Глёбус Адам

Post scriptum

Адам Глёбус

POST SCRIPTUM

кантамiнацыi

Падрыхтаванае на падставе: Адам Глёбус, Post scriptum: кантамiнацыi — Мінск: 1999.

© Камунікат.org, 2012

Жэст — gesture

1. Культура

* * *

Культура — па-першае, культывацыя зямлi, па-другое, культ асобы, а потым — усё астатняе.

* * *

Найпершая задача камерцыйнай культуры — растыражаваць каштоўнае i прадаць яго як мага танней.

* * *

Калi чытаю, слухаю або гляджу выдатны твор, на нейкi момант адчуваю жаданне, каб ён належаў толькi мне. Вось так i ўзнiкаюць таемныя калекцыi i бiблiятэкi.

* * *

Культура — гэта веданне дакладнай адлегласцi, на якой мусiш вiтацца з ворагам.

2. Творчасць

* * *

Шлiфоўка, удасканальванне, аздабленне формы пры кволай iдэi выглядае непатрэбшчынаю.

* * *

Прыгажосць мае крышку мiнорнае адценне.

* * *

Пакуты творцаў зазвычай беспадстаўныя: мастаку здаецца, што рэальныя карцiны горшыя за ўяўныя, а лiтаратар перакананы, што яшчэ не напiсаў вартага твора.

* * *

Пазбягай дачыненняў з людзьмi нiкчэмнымi... Асаблiва небяспечны тут — тэлефон, бо чужы голас адразу трапляе ў свядомасць. У пакоi, дзе стаiць тэлефонны апарат, немагчыма засяродзiцца, немагчыма займацца творчасцю.

3. Талент

* * *

У найбяздарнейшага рамеснiка ёсць прынамсi адзiн прыхiльнiк.Звычайна на гэтую ролю пагаджаецца жонка.

* * *

Талент лiтаратара, як i любы iншы талент, табе дорыць прырода. Асноўная праблема таленавiтага чалавека ў тым, каб наяўнасць таленту яму даравалi людзi.

* * *

Генiй стаiць вышэй за ўсялякiя канстытуцыi, праграмы i законы, таму дзяржава помсцiць генiю жорстка i злосна. Калi ўмее — у рамках законаў i канстытуцыяў, а нярэдка i выходзячы за iх.

* * *

Большасць людзей нараджаюцца i застаюцца ў жыццi пасрэднымi, таму старанны, паслухмяны, пасрэдны працаўнiк хутчэй знаходзiць прызнанне ў народзе, чым асоба генiяльная. Каб зразумець генiя, трэба самому нарадзiцца хоць бы таленавiтым.

* * *

Большасць разумных людзей, жывучы ў сталiцах, iснуюць i працуюць у правiнцыях. Для адных гэтая правiнцыя завецца навукаю. Для iншых — рэлiгiяй... Як i кожны, спадзяюся, што з цягам часу на свеце будзе больш творцаў, якiя пажадаюць жыць у сталiцы, дзе ўраўнаважана скампануюцца i навука, i мастацтва, i рэлiгiя, i эротыка. Дзе адзiн правiнцыйны талент не будзе iмкнуцца прынiзiць другi талент толькi за тое, што ён з iншай правiнцыi, з iншага рэгiёна цi сектара.

* * *

Дзяржава прыўлашчвае заслугi генiя, якога паслядоўна, педантычна, скрупулёзна зневажала.

* * *

Улада — гэта яшчэ i захоп чужых здольнасцяў i ведаў.

* * *

Не наракай на фартуну. Лёс прапануе шмат магчымасцяў i людзям бяздарным, яны проста не заўважаюць i не скарыстоўваюць iх. Злавiць шчасце можна толькi таленавiтай рукою.

* * *

Ленавацца не менш складана, чым працаваць. Працуеш па агульнапрынятых правiлах i адпачываеш па правiлах, а лянуешся — па сваiх жаданнях. Таленавiтых лайдакоў гэтаксама мала, як i здольных працаўнiкоў. Пра гэта сведчыць i колькасць баек, казак, раманаў, песень пра людзей лянiвых.

* * *

Генiяльнае не падробiш... Сказаў Вавенарг. Так. Нiхто i не спрабуе падрабляць генiяльнае. Падрабляюць творы, падрабляюць прадукцыю генiяльных працэсаў, а яна хоць i адбiвае ў сабе, як люстэрка, постаць генiя, сама, у сутнасцi, генiяльнай рэччу не з'яўляецца.

* * *

Галоўнае ў творчасцi — наладжванне працэсу, а не канчатковы прадукт.

* * *

Калi табе перасталi зайздросцiць, значыць, ты згубiў талент.

* * *

Фальшывыя манеты ходзяць з-за недахопу сапраўдных грошай у таленавiтых людзей.

* * *

У пасрэдных людзей ёсць патаемны пароль: прэч заслугi. І калi ты хоць на крок выйдзеш наперад, дык адразу пачуеш за спiнаю абразы i знявагi, якiя выканае хор пасрэднасцяў.

* * *

Ад кожнага — па здольнасцях, кожнаму — па запатрабаваннях. Існуе i такая схема пабудовы грамадства. Але чым большыя здольнасцi, тым меншыя запатрабаваннi, i наадварот.

* * *

Дзень — маленькае люстэрка, у якiм адбiваецца ўсё жыццё. У генiяльнага чалавека не бывае бяздарных дзён. Ёсць у яго сумныя хвiлiны, вясёлыя iмгненнi, трагiчныя тыднi, а бяздарных дзён няма. Таму дастаткова чалавеку таленавiтаму апiсаць адну сустрэчу з генiем, каб ты зразумеў i ўбачыў велiч выбiтнай асобы.

4. Слава

* * *

Той, хто iмкнуўся да вядомасцi, багацця i славы, а ў вынiку не займеў iх, нiколi не выклiча спачування. Наадварот, з такiх няздараў здзекуюцца i насмiхаюцца найбольш.

* * *

Пра добры твор гаворыць нямнога людзей, але — доўга.

* * *

Нячаста, але сустракаюцца асобы настолькi самадастатковыя, што iх не цiкавiць прызнанне i слава, iм не патрэбныя ацэнкi i адзнакi iншых, iх не абыходзяць чужыя меркаваннi пра ўласныя паводзiны. Хацеў бы я быць такiм, незалежным ва ўсiм. А ў мяне атрымлiваецца толькi ў камернай творчасцi.

* * *

Каб цябе пачулi i слухалi, гавары тое, што людзi прагнуць пачуць.

* * *

Вядомасць дасягаецца толькi праз кепскую рэпутацыю.

* * *

Вышыня сённяшняга трыумфу сведчыць пра глыбiню заўтрашняга падзення.

* * *

Папулярнасць — гэта перш-наперш пасрэднасць, а пасрэднасць — гэта ўчарашняя вядомасць.

* * *

Мода — найвялiкшы вораг папулярнасцi, бо мода змяняецца з кожным сезонам.

* * *

Апранахi блазнаў i каралёў аднолькава зiхоткiя. Зусiм не прынцыпова тое, што ў аднаго золата сапраўднае, а ў другога — штучнае, бо словы каралёў i блазнаў здатныя выклiкаць адно ўсмешку.

* * *

Няўжо слава прыйдзе тады, калi ты канчаткова страцiш гонар?

* * *

Слава кампануе свае калажы такiм чынам, што ў адзiн тэлевiзiйны кампот трапляюць зусiм розныя асобы: генералы i шарлатаны, мiнiстры i фiгляры, мiльянеры i спевакi. Табе застаецца толькi выкiнуць злучнiк, замянiўшы яго на дэфiс, i зрабiць выснову. Генерал-шарлатан, мiнiстр-фiгляр, спявак-мiльянер — вось яны, абраннiкi народнай славы. Мае рацыю Шапенгаўэр, калi пiша... Слава сярод сучаснiкаў нячаста ператвараецца ў трывалую пасмяротную славу.

5. Лiтаратура

* * *

Эгаiстычны лiтаратар мусiць адмаўляцца ад рамяства, бо ягоная патрэба — падабацца сабе, а не суцяшаць i забаўляць iншых, чужых, натоўп, як гэта робяць прафесiйныя белетрысты.

* * *

Пiсьменнiк-лiслiвец-прафесiянал выдатна ведае, што нiводны з тыранаў не адмовiўся ад сваiх лiтаратурных партрэтаў, аўтабiяграфiяў i хвалебных гiмнаў.З гэтага прафесiянал i жывiцца.

* * *

Лiтаратура будуецца яшчэ i на страху, што незанатаваныя думкi знiкнуць.

* * *

Экстрэмальны лiтаратурны твор — кароткая, блытаная перадсмяротная запiска.

* * *

Шмат каму з лiтаратараў асноваю для ацэнкi напiсанага служаць: па-першае, колькасць выкладзеных на паперы знакаў, што прыраўноўваюцца да грашовых адзiнак; па-другое, колькасць асобнiкаў надрукаванай кнiгi, што iстотна ўплывае на заробак. Асуджаць i папракаць за такi падыход да лiтаратурнай працы нельга. Наадварот, такiя паводзiны лiтаратара трэба хвалiць на кожным скрыжаваннi. Толькi мне да душы iншыя крытэрыi... Люблю наяўнасць у тэксце нечаканых i парадаксальных думак i развагаў, шаную лапiдарнасць i нешматслоўнасць, паважаю някiдкую прыхаваную сувязь з творамi вялiкiх папярэднiкаў i радуюся амаральнасцi аўтара, амаральнасцi з пункту гледжання масавай свядомасцi.

* * *

Чытача можна падмануць толькi адзiн раз, а потым даводзiцца мяняць псеўданiм.

* * *

Нечаканая канцоўка навелы заўсёды лжывая.

* * *

Калi табе кажуць: "А я ведаю, пра што будзе тваё наступнае апавяданне...", ты абавязкова дапытайся пра здагадкi i версii, каб не напiсаць чужога.

* * *

Вавенарг сцвярджаў, што людзi разумныя не пiшуць i не чытаюць раманаў, бо дастаткова чалавеку адчуць, што ўяўная велiч хавае за небылiцамi звычайную хлусню, як яго ахоплiвае гiдлiвасць, таму раманы i не перачытваюцца. Выдатнае назiранне. Толькi мне не давялося сустрэць нiводнага разумнага, якi б не прачытаў пару-тройку бульварных раманаў. Усе не без грахоў. Мяркую, спадар Люк дэ Клап'е дэ Вавенарг таксама пачытваў раманы. Таму i скажу наступнае... Разумны чалавек адмаўляецца чытаць раманы.

* * *

Нiшто так хутка не псуе рэпутацыю лiтаратара, як праўдзiвыя выказваннi пра суайчыннiкаў i супляменнiкаў.

* * *

Лепей не спрачацца пра якасцi мясцiнаў, у якiх не быў, i пра вартасцi звычаяў, якiх не бачыў. Кожны з нас i так шмат дзе пабываў i многае паглядзеў, каб цiкава расказаць.

* * *

Не варта чакаць удзячнасцi за пахвальбу. Ведаючы пра гэта, крытыкуй, iранiзуй, кажы праўду i галоўнае — не бойся, што ў адказ атрымаеш жорсткiя словы, а тым больш дзеяннi.

* * *

"Кожная думка новая, — заўважыў Вавенарг, — калi чалавек выказвае яе на свой лад..." Удакладню: на сваёй мове i ў новай маладой краiне...

* * *

У адным слове iсцiны не менш, чым у разгорнутым сказе. Але большасць лiтаратараў усё адно iмкнуцца акрэслiваць iсцiну менавiта сказамi, а не словамi.

* * *

Афарызм — арыстакратычная форма.

* * *

Пiшучы ў газету, нi на iмгненне не забывай, што рэфарматарам, патрыётам, рэвалюцыянерам салодка жывецца толькi на старонках гiстарычных энцыклапедыяў.

* * *

Трэба быць поўным iдыётам, каб пiсаць не дзеля заробку. І дзевяноста дзевяць лiтаратараў з кожнай сотнi паслухмяна графаманяць дзеля грошыкаў. А табе, каб паважаць сябе, варта заставацца круглым пiсьменнiкам i пацiху занатоўваць сякiя-такiя думкi дзеля сяброў i ўласнага задавальнення. Заставайся адным з сотнi.

* * *

Лiтаратура — працэс маральнага рэфармавання.

* * *

Надыходзяць i такiя часы, калi нават звычайнаму лiтаратару нiчога не застаецца, як пiсаць таемны дзённiк.

* * *

Паэту цяжка сказаць нешта такое, што да яго не гаварылi, таму i стварае паэт новую мову.

* * *

Грэгерыi — жарты, якiя робяць выгляд, што яны афарызмы.

* * *

Пiсаць — азначае перакладаць уласныя ўражаннi на агульнавядомую мову, а чытаць — азначае вяртаць з агульнага ў асабiстае.

* * *

Афарызм — ангельскi жарт, вымаўлены з французскiм акцэнтам i нямецкай стараннасцю.

* * *

Цяжка ўявiць, што адбылося б з чалавекам, каб ён жыў у дзяржаве, населенай лiтаратурнымi героямi... Пiша Джозэф Адысон. Але... Кожны пiсьменнiк шмат часу бавiць менавiта ў такiх дзяржавах i не шкадуе, бо лiтаратурныя iмперыi лепшыя за рэальныя, iх можна пакiнуць у адно iмгненне.

* * *

Раман — жанр хлуслiвы, калi ён апiсвае страсцi дзеля iх самiх, не адшукваючы пры гэтым нiякiх карысных, з пункту гледжання маралi, высноў. Няма нiчога больш простага, чым апiсваць страсцi. Для гэтага дастаткова нарадзiцца крышку шакалам, крышку грыфонам i крышку пантэраю... Так пiсаў у сваiм "Вершы I" Латрэамон. Не ведаю, як калегам, а мне гэтая развага даспадобы. Бульварнае чытво пiшацца людзьмi драпежнымi, хцiвымi, тымi, хто мае сэрца шакала. Я гэта ведаю.

* * *

Паэзiя, якая абмяркоўвае неабходныя iсцiны, не такая чароўная, як паэзiя, што iх не абмяркоўвае... Заўважыў Латрэамон. Бясспрэчна, лiрыка складае сутнасць паэзii. Верш пра зменлiвую прыроду, пра жабку, што скочыла ў стары стаў, спалохаўшыся крокаў паэта, мне блiжэй, чым рэвалюцыйны пошчак барабанных радкоў. Паэзiя, як жывапiс i музыка, не ведае, што такое ДОБРА i КЕПСКА, яна знаходзiцца ў той частцы свядомасцi, дзе яшчэ не iснуе падзелу на дабро i зло. Найлепшыя мастакi, паэты, музыкi — дзецi. Магу паўтарыць гэтую сентэнцыю тройчы, ведаючы яе двухсэнсоўнасць.

* * *

Кнiжныя прылаўкi асляпляюць чароўнасцю безлiчы гнюсных раманаў. Бачыць Бог, здаецца часам, што лепей забiць кнiгу i ўратаваць чалавека, якi губiць сябе за 100 су... Больш за стагоддзе мiнула ад назiрання, зробленага Латрэамонам, а кнiгарнi дагэтуль асляпляюць пакупнiкоў блiскучымi вокладкамi гнюсных раманаў. Так i не знайшлося ў свеце Давiда, якi здатны забiць кнiжнага Галiяфа. Гнюсны чытач мусiць мець свой гнюсны раман, накрапаны гнюсным белетрыстам. Нашто так перажываць? Калi я думаю пра кнiгу, дык не пра раман, а пра танюткi просты дадатак да тоўстага дзяржаўнага падручнiка, якi можа дапамагчы звычайнаму вучню ў двубоi з настаўнiкам.

* * *

Лепей адразу запiсаць сваё меркаванне, чым прылюдна яго выказаць. Спакайней жыць лiтаратарам, чым дасцiпнiкам. Вядома, цяжка стрымлiвацца, бо думка нараджаецца ў роце, а не на дзюбцы алоўка.

* * *

Ёсць лiтаратары, якiя свядома вярэдзяць свае найчарнейшыя ўспамiны, занатоўваюць гiдкiя сны ды брыдотныя фантазii. Героi такой творчасцi атрымлiваюцца найблiжэйшыя да народа. Ты можаш асудзiць творы падобнага кшталту, а можаш iх выкарыстаць — апрацаваць, як апрацоўваецца фальклор.

* * *

Не спяшайся з перакладам уласных твораў на iншыя мовы, бо гэта не iдзе на карысць тваёй сям'i, тваёй дзяржаве i тваёй нацыi. Неперакладзенае, ненадрукаванае, нявыказанае — трымае ў жыццi.

* * *

Лепшае пiшы на пяску.

6. Слова

* * *

Жывёла гаворыць выключна на роднай мове.

* * *

Подпiсы пад здымкамi, як i надпiсы на фотаздымках, могуць не толькi графiчна, але i сутнасна змянiць фотавыяву. Напiшы на твары чалавека слова "раб" цi "кароль", накрэмзай выразную характарыстыку персанажа i пабачыш змену.

* * *

Злы гаворыць трапна.

7. Кнiга

* * *

Кожная кнiга, выпраўляючыся ў свет, рызыкуе сутыкнуцца з неразуменнем i непрыманнем. Яна, як карабель, плыве ў чужы свет, акрыленая спадзяваннем на зычлiвую i сяброўскую сустрэчу. Але, робячы кнiжкi, узбройвай iх усiмi вядомымi табе сродкамi, бо ворагаў заўсёды болей, чым сяброў.

* * *

Загнаная ў кут жывёла можа зрэагаваць рэфлексам падманнай смерцi. Падобнае адбываецца з лiтаратарам у таталiтарнай краiне. Ён знiшчае сваё прозвiшча, кнiгi выходзяць ананiмна. І як падчас падманнай смерцi жывёла знаходзiцца ў экстрэмальнай напружанасцi, так i ананiмны твор канцэнтруе ў сабе максiмум iнтэлектуальнага супрацiву.

* * *

Грэшнiкi, забойцы, тыраны знаходзяць месца ў памяцi чалавецтва значна лягчэй за паслухмяных, сцiплых i святых людзей. Зазiрнi ў падручнiк гiсторыi.

* * *

Наколькi штодзённая газета дыялектычная, настолькi кнiга метафiзiчная.

* * *

Добрыя кнiгi робяцца з кнiг, а кепскiя — з газет, з часопiсаў, з тэлевiзii i Iнтэрнета.

* * *

Самыя супярэчлiвыя кнiгi — зборнiкi афарызмаў.

* * *

Людзi непасрэдныя могуць быць разважлiвымi ў меру сваёй здатнасцi, i аўтары невялiкiх кнiжак — таксама. Гаварыў Вавенарг, пэўна, працягваючы думку Эклезiяста. Не складай шмат кнiжак. А таму, запiсваючы i складаючы развагi ў кнiжку, кампанаваць твор варта як мага шчыльней.

* * *

Энцыклапедыi — могiльнiкi iнфармацыi. Чытаеш i спатыкаешся аб даты смерцяў i нараджэнняў.

* * *

У букiнiстычных крамах гуртуюцца недачытаныя кнiгi.

* * *

Як чалавек нараджае чалавека, як дрэва спараджае дрэва, так i з кнiгi выходзiць кнiга.

* * *

Ёсць два стаўленнi да кнiгi: прачытаў i перадаў другому, прачытаў i выкiнуў. Мне падабаецца трэцi варыянт: прачытаў i перачытаў.

* * *

Зазвычай пiсьменнiк i чытач залiчваюцца ў асноўныя творцы кнiгi. Калi зiрнуць крышку шырэй, дык у сутворцы трапяць i мастакi, i рэдактары, i друкары, i гандляры, а яшчэ — чытачовы знаёмыя, вучнi i сябры — усе, з кiм будзе падзеленая думка наконт прачытанага. Калi ж рассунуць часавыя параметры, дык вакол кнiгi ўзнiкнуць постацi крытыкаў i перакладчыкаў, а за iмi, сярод натоўпу спажыўцоў, можна разгледзець i чытача-лiтаратара. Таго, хто не толькi прачытае тэкст i выкажацца наконт ягоных вартасцей, але i выбера найлепшае i перапiша наноў дзеля наступнiка. Таму не памылюся, назваўшы асноўным творцам кнiгi чытача-лiтаратара, якi здатны надрукаваць i распаўсюдзiць уласны твор дзеля вядомых i невядомых сяброў.

* * *

Памiж чытачом i кнiгаю заўсёды ўплiшчваюцца гандляры з калекцыянерамi.

* * *

Энцыклапедыя i газета — дзве скрайнасцi. Але, калi ўважлiва паглядзець, заўважаеш: энцыклапедыя на дзевяноста працэнтаў складзеная са старой газетнай iнфармацыi, а ў газеце дзевяноста працэнтаў iнфармацыi ўзятыя з энцыклапедыi i прададзеныя за навiны.

* * *

Кнiгу перачытваюць, газету праглядаюць.

* * *

Пiсьменнiк — толькi той, хто кожную кнiжку ператворыць у запiсную.

* * *

Мiнулае заўсёды бруднае, як дэтэктыўны раман, а будучыня збольшага падманная, як фантастычная аповесць.

* * *

Iснуюць кнiгi як формы раскошы. Сталеючы, я ўсё больш аддаю перавагу такiм выданням.

* * *

У словазлучэннi "збор твораў" чуюцца два першыя ўдары пахавальнага звону.

* * *

Зборнiк паэта, якi складае вершы без любовi, трыкроць лепшы за кнiжку iмiтатара любовi, але яшчэ горш выглядае брашурка з эсэiстыкай, дзе прафануюцца веды i густ.

* * *

Збiраешся пачытаць i заўважаеш: бярэш не самую разумную кнiгу, пераглядаеш не лепшыя старонкi, наогул, жывеш няправiльна.

* * *

Ёсць кнiгi, якiя не трэба вяртаць, нават калi табе давялося доўга выпрошваць i абяцаць, што заўтра абавязкова вернеш. Па такiя кнiгi гаспадар сам мусiць прыйсцi, чым i давядзе, што яму кнiга патрэбна больш.

* * *

Можаш уласны досвед параўнаць са зместам кнiгi, а зробленыя высновы — з каментаром. Можаш рабiць i наадварот: змястоўныя кнiгi залiчваць ва ўласны досвед.

* * *

Тэлефонны даведнiк — пранумараваная безабароннасць.

8. Мастацтва

* * *

Цi бывае на фотаздымках будучыня? Рыторыка. Але ж вочы сфатаграфаваных iстот углядаюцца менавiта ў будучыню.

* * *

Вельмi часта ты ходзiш на могiлкi з адной мэтаю — паразглядаць фотапартрэты.

* * *

Фота — доўгi, сапраўдны, незавершаны час.

* * *

Самае выбуховае, экспрэсiўнае, дынамiчнае фота ўсё адно меланхалiчнае.

* * *

Найгоршая памылка чалавецтва ў дачыненнi да фотавыявы — выкарыстанне апошняй як доказу рэальнасцi той цi iншай падзеi. А цi iснавала пачвара Нэсi ў Лахнескiм возеры? Не. Але ж фотакартку земнаводнага з маленечкай галавою i доўгай шыяю бачылi цi не ўсе. Фота — ускосны доказ, як i галасы на магнiтафонных стужках, як малюнкi, як паказаннi сведак, як група крывi.

* * *

Тэлевiзiю i кiно глядзяць, а фота бачаць i разглядаюць.

* * *

Фотакарткi смяротныя, як i ўсё на свеце. Зрэшты, чаго можна патрабаваць ад адлюстравання? Ведаю адзiн жорсткi варыянт: прыходзiць Чорны чалавек, iрве здымкi i б'е люстэрка.

* * *

На думку Вавенарга, фiласофiя не менш падуладная модзе, чым вопратка i музыка, архiтэктура дый iншае. Вока чапляецца за слова "архiтэктура", i ўзнiкае жаданне крышку падрэдагаваць дэфiнiцыю... Фiласофiя, як i архiтэктура, падпарадкоўваецца стылю.

* * *

Малюючы дакладны аўтапартрэт, можна стварыць вобраз, не падобны да сябе.

* * *

Творчасць — барацьба з самагубствам.

* * *

Танцы — вельмi эратычны занятак. Танцы — прэлюдыя палавога акта. Танцы — рэпетыцыя блiзкасцi.

* * *

Танец — найлепшы зводнiк.

* * *

"Самае пiкантнае для эратычнай юрлiвай фантазii, — лiчыць нямецкi маралiст Эдуард Фукс, разважаючы пра канкан, — гэта калi жанчына са слодычным захапленнем дэкальтуецца на вачах у свайго партнёра зверху i данiзу, калi яна ў парыве шаленства цалкам агаляецца перад iм, нiбыта кажучы пра сваю адданасць бессаромнымi жэстамi, якiя больш ясныя за ўсе словы..." Танец, як кампазiцыя жэстаў, з'явiўся значна раней за слова. Таму ён больш прыродны, раскрыты, аголены. Спачатку быў жэст, потым быў танец, потым было слова, i слова было Бог. Чалавек гаворыць не толькi словамi. Чалавечае цела можа гаварыць жэстамi, бо яны дамiнуюць у палавым дыялогу. I пацвердзiць тое можа факт з гiсторыi канкана.

* * *

У кiно ёсць вялiкая перавага над шмат якiмi вiдамi мастацтва: у цёмнай зале вельмi цяжка ўбачыць чырвоныя ад сораму вушы. Не ведаю, як ты, а я даволi часта чырванеў за бессаромныя ўчынкi экранных герояў. I саромеўся не аголенасцi ды эротыкi, хоць было i такое, а падманаў i хлуснi, сведкам якiх апынуўся не з уласнай волi.

* * *

Здатнасць мастака да пераўвасабленняў i вызначае працягласць творчага жыцця.

* * *

Выбухi, пажары, руйнаванне — знаходкi для кiнавытворцаў.

* * *

Някепска глядзяцца на экране пахаваннi, хаўтуры i iншыя ўрачыстасцi, асаблiва калi яны з часам страчваюць iдэалагiчную афарбоўку.

* * *

Непрыстойныя жэсты выглядаюць на кiнаэкране занадта тэатральна, але трапляюць у лiк набыткаў праз сваю прыродную яскравасць ды эратычнасць.

* * *

Вельмi кепска глядзяцца на экране iнвалiды, бо ўвесь час узнiкае сумнеў: а цi сапраўды ён сляпы, а цi сапраўды ў яго няма нагi, а можа ён яе ўдала схаваў, каб нас падмануць?

* * *

Фота вынайшлi не мастакi i не навукоўцы, а алхiмiкi. Фотаздымак — двухмерная праекцыя фiласофскага каменя.

* * *

Нi адзiн па-сапраўднаму выбiтны чалавек нiколi не забiваў часу на складанне баек... Сказаў Вавенарг, забыўшыся пра Эзопа.

* * *

Найбольш карысныя тыя парады, якiмi лёгка кiравацца... Думка Вавенарга перагукаецца з выказваннем Скаварады... Цяжкае, яно i непатрэбнае.

Нуль — zero

1. Розум

* * *

Розум прымушае нас верыць у тое, у што мы не можам паверыць з-за абмежаванасцi нашых пачуццяў. У бясконцасць свету, напрыклад.

* * *

Калi гаворыш разумнае, цябе амаль не чуюць. Чым болей прамаўляеш значных рэчаў, тым меней маеш уважлiвых слухачоў. У глупства найвялiкшыя шанцы займець слухачоў i авалодаць аўдыторыяй. Паспрабуй на людзях забрахаць па-сабачы i пераканаешся.

* * *

Праўды не саромеецца вар’ят.

* * *

Памiж поўным iдыётам i вельмi разумным чалавекам менш рознiцы, чым памiж мёртвым i жывым.

* * *

Здзiўляе адназначнае iмкненне чалавека наблiзiцца, каб зразумець; хоць у большасцi выпадкаў трэба наадварот зрабiць крок назад.

* * *

Калi ты разумны, цябе досыць проста папракнуць за бессардэчнасць i маладухоўнасць.

* * *

Розум — гэта ўменне выходзiць з дурных акалiчнасцяў.

* * *

Калi з табою пагадзiлiся, гэта не азначае наяўнасцi разумнага паплечнiка.

* * *

Разумнага немагчыма пакрыўдзiць; крыўдуеш роўна настолькi, наколькi пачуццi пераўзыходзяць розум.

* * *

Не заўсёды можаш сабе дазволiць раскошу — быць разумным.

* * *

На думку Платона, Дыяген — гэта звар’яцелы Сакрат. Удакладню... Дыяген — Сакрат, якi не гаворыць, а брэша. Зрэшты, галоўнае, што Дыяген з’яўляецца Сакратам, а якiм — справа iншая.

* * *

Сiла розуму, вiдавочна, большая ў тых, хто яе ўсведамляе, чым у тых, хто пра яе не ведае... Так напiсаў Латрэамон. Пагадзiцца з такой тэзаю лёгка. Паводле маiх перакананняў, чалавек таму i жыве на свеце даўжэй за астатнiх, бо разумнейшы. I вынаходнiцтва Бога, i трактоўка Бога як разумнай субстанцыi, i бессмяротнасць душы паводле Платона — усё гэта досыць роўна кладзецца ў пераканаўчы рад папярэдняй тэзы. Але мне хацелася намаляваць адзiн эпiзод з уласнага жыцця, каб яшчэ раз засведчыць дакладнасць думкi Латрэамона. Ранiцай, з стрыечным братам Анатолем, мы iшлi на заняткi, я — у вучэльню, а ён — у iнстытут. Замест прабежак мы рабiлi праходкi. Хуткiмi крокамi праходзiлi восем тралейбусных прыпынкаў. I вось за адну ранiцу мы пабачылi дзесяць раздушаных на дарозе катоў. Тыдзень не было апетыту. I ўсё жыццё мяне пераследуе думка пра неразумнасць i жорсткасць прыроды, пра яе сляпую самаахвярнасць. Таму ўсе ваенныя канфлiкты я адношу да стыхiйных бедстваў i ненавiджу выраз "ваеннае мастацтва". Уласна розум не можа быць скiраваны на вайну, розум скiроўваецца ў супрацьлеглы бок, на пазбяганне вайны. Кiравацца ў ваеннае пекла можа толькi псiхiчна хворы, маньяк, цалкам неразумны чалавек. I таму ў сiстэме агульнай адукацыi неабходна аддаваць перавагу ў вывучэннi спадчыны людзей разумных, якiя ўсведамлялi i ведалi сiлу свайго таленту i розуму, а гiсторыю пра дзеяннi маньякаў, гвалтаўнiкоў, тыранаў неабходна калi не цалкам скасаваць, дык значна падкарацiць i перанесцi ў лекарскiя падручнiкi пра псiхiчныя расстройствы i адхiленнi.

* * *

Калi Франсуа дэ Ларошфуко разважае пра пашырэнне розуму да межаў магчымага, мiжвольна ўзнiкаюць думкi пра вар’яцтва.

* * *

Калi нестае ведаў, каб размаўляць i падтрымлiваць разумныя адносiны, тады звяртаюцца па дапамогу да спiртнога, тытуню, кавы i гарбаты.

* * *

Любоў — з’ява суб’ектыўная, цьмяная, жаноцкая i сляпая, а вось павага — аб’ектыўная, мужчынская рэч, яна асветленая тваiмi развагамi i розумам.

* * *

Як вока бачыць знешняе святло, а вуха чуе навакольныя гукi, так розум рэагуе на свет духоўны.

* * *

Разумных, а тым больш духоўных, зусiм мала.

* * *

Агрэсiўнасць iдзе ад неразумнасцi. Але не кажы, што ад розуму паходзяць падман i хiтрасць, бо яны вынiкаюць гэтаксама з неразумнасцi. Разумнасць — гэта спакой.

2. Цывiлiзацыi

* * *

Гiсторыя — гэта не толькi бiяграфii вялiкiх асобаў, але i бiяграфii вялiкiх стыляў, культур, цывiлiзацый.

3. Прырода

* * *

У прыгажосцi кветкi ты можаш заўважыць i ўласную непараўнальнасць.

* * *

Калi вымаўляю "прырода", уяўляецца краявiд з высокiмi зялёнымi дрэвамi.

4. Чалавек

* * *

Ад адной толькi думкi пра мясакамбiнат можна моцна пачырванець за тое, што ты — чалавек.

* * *

Працягласць жыцця шмат у чым залежыць ад iнтэлекту. Вар’яты доўга не жывуць. Дурнi хутка старэюць.

* * *

Каб звацца чалавекам, трэба няшмат: дастаткова навучыцца адрознiваць велiчнае ад мiзэрнага.

* * *

Усе ведаюць... Чалавек шчаслiвы толькi на сваiм месцы. А хто падкажа, як знайсцi i — галоўнае — займець запаветнае месца?

* * *

Чужога болю, пра якi разважаюць падманшчыкi ад дабрачыннасцi, у прыродзе не iснуе.

* * *

У чалавека толькi тры сапраўдныя ворагi: вар’яцтва, бяссонне i голад.

* * *

Чалавек малюе адно сябе, таму тыгры атрымлiваюцца маленькiя, а мурашы — вялiкiя.

* * *

Мазахiстаў болей, чым садыстаў.Доказ гэтаму — вынiкi дэмакратычных выбараў: дыктатараў абiраюць свядома.

* * *

Чалавек — iстота неразумная... Чым даўжэй жывеш, тым болей пераконваешся ў падобных банальнасцях.

* * *

Малы чалавек сумуе па сваёй зямлi... Прачытаўшы такое, нельга не ўбачыць у сабе "малога чалавека".

* * *

Складанне перспектыўных планаў, як i любоў да пiсання ўспамiнаў, — занятак чалавечы.

* * *

У кожнага чалавека ёсць свая цана, але iснуюць людзi бясцэнныя — генii i жабракi.

* * *

Задумвацца, вось што цяжка. Знойдзецца няшмат людзей, здатных на такую, здаецца, просценькую справу. Значна лягчэй услухоўвацца, прынюхвацца, хадзiць — дзейнiчаць. Большасць людзей наогул не можа сядзець спакойна, яны цi то пастукваюць пальцамi па стале, цi то качаюць шарыкi з хлебнага мякiшу. Іхныя вочы i вушы насцярожаныя, пiльныя, як у жывёлы. Не памылiшся, сказаўшы, што жывапiс i музыку ўспрымае нават котка, а вось задумвацца можа толькi чалавек i зусiм не кожны.

* * *

Ёсць асобы, якiя падпарадкавалi свой розум воку, — жывапiсцы, ёсць асобы, якiя ставяць найвышэй гук, — музІкi, а трапляюцца i такiя, што найперш шануюць пахi, — парфумеры. З лупатых, вушатых, насатых, рукатых ды языкатых складаецца большасць чалавецтва.

5. Асоба

* * *

Палiтык, як i ўся палiтычная дзейнасць, не можа быць вытанчаным. Да такой высновы прыходзiш, разглядаючы газетныя i тэлевiзiйныя твары генсекаў, прэзiдэнтаў, правадыроў i тыранаў.

* * *

Сапраўдны ўладар не баiцца сваiх падданых i не чакае ад iх нiчога кепскага... Сказаў Вавенарг. Шкада, што французскi маралiст не ўдакладнiў: у рэальнасцi такiх сапраўдных уладароў не iснуе.

* * *

Адсутнасць альбо недахоп гонару, самасцi, ягамосцi ў кiраўнiка дзяржавы вядзе да гнюснае заганы — да млявасцi. Праз тую млявасць уладара вяне, чэзне, марнее ўся дзяржаўнасць цалкам.

* * *

Так, Людовiк ХIV — выбiтны кароль, я ў захапленнi ад яго, але не хацеў бы нарадзiцца сярод ягоных падданых... Вавенарг так сказаў толькi пра аднаго з каралёў, а я ўпэўнены: так гавораць пра ўсiх вялiкiх уладароў, што адышлi, i думаюць пра тых, хто жыве i кiруе.

* * *

Агульнапрынятыя нормы i перакананнi змяняюцца значна хутчэй за асабiстыя.

* * *

Як уражанне ад уласнага голасу не супадае з пачутым iншымi, так i меркаваннi пра цябе не супадаюць з самаацэнкамi.

* * *

У тэксты ўчытвайся, у музыку ўслухоўвайся, у малюнкi ўглядайся... Так нарэшце зможаш пабачыць, пачуць i зразумець самога сябе.

* * *

Лiтаратар не ведае сваiх чытачоў, як мастак незнаёмы са сваiмi гледачамi, а музІка — са слухачамi. Так можна адказаць на пытаньне Франсуа дэ Ларошфуко: "Чаму мы запамiнаем з усiмi драбнiцамi тое, што з намi здарылася, але не здатныя запомнiць, колькi разоў мы распавядалi пра гэта адной i той жа асобе?"

* * *

Навучыся адрознiваць тых, хто ўладкоўваецца ў мяккiм фатэлi, i тых, хто сядае на мулкi зэдлiк.

* * *

Лепей цалкам сур’ёзна хвалiць сябе, чым жартам ставiць на катурны iдыёта.

6. Паводзiны

* * *

У наш час воля да ўлады сканчаецца пiсаннем папяровых законаў i ўдзелам у тэлешоу.

* * *

Калi прачытаеш, што "менавiта палiтыкi — сапраўдныя фiлосафы", жаданне быць фiлосафам выпараецца.Лепей заставацца вясёлым лiтаратарам.

* * *

Я пагадзiўся б жыць пад прыгнётам тырана пры ўмове, што буду залежны толькi ад яго прымхаў i свабодны ад дэспатызму моды, звычак, забабонаў; законнасць — найлепшая форма рабства... Так разважае Вавенарг. Але тыран таму i тыран, што не зважае нi на якiя законы.

* * *

Цi супярэчыць розуму i справядлiвасцi любоў да самога сябе?.. Пытаецца Вавенарг. Для мяне, разумнага эгаiста, адказ вядомы. Любоў да самога сябе не супярэчыць розуму i справядлiвасцi. I чаму нам так хочацца, каб сябелюбства заўсёды лiчылася заганаю? Працягвае Вавенарг. Па-першае, не ўсiм нам, а па-другое, не заўсёды. I доказ таму — два папярэднiя пытаннi Люка дэ Клап’е дэ Вавенарга.

* * *

Задумваючы рызыкоўную справу, сто адзiнаццаць разоў падумай пра самога сябе i — рызыкуй.

* * *

Калi думаеш пра сябе, прыходзiш да высновы: нельга быць выбiтным штохвiлiны. А вось аналiзуючы лёсы i бiяграфii выдатных творцаў, пераконваешся: выдатным можна быць заўсёды i ва ўсiм. Дыяген Сiнопскi выдатны нават тым, што жыў у бочцы.

* * *

Каб перастаць зайздросцiць, лiчы сябе не горшым за iншых, а лепшым.

* * *

Павага iншых людзей залежыць ад стаўлення да самога сябе. Нiхто не будзе цанiць чалавека, якi сам сябе нiзка ставiць.

* * *

Эгаiстычныя паводзiны — пошук спакою.

* * *

"На мой век хопiць..." — запэўнiвае маладасведчаны эгацэнтрыст i — памыляецца.

* * *

Супрацьстаяць сабе можаш толькi сам. Пазбегнуць такога ваяўнiчага стану лёгка: адмоўся ад цяжкай хады.

* * *

Не адказвай на пытанне раней, чым яго пачуў.

* * *

Не думай пра ўласныя здольнасцi, бо нават гэтым прынiжаеш апанентаў.

* * *

Як найхутчэй вырашай пабытовыя дробязi, з iх складаецца чалавечы апакалiпсiс.

* * *

Выкiдаеш кнiжку на сметнiк? Памятай, яшчэ пашкадуеш, але не спыняйся i выкiдай. Замахнуўся нажом? Бi насмерць.

* * *

Парада зневажае суразмоўцу. Настаўнiк заўсёды прынiжае вучня. Каб пазбегнуць помсты за знявагi i прынiжэннi, давай парады сабе.

* * *

Выслухай параду, але не спяшайся яе выконваць, пачакай нагоды.

* * *

Саромецца ўласных генiталiяў такое ж глупства, як i ганарыцца iх формамi i памерамi. Але ганарыцца ўсё ж лепей, чым саромецца.

* * *

Калi не знойдзеш добрага занятку, цябе захопiць што-небудзь кепскае. А як не будзеш займацца разумнымi рэчамi — свядомасць апануюць заганныя думкi.

* * *

Калi табе не падабаюцца паводзiны лысага, пахвалi ягоныя валасы, што пакiнулi неразумную галаву.

* * *

Справакаваць дурнога чалавека на брахню досыць лёгка, дастаткова назваць яго вар’ятам.

* * *

Сапраўдны сацыялiст той, хто не хоча мяняць свой сацыяльны статус.

* * *

Нацыяналiст — гэта гiсторык, якi стварае рамантычнае мiнулае нацыi.

* * *

Кароль жыве ў кожным чалавеку; кепска толькi, што большасцi каралёў не хапае служак.

* * *

Памiж смеласцю i безразважнасцю няма мяжы.

* * *

Аскетызм паходзiць не ад сквапнасцi, а ад шчодрасцi.

* * *

Тэрарыст уваходзiць у вечнасць праз асляпляльную яркасць аднаго iмгнення.

* * *

Экстрэмiзм — шлях лайдакоў.

* * *

Караля робiць свiта. Або суседняя дзяржава.

* * *

Калi ты дамовiшся з сабою, ёсць надзея, што паразумеешся з iншымi.

* * *

Трэба рабiць непатрэбнае.

* * *

Як гэта зноў навучыцца спакойна чакаць?

* * *

Чым болей жаданняў, тым больш прынiжэнняў.

* * *

Паразумення не дасягнеш прымусам.

* * *

Запросяць — пагаджайся.

* * *

Майстры працуюць у майстэрнях, бо майстэрства — найперш служба.

* * *

Выказваць недавер — глупства, лепш выкажы давер.

* * *

Не разумееш — не асуджай.

* * *

Каб перамовы мелi поспех, табе давядзецца ахвяраваць iнтарэсамi хаўруснiкаў.

* * *

Усяляк абстрактную параду варта ператварыць у параду самому сабе, каб убачыць яе сапраўдныя вартасцi.

* * *

Змена паводзiнаў — найцяжэйшае з мастацтваў.

* * *

Не бывае больш сумнага занятку, чым iмiтацыя весялосцi. Спачувай блазнам.

* * *

Чытачы лёгка падзяляюцца на садыстаў i мазахiстаў.Садысты чытаюць Захер-Мазоха, а мазахiсты — маркiза дэ Сада.

* * *

Рабы служаць гаспадарам, а кепскiя людзi — страсцям... Сцвярджаў Дыяген. У такiм разе, лепей быць рабом пры разумным уладары, але гэта фантастычная перспектыва.

* * *

Дыяген абраў для жытла бочку, бо брэх у ёй i больш гулкi, i гучнейшы, i густы. Нездарма ён адзначаў сваё падабенства да настаўнiка спеваў, якi знарок бярэ iншы тон, каб вучнi зразумелi — як трэба спяваць iм самiм.

* * *

Калi прачытаў, што Дыяген нiколi не насiў абутку, бо ногi менш далiкатныя за твар i вочы, i ён нiколi не бачыў, каб чалавек хадзiў з вачыма, абутымi, як ногi, то падумаў, што акуляры кiнiк знелюбiў бы яшчэ болей за чаравiкi. Толькi патрушчыць акуляры лепш за ўсё абцасам мужчынскага бота.

* * *

Дыяген заўважыў, што асноўнае спаборнiцтва мiж людзьмi зводзiцца да скiдання адзiн аднаго пендалямi ў канаву. Мiнула два тысячагоддзi, а Нiцшэ са сваiм "падштурхнi таго, хто падае" i Камю з "такой халоднай вадою", у якой топiцца самагубца, так i стаяць разам з намi на беразе бруднай Дыягенавай канавы.

* * *

"Да жывых варта ставiцца зычлiва, а вось пра мёртвых трэба казаць толькi праўду", — прачытаў у Вальтэра i зазначыў вельмi рацыянальны падыход да ўласных паводзiнаў. Адзiнае, што варта дадаць, — калi збiраешся казаць праўду пра мёртвых, памятай пра ўласную смерць.

* * *

"Людзi вельмi мала цэняць выпадак зрабiць радасць блiзкаму; часам здаецца, што яны займаюць пасаду толькi дзеля таго, каб мець магчымасць рабiць паслугi, але не карыстацца ёю самому; першае, што прыходзiць iм на розум, — адмаўляць; а вось згоду яны даюць, толькi добра падумаўшы", — разважае дасцiпны маралiст Жан дэ Лабруер у сваiм афарыстычным творы "Характары, або Норавы цяперашняга веку" i памыляецца, бо папрашайкi выкленчваюць у цябе не што iншае, а пасаду, якую ты займаеш, а самае непрыемнае — абяцаннi i клятвы, што яны будуць на гэтай пасадзе больш сцiплыя, больш сумленныя, больш добрыя за цябе, толькi дазволь, толькi пусцi... Зрэшты, радасць, зробленая нават вельмi блiзкаму чалавеку, каштуе значна менш, чым страта, нанесеная самому сабе.

* * *

Не трэба дзейнiчаць i гаварыць, нiбыта ў сне... Павучае Гераклiт. I можна было б не спрачацца са старажытным грэкам, што толькi "для нядрэмных iснуе адзiны i агульны космас (а той, хто спiць, павернуты ў свой уласны свет)", каб не паўсонны стан, у якiм ты пiшаш цi чытаеш таго ж Гераклiта.

* * *

На высокую вежу можна ўзняцца толькi па вiтых сходах... Афарызаваў Бэкан. Наiўны, не ведаў лiфта.

* * *

Нават калi чалавек сыходзiць ад людзей i пачынае жыць толькi з жывёламi ды птушкамi сярод раслiнаў, ён iмкнецца давесцi ўласную праўду менавiта людзям, а не птушкам, жывёлам i раслiнам. Згадай хоць бы Генры Дэвiда Тора, якi сыходам у лес выказаў пратэст супраць грамадства.

* * *

Немагчыма выйсцi за межы ўласнай iндывiдуальнасцi, але варта паспрабаваць.

* * *

Унутраная пустэча i незадаволенасць — вось што гонiць чалавека ў суполкi, у вандроўкi i на чужыну... Прачытаеш у Шапенгаўэра. Але ёсць жа стома ад самога сябе, ад навакольнага краявiду, ад перанасычанасцi звыклым. Тады, каб адчуць смак адзiноты, руш у падарожжа цi ўдзельнiчай у спрэчках.

* * *

Было б добра, каб ты зразумеў, што iснуюць чатыры арыстакратыi: арыстакратыя ўлады, арыстакратыя капiталаў, арыстакратыя розуму i арыстакратыя ад нараджэння. І было б яшчэ лепей, каб ты не рабiў спробы садзiцца адразу на чатыры крэслы.

* * *

Задумвайся не над набыткамi, а над стратамi. Радуйся не прыдбанаму, а нязгубленаму. Лепей свядома аддай, чым выпадкова займей.

* * *

Найбольш папрокаў выслухоўваеш з-за непаслядоўнасцi. Ну, а як можна быць паслядоўным, калi сама прырода выступае супраць запланаванасцi?

* * *

Калi не знойдзеш сабе занятак, ён сам знойдзе цябе. У большасцi сваёй гэта будзе нiкчэмная i пустая страта часу: п’янства, распусныя вандроўкi, глядзенне ў тэлескрынку...

* * *

Бяздзейнасць — рэч пакутлiвая, амаль нездзяйсняльная. Толькi вельмi мужны чалавек можа абраць бяздзейнасць за асноўны занятак.

* * *

Забывацца на кепскiя ўчынкi iншых — яшчэ паўбяды, а запамятаеш уласныя кепствы, дык лiчы — згалеў.

* * *

Пастаяннасць зменаў стомiць i адначасна супакоiць.

7. Веды

* * *

Настаўнiкаў заўсёды менш, чым падручнiкаў.

* * *

Развагi пра ўзаемазалежнасць рэчаў стамляюць не менш за чаканне перад зачыненымi дзвярыма.

* * *

Ведаеш: усё папулярнае — кепскае; але ведаць недастаткова, каб умець тое рабiць, а тым больш — выкарыстоўваць.

* * *

Развагi селянiна часам больш рацыянальныя за часопiсную эсэiстыку навукоўцаў.

* * *

З дакладным веданнем сваiх жаданняў жывецца лягчэй; няведанне, як цемра, поўнiцца небяспекаю.

* * *

Калi сапраўды збярэшся вучыць iншых, не забудзься ўзяць кiй ды надзець шлем.

8. Здароўе

* * *

Сумная iсцiна... Здароўе чалавецтва вызначаецца па колькасцi хворых.

* * *

Калi ты хоць на iмгненне навучышся грэбаваць жыццём, ты пазбавiшся страху ўчынiць самагубства.

* * *

Вар’ят варты сардэчных адносiнаў i спачування, але дзеля яго ж i трэба трымаць напагатове кашулю з даўжэзнымi рукавамi.

* * *

Медыцына — найпапулярнейшая ў ХХ стагоддзi форма рэлiгii.

* * *

Лекi нараджаюць хваробы.

9. Вайна

* * *

Слабыя душой, на думку Вавенарга, упэўненыя, што разбурэнне — верная прыкмета смеласцi i магутнасцi. Так яно i ёсць, але слабыя i моцныя духам тут нi пры чым.

* * *

Мiр — кароткая пярэрва памiж войнамi, прысвечаная пераўзбраенню i рэформам у армii.

* * *

Хто ведае, можа, менавiта страсцям абавязаны розум самымi блiскучымi сваiмi заваёвамi, — пакеплiвае са стоiкаў i аскетаў Вавенарг. Можа i так, толькi словазлучэнне "заваёвы розуму" выдае акупанта, якi ўвесь час прамалёўваецца ў постацi маралiста Вавенарга.

* * *

Мусiць, я не першы, хто заўважае, што вайсковую форму вельмi любяць iдыёты. I як сумна, што на вулiцах гэтай формы ўсё болей i болей.

* * *

Вайсковы патрыятызм вырастае з нянавiсцi да суседзяў, а тая нянавiсць грунтуецца на зайздрасцi... I варта памятаць: зайздросныя ваяўнiчыя варвары зруйнавалi Рым.

* * *

Хто хоча мiру, хай рыхтуецца да вайны... Зазначыў старажытнарымскi пiсьменнiк Вегецый. Толькi падрыхтоўка да вайны — вайна, а не мiр, як i ўрачыстае святкаванне перамогi над ворагамi — працяг вайны.

* * *

Знiшчы грошы — i знiкнуць войны... Спадзяваўся старажытнарымскi аратар Квiнтылiян. Дарэмныя спадзяваннi. Б’юцца, ваююць, забiваюць i за кавалак акрываўленага мяса.

* * *

Старажытнарымскi паэт Клаўдыян выказаўся пра перамогу так: "Сапраўдная перамога толькi тая, калi самi ворагi прызнаюць сябе пераможанымi". А я сумняваюся, што сэрца чалавека, якi падпiсвае капiтуляцыю, пагаджаецца з тым, што робяць розум i рука.

* * *

Ёсць класiчнае выказванне: калi двое б’юцца, трэцi радуецца. А цi не азначае гэта, што, калi двое памiрацца, — трэцi заплача?

* * *

Калi становiшся на бок пацыфiстаў, варта памятаць, што вайскоўцы ведаюць старажытнае правiла: у адносiнах да ворагаў усё дазваляецца.

* * *

Вайскоўцы любяць вайскоўцаў, нават вайскоўцаў варожых дзяржаў, i ненавiдзяць пацыфiстаў, асаблiва суайчыннiкаў.

* * *

"Перамогi не будзе!" — менавiта з такiм перакананнем iдзеш на бой.

* * *

Войска выбудоўваецца, каб разбураць.

* * *

Смелы ваяр — гэта найперш пакорлiвы раб.

* * *

Злапамятнасць i злараднасць — два слупы, на якiх трымаецца нацыянальная годнасць, бо нацыя не павiнна нiкому дараваць нават дробныя напады на свае правы. Таму на занятках гiсторыi ты вывучаў розныя крыўды, бойкi ды войны. Вось таму на ўсiх скрыжаваннях услаўляюцца забойствы, забiтыя ды крыважэрнасцi, названыя подзвiгамi. Вось i святкуюцца ваенныя перамогi ўсенародна. Не ўдзельнiчай у гэтых урачыстасцях.

* * *

Асэнсоўваць непатрэбнасць усялякай вайны варта ў цiшынi i на адзiноце, бо ў акопе пра вайну не падумаеш.

* * *

Каб ператрываць чорныя часы, бывае дастаткова ўявiць чарнейшыя хвiлiны.

* * *

На першы погляд, дзяржава — з’ява антыпрыродная, бо яна iмкнецца забаранiць дзве з асноўных праяваў эвалюцыi: падман i забойства. Але пры больш пiльным разглядзе заўважаеш: калi з дапамогаю законаў ды пакаранняў дзяржава здольная збольшага забаранiць гэтыя праявы на ўласнай тэрыторыi, дык адразу ж распачынаецца вайна з суседнiмi дзяржавамi, яна сама пачынае падманваць i забiваць. Дзяржава вымушаная забiваць чужых i сваiх, каб не забiваць адно сваiх. Дзяржава — прыродная пабудова, як статак, як зграя, як гайня.

* * *

Моц халаднакроўных гадаў у тым, што яны здатныя не толькi ўкусiць, але i атруцiць. Кiнжал ды келiх з атрутаю — твая зброя, калi разумны i мужны. Зрэшты, атруту можна выпiць самому, не раўнуючы, як Сакрат.

10. Гвалт

* * *

Усялякая мараль сканчаецца ў кропцы, з якой пачынаецца пошук задавальненняў ад пакут жывёлаў, людзей, народаў, краiн...

* * *

Тыранii ўласцiвая гарачкавая iмпульсiўнасць, пачуццёвасць, безразважнасць, а яе ўвесь час спрабуюць аналiзаваць з пазiцыяў светлага розуму i халоднай логiкi.

* * *

Спачатку ты палохаешся, потым баiшся i, урэшце, не можаш адмовiцца ад гвалтоўнага ўчынку.

* * *

Нацыя, якая забiвае тырана, становiцца на шлях гвалту i падтрымлiвае цэласнасць сваёй дзяржавы з дапамогай бясконцых злачынстваў. Зрэшты, нацыя, якая забiвае забойцу, не лепшая за нацыю, што забiвае караля, бо кароль i з’яўляецца перш-наперш забойцам, гвалтаўнiком i тыранам.

* * *

Нельга ўладарыць бязвiнна. Але ў больш спакойных дзяржавах уладараць прайдзiсветы, махляры i зладзеi, а ў дзяржавах ваяўнiчых кiруюць адно забойцы. Таму, абiраючы кiраўнiка дзяржавы, трэба аддаць перавагу хiтраму махляру, каб не зрабiцца закладнiкам бескарыслiвага гвалтаўнiка.

* * *

Найгоршае з забойстваў — знiшчэнне бацькоў. Гэта вяршыня гвалтоўнага паўстання супраць прыроды, лёсу, Бога. Менавiта да бацьказабойства заклiкаюць рэвалюцыянеры: "Разбураць да падмуркаў!", "Выцерцi радзiмыя плямы!", "Рэвалюцыя вышэй за ўсё!" Рэвалюцыйнае разуменне сацыяльнай роўнасцi натыкаецца на сцяну ўзаемаадносiнаў дзяцей з бацькамi i дзядамi. Пачынаецца бессэнсоўнае змаганне маладых са старымi.

* * *

Толькi сам тыран выдае нацыi iндульгенцыю з правам на паўстанне, на гвалт i на пакаранне смерцю ўласнай асобы.

* * *

Калi гвалтаўнiк заклiкае знiшчыць людзей выдатных, народ з задавальненнем пачынае забiваць тых, хто вылучаецца з натоўпу; паступова даходзiць чарга да гвалтаўнiка, i крык: "Я ж такi, як i вы!" — не ўратоўвае.

* * *

Гвалтаўнiк абапiраецца на спрошчанае вызначэнне свабоды. Для яго свабода — гэта магчымасць падпарадкаваць кожнага сваiм жаданням. Гвалтаўнiк не спыняецца; падпарадкаваўшы людзей, ён захоплiвае iншыя дзяржавы i, што самае дзiкае, — пачынае змагацца з прыродаю: выпростваць рэкi, злучаць моры i акiяны... Ловiць вецер, адным словам.

* * *

Паводзiны гвалтаўнiка вельмi iмпульсiўныя, ён на кожным кроку рызыкуе, парушае законы, iгнаруе выпадковасцi i жыве паводле правiла: я зраблю табе любое зло, якое толькi захачу, а ты гэтаксама рабi мне зло, якое зможаш.

* * *

Гвалтаўнiк — гэта ахвяра i кат у адной асобе; кульмiнацыяй гвалту, вiдавочна, будзе самазнiшчэнне.

* * *

Рэвалюцыйныя хваляваннi выносяць на вяршыню ўлады гвалтаўнiкоў, бо менавiта яны абяцаюць спынiць i нарэшце спыняюць гэтыя ж рэвалюцыйныя хваляваннi.

* * *

Знявага прыроды — вось мара шчырага гвалтаўнiка, але ў гэтым шчыраваннi ён расплываецца ў бясконцасцi, а прырода застаецца абыякавай. Таму ўвесь час у мяне ўзнiкае жаданне сказаць гвалтаўнiку адно слова: "Супакойся".

* * *

Гвалт будуецца на празмернасцях, таму ворагi ягоныя — бязмежнасць, цiшыня, спакой.

* * *

Гвалтаўнiк знаходзiцца ў стане перманентнай барацьбы з уласнымi страхамi. Ён ведае, што спалох вядзе да страты ўлады, а таму ў халодным поце прымае самыя неверагодныя паставы, якiя мусяць дэманстраваць смеласць i рашучасць. Гвалтаўнiк верыць у свой тэатр, бо ведае: як толькi апусцiцца заслона, Смерць здыме ягоную гарачую галаву.

* * *

Чалавек адрознiваецца ад жывёлы тым, што добра ведае, як зручна нападаць удваiх на аднаго.

* * *

Бунт — рэалiзаваная мара рабоў.

* * *

Не сумнявайся, народ залiчыць тырана ў вялiкiя дабрадзеi, калi ён выпусцiць з турмы цябе, якога сам жа пасадзiў без усякай тваёй вiны.

* * *

Дэспат хавае злыя дзеяннi за добрымi словамi.

11. Палiтыка

* * *

Патрыёт у сваiх палымяных прамовах апелюе да пачуццяў, да Радзiмы, да крывi. Розум i дух чужыя для патрыёта. На гэтай глебе i сыходзяцца патрыёты з дыктатарамi.

* * *

Мара любога тырана — не столькi гвалт над жанчынамi, колькi ўсынаўленне iхнiх дзяцей, пабудова такога грамадства, дзе ўсе дзецi належаць дзяржаве i, адпаведна, падпарадкоўваюцца тырану. Адсюль i "бацька нацыi".

* * *

Дэмакратыя — волевыяўленне падвяселенага нядзельнага натоўпу.

* * *

Выйграе той палiтык, якi не забывае пра схiльнасць народа да пакоры. Змагацца цяжэй, чым скарыцца.

* * *

Тыран раздае ўзнагароды i пасады найгнюснейшым з лiслiўцаў, каб хоць бы на нейкi час пазбавiцца ад iх.

* * *

Папулярнасць фармуецца ў нетрах натоўпу, якi прагне яскравых праяваў сляпога лёсу. Адсюль i Папялушка з ператварэннем у прынцэсу, i прэзiдэнт з сялян-жабракоў.

* * *

Кожная нацыя смяецца з iншых, тым часам як iншыя насмiхаюцца з яе. Шкада, што з тваiх беларусаў кпяць вельмi мала.

* * *

Пазбягай дзяржаўных узнагарод.

12. Праца

* * *

Робячы вялiкую справу, ты не зможаш абысцiся без таго, каб не нарабiць непатрэбшчыны i не стварыць нiкчэмнасцей.

* * *

Ведаеш, вораг не павiнен здагадвацца пра твае планы, але толькi ён можа ацанiць iх каштоўнасць. Таму так i карцiць паказаць ворагу перспектыўныя распрацоўкi, а выйшаўшы за дзверы, шпурнуць iх у сметнiк. Галоўнае — не складай планы з тымi, хто iдзе iншым шляхам.

* * *

Захапляцца ўласнай працаю найлепей у цiшынi ўласнага кабiнета, сам-насам.

* * *

Праца пазалотчыка заўсёды карыстаецца большай увагай, чым праца дойлiда... Крыўдуе маралiст Вавенарг. I дарэмна. Па-першае, кожны дойлiд пры жаданнi можа працаваць пазалотчыкам. Па-другое, сам Вавенарг у лiтаратуры — больш ювелiр i пазалотчык, чым дойлiд.

* * *

Нават падробка пад мудрасць — ужо фiласофiя... Казаў Дыяген Сiнопскi. Сапраўды, каб навучыцца нешта рабiць, спачатку неабходна ўмець тое нешта падрабляць.

13. Час

* * *

На транспартных прыпынках не толькi сам спыняешся, але i час замаруджваецца, i ты спрабуеш яго падштурхоўваць позiркам на гадзiннiк.

* * *

У замкнёнай невялiкай прасторы час паўзе. Ты iмклiва ляцiш у самалёце, а час пасоўваецца марудна, нiбыта ў турэмнай камеры.

* * *

Вельмi павольна хвiлiны цякуць у чэргах. Наогул, чарга — сымболь маруднасцi.

* * *

Для пацыента ў бальнiцы час цяжкi, доўгi i маркотны.

* * *

На паседжаннях, сходах, канферэнцыях час iдзе няспешна. У якасцi доказу на сталах i крэслах застаюцца скрэмзаныя шматкi паперы. Бяздумнае крэсленне на аркушах iмiтуе дзейнасць i запаўняе час.

* * *

Назiранне за стрэлкамi i цыферблатам iстотна замаруджвае час. Побач з хранометрамi iмгненнi ператвараюцца ў хвiлiны. Калi ты чакаў каханую пад гадзiннiкам, дык ведаеш месца, дзе час плыве марудна.

* * *

У ложку з каханай жанчынаю час пралятае iмклiва, як нiдзе.

* * *

На барцоўскiм кiлiме, на рынгу, на футбольным полi, на баскетбольнай пляцоўцы час рухаецца хутка, але найхутчэй ён бяжыць на полi бiтвы, у рукапашнай бойцы.

* * *

За картачным сталом гадзiны ператвараюцца ў хвiлiны. Азарт з’ядае час, як воўк — ягня.

* * *

Каля магнiтафона, тэлевiзара, кампутара час паскараецца. Тэлефон гэтаксама здатны ўсмоктваць хвiлiны.

* * *

У жытнёвым полi, на санцагрэi можа ўзнiкнуць жаданне спынiць час — не прыпынiць, не замарудзiць i не паскорыць, а забiць. Вiнцэнт Ван Гог i застрэлiўся, ахоплены пякельнай прагаю забiць час пасярод жытнёвага поля. У беларускiм фальклоры ёсць вобраз пачвары, якая ўзнiкае ў самы санцапёк апоўднi — Кадук. Ён здатны глытаць людзей, жыццё i час.

* * *

А дванаццатай ночы, на адзiноце, у пустым памяшканнi само сабою з’яўляецца памкненне прыпынiць час. Асаблiва моцна жаданне выяўляецца ўзiмку, калi ночы бясконца доўгiя. Можа, таму так урачыста, ярка, вогненна святкуецца Новы год.

* * *

На золку пасля пакутлiвага бяссоння ледзь стрымлiваешся, каб не паквiтацца з часам раз i назаўсёды.

* * *

Мы не здатныя ўбачыць будучыню, бо жывём тварам да мiнуўшчыны.

* * *

Машына часу ёсць у кожнага чалавека — гэта памяць.

* * *

Гадзiна ў дзiцяцi ўтрая даўжэйшая за гадзiну ў дарослага, а яму ўсё адно мала. Мацi клiча, а яно — ну, яшчэ пяць хвiлiнак!

14. Грошы

* * *

Запэўнiваць адукаванага чалавека ў тым, што бяднейшы лепшы за багатага — неразумна. Бяднейшы найперш бяднейшы розумам, а як вынiк — грашыма.

* * *

Папракаючы жабрака, ты адмаўляеш яму ў спачуваннi i правiльна робiш. Прысаромлiвай жабракоў. Хай ён рот не паспее адкрыць, а ты скажы: "Дайце мне грошай на хлеб".

* * *

Забраць грошы значна цяжэй, чым iх даць, асаблiва цяжка вярнуць назад грошы пазычаныя.

* * *

Баяцца трэба не жорсткiх уладароў i заможных людзей, а зайздросных нябог i агрэсiўных жабракоў, якiм няма чаго губляць.

* * *

Хлеб, намаляваны мастаком, як i хлеб, паказаны ў тэлевiзii, каштуе значна больш за сапраўдны; у гэтым i хаваецца найвялiкшая эканамiчная памылка чалавека.

* * *

Вядома, сярод багатых вельмi рэдка сустрэнеш мудрага чалавека, але сярод бедных такога знайсцi яшчэ цяжэй.

* * *

З кiм пагаворыш пра багацце, калi i золата, i дыяменты маўчаць? Застаецца шаптацца пра грошы з папераю.

* * *

Капiтал, як стары зводнiк, заваблiвае наiўных у свет перажыванняў, турботаў i няпэўных перспектыў. Толькi бедны шукае ў капiтале свабоду i незалежнасць.

* * *

Калi абмяркоўваюцца галеча цi багацце, не трэба параўноўваць iх з уласнымi стратамi або набыткамi, бо гэта непрыстойна.

* * *

У зменлiвым свеце няма нiчога вартага глыбокiх перажыванняў, i грошы — не выключэнне.

* * *

Наяўнасць у доме вялiкага багацця, як i прысутнасць у горадзе безлiчы салдат, спакою не дадае.

* * *

Месяц, пабыўшы поўняю, робiцца ветахам; справа дасягае росквiту i прыходзiць у заняпад. Усё, што даходзiць да кульмiнацыi, наблiжаецца да разбурэння — такi закон. Каб захаваць грошы i багацце, трэба мяняць справы i шукаць новыя шляхi заробку. Правiла актуальнае не толькi для заможных, але i для бедных.

* * *

Iснуе зваротная сувязь у паводзiнах. Пасядзi на занятках, зрабiўшы твар iдыёта, — нiчога не зразумееш i не запомнiш. Нельга малпаваць злодзея, жабрака, няздару. Маскi хутка прырастаюць да твараў. Каб стаць заможным, трэба спачатку стаць падобным да заможных i разумных, а не супрацьпастаўляць сябе iм i скалiць зубы з "новых беларусаў".

* * *

За выкананне камерцыйных праектаў варта брацца гэтаксама неадкладна, як за напiсанне хоку ў час азарэння.

* * *

Падаюць там, дзе сто разоў прайшлi, як i тонуць зазвычай вельмi добрыя плыўцы. Тое самае з багаццем... Бядняк не можа згубiць шмат грошай, хоць ён зусiм не асцярожны. Капiтал — гэта найперш — сквапнасць, асцярожлiвасць i планамернасць.

* * *

Калi займаешся бiзнесам, разумееш: грошы, здабытыя вялiкiмi намаганнямi, i грошы, прыдбаныя лёгка, роўныя ў цане, хоць з гэтым цяжка змiрыцца.

* * *

Чалавеку заможнаму даводзiцца ўвесь час асцерагацца зладзеяў, бо людзi бедныя, калi губляюць месца працы, пачынаюць красцi i думаюць, што ў багатага скрасцi лягчэй, хоць гэта i не так.

* * *

Нельга спазнаць iншых, не спазнаўшы сябе; так не заробiш грошы для чужога, не зарабiўшы для сябе, сваiх родных i блiзкiх. У багатага шмат сваякоў ды кампаньёнаў i няма сяброў.

* * *

Калi ты сам лiчыш усё заробленае чыстым i сумленным, дык лёгка пераносiш крыклiвыя нараканнi, зайздросныя пагляды i злосныя выпады.

* * *

Найгоршая хвiлiна ў бiзнесовых справах надыходзiць тады, калi кампаньён кажа: "Я выходжу са справы i забiраю сваю долю!"

* * *

Ведаючы ўласныя недахопы, значна хутчэй вучышся памнажаць капiтал. Замест таго, каб выхваляцца здабыткамi, пачынаеш ганiць сябе прылюдна, чым выклiкаеш спачуванне i павагу.

* * *

Калi збiраешся кiраваць светам цi хоць бы невялiкiм вытворчым працэсам, трэба найперш быць аскетычным i ашчадным, а грошы, iх колькасць i наяўнасць, будуць паказчыкам у працэсе.

* * *

Досыць цяжка збалансаваць жаданнi i магчымасцi. Жаданняў заўсёды шмат, а грошай нестае. Але бываюць i такiя часы, калi дробныя жаданнi знiкаюць. Пачынаеш задаваць сабе пытанне без адказу: "Цi варта жыць?" Грошы ў падобным стане страчваюць чароўнасць i магутнасць.

* * *

Здаецца, зайздрасць да тваiх капiталаў не павiнна ўзнiкаць у людзей, якiя маюць значна больш за цябе, але гэта адбудзецца толькi пры адной умове — калi людзi не будуць ведаць, колькi ты маеш, i твой капiтал не працячэ праз iхныя рахункi.

* * *

Чым даражэйшы кубак з дробнай расколiнай, тым больш непрыемна з яго пiць.

* * *

Пакупнiка адштурхоўвае не вялiкi кошт, а кепскi прадукт.

* * *

Галеча i прынiжанасць — гэта тое, што людзi ненавiдзяць... Заўважаеш у Канфуцыя. Але большасць не дасягае багацця i знатнасцi, хоць i iмкнецца да iх усёй душою, а таму пачынае разам з галечаю наракаць на высакародных.

* * *

Сорамна атрымлiваць заробак i калi ў дзяржавы ёсць шлях, i калi яго няма... Знаходзiш у Канфуцыя. Варта зазначыць, што сорамна атрымлiваць i ўзнагароды. А колькi людзей iмкнуцца ўхапiць як мага большы заробак i найкаштоўнейшыя ўзнагароды? Зрэшты, узнагароды iснуюць дзеля суцяшэння сквапных i зайздрослiвых.

* * *

Цяжка жабраку не займець злосцi... Варта пагадзiцца з Канфуцыем. Дарэчы, я нiколi не кiдаю грошы ў жабрацкую шапку, бо ёсць iншыя месцы, куды можна падзець вольныя фiнансы. А жабрак — ён, апрача што зласлiвы, яшчэ i няўдзячны.

* * *

Не аспрэчыш наяўнасць старэйшых i малодшых. Дык чаму розныя змагары за роўнасць увесь час спрабуюць абвергнуць заканамернасць iснавання багацейшых з бяднейшымi. Мяркую, з-за недасведчанасцi. Няма роўных сярод роўных.

* * *

Мець — не азначае ўмець карыстацца.

* * *

Бедныя бачаць у багаццi праяву лёсу, заможныя — плён уласнай працы.

* * *

Быць шчодрым вельмi хутка надакучвае, як i хутка збрыджвае цвярозасць i разважлiвасць.

* * *

Заўтрашнiя прыбыткi грунтуюцца на сённяшнiх стратах.

* * *

Багацце i знатнасць, набытыя несумленна, Канфуцыю падаюцца воблакам, што праплыло мiма. Як сумна, што няма нiводнай аблачынкi, якая б не праплыла мiма. Хмаркi нябесныя — вечна вандроўныя.

* * *

Ты маеш утрая менш, чым маюць цябе. Маёмасць — палон добраахвотны i салодкi. Кожная прыдбаная рэч толькi павялiчвае залежнасць.

* * *

Ветлiвасць — умоўнасць, такая ж самая, як i папяровыя грошы. Калi разумнасць — залатая манета, дык ветлiвасць, выхаванасць, далiкатнасць — зашмальцаваныя ад штодзённага ўжытку банкноты. Толькi памятай: па хлеб не пойдзеш з залатым талерам.

* * *

Любоў да золата павялiчваецца з узростам.

Сeкс — sex

1. Каханне

* * *

Гiсторыя ведае выдатных людзей, якiмi рухалi пошукi асалоды альбо каханне, але я не памятаю такiх, хто быў бы юрлiўцам. Тое, што складае галоўную якасць адных, не дазваляецца другiм нават як слабасць... Канстатуе маралiст Вавенарг. Нязгодны. Рафаэль, якi не ўмеў чытаць i памёр на жанчыне, не менш выдатны за любога Вавенарга цi Расiна.

* * *

У гомасексуалiзме i лесбiянстве здзiўляе не тое, што чалавек кахае iстоту свайго полу, а тое, што яны ходзяць парамi, жывуць парамi i, апрача ўсяго, рэгiструюць шлюбы. Давядзецца пагадзiцца з Люкам дэ Клап’е дэ Вавенаргам, якi заўважыў... Чалавек, як iстота недасканалая, не можа iснаваць у адзiноце. А так было б добра iснаваць адасоблена. Найлепей думаецца, пiшацца, працуецца на адзiноце.

* * *

Большасць каханак варта браць нахабна, пакуль яны яшчэ не разабралiся ў сваiм стаўленнi да цябе.

* * *

Закахаўся? Спрабуй спакусiць жанчыну грашыма або рэчамi, бо асноўная перашкода вашай блiзкасцi — твае моцныя пачуццi.

* * *

Добра кахацца ва ўласнай кватэры.

* * *

Прыемна займацца каханнем у пакоi, калi ведаеш, што ў яго нiхто не зойдзе.

* * *

Няблага ладзяцца эратычныя гульнi ў закрытым невялiкiм басейне.

* * *

Зручна кахацца ў пакоi ў прастытуткi, калi адкiнуць прымхi з забабонамi.

* * *

Асаблiвую асалоду прыносiць секс на новым ложку, купленым дзеля сямейнай эротыкi i спакойнага сну.

* * *

Блага кахацца на ложку бацькоў.

* * *

Непрыемна забаўляцца з каханкаю, калi ёсць боязь, што нехта назiрае за вамi.

* * *

Блага распачынаць эратычныя гульнi ў кватэры замужняй палюбоўнiцы. Як бы ты нi намагаўся, але пачуццё небяспекi будзе авяваць спiну лёгкiм скразняком.

* * *

Займацца ў лесе любоўнымi забавамi кепска. Шукаеш-выбiраеш зацiшны куток, а калi знайшоў, i кабета абняла цябе, i пачалi вы танец, ахвяраваны Эроту, вось тады i з’яўляецца валацуга. I не каб прайсцi i адвярнуцца, наадварот — стане i пазiрае; зразумела, каб дзiця недасведчанае, а то дарослы чалавек. Зрэшты, i дарослы — зразумела.

* * *

Не дае наталення акт, здзейснены ў гатэльным нумары. Асаблiва раздражняюць крокi на калiдоры. Здаецца, вось зараз пакаёўка пагрукае ў ненадзейныя дзверы i запрапануе якi-небудзь зусiм яшчэ непатрэбны ручнiк.

* * *

Займацца сексам у пакоях уласных дзяцей-падлеткаў няўтульна. Я не пазбаўлены жадання выхаваць дзяцей у цноце. Прысутнасць вялiкай колькасцi iхнiх рэчаў — цацак, кнiжак, апранах, чаравiкаў — не дае разняволiцца i аддацца сексу напоўнiцу.

* * *

Калi спалучыш матэматыку з эротыкай, атрымаецца нешта спрошчана медыцынскае, накшталт гiгiены.

* * *

Забаўна слухаць хрысцiянскiх артадоксаў, калi пачынаюцца развагi пра "глыбiню цялеснае любовi". Асаблiва смешна гучыць з iх аблямаваных барадою вiшнёвых вуснаў слова "глыбiня".

* * *

Любiш не тую жанчыну, з якою кладзешся ў ложак, а тую, з якой прачынаешся.

* * *

Апошняя кропля спермы нагадвае даволi просты вобраз кропкi пасля сказа. Вось i скончыўся акт, але ты яшчэ не выйшаў, ты расслаблены ў жаночых нетрах, i тут, у разняволенасцi ды спакоi, без усялякае напругi, як бы сама сабою выштурхоўваецца астатняя кропелька. I толькi пасля наплывае сум.

* * *

Ёсць некалькi рэчаў, да якiх не знiкае цiкаўнасць на працягу жыцця. Адна з iх — палавыя адзнакi.

* * *

Зыркае святло адштурхоўвае ад кахання.

* * *

Трэнне скуры — аснова эротыкi.

* * *

Эротыка i эратычнае — тое, што маруднае i легкаважнае, а парнаграфiя — наадварот — дынамiчная, агрэсiўная i яркая.

* * *

Сустракаць даўнюю каханку крышку сорамна.

* * *

Каханне — ахова спакою любiмай iстоты.

* * *

Кастапраў i ў каханнi бачыць наступствы хваробы хрыбетнiка.

* * *

Не патрабуй праўды ад каханкi — шчырасць разбурае каханне.

* * *

Рэўнасць — рашучы крок да страты кахання.

* * *

Пра недахопы каханкi гавораць у мiнулым часе, як i пра яе цудоўныя якасцi, бо каханка ў сапраўднасцi — таямнiца за сямю пячаткамi.

* * *

Самая раўнiвая жонка — нечая кiнутая каханка.

* * *

Захапленнi, як i каханне, патрабуюць узаемнасцi.

* * *

Калi пачнеш разглядаць каханне з боку навукi, а не эротыкi, дык можаш цалкам пагадзiцца з выказваннем Ларашфуко: "Каханне найдакладней параўноўваць з гарачкаю: iхнiя цяжар i працягласць анi не залежаць ад нашай волi". Але зводзiць эротыку да медыцыны — недаравальная загана абмежаваных матэрыялiстаў.

* * *

Любоў, як i сяброўства, залежыць ад прысутнасцi i адлегласцi. Чым блiжэй чалавек, тым лягчэй захоўваць з iм добрыя адносiны. А вось каханне вымагае адсутнасцi, яно iснуе ў тваiм уяўленнi. Рэальная прысутнасць каханага чалавека, ягоная блiзкасць разбураюць цнатлiвае пачуццё.

2. Любоў

* * *

Не палюбiш сябе, i цябе не палюбяць.

* * *

У палымянасцi страсцяў можаш i не заўважыць болю, якi прынёс любiмаму чалавеку.

* * *

Самыя высокiя думкi, паводле Вавенарга, падказвае нам сэрца. Карцiць дадаць... Сярэднiя думкi падказвае страўнiк, а нiзкiя — чэлес. Зрэшты, усё залежыць ад паставы, у якой знаходзiцца цела.

* * *

Любiць сябе проста, а паважаць — цяжка.

3. Мужчына

* * *

Калi думаеш, што жанчыны цэняць у мужчыне сцiпласць i памяркоўнасць, — памыляