Гілевіч Ніл

На высокім алтары

Ніл Гілевіч

НА ВЫСОКІМ АЛТАРЫ

Новая кніга паэзіі

Падрыхтаванае на падставе: Ніл Гілевіч, На высокім алтары. Новая кніга паэзіі.— Мн.: Мастацкая літаратура, 1994.—142 с.

Рэдактар: Г. А. Шаранговіч

© OCR: Камунікат.org, 2010

© Інтэрнэт-версія: Камунікат.org, 2010

МНЕ СТОЛЬКІ ХОЧАЦЦА ТАБЕ СКАЗАЦЬ...

* * *

На высокім алтары,

у лясной старонцы...

Ты гары, гары, гары,

Залатое сонца!

Не паводка цераз край —

Дар крыніц глыбінных...

Ты пылай, пылай, пылай,

Дзень мой галубіны!

Не раптоўны бунт крыві -

Боль душы няснёны...

Дык жыві, жыві, жыві,

Міг багаславёны!..

1990

* * *

Я не той,

Што ў Бога ў ласцы...

Я жыву мальбою:

Хай табе не перадасца

Гэта скрушнасць болю.

Гэты сум,

Што точыць сэрца

Горкасцю нядобрай,

Хай табе не перальецца

Аніводнай кропляй!

Хай твой дух

Другім напоем

Хмеліцца яскрава,

Бо на тое, чым я повен,

Ты — не маеш права.

1990

* * *

Гэта — доля, якое я варты?

I я мушу паверыць? О, не!

Гэта — лёсу паблажныя жарты.

Гэта — тое, што пройдзе, міне,

Як праходзіць парою спякотнай,

Калі сонцам затоплены свет,

Срэбны дожджык з хмурынкі залётнай —

Нават пыл не прыбіўшы як след,

Не збудзіўшы карэньчыкі ў доле —

У засмяглай, усохлай зямлі...

О мая неразменная доля,—

Ажыві! Напаі! Наталі!

І даруй, што журуся ў маўчанні,

Што не ў змозе вясёла спяваць,

Што цяжэй і цяжэй мне начамі

Рукі, склаўшы на сэрцы, трымаць.

1990

* * *

Як нечакана сцюжаю дыхнула

На першацвет, на першаспеў вясны!

I курчацца зялёныя лісточкі —

Зняверанага шчасця вестуны.

I аблятаюш. белыя пялёсткі —

Спадманныя, нязбыўлівыя сны,

I сыпяцца, і сьгаяцца яны,

Ужо з іх вырас цэлы курганок —

На свежай наспе, на магіле мар,

А поверх — з металёвых руж вянок,

На чорным крэпе літары — не тыя,

Што звыкла намалёўвае маляр,

Не срэбраныя і не залатыя,

А пісаныя почыркам знаёмым,

Такім знаёмым мне, што як убачу —

Здаецца, не стрымаюся, заплачу.

1990

* * *

Вось і стала табе спакайней,

Сунімаецца нават і памяць.

Ані ў сэрца трывога кальне,

Ані згадка балюча апаліць.

Ну, а стане спакойна зусім...

Так спакойна, што ўпоўначы выйдзеш

I ў марозную зорную сінь

Ты, як воўк адзінокі, завыеш.

1990

* * *

Мне столькі хочацца табе сказаць,

Як бы яшчэ я не казаў нічога —

I слоўца нават аднаго-другога

Не вымавіў, каб споведзь распачаць.

Але прашу цябе — ты знай і помні:

Што не паспею я сказаць табе —

Даскажуць сонца залатыя промні

У вераснёвай сцішанай журбе;

Даскажа ветрык раніцай вясновай,

Што будзе лашчыць твой прыгожы твар;

Даскажа лес сваёй таемнай мовай —

Праўдзівы знаўца дум маіх і мар;

Даскажа ў полі пад гарой крынічка,

Што па каменьчыках бяжыць-журчыць,

I шэрая зязюля-варажбітка,

Што мне накукавала доўга жыць.

Ты толькі іх гаворку зразумей

I слухай, слухай, слухай іх часцей!..

1991

Малітва

Божа прамілы, прасветлы,

Шчыра і слёзна малю:

Спраўдзі, як сон запаветны,

Гэтую просьбу маю.

Я не прашу даўгалецця,

Скарбаў тым больш не прашу.

Хай мне адно дастанецца —

Перш, чым свой круг завяршу,—

Хай у тым полі, дзе ўсё мне —

Блізкая кроўна радня,

Летняю ноччу бяссоннай

Я прахаджу давідна.

Не, не адзін... Ну, канешна,

З ёю там буду я, з ёй —

З песняй маёю бязгрэшнай,

З марай юнацкай маёй!

Хай мы паслухаем разам

Даляў начных галасы,

Хай там, як россып алмазаў,

Бліскаюць кроплі расы;

Хай нам ля вербаў паніклых

Ноч прасцірадла прадзе,

Хай да святое крынічкі

Нас светлячок завядзе.

Хай прычашчэннем да тайны

Стане нам глытка вады,

Каб пацалунак расстайны

Быў, як агонь малады!..

1991

Толькі тая адна

Дробны дожджычак-дожджык,

Вераснёвы, начны,

Насылае і доўжыць

Супакойныя сны.

Ад змяркання шапоча

Па маім будане.

Мабыць, шэптамі хоча

Супакоіць мяне.

Знаю, дожджычак дробны,

Ціхай ласкай тзкой

Многім вернеш ты добры

I настрой і спакой.

А мяне супакоіць

Толькі тая адна,

Што душу маю колісь

Азарыла да дна.

Толькі тая, што потым,

Прашаптаўшы «люблю»,

У адвечных турботах

Мне адкрыла зямлю.

Толькі тая, што ўрэшце,

Расквітнеўшы, як квет,

У шчаслівай усмешцы

Мне адкрыла сусвет.

1992

I наш малебен

Не знаю, што са мной такое:

У нейкім дзіўным неспакоі

Гляджу на голле яблынь, вішань

I так нясцерпна, аж трымчу,

Убачыць цвет на іх хачу,

Каб тут жа, зараз, буйна-пышпа

Укрыўся квеценню мой сад,

Хоць разумею, бачу сам:

Яшчэ пупышкі ледзьве-ледзь

Крануліся насустрач лету,

I што не мог ён заквітнець

Так хутка, раптам, што для цвету

Патрэбна сонца, дождж патрэбен,

І божы гром, і... наш малебен.

1992

Месячнай ноччу

Ну, вядома ж, я не мог праспаць

Гэту поўню над прасторам сонным,

Што даспелай збажыной прапах,

Гэты цвыркуновы найгрыш сольны,

Гэты першы ветрык, што гуляць

Выбег з логу, чуючы дасвецце...

I вачэй тваіх чароўны бляск,

I твой голас, найпяшчотны ў свеце...

1992

* * *

Як чужыя, рассталіся ўранку:

Без пагляду, без поціску рук.

На бязлюдным пероне паўстанку

Замірае ў грудзях перастук.

Пачувапне такое, нібыта

Горка-прыкрае сталася штось.

На завоях капрызнага быту

У калёсах надтрэснула вось.

Мы — чужыя? Пачуй-падзівіся!

I — заўсёды? Ці — толькі цяпер?

Разбуры свой сусвет — і згадзіся.

Перакрэслі жыццё — і павер.

Ну, нічога, нічога, нічога...

Там, дзе вечная ноч апаўе,

Нашы душы асвецяцца ў Бога

I сустрэнуцца зноў, як свае.

1992

Нонсенс

Што не захочаш ты, каб да цябе

Мая душа ляцела з падарожжа,—

Я не паверу.

Быць таго не можа!

I што сярод натоўпу не мяне

Шукацьмеш ты гарачымі вачыма,—

Я не паверу.

Гэта — немагчыма!

I што адмовішся ад усяго,

Чым мы шчаслівіліся з божай ласкі,—

Я не паверу.

Гэта — д'ябла казкі!

Што свет дзівосны, створаны для нас,

Для нас жа стане пеклам невыносным,—

Я не паверу.

Гэта — поўны нонсенс!

1992

* * *

Мілая! Што ты ў мяне адабрала!

Ці разумееш ты гэта сама?

Штосьці такое, што сэнсу не стала.

Што ні задумаю — сэнсу няма!

Мілая, мілая! Гэта — бязбожна.

Тое, чаго мне цяпер не стае,

Траціць ні ў якім выпадку няможна:

Шчасця у вочы глядзець у твае.

1992

* * *

...І я не чуў, як плача сэрца

Тваё... Цяпер кажу: ну, што ж —

Карай! Карай!.. Хоць, можа, усё ж

I не прапашчы я зняверца.

А ты... і ў чорным-чорнай скрусе

Адным трымціш, адным жывеш:

Каб толькі ўчуў-пачуў мой верш,

Як плача сэрца Беларусі.

1992

* * *

Калі пагасаць я пачну —

Не плач ты надрыўна:

Не будзе мне страшна ў труну,

А будзе мне крыўдна,

Што ў тайнах аблічча твайго

Шчасліва і ўдзячна

Ніхто не разгледзіць таго,

Што мне было бачна.

