Гілевіч Ніл

На флейце самоты [Лірычныя мініяцюры ў жанры “танка”]

Ніл Гілевіч

НА ФЛЕЙЦЕ САМОТЫ

Лірычныя мініяцюры ў жанры “танка”

Падрыхтаванае на падставе: Ніл Гілевіч, На флейце самоты: Лірычныя мініяцюры ў жанры “танка” — Мінск: Выдавецтва Про Хрысто, 2004. — 92 с. — (Бібліятэка часопіса «Наша вера»).

Рэдактар: К. Лялько

© OCR: Камунікат.org, 2010

© Інтэрнэт-версія: Камунікат.org, 2010

Трыццаць адзін склад

Уціснуць у пяць радкоў

Строга па схеме:

Пяць-сем-пяць-сем-сем, — і ўсё!

Вось вам, сябры, і «танка».

А СВЯТЛО ЎСЁ ІДЗЕ

2002-2004

Што гэта ў цемры

Свеціцца там, дзе клады?

Ледзь здагадаўся:

Фасфарысцыруючы,

Мова выходзіць з магіл.

Задыхаюся.

Не хапае паветра —

Бы ў душагубцы.

А стаю на пагорку,

Пад небам, сярод палёў.

Злуюцца, крычаць:

«Дакуль ты іх будзеш сніць —

Вершы аб волі?»

Злуюцца... А хіба ж я

Снам у сне загадаю?

Памяць маленства:

Над чорным полем — імжа.

Сагнуўшыся ў крук,

Грэбае мама раллю

I кідае ў кош бульбу.

Усё паспела

Адкрасаваць у пару,

Яшчэ за цяплом,

Толькі «бабіна лета»

Ізноў апаліў мароз.

Сядзіць і плача,

А чаго — не гаворыць.

I страшна спытаць —

Каб не пачуць такое,

Што й сам зальюся слязьмі.

Доўгі летні дзень

Зглуміў на прыіску слоў.

А ўвечары ў двор

Аднекуль прыплыў дымок —

Напомніў, што ёсць жыццё.

Дожджык уночы

Яблыньцы каля ганку

Штось шэпча. I мне

Не хочацца ў хату йсці —

Наўспамінаюся хоць.

Кветка за кветкай,

Адцвіў і пажух няўзнак

Мой агародчык.

Сумна, бо скора, відаць,

Адцвіце мне і сонца.

Музыка ночы!

Неба з зямлёй злучыла!..

А камертонам

Ёй паслужыў цвыркунок

Першы азваўся ў цішы.

Як магму вулкан,

Выварочвае памяць

Расплаўлены боль.

Куды ўцяку ад яго,

Каб не спапяліў ушчэнт?

Не ўгледзеў, калі

Стала радзейшым нашмат

Рэшата Бога,

А толькі бачу, што ўжо

Дзён засталася жменька.

Разлёталіся,

Размільгаліся думкі

Ні сабраць, ні ўняць.

I чаму на Купалле

Такая доўгая ноч?..

Спацелай спіной

Адкінуўся да камля

Старой бярозы —

Iвечнасці халадок

Адчуў у спякотны дзень.

Навошта я зноў

I зноў забіраюся

У глуш самоты?

Навошта трывожу цень?

Каб зведаць яшчэ раз боль?

Як вымерла ўсё —

Такая глухая ноч!

I раптам недзе —

Згадкай пра край маленства —

Далёкі сабачы брэх.

Сем тыдняў сухмень.

З лесу цераз дарогу

Вавёркі ў мой сад

Грызці ранеткі бягуць.

Піце, звярочкі, піце!

Грыб ля дарожкі.

Ах жа, які прыгажун!

Не трэба, а ўзяў.

Інстынкт паляўнічага.

Можа, каму падару?

Так, ты ўзвысіўся.

Бо часу на гэта меў.

А колькі ж яна

Табе аддала жыцця,

Каб самой не ўзвысіцца?

Прыйшла паглядзець,

Каго ж ён за жонку ўзяў,

I бачна было,

Як усё ў ёй крычала:

«Божа! За што Ты яго?..»

Лісток за лістком

Кідаў яе слёзы ў печ.

I думаў: спаліў,

I стане душы лягчэй.

Дзівак! Ці ж слёзы гараць?

Зімовая ноч.

Калянага неба стынь —

Ад зор да зямлі.

Мароз такі — што вусны

Ад вуснаў не адарваць.

Зняможаная

Палам любоўнай жарсці,

Адкінулася

На шырачэзным ложку

I выдыхае шчасце.

Паміраючы,

Маці сказала чамусь

Сыну-студэнту:

«Апрача твайго таты,

Я мужчыны не знала...»

Пачуўшы мяне,

Дразды шуганулі прэч

З чорнай рабіны.

Не знаюць, як люба мне

Бачыць іх баль асенні.

Нарэшце прайшлі

Дажджы — і ў лесе стаіць

Саладжавы дух

Падапрэлага лісця.

Нібы ў астылай лазні.

Як смачна яно

Смокча матчыны грудзі,

Красу й маладосць!

На пероне вакзала.

Перад першай дарогай.

Тонка-п'янлівы

Водар тваіх валасоў

Перагукнуўся

З водарам верасу — тым,

Што нас п'яніў на ўзлеску.

Вось і ў табе ўжо

Бачу адно дабрыню,

Ціхасць і стому.

Як моцна цяпер ты мне

Напамінаеш маму!

Ёсць водападзел

Рэчак і рэк на зямлі —

Воля прыроды!

А ёсць і водападзел

Душ. Чыя ж бы тут воля?

Якая цяплынь —

Якраз пасярод зімы!

Выйшаў на ганак —

I здалося: дыханне

Адталай раллі пачуў.

Зноў быў навёў я

Ідэальны парадак

На сваім стале —

I зноў, дзякаваць Богу,

Перамагае жыццё.

Сэрца не здрахла —

Яму не даюць драхлець

Добрыя людзі:

Раняць і раняць яго.

Дык мабілізуецца!

Як заспяваў ён —

Раптам, на сцежцы лясной,

Летнім світанкам!

Адкуль жа трэба ісці,

Каб гэтак шчасліва пець?

Падалі адвар.

Водар — родны, а чаго —

Пазнаць не магу.

Ці не гэта і ёсць лёс

Беларускай культуры?

Смецце ў космасе

Носіцца па арбітах —

Абломкі ракет...

Гляджу ў сінь нябёс: ну й ну!

I там насмецілі ўжо!

Самы высокі

I самы белы касцёл —

Наш быў, у Гайне.

Заглянеце мне ў душу —

Пераканаецеся.

Так страшна ўявіць,

Колькі я дам аднойчы

Клопату родным, —

Што хай бы я ўлёгся лепш

Дзесь у брацкай магіле.

Да дзеда ў госці

З мамай ідзем — ірвуся

Наперад хутчэй, —

Знаю: за трэцяй гарой

Будзе дзедава вёска.

А быў жа ён — час,

Калі мне здаваліся:

Рачулка — ракой,

Пагорачкі — горамі,

Дзедава слова — Божым.

Белая поўня.

Белы сувой дарогі.

Скора і дома!

Камашы ў адной руцэ,

Куфэрак кніг — у другой.

«Любіць — не любіць...»

Помню, абшчыпваў і я

Белы рамонак.

Забава, а як хацеў

Скончыць пялёсткам «любіць»!

Сон, а забыцца

Не хоча. Дзіўная рэч:

Праходзяць гады,

А ён, той сон пра яе,

Не-не ды і ўспомніцца.

Старыя кнігі...

Наважыў збыць — і не змог:

У кожнай — знакі

Алоўка... Вешкі пуцін,

Якімі ішла душа.

Праз колькі гадоў

Унук мой будзе юнак,

I нейкі мардач

Пагоніць яго ў Чачню...

Лепш сёння загіну я!..

Перад канчынай

Бацька мне скрушна сказаў:

«Вось, паміраю,

А тых, з кімі ўсё жыццё

Змагаўся, стала шчэ больш...»

Як добра было б,

Каб знік страшны цень вайны,

Каб рунь ажыла,

I каб шпакі занялі

Домік, што я ім зрабіў!

Родныя гукі...

З гукаў — родныя словы...

Са словаў — песні,

Казкі, паэмы, драмы,

Жыццё, Радзіма, Народ.

Той, хто праславіў

Бацькаўшчыну — папрасіў

Два метры зямлі,

Каб вярнуцца з чужыны...

З удзячнасці — не далі.

I я зразумеў:

Хоць кінься грудзьмі на дот

За волю Тваю —

I з амбразуры зняты

Не пераканаю іх.

Часцей і часцей

Апынаюся думкай

На тым пагорку,

Дзе мама, сястра і брат.

I камяні. I сосны.

Скора ўжо, скора

Пройдзе, я веру, Гасподзь

Па нашай зямлі.

Толькі патрапіць бы нам

Ступіць у Яго сляды.

Ужо холадна,

Ужо хочацца ў хату

Падацца з двара

I з напаленай грубкай

Павітацца далоньмі.

Гляджу на пусты,

Голы садок. А ў думках:

З кім я? I што я?..

На бязлістай галінцы

Склее забыты яблык.

Музыка лесу

Заўсёды ў душу спакой

Мне навявала.

Што ж гэта сёння так

Хвоі шумяць трывожна?

Між чорных ялін, —

Сонечна-жоўтыя спрэс,

Сям-там бярозы, —

Бы свечкі гараць, каб я

Не заблудзіўся ў нетры.

Вы — маеце ўсё,

А я — толькі вяргіняў

Кустоў дзесятак.

Што ж трэба вам ад мяне?

Даць на развод? Вазьміце!..

Зненавідзеўшы

I прадаўшы ў няволю

Родную мову,

Гэныя дочкі-сыны

Прададуць і Радзіму.

Аж не верыцца,

Гледзячы ў вочы жыццю,

Што колісь і мы

Мелі гонар дзяржаўных,

Свабодных душой, людзей.

Гэтыя возьмуць

Верх ва ўсім і заўсёды,

Бо ў іх вачох —

Тое, чаго не было

У вачох маіх продкаў.

Пад вечар набіў

I сяннік і падушку

Шэптам мурагу,

Водарам спелых зёлак.

Што сёння прысніцца мне?

Рэдкая ўдача —

Сонечны дзень пасярод

Восені чорнай.

Як узнагарода тым,

Хто чакае і верыць.

Уночы яна

Так сырадоем пахла,

Як быццам у ім

Выкупаная была.

Трыумфавала святасць.

Гронкі каліны

Ярка зырчаць на сонцы

Над снежным долам.

Занадта прыгожыя,

Каб не заўважылі іх.

Чаму ты, браток,

Гэтак крычэў на мяне —

Дзіка, сіберна?

Чаму не дае мне Бог

Забыць гэну злосць тваю?

Позна, брат, позна

За локаць сябе кусаць.

Хто ж вінаваты,

Што быў і сляпы, як крот,

I, як дзіця, наіўны.

Мне цяжка вельмі:

Я знаю, што зрабілі

За сотні гадоў

З нашай ліцьвінскай душой

Чужакі-акупанты.

Дзед мой казаў так:

«Якая розніца, хто —

Жандар ці гандляр —

Сядзе на галаву мне?

Скіну — хто б з іх ні ўсеўся!»

Па чым пазнаю,

Што ты — мой брат беларус?

У тваіх вачох —

Наша гісторыя ўся,

Усе дзесяць стагоддзяў.

Вы думаеце,

Што ў вас апраўданне ёсць?

Так думаў і я.

I гэта мой страшны грэх

Перад памяццю родных.

Усё замёрла:

Ні лісток, ні травінка —

Не шалахнуцца.

Бы ў чаканні прысуду,

Што зараз абвесціць гром.

Гадзюка ў дзічы

Скуру змяніла: такі —

Прыроды закон.

Выпаўзла з выпаўзіны

I папаўзла... гадзюкай.

Гэта не праўда

Крычыць у табе, о не!

У праўды, браток,

Вочы — як васілёчкі,

Вымытыя расою.

ПАМЯЦІ НІНЫ

2003-2004

Ведаю: гэта —

Толькі маё. Да скону.

Навошта ж пішу?

Ну, можа, знойдзецца хтось,

Хто зразумее нешта.

Ціха ляжала.

Думаў, што спіць. I раптам:

«Ты ж трымайся, Ніл!

Ты ж трымайся!..» — сказала.

Не адкрываючы воч.

«Падвядзі мяне

Да вакна, — папрасіла. —

Хачу паглядзець...»

Праз паўхвіліны цяжка,

Скрушна сказала: «Усё...»

«Я паміраю.

Ты разумееш гэта?

Я паміраю...»

Божа, за што ты судзіў

Мне перажыць такое?

Абарвалася...

Усё абарвалася...

Усё пагасла...

Усё, што свяціла мне

I абяцала свяціць.

Помню, сказала:

«Ой, як ты будзеш плакаць,

Калі я памру...»

Не, не ўяўляла яна

Плачу майго землятрус.

Божа, ты ж бачыў

Як ёй хацелася жыць!

Чаму ж так? За што?

Знаю адказ твой, Божа.

Даруй мне мой боль і страх.

Як ты прасіла:

«Дамоў! Хоцьнадзень дамоў!..»

I вось ты дома.

I толькі на дзень. Заўтра

Пакінеш свой дом навек.

З гэтага часу

На Кальварыйскіх кладах,

У ціхім кутку,

Будуць твой сон сцерагчы

Сплаканыя таполі.

Прыйшоў да цябе,

А далакопы наўзбоч

Яму капаюць...

Хто ляжа ўжо сёння тут?

Хай бы ўсё ж добры хтосьці.

Лісты прыходзяць.

Чамусьці кожны канверт

Я ўскрываю так,

Як быццам у ім знайду

Выслабленне ад болю.

Дзе ты, куды ты

Гэтак далёка пайшла,

Што не прыходзіш?

Вочы прагледзіў — няма.

Слухаю ціш — не чутно.

Плачу і плачу.

Я і не знаў, што ў мяне

Слёзы так блізка.

Як ні згадаю цябе —

Вочы да Бога плывуць.

Таго, што хацеў

Пачуць у апошні час, —

Ты не сказала.

Можа, і лепш, бо, можа,

Было б мне яшчэ цяжэй.

Вось і настала

Страшнай расплаты пара:

Курчуся ў муках

I праклінаю сябе —

I ратунку не бачу.

Перабіраю

У памяці тыя дні —

Тыя, што нашы...

Божа, які мізэрны

I жалкі я перад ёй.

Ты — вечным жыла:

Любоўю і дабрынёй.

I будзеш вечна.

А я — быў рабом часу.

Гэтым і пакараны.

Тымі ключамі,

Што я адмыкаў дзверы

У свет мілаты —

Цяпер адмыкаю ў стынь,

У пустату, у вусціш.

Я знаю, чаму

Мне так нясцерпна баліць

Даўні твой здымак.

Страшны быў першы твой боль.

З ім і сышла ў магілу.

Сто дзён я хадзіў

Высакародна хлусіць:

«Ты паправішся...»

I вочы ад воч хаваў,

Каб праўду не ўбачыла.

Сядзела моўчкі.

Як бы не чула мяне.

I я замаўкаў.

Пра што яна думала?

Ніколі не буду знаць.

Усё бачыла.

Пакутвала. Плакала.

I малілася:

«Божа, падтрымай яго!

Маіх сіл не хапае!..»

Гэта быў подзвіг

Твой чалавечы — каб я

Чуўся шчаслівым.

Чуўся, таму й не бачыў,

Таму й не цаніў, сляпы.

Помню, сказала:

«Хадзем, палюбуемся,

Як прамяніцца

Наш бел-чырвона-белы!..»

Быў Дзевяноста Другі.

«Што яны робяць

З Беларуссю! — плачучы,

Крычала яна. —

Я не стрываю й памру!..»

I — памерла. Ад гора.

Як мала тваіх

Выслухаў я ўспамінаў!

Усё адкладаў:

«Будзе на гэта старасць».

А старасці Бог не даў.

У кожнай кветцы —

Той, што ты пасадзіла,

Бачу, здаецца,

Твой, поўны суму, пагляд...

Можа, таму, што восень?

Знаю, якой ты

Ад Бога ка мне прыйшла —

Якой святлістай!

Знаю, што ўзяў у цябе.

А ці што даў — не знаю.

Ніводнай гронкі

Чорнай рабіны ў двары

Ніхто не сарваў.

Пакінута ўся драздам —

На дзяды. На памінкі.

Якую ўжо ноч —

Толькі пачну засынаць —

Боль працінае:

«Чаму ты крыўдзіў мяне?

Няўжо ты не знаў, хто я?»

Хаджу паплакаць...

Лепш, як побліз магілы

Нікога няма, —

Тады можна і ўголас.

Уголас не так баліць.

Кажуць і кажуць:

«Звыкнешся, боль ападзе,

Час, брат, — ён лечыць...»

Кажуць так шчыра, нібы

Вераць у гэта самі.

На фотаздымак

Гляджу, у вочы твае, —

Істолькі бачу!

Столькі крыўды і скрухі —

Што воўкам завыць хачу.

I чуецца мне

Ціхі журботны голас, —

Той, у палаце:

«А ружы ці зацвілі?

Праўда? То гэта добра...»

Нехта прыходзіў

I на курганок пад крыж

Цукеркі паклаў.

Выпадкова ці ведаў —

Тыя, што ты любіла.

Хмары зрадзелі,

I запылала сонца

На клёне ў вакне.

Так бывала, калі ты

Заходзіла ў мой пакой.

Божа, якою

Няшчаснай, пакрыўджанай

Ты ўранку была!

Хай бы я лепш не ўбачыў.

Хай бы я ноччу памёр.

Як ты трымцела

Над верай сваёй! I як

Змагалася ты —

З сабой і з цэлым светам, —

Каб той веры не страціць!

