часцінку сябе людзям — дык і дзякаваць Богу. Я — шчаслівая.

Дарэчы, сан педагога абавязваў яе дбаць і пра знешні выгляд. Знаёмыя, калегі па працы, студэнты звярталі ўвагу, з якім густам яна апраналася. Не шыкоўна, не крыкліва ў колерах і фасонах, а стрымана, строга, «падагнана» і — прыгожа.

РОДНАЕ СЛОВА

Беларусь, беларуская мова, сям'я... Тры святыні, якім Ніна Іванаўна пакланялася, пра якія нязводна думала, якія самаахвярна да канца абараняла. Зрэшты, Беларусь і беларуская мова — было для яе адно і тое ж, паасобку адно і другое для яе не існавала. Яна не проста разумела, а ўсёй істотай сваёй, іначай сказаць, кожнай кропелькай крыві адчувала, што родная мова — гэта і ёсць Беларусь. Гэта быў яе адзін асвечаны Богам культ — культ роднага слова. А другім быў культ сям'і, які гэтаксама бачыўся ёй толькі ў арэоле святасці.

Спачатку — трохі пра культ роднага слова.

Любоў да роднага слова, адчуванне яго прыгажосці і сілы, неўсвядомленае захапленне яго прыроднымі якасцямі — гэта жыло ў душы Ніны Іванаўны з дзяцінства.

Мяркую па тым, колькі ў яе памяці яшчэ з малечых і падлеткавых гадоў засталося яркіх, адметных слоўцаў, трапных дасціпных выразаў, параўнанняў, прыгаворак, ёмкіх змястоўных азначэнняў і характарыстык. Несумненна, што падчас вучобы I затым працы ва універсітэце ўсё гэта, раней стыхійна-прыроднае, станавілася яе свядомасцю, зместам яе нацыянальнай самаіснасці, яе светапогляду. Усё гэта, урэшце, перарасло ў культ роднага слова. Само па сабе склалася непахіснае перакананне, што прыгажэй і даражэй за роднае слова для яе на свеце слоў няма. I яна пачала служыць яму — Слову-Духу, Слову-Боству — як самая праўдзівая верніца, — самаахвярна, апантана, я нават сказаў бы — фанатычна. Працуючы над дысертацыяй па гісторыі мовы, Ніна Іванаўна ў той жа час распрацоўвала курсы лекцый па культуры беларускай мовы, па стылістыцы, спецкурсы па мове выдатных беларускіх пісьменнікаў. I кожны год назапашвала лексіку і фразеалогію са скарбаў жывой народнай мовы ўчасе дыялекталагічнай практыкі — тысячы, тысячы запісаў, у тым ліку несумненнай навуковай і мастацкай каштоўнасці. Трэба было бачыць, як яна радавалася «знаходцы» — лексічнай, ці фразеалагічнай, ці сінтаксічнай «моўнай жывінцы» ў тэкстах, запісаных студэнтамі. Многія з іх яна адразу ж уключала ў свой актыўны слоўнік. Гэтак жа і ў дачыненні да тэкстаў беларускай мастацкай літаратуры. Колькі разоў — ці раптам убягаючы да мяне ў кабінет, ці адрываючы ад тэлескрынкі, ці нават на кухні — яна ў захапленні выгукала: «Ты толькі паслухай! Ты паслухай, які цуд — гэтыя яго «Мяшчане ў густой пары»!» Або: «Ты толькі паглянь, якія дзівосныя пярліны зіхацяць у яго "Ніжніх Байдунах"!» I ў каторы раз цытавала мне і Кузьму Чорнага, і Янку Брыля, і іншых — і была проста шчаслівая. Яна любіла чытаць перадусім тых пісьменнікаў, у мове якіх можна натрапіць на такое слоўца, якое хочацца «пакласці на зуб і пасмакаваць». Як вядома, не ў кожнага нават вельмі прызнанага раманіста ці апавядальніка такая «смаката для душы» знаходзіцца, не кожнаму гэты зайздросны дар даецца. Знаёмыя, сябры, сваякі любілі пагаварыць з Нінай Іванаўнай не толькі таму, што была патрэба ў яе розуме, што было цікава, што быў «узровень», ці як папросту кажуць — было што слухаць, але і таму, што яна гаварыла сваёй мовай — сваёй лексікай, сваімі выслоўямі, перыфразамі, прыгаворкамі, сваімі інтанацыямі. Яна не любіла браць і ніколі не брала напракат гатовыя шаблонныя фразачкі. Яна арганічна не цярпела ходкія досціпы накшталт «вешаць лапшу на вушы», «пудрыць мазгі», «выпасці ў асадак» і іншую моўную каросту. Яна ахвотна выкарыстоўвала і чужое, але — ці з жывой народнай мовы, ці з мовы мастацкай літаратуры, найчасцей апытанае ёю ж. Праз жывую мову беларускай вёскі і мову выдатных твораў беларускіх пісьменнікаў Ніна Іванаўна спасцігала адну вялікую праўду-ісціну: мова, якая валодае такімі якасцямі, — гэта мова несмяротная, векавечная, знішчэнню-вынішчэнню непадлеглая, у яе неймаверна моцна развітая і глыбока праніклая ў родны дол карнявая сістэма. Нічога з ёю не зробяць тыя — і свае, і прыхадні, — якія не могуць гэтую праўду-ісціну зразумець, іх ліквідатарскія намаганні неразумныя і марныя. «Ведаеш, — дзялілася іншы раз думкамі, — калі раптам і адразу ўзраслі і падняліся аж чатыры такія волаты, — раптам, адразу! — дык якія ж запасы жыццёвай моцы-сілы ў нашае мовы? » Чатыры волаты—гэта Янка Купала, Якуб Колас, Максім Багдановіч, Максім Гарэцкі. Або — у каторы раз перагартаўшы том Лукаша Калюгі: «Проста нямею, як перад нейкім дзівам: каб у васемнаццаць гадоў пісаць такую спелую ды такою моваю прозу — трэба быць геніем, няйначай як геніем! Добра, але ж геніі з нечага вырастаюць. З чаго? Што ёсць гэнае «чаго» ? Якая фізічная ці духоўная падаснова? Ну а дзеля чаго — прарастаюць? Навошта і па чыёй волі прарастаюць ? Хіба не дзеля таго, каб народ верыў у сябе і не падаў духам? Думаю, дзеля гэтага».

Цікава, прызнаюся, было мне гаварыць з Нінай Іванаўнай пра такія неабыдзённыя рэчы.

Сама яна ніколі ў сваіх думах-роздумах духам не падала. Хоць іншы раз сэрца не вытрымлівала і давала збой, заходзілася ад прыступаў болю. Аднойчы пачуў, што яна ў сваім кабінеце... плача. Прыслухаўся: ну так, плача! Піхнуў дзверыну і ўскочыў у пакой.

— Што здарылася? Чаго ты? Кажы хутчэй, што здарылася?

Яна згрэбла пальцамі слёзы з вачэй і, рыдаючы, прагаварыла:

— Я не перажыву гэтага, Ніл! Я не перажыву! Што яны робяць з нашай мовай! Яны ўсё дратуюць і душаць! Я не вытрываю! Я не перажыву!..

Даўно я не бачыў яе ў такім роспачным стане. Я сеў побач, на край ложка. Яна паклала галаву мне на плячо і трэслася ад плачу, рыдала, захліпаючыся, і я чуў, як коцяцца ў мяне пад вухам, па шыі, яе слёзы...

Гэтак жа, як жывое народнае слова, любіла Ніна Іванаўна і народныя песні — беларускія, украінскія, рускія, польскія, македонскія і іншых славянскіх народаў. Любіла не толькі слухаць, але і спяваць. Праўда, адна, сола, не спявала ніколі, не магу ўспомніць ніводнага такога выпадку. Спявала ў вузкім колцы ў застоллі, на сяброўскай вячэры. I — толькі свае самыя любімыя, а іх было няшмат. З беларускіх— «Закладайце, запрагайце коні вараныя», «Ой, чыё ж то жыта, чые то пакосы», «Капаў, капаў крынічаньку»... Пачынала песню яна, ведаючы, што я абавязкова падхаплю, і выконвалі мы іх звычайна ўдваёх — дуэтам (сябры казалі: во спеліся!). Любіла, каб песню спявалі культурна, далікатна, без крыку. Іншы раз непрыкметна штурхала мяне локцем, што азначала: «не крычы» («не дзяры горла»). У хаце ў нас быў высокі-найвысокі прыклад культурнага спявання—кружэлка з беларускімі народнымі песнямі ў выкананні Міхася Забэйды-Суміцкага. Кружэлку ў 1962 г. падарыў ёй асабіста сам славуты спявак у Празе, дзе ў час круізу яна яго наведала. Але пра гэта трэба распавесці асобна — падзея заслугоўвае таго, бо стала, можна сказаць, адным з зорных эпізодаў у яе біяграфіі, святло якога сачылася ў духоўнае жыццё нашай сям'і доўгі-доўгі час, — гэтак жа, як і падтрымлівала душэўныя сілы вельмі знакамітага і вельмі-вельмі самотнага беларускага спевака.

ПОКЛІЧ КРЭЎНАСЦІ

У чэрвені 1962 года Ніна Іванаўна ў складзе турысцкай групы адправілася ў падарожжа — круіз па Дунаі, Тады, пасля дзесяцігоддзяў «жалезнага занавесу», у часы «хрушчоўскай аддігі», гэта пачало рабіцца модным — азнаямляльныя паездкі за мяжу. Мне з цяжкасцю ўдалося ўгаварыць яе на гэта сціплае дзесяцідзённае падарожжа. Сам я тым часам збіраўся з сябрамі-пісьменнікамі на Далёкі Усход. У плане круізу я ўбачыў гарады, у якіх будзе спыняцца група, і сярод іх, з адхіленнем ад Дунаю, сталіцу Чэхаславацкай рэспублікі — Прагу. Успомніў, натуральна, што там жыве знакаміты беларускі спявак Міхась Забэйда-Суміцкі — жывая легенда нашага нацыянальнага пеўчага мастацтва, яго прызнаная светам слава. Імя Забэйды было мне вядома даўно, у апошнія гады я не аднойчы гутарыў пра яго з Максімам Танкам, Рыгорам Шырмам, з некаторымі сябрамі-равеснікамі. Азарыла ідэя: трэба, каб Ніна Іванаўна, будучыў Празе, знайшла магчымасць абавязкова наведаць славугага земляка. Адрас Забэйды ўзяў у знаёмага літаратуразнаўцы А. Мажэйкі, які быў звязаны з Чэхаславакіяй сваімі навуковымі інтарэсамі i праз гэта меў сувязі з Міхасём Іванавічам. Просьба мая была вельмі гарачай, i Ніна Іванаўна паабяцала ўсімі праўдамі i няпраўдамі атрымаць ад кіраўніка групы (а мы ведаем, каго назначалі кіраўнікамі) дазвол на сустрэчу. Ужо ў самой Празе, раніцай, Ніна Іванаўна заявіла кіраўніку, што ёй трэба кроў з носу пабачыцца вось з такім чалавекам i яна вымушана дзеля гэтага ахвяраваць экскурсіяй па гораду, можа, неўсёю, але палавінай дня напэўна. Кіраўнік, відаць, зразумеўяе просьбу-заяву па-свойму, відаць, падумаў, што ў Мінску яму не ўсё сказалі, i спачатку збянтэжыўся, але паколькі турыстка была членам КПСС, — не запярэчыў. А, можа, і чалавек быў добры, разумны, i ведаў, хто такі Міхась Забэйда: не толькі беларус-эмігрант, але i гонар нацыі.

Калі ў траўні наступнага года ў Беларусі рыхтаваліся да прыезду Забэйды на гастролі, Ніна Іванаўна апублікавала да гэтай падзеі ў газеце ЛіМ невялікі артыкул «Чакаем яго песень» (пад сваім дзявочым прозвішчам Н. Кавалёва). У артыкуле засведчыла:«Будучы летась у складзе турысцкай групы ў братняй Чэхаславакіі, мне давялося сустрэцца i пагутарыць з нашым дарагім земляком, які праславіў на ўвесь свет сваім цудоўным выкананнем лепшыя ўзоры беларускай народнай песеннай творчасці». «Давялося сустрэцца i пагутарыць» — i ўсё. I ні слова пра самую сустрэчу i гутарку. Інфармацыя наколькі звышсціслая, настолькі i звышсціплая. Бо насамрэч на сустрэчу пайшоў амаль увесь дзень, пабачыць выдатнасці Прагі ёй не выпала. Так, амаль цэлы дзень Ніна Іванаўна прабыла ў гасцях у Забэйды. Апавядала, вярнуўшыся: «Два разы спускаліся ўніз, у кавярню, піць каву, у яго там свой персанальны столік. Мне ён амаль нічога не даў сказаць — я толькі слухала. Каб ты пабачыў, як яму хацелася выгаварыцца! Гаварыў і гаварыў, не запыняючыся, і пра многае перажытае, ад часоў маленства, і пра свае сцэнічныя поспехі ў вялікіх тэатрах свету, а найбольш, мабыць, пра свае сённяшнія балючыя клопаты. Як яму не хапае людзей з Радзімы і самой Радзімы, духу-водару яе, як моцна прамаўляе ў ім покліч крэўнасці! Ён спяшаўся не толькі выгаварыцца, але і выспявацца — з дапамогай пласцінак (на яго мове — кружэлак, ці плітак). Сёе-тое выканаў і жывым голасам, з нашых народных, з яго рэпертуару...» Мяркуючы па ўсім, ён быў незвычайна рад сустрэчы з зямлячкай і ў знак удзячнасці лёсу абрынуў на яе, ва ўзнагароду, цэлы лівень аповедаў і спеваў. Падараваў і вялікую кружэлку з запісамі яго любімых беларускіх народных песень. А Ніна Іванаўна яму — мой зборнік «Неспакой» і здымак, на якім нас трое: яна, я і сын Сяргей.

I вось чым яшчэ была ўражана Ніна Іванаўна ў часе гэтай незабыўнай сустрэчы. «Ты знаеш, у яго вельмі адметная мова — не наша сучасная, якою мы тут гаворым, а якаясьці трохі архаічная, ці што. Гэта заўважаецца і ў лексіцы, і ў сінтаксісе, у інтанацыі. Наогул, нейкі трохі іншы стыль гаворкі. I стыль адносін, зваротаў іншы — і да людзей, назірала ў кавярні, і да мяне як да госці. Нешта вельмі нашае, але ці старамоднае, ці сапраўды шляхетнае, забытае намі? Я ніколі тут не сустракалася з такім стылемгаворкіі пачцівасці...» Мне, больш начытанаму ў заходнебеларускай, віленскай прэсе, гэта было зразумела. Тое маўленне, той стыль мы туг, у БССР, на працягу дзесяткаў гадоў трацілі. I ўрэшце амаль страцілі.

Пасля той сустрэчы ў Празе на наш адрас у Мінску пачалі прыходзіць ад Забэйды лісты. Завязалася перапіска, якая цягнулася цэлых трынаццаць гадоў. Лісты адрасаваліся або Ніне Іванаўне, або нам абоім, або мне. («Даражэнькая Ніна Іванаўна!», «Дарагія сябры Гілевічы!», «Дарагі Ніл Сямёнавіч!») Паступова гэтае ліставанне стала пераважна маім клопатам. Выканаўшы маю просьбу — (кантакт з М. I. Забэйдам быў устаноўлены), Ніна Іванаўна няйначай як палічыла сваю місію ў асноўным выкананай, далей няхай вядзе рэй той, хто быў ініцыятарам. Дарэчы, яе першыя словы пры суетрэчы са знакамітасцю былі: «Я — жонка паэта і фалькларыста Ніла Гілевіча і зайшла да вас па яго просьбе». Прызнацца, лістоў я паслаў Міхасю Іванавічу няшмат, часцей адпраўляў віншавальныя тэлеграмы і паштоўкі, і абавязкова — свае новыя кнігі паэзіі, манаграфіі па фалькларыстыцы і зборнікі выдаваных мною беларускіх народных песень.

Але гэта — асобная старонка ўжо ўласна маёй біяграфіі, а я хацеў бы тут яшчэ трохі сказаць пра моманты, якія датычаць перш за ўсё Ніны Іванаўны. У першым жа лісце, адрасаваным ёй, Міхась Іванавіч повен і захаплення і ўдзячнасці сваёй новай знаёмай зямлячцы. «Вы, напэўна, заўважылі, што калі мы прачытаем добрую кнігу, убачым харошы фільм (кінакарціну), праслухаем прыгожую песню, то нам хочацца быць лепшымі. Вось такое ж самае ўражанне зрабіла на мяне і Ваша пісьмо. (...) Вельмі-вельмі Вам дзякую за харошыя, шчырыя, душэўныя словы, якімі Вы мяне абдарылі. Вы ведаеце, мая мастацкая дарога не была лёгкай... Часта я сябе пытаўся, ці не заблудзіў, ці не памыліўся, ідучы па ёй. Але словы, падобныя Вашым, адказваюць мне, што так і трэба было рабіць, і дадаюць мне сілы да далейшае працы, узмацняюць веру ў чалавека, якую я не раз траціўці мог страціць...» (15.07.1962). Ліст ад 22.10 таго ж года: «У першую чаргу вітаю Вас з перамогай, што значыць з аспірантурай. Вельмі рад, што Вы выбралі сабе «Беларускую мову», якая і спеўная і мілагучная, але вельмі-вельмі патрабуе распрацоўкі. Калі б я быў малодшы, дык зрабіў бы тое самае, што і Вы зрабілі». I далей: «Я ўжо Вам казаў, што да пісання я «цяжкі», але затое многа-многа аб Вас, маіх дарагіх суайчынніках, думаю. Справа ў тым, што мне прадпісана памалу, але шмат хадзіць. Вось у такія хвіліны я Вам і «пішу», размаўляю з Вамі, і калі б Вы ўсё гэта «прачыталі», дык напэўна маглі б знайсці і нешта цікавае.(...) За Ваша другое пісьмо (без даты) шчыра дзякую: чытаючы яго, адчуваеш цяпло на душы. З тых, каго Вы «заразілі» Забэйдам, напісаў мне адзін Саламевіч I. Ул.». Далей Міхась Іванавіч палічыў патрэбным паведаміць, што гэны здымак, на якім нас трое (Н. I., я і Сяргей), «стаіць у мяне на раялі разам з іншымі выдатнымі суайчыннікамі (Глебка, Танк, Шырма, Александроўская і інш.)». Дарэчы, пра гэта — што здымак на ганаровым месцы — казалі нам і сябры, якія пабывалі ў Забэйды пазней.

У лісце за 28.XII. 1962 Забэйда піша: «Дарагія Гілевічы! Вельмі мяне парадавала, што ўспомнілі. I я ўспамінаю Вас часта, а лепш кажучы, у думках бываю больш з маімі дарагімі суайчыннікамі, чым з тымі, хто блізка мяне. (...) Нашы пісьменнікі і паэты часта мяне падтрымліваюць. Напішыце мне больш аб сабе. Ці Сяргей усё яшчэ кажа: «Пастаў Забэйду»? Пацалуйце яго за мяне (люблю дзяцей!)». Відаць, Ніна Іванаўна штось пытала ў Забэйды наконт яго архіву, бо ў лісце за 03.02.1963 г. М. I. піша: «Беларускаму Музею (архіву) памагу, чым змагу, і без грошай: пакуль што маю, што есці». Праз колькі дзён Ніна Іванаўна атрымала ад яго яшчэ адзін ліст. «За 7 ліпеня (дзень спаткання ў Празе. — Н. Г.) мне дзякаваць не трэба: Вы ж прыблізілі да мяне Радзіму, аб якой цяпер яшчэ больш думаю, чым раней». Вельмі важнае прызнанне! Можна і паганарыцца.

У траўні 1963 года Міхась Забэйда прыехаў—нарэшце! — на гастролі ў Беларусь. «На гастролі» — сказана занадта гучна: адбыліся ўсяго тры-чатыры канцэрты. Праўда, яны праходзілі з фурорам, поспех быў незвычайны. А мне не пашанцавала: ні пабачыць, ні паслухаць Забэйду не змог, — быў у Балгарыі. На пероне, у дзень прыезду Забэйды, разам з Шырмам і Танкам, сустракала яго і Ніна Іванаўна, з шыкоўным букетам кветак. I ўручыла газету ЛіМ са сваім артыкулам пра яго. У артыкуле, між іншага, гаварылася: «Значэнне М. Забэйды ў справе папулярызацыі беларускай песеннай культуры вельмі вялікае і яго нельга пераацаніць. (...) Шкада, што да гэтага часу ў нас не знойдзеш у продажы пласцінак з запісамі беларускіх песень у выкананні М. Забэйды». Не сказаць гэтага Ніна Іванаўна не магла.

Па ад'ездзе Міхася Іванавіча з Беларусі перапіска працягвалася. «Ужо два тыдні, як я сяджу ў спакойнай Празе, і кветкі Вашы ўжо апалі, але той шчыры, сардэчны прыём, з якім я спаткаўся на Радзіме, астанецца ў памяці назаўсёды. I пра «дундукоў» забыўся. Шкада толькі, што так мала ўдалося зрабіць у параўнанні з тым, колькі зрабіць хацелася. Ні радыё, ні тэлебачанне не змаглі выкарыстаць. А колькі новых людзей змаглі б яшчэ пачуць нашу прыгожую жывую песню. А грампласцінкі?! Таксама—нічога. А час уцякае! I мой жыццёвы акраец танчэе...» (Ліст за21.06.1963). У адным з наступных лістоў піша: «Вельмі шкадую, што на канцэрце ні разу не быў Ніл Сямёнавіч. Я ж для яго ўключыў у праграму «Чырвоную калінаньку» (29.ХІ. 1963). I маё шкадаванне было вялікае: была страчана, як аказалася, адзіная магчымасць спаткацца. Другой, на вялікі жаль, не выпала. Шмат гадоў я прыносіў на практычныя заняткі па фальклору яго «кружэлку», каб студэнты паслухалі і зразумелі, які гэта Божы цуд — беларуская народная песня. Ён ведаў пра гэты мой педагагічны клопат і высока яго цаніў. Добрыя водгукі я атрымліваў ад Міхася Іванавіча і на пасыланыя яму мае кнігі. «Дарагі Ніл Сямёнавіч! Шчыра Вам дзякую за Ваш новы зборнік «А дзе ж тая крынічанька». Чытаў і чытаю з асалодай, з захапленнем. Якая мілагучнасць, колькі музыкі ў Вас у нашай роднай матчынай мове! Ваш верш — гэта песня, якая так і льецца з душы. Я меў білет на вячэрні канцэрт, але як пачаў чытаць Вашу кнігу, так і астаўся ўдома. I на сэрцы стала лягчэй. «Адну трывогу ўсё ж не заглушу: А колькі родных танцаў, родных песень Тым часам будзе на адну душу?» (23.03.73). «Шчыра дзякую за кніжку «Песні сямі вёсак». Добрая праца! I патрэбная, і цікавая. Якія каштоўнасці там знаходзяцца! (...) Не раз у бяссонныя ночы лезуць у голаў думкі: каму патрэбна была мая праца? Колькі энергіі і часу каштавала пашырэнне і наспяванне на пліткі нашых песень! А хто іх чуе? І таму парадавалі мяне Вашы радкі: «У тым, што гэта кніга выйшла, ёсць і Ваша вялікая заслуга: Ваша песня натхняла мяне ў працы!» (07.07.1973).

Бацькаўшчына, сум па роднай зямлі, горыч і крыўда за глухату чыноўніцкіх душ, усё яшчэ не пагаслыя спадзяванні і канцэрты, канцэрты, сустрэчы з публікай — перш-наперш усе гэта запаўняла яго лісты да мяне. Але раптам і такое: «Чаму нічога не пішаце пра сям'ю? Яна ж стаіць у мяне на раялі. Хачу ведаць, як усім жывецца».

Папрок быў справядлівы: канечне ж, яму хацелася ведаць пра жыццёвыя справы і клопаты той, што аднойчы так неспадзявана светла ўзварушыла ў самотнай душы выгнанніка покліч крэўнасці.

КУЛЬТ СЯМ'І

Без перабольшання атулены арэолам святасці быў для Ніны Іванаўны і культ сям'і. Можа, таму, што прайшла ў дзяцінстве праз сямейную драму -— бацькі развяліся, калі ёй было восем гадоў, — яна ведала цану сямейнаму ладу, згодзе, гармоніі — усяму таму, што людзі называюць «сямейным шчасцем». I ведала, якая гэта бяда-гора, калі сцэментаванага ўзаемнай любоўю адзінства ў сям' і няма, калі ён, яна і дзеці не ёсць адно цэлае, непарушнае, маналітнае. Безумоўна, Ніна Іванаўна прыйшла ў свет дзеля гэтага шчасця, Бог ёй даў усё, каб гэтае шчасце забяспечыць: невычэрпную дабрыню і ласку, не проста непахісную, а святую вернасць шлюбу, самаахвярную любоў да свайго дзіцяці. А яшчэ даў талент дамавітасці — яна была на рэдкасць талковая і кемлівая гаспадыня, незвычайна клапатлівая жонка і маці.

Мы сябравалі да жаніцьбы цэлых пяць гадоў. З вялікай узаемнай павагай і даверам. Вядома, я быў бы рады, каб шлюбаванне наша адбылося раней, але павінен быў лічыцца з яе воляй. А воля была такая: «Трэба закончыць універсітэт — і табе, і мне. А тады і падумаем». Яна вучылася выдатна і разлічвала на чырвоны дыплом (так і атрымалася). Пачуццё гонару дыктавала ёй: дасягні мэты! Так, у гэтым была і пэўная доля амбітнасці. Падняцца і годна заявіць пра сябе ў вачах тых, што ў свой час глядзелі на яе звысоку. Я разумеў гэтую яе маладую дзявочую волю і годнасць, і гонар. Разумеў, што стварэнне сям'і пад заканчэнне вучобы можа перашкодзіць дасягненню высокай мэты, і гэта будзе ўдар, які пакіне горкі след на ўсё астатняе жыццё. Гэта я так разумеў тады. А пазней, ужо ў сталым веку, вельмі шкадаваў, што не праявіў сваю волю і не даказаў ёй беспадстаўнасць яе засцярожанасці і боязі. У такіх справах запазняцца вельмі і вельмі непажадана. Паводле народнай мудрасці, упускаць самы той — кульмінацыйны — момант нельга.

Вельмі валявая і мужная жанчына, яна чакала нараджэння дзіцяці зусім спакойна. Спакой скончыўся, калі з першых дзён клопаты пра нованароджанага сына ўскладніліся — адразу ж пайшлі нелады з кармленнем, а затым і са здароўем. Кожны дзень і ўранку і ўвечар я хадзіў да шчодра «малочных» парадзіх купляць для сына малако. На трэцім месяцы жыцця Сяргей захварэў на запаленне лёгкіх. Паклалі ў бальніцу. Кругласутачна пры ім была страшэнна занепакоеная маці. А стан здароўя малога ўсё пагаршаўся. I вось адзін дзень вечарам Ніна сустрэла мяне ў калідоры, ломячы рукі і захліпаючыся слязьмі. Я першы раз тады ўбачыў, як яна плача, які страшны яе плач. Урач сказала, што справа амаль безнадзейная. Запаленне — моцнае, а маленькі арганізм — слабенькі. I сказала мне, бачачы, што Ніна Іванаўна зусім знемагла ад бяссонных начэй і гора: «Бярыце дзіця, ідзіце ў фізкультурную залу і насіце яго на руках у вертыкальным становішчы. Усе надзеі на Бога, прабачце». I я ўсю ноч пранасіў сына, як сказала ўрач, і прыгаворваў, як мог, як умеў, замовы-малітвы і самыя пяшчотныя словы. I цуд адбыўся: назаўтра сын пачаў дыхаць трошачкі лягчэй. А праз колькі дзён і зусім аздаравеў, перамог хваробу. Пройдзе сорак пяць гадоў — і ў нізцы пяцірадковых вершаў «Памяці Ніны» напішацца такое:

Ноччу пабачыў,

Як ты ламала рукі —

Ад болю, ад мук —

Над цяжка хворым дзіцём.

I я зразумеў усё...

З гэтага часу яе першым клопатам стаў клопат маці. Малечыя, школьныя і студэнцкія гады Сяргея прайшлі пад яе шчыльнай апекай. Што да мяне — памочнік ёй тут я быў слабаваты. Ну дзе ж там! Усё іншыя, іншыя клопаты, на сям'ю часу не застаецца. А як яна радавалася, калі бачыла нас з сынам у праявах узаемнай любові. Была проста неймаверна шчаслівая. «Ну прадаўжайце, прадаўжайце! — прасіла. — Вы ж яшчэ "Над абрывам вецер" не пелі». I мы прадаўжалі. Малы (было пяць гадоў) садзіўся мне на жывот, тварам да твару, і мы пачыналі ўдвух спяваць ужо развучаныя ім беларускія песні. Як ён шчыра саліраваў, калі я на хвілінку знарок замаўкаў. I дагэтуль чую яго праніклівы, дрыготкі ад перажывання галасок: «Хвалі ў падарунак вынеслі з сабою, кінулі на бераг цела хлапчука». Каля сарака песень засвоіў такім чынам, многія, як аказалася, наўсё жыццё. У чатыры гады Сяргей ужо досыць бегла чытаў. У пяць — пачаў пісаць, спярша друкаванымі літарамі, вершы і апавяданні, — па ўзорах, зразумела. Захавалася каля двухсот яго вершаў, напісаных ва ўзросце ад пяці да дзесяці гадоў. У дванаццаць — праявіў цікавасць да славенскай мовы (кніжак і слоўнікаў у бацькі было шмат) і пераклаў на беларускую дзве маленькія казачкі. На маё здзіўленне — дакладна і з чуццём да слова. Натуральна, бацька быў усцешаны яго захапленнем і параіў сыну занесці пераклады ў «Вясёлку». Няхай, падумаў, падтрымаюць цікавасць падлетка да філалогіі, да роднага слова. На вялікі жаль, не падтрымалі. Тры мудрыя дзяды-педагогі — Васіль Вітка, Сяргей Грахоўскі і Алесь Пальчэўскі — і думкі не дапусцілі, што Сяргей пераклаў казачкі сам. Праз колькі дзён С. Грахоўскі яшчэ і прысарамаціў мяне: «Прабачце, але вы дарэмна гэта зрабілі. Не можа хлапчук так дасканала перакласці». Я быў як кіпенем ашпараны такім абвінавачваннем. «Не можа? Можа, Сяргей Іванавіч, можа! У дванаццаць гадоў — можа. Калі пачаў з чатырох гадоў авалодваць на пісьме родным словам — можа!»

Прыкладна тады ж зайшоў неяк да мяне сусед Іван Навуменка (жылі дзверы ў дзверы), і я прачытаў яму атрыманы з Нарачы ліст Сяргея — дзеля нейкае дэталі ў змесце. На дэталь Іван Якаўлевіч не зрэагаваў, а са здзіўленнем-недаўменнем спытаў: «Дык што, ён у вас гэтак складна і без памылак піша па-беларуску? Ды не можа быць! Відаць, нехта надыктаваў яму». I зноў адказаў, які С. Грахоўскаму: «Можа, Іван Якаўлевіч, можа! Калі пачаў авалодваць родным пісьмом у чатыры, то ў дванаццаць — можа!»

Помню, як мы з Нінай Іванаўнай чыталі лісты Сяргея, якія ён, вучань VI—VII класа, прысылаў нам з Нарачы ў дом творчасці «Кактэбель». Мы іх не аднойчы перачытвалі, мы былі па-сапраўднаму ўсцешаныя, што ён такім натуральным, нязмушаным складам апавядае пра свае нарачанскія прыгоды. Ды з якім пачуццём гумару, з дасціпнай самаіроніяй...

Для чаго апавядаю пра ўсё гэта — і пра вершы, і пра пераклады, і пра лісты? Для таго, каб, цяжка ўздыхнуўшы, сказаць: двое філолагаў не пастараліся скіраваць свайго нашчадка на шлях, які абралі ў маладосці самі. Па нейкіх незразумелых, але яўна несправядлівых законах лёсаўтварэння Сяргей паступіў на біяхімічнае аддзяленне БДУ, стаў кандыдатам хімічных навук і ўжо чвэрць веку працуе па прафесіі — сумленна, самааддана, з вялікім пачуццём адказнасці.

Цяпер усе мае надзеі на ўнука Багдана. Калі не стала Ніны Іванаўны, яму было сем гадкоў. Як мала адвёў ёй Бог часу на радасць сустрэч з унукам, на радасць падаравання яму сонечных скарбаў сваёй душы! Гэта трэба бачыць было, як яна гуляла з ім у «поезд» (некалькі паваленых і ссунутых упрытык крэслаў і табурэтак, на першай — ён, машыніст), як дасціпна і вынаходліва праяўляўся яе дзівосны педагагічны талент! Якая ішла імправізацыя займальнага і ў той жа час выхаваўчага сюжэта! Пра гэта самы раз асобнае апавяданне напісаць, — напэўна б, мела ў малых чытачоў поспех.

Шмат паведаўшы пра самаахвярную педагагічна-навуковую і грамадскую працу Ніны Іванаўны (а колькі паведана пра гэта людзьмі!), часам, перагортваючы ў памяці ўсё пражытае і перажытае, думаю, што было б зусім справядліва напісаць пра яе кнігу пад назвай «Жыццё для сям'і», ці «Святасцю быў клопат пра сям'ю», ці нешта ў гэтым плане. I калі б расказаць пра ўсё-пра ўсё — вобраз Ніны Іванаўны — жонкі, маці і гаспадыні вельмі б узбуйніўся і ўзвысіўся, і стаў бы яшчэ нашмат больш прывабным. Успамінаю — і зноў і зноў здзіўляюся, і захапляюся, і чырванею запознена ад сораму: колькі яна брала гэтых клопатаў на сябе, цалкам вызваляючы ад іх гаспадара сямейства. Не было ніводнага дня, каб яна не патурбавалася і не памкнулася да таго, што ёсць ці можа стаць нашай супольнай сямейнай радасцю, уцехай, набыткам. Яна пастаянна думала пра тое, што яднае і мацуе сям'ю, узаемна абавязвае клапаціцца пра гэтае зямное чалавечае шчасце. Падам тут толькі адзін эпізод — пра яе вялікую святлістую радасць далучэння да маёй фалькларыстычнай працы, якою яна ўвогуле вельмі-вельмі цешылася і ганарылася. У 1972 годзе я падрыхтаваў да друку том «Песні сямі вёсак», заставалася скласці слоўнік спецыфічных фальклорна-этнаграфічных тэрмінаў, дыялектных і ўстарэлых слоў, да чаго абавязвала навуковае выданне. Загараваў, што не ведаю, каму даручыць зрабіць гэту няпростую работу, — не бачу на кафедры такога памочніка. І раптам чую: «А ты не хацеў бы, каб я склала гэты слоўнік?» Ведаючы, як яна «душыцца» сваёй працай на факультэце, я не пасмеў і падумаць пра гэта. Але прапанова была выказана так, што я ўхапіўся за яе, як за выратавальную «галінку». А Ніна Іванаўна засвяцілася так, як бы толькі і чакала, калі я запрашу яе да ўдзелу ў падрыхтоўцы гэтага збору народных песень. У выніку яна склала слоўнік і да першага тома («Песні сямі вёсак»), і да другога («Песні народных свят і абрадаў»), і да трэцяга («Лірычныя песні»), і да чацвёртага («Лірыка беларускага вяселля»). Усяго ў чатырох тамах змешчана і патлумачана 1075 слоў. Апрача таго, да тома другога Ніна Іванаўна склала Каляндар свят, назвы якіх сустракаюцца ў песнях, а да тома чацвёртага — і змест-паказальнік. Якая чыстая і прыгожая была яе чалавечая радасць ад усведамлення: памагла! Хоць трохі, аўсё ж памагла, зрабіла яму лягчэй. Яму. I гэтым сказана ўсё.

ЯЕ РАЗУМЕННЕ СЯБРОЎСТВА

У адзін з вясновых вечароў 1954-га мы пайшлі з Нінай у тэатр Оперы і балета на якісьці спектакль. Калі зайшлі ў залу — народу было ўжо шмат, амаль поўна. Зарыентаваўся, убачыў нашы два незанятыя крэслы, і мы падаліся туды. Але з аднаго раду пачуўся вокліч: «Ніл, пачакай!» Глянуў — мой даўні знаёмы, яшчэ з гадоў вучобы ў педвучылішчы, малады паэт А. Што такое тэрміновае, што аж «пачакай» ? Прыпыніліся, бо ён, паўтараючы «пачакай!», імпэтна выбіраецца паўз суседзяў да нас, на праход. На твары — непрыгожая блазенская ўхмылка. Кажу: «Прабач, але нам яшчэ трэба ўсесціся...» — «Я на адну секунду, — і ў радасным захлёбе выпаліў — голасна, каб і людзі чулі: — Слухай, а здорава табе ўсыпаў Кучар у ЛіМе, здорава! Не крыўдуй, браток, але — справядліва ўсыпаў, справядліва!..» А. Меў на ўвазе нядаўна апублікаваны ў ЛіМе артыкул крытыка А. Кучара пра творчасць маладых паэтаў, у якім ён рэзка адмоўна ацаніў маё лірычнае вершанё на вечную тэму кахання. Здзіўлены і абражаны «сяброўскай» радасцю А-я, я адно зласнавата буркнуў: «Пасля пагаворым» — і мы пайшлі садзіцца. Настрой у мяне быў сапсаваны ўшчэнт. I не толькі ў мяне. Праз нейкую хвіліну няёмкага маўчання Ніна ціха спытала:

— Што гэта за пачвара?

— Гэты?.. Малады паэт А. С. Паглядзела на мяне з недаверам:

— Але ж ты называў яго, помню, у ліку сваіх сяброў...

— Ну, вось такі сябар, — адказаў, уздыхнуўшы, раптам пачынаючы нешта разумець наконт сяброў і сяброўства. Каб трохі супакоіць Ніну, дадаў: — Увогуле, у паэтаў прынята выказваць свае крытычныя заўвагі адкрыта...

Але Ніна запярэчыла:

— Крытычныя — гэта я разумею, але чаму з такой радасцю — на ўсю фізіяномію? Хіба сябры з гэтага радуюцца — нават калі крытыка і слушная?

Ідучы з тэатра, загаварылі пра гэты недарэчны выпадак зноў. Апасля, сам-насам, я ўспамінаў яго яшчэ неаднойчы. Не адразу, але ў досыць хуткім часе, пачуццё сяброўства да А-я пагасла ўва мне канчаткова; натуральна — і пачуццё павагі: якое ж сяброўства без шчырай чалавечай павагі? Цяжкія гэта для спасціжэння рэчы, вельмі цяжкія, у некаторых выпадках чалавек даходзіць да ісціны (дакладней, да горкага расчаравання) праз не адзін дзесятак гадоў.

Ніна Іванаўна, з яе выключна тонкім прыродным чуццём дабрыні і справядлівасці, праўды і фальшу, кроку маральнага і амаральнага, колькі разоў за доўгае сумеснае жыццё звярнула маю ўвагу на пэўныя моманты ў паводзінах маіх і нашых агульных сяброў, на тое, што яе бянтэжыла і прымушала задумацца. I кожны раз, як калісьці ў гэны вечар у тэатры, яна са скрухай гаварыла: «Сябры... Сябры... Падобна, што не ты іх выбраў, а яны цябе... Яны — хітрыя, практычныя, а ты — наіўны, страшна наіўны...» Аднойчы ж так пакрыўдзілася і абурылася ўчынкам майго блізкага сябра, што прыклала далоні да скроняў, пахітала галавой і горка-расчаравана вымавіла: «Як ён мог так — пра цябе? Ён жа ведае, чым ты жывеш і што табе баліць? — Памаўчаўшы, дадала: — Дык што ж выходзіць? Выходзіць, што — чорны поп?!»

Асабліва крыўдзіла Ніну Іванаўну тое, што некаторыя сябры без належнага разумення, а значыць і без падтрымкі ставіліся да майго змагання за беларускую мову, за беларускую школу, за беларускі друк і наогул за беларушчыну, — да таго, што было зместам і сэнсам майго жыцця, маёй літаратурнай, навукова-педагагічнай і грамадскай працы. Помню, як пасля аднаго пленума праўлення Саюза пісьменнікаў, на якім я выступіў з дакладам (было гэта ў 1988-м, у вельмі напружаны час перабудовы), прыйшоўшы дадому, я не змог утаіць ад Ніны Іванаўны пахмурнага настрою.

— Нешта здарылася? — спытала.

— Здарылася. Адбылася спроба скінуць мяне з пасады першага сакратара праўлення. Правалілася, канечне.

— I хто паспрабаваў скінуць? Маладыя?

— Не маладыя, а саракагадовыя. На чале з Бондар...

— I што яны табе інкрымінуюць, чым незадаволеныя? Слаба змагаешся за беларускую мову і за беларускую школу? Ахто ў нас змагаецца мацней? Хто больш кладзе на гэтае змаганне сіл і часу? Ды што больш! Хто робіць хоць блізу таго, што робіш ты? Адкрытым словам, публічна. I на ўсіх узроўнях — і ў Мінску, і ў Маскве?

— Рэч у тым, што некаторых гэты аспект зусім не цікавіць. Іх цікавіць улада. Ім лейцы патрэбны. Лейцы хочуць узяць у свае рукі, лейцы! А дзеля чаго? Пытанне лішняе.

— За цябе заступіўся хто-небудзь?

— Вядома. Асабліва — Уладзімір Калеснік. Такі даў ім адлуп, што ажно пырскі ляцелі. Сказаў: «Парадуйцеся, што такі чалавек у кіраўніцтве, ды пажадайце яму здароўя. Знайшлі супроць каго бунт замысліць! Чалавек да астатку выкладаецца на нашу агульную вялікую справу і робіць гэта мужна, пераканаўча — дык падтрымліваць яго трэба, а не бэсціць. Калі, вядома, і мы за гэтую справу». Вось так і асадзіў крытыканаў.

—Я ж думаю, ты не спалохаўся і не стаў прасіць, каб цябе вызвалілі?

— Не спалохаўся. I прасіць аб вызваленні не стаў, бо сёння гэта азначала б, што мяне скінулі. Я вызвалюся сам — бразну дзвярыма, калі палічу, што надышоў самы той момант. А пакуль — мо яшчэ паспею што добрае для ўсёй грамады зрабіць.

— Малайчына. Дык і супакойся, — сказала Ніна Іванаўна. — Заадно і я супакоюся. А то глянула, як зайшоў...

— Не супакоішся. На вялікі жаль, не супакоішся. Я не сказаў табе пра галоўнае.

Ніна Іванаўна падняла на мяне вочы і маўчала — чакала.

— На пленуме выступіў і мой дарагі сябра. I з усёй бальшавіцкай палымянасцю выпаліў, што за гады працы сакратаром у СП у мяне не прыбавілася ні дабрыні, ні светлыні, ні прынцыповасці...

— Так і сказаў? — перапытала зусім глухім голасам, памаўчаўшы.

— Так і сказаў. I што ж заставалася падумаць прысутным, калі адзін з самых блізкіх сяброў такое гаворыць?

Ніна Іванаўна сапраўды доўга не магла супакоіцца і яшчэ неаднойчы ў той вечар азадачана горка, амаль у роспачы, паўтарала: «Як жа ён мог такое сказаць? Гэта ж трэба вельмі не любіць, каб такі прысуд вынесці. Дык а трыццаць гадоў сяброўства куды падзець? А што было між вамі трыццаць гадоў?..» У адзін з наступных дзён сказала: «Паспрабавала ўявіць, каб Панчанка публічна, на людзях, выдаў такое свайму сябру Танку, ці Калеснік — Брылю, альбо наадварот — Танк выдаў такое Панчанку... Ці Куляшоў — Твардоўскаму... Не толькі ўявіць немагчыма, нават і падумаць брыдка...»

Менавіта пра Куляшова і Твардоўскага яна прыгадала таму, што шмат ведала аб іх сяброўстве, і не толькі з розных успамінных публікацый. Шмат расказала ёй жонка Куляшова Аксана Фёдараўна, да якой Ніна Іванаўна часта заходзіла і на Нарачы (жылі па суседству), і ў Мінску на кватэру. Аднойчы прынесла і дакументальнае пацвярджэнне дружбы двух вялікіх — перапісаныя з дазволу Аксаны Фёдараўны два лісты Твардоўскага да Куляшова. Папрасіла гэтага дазволу, бо надта ж хацела, каб і я прачытаў іх, ведаючы, што і мне будзе вельмі цікава. Адзін з лістоў, за 05.11.1968-га, падам тут: «Дорогой мой Аркаша! Позволь поздравить тебя и с праздником общим (Окт. рев.), и с твоим особо — присуждением тебе звания Народного поэта Республики, и тем самым—должностью первого заместителя Янки Купалы в белорусской и всей советской литературе. М. Танка я собственно мог бы назвать первым замом Якуба Коласа, но есть опасность, што вдруг обидится вторым по счету, хотя столь же почетным местом. Мне нет необходимости говоршь тебе о том, что чины и звания поэтам мало помогают, ты достаточно умён, чтобы знать это без меня. Но всякое даяние—благо, и если это звание принесет тебе хоть малую толику в смысле житейском, и на том спасибо. Обнимаю тебя, мой милый бывший маленькнй пьяница. Бывший большой пьяница А Т.» Вядомаж, Ніну Іванаўну не мог не ўразіць і гумар апошніх радкоў — і дасціпны, і па-сяброўску бязбоязны. У другім лісце, за 10.02.1965-га, вялікі паэт выказвае абурэнне, што кіраўніцтва Саюза пісьменнікаў Беларусі не толькі не падтрымлівае кандыдатуру Куляшова на Ленінскую прэмію, але і чыніць нейкія перашкоды. «Дела твои на Неглниной, 15 в общем хороши и, как мне кажется, увенчаются желательным результатом, но должен сказать, что хитроумный маневр братьев-белорусов ставит в недоумение не только меня и вообще твоих друзей, но и лиц совершенно объективных. Ах, Пятрусь, Пятрусь!

До встречи! Твой А Т.»

Згаданае імя — тагачасны старшыня СП БССР Пятрусь Броўка. Як вынікае з тэксту ліста, не ўсе ў Беларусі хацелі, каб вялікі паэт атрымаў належную ўзнагароду. «Ну што ж, — зрабілі мы тады з Нінай Іванаўнай не новую выснову. — Беларусы застаюцца беларусамі. Вось так і сябруюць...»

Заканчваліся перабудовачныя 1980-я. Надыходзіла старасць — з такімі «радаснымі» адкрыццямі ў сяброўскіх узаемаадносінах. Ніна Іванаўна бачыла, як я намагаюся з усіх сіл выкарыстаць спрыяльную сітуацыю — галоснасць і свабоду слова — каб прапагандаваць ідэю беларускага нацыянальнага адраджэння, а найперш — каб надаць нашай роднай мове статус адзінай дзяржаўнай. У тыя гады пра гэты мой галоўны жыццёвы клопат я вельмі часта выступаў з артыкуламі ў газетах. Бадай не было выпадку, каб Ніна Іванаўна не прачытала яшчэ ў рукапісу тое, што я збіраўся несці ў рэдакцыю. Гэта ўжо стала для мяне амаль абавязковым правілам — паказаць напісанае дзеля пэўнасці, што і наконт зместу і наконт стылю я магу быць спакойны. Вядома, не абыходзілася іншы раз і без яе заўваг. Я разумеў, што і ў гэтым было маё вялікае шанцаванне, і я быў вельмі-вельмі ўдзячны ёй, а значыць — і Госпаду Богу ці лёсу. Можа, не адразу, але аднойчы да мяне дайшло, што яна перажывае за кожную маю публікацыю не меней, чым я сам. А, можа, нават і больш, мацней. Ну гэткім яна была чалавекам і гэткім сябрам свайго спадарожніка жыцця. «Ты не маеш права выходзіць на людзі са слабізной», — о, колькі разоў я пачуў ад яе гэты нязменны ў сваёй неадступнай патрабавальнасці напамін! Гэта датычыла, натуральна, не толькі артыкулаў, але менавіта маёй патрыятычна-адраджэнскай публіцыстыкі. Ніна Іванаўна надавала ёй асабліва вялікае значэнне, бо як мала хто разумела, што час патрабуе ад пісьменніка поўнай душэўнай самааддачы ў імя ажыццяўлення нашага спаконвечнага беларускага ідэалу, бо ёй як мала каму гэта балела, — балела несціханым, неўтаймоўным беларускім болем. Так, уся справа-рэч была ў гэтым: яе неўтаймоўны сардэчны боль быў беларускім болем. Як і мой. Гэта быў наш агульны боль — непадзельны. На многае ў жыцці мы маглі глядзець не зусім аднолькава, успрымаць і рэагаваць па рознаму, але боль быў у нас, у нашых душах, адзін. Ён найперш і яднаў нас, і трымаў разам, і ёй было патрэбна маё разуменне гэтага ў такой жа меры, як мне было патрэбна яе разуменне. З адным удакладненнем да сказанага: яе разуменне выяўлялася ў незвычайнай самаахвярнасці, з якою яна клала ўсе свае душэўныя сілы на ўспамогу мне — як літаратару, грамадскаму, апасля і дзяржаўнаму дзеячу (у 1990 —1995 гады — старшыня пастаяннай Камісіі ВС РБ па адукацыі, культуры і захаванні гістарычнай спадчыны, член Прэзідыума ВС РБ). Як яна разумела маё становішча і мой грамадзянскі абавязак, — мой свяшчэнны (даруй, Божа!) доўг перад Беларуссю і беларускім народам! Я гэтак самаахвяравацца ўзаемна на яе клопаты — не мог. А між тым яна была аўтарытэтным філолагам і педагогам, у яе было самастойнае і вельмі напружанае творчае жыццё на філфаку БДУ. Зусім коратка кажучы: яна была АСОБА. Вядома, я любіў слухаць яе дасціпныя аповеды пра падзеі факультэцкага жыцця, як і пра многае іншае, чым ёй хацелася са мною падзяліцца, але, але... Як часта яна бачыла, што я слухаю «адным вухам»: яе слухаю, а думкамі ўвесь у «сваім». I што з таго, што цяпер я вельмі-вельмі аб гэтым шкадую?

КНІГІ «ПАД РУКОЮ»

Па пераездзе нашай сям' і ў пісьменніцкі дом на вуліцы Карла Маркса (1969, красавік) Ніна Іванаўна займела асобны пакой, які быў і яе рабочым кабінетам і спальняй. Уздоўж дзвюх сцен у пакоі сталі паліцы з кнігамі, набітыя бітком, але — з захаваннем пэўнага прадметна-тэматычнага парадку. Паасобку — слоўнікі, агульнае мовазнаўства, акадэмічныя і розныя іншыя граматыкі, стылістыка і культура мовы, красамоўства і рыторыка, пісьменнікі і мысляры аб мове, манаграфіі і зборнікі артыкулаў літаратуразнаўцаў і крытыкаў, кнігі па тэорыі і практыцы мастацкага перакладу, творы мастацкай літаратуры, нарэшце — даведнікі па медыцыне і кнігі па дамаводству (так, так, дзве палічкі займала і гэтая нефілалагічная літаратура — штрышок да характарыстыкі духоўнага аблічча гаспадыні пакою). Зразумела, што ўсе гэтыя кнігі складалі толькі невялікую частку нашай багачэзнай (тысяч пятнаццаць адзінак) хатняй бібліятэкі. Ніна Іванаўна забрала бліжэй да сябе кнігі, найбольш патрэбныя ёй па спецыяльнасці — каб былі, так бы мовіць, «пад рукою», але пры неабходнасці заходзіла па тое ці іншае выданне ў мой кабінет або адшуквала на кніжнай «сценцы» ў гэтак званай «зале». Часта было і наадварот: я заходзіў у яе пакой па кнігу, асабліва. — па які-небудзь слоўнік. Значная частка слоўнікаў мясцілася і ў маім пакоі, найперш — шматлікія балгарскія, славенскія, сербскія, польскія, славацкія, чэшскія, македонскія, лужыцкія, само сабой — рускія, украінскія, англійскія. Але самыя грунтоўныя, знакамітыя ў свеце славістаў выданні ўпрыгожвалі кніжныя паліцы яе кабінета. Сёе-тое з іх варта, для паўнаты ўяўлення, назваць.

Тры велічэзныя фаліяшы I. Сразнеўскага «Матэрыялы для Слоўніка старажытнарускай мовы», чатырохтомны «Этымалагічны слоўнік рускай мовы» М. Фасмера, двухтомны «Этымалагічны слоўнік рускай мовы» А. Праабражэнскага, чатырохтомны (яшчэ даваеннае выданне) «Тлумачальны слоўнік рускай мовы» Д. Ушакова, чатырохтомны «Слоўнік рускай мовы» (1957-1961) пад рэдакцыяй калектыву вядомых лексікографаў, знакаміты «Слоўнік рускай мовы» С. Ожэгава, на форзацы якога — дата пакупкі (1953) і подпіс уладальніцы, «Слоўнік замежных слоў», таксама з датай пакупкі (1955). Даты падаю наўмысна, каб засведчыць, што гэтыя нятанныя і па тым часе кнігі яна купляла за рублі са стыпендыі, якая надта чакалася кожны раз дома, каб быць далучанай да мізэрнага сямейнага бюджэту. Жылі — маці, айчым і Ніна — зусім бедна, Марыя Захараўна не працавала, а Дзмітрый Васілевіч атрымоўваў сціплую зарплату дробнага службоўца беларускай чыгункі. Кожная капейка на строгім уліку, ашчаднасць і ашчаднасць ва ўсім. I менавіта ў той дзень, як дачка-студэнтка купіла «Слоўнік рускай мовы», здарылася катастрофа: у яе выцягнулі ў аўтобусе стыпецдыю. Гартала стоячы пакупку (дзе ж ты ўцерпіш!), партфелік з канспектамі і грашамі быў пры боку, — гэтым і пакарыстаўся злодзей. Жахнулася, бедненькая, агледзеўшы прапажу. Сказаць маці ні ў якім разе нельга — даканае лаянкай (« Разёпа! Як гэта можна, каб грошы выцягнулі!»). Пазычыла назаўтра ў сяброўкі аднакурсніцы палавіну сумы і прынесла матцы, сказаўшы, не гледзячы ў вочы:«Далі палавіну стыпендыі, другую аддадуць пасля...»

Апрача названых, — дзесяткі слоўнікаў рускай мовы іншых, у тым ліку спецыялізаваных; напрыклад, некалькі фразеалагічных, арфаграфічных, слоўнікі сінонімаў, антонімаў, паронімаў, эпітэтаў, даведнікаў па літаратурнаму вымаўленню, па націску, па пунктуацыі, слоўнікі мовазнаўчых і літаратуразнаўчых тэрмінаў. «Вопыт слоўніка» рускай савецкай паэзіі (у кнізе «Паэт і слова») — калі ласка, «Слоўнік скарачэнняў рускай мовы» — калі ласка, «Даведнік мер» — калі ласка, і іншыя і іншыя.

Гэта — што датычыць слоўнікаў. Але асноўную масу рускамоўных кніг на яе паліцах складалі граматыкі і выданні тэарэтычнага і прыкладнога характару па самых розных праблемах рускай мовы і агульнага мовазнаўства. Сярод іх — фундаментальныя акадэмічныя «Граматыкі рускай мовы» (два двухтомныя выданні), грунтоўныя працы такіх знакамітых расійскіх мовазнаўцаў, як акад. Ф. Буслаеў («Гістарычная граматыка рускай мовы» — кніга, якую штудзіравала не адно пакаленне студэнтаў), як акад. А. Шахматаў («Сінтаксіс рускай мовы», даваеннае выданне, паводле апошняга прыжыццёвага, 1881 года), — і адзін і другі — слава і гонар класічнай рускай філалогіі. Затым: акад. В. Вінаградаў («Праблемы літаратурных моў і заканамернасцяў іх утварэння і развіцця» і яшчэ некалькі яго кніг), акад. Ф. Філін («Паходжанне рускай, украінскай і беларускай моў»), акад. Л. Булахоўскі (двухтомнік «Курс рускай літаратурнай мовы», выдання яшчэ 1952года), вельмі знаны на пачатку XX ст. лінгвіст праф. А. Пяшкоўскі («Рускі сінтаксіс у навуковым асвятленні», капітальнае даследаванне!). Поруч — вялізны том В. Лапцевай «Рускі гутарковы сінтаксіс» (О, якая гэта раскоша! — сінтаксіс жывое рускае мовы! Сотні і тысячы яркіх, каларытных прыкладаў!). Дзесяткі два кніг па фразеалогіі рускай мовы — ад падставовага лемантара «Што такое фразеалогія?» да такіх грунтоўных тэарэтычных прац, як «Асновы фразеалогіі рускай мовы» А. Малаткова. Да гэтай галіны мовазнаўства Ніна Іванаўна была вельмі нераўнадушная заўсёды.

Па прыблізных паддіках, у яе «пад рукою» было звыш ста кніг, у назве якіх ёсць спалучэнні «Руская мова», «Сучасная руская мова», «Руская літаратурная мова» і да г. п. Асобна — звыш паўсотні кніг па культуры і стылістыцы рускай мовы, сярод якіх і такі рарытэт, як «Уводзіны ў стылістыку» М. Рыбнікавай, 1937-га года выдання, — незвычайна цікавая кніга, незвычайна! На гэтай жа паліцы — аж тры кнігі па стылістыцы французскай мовы. Навошта — па французскай? Ды яшчэ і тры? А ў іх — шмат вартага ўвагі па агульных праблемах стылістыкі. (Менавіта ў адной з іх Ніна Іванаўна вычытала, што зафіксавана аж 106 азначэнняў да слова «стыль». 106! А колькі ведаем мы, філолагі, так бы мовіць, сярэдняй рукі? Высокі стыль, нізкі, вульгарны, патэтычны, канцылярскі, які яшчэ?)

Вось гэта тыя некаторыя выданні, агулам кажучы, па рускай мове, якія Ніна Іванаўна пачала купляць яшчэ будучы першакурсніцай. Яна хацела іх мець, яна, лічыла, павінна іх мець, каб пастаянна карыстацца імі, бо яна хацела быць філолагам не намінальным, а прафесіянальным, высокапрафесіянальным. Рускую мову трэба ведаць дасканала — гэта было яе перакананнем. I з павагі да свайго дыплома («выкладчыца беларускай і рускай мовы і літаратуры»), і з увагі на ролю і месца гэтае мовы ў краіне (СССР), і з вялікай шчырай любові да рускай, асабліва класічнай, літаратуры, — любові, прывітай ёй яшчэ ў маленстве бацькам-настаўнікам. Але і гэта не ўсё.

Добра, можа сказаць шаноўны чытач, добра, рускую мову нам, беларусам, канечне, трэба ведаць. Але ж Ніна Іванаўна — філолаг беларускі, даследчыца лексікі, фразеалогіі, дыялекталогіі, стылістыкі і культуры мовы беларускай. Зусім так, вядома. Дададзім: і палымяная, самаахвярная патрыётка роднага слова, заступніца і абаронца яго. Дык вось яна разумела: засваенне навуковай літаратуры па рускай мове вельмі дапамагае ёй глыбей разумець тэарэтычныя і практычныя пытанні роднай беларускай мовы і такім чынам расці і дужэць прафесіянальна. Русістыка — адна з самых аўтарытэтных філалагічных навук у свеце. Ігнараваць навуковыя школы расійскай філалогіі можа толькі самадзейнік-аматар, а не прафесіянал. Калі мы гэтага не зразумеем — наша мовазнаўства будзе заставацца на правінцыйным узроўні.

«Беларускія» паліцы ў яе пакоі-кабінеце былі таксама вельмі багатыя. Слоўнікаў — сотні паўтары, ці не ўсе, бадай, што былі выдадзены за пасляваеннае паўстагоддзе ў нас, з іх — каля палавіны дыялектныя. Трэба сказаць, што за беларускімі слоўнікамі пільна паляваў і я. Яшчэ ў самым пачатку 1960-х мне пашчасціла запалучыць з букіністычнай кнігарні Ленінграда славуты «Слоўнік беларускай гаворкі» I. Насовіча — першавыданне, у ідэальнай захаванасці (зрэшты, другое выданне паявіцца толькі ў 1983-м). Удалося «ўпаляваць» яшчэ ў тыя ж гады «Расійска-беларускі слоўнік» С. Некрашэвіча і М. Байкова (1928-га года выдання), абсалютны рарытэт — «Маскоўска-беларускі слоўнік» братоў М. і Г. Гарэцкіх, выдадзены ў Вільніў 1920-м годзе. (Колькі гадоў назад падарыў яго акадэміку Радзіму Гарэцкаму, дазнаўшыся, што ён гэтага выдання не мае.) «Краёвы слоўнік Усходняй Магілёўшчыны» I. Бялькевіча падарыла ўдава мовазнаўцы Ніна Мікалаеўна Улашчык-Бялькевіч. (Падпісалі і Вольга Улашчык, і Мікалай Улашчык, і яго жонка Наталля.)

На антыкварныя выданні беларускіх кніг грошай я ніколі не шкадаваў. Але аднойчы пераканаўся, што Ніна Іванаўна ў пэўных сітуацыях бывала яшчэ больш безаглядна рашучай — сапраўднай бібліяманкай. Неяк прыходзіць з працы і кажа: «Паглядзі, што я купіла». Расчыняе тэчку, вымае і падае мне вялікага фармату том, не вельмі тоўсты, у пацёртых скураных вокладках. На карашку залатым цісненнем прапісана: «Опытъ областнаго великорусскаго словаря». Адкрываю і кідаю позірк на годвыдання: 1852. Ого! Старэйшы за слоўнік Ул. Даля. Вось гэта антыка! «Ну і колькі ж аддала, калі не сакрэт? » — «Многа, вельмі многа. — Глядзіць і вінавата ўсміхаецца. — Сорак пяць». Уразіла. Ды і як не ўразіць. Мая зарплата — 170, яе — 110. Амаль палавіну сваёй зарплаты адваліла. «Я думаю, яна варта гэтых грошай, — сказала. — Пагартаеш—пераканаешся. Мне ўступіў яе наш студэнт (назвала прозвішча, цяпер вядомы літаратар), ён купіў у букіністычным, і, відаць, нявыкрутка з фінансамі. А можа і, убачыўшы, як я загарэлася — адшкадаваў...» Пачаў гартаць. Цуд, а не слоўнік! Суцэльная старажытная язычніцкая паэзія! Вельмі шмат каларытных слоў несумненна беларускага паходжання — з губерняў Смаленскай, Пскоўскай, Курскай, Цвярской ды і з іншых. «Я знала, што ты ўзрадуешся», — сказала, улавіўшы мой удзячны позірк.

Так, на патрэбныя выданні Ніна Іванаўна грошай не шкадавала. Карысталася службай «Кніга — поштай» і атрымлівала бандэролі з Масквы, Ленінграда, Кіева, Саратава, Казані, Растова і іншых гарадоў краіны. Сачыла за навінкамі па газеце « Книжное обозрение », на якую я рэгулярна падпісваўся. Як на прыклад — спашлюся на атрыманую з Масквы кнігу В. Грыгор'ева «Словатворчасць і сумежныя праблемы мовы паэта» («Наука», 1986). Помню, як прыйшла гэта бандэроль. Назва кнігі заінтрыгавала і мяне. Аказалася — даследаванне пра мову творчасці Велеміра Хлебнікава. Падумалася: ці многія ў нас лінгвісты азнаёміліся з гэтай надзвычай змястоўнай кнігай? Яна — апытала. Ёй — было цікава. Гэтак жа атрымала поштаю кнігі: Ю. Лотман, «Структура мастацкага тэксту», Ю. Апрэсян, «Ідэі і метады сучаснай структурнай лінгвістыкі», В. Звягінцаў, «Тэарэтычная і прыкладная лінгвістыка». Гэта быў яе натуральны клопат пра ўласны тэарэтычны ўзровень.

Дарэчы, названую кнігу Ю. Лотмана Ніна Іванаўна аднойчы паклала на стол мне (яна так рабіла часта). «Тут, дзе закладзена, — для цябе. Пакуль не прачытаеш — размаўляць не буду», — прыгразіла звыклым традыцыйным жартам. Разгарнуў і паглядзеў: загаловак раздзелу— «Стих как мелодическое единство». Паспрабуй, вершатворац, такое не прачытаць.

Пільную ўвагу праяўляла яна да прац навукоўцаў, якія былі, так бы мовіць, першапраходдамі ў сферы агульнага мовазнаўства, заснавальнікамі і распрацоўшчыкамі новых тэорый, метадаў, падыходаў. «Не адстаць, не адстаць, не адстаць! — інакш будзе сорамна перад студэнтамі.» Калі не паспявала прачытаць навінку ўважліва — дык хоць перагортвала і спынялася на тым, за што зачэплівалася, у сілу нейкіх інтэлектуальных законаў, яе філалагічнае «вока».

Рупліва падбірала для свайго кабінета кнігі, якія можна аб'яднаць рубрыкай «пісьменнікі аб мове». Па-першае, гэта велічэзны том анталагічнага характару «Русские писателн о языке», кнігі з нататкамі аб мове Л. Лявонава, К. Федзіна, С. Маршака, К. Чукоўскага, У. Салавухіна, Ю. Бондарава, С. Шуртакова, Л. Успенскага, Л. Цімафеева... Аднойчы папрасіла: «Ты не мог бы дастаць кнігу Яна Парандоўскага «Алхімія слова»? Сустрэла ў часопісе цытату з яе, што ўвасабленне — самы старажытны троп, у якім «найбольш глыбока выражае сябе дух народа». Уяўляеш: найбольш глыбока — дух народа!» Я ўжо чуў пра гэты незвычайны філалагічны трактат таленавітага польскага літаратара. «Пастараюся», — адказаў. I пастараўся. Трэба было бачыць, як яна была рада гартаць гэты перанасычаны фактамі, кніжнай мудрасцю, поўны элегантнай дасціпнасці том!..

Я любіў дарыць ёй рэдкія каштоўныя выданні знакамітых даследчыкаў мовы — і айчынных, і еўрапейскіх. Так на яе паліцу сталі кнігі «Выбраныя працы па мовазнаўству» Вільгельма фон Гумбальдта, «Заметкі па агульнай лінгвістыцы» Фердынанда дэ Сассюра...

Вельмі даражыла Ніна Іванаўна кнігамі калегаў, падпісанымі ёй у знак пашаны, удзячнасці, любові. Многа іх, шчырых дароўных надпісаў, можа, і каля сотні, некаторыя — досыць разгорнутыя і красамоўныя. У ліку тых, што засведчылі такім чынам пашанаванне яе асобы, імёны вельмі вядомыя: дактары навук Леў Шакун, Мікалай Улашчык, Уладзімір Анічэнка, Фёдар Янкоўскі, Адам Супрун, Браніслаў Плотнікаў, знакамітыя пісьменнікі Іван Мележ, Янка Брыль, Васіль Быкаў, Мікола Лобан, Янка Сіпакоў, Генрых Далідовіч, Сільва Капуцікян, Уладзімір Багамолаў, Івайла Пятроў і яшчэ, і яшчэ, і яшчэ...

ШТО ШУКАЛА I ЗНАХОДЗІЛА Ў ЧАСОПІСАХ?

Перагорнем, выбарачна, хоць некалькі нумароў часопіса «Роднае слова» (да 1992 года — «Беларуская мова і літаратура ў школе»). Звычайна на вокладцы Ніна Іванаўна пісала прозвішча аўтара і старонку, на якой змешчаны вельмі важны, на яе думку, матэрыял, які яна павінна выкарыстаць або ў сваіх лекцыях, або ў артыкулах, або ў дакладах ці паведамленнях на канферэнцыі, ды і проста для ўзбагачэння неабходнай філолагу інфармацыяй, — філолагу-грамадзяніну, філолагу-патрыёту. Вось №10 за 1988 год, стар. 62. Артыкул настаўніка Я. I. Пачабыта «Беларусаў адвучваюць ад, роднай мовы». Сам загаловак што кажа! Ну а якія радкі падкрэслены ў артыкуле? «У кожным з гэтых класаў (VI, VII, VIII) настаўнік можа пабываць на сваіх уроках беларускай літаратуры толькі адзін раз у тыдзень, чатыры разы ў месяц. I за гэты час трэба данесці да свядомасці вучняў скарбы і багацці беларускай літаратуры, выхаваць іх духоўна. Здзек!» I далей: «Я працую ў вясковай школе (...). Аднак вучні ўжо ў III класе чытаюць лепш па руску, чым па беларуску. У чым справа? Настаўнік той жа. Даследуем асяроддзе...» №11 за той жа 1988 год, артыкул Г. Гусейнава «Мова і насілле», перадрук з часопіса «Век XX и мир». Магутны артыкул. Помню, як Ніна Іванаўна сказала: «Паглядзі, якая табе падтрымка! Тваё выступленне ў Маскве, як бачыш, не аказалася «гласом вопиющего в пустыне». Мелася на ўвазе мая прамова на пленуме праўлення СП СССР, дзе я патрэбаваў у кожнай рэспубліцы зрабіць адзінай дзяржаўнай мову тытульнай нацыі. №11 за 1990 год, артыкул яе калегі, дацэнта філфака В. П. Краснея «Стылістычныя рэсурсы лексікі». Сказала: «Які малайчына Віктар Пятровіч! Які талковы, разумны артыкул, як усё наглядна, даступна, пераканаўча!»

Здвоены нумар 7-8 за 1991 год. Даклад знакамітага мовазнаўцы праф. Пятра Апанасавіча Бузука «Становішча беларускай мовы сярод іншых славянскіх моў», прачытаны ім на акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі ў 1926 г. Пад радкамі пра трагічны лёс навукоўца (у 1934-м арыштавалі і выслалі, у 1937-м зноў арыштавалі, у 1938-м — расстралялі) Ніна Іванаўна напісала: «Беларусажэрцы!» А ў дакладзе вылучыла абзац, змест якога ёй вельмі імпанаваў: «Гэтакім чынам, бачым мы, што ўтварэнне беларускай мовы, г. зн. узьнікненьне галоўных фонэтычных і морфолёгічных зьяў, характэрных ддя большасьці беларускіх дыялектаў, а таксама для бел. літаратурнай мовы, у XIII-XIV стал. было скончана, г. зн., прыблізна тады, калі сформаваліся і іншыя славянскія мовы».

Апошні нумар часопіса за 1991 год прынесла паказаць мне. «Паглядзі і паганарыся: сведчанне, што ты сказаў новае слова пра Багдановіча». Часопіс адкрываўся артыкулам нашага былога студэнта Віктара Вабішчэвіча «Максім Багдановіч і гісторыя Беларусі», у якім цытаваліся наступныя мае радкі: «Ён быў адзін з першых, хто ўчытаўся ў гераічныя старонкі нацыянальнай гісторыі і глянуў на свой народ як на народ з эпічным мінулым. Гэта быў прынцыпова важны крок наперад у развіцці нацыянальнай самасвядомасці і гістарычнай думкі на Беларусі». «Ганаруся, — адказаў я Ніне Іванаўне, — але не за сябе, а за аўтара артыкула, — аднаго з тых, што ўважліва чытаюць сваіх настаўнікаў».

Шмат абзацаў падкрэслена ў артыкуле А. Бяляцкага пра творчасць Янкі Юхнаўца (№6 за 1993 год). Напрыклад, што кажа паэт пра фальклор: «Над мной пануе мудрасць беларускага фальклёру». Асабліва зацікавіла Ніну Іванаўну мова Юхнаўца, яго апантаная спроба абнавіць форму слова, надаць яму беларускае, на яго думку, гучанне {шорах моўкнасці, заўнімуся, вада ўсточная, ядзерніста мурожны поплаў, зманлівасьць дарлівай вокмяці жыцьця і інш.). Ухвальна пазначыла наступнае прызнанне паэта: «Мне давялося бачыць старыя слоўнікі ў заходніх бібліятэках, ад іх запазычыў шмат, і яны не дыялект для мяне. (...) Навошта скідваць у гістарычную яму свае родныя дыямэнты? » У № 9 за 1993-ці вылучыла артыкул Любы Тарасюк «Непадзельнасць» пра паэзію Ніны Мацяш, пра маштабнасць яе творчай асобы. Прачытаўшы, сказала мне: «Трэба Любе аддаць належнае: як глыбока разумее паэтку, яе духоўны свет, яе маральныя запаветы!» У нумарах 9, 10 і 11 за 1994 год моцна скрэсліла (ухвальна.!) артыкул Алеся Бельскага «У асмужанай красе твой, восень, воблік» — пра вобраз восені у беларускай паэзіі. Як і яго ж, у ранейшых нумарах, артыкулы пра вобраз вясны ў творчасці нашых паэтаў. Здавалася б, гэта сфера літаратуразнаўства, навошта ж ёй так пільна і зацікаўлена ўнікаць у паэтыку пейзажнай лірыкі? Рэч у тым, што яна была пераканана: вобразы прыроды маюць першаступеннае значэнне, бо праз іх асабліва выразна праяўляецца нацыянальная спецыфіка літаратуры. А Ніна Іванаўна дае менавіта такія тэмы для курсавых і дыпломных работ — каб студэнты нацыянальную спецыфіку адчулі, убачылі, засвоілі. А як без гэтага пазнаваць саміх сябе? Вядома, яна праводзіць гэта ў мовазнаўчым плане, праз вывучэнне моўных асаблівасцяў твора. Напрыклад, адна з дыпломных, напісаннем: якой кіравала Ніна Іванаўна, мела назву «Нацыянальная вобразнасць у паэтычным кантэксце П. Панчанкі». У рабоце разгледжаны асноўныя лейтматывы творчасці паэта: словы-вобразы «Радзіма», «народ», «мова», «песня», вобразы этна-прасторы, словы-вобразы часу, назвы расліннага свету, найменні фаўны, тапонімы і антрапонімы. Вось такая скіраванасць, такая навукова-выхаваўчая мэта: праз вобразы і мову паэзіі пазнаваць сябе. Ну, а пазнаўшы сябе — будзем і шанаваць сябе.

Не здзівіўся, што так шмат падкрэсленняў у публікацыі М. Прыгодзіча «В нём скрываются драгоценные остатки древнего языка Славянского...» — пра першага даследчыка беларускай мовы Канстанціна Калайдовіча (№12 за 1994 г.). Назва публікацыі — гэта сказ са змешчанага тут жа артыкула Калайдовіча «О белорусском наречии». Змешчаны і яго «Краткий словарь белорусского наречия», складзены ім у 1813 годзе. Падкрэсліла 1813 як першую дату ўжывання тэрміну белорусский у навуковай літаратуры. Для Ніны Іванаўны, з яе чуццём гістарычнага духу роднай мовы, чытаць такія матэрыялы было вялікай насалодай. У гэтым жа нумары вельмі ўважліва прачытаны ёю артыкул У. Міхнюка і Р. Платонава «Трагічны лёс паэта» — пра жыццёвы і творчы шлях расстралянага бальшавікамі ў 1937 годзе Алеся Дудара. У артыкуле пададзены знакаміты верш паэта «Пасеклі край наш папалам», за які ён быў у 1929 годзе высланы з Беларусі. Ніна Іванаўна прачытала верш некалькі разоў і між іншым заўважыла, што ў публікацыі ў першым радку ёсць нечаканы для майстра рытмічны збой, — відаць, хтосьці, перапісваючы верш, пераставіў словы, і замест «Пасеклі край наш папалам» стала «Пасеклі наш край папалам» (так надрукавана і ў часопісе). Увесь верш напісаны ямбам, а тут ямб пераведзены ў амфібрахій.

Аднойчы такой пільнай чытачкай «Роднага слова» я быў пасаромлены. Спытала: «Табе вядомы верш Купалы "Тае снег" » ? — «Нешта не прыпомню». — «На, пачытай» — І падала мне часопіс. Думаю: што ж яна знайшла ў вершы пра таянне снегу? Ого, што знайшла! Думы гаспадара свайго шнура зямелькі, які чакае вясны, што ўжо блізка. Бо тады ён:

Смела гляне на свет і на долю змянлівую,

Як дагэтуль, яму не дадуцца ўжо ўзнакі

Тыя сілы з усходу і захаду мсцівыя,

Што даймаюць цяпер, як вужакі.

Публікацыя Леаніда Лыча «Я роднае мовы не кіну ў нядолі» (1996, №8) ніяк не магла застацца не заўважанай ёю. Вядомы навуковец абазначыў тэму артыкула вельмі інтрыгоўна: «Беларуская прэса ў перыяд акупацыі». О, колькі цікавай інфармацыі і слушных думак знайшла яна, мяркуючы па падкрэсленнях, у гэтым даследаванні! Ддя прыкладу — толькі адзін абзац: «У мэтах узгадавання нацыянальна здаровага беларуса былі распрацаваныя паводле выказаных раней думак Вацлава Ластоўскага спецыяльныя дзесяць запаведзяў. З мэтай пашырэння апошніх у народзе «Беларуская газэта» змясціла іх 6 чэрвеня 1942 г. У ліку запаведзяў былі і такія: «Шануй мову сваю родную крывічанскую, ужывай яе ўсюды і заўсёды, не папускай на зьдзек нікому»; «Памятай выслаўляць дзень сьвяты Сакавіковы»; «Не перасаджай ні маскальскае, ні польскае культуры на грунт свой народны».

На вокладцы нумара 6-га за 1998 год напісала: Конан! З клічнікам, вядома. Дзесяткі разоў за дзесяткі гадоў паставіла Ніна Іванаўна гэта прозвішча на вокладках беларускіх літаратурных часопісаў — каб помніць і не выкінуць выпадкова нумар з публікацыяй нашага знакамітага вучонага. (Яго газетныя артыкулы зберагала таксама.) Што на гэты раз прынесла ёй чытацкую радасць? Артыкул «Прыйдзіце да мяне, усе струджаныя...» З падзагалоўкам: «Ідэалы сацыяльнай: гармоніі і зямнога раю ў беларускім фальклоры». Годам раней (1997, №7) яшчэ больш падкрэсленняў і паметак-заўваг зрабіла яна на палях яго артыкула «Беларусь мая старонка, дык люблю ж яе» — пра цыклічную структуру лірыкі Янкі Купалы. Не помню, якім разам, але помню — сказала: «Вучоны сусветнага ўзроўню! Паглядзі, якія глыбіні ўздымае! Знаеш, аж страшнавата неяк. Уражанне, што чуешся перад ім круглым невукам». I яшчэ — помніцца: «Конана трэба чытаць, чытаць і чытаць — пільна-пільна, удумліва-удумліва. Гэта вялікі наш мысляр-эстэтык, літаратуразнаўца, фалькларыст, міфолаг. Дасведчанасць і глыбіня — у нас не параўнаныя».

Гэтак жа ўважліва чытала Ніна Іванаўна многія публікацыі ў расійскіх літаратурных і мовазнаўчых часопісах, — тыя, што абуджалі ў ёй прафесійную філалагічную цікавасць або давалі агульнакультурны інтэлектуальны пажытак. Так у часопісе «Вопросы литературы» (1979, №9) у артыкуле пра паэзію У. Сакалова («Я очень родину люблю») Ніна Іванаўна падкрэсліла радкі паэта: «Сочинять умел Сальери, // А слушать инших не умел». Вось у якія глыбіні паэтыкі забіралася яна ў пошуках адказу на пытанні: што такое паэзія і хто паэт? І чым мерыць талент? Гэта яе цікавіла. Паэт — той, хто «умеет слушать инших». У гэтым жа часопісе (1988, №12) яе моцна зацікавіў артыкул («критический этюд») знакамітага расійскага філосафа Канстанціна Лявонцьева «Анализ, стиль и веяние» — аб раманах Льва Талстога. Падкрэсліла думку-заўвагу вучонага: «Западные литераторы только со времен Тургенева и Толстого стали изучать нас». А калі, пытаецца Ніна Іванаўна, пачалі вывучаць нас, беларусаў, беларускую душу, псіхіку, гісторыю культуры? Такія яе пытанні на палях часопісаў значылі для мяне вельмі-вельмі шмат. Мне былі бачны далягляды яе духоўнага свету, яе пастаянна напружанае імкненне гэтыя далягляды пашыраць. Вось чаму мне ніколі не было з ёй сумна, нам было аб чым пагаварыць. Дарэчы, гэта ў значнай меры вызваляла мяне ад неабходнасці бегчы на гамонку да сяброў літаратараў, узровень гамонкі быў забяспечаны дома. Пагадзіцеся, не такая частая боская ўзнагарода творцу.

ЯЕ ЛЮБІМЫЯ ПІСЬМЕННІКІ

Усе тэксты мастацкай літаратуры Ніна Іванаўна, у адрозненне адчытача «звычайнага», «масавага», чытала і як філолаг — у самым шырокім значэнні слова, г. зн. і як літаратуразнаўца, і як лінгвіст, знаўца законаў развіцця мовы, яе гісторыі, пытанняў культуры мовы і стылістыкі. Чытала, як і ўсе, каб лепш спазнаць жыццё, чалавека, сучасную рэчаіснасць і мінуўшчыну. Гэта — па-першае. А па-другое — каб адчуць эстэтычную насалоду, каб убачыць мастака слова, убачыць МОВУ. Убачыць адметны стыль. Абавязкова! Таму і чытала толькі з алоўкам у руцэ. Хоць бы сабе і позна вечарам, перад сном, — усё адно чытала, штосьці падкрэсліваючы (як рэдактар у выдавецтве). Па гэтай прычыне чытала аўтараў рэалістычнага мастацкага пісьма і не любіла пісьменнікаў-фантастаў. Не любіла яшчэ і таму, што ў іх, як правіла, не знаходзіла МОВЫ — жывога, трапнага, дасціпнага народнага слова.

З рускай класікі яе самымі любімымі творамі былі «Мёртвыя душы» і «Рэвізор» М. Гогаля, «Яўгеній Анегін» А. Пушкіна, «Гора ад розуму» А. Грыбаедава, а таксама аповесці і апавяданні А. Чэхава. На кожнага з іх спасылалася пры нагодзе безліч разоў і цытавала па памяці з асаблівым смакам. Гэтак жа, як і многіх творцаў сучаснай рускай літаратуры: В. Шукшына, Ю. Казакова, В. Астаф'ева, У. Салавухіна, В. Распуціна, В. Бялова, Я. Носава... А з паэтаў—Аляксандра Твардоўскага. Чытала і іншых, прымала да сэрца, высока цаніла (Ахматаву, напрыклад), але сапраўднай вялікай любоўю яе быў Твардоўскі. Помню, як летам 1961-га, на Нарачы («здымаў у Купе катушок») мы разам чыталі апублікаваную ў «Известнях» яго паэму «Цёркін на тым свеце». Як яна захаплялася, перачытвала асобныя месцы, строфы, і ўсё здзіўлялася смеласці і мужнасці аўтара. «Занясі Куляшовым, сказала мне, можа, Аркадзь Аляксандравіч яшчэ не бачыў газету».

З празаікаў мацней за іншых, мабыць, любіла Шукшына. Калі прыйшла газета з паведамленнем пра яго раптоўную заўчасную смерць, я, помніцца, не адразу змог ёй сказаць пра гэта (сядзела паблізу, таксама пераглядала прэсу), і толькі нарэшце выдавіў: «Шукшына не стала... Памёр ад разрыву сэрца...» Мае словы не проста ўразілі яе, а спалохалі. Яна ўскрыкыула і ціха перапытала: «Шукшына?..» Узяла газету, доўга чытала невялікі тэкст афіцыйнага некралогу, затым якуюсь хвіліну сядзела моўчкі, гаротна склаўшы рукі на газеце, а тады цяжка ўздыхнула і прамовіла:

— Вось па кім павінна плакаць руская інтэлігенцыя. I не толькі інтэлігенцыя. Хто ўжо цяпер зможа, так як ён, сказаць праўду — не ведаю. I так праўдзіва паказаць простага рускага чалавека на экране — не ведаю...

Надзвычай любіла і часта згадвала апавяданне Ю. Казакова «У сне ты горка плакаў», а таксама «Маньку» і «Свечачку». Хто прачытае гэтыя творы пісьменніка, пранікне ў іх дух, у іх стылістыку — зразумее, чаму яны былі ў яе на асобым рахунку. Першакласная, глыбокачалавечная проза!..

Зразумела, што першым і галоўным прадметам яе чытацкай і прафесійнай цікавасці была родная беларуская літаратура. I класіка, і сучасная. З класікі перачытвала даўно, са школьных і студэнцкіх гадоў, знаёмыя рэчы Коласа, Купалы, Чорнага і наноў адкрытага ўжо ў паслясталінскі час Максіма Гарэцкага. З творчасці сучаснікаў, якіх мела шчасце ведаць асабіста, быць добра з імі знаёмай, асабліва любілараманы Мележа, Караткевіча, Адамчыка, апавяданні Лынькова, Пташнікава, а найперш — творы Брыля. Чаму менавіта гэтых — пералічаных? За мову. За тое, што «купалася», як у чыстай крынічнай вадзе, у іх мове. Абмывала душу крыштальнай расой на ўзыходзе сонца ў даспелым някошаным лузе.

У Купалы асабліва захаплялася мовай «Паўлінкі» і «Тутэйшых», у Коласа — мовай «Новай зямлі» і апавяданняў з сатырычна-гумарыстычным акрасам, у Чорнага — і не пералічу туг усяго, што яна пастаянна перачытвала, найперш — рыхтуючы і дапрацоўваючы курсы лекцый «Мова пісьменніка», «Культура мовы», «Стылістыка беларускай літаратурнай мовы». Гэтае ж можна сказаць і пра яе адносіны да мовы Максіма Гарэцкага. З якім шкадаваннем казала неаднойчы аб тым, што так позна, у сталым веку, адбылося яе знаёмства з творчасцю гэтага вялікага пісьменніка. Паспела напісаць артыкул пра моўна-стылёвыя асаблівасці яго апошняй аповесці «Скарбы жыцця». Мовай апавяданняў М. Лынькова зацікавілася яшчэ ў студэнцкія гады і зрабіла яе тэмай сваёй дыпломнай работы.

Надзвычай высока цаніла Ніна Іванаўна палескую сагу I. Мележа — і за глыбокую праўдзівасць і яркасць вобразаў герояў, і за мову. У свой час яна досыць спакойна ўспрыняла яго «Мінскі напрамак» і, можа быць, не чакала ад Івана Паўлавіча такога магутнага прарыву ў вялікую, бясспрэчна класічную, мастацкую прозу, з такой самабытнай, раскошна багатай мовай. Між іншым, надавала пэўнае (сімвалічнае, ці што?) значэнне, што першым гаспадаром кватэры на К. Маркса, куды мы ўсяліліся ў 1969-м, быў I. Мележ, што менавіта тут ён напісаў сваіх «Людзей на балоце». (Дарэчы, рукапіс рамана, яшчэ не перастуканы на машынцы, ледзь не згарэў: у кватэры, ад нявыключанага праса, узнік пажар. Іван Паўлавіч вяртаўся дадому і ўбачыў, што з адчыненых вокнаўяго жылля клубамі валіць дым. Сумнення не было: пажар! Можна ўявіць, які страх-жах паспеў працяць яго сэрца: дым валіў і з яго кабінета. На шчасце, да рукапісу на стале агонь не дабраўся.)

Летам 1971-га года мы — Іван Паўлавіч з Лідзіяй Якаўлеўнай і я з Нінай Іванаўнай — былі ў адным заездзе ў доме творчасці СП СССР «Дубулты», непадалёк ад Рыгі. Іншы раз удавалася разам пахадзіць даўжэзным, бясконцым пляжам або пасядзець на лаўцы, на ўзбярэжжы, з аглядам на марскія далечы. Ніна Іванаўна лавіла кожнае слова Івана Паўлавіча, адкрывала ў ім буйную асобу чалавека і грамадзяніна, і нават бывала незадаволена, калі, здаралася, Лідзія Якаўлеўна адрывала яе ад слухання нейкімі пабочнымі, ну скажам, сямейнымі, бытавымі пытаннямі. Аднойчы Іван Паўлавіч запрасіў нас («Прыходзь, абавязкова з Нинай Іванаўнай») да сябе на сваю апошнюю мінскую кватэру на вуліцы Янкі Купалы. Нагода — паслухаць новыя запісы беларускіх народных песень, у тым ліку ў выкананні Міхася Забэйды. («Хачу паслухаць іх разам з табой, сказаў, ты — фалькларыст».) Ніна Іванаўна была проста ашчасліўлена тым візітам. I была, бачыў я, удзячная лёсу, — як і за многія іншыя выпадкі, якія дазвалялі ёй пабыць у асяроддзі беларускай інтэлектуальнай эліты. Яна была вартая гэтага гонару, бо — глыбока адчувала і разумела творчыя клопаты буйных майстроў беларускага слова; гэта быў яе прыродны дар, які яна ўвесь час развівала. Невыпадкова так любілі пагутарыць з ёй — і па тэлефоне, і пры сустрэчы — многія мае калегі, сябры. I яшчэ: у ёй амаль зусім не прамаўляла г. зв. «бабская» цікаўнасць да сямейных плётак. Мяне яна старалася мудра і таленавіта засцерагчы ад гэтага «мастацтва».

У жніўні 1976-га мы былі з Нінай Іванаўнай у доме творчасці «Кактэбель», на Чорным моры. Шмат гадоў я браў туды пуцёўкі дзеля яе — каб у прадгор'ях Кара Дага сухім гарачым паветрам падлячыць горла, — іначай яна не вытрымлівала лекцыйнай аўдыторнай нагрузкі, на год яго «не хапала», і яна мучылася і моцна перажывала з-за гэтага, праца на факультэце была для яе галоўным сэнсам жыцця. Аднойчы перад абедам паштарка прынесла нам у пакой тэлеграму. З Мінска. «Сёння памёр Мележ». Прыслаў гэту трагічную вестку мой брат Мікола. Прачытаўшы тэлеграму, доўга сядзелі як знямелыя. Ніна Іванаўна ціха, моўчкі плакала.

Як даследчыца мовы мастацкай літаратуры яна напісала і апублікавала назіранні над мовай Адамчыка, Пташнікава, Чыгрынава, Сачанкі, Кудраўца, над мовай рамана Караткевіча «Каласы пад сярпом тваім». А пра мову Янкі Брыля апублікавала аж некалькі артыкулаў. Рэч у тым, што ў яе чытацкіх і навуковых зацікаўленнях Брыль займаў асобае месца. Звычайна пра мову Брыля яна гаварыла толькі з захапленнем. Пра багацце яго лексікі, сінанімікі, пра яго чуццё слова і фразы, пра яго народны вуснамоўны сінтаксіс, пра яго адчуванне смеху (іроніі, гумару), закладзенага ў самім слове, і ўменне здабыць гэты гумарыстычны ці іранічны эфект у належнай сітуацыі. Выпісвала і выпісвала на картачкі з яго прозы і сінонімы, і фразеалагізмы, і перыфразы — хацела напісаць вялікае даследаванне, не паспела, так і засталіся ў яе архіве звыш паўтысячы картачак — яркіх брылёўскіх слоўцаў. Казала: «Пра што б ні пісаў Брыль — ва ўсім стыхія жывой беларускай мовы. I — густ, густ, густ! — самага высокага класа ўменне распарадзіцца словам! Непараўнаны ні з кім са сваіх сучаснікаў. Толькі ў прозе Коласа, Чорнага, Гарэцкага было такое... Калі б суроваму рэалісту Быкаву ды яшчэ такую мову!» Дзеля справядлівасці падкрэслю: Ніна Іванаўна вельмі высока цаніла рэалістычнае, псіхалагічна дакладнае пісьмо Васіля Быкава, але ёй не хапала ў яго мове дасціпнай усмешкі, гумару, гэтак званай «моўнай жывінкі». Такое было ёй ад прыроды дадзена чуццё і ўспрыманне слова — і вуснага, у гаворцы, і пісьмовага, у кнізе. Гэта ўжо было вызначальнай адметнасцю яе чалавечага характару, — шчаслівай, я сказаў бы, адметнасцю.

Усе тамы і томікі Брыля (а іх больш за дваццаць у нашай бібліятэцы) Ніна Іванаўна забрала ў свой пакой-кабінет. Нічые кнігі з усіх, што мясціліся на паліцах, так не скрэслены алоўкам або асадкай, як Брылёвы. Па пяць, па дзесяць, па пятнаццаць і дваццаць паметак, «птушачак», крэсак (вертыкальных і гарызантальных), надпісаў (асобных слоў і цэлых сказаў) — на кожнай старонцы. Усё збіраўся паказаць Брылю — хаця б яго першы, «чорны», двухтомнік, ды так і не сабраўся. Але па тэлефоне сказаў: «А не было ў цябе, Янка, па-за сямейным колам, такога пільнага, шчырага і дасведчанага чытача, як мая Ніна. Думаю, што не было. Паглядзіш уважліва сам — пераканаешся. Убачыш, што кожная крэска-крэсачка — ад радасці, ад захаплення, ад высновы: вось гэта і ёсць мова Брыля, стыль Брыля! Яна ведае, бачыць, разумее, чаму ты так напісаў і чаму іначай напісаць не мог, бо ўжо быў бы не Брыль. Можна пазайздросціць пісьменніку, у якога ёсць такія чытачы». Ці трэба дабаўляць, што гэтыя свае горача-любоўныя адносіны да прозы Брыля яна старалася перадаць студэнтам?

Як яна любіла разумнае, дасціпыае (інтэлектуальна дасціпнае!), шчасліва знойдзенае пісьменнікам трапнае, вобразнае слова! Абавязкова запамінала і брала на ўзбраенне. Але: карысталася з вялікім густам і ў сапраўды прыдатным выпадку. Так, ёй вельмі падабаўся іранічны выраз «ісці паперадзе прагрэсу» і яна была ўсцешана, калі аднойчы адкрыла, што аўтарам гэтай з'едлівай вобразнай формулы з'яўляецца рускі драматург XIX ст. акадэмік Аляксандр Сухаво-Кабылін; прынесла і паказала рэпліку з п'есы «Смерць Тарэлкіна» мне: «Калі неслі сцяг, то ён заўсёды ішоў перад сцягам; калі аб'явілі прагрэс, то ён стаў і пайшоў перад прагрэсам — так, што ўжо ён быў спераду, а прагрэс ззаду». Такія саркастычна-забойчыя штрыхі да партрэту героя ці да пэўнай сюжэтнай сітуацыі прыводзілі Нину Іванаўну ў захапленне. I яна цытавала — I Коласа, I Чорнага, і Брыля I многіх іншых. Коласаўскае «калектыў пана Тарбецкага» было ў яе адным з найбольш пахватных дасціпных азначэнняў, якое яна абавязкова пускала ў ход, калі размова ў грамадзе заходзіла пра нейкі «працоўны калектыў» і іронія напрошвалася сама сабою. У апавяданні К. Чорнага «Вясковая ветэрынарыя» канавал Сёмка Ямкавы («я не хахол, а масквіч, і не Ямкавы, а Ямкавой») прыйшоў ратаваць карову, у якой, на думку гаспадара, бульбіна ў горле захрасла, бо надта кашляе. Намацаў у гарляку цвярды прадмет і пачаў штосілы ціскаць, каб раздавіць. I адчуў, што «бульбіна» памякчэла. «Дзействуе ўжо. Цяпер пойдзець!» — абвясціў пераможна Сёмка. А гэта былі храсткі ў горле, і карова пачала канаць. Калі ў сярэдзіне 1980-х Крамлём быў узяты курс на перабудову — па краіне пачало гуляць гарбачоўскае «працэс пайшоў», г. зн. рэфармаванне ўсяго і ўся пачалося. I Ніна Іванаўна аднойчы вечарам, перад тэлевізарам, сказанула: «Гэта як у Чорнага ў «Вясковай ветэрынарыі»: «Дзействуе ўжо. Цяпер пойдзець!» Ці не кончыцца ўсё гэта, як з той каровай? » Ад смеху мяне аж затрэсла. «Ну скажы, што я добра параўнала, ну скажы!» — павярнулася, з чорцікамі ў вачах, да мяне. За жыццё гэта было, можа, усяго два ці тры разы, калі яна звярталася да мяне з падобнай просьбай. Ну але хіба можна было не пагадзіцца з ёю?

Калегі і сябры, якія ведалі пра яе вось такое «прыцэльнае» ўменне чытаць мастацкія творы, здольнасць узброіцца, такбы мовіць, «класічным смехам», аддавалі ёй належнае і ў сяброўскай грамадзе (у застоллі, на кафедры) як правіла ўжо чакалі ад яе ці дарэчы згаданай вясёлай іранічнай цытаты ці яе ўласнага, часцей — менавіта ўласнага, досціпу. Часам і нягрубай, някрыўднай сяброўскай «падкалупкі».

«ДАРАГІ МОЙ НІЛ!»

У прадмоўцы да кніжачкі лірыкі «I плямы на табе няма» я з усёю шчырасцю прызнаюся: «Калі б не яна, я не зрабіў бы і палавіны таго, што зрабіў — і ў літаратуры, і ў навуцы, і ў грамадскай чыннасці». Гэта сапраўды так. Паверыўшы ў сваё сямейнае шчасце, яна ад першых дзён замужжа пачала браць на сябе амаль усе клопаты па доме — каб даць як мага больш часу мне на творчыя і грамадскія справы. Яна не адразу і не так хутка, але паверыла, што яе лёс — гэта ён, яе паэт, значыць — і ягоны лёс, яго жыццё, яго ўзыход да наканаванага. I паверыла яна ў гэта назаўсёды, і ўспрыняла як найвялікшую ўзнагароду Госпада Бога, якою трэба моцна-моцна даражыць. I паверыла, што яна яго ведае, як ніхто, і што толькі яна можа дапамагчы яму, падтрымаць яго, бо ніхто так, як яна, не разумее яго і не зразумее. I гэта, зноў жа, сапраўды было так. Яна досыць хутка ўбачыла, што яе паэт — страшна наіўны і непрактычны ў жыццёвых справах целяпень, што яго вельмі лёгка могуць падмануць, акалпачыць, што ён кепска ведае людзей і можа клюнуць на прыманку, значыць — яго трэба засцерагаць, а як прыйдзецца — дык і ратаваць. Яна зразумела, у прыватнасці, што ён не заўсёды здольны пастаяць за сябе, за свой аўтарытэт і трэба прыходзіць яму на падмогу. «Ты мусіш трымацца і паводзіць сябе бездакорна, мусіш помніць, што на цябе глядзяць людзі», — заводзіла яна неаднойчы гаворку.

Яе сумленнасць была проста унікальная, як і яе прыродная сціпласць, — і адно, і другое ёсць праўдзівыя адзнакі высокай унутранай культуры. Яе ўменне заўсёды і ўсюды трымацца з годнасцю, паважна, немітусліва некаторыя прымалі за ганарлівасць — і моцна памыляліся. Ганарлівыя і пыхлівыя так не трымаюцца ў грамадскім побыце, як трымалася яна. Падам толькі два красамоўныя прыклады. Як вядома, у распараджэнні кіраўніцтва Саюза пісьменнікаў была дзяржаўная аўтамашына «Волга». Дык вось за дзевяць гадоў маёй працы першым сакратаром СП Ніна Іванаўна ніводнага разу (падкрэсліваю: ніводнага) не пакарысталася гэтым транспартам, як гэта рабілі жонкі іншых чыноўных мужоў. «Нізашто! — заявіла мне адразу ж. — Каб пайшлі. размовы, што Плевічыха ляпае дзверкай службовай «Волгі»? Нізашто! Абыдуся. Ты не для таго пайшоў на працу ў СП, каб даваць зачэпку для плётак». Другі прыклад. Усе тыя гады пры Доме літаратара працаваў гэтак званы «Стол заказаў», у якім пісьменнікі раз у тыдзень маглі купіць мясныя ці рыбныя прадукты (зусім звычайныя, дарэчы, зусім не далікатэсы, — так «багата» жыла краіна!). Толькі два ці тры разы за дзевяць гадоў Ніна Іванаўна дазволіла мне пакарыстацца тым «сталом» — у нейкіх экстрэмальных сітуацыях (раптоўныя замежныя госці). «Абыдземся. Буду ездзіць на рынак, мама іншы раз з'ездзіць (а маме — семдзесят пяць. — Н. Г.). Затое не будзе плётак, што ты купляеш там лепшае, чым іншыя. Мне твой аўтарытэт даражэй за ўсё». Кажу: «Ніхто ж не паверыць, што я не карыстаюся...» — «Павераць».

Амаль неверагодныя прыклады згадваю, але — так было. Так была выхавана і такой маралі трымалася яна. Да гэтага часу не магу без усмешкі ўспамінаць, як Ніна Іванаўна пагнала мяне на пошту — адправіць пераводам аднаму майму земляку дваццаць рублёў — столькі тады каштаваў паўлітровы слоічак мёду. Ніна Іванаўна прыйшла з працы і ўбачыла той слоічак на стале. «А гэта што? Адкуль?» — «А гэта... заходзіў зямляк, яго дачушка паступае да нас вучыцца... Сказаў: проста як гасцінчык з водарам роднай зямлі, як прывітанне...» Ой, што з ёю сталася! Праз тры хвіліны я ўжо джгаў на пошту—разлічыцца за мёд, які мы ў земляка купілі. «Ніхто не павінен западозрыць ні цябе, ні мяне ў хабары — нават у самым дробным!»

Цяжэй заўсё перажывала Ніна Іванаўна прыніжэнне яе чалавечай годнасці. Калі такое здаралася — гэта было для яе нясцерпнай пакутай. Помню, сказала: «Хіба ты не зразумеў, што я вельмі ранімая? Я страшна ранімая! Адзін Бог ведае, як мне баліць».

Моцную рану наносіла ёй кожны раз і несправядлівасць у дачыненні да яе паэта, яе спадарожніка жыцця, — і з боку ўлады, і з боку журналістаў, і асабліва — з боку сяброў. Як яна брала да сэрца гэтыя несправядлівасці, як апантана кідалася абараняць мяне! У такія моманты я, можна сказаць, сам сабе зайздросціў. Мець такога самаахвярнага сябра—хіба не шчасце ?

З гадамі яе перажыванні з-за мяне рабіліся ўсё больш горкімі. Аднойчы пачуў і такое: «Ты — трагічная асоба... Нейкае пракляцце на табе... Яны або зусім цябе не ведаюць і прымаюць за іншага, або наадварот — надта добра ведаюць, ведаюць галоўнае: што ты не прадаў і не прадасі душу д'яблу. Значыць, адзайздрасці». Перажыванні рабіліся ўсё больш горкімі, а крытычныя заўвагі пра напісанае мною — усё больш вострымі. «Ты можаш лепш». Або: «Расцягнута. Выкінь лішняе». Або: «Ну што ты, Сямёнавіч, ды гэта ж поўны правал густу!» Калі пачынаў артачыцца і пярэчыць — казала: «Не верыш мне — паверыш чытачам, але ж будзе позна». Кожны раз праўда была на яе баку.

У прыклад ніколі нічыю паэзію мне не ставіла — разумела, што гэта прыём забаронены. I толькі аднойчы, ужо дзесь на парозе старасці, зрабіла выключэнне з правіла. Падышла, паклала перада мною на стол лісток і сказала: «Хай бы ты напісаў гэтыя радкі». На лістку было:

Зачем не мог я прежде видеть?

Её не стоило любить,

Её не стоит ненавидеть.

О ней не стоит говорить.

Калі ўжо зайшло пра «любіць» — дык павінен сказаць, што Ніна Іванаўна ў інтымных адносінах была звышсарамлівая, ніколі ні разу яна не дазволіла сабе нічога такога, што магло б сказаць аб недастатковай сарамлівасці. Нават слова, якое штодзённа вымаўляюць мільёны мужчын і жанчын, яна не вымаўляла. Лічыла, мабыць: хай яно лепш застанецца не вымаўленым, яно будзе больш значыць, будзе мець непараўнана большую сілу. Выпушчанае з сэрца, яно можа страціць той чар таямнічасці, што робіць яго толькі тваім і неадольным, непераможным, несмяротным. Скажу тое, што, можа, было б і не след казаць, што было б лепш панесці з сабой у магілу як даверанае толькі мне, на што ніхто іншы не мае права. Але тады яе партрэту не будзе хапаць самай галоўнай вызначальнай крэскі. Дык вось: за ўсё жыццё Ніна Іванаўна напісала мне толькі адно любоўнае пісьмо. Толькі адно. За ўсё жыццё. Але затое якое пісьмо! Наўрад ці хоць адзін паэт у свеце атрымліваў такое. Сталася гэта яшчэ да жаніцьбы, калі Ніна Іванаўна працавала ў Кузьмінскай школе. Мы дамовіліся, што лісты да мяне яна будзе, дзеля пэўнасці, прысылаць не на інтэрнат, дзе я па-ранейшаму жыў, а на пошту «Да запатрабавання». Я пісаў ёй досыць часта (шматслоўна, узнёсла, эмацыйна аж да экзальтацыі), а адказу на мае любоўныя пасланні — няма і няма. Ні слыху, ні дыху. Але месяцы праз два, калі ўжо сабраўся ехаць туды высвятляць, што сталася, — атрымаў доўгачаканае. З нецярпеннемтам жа, ля ваконца, ускрыў куперту. I дастаў складзены напалам аркушык. I разгарнуў. I прачытаў. Знаёмым размашыстым почыркам было напісана... Зрэшты, падам змест яе пісьма цалкам, яно заслугоўвае гэтага. «ДАРАГІ МОЙ НІЛ!» I ўсё. I ўвесь тэкст. Тры слоўцы. Подпіс: «Ніна». I дата: «10.12.56». Спачатку нават падумаў, што ў куперце, відаць, застаўся яшчэ адзін аркушык. Не, нічога больш няма. Прызнаюся, не адразу расшалопіў, якое вялікае, якое змястоўнае любоўнае пасланне я атрымаў. Як шмат яна сказала ў гэтых трох словах — і пра сябе, і пра мяне, і пра многае-многае іншае. Ды і ў вялікай паэме, бадай, не скажаш столькі.

Праз усё жыццё самае галоўнае яна мне гаварыла адной геніяльнай рускай песняй, дакладней—рамансам. У апошнія гады, як правіла, у выкананні Ганны Герман. Калі б ні злавіла па радыё гэты твор — уключала прыёмнічак на ўсю катушку, каб пачуў у сваім пакоі і я. Ведала, што я абавязкова зараз жа прыйду. Ніколі не было, каб я не прыйшоў. I мы слухалі разам. I калі заціхаў дзівосны нябесны голас спявачкі — доўга маўчалі.

Цяпер я слухаю, калі пашанцуе, гэты найсветлы гімн вернасці адзін. I заплюшчваю вочы, і бачу яе — бачу, як яна, гледзячы кудысь далёка-высока, уся святлістая, мройная, шчаслівая, паўтарае моўчкі несмяротныя радкі.

Гори, гори, моя звезда,

Звезда любви приветная!

Ты уменя одна заветная,

Другой не будет никогда!

Твоих лучей небесной силою

Вся жизнь моя озарена;

Умру ли я, ты надмогилою

Гори, сияй, моя звезда!

2006-2007

Content

Гілевіч Ніл Добры анёл беларускасці [Штрыхі да партрэта Ніны Іванаўны Гілевіч]

Ніл Гілевіч ДОБРЫ АНЁЛ БЕЛАРУСКАСЦІ

ТАКОЙ ЯЕ ВЕДАЛІ КАЛЕГІ, СЯБРЫ, ВУЧНІ

ДАРОЎНЫЯ НАДПІСЫ ВАСІЛЯ БЫКАВА

ПАСПРЫЯЛА НЕСПРАВЯДЛІВАСЦЬ

ДРОБНАЕ ЛІРЬІЧНАЕ ХУЛІГАНСТВА

О, ЯК ЖА ЯНА ЗАСМЯЯЛАСЯ!

ЧЫСТАЯ I ПРАСТАДУШНАЯ, ЯК ДЗІЦЯ

ПЕРАДУСІМ — ПАЭЗІЯ

СЦВЕРДЗІЦЬ СЯБЕ

НАСТАЎНІЦА

РОДНАЕ СЛОВА

ПОКЛІЧ КРЭЎНАСЦІ

КУЛЬТ СЯМ'І

ЯЕ РАЗУМЕННЕ СЯБРОЎСТВА

КНІГІ «ПАД РУКОЮ»

ШТО ШУКАЛА I ЗНАХОДЗІЛА Ў ЧАСОПІСАХ?

ЯЕ ЛЮБІМЫЯ ПІСЬМЕННІКІ

«ДАРАГІ МОЙ НІЛ!»