Гілевіч Ніл

Сказ пра залатое пёрка

Ніл Гілевіч

СКАЗ ПРА ЗАЛАТОЕ ПЁРКА

Вершы

Падрыхтаванае на падставе: Ніл Гілевіч, Сказ пра залатое пёрка: Вершы — Маладэчна: Выдавецтва, 2005. — 64 с., Бібліятэчка часопіса «Куфэрак Віленшчыны» № 10

Рэдактар: Міхась Казлоўскі

© OCR: Камунікат.org, 2010

© Інтэрнэт-версія: Камунікат.org, 2010

ЯК ЖА СТАЛАСЯ?

Не павераць, напэўна, нашчадкі,

Што такія былі ў нас парадкі,

Што дурнілі нас так верхаводы -

Ненавіснікі нашай свабоды,

Нашай мовы, і кнігі, і песні,

Нашых скарбаў і нашых святынь, -

Усяго, што мы ў душах пранеслі

Праз стагоддзяў смяротную стынь.

Як жа сталася, як гэта выйшла,

Што пад выжлаю шчэрыцца выжла,

А пад быдлам скацініцца быдла,

А пад хлусам крыўляецца хлус,

А пад злодзеем хмыліцца злодзей,

А пад лёкаем мыліцца лёкай,

А пад гнусам капогаыцца гнус,

А пад гэтым усім - беларус?

2002

А ПАВІННЫ, А МУСІМ...

Беларускую справу

Трэба, хлопцы, рабіць

Не цяп-ляп, а на славу.

Справу трэба любіць!

Цяпам-ляпам, паспешна,

Мы і цэлым гуртом

Не збудуем належна.

Беларускі наш дом.

А павінны ж, а мусім

Так яго збудаваць,

Каб майстроў Беларусі

Свет з'язджаўся вітаць.

А павінны, а мусім

Так свой гонар явіць -

Каб у дом Беларусі

Бог зайшоў блаславіць.

2002

ПАЧУЙЦЕ!

Магчыма, і гэты мой кліч

Далёка не дойдзе: заглохне

У нетрах муроў-камяніц,

У зараслях чортапалоху.

Магчыма... I ўсё-ткі, і ўсё ж:

- Пачуйце! Пачуйце! - гукаю. -

Імперцы прыставілі нож

Да горла няшчаснага краю!

Пачуйце ж, о дзеці зямлі,

Што ваша павек, і не дайце,

Не дайце, каб род наш звялі

Антыхрысты і запраданцы!

2002

АДНАМУ З НІЦЫХ

Чаму ты радуешся, ніцы раб?

I што жабрачым пафасам вітаеш?

Пагібелі сваёй дзяржавы рад?

На згубу Бацькаўшчыны гімн складаеш ?

Які ж ты ўсё-такі са смердаў смерд

I з халуёў халуй! Якая ганьба!

У тых, што гоняць Беларусь на смерць -

Плюгавы, да агіды, памагайла!

Знай, лёкай, рады хамуту-ярму:

Я прозвішча тваё з радзімых гукаў

Не называю тут адно таму,

Што мне шкада тваіх дзяцей і ўнукаў.

2002

ПРАКЛЁН

Будзьце пракляты вы, каты свабоды!

Вы, што душылі і душыце нас!

Вы, акупатары нашай гасподы,

Нашых багаццяў і нашых украс!

Будзьце пракляты і вы, запраданцы,

Лёсам народу майго гандляры!

Юдавы выблядкі і ўзгадаванцы!

Брудных і блудных таргоў махляры!

Будзьце пракляты і вы, вырачэнцы

Мовы і духу бацькоўскай зямлі!

Вы, надзіманыя пыхай нікчэмцы,

Волі і хэнці чужой халуі!

Гэта з крыжа я крычу вам, распяты

Горам народа і болем маім.

Будзьце пракляты вы! Будзьце пракляты!

Сёння і заўтра й вавекі! Амін!

2002

БАЛАДА ПРА ПАСЛАННЕ АД КАСТУСЯ

Чакалі год, чакалі два -

На абяцанках трын-трава.

Чакалі тры гады, чатыры -

Да торбы торбу прычапілі.

Чакалі пяць, чакалі шэсць -

Ужо смыліць, курыцца шэрсць.

Чакалі сем, чакалі восем -

Ужо на латах латы носім..."

Так плача й плача Беларусь,

I гэты плач пачуў Кастусь

I ў Божы Храм ва ўрочны час

Прыслаў з архангелам наказ:

"Канчайце хныкаць, дзецюкі!

Калі вам здзек і глум такі

Не пранізаў душу наскрозь

За гэтых восем год - дык вось:

I дзевяць-дзесяць праміне,

I дваццаць-трыццаць праміне -

I ўсе вы дойдзеце ў ярме

I згасне долі вашай зніч, -

Калі забудзеце мяне

I мой з-пад шыбеніцы кліч".

2002-2003

ДЫК ХТО МЫ?

Мова! Ёй роўных у свеце няма -

Па вобразнасці, па выразнасці.

А мы яе душым у клешчах ярма -

Самі ж, па праву уласнасці.

Самі ж, варожы каб цешыўся зброд,

На страты ідзем незваротныя.

Дык хто мы: вялікі і вольны народ

Ці ў Бога нікчэмцы звыродныя?

2003

ЗАПОЗНА, ПАНОВЕ...

Як ні прамоўлю - усё неўпапад,

Ды так, што ад злосці жыгаламі пораць:

Справа - нястомны саліст "дэмакрат",

Злева - стагорлы "славянасаборац".

Аж дзіўна - як дружна!

Аднак жа - за што?

Люблю сугалоссе, спакой і свабоду.

3-за чорных шор і карычневых штор

На свет і людзей не глядзеў ад роду.

Ні ў форме палкоўнік,

Ні ў штацкім маёр

Мяне на кручку не трымаў пакрыёма.

I хоць у пакутах сумленне маё -

Мне ніцая радасць раба не знаёма.

Таму і вар'юе іх вольны мой кліч

У матчынай мове, не здадзенай гэрцам.

"I ты, галяпуюць, прадайся і ўкленч!

I ты адрачыся і станься зняверцам!"

Дарма - галяпуюць.

I пораць - дарма.

Запозна: мяне ўжо дастаць немагчыма

Я - там ужо, там, дзе няволі няма,

Дзе толькі свабода, любоў і Айчына.

2003, люты

БАЛАДА ПРА МІКАЛАЯ I КАЦЯРЫНУ

Жыў-быў на свеце Мікалай.

Жыла-была з ім Кацярына.

Хоць бачылі: жыццё - не рай,

Свой лёс сям'я не мацярыла.

Бо зналі: ёсць Народ і Край,

I ёсць - чым доля надарыла:

У Мікалаі - Мікалай,

А ў Кацярыне - Кацярына.

Але жыццё дало разлом

На неспадзеўным развароце.

Размежаваць дабро і зло

Прадыктавала ... дзірка ў роце.

I людзі ў злосці пачалі

Бурыць, ламаць, таптаць і бэсціць

Усё, што самі ж падвялі

Пад кодэкс праў і кодэкс чэсці.

Бурылі, верачы найперш,

Што здань руйнуецца былая.

А зруйнавалі ўрэшце рэшт

У Мікалаі - Мікалая.

Тапталі, мялі, як трысцё,

Сляпую шкодную дактрыну.

А растапталі перш за ўсё

У Кацярыне - Кацярыну.

2003, сакавік

ДУХ БАЦЬКАЎШЧЫНЫ

Адкуль бярэцца ён? З травы і зёлак,

З лясоў, што засланяюць небасхіл,

З крыніц бруістых, з тоняў у азёрах,

З крыжоў збуцьвелых і з саміх магіл.

Куды ні ступіш - скрозь і ўсюды чутна

Яго ўсяіснасць. Так задумаў Бог -

Каб, як бы ні было табе пакутна,

Свой родны край ты разлюбіць не змог.

2002-2003

* * *

I б'е, і б'е ў душу

Нязмоўчна, як прыбой:

Не будзь самім сабой!

Не будзь самім сабой!

Аддай імя спярша,

А з імем - і душу.

Нашто табе душа?

Нашто табе імя?

Мы ўпішам нумарок -

I ў пашпарт, і ў дьгалом,

I ў візу на Парыж...

I на магільны крыж.

2003

НЕЧУВАНАЯ Ў СВЕЦЕ

Удумайся толькі, Народ,

Калі думаць яшчэ не адвык:

Сем дзесяткаў гадоў і год

Вырывалі ў цябе язык -

Каб ты быў бязмоўны, як быдла,

Каб толькі мычаў - як бытта

Дзякуеш гаспадару за корм,

За чалавечны для быдла закон.

Сем дзесяткаў! Гэта без тых

Трох з палавінай вякоў,

Калі Мове тваёй пад дых

Білі з абодвух бакоў.

Сем дзесяткаў гадоў і год

Гэта толькі ад той пары,

Калі Мову гналі на звод

Не цары, а правадыры.

Пачуўшы - тут жа хапалі

За горла жывое слова.

Насмерць яго забівалі,

Каб не ўзрасло нанова.

Хапалі з хаты і з нівы -

Каб быў ты кругом шчаслівы,

Хапалі з завода, з цэху -

Каб быў ты багат на ўцеху,

З тэатра, з друкарні, з майстэрні -

Каб ты быў, як сабака, верны,

I з кожнай студэнцкай парты -

Каб быў Ацечаства варты...

Вось так тваю долю-мову

Знішчалі: спярша - па слову,

Затым - па пяць-шэсць адразу,

Затым - па цэламу сказу,

Па цэлай песні і казцы

Хапаў і глытаў ікласты!

А потым - па цэлай школе,

Па цэлым садку дзіцячым...

"Каб ты і не гаўкнуў болей

Сваім языком сабачым!!"

Такі быў табе прысуд.

Халэмус! Каюк! Капут!

Так святкавала ўбоства

Мовы тваёй забойства.

Так апаганьваў злыдзень

Духу твайго Вялікдзень.

Так пацяшаўся зброд

З гора твайго, Народ.

Прабег і яшчэ дзесятак

Гадоў - як па градах статак.

I што ты, Народзе, маеш?

Як ты жывеш-пажываеш?

На якога пана ішачыш?

Што чуеш наўкол і бачыш?

Таксама святкуе ўбоства

Высокай красы забойства.

Таксама руйнуюць хамы

Твайго дзеяслова храмы.

Таксама глуміцца зброд

З пакутаў тваіх, Народ.

Усё, як тады! Бо згодна

З усім, што табе прывычна.

Толькі яшчэ больш подла

I ягачэ больш цынічна.

Ціха (каб спалі дзеці),

Без груку і некрывава

Ідзе нечуваная ў свеце

Над мовай тваёй расправа.

Над тваёю душой расправа.

2003

ХРОНІКА Ў ГЕКЗАМЕТРАХ

Так, гэта будуць гекзаметры трэцяга

тысячагоддзя

Ад нараджэння Хрыстовага.

Не ў перайманне, вядома,

Слыннаму старцу сляпому Гамеру

або Гесіёду, -

Проста радкі так пабеглі, маёй не

пытаючы згоды.

"Бацька дачушку знасільнічаў -

працверазеў і ўтапіўся ".

"Пенсіянер паляцеў на асфальт праз

акно - ад галечы ".

"Школьніца нож у сяброўку загнала

за трыццаць даляраў ".

"Дачнік спусціў ваўкадава на

хлопчыка - сына суседзяў ".

"Стрэлам у скронь разлічыўся з

жыццём капітан - у адчаі".

"Маці-падлетак, радзіўшы, на сметнік

занесла дзіцятка ".

"Любы, адзіненькі ўнучак бабулю

забіў за бутэльку ".

"Трое юнцоў акадэміку знанаму

чэрап прабілі".

"Гэтай зімою апошняя здохла

ў калгасе карова ".

"Дзеткі на вуліцы вучацца -

злыдні ліцэй адабралі".

"Піскнула праўду газета - і клямка ёй:

болей не пісне ".

Гэта - маленькая частачка хронікі

ў допісах прэсы.

Наша рэальнасць. На стыку стагоддзяў

і тысячагоддзяў

Іншай не здолелі мы забяспечыцца -

цешымся гэтай.

Іншая спее ў яшчэ не набухлых

пупышках свабоды.

2003

ПАМЯТКА ДЛЯ БЕЛАРУСКІХ ДЗЕТАК

Памятку гэту, гекзаметра складам

антычна-раскошным,

Вам я на роздум і ўжытак пішу,

даражэнькія дзеткі.

Ведайце: шмат развялося людцоў на

зямлі беларускай,

Што нашу мову драпежаць і нас за

яе ненавідзяць.

"Ну, а чаму?"- запытаеце? Дзве

назаву я прычыны:

Першая - гэта іх чорная і

неадольная зайздрасць,

Што незвычайна прыгожаю моваю

Бог надзяліў нас -

Наймілагучнай, найчыстай у

моўным букеце славянства.

Спевам анёльскім чароўным гучыць

яна ў вусенках вашых,

Як запяеце вы, дзетачкі, родную

песню... Дык вось жа -

Іх і даймае нялюдская зайздрасць,

не могуць змірыцца:

Як гэта нам дасталася такая

цудоўная мова ?!

Ну, а другая прычына, што многіх

кідае ў шаленства,

Гэта - іх злосць ад бяссілля,

ад немачы розуму й духу:

Надта ж багатая і дасканалая

ў гуках і ў сэнсах

Наша вячыстая мова!

Каб ёю як след авалодаць -

Розум патрэбен не куцы,

і талент, і чуйнае вуха.

Слабым глуздамі няздарам яна

недаступная, - гэтак,

Як не па сіле складаны і тонкі

інструмант музыку,

Што балдавешкаю бухае-б 'е

ў барабан велічэзны...

Вось і запомніце, дзеткі,

і ведайце-знайце прычыны

Злосці-нянавісці гэтых няшчасных...

I дзякуйце Богу,

З ласкі якога мы ўласную маем

Краіну і Мову.

Ну і рабіце высновы. Якія ?

Падумайце самі.

2003

* * *

Ведаў: будзеце зноў і хлусіць,

I віляць перад праведным словам,

А я зноў буду Бога прасіць,

Каб яно на здароўе пайшло вам.

Разумею ваш клопат, браткі, -

Разумею і крыўды не маю:

Гэта лёс, гэта вырак такі -

Мой, і ваш, і няшчаснага краю.

2003-2004

ОЙ, ЯК ДОБРА!

Добра ў зацішку, на сонейку

Пасядзець. Ой, як добра!

На істот жывых спакойненька

Паглядзець. Надта добра!

На казюлечку-мурашачку

У траве. Ой, як добра!

Вунь як рада малюпашачка,

Што жыве! Як ёй добра!

Паглядзець на гулі шлюбныя

Матылькоў. Надта добра!

Сэнс жыцця - у гэтым, любыя.

З век вякоў. Ой, як добра!

2004

БАЛАДА ПРА ВАНЬКУ I МАНЬКУ

Ванька і Манька,

Каб не псаваць

Адносін з багатай суседкай,

Рашылі ёй хату сваю аддаць

I жыць у яе пад паветкай.

Ну й ідыёты!

Як жыцьмуць яны там?

Вядомая рэч:

Зімою заенчаць абое:

"А дзе ж наша хатка?

А дзе ж наша печ?

А што ж мы зрабілі з табою?

Ну й ідыёты!"

Пасля акалеюць.

I прыме іх дол.

I крыж ім паставяць з паметкай:

"Ванька і Манька.

Мелі свой дом,

А ўмёрлі ў людзей пад паветкай.

Ну й ідыёты!"

2004

ПЫТАННЕ

Беларус!

Ты і дужы, і зграбны,

І кемны, і ў працы не зломак.

Дык чаму ж

Ты жывеш, як бяздарны,

Нікчэмны лайдак-пустадомак?

Дзе твой дух?

Дзе твой гонар? Твой голас?

Твой чын беларускі?

Ці ты гакнеш...

Ну хоць кулаком па стале -

Каб на дробныя друзкі!?

2004

ГОСПАДЗЕ БОЖА...

Госпадзе Божа,

Навошта,

Навошта ты ўзяў мяне ў сведкі -

Бачыць, як з роднае Маці

Знушчаюцца вылюдкі-дзеткі?

Як выглумляюцца,

Як ёй у вочы плююць,

Супастаты-блюзнерцы,

Як намагаюцца,

Найбалючэй каб

Ударыць няшчаснай у сэрца...

Госпадзе Божа,

За што мне,

За што мне такая пакутная кара -

Каб адыходзіў я

З гэтага свету

Пад гогат агідных пачвараў?

Хай бы я лепей

Не чуў і не бачыў,

Не знаў і не ведаў такога!

Хай бы Ты лепей

Забраў да сябе мяне, Божа,

З калыскі - малога.

2004, травень

МАЕ САБАЧКІ

Восем іх у мяне - аж восем! -

Розных парод і масцей сабачых:

Чорны, жоўты, руды і перапалосы,

I нават якіх я ў натуры не бачыў -

Якісь кармазынавы і фіялетавы,

I светлаблакітны, як неба ў сонцы...

Хто яны ў хаце? Сябры паэтавы,

Заступнікі верныя і абаронцы.

Вунь які ў кожнага від харобры -

Ні ў аднаго не падтулены хвосцік.

I крый Бог, калі нехта нядобры

У масцы добрага прыйдзе ў госці!

"А ну паспрабуй зачапі перад намі

Не толькі словам, а й думкамі брыдкімі -

Дык пабяжыш з раскалашмачанымі штанамі

I з пакусанымі лыткамі!"

Дзякую, дзякуй, мас дарагія,

За вашу гатоўнасць кінуцца й абараніць,

Калі раптам нейкія людзі благія

Захочуць мне крьгўду ўчыніць.

Як гэта важна ў мой час невясёлы!

I як жа я ўдзячны мілай малечы -

Трэцякласнікам лепшае мінскай школы.

Што мне падарылі вас на сустрэчы!

2004, красавік

СКАЗ ПРА ЗАЛАТОЕ ПЁРКА

Як матульку немаўлём

Меў за Матку Боску -

Я смактаў і ўноч і днём

Залатую соску.

Падкачаўшыся крыху,

Часта і ў ахвотку

Еў ільняную жмыху

З залатога сподку.

Як давер бацькоў зазнаў -

Хоць малы, а служка!

Парасят на выган гнаў

Залатою пужкай.

Стаў падлеткам - на мурог

Пасвіць вёў Буронку

На прывязаным да рог

Залатым пастронку.

Потым... неяк на жніве

Птушка перапёлка

Падарьтла ў жыце мне

Залатое пёрка.

Хай не з неба журавель -

"Жнеячка" затое.

Я ад шчасця ружавеў:

Пёрка залатое!

Любаваўся доўга ім

Дый схаваў чын-чынам:

Рана знацца мне з такім

Залатым начыннем.

Як, пажыўшы, награшу -

Вось тады, канешна,

Выму пёрка й напішу

Залатое нешта.

Жыў, грашыў і гараваў,

Піў і плакаў горка.

Дый забыўся дзе схаваў

Залатое пёрка.

Сама ў час, адчуў калі,

Што душа гатова

Падарыць сваёй зямлі

Залатое слова.

Ну, ды што ж! Такой бяды!

Гэты дар у вершах

Зробіць нехта малады -

З племя шчаслівейшых.

Тое пёрка ў добры час

Знойдзе ў нейкім склепе

I напіша Слова-Сказ

Прыгажэй і лепей.

2003-2004

ЭКСПРОМТ

Калі дапякуць, што ні есца, ні п'ецца

I нават на сэрцы аскоміна -

Я еду зірнуць, як дымочак віецца.

Не, не, не шашлычны, а з коміна.

А потым агмень распалю на падворку,

З камення Лагойшчыны складзены,

I буду там з полымцам весці гаворку

Пра лёс наш, чужынцамі скрадзены.

2002

КЛІЧ ДА БЕЛАРУСКАЙ МОЛАДЗІ

Новы век

Азарыў небасхіл.

"Чый ён будзе?" -

Прарокі гамоняць.

Будзе наш -

Калі выстарчыць сіл

У цябе,

Беларуская моладзь!

Значыць,

Трэба па долю ісці

З цвёрдай верай,

Што вёрсты не змораць.

Дык не страць,

Не ўступі,

Не ўпусці,

Гэты шанц,

Беларуская моладзь!

Хай за зданню

Пачварыцца здань

Сілу волата

Цені не зломяць.

Час прабіў:

Уздыміся

I стань

У шыхты,

Беларуская моладзь!

Веру:

Выпаўзні з чорнай начы

Дух твой вольны

На здраду не змовяць.

Раздрузгоч,

Раскрышы

I змяці

Іх кубло,

Беларуская моладзь!

Помні:

Волю ў змаганні бяруць,

А не просяць,

Не кленчаць,

Не моляць.

Толькі ты

Зберажэш Беларусь!

Толькі ты,

Беларуская моладзь!

2001

БЕЛАРУСКАМУ ДЗЕЦЮКУ

Што дрыпаеш гэтак дробна

На падагнутых нагах?

Роўна хадзі, брат, роўна!

I кроку прыдай размах!

Шырока ступай і цвёрда!

Паставу ў хадзе змяні!

Годна трымайся й горда!

Ты - на сваёй зямлі.

Што ты пагляд панылы

Пад ногі ўпіраеш, у дол?

Што: табе - край нямілы?

Родны прастор наўкол?

Смела, а не як злодзей.

На свет і людзей зірні!

Годзе трымцець, брат, годзе!

Ты - на сваёй зямлі.

Што ты ўсё шэптам, шэптам

Ды і на вуха яшчэ,

Нібы махляр з гешэфтам:

Крый Бог - сакрэт "працячэ".

Прэч адкінь гэту боязь!

I праўду перад людзьмі

Кажы, брат, на поўны голас!

Ты - на сваёй зямлі.

2005, чэрвень

З ВЕКУ Ў ВЕК I З РОДУ Ў РОД

З веку ў век і з роду ў род

Не цярпеў ярма народ

I глядзець чужынцу ў рот -

Меў за ганьбу.

I над безліччу нягод,

I над скопішчам згрызот

Бласлаўляў на Вольны Сход

Янку й Ганну.

З веку ў век і з роду ў род,

Сэрцам прагнучы яснот,

Не глуміў сябе народ

Чорнай змовай

I ля тых дзвярэй-варот,

Дзе ў Святыню Уваход,

Меў за варту круглы год

Наша слова.

I грымеў мацней грымот

Кліч на захад і на ўсход:

Згінь-сыдзі, варожы зброд!

Каб - ні духу!

Не затым ускрэс народ,

Каб давеку, з роду ў род,

Несці ў сэрцы гвалту плод -

Боль і скруху!

2005, чэрвень

ПЕРАМОЎКА З СЯСТРОЙ СВЯТЛАНАЙ

- Сястрыца любая,

Ты што з слязьмі ў вачах ?

Што сталася ?

Цябе пакрыўдзіў хтосьці ?

- Вось, прачытала...

Гэта - страх і жах.

Яны, браток,

Цябе даб'юць ад злосці.

- Дык ты з-за гэтага ?

Дарма, зусім дарма!

Тут не тужыць,

А радавацца трэба.

Злуюцца - значыць,

Праўды ў іх няма.

А страх і жах -

У іх сядзіць у рэбрах.

- Мне за цябе

Сціскае сэрца боль.

Лютуюць,

Што не стаў ты на каленкі.

Пайду, пайду ў той дом -

Адно дазволь -

I хоць катораму з іх

Плюну ў зенкі!

- Ах, мілая!

Ну як мне не любіць

Цябе! У нашым

Немаленькім родзе -

Адна такая ты.

За ўсіх табе баліць

I ўсім ты рвешся

Памагчы ў нягодзе.

Ну а сама...

Тваё здароўе скраў

Пеніцылінавы

За трыццаць год атруты.

I мацярынскай долі

Бог не даў.

I дома... Знаў бы хто!..

Адны пакуты...

- Такі мой лёс.

Што пра мяне казаць?

Хто я такая ?

Што ў жыцці я значу ?..

Вось тыя лекі,

Што прасіў ты ўзяць.

I мёд з вашчынкай -

Ад мяне ў прыдачу.

I ўсё.

Пакіну я цябе, прабач.

Жанчыны там з партрэтамі -

Як знак эпохі -

Стаяць... Я чую

Іх нячутны плач.

Пайду да іх

Паплачу разам трохі.

2005, чэрвень

НУ А ВЫ, СПАДАРЫ?..

Углядаюся ў твары -

Зусім маладыя, хлапечыя, -

Быццам толькі што ўмытыя

Зімнай крынічнай вадой.

Што - хачу распазнаць -

У вачах гэтых хлопцаў

Адсвечвае?

I чаму мне трывожна -

Нібы перад нейкай

Вялікай бядой?

Ну а вы, спадары,

Што душы нашай поле

Адвечнае

Засяваеце чартапалохам

Няпраўды,

Каб плён нашай веры зачах, —

Вы не знаеце,

Што ў іх вачах беларускіх

Адсвечвае ?

У іх добрых вачах беларускіх.

У іх беларускіх вачах...

2005, чэрвень

ВІЛЬНЯ. ЛУЦКЕВІЧ

Трыпціх

І. 20 верасня 1939

Вільня.

Восень.

Луцкевіч.

Ён ходзіць і шэпча

Сярод Базыльянскіх муроў:

"О няўжо, Беларусь,

О няўжо нам вяртаюць

Калыску за волю тваю змагароў?

О няўжо сапраўды

Нам вяртаюць,

Няхай і пад сцягам нянаскім,

Святы наш агмень?

Беларусь!

Я малюся, малюся...

Бог сведка,

Як прагну я ўбачыць шчаслівым

Твой заўтрашні дзень!.."

II. 30 верасня 1939

Вільня,

Восень.

Луцкевіч.

Захмараны вечар.

Найчорны з яго вечароў.

Вось і ўсё!

Не паспеў і прыкленчыць

Яшчэ раз

Сярод Базыльянскіх муроў, -

Больш ніколі не ўбачыць ён іх,

Як не ўбачыць

Ні родных сваіх,

Ні сяброў.

У глухім "варанку"

Яго віленскім шляхам

У менскую "амэрыканку" вязуць,

Дзе,

Ён знае,

У лёхах сырых,

Пацукі

Беларускае сэрца грызуць.

Яму ведама ўжо:

Абманулі!

Цынічна і здзекліва

Брат-вызваленец накпіў.

Вільня ўжо старгавана.

Ужо за яе

Вызваленец

Пляцоўку для танкаў купіў.

Ён ад роспачы плача: "Кастусь!

Наш вялікі з вялікіх Кастусь!

Як далёка ты бачыў, калі заклінаў:

"Дык не вер ім,

Не вер ім,

Не вер ім,

Не вер, Беларусь!

Не дадуць табе волі яны,

Не дадуць!

I павек не дажджэшся,

Калі не здабудзеш сама!

Для цябе ў іх адно -

Аняменне ў няволі -

I смерць.

Для цябе ў іх другога няма".

III. 17 верасня 2004

Вільня.

Верасень.

Ноч -

У зіхценні раскошных рэклам,

У агнях ліхтароў.

Цень Луцкевіча

Ходзіць

Нябачны

Сярод Базыльянскіх муроў.

Каб прыслухаўся хто -

Чуйным сэрцам -

Пачуў бы,

Што кажа святы чалавек:

"Вось і ўсё!

Вось цяпер ужо ўсё!

Назаўсёды.

Навечна.

Навек.

Божа моцны!

Даруй і скажы:

Дзе ты быў?

Дзе ты, Госпадзе, быў,

Калі гэную змусту

Над воляй,

Над доляй,

Над лёсам народа рабіў

Змеявокі,

Рабы,

Сухарукі,

З смярдзючай душышчай

Вампір-людажэр?

Бачыш, Госпадзе, сам:

З той пары

Яшчэ больш занямог,

Яшчэ больш знедужэў -

I хварэе,

I чахне,

I не выздараўлівае

Пад апекай тваёй

Беларускі народ.

Дык не дай жа, не дай,

Каб заціх у душы яго

Спадчынны боль,

Каб сышла яго памяць на звод!

Бо як станецца так –

У яго, як і Вільню,

Суседзі, браты, сваякі адбяруць

Спрэс усе гарады,

Спрэс усё,

Што завецца яшчэ Беларусь!..

Беларусь...

Беларусь..."

Так ён ходзіць і ходзіць,

Нябачны,

I просіць і просіць -

Нячутнае просіць пачуць...

А тым часам у Менску,

У лёхах сырых.

Пацукі

Беларускае сэрца грызуць.

2004, травень-кастрычнік

ЛАГОЙШЧЫНА

Лірычны маналог

Лагойшчына!

Найпрыгажэйшы куток беларускай зямлі!

I хоць, пэўна, за гэтую славу

гатовы спрачацца і многія іншыя

з тых, што на ўсход і на захад,

на поўнач і поўдзень,

ды невыпадкова, аднак жа,

цябе "беларускай Швейцарыяй"

трапна калісьці назвалі -

таму ўжо за сотню гадоў

і дагэтуль без рэўнасці ўсе аўтараюць

як вобраз дакладны і ўдалы.

Ты ўся - у пагорках паднебна-высозных,

крутых і пакатых, лабастых і круглых,

зарослых і голых,

ва ўпадзінах донных і ўтульных лагчынах,

у поймах разлеглых, усланых лугамі,

у стромых узгор'ях, равах і ярах маляўнічых,

у луках і лучках, абшытых гсустоўем густым,

у белых прасёлках - ад вёскі да вёскі

(што праўда - у тым, пешаходным яшчэ,

даасфальтавым часе).

Ты ўся - у лясах неаглядных,

у пушчах дрымучых, таемных,

у шчырых барах і цяністых дубровах,

у ясных і ветлых палянах,

уся ў паясах і вянках пералескаў,

у купках гаёў кучаравых,

у люстрах лясных азярын

і люстэрках крынічак,

калісьці нязлічаных тут,

што вечна бруіліся, булькалі,

беглі, журчалі,

як бы запрашалі

прыпасці губамі ці ў горшчы зачэрпнуць

і смагу ўталіць і здароўя набрацца.

А рэкі твае! - ціхаплынная,

негаманкая, апроч як разводдзем,

спаважная Гайна,

што згодна і любасна

Беразіне ахвяруе сябе,

каб урэшце дабегчы нябачным струменем

да Чорнага мора,

а вечная-звеку суперніца ёй -

Дзвінаса-прыгажуня,

што з бегу-разбегу кідаецца,

нібы сястра, у абдымкі Віллі,

каб данесці пяшчоту сваю

да балтыйскіх прастораў.

А горад твой! - горад Лагойск -

легендарны ў гісторыі краю

крывіцка-ліцвінскага, -

потым, пазней, беларускім названага!

Мала на нашай зямлі гарадоў,

што старэйшыя ўзростам

за колішні слынны Лагожэск -

сталіцу удзельнага княства,

няхай невялікага і падзалежнага,

важна, што ўсё ж адасобнага,

што на зямлі гэтай людзі

дзяржаўнымі чуліся

недзе яшчэ ў адзінаццатым веку.

Невыпадкова, што іменна тут,

у набожлівай Гайне, у храме,

за дзесяць гадоў перад тым збудаваным,

спраўлялі імшу каралю і вялікаму князю

у гонар яго ваяроў неадольных

і іх перамогі,

якою былі ўратаваны ад чорнай няволі

і Віцебск, і Полацк, і Орша,

і Крычаў, і Мсціслаў і многа яшчэ

гарадоў і зямель і людзей крывічанскіх,

падданых магутнай і знанай у свеце дзяржавы -

Вялікага Княства.

Лагойшчына!

Колькі тваімі гасцінцамі ды бальшакамі,

дарогамі ды пуцявінамі

люду прайшло і праехала рознага -

болей нядобрага, жорсткага,

лютага, сквапнага!

Колькі крыві пралівалася тут

і палала пажараў бязлітасных,

колькі паселішчаў, вёсак тваіх руйнавалася,

колькі святыняў бурылася -

цэркваў, касцёлаў і кляштараў,

колькі палацаў-муроў і сядзібаў

знікала бясследна! -

а ты - адраджалася,

ты паўставала ізноў

да жыцця і свабоды.

Невыпадкова,

што з гэтаю марай святлістай

аб волі і шчасці, аб славе і годнасці

тут азараліся сонцам навукі,

асветы, мастацтва

выдатныя творцы,

збіральнікі скарбаў народных,

даследчыкі даўнасці,

што менавіта ў Лагойску

патомныя графы Тышкевічы

ў белым палацы сваім

па-над Гайнай-ракой

заснавалі найпершы ў дзяржаве

музей краязнаўства,

музей беларускай культуры,

мастацтва і кнігі.

I не выпадкова ж, напэўна,

што іменна тут,

ад калыскі прыросшы душою

да родных нябёсаў,

"наўчыўшыся слоў беларускіх ад маці,

а дум беларускіх

ад потам палітых загонаў",

штодня амываючы раны на сэрцы

вадой жыватворнай легендаў і песень,

паданняў і казак,

паўстаў найвялікшы пясняр беларускі,

апостал-прарок адраджэння Народа,

Краіны Дзяржавы і Гонару нашага -

Янка Купала.

Лагойшчына!

Родны мой кут, дзе радзіўся і вырас

і першую ласку людскую спазнаў

і прыняў як навек блаславенне,

дзе хата бацькоўская светам была наймшейшым

і памяпцю найдаражэйшаю будзе да смерці,

дзе родныя сэрцу абліччы на помнічках сціплых

часцей і часцей патрабуюць:

трымайся! не падай!

не траць у віхуры нягодаў

той сілы і праўды, любові і веры,

якімі сумленна і проста жылі мы,

пра гэта амаль не гаворачы,

мужна і годна прайдзі да астатку

дарогу, якую ты выбраў,

і помні, і помні, і помні:

не можа той чуцца няшчасным,

хто мае такую радзіму,

як наша Лагойшчына!

2002, ліпень - 2003, сакавік

Content

Гілевіч Ніл Сказ пра залатое пёрка

Ніл Гілевіч СКАЗ ПРА ЗАЛАТОЕ ПЁРКА

ЯК ЖА СТАЛАСЯ?

А ПАВІННЫ, А МУСІМ...

ПАЧУЙЦЕ!

АДНАМУ З НІЦЫХ

ПРАКЛЁН

БАЛАДА ПРА ПАСЛАННЕ АД КАСТУСЯ

ДЫК ХТО МЫ?

ЗАПОЗНА, ПАНОВЕ...

БАЛАДА ПРА МІКАЛАЯ I КАЦЯРЫНУ

ДУХ БАЦЬКАЎШЧЫНЫ

* * *

НЕЧУВАНАЯ Ў СВЕЦЕ

ХРОНІКА Ў ГЕКЗАМЕТРАХ

ПАМЯТКА ДЛЯ БЕЛАРУСКІХ ДЗЕТАК

* * *

ОЙ, ЯК ДОБРА!

БАЛАДА ПРА ВАНЬКУ I МАНЬКУ

ПЫТАННЕ

ГОСПАДЗЕ БОЖА...

МАЕ САБАЧКІ

СКАЗ ПРА ЗАЛАТОЕ ПЁРКА

ЭКСПРОМТ

КЛІЧ ДА БЕЛАРУСКАЙ МОЛАДЗІ

БЕЛАРУСКАМУ ДЗЕЦЮКУ

З ВЕКУ Ў ВЕК I З РОДУ Ў РОД

ПЕРАМОЎКА З СЯСТРОЙ СВЯТЛАНАЙ

НУ А ВЫ, СПАДАРЫ?..

ВІЛЬНЯ. ЛУЦКЕВІЧ

ЛАГОЙШЧЫНА