Радасці тыя,

Прагнуў якіх я, — былі

Д'ябла грымасы.

Знаў бы я, чым для мяне

Абернецца кожная!..

Ціха страсаю

З заледзянелых вянкоў

Шэрань і чую,

Як хутка ў нутро душы

Прабіраецца холад.

Наша з табою

Мы ўспаміналі разам.

Як люба было!

Успамінаць аднаму —

Цяжка, няўсцерп балюча.

«Паклёп іх і бруд

Ты не прымай да сэрца», —

Гэтак сказала

Мне на сустрэчы яна.

Сёння. У сне. У поўнач.

Вось і снег суздром

Укрыў магілу тваю.

Стаю і зябну.

I думаю пра сябе:

«Толькі каб не зімою...»

Сёння — паўгода...

Выйшаў на ганак у ноч.

Божа, якое

Чорнае неба ўгары!

Хоць бы адна дзе зорка!..

Ізноў і ізноў

Я вяртаюся ў тое,

Што не збылося.

Горка. Ды лепш, чым думаць

Аб тым, што не збудзецца.

Як кроплю расы

Долу баіцца праліць

Поўненькі венчык —

Гэтак баялася ты

Долю праліць няўмысна.

Ноччу пабачыў

Як ты ламала рукі —

Ад болю, ад мук —

Над цяжка хворым дзіцём...

I я зразумеў усё.

Што ты стрывала,

Сцярпела і вынесла —

Знаю адзін я.

Пэвен, што ў нашым краі

Святых жанчын больш, чым дзе.

З кім падзяліцца

Мне болем за родны край —

Так, як з табою?

Так — каб сляза у слязу.

Так — каб на клятву клятва.

Помню, спытаўся:

«Што ад мяне ім трэба?

Чаму так грызуць?»

I ты адказала мне:

«Душу не прадаў — таму».

«Ну й патрыёты! —

Балесна ўздыхнула ты. —

Няўжо ім няўцям,

Што гэтай хлуснёй яны

Б'юць Беларусі ў сэрца?»

Мама... I Ніна...

Як паміралі страшна!..

Вось і выходзіць:

Хто ў муках пражыў жыццё —

Ім і пакутная смерць.

«Глядзіце, прашу,

Каб у дворыку нашым

Прыгожа было...»

Успомніў просьбу тваю —

I так сорамна стала.

Годнасць і гонар

За свой чалавечы сан —

Годнасць і гонар.

У гэтым ты ўся была.

I на людзях і дома.

А радасць жыцця,

З якой ты прыйшла на свет, —

Гасла і гасла...

Усё радзей і слабей

Свяціўся ёю пагляд.

Любіць і цярпець.

I не прыніжаць сябе

Маладушнасцю.

Да апошняга ўздыху

Ты годна несла свой крыж.

У нашым садку —

Гняздзечка ў сівец-траве,

I птушачка ў ім.

Не хоча развітвацца

Са мною твая душа.

Ты плакала так

Жаласліва — як дзіця

Знясіленае,

Што ўжо не можа гукаць

Маму, а толькі плача.

Найстрашнейшая

Кара з усіх на зямлі —

Кара памяці.

О каб мог я забыцца

На гэны роспачны плач!

На што ні зірну —

На хатку, кветнік, садок —

Ва ўсім мне відзён

Запозна ўяснёны мной

Геній тваёй любові.

Усё, што магла,

Ты для мяне зрабіла.

Усё, што магла.

I нават намнога больш:

Выгнала д'ябла з душы.

Няма таго дня,

Каб не падступіла мне

Памяць да горла —

Жалем, балючым няўсцерп.

Ці не да Бога іду?

Пытаецеся,

Чаму не хаджу я ў храм

На пакаянне?

Чаму?.. Не хачу, каб Бог

Зменшыў пакуты мае.

Паэт Юрый Млынк,

Неўзабаве па смерці

Жонкі Марыі,

Кончыў з сабой. Здаецца,

Я разумею яго.

Кожны год вясной

Я загадваў, пачуўшы

Голас зязюлі:

Колькі ж мне накукуе?

Сёлета — не загадаў.

Да астатку дзён,

Па самы апошні ўздых,

На гэтай зямлі

Ты — светач душы маёй.

I там будзеш ім, і там...

Content

Гілевіч Ніл На флейце самоты [Лірычныя мініяцюры ў жанры “танка”]

Ніл Гілевіч НА ФЛЕЙЦЕ САМОТЫ

А СВЯТЛО ЎСЁ ІДЗЕ

ПАМЯЦІ НІНЫ