1992

* * *

Заложнік вечны мары ілюзорнай,

Я асаджаўся на зямлю не раз —

Каб вызваліцца мог ад звабы зорнай

I за ратунак не прымаў міраж,

Каб сам сказаў: «Бывай, дзівачка-мара!

Людзей і Бога болын я не смяшу!..»

А я... малюся ёй, каб уздымала

Яшчэ вышэй, вышэй маю душу.

1992

Над Лескавіцкім возерам

Над Лескавіцкім возерам

Спакой і цішыня.

На вецці вербалозавым

Павісла стома дня.

Вячэрняя сутонніца

Нячутна мроі тчэ.

А вусны не натомяцца —

Яшчэ, яшчэ, яшчэ!

Вялікая Мядзведзіца

Заснула на вадзе.

А вочы не нагледзяцца —

Іх стома не звядзе.

Пад іх шчаслівым позіркам

Устане, як дымок,

Над Лескавіцкім возерам

Світальны туманок.

Пасля і промень выблісне —

Азорыць зырка плёс.

I плёс, і мой не выснены,

Мой неспадманны лёс...

Той першы промень сонечны

Душу навек працяў.

Мой снежны ранак сённяшні —

Не памяць, а працяг.

Адкуль жа боль запознены,

Што не стрымаў зару?..

На Лескавіцкім возеры

Аднойчы я памру.

1993

НАД БЯЗДОННЕМ ІДУ...

* * *

Каменні ляцяць на дарогу.

Аднойчы якісь не міне.

Каму я паплачуся? Богу?

Дык ён... ці пачуе мяне?

Паклёпы з начынкаю яду

Кладуць і кладуць на чало.

Каму я паскарджуся? Д'яблу?

Яшчэ не хапала чаго!

Ёсць добрыя людзі — я ім бы

Паплакаўся трохі, але ж —

У іх над галовамі німбы

Уласных пакут. Ім не лепш!

Не волен я горкай гадзінай

Цяжар свой на іх ускладаць.

Дык што ж застаецца, Радзіма?

Ты можаш параду мне даць?

I чую я голас, падобны

На голас матулі маёй:

«Будзь дужы, будзь мужны і добры.

Не бойся натхнёных хлуснёй.

Адрынь іх суды-перасуды.

I чорнай не вер варажбе.

Хай свеціць заўсёды і ўсюды

Маё блаславенне табе!»

1985

Над бяздоннем

Над бяздоннем іду —

Па вузенечкай кромцы ля стромы...

Што, прайшоўшы, знайду?

Чым пакліканы ў шлях незнаёмы?

Над бяздоннем іду...

Там, унізе, раскацісты рогат —

Д'яблы мелюць ваду

На страшэнных каменных парогах.

Над бяздоннем іду.

Там патокі. Там пара клубіцца.

Хоць гукні грамаду —

Галава пачынае кружыцца.

Над бяздоннем іду.

Здрадны страх зацінае дыханне.

Крок яшчэ — і ўпаду...

Іншы хтосьці уславіць каханне.

1990

* * *

Не падбівай. Не падбухторвай.

Дарма шчыруеш. Я не з тых,

Што краю роднаму над прорвай

Самазабойча б'юць пад дых.

Табе — павек не будзе веры.

Не спадзявайся. Не чакай.

Ты ўпотай молішся хімеры,

А мне мой Бог — бацькоўскі край.

Я не забыў: калі ад болю

За лёс ягоны я крычаў —

Ты шанаваў чужую волю

I, падуладны ёй, маўчаў.

Калі дыханне мне і мову

Перацінаў дзікун-сатрап —

Ты не ішоў мне на падмогу,

Ты на душу не браў затрат.

Таму — не снуй перад вачыма.

Не корчы міну. Не прасі.

Прадаўшы ўсё, што ёсць Айчына,

Мяне сто раз ты прадасі.

1990

На краі дажджу

Вы зведалі гэта —

У розгары лета

Пабыць неспадзеўна

На краі дажджу?

Вы скажаце, пэўна,

Што вам давялося

Не раз і не двойчы

На краі бываць —

На краі бяздоння,

Над чортавай прорвай,

На краі знявер'я

I роспачы чорнай,

На краі няшчасця

I нават на краі

Уласнай магілы

Стаялі...

Ну, што ж!

Ну, добра, ну, значыць,

Ваш лёс літасцівы,

Але — ці былі вы

На краі дажджу?

Як не — то паверце,

Не можаце знаць вы,

Што робіцца з сэрцам

На краі дажджу.

I я вам жадаю

Не вечнага раю —

Жадаю імгнення

На краі дажджу!..

1991

Балада

На світанні, ледзь заднела,

Нібы пабудка,

Загугукала на дрэве

Дзікая галубка.

Ды чамусьці так трывожна,

Так журботна-скрушна —

Што было ніяк няможна

Слухаць раўнадушна.

Хоць спытай у шызакрылай:

Дзе ўзялося зрання

Столькі жалю, столькі крыўды,

Столькі наракання?

Хто пачуць яе павінен

I чаму не чуе?

I чаму ён галубіне

Песень не буркуе?

Можа, ён душой бяздольнай

З іншым краем зросся?..

Не, ён роднага гняздоўя

Не забыў, не зрокся.

На драпежнай дзюбе ў полі

Кроў яго скіпела.

Бо ён надта верыў волі,

Надта лётаў смела.

1991

Жаўраначка

Жаўраначка!

Жаўраначка!

Людзі, гляньце: жаўраначка!

Першая-найпершая

Вястуння весніх дзён.

Як яна трапечацца!

Не бачыце?!

Не бачыце!..

I гледзіцё паблажліва:

«Ці не спрасонку ён?

Адкуль ёй быць, калі яшчэ

Мароз сярдуе і пячэ,

I сівер дзьме, што не спярпець,—

Зарана жаўранцы ляцець!»

Жаўраначка!

Жаўраначка!

Людзі, чуйце: жаўраначка!

Ой, як захліпаецца

Званочак залаты!

Як яна заходзіцца!

Не чуеце?!

Не чуеце!..

I гледзіцё насмешліва:

«Ну і дзівак жа ты!

Адкуль ёй быць, калі наўкол

Яшчэ засланы снегам дол

I сосны ў шэрані стаяць,—

Зарана жаўранцы спяваць!»

Жаўраначка!

Жаўраначка!

Людзі, верце: жаўраначка!

Хай сабе — не бачыце,

Не чуеце,— ну, што ж!

Так бывае, мілыя.

I я на вас не крьгўджуся.

Бо Жаўраначка,

Жаўраначка

Прыляцела ўсё ж!

1991

Перад люстэркам

Мо даняла паняверка,

Можа, хто крылы падсек?

Пільна глядзіцца ў люстэрка

Немалады чалавек.

Тонуць набеглыя цені,

Нікнуць у сховах чуцця.

«Божа, які летуценнік!

Божа, якое дзіця!..»

Сутарга раптам на твары —

Болю пакутнага след.

«Божа, якая пачвара!

Божа, які прайдзісвет!»

Лепш бы зусім не глядзеўся!

Лепш бы не бачыў сябе!

Дзе ж той акрылены дзеўся —

Вымыты ў сонца сяйве?

Мо даняла паняверка?

Можа, хто крылы падсек?..

Сумна глядзіцца ў люстэрка

Немалады чалавек.

1991

На ўзгорку

На ўзгорку, на сіверным ветры,

Стаіць ён, ад шляху наўзбоч,

I ўдалеч, дзе лес пракаветны,

Глядзіць, не адводзячы воч.

Стамлёны душэўным разладам,

З надзеяй глядзіць і з тугой.

А што там, за тым даляглядам?

За тою сівою смугой?

Там вёсачка недзе ў бярозах,

I хата на ўскраіне там...

Ах, колькі разоў ён у крозах

Заходзіў туды, як у храм!..

Што ж сёння душа яго ў траўме?

Што мроіцца зараз яму?

Ці, можа, вяртаецца ў травень —

На споведзь юнацтву свайму?

Ці чуе, як сіверам клятым

Да сэрца крадзецца зіма?..

А што там, за тым даляглядам,—

Адказу няма і няма.

1992

Як доўга?

Як доўга ў сэрцы горкі боль

Ператвараецца ў атруту?

За дзень? За месяц? Ці за болып?

А можа — толькі за мінуту?

Залежыць — як усчаўся ён:

З якой бяды, з якіх страхоццяў...

Мой боль-пратэст, мой боль-праклён

Атрутай стаў за пяць стагоддзяў.

1992

Апошні паверх

Апошні, так... Вышэй — карніз,

Паддашша, дах і — неба ў зорах.

Спяшайся! Ліфт чакае — ўніз,

Туды, дзе выйсце ў вечны горад.

Ашляхне, сыдзе крыўдаў шквал.

Аціхне думак тлумны вэрхал...

Адно б не з'ехаць у падвал —

З-пад зор, з апошняга паверха.

1992

Віхура

Віхура!.. Віхура!..

Няўрымсная бура!..

Адкуль узялася?

З чаго пачалася?

Схапіла, сарвала

I цягне, і ўзносіць

Угору і ўгору,

Увысь, у прастору,

У чорныя хмары,

За хмары, да сонца,

Да сонца! А сонца

Так зырка там свеціць —

I паліць, і смаліць,

I вочы мне слепіць!..

Віхура, віхура!

Шпурляе, шматае,

I круціць. і гоніць,

I рве-разрывае,

I дух забівае,

Займае, сцінае...

Куды яна кіне?

I дзе апыпуся?

Чаму не баюся,

Што гэта стыхія

Душу мне скамечыць

I збэрсае-склыча?

За тое, што кліча

Заглянуць у вечнасць?

А можа — што возьме

З разгону, з размаху

Шпурне мяне вобзем —

I ціша наступіць?

I ціша наступіць!..

I ціша наступіць...

Навек!.. I нікому

Нідэе не зарупіць,

Што ў буры-віхуры

Звіхурыўся хтосьці...

Не! Грьшнуцца вобзем,

Рассыпяцца косці

Ды вочы паб'юцца

На пырскі-асколю —

Расою пральюцца

На травы і зёлкі...

А дух безаглядны,

Душа-непакора

Ачахне, ашляхне,

Знямогне няскора!

А будзе насіцца,

Між хмарамі віцца

I весела жыхаць

Агнём-бліскавіцай.

Хто прагне віхуры,

Як прагнуць збавення,—

Агонь-бліскавіца

Таму блаславенне!

1992

Утопія

Утопія — хай і не казка,

Ды ўсё-такі з гэтага роду.

А казка — не болей чым казка,

Як кветка без завязі плоду.

Ёй вераць маленькія дзеці,

Не менш і дарослыя, праўда,—

I казцы пра рай на тым свеце,

I казцы пра светлае заўтра...

Уцешная байка-прыдумка —

Ад болю душэўнага лек...

Ніколі ў нялёгкіх варунках

Без казкі не жыў чалавек.

1992

* * *

Страх, ды не найстрашны, пакарыцца

Пераможцу-гвалту,

Бо нашмат страшней ператварыцца

У старую малпу,

Што з няўцямнай злосцю

На людзей глядзіць

I трасе рашотку,

За якой сядзіць.

Ганьба, ды не з самых большых,— здацца

На спагаду моцным,

Бо нашмат страшней, ганебней стацца

Ішаком бязмозглым,

Што над пысай бачыць

Харчу жмут свайго

I бяжыць наперад,

Каб дастаць яго.

1992

Радкі з усяночнай

І.

Я — не Хрыстос, о не! Але й на Юду

Я не гаджуся — не з яго радні.

Чаму ж, за што ж усё жыццё паўсюду

Я мушу чуць: «Распні яго! Распні!»

Ды мне не страшна, людзі! Распінайце!

Гваздайце ў цела тленнае гвазды!..

О Беларусь, мая Радзіма-Маці,

Чаму й за што — найлепей знаеш ты.

II.

Не прадаваў цябе я, Брат-Пакутнік,

І ў той гурме, што ўсё крычыць яшчэ,

Не йшоў караць цябе, і твой заступнік

Мне вуха правага не адсячэ.

У іншым краі ў іншую эпоху —

За і ншую «віну» — а ўсё ж і я,

Замест Варавы, на гару Галгофу

Іду!.. О Брат! О Беларусь мая!..

1992

* * *

Хоць лёс неспагадны бязлітасна крыўдзіў,

I скрушна бывала, і горка,—

Я верыў: прагляне, паўстане, узыдзе

Мая запаветная зорка!

I вось яна ўспыхнула сымбалем краю —

Найяркая ў гронцы суквецця!..

Чаго ж я ад страху цяпер паміраю?

А што — калі знічкай сарвецца?!.

1992

Сон

Вечар. I дом у экранах акон.

Хто там — не знаю — жыве.

Міма праходжу. А мне наўздагон:

«Ніл! Цябе маці заве!..»

Мама? I кліча мяне ў гэты дом?

Як гэта мама... калі

Мамы няма? Ужо колькі гадоў

Спіць вечным сном у зямлі...

Я павярнуўся: высока акно —

Насцеж, а ў ім — сілуэт.

Божа! Таксама нябожчык даўно —

Мамін вясковы сусед.

Ён гэта крыкнуў... О голас бяды!

Толькі не веру я, не:

Мама, хоць дрэнны я сын быў, туды

Клікаць не можа мяне.

Ведае родная, ведае: тут,

Тут я патрэбен яшчэ!..

Ну, а туды я паспею на суд.

Хто ж бо ад Бога ўцячэ?..

1992

Папрок

Нашто ты, цёзка мой*, па ім хадзіў —

Па гэтым месяцы, такім блішчастым?

Свет закаханых стаўся больш няшчасным

Пасля таго, як ты там наслядзіў.

Хай велічаюць, славяць подзвіг твой —

Тут не набытак для цябе, а страта,

Бо гэта горш за славу Герастрата —

Недасягальнае піхнуць нагой.

Ён вечна быў патрэбен для дваіх —

Як поўная спрыяння таямніца,

Як знак таго, што Божая дзясніца

Багаслаўляе на шчаслівы міг.

А што ж цяпер?

Ты сплюндрыў вешчы знак.

I ўжо яму чагосьці не хапае —

Таго, што дзве душы ў адну злучае...

Куды ж далей вядзе пазнання смак?

1992

* Ніл Армстронг

Стрэмка

Калі пералескам, між сосен,

Блукаў на змярканні паэт

I слухаў вясны сугалоссе,

I слухаў бясконцы сусвет,—

Знянацку, гняўліва, сурова,

Наўперак суладдзю ўсяму,

З нябёсаў данеслася слова

I ўдарыла ў сэрца яму.

Кальнула, як вострая стрэмка.

Каб хто тады глянуў у твар —

Напэўна, пазнаў бы па зрэнках,

Балючы які быў удар!..

Дадому ён сунуўся ценем,

А ноччу — не сплюшчыў павек.

Страшное было прасвятленне.

Бязлітасны лёсу быў здзек.

З той даты, каб справіцца з болем,

Ён варыць штовечар шалфей.

А горычы — болей і болей.

А стрэмка — глыбей і глыбей.

Час вылечыць быў бы павінен.

А вось жа бяссільны і ён.

Не выме той стрзмкі, не выме.

Не здыме той Божы праклён.

1992

Сёе-тое пра вершы

А вершы свае спалі...

З прыватнай размовы

Так, так, шаноўны, вершы — гэта дробязь,

I хоць для іх патрэбен Божы дар —

Сярод тавараў гэта не тавар,

Багатыром цябе яны не зробяць.

Таму — за непатрэбай — ты іх знішчы:

Збяры ўсе разам і спалі ў агні...»

Ды я ўжо так рабіў, але ж яны

Яшчэ мацней растуць на папялішчы!..

1992

Скора, скора

Каму вас, песні?..

Янка Купала

Скора, скора я, выкляўшы касту,

Што загнала народ у бяду,

Набяру сваіх песень у кайстру

I з кавенькай па краі пайду.

Я іх пеў і бадзёра і сумна,

На людзях і ў самотнай глушы.

Можа, часам не вельмі і ўдумна,

Ды заўсёды — ад шчырай душы.

Дзесь на плошчы, наўпроць рэстарана,

Выму з торбы іх, раб хараства,

Дый звярнуся да тлустага пана.

«Можа, купіце — з ласкі Хрыста?»

I пазнаю яго, і з агіды

Скалануся і сплюну да ног:

Гэта ж той графаман прагавіты,

Што нядаўна ад зайздрасці дох...

Пераксціўшыся, сцісну кавеньку

Дый падамся паціху далей.

I ні стогну, ні плачу, ні енку

Крыўда-роспач не вырве з грудзей.

Пра адно буду думаць са страхам,

Каб не ўбачыла тая, крый Бог,

Што сказала мне колісь: «Ты графам

Будзеш жыць без бяды і турбот».

1992

Вар'ят

Варят ідзе праз людны пляц.

Спадобіў Бог вар'ята.

Глыбока ў сэрцы — скарга-плач,

А на абліччы — свята.

Глыбока ў сэрцы — золь імжы,

Гнятліва, непагодна.

А выгляд — быццам на душы

I лёгка, і свабодна.

У зрэнках многіх — злосць і страх,

Зайздрослівае штосьці,

Ну, а ў ягоных у вачах —

Ні зайздрасці, ні злосці.

Знаёмца-злыдня напаткаў

На ўскрайку тратуара —

Як дружбаку, руку надаў,

Сказаў: «Здароў, пачвара!»

I — на чырвоны светлафор,

Праз гулкую палосу,

Праз сто гудкоў — наперакор

Усім прысудам лёсу.

Яшчэ й смяецца, херувім!..

Гэй, фурманы ў калясках!

Прытармазіце перад ім,

Не збіце, калі ласка!

Не дайце здарыцца бядзе!..

Бо як яго не стане —

Хто ж тую песню вам складзе,

Што дна душы дастане?

1992

Крэда

Над формай трэба мець уладу.

Таму й гляджу, каб быў мой верш,

Як хата, зрубленая «ў лапу»,

Дзе — ні вянца не разарвеш!

1992

Экспромт

З бубкі-бубачкі не вырастае песня,

Што ўздымае дух да паднябесся,

Вырастае — толькі і няйначай —

З кроплі-кропелькі крыві гарачай.

1992

Збітыя рыфмы

Цяжка, ды мушу: падамся ў дарогу!

Збітыя рыфмы паклічу ў падмогу.

Збітыя рыфмы? Ну гэтак жа: «Збітыя!» —

Моршчацца крытыкі, людзі сярдзітыя.

Збітыя — нібы набойкі жалезныя

Ці ў пілігрыма кавенька з алешыны.

Збітыя рыфмы? I хто гэта выдумаў?

Пэўна, хто слову не рад самавітаму.

Рыфмы збываюцца ці не збываюцца,

Ззяюць ці гаснуць, але — не збіваюцца.

Так, як і «рыфма» зязюлі адвечная,

Так, як і сэрца ў грудзях чалавечае:

Б'ецца і б'ецца, але не збіваецца,

А — ці спыняецца, ці — разрываецца.

1992

Санет

Паэт — крыху вар'ят. Абавязкова!

Без гэтага паэзіі няма.

I не бярыся за пяро дарма,

Калі не здольны ашалець ад слова —

Ад раптам знойдзенага ў нетрах-сховах

Або ад вызваленага з ярма

Руцінных штампаў, без таўра-кляйма,—

Бы толькі што радзілася нанова.

Калі не чуеш ты яго такім —

Як полымя на ветры — трапяткім,

Бунтоўным, як віно, што дно ўзрывае,

Або гаючым, як вада жывая,—

Тады пакінь паэзію, пакінь.

Бог ад цябе твой дар яшчэ хавае.

1992

Кляновы лісток

Вястун неспадзеўны — кляновы лісток

Ляжыць на далоні:

Ці позва на суд ці на шчасце квіток,

Мне Богам дароны?

Пра шчасце, як грэшніку ў пекле пра цуд,

Мне марыць запозна.

Напэўна, на страшны і праведны суд

Ад Бога мне позва.

Чаму ж бо, паведай, лісток-варажбіт,

Мне сэрца так цісне?

Чаму мае думы на ўвесь краявід,

Як хмары, навіслі?

Што тонкія жылкі-пражылкі твае

Вяшчаюць-варожаць?

Ці ласку, якая душу мне спаўе,

Ці стынь і варожасць?

Скажы ж, не таіся, калі сапраўды

Ты Божы пасланнік.

Чыесьці дарогі... Чыесьці сляды...

Чыесьці расстанні...

Гляджу-углядаюся ў рыскі-штрыхі,

Бы ў лёсу пісьмёны:

Чыесьці надзеі... Чыесьці грахі...

Чыесьці імёны...

Чыесьці тут лёсы, чыесьці... А дзе ж

Майго накановы?

Ці мне, на астатку, не ведаць іх лепш,

Лісточак кляновы?

1992

Уражанне

Уражанне: бытта ў глыбокай пячоры мы ўсе,

Ступаем і мацаем сцежку нагой з непрывычкі,

А хтосьці наперадзе полымца свечкі нясе,

Рукой затуліўшы яго язычок невялічкі;

Мы ўсе за ім сочым, і кожны кішэні трасе —

I жах абымае: ні ў кога ніводнай сярнічкі!..

1993

Добрыя людзі

Добрыя людзі,

Ну будзьце ж вы добрымі!

Хіба не бачыце:

Я — па-за вамі.

Марна вы, марна.

Турботамі дробнымі

Сцежкі да сэрца майго

Пазаймалі.

Я — па-за вамі.

Не злуйцеся, любыя.

Гэта мінецца.

Я дзесьці — часова.

Потым вярнуся.

Жывы. Незагублены.

Потым... Як вернецца

Роднае слова.

1993

Дзённік

Першага студзеня.

Сэрца натруджана

Так, што здаецца:

Сціхла, не б'ецца.

Трэцяга лютага.

Некалі любага,

Мілага ў Бога —

Гоняць з парога.

Пятага траўня.

Значыць — бяспраўна?

Значыць — бяздомна?

Значыць — бяздольна?

Шостага чэрвеня.

Боскае счэрнена.

Хіба што ў песні

Светла ўваскрэсне?

Сёмага ліпеня.

Слёзнымі ўсхліпамі

Памяць скуголіць,

Просіць і моліць.

Восьмага жніўня.

Больш, чым наіўна...

Горш, чым бяздумна...

Горка і сумна!

Восьмага верасня.

Той, хто зняверыўся —

Іншым не прыклад...

Горка і прыкра!

Першага снежня.

Горка і смешна —

Марыць аб нечым

Светлым і вечным.

1993

Старадаўні сюжэт

Чэсны рыцар, не збэшчаны вольніцай,

Пакахаў — і паверыў у лёс.

I на Панну Прыгожую моліцца,

I на дол не спускае з нябёс.

Ён не знае, што Панна Прыгожая

Любіць балі адно баляваць,

Бестурботна, як птушачка Божая,

Пырхаць, пець ды зярняткі кляваць.

Ён не знае, што ў хвілю нязвыклую,

Як пасыпаць не будзе чаго,

Гэта Божая птушачка выклюе

Закаханыя вочы яго.

1993

Каго шкада

Мае грахі, усе да аднаго,

Па вышняму прысуду —

Мае навек. Я іх ні на каго

Перакладаць не буду.

Вось ля варот

Багі ляжаць наўзбоч,

Нізрынутыя з высяў.

Ці я свядома

Шанаваў іх моц —

Ці проста з імі звыкся?

Не ведаю...

Гляджу на іх, аднак,

Як на пакут астачу...

Мне кажуць:

«Плюнь і разатры, дзівак!..»

Я ж адыдуся й плачу.

Не, не шкада мне

Зрынутых у пыл.

Шкада сябе самога.

Сябе. Каго, хоць і не быў сляпы,

Тут мелі за сляпога.

А больш —

Па дзетках плачу я ў журбе,

Што, сапраўды аслепшы,

За Бога д'ябла выбралі сабе,

Як быццам д'ябал — лепшы.

1993

Кажаш: годзе, годзе...

Кажаш: годзе, годзе ў вершах публіцьістыкі.

Годзе кіпнем палемічным поўніць словы.

Хай там ладзяць баль газетныя нячысцікі,

А ў паэтаў — час адхлання вечаровы.

Час памарыць, адпачыць, пільней прыгледзецца

Да зіхоткіх, вечных зор над галавою.

Мо з каўша свайго Вялікая Мядзведзіца

На душу ліне касмічнага спакою,—

I адыдуць, адпадуць усе надзённыя

I трывогі, і турботы, і згрызоты...

Ах, мой братка! Хоць паэты — людзі цёмныя

I далёка не глядзяць за гарызонты,—

А не могуць во сядзець маўкліва-стоена,

Так, як мыш пад памялом, што і не шасне...

Ты даруй ім: гэта ў іх ад продкаў-воінаў

Кроў такая — не мышыная, на шчасце.

1991

Пра песню і суддзяў

І тады, калі яна кульгала

I ўздымалася на паўкрыла,—

Песня мне не жыць дапамагала,

А самім маім жыццём была.

З ёй не кідаўся я на спакусу

I ў заклад яе не аддаваў.

Сам сабой, без гвалту і прымусу,

Выбіраў матыў і ноту браў.

Не з дыктоўкі нечай, выбачайце.

Толькі сам! Як знаў і як умеў.

А таму — судзіце і карайце

Не за спеў: ён шчыры быў, мой спеў.

А за што?.. Калі беспакарана,

Без суда не можа жыць паэт —

Дык, відаць, за тое, што зарана

Я прыйшоў на гэты белы свет.

Затрымаўся б так гадкоў на сорак —

Быў бы сёння мудры, як і ўсе,

I як той бязгрэшны пракурорык,

Што мяне за лацканы трасе.

1993

Наша доля

Нішто вас ужо не стрымае.

Вы зробіце гібельны крок.

Гісторыі мудрай урок

Улады над вамі не мае.

Нішто вас ужо не ўратуе.

Не будзе спагады нябёс

Таму, хто адрынуў свой лёс

I сам сваё шчасце руйнуе...»

Так Ён нам прамовіў, ды ў гуле,

Як рэха, пустых галасоў,

Заложнікі іншых часоў,

Мы слова Яго не пачулі.

I рушылі ўдаль па абшары.

А ўперадзе ў клешчах ярма —

О, так, наша доля сама! —

З усмешкай дурнічкі на твары.

1993

Уваскрэсне!

«З Богам!» —

Крыкнуў я ў роспачы мары сваёй.

«З Богам!

Больш у цябе я не веру!»

I пачуў: «Не спяшайся!

I дух супакой.

Гарачыцца не трэба праз меру.

Пацярпі!

Сёння Пятніца.

Сёння якраз

Божы Сын быў распяты балесна.

А Вялікдзень святы —

Ён наперадзе ў нас...

I распяты наш лёс — уваскрэсне!»

«Уваскрэсне!» —

Шаптаў мне ціхусенька хтось:

Можа, лес?

Можа, луг?

Можа, поле?

«Уваскрэсне

I ўзыдзе на ўзвыш, як Хрыстос —

У такім жа, як ён, арэоле!..»

1993

Просьба

Вы, сябры, што, дасць Бог, не спазнаеце

Тых пакутаў, якія нам выпалі,

Вы памінкі па нас спраўляеце —

Па жывых... I многа ўжо выпілі.

Нашы косці цягаеце рэзгінамі —

З трагічнымі ў кожнай памылкамі...

Сябры! Пачынайце хрэсьбінамі!

Не пачынайце паміпкамі!..

1993

Памяць

А памяць бунтуе.

Напэўна, нішто мне

Яе не ўлагодзіць:

Як мора — бушуе,

I дыбіцца ў шторме,

I ходырам ходзіць.

Бясконцыя хвалі

Нястрымана гоніць

У накіпах белых.

I ў тым парыванні

Са дна і з прадонніц

Выносіць на бераг

Не скарб для скарбонкі —

Бурштыны ці перлы —

У знак суцяшэння,

А толькі абломкі

Калісь пацярпелых

Караблекрушэнняў.

1993

Загадка прыроды

О тая ўночы бліскавіца

Над жоўтым зарывам святла!..

Чаму, чаму яна спавіта

Істужкай чорнаю была?..

1993

Імгненне

Імгненне...

Аднак жа — якое імгненне!

Як вогненны выбух

У розгар пажару,

Калі ўжо ахоплена

Полымем хата,

I кроквы, і латы,

I бэлькі са столлю —

Бяссільна і ярасна

Рухнулі долу,—

Ажно завіхурылі

Іскры да неба!

Шукаю ратунку —

I чую: «Не трэба

Жахацца, не трэба

I плачу-ныцця.

Не кідайся ў роспач.

Хіба дагарае

Табе дарагая

Калыска жыцця?

Тушыць? А навошта

Тушыць галавешкі?

Не варта — ні працы,

Ні горкай усмешкі...»

Імгненне...

Імгненне ўсяго —

I не болей.

А як жа яно

Азарыла наўколле!

У бляску ягоным

Так сталі відны

Усе мае годы.

Усе мае дні.

Уся мая —

Аж да маленства —

Дарога.

Да гэнай хаціны

Вясковай, убогай,

Дзе я нарадзіўся

(Для шчасця, вядома!

Бо хто ж для пакутаў

Прыходзіць на свет?).

I сталі відны

Мне астатнія дні —

Чарнейшыя

За чарнату галавешак.

Прагорклыя гарам —

Такім ужо едкім,

Як быццам згарэла

I тая хаціна,

Дзе я нарадзіўся,

I шчасце само...

Сучаснік мой юны!

Пабачыўшы тло,

Не думай,

Што гэта імгненне

Было

Не нашым з табою,

А толькі маім,

Што я — пагарэлец,

А ты — херувім.

Не думай!

Не думай!..

Таму што аднойчы —

У будзень ці ў свята,

Апоўдні ці ўночы —

Ты ўспомніш пажар

На сядзібе дзядоў

I за даляглядам

Пражытых гадоў

Ягонае зарыва ўбачыш,

Якое

Табе гэтаксама

Азорыць наўколле,

I ў бляску тым яркім

Сацьмее і зблякне...

А што ў ім сацьмее

I што ў ім пагасне —

Я гэтага ведаць

Не буду, на шчасце.

1993

* * *

Не рві сабе сэрца, паэце!..

Пачуў я — ці гэта быў сон?..

Як многа змянілася ў свеце

З тых бурна ўзвіхураных дзён.

Якія грамы адгрымелі!

Якія дажджы адгулі!..

А зоры зіхцяць, як зіхцелі.

А хмары нлывуць, як плылі.

Не рві сабе сэрца, паэце!

Зноў голас трывожны, як звон.

Нішто не змяшлася ў свеце

З тых горка аплаканых дзён.

1993

Веснавое

Пара веснавая,

I дождж веснавы —

Спакойны,

Высокі,

Святлісты.

Як багаславенне

На ўсходы травы,

На рунь

I на лес першалісты.

Як быццам

Не з хмаркі праліўся на дол,

А з самага сёмага неба...

Ах, выклік гарэзны

Вясны маладой!

Даўно так душа не п'янела!

Пасвенчаны водар

Я п'ю на глыткі —

I сам маладзею, здаецца.

I хочацца верыць,

Што з Божай рукі

Мне гэтая радасць даецца.

1993

...ДУША МАЯ І Ў НЕБЕ БУДЗЕ ТРЫЗНІЦЬ БЕЛАРУССЮ...

Пытанне

Хаджу па чужыне, гляджу на людцоў,

На іхняе з Богам вітанне —

I зноў працінаюся болем, і зноў

Душу мне свідруе пытанне:

Як доўга яшчэ будзе ў нас у вачах

I ў кожным штрыху чалавечым —

Наш, пройдзены намі, пакутлівы шлях,

Наш сум па няспраўджаным нечым?

1990

* * *

Я не знаю, што ў нас будзе

Ні праз месяц, ні праз год.

Абясхрэсціліся людзі.

Абязбожыўся народ.

Распадаецца грамадства.

Скрэпы трэскаюцца скрозь.

Згода-еднасць — толькі маска,

Пад якой — нянавісць-злосць.

Праўда ходзіць белай зданню

Па руінах дзён былых.

Ці падымецца, ці ўстане

Наша доля з грудаў тых?

Ці ў хлусні, зладзействе, блудзе

Будуць весці ўсё на звод —

Абясхрэшчаныя людзі,

Абязбожаны народ?

1990

У родным горадзе

Хаджу па вуліцы Грамілы,

Што цягам доўгіх страшных год

Граміў і плюндрыў, колысі сілы,

Усё, чым славен наш народ.

А ты, мой прашчур, творца мудры,

Чыя магіла дзесьці ў тундры,—

Твайго забытага імя

У родным горадзе няма.

Хаджу па вуліцы Няздары,

Што меў і здольнасці, аднак:

Пакуль народ аб шчасці марыў —

Ён краў з казны і жыў усмак.

А ты, мой продак ясначолы,

Чый дар народу — незлічоны,—

Твайго забытага імя

У родным горадзе няма.

Хаджу па плошчы Баязліўца,

Што меў за Бога вечны страх:

Каб толькі з крэсла не зваліцца

I не разбіць кар'еру ў прах.

А ты, мой продак, вой бясстрашны,

У Курапацкім доле спрахлы,—

Твайго забытага імя

У родным горадзе няма.

1990

Грамадзяне, спяшайцеся!

Грамадзяне, спяшанцеся,—

Найспрыяльныя фактары маюцца,

Каб душу даражэй запрадаць,

Покуль цэны на рынку трымаюцца!

Каб рукі пагрэць залацей

На горы-няшчасці людзей.

Грамадзяне, спяшайцеся,

Не ўпусціце выдатнай магчымасці —

Каб гразёю абхляпаць таго,

Хто жыве па сумленні і шчырасці!

Каб нож садануць у спіну

Найблізкаму сябру свайму.

Грамадзяне, спяшайцеся,—

Шанцу лепшага можа не выпасці,

Каб з уласнае скуры сваёй,

Як лінючая гадзіна, выпаўзці!

Каб Тую, што кляўся любіць,

Ядавітаю слінай забіць.

1990

Апошнія

Яны выходзяць на праспект зялены —

Пры ордэнах і медалях нацёртых...

I кажа мне іх позірк заслязёны:

«Так, мы ідзем да нашых браццяў мёртвых.

Мы — з той вайны. Мы чэсна ваявалі.

Хай не героі, ды спазналі мукі.

За што ж вы нам у душы наплявалі —

Вы, нашы дзеці родныя і ўнукі?..»

1991

* * *

Дык як жа будзем жыць,

Мой мілы пане-браце?

Ці так, як набяжыць,

Ці — снадарамі ў хаце?

На імпартных мазгах

I завазной маралі,

Ці — з верай, што ў вяках

Для нае дзяды стваралі?

1991

Палемічнае

Васпан! Здаецца, вы, хоць і не храбра,

Праўдзе служылі ў былыя гады?

Што ж вы мяняеце Бога на д'ябла,

Не прадчуваючы ўласнай бяды?

Д'ябал на тое і д'ябал, што здольны

Думкі заблытаць і крылы звязаць.

Д'яблу паверыўшы, вернік не вольны

Шчырае слова народу сказаць.

Д'ябал падмовіць і вас адрачыся

Ад векавечных народных святынь,

Як адракліся ўжо тысячы тысяч,

Моўчкі змірыўшыся з лёсам пустым.

Што ж прымушае вас гэтак заядла

I безразважліва кідацца ў бой

Не за гаротніка-брата — за д'ябла

З хітрай ухмылкаю, з сытай губой?

Люду сумленнаму жыць на радзіме

Горай і горай. Народ — у бядзе!

Дзе ж вы шукаеце голас праўдзівы?

Брацкую вернасць шукаеце дзе?

Вы — за свабоду. Чыю і якую?

Тую, што здымуць нам з меркі чужой?

Знайце ж: зарана нячысцік святкуе

Верх-перамогу над нашай душой!

Знайце: жывучы народ наш і з пекла

Выйдзе і ўзвысіць свой полымны дух!

Ну, а паколькі душа ў вас аслепла —

Вашых у гэтым не будзе заслуг.

1991

Крумкач

Ізноў, як калісьці,

Мне каркае чорны крумкач:

Давеку не выйсці

Табе з гістарычных няўдач!

Куды ні паткнуся —

Усюды наб'ю сабе гуз:

Няма Беларусі!

Няма і цябе, беларус!

Куды ты ўсё прэшся?

Свой лёс ты між двух выбірай:

Ці «ўсходнія крэсы»,

Ці «северо-западный край».

Дай дзякуй, сярмяжка,

Што знаеш сяўбу ды жніво.

Калі ж табе цяжка —

Пахліпай сабе ў рукаво!

На гэта ты здатны —

На вечную скаргу і плач...

Замоўкні, бяздарны!

Не будзе па-твойму, крумкач!

Я хліпаць не стану!

Я прагай здзяйснення жыву.

Найперш — у пашану —

Табе я скручу галаву.

Каб гнюсна не каркаў,

Каб тут, дзе Купала хадзіў,

Рабоў-недавяркаў

Агіднай хлуснёй не пладзіў.

Тут праўда і вера

З нябыту ўваскрэснуць навек.

I мэтай і мерай

Тут будзе ва ўсім — Чалавек.

1991

Нехта ў чорным

Нехта ў чорным, дробнай косці,

З Гебельса навелькі,

Поўны шалу, поўны злосці,

Нас трасе за пелькі.

I крычыць на ўсіх, няйначай

Ён тут Бог галоўны.

Калі справіцца з задачай —

Крах наш будзе поўны.

1991

Ці ачнёмся?

Чужое, разбоннае, хамскае

Гвалтуе, дратуе, таўчэ,

А роднае, свойскае, наскае

Бязмоўна ярмо валачэ.

Пачварнае, дзікае, жорсткае

Крычыць, верашчыць і трашчыць,

А добрае, людскае, боскае

Замоўкла і цяжка маўчыць.

Бяздарнае, брыдкае, бруднае

Сквярэцца, дзярэцца, хрыпіць,

А чыстае, светлае, мудрае

Няйначай заснула і спіць.

Дык, можа, ачнёмся, таварышы?

Апомнімся, братцы-сябры?

Ці будзем, аб вольнасці марачы,

Канаць на бацькоўскім двары?

1991

* * *

Які ганебны пераход,

Ад велічы і чыннасні —

Да чорнай роспачы згрызот,

Да нэндзы і нішчымнасці.

Хлусілі з пэўнасцю такой,

Што ў рот глядзелі многія.

Цяпер — з працягнутай рукой

Стаім, як старцы ўбогія.

Жывём-жуём — куды ўжо горш!

Любому рады донару,

Як бы няма ў нас ні на грош

Ні годнасці, ні гонару.

Куды ні глянь — разбой і гвалт,

Разгул драпежнай хцівасці,

Апораў людскасці абвал,

Агонія цярплівасці.

Дык што ж мы, братцы, за народ?

Што з намі ў свеце сталася?

Калі пазбудземся нягод,

Паўстанем з заняпаласці?

1991

Што ж цяпер?

Пра душу успомнілі, панове?

Што вы хочаце з яе спытаць —

Вамі ж, вамі, душ уладарамі,

Безліч раз цынічна згвалтаванай,

Збэшчанай, растурзанай, знявечанай,

Змучанай, прыбітай, здратаванай,

Між хлуснёй і праўдаю раздвоенай,

А нарэшце і расчвартаванай

На крыжы... О, так, на тым жа самым...

Што ж цяпер вам трэба ад яе,

Што нарэшце ўспомнілі,

Панове?

1991

Чаго вы?

Чаго вы, браткі, і куды

З'язджаеце з роднай зямелькі?

Ці гоніць вас прывід бяды?

Ці хлеб зарабляць для сямейкі?

Ці немарач мучае ў снах,

Што прыйдзе дыктатар чарговы?

Не прыйдзе! Дарэмны ваш страх.

Куды ж вы, браткі, і чаго вы?..

1992

Пасланне патулякам

«Назад!» — шалеюць санавітыя.

Назад! У чортаў калаўрот!..

А вы, наскрозь таленавітыя,—

Чаму не чуе вас народ?

Дзе ваша слова палымянае?

Чаму не б'еце вы ў званы?

Мо не для нас ярмо зламанае

Рыхтуюць зноў «апекуны»?

Вы што — не бачыце, як душыцца,

Як гіне мова наша ўсцяж?

Чаму ж не ўспыхне, не ўзварушыцца

Ваш дух, ваш розум, гонар ваш?

Вы што там трэнькаеце ў зацішку?

Якую цягнеце курну?

Вам люба біць паклоны бацюшку,

Што блаславіць нас у труну?

Не, вы — не музаў слугі вольныя,

Чым суцяшаеце сябе,

Вы — патулякі завугольныя.

Вам толькі страх душу скрабе.

Ну, што ж, туляйцеся! Ды ведайце:

Халуйскім зіркам з-за вугла

Пагоні вольнай вы не згледзіце.

За чым? За кіпцямі арла.

1992

Скажыце ім, хлопцы

Ужо і ў апошняй Амерыцы

Прызналі: сцялежыўся воз.

А гэтыя ўсё яшчэ мерацца

Вадзіць нас, як дурняў, за нос.

Чаму так магло скасабочыцца? —

Шукаюць прычыну яны.

Фалыныўцам усё яшчэ хочацца

Вярнуць нас у царства маны.

Не дзіва: так доўга дурманілі,

Усцешна далоні тручы,

I раптам — адстаўка іх маніі!

На сметнік — ад раю ключы!

Скажыце ж ім, хлопцы, дый голасна,

Што дурняў даўно ўжо няма.

Хто волю здабыў сабе годнасна —

Давеку не прыме ярма!

1992

Праклён

Вы — дзеці зямлі беларускай?

Ну што вы! Хто ж веры вам дасць?

У вашай душы заскарузлай

Прыкметаў яе не відаць.

Не варта, панове, не варта

Лічыцца вам дзецьмі яе.

Жабрацкая ваша пагарда

На гэта правоў не дае:

Пагарда да роднага слова,

Да мовы, што з веку вякоў

I верай і праўдай суровай

Жывіла душу прабацькоў;

Пагарда да родных мелодый,

Да песень, што з гэтай зямлі

I гучнасць, і фарбы, і водар

У кожную ноту ўзялі:

Пагарда да памяці продкаў,

Да славы і гонару іх,

Да іхніх мазольных наробкаў,

Да іх курганоў векавых...

Не знаю, як дзе там на свеце,

А ў нас тут праклён быў здаўна:

Калі вы ёй гэткія дзеці —

То хай вас не носіць яна!

1992

На зазімку

І.

Не бушуюць мітынгі.

Не віруе плошча.

Сцягі размаітыя

Вецер не палошча.

Можа, з Божай міласці

Адышла мітрэнга?

Не. Байцы стаміліся.

Перадышка трэба.

Мудрацы ў праплешынах,

Тон узяўшы роўны,

Грунт кладуць палепшаны

Пад Закон Асноўны.

А героі нацыі

У галодных чэргах.

З фразы камбінацыі

Твораць невычэрпна.

«Покуль край не выпетраў

На свабодных дулях —

Трон сюды са скіпетрам!

Заступай, татуля!

Хоць сабе карычневы,

Хоць сабе чырвоны,—

Заганяй апрычнінай

Зноў нас у загоны!..»

II.

Дзень імгліцца снежаньскі.

Без душы мяцежнай

Плошча Незалежнасці

Чуецца залежнай.

Дзень празяб да дрыжыкаў.

Сцюжна. Сівер зімны.

У чаканні «пыжыкаў»

Дрэмлюць лімузіны.

З правымі і з левымі

Не знайшоўшы ладу,

Інвалід разгневаны

Выйшаў з Дома ўраду.

У кішэнях порацца —

Пуста! Ні цыгаркі!

Нават дыму з горычы

Не глыне паўчаркі.

Лоб у шрамах хмурачы,

Сціснуў кій у пальцах:

Можа, дзе акурачак

Знойдзем на асфальце?..

1992

О любыя мае...

О любыя мае

Браты і сёстры!

Часцей глядзіце

З курганоў вячыстых

На край свой родны,

Што, як храм дзівосны,

Ад вас чакае

Споведзяў найчыстых.

Хай дрогне сэрца

I ад шчасця ўмлее —

Так, што ажно сляза

Засцеле вочы...

Тады з вас, пэўна,

Кожны зразумее,

Чаму тут зброд

Быў панаваць ахвочы.

1992

Свята

Сарваня вярыскам

З вечнасці дрэва,

Ляціць

Вераснёвы лісток залаты —

Як нам напамінак,

Што ладзіцца трэба

Да нашага слаўнага свята,

Браты.

Калісьці

Праклятаю Рыжскай умовай —

Не ўмовай, а змовай —

На ўгоду панам,

На гора народу,

Што рваўся з аковаў,

Разрэзалі любы наш край

Напалам.

Разрэзалі сэрца,

Душу разарвалі,

I мову і песню

Забралі ў палон.

I вусны замкнулі нам...

Голас давалі

Адно для зняверцаў —

За рабскі паклон.

Наш дух не змірыўся:

I ў скрусе глыбокай

Мы ў прышласць глядзелі —

Праз далеч гадоў.

А ўжо на падворку —

Трунар з далакопам:

«Труна вам гатова!»

«I дол вам гатоў!»

Так проста — няйначай

Мы лішнія ў свеце

I месца няма нам

На грэшнай зямлі...

О вешчы лісток залашсты!

Ён свеціць

І вечна свяціцьме

З'яднанай сям'і!

Ніякая змова,

Ніякая звяга

Не страшныя ўжо нам,

Хоць лёс і круты.

Святкуй жа, мой краю,

Вялікае свята!

Наш Дзень уз'яднання

Святкуйма, браты!

1992

Беларускія цымбалы

Алесю Лявончыку

Цымбалы,

Цымбалкі,

Цымбалі кі звонкія!

Жывая душа.

Беларускай зямлі!

На нівах і ў пушчах,

На ўзмежках рамонкавых

Вы голас чароўны

Для спеву ўзялі.

Журчанне крынічкі,

I песенька жаўранка,

I гоман калосся,

I пошум трысця,

I шэлест узвышаны

Сцягу дзяржаўнага —

Усё ў вас злілося

У песню жыцця.

Цымбалы,

Цымбалкі,

Цымбалікі родныя!

Пачую — і ўчую:

Радзіма пяе!

Чаго ж вы парою

Такія журботныя?

Чаму весялосці

Вам так не стае?

Напэўна, вы ловіце

Чуйнымі струнамі

I сумныя бомы

Хатынскіх званоў,

I шал чарнавею

Над светлымі рунямі,

I сыканне гадзін,

I крык груганоў.

Няхай сабе грагаюць —

Злосныя, хцівыя.

Любові не ўсмерціць,

Дабра не забіць!

Звініце, цымбалкі,

Гудзіце, гудлівыя,

Каб неба з зямлёю

У душах радніць!

1992

Санет Адаму Міцкевічу

Ты нарадзіўся ў сэрцы Беларусі.

Тваёю першай нянькаю былі

Яе паданні, што наўкол жылі,

Яе напеў, якім звінелі гуслі.

Суровы краю лёс цябе прымусіў

Пець не на мове роднае зямлі,

Бо нашых прадзедаў у зман звялі,

Бо душы іх нячысцік збаламуціў.

I ўсё-ткі лёс аддзячыў нам, няйначай:

Так, волатам ты ўзрос на ніве нашай,

Каб славе Польшчы паслужыць пяром,

Але, вялікі і ў любві і ў скрусе,

Ты стаў і вечнай славай Беларусі —

Яе красы чароўнай песняром.

1992

Нават пекная пані...

Удержи меня,

моё презренье...

С. Ясенін

Скарпіёнскіх кампаній

У разгары пара.

Нават пекная пані

Яд пусціла з пяра.

Пэўна, годная мэта

Акрыліла на «плён»?

Дробязь: злосць на паэта,

Што не вырадак ён.

Прастакам для спажывы,

Слоў атрутных паток

Сёння ж пойдзе ў паршывы

Манархісцкі лісток.

Дзе накутнікаў здані

Па закутках маўчаць —

Пасквіль пекнае пані

Будзе обер чытаць.

Ну, а людзі не клюнуць

На заманлівы «твор».

Не паглянуўшы, плюнуць,

Скажуць: «Ведамы ўзор!»

Скажуць: «Пані ў аблудзе

Шлях абрала крывы...»

Я — не іншы, чым людзі.

Я — такой жа крыві.

I таму, што не іншы

I свой род вызнаю —

Ты даруй, Усявышні,

Мне пагарду маю.

1992

Лозунг

Народ! Калі ты ёсць —

Ты мусіш усвядоміць:

Ты — не чужак, не госць,

Ты — гаспадар у доме.

Пражэрнай саранчы

Не дайся на з'ядзенне:

Змяці яе! Стапчы!

I рэй вядзі — надзейна!

1993

Сцень

На дасветнай вярсце,

У ваколіцы золку,

Дзіўны волатны сцень

Нам адкрыўся на ўзгорку.

Чый ён — нам не відно —

Гэты сцень нерухомы.

Хоць паставай — даўно

I да болю знаёмы.

Мы ідзем і глядзім,

Пілігрымы Айчыны.

Морак нікне, як дым,

I сплывае ў лагчыны.

Шлях не ўходаў круты.

Не адолела стома.

Скора, скора, браты,

Мы пачуемся дома.

Скора, скора ўжо дзень,

Блісне сонечны промнік.

Каліноўскага сцень

Ператворыцца ў помнік.

1993

Замест рэцэнзіі на вершы Людмілы Рублеўскай

Ну, што, «дабрадзеі»? Вам вельмі

Крычыцца пра немач і ўбоства?

А вось вам — і ў вушы, і ў бельмы!

Вось наша і моц і прыгоства?

Вам мала, што некалі жыхаў

Тут Цёткі радок бліскавічны?

Што водарам волі тут дыхаў

Арсенневай голас крынічны?

Што Геніюш тут нас гукае,

Як маці на тле-папялішчы?

Што, кінуўшы сэрца на камень,

Тут к сонцу ўзляцела Янішчыц?..

Дык вось і яшчэ вам! Чытайце!

Лютуйце! Шалейце ад злосці!

А немачы ў нас — не чакайце:

Мы ў самым цвітучым узросце!..

1993

Вы не яе — вы сябе прыніжаеце

Вы, спадары, і паны, і таварышы

(Як вас... дакладна — даруйце, не знаю),

Недзе там вострыя варывы варачы

Не на спажыву бацькоўскаму краю,

Помніце ўсе: калі вы зневажаеце

I абражаеце мову народа,—

Вы не ЯЕ — вы сябе прыніжаеце,

Нізкая ваша з вас лезе парода.

Як немагчыма прынізіць абразаю

Маці-зямелюхну, неба і сонца —

Гэтак і мовы, што служыць украсаю

Роду людскога, не ўнізіць — ні слоўца!

Ну, а калі ад кухоннага посуду

Дух ваш папросіцца ў высь Перунову —

Лепшага век вы не знойдзеце спосабу,

Як акунуць сябе ў родную мову.

1993

Зварот

Таварыш! Рускі і ўкраінец,

Яўрэй, татарын і паляк!

Мы ўсе ў адной жывем краіне,

З нас кожны кожнаму — зямляк.

Я да цябе звяртаю слова:

Ты паглядзі на тых між нас,

Каму дзяржавы нашай мова —

Кусок руды, а не алмаз.

Ты бачыш, як яны злуюцца —

Стратэгі гібельных інтрыг?

I плодзяць стосы рэзалюцый,

I падымаюць лямант-крык.

Але чаго? Каб хто спытаўся!

Не па нутру ім, што народ

З уласнай мовай не расстаўся

I не аддаў яе на звод.

Лічылі ўжо, што задушылі

Яго правы, яго пратэст,

Што ўжо амаль і завяршылі

Абез'язычання працэс.

А мова — вось: жыве, жывая!

I набірае сілу-моц.

I нас — душу з душой — яднае,

Як берагі надзейны мост.

I не пагроза мовам іншым,

Што тут гучаць здавён-даўна...

I ўсё ж мой кліч, на жаль, не лішні,

I шлю яго я нездарма.

Таварыш! Хто б ні быў ты родам,

Якой ні быў бы ты крыві —

Ты лёс звязаў з маім народам,

Таму — як сын яго жыві!

1993

Здарэнне

У надзеі, што дагодзіць Цэнтру

I яго ў Сталіцу забяруць,

Ён рашыў пазбавіцца акцэнту,

Што дала ад роду Беларусь,

Ён стаяў падоўгу перад люстрам

I падкорчваў, падгінаў язык —

Каб ніводным гукам беларускім

Не праскочыў колішні мужык.

I ад злосці стрымліваўся ледзьве:

«Хіба я належу да няўмек?

Так і выпірае, так і лезе

Гэты грубы наскі дыялект!

Проста ганьба! Не магу народу

Даць узор культуры ў гамане!

I чаму, за што па радаводу

Гэткі нізкі род дастаўся мне?

У кагось дык продак — аргенцінец!

Ці ангелец той жа! Ці француз!

А ў мяне — бадай цябе дзяцінец! —

Ахламон тутэйшы, беларус!

Надзяліў гаворкай — злосць і прыкрасць.

Хоць не адкрывай на людзях рот!

Ды такой учэпістай — не выдраць!

Як на полі пырнік ці асот!

Так уелася ў нутро бязбожна,

Так пусціла ў фібры карані,—

Нават кроў змяняй — не дапаможа:

Выдасць — хто ты і з якой радні!..»

Так аднойчы кляў ён лёс няшчасны

I не ўбачыў, як мільгнуўся цень

I ў шыкоўны кабінет блішчасты

Херувім праз фортку заляцеў.

Штосьці мокрае на пераноссе

Плюхнула... Ён выцер даланёй

I не ўцяміў, што яму з нябёсаў

Ад бацькоў «паклон» прынёс анёл.

1993

Не бойся

Перахрысціўшыся ў другую веру,

Усё былое крэсліш ты заўзята.

I нават Перамогу, як хімеру,

Адрынуў і не прызнаеш за свята.

Адно цябе яшчэ крыху бянтэжыць,

Што бацька твой —

Там, у магіле брацкай —

Застаўся верны, як байцу належыць,

Таму, што клятвай змацаваў салдацкай;

I што аднойчы, супачыўшы ў Бозе,

Ты з ім спаткаешся, і ён спытае:

«Няўжо ты здрадзіў нашай Перамозе —

I для цябе яна ўжо не святая?..»

Дык ты не бойся гэтага спаткання.

Яго не будзе.

Бацьку, хоць і грэшны,

У светлы рай пусцілі Пётра з Паўлам,

Тваю ж душу чакае лёс няўцешны.

1993

Як здароўе, панове?

Вы, што так слёзна гаварылі

Пра ўсе няшчасці нашы,

А самі ўпотайкі даілі

Каровак з чыстай пашы,

Каб з малачком не трапіў цэзій

У панскае саслоўе,—

Скажыце старцу на пратэзе:

Як вашае здароўе?

А то трывожыцца ён вельмі:

Хаця ж бы вы, адпаўшы

Ад тога вымя, не самлелі

На ўсенароднай пашы.

А што вас з рогату затрэсла?

Што ён дурны, той старац?

Што ўсіх турбот было вам — крэсла

Пад вымем пераставіць?

О, так! Дурны! Каб быў разумны

Стары салдат бязногі —

Дык не сядзеў бы з шапкай сумны

На плошчы Перамогі.

1993

Мой кароткі адказ

Вы скажаце: я выракся кагосьці?

Каго? Фальшывых ідалаў-святош,

Якім паверыў некалі?.. Ну што ж,

Хай Бог даруе хібы маладосці...

Ад той зямлі, дзе маці нарадзіла,

Ад тых магіл, дзе прашчуры ляжаць,

Ад нівы той, дзе сеяў я, каб жаць,

Ад мовы той, што ў цемры мне свяціла,—

Не адракаўся і не адракуся!

Запомніце: пярэваратнем я

Павек не скінуся. Душа мая

I ў небе будзе трызніць Беларуссю.

1993

Што я думаў...

Што я думаў, стоячы у чарзе,

Пасярод галоўнай самай залы,

Покуль гаварылі тыя ўсе,

Для каго мы — толькі самазвалы?

Для каго дзяржавы Беларусь —

Не было, няма і быць не можа...

Што я думаў? Я згадаў чамусь

Лесвіцу адну, даруй мне Божа.

Лёс наш колісь праз яе пралёг...

I да жудасці мне ясна стала,

Ад чаго ў той лесвічны пралёт

Паляцеў стоць галавой Купала.

1993

Перад картай Радзімы

На абрыс Радзімы глянуў зноў —

I ўцямрэла неба грамавое!

Людзі! Колькі ёсць праклённых слоў

У святой і вечнай нашай мове —

Я прашу вас: па апошні ўздых,

Аж пакуль не прыме дол смяротны —

Праклінайце! Праклінайце тых,

Хто абрэзаў колісь край наш родны!

1993

За драбніцу

Зноў нас хваляць.

I зноў за халуйства.

I мы ўдзячна прымаем хвалу.

Кажуць: «Будзе вам хлебная луста,

Каву будзеце мець і халву.

I для кожнае пані — куніцу,

I для кожнага пана — аўто.

Праўда, возьмем і ў вас мы драбніцу —

Возьмем... мову.

Дык гэта ж — нішто!..»

Брава! Колькі набытку без страты!

Мова нам ні к чаму сапраўды,

Калі рот будзе справай заняты —

Цэлы дзень будзе повен яды.

1993

Дзядам

Дзяды! Ну што ж вы, нашы родныя,

Намер вітаеце злачынны —

Вы, мудрацы сівабародыя,

Айцы Айчыны?

Ці вы, пражыўшы век, не знаеце,

Як душыць душы накіп пошлы,

Як труціць сэрцы яд нянавісці?

Дзяды! Ну што ж вы?!.

Хоць з вас і вытравілі нелюдзі

Чуцця прыроднага нямала —

Вам не да твару біцца ў нераце

Самаабмана.

Вы шлях прайшлі, агнём пазначаны.

У вас на целе — куляў прошвы.

Адкуль жа стынь да мовы матчынай?

Дзяды! Ну што ж вы?!.

Як горка бачыць: адыходзячы

З жыцця навек — нібы з кватэры,

Вы мову гасіце, суродзічы

Дабра і веры!

Як бы святло, што ў час бясхлебіцы

Жывіла дух наш несвятошны,

Унукам заўтра не спатрэбіцца...

Дзяды!.. Ну што ж вы?!.

1993

На Балканах

Які ўжо месяц на Балканах

Шугае полымя вайны.

А хто байцы ў варожых станах?

Адзінай матухны сыны.

Гарыць зямля адвеку крэўных

I верных нам славян-братоў.

I не прыходзіць замірэнне.

I дзень-адодні льецца кроў.

Ужо і рознай масці зграі

Туды спяшаюцца здаля.

Што трэба ім у гордым краі?

Чым вінна гэта ім зямля?

Што трэба хіжым? Неўзабаве

Мы будзем ясны мець адказ:

Усё, што, клацнуўшы зубамі,

Запатрабуюць і ад нас.

А мы... ці нам заклала вушы?

Ці ў нас замазаны раты?

Маўчым, прадаўшы д'яблу душы...

Нікчэмцы мы, а не браты!

Братамі ж мы у сорак трэцім

Былі, калі — і тут, і там —

З нас кожны ведаў: лепш памерці,

Чым не падаць руку братам.

1993

Пакуль...

Пакуль з пагардаю ад нас

Не адвярнуўся дух Купалы —

Пільнуйма зніч, каб не пагас,

Каб быў запас агню трывалы,

Каб, душы вывеўшы з турмы,

Як пад прысягаю, сурова

На свет на ўвесь сказалі мы

Сваё не сказанае слова!

1993

I ўсё-такі дойдзем!..

За векам век плыве-цячэ,

А мы ідзем, ідзем... I што ж?

О, як далёка нам яшчэ

Да Беларусі!

Ужо няўсцерп нам крыж пакут,

I мы крычым, крычым, але —

Не дакрычаліся пакуль

Да Беларусі.

А можа быць, яна — міраж,

I ўсе мы трызпім? Бо чаму ж

Не далятае голас наш

Да Беларусі?

Відаць, пракляцця знак ляжыць

На нас ад роду, і таму

Так цяжка шлях нам церабіць

Да Беларусі.

Равуць вятры, грымяць грамы,

Пыл засціць вочы нам, і ўсё ж,

I ўсё ж мы дойдзем, дойдзем мы

Да Беларусі!..

1992

Content

Гілевіч Ніл На высокім алтары

Ніл Гілевіч НА ВЫСОКІМ АЛТАРЫ

МНЕ СТОЛЬКІ ХОЧАЦЦА ТАБЕ СКАЗАЦЬ...

* * *

* * *

* * *

* * *

* * *

* * *

Малітва

Толькі тая адна

I наш малебен

Месячнай ноччу

* * *

Нонсенс

* * *

* * *

* * *

* * *

Над Лескавіцкім возерам

НАД БЯЗДОННЕМ ІДУ...

* * *

Над бяздоннем

* * *

На краі дажджу

Балада

Жаўраначка

Перад люстэркам

На ўзгорку

Як доўга?

Апошні паверх

Віхура

Утопія

* * *

Радкі з усяночнай

* * *

Сон

Папрок

Стрэмка

Сёе-тое пра вершы

Скора, скора

Вар'ят

Крэда

Экспромт

Збітыя рыфмы

Санет

Кляновы лісток

Уражанне

Добрыя людзі

Дзённік

Старадаўні сюжэт

Каго шкада

Кажаш: годзе, годзе...

Пра песню і суддзяў

Наша доля

Уваскрэсне!

Просьба

Памяць

Загадка прыроды

Імгненне

* * *

Веснавое

...ДУША МАЯ І Ў НЕБЕ БУДЗЕ ТРЫЗНІЦЬ БЕЛАРУССЮ...

Пытанне

* * *

У родным горадзе

Грамадзяне, спяшайцеся!

Апошнія

* * *

Палемічнае

Крумкач

Нехта ў чорным

Ці ачнёмся?

* * *

Што ж цяпер?

Чаго вы?

Пасланне патулякам

Скажыце ім, хлопцы

Праклён

На зазімку

О любыя мае...

Свята

Беларускія цымбалы

Санет Адаму Міцкевічу

Нават пекная пані...

Лозунг

Сцень

Замест рэцэнзіі на вершы Людмілы Рублеўскай

Вы не яе — вы сябе прыніжаеце

Зварот

Здарэнне

Не бойся

Як здароўе, панове?

Мой кароткі адказ

Што я думаў...

Перад картай Радзімы

За драбніцу

Дзядам

На Балканах

Пакуль...

I ўсё-такі дойдзем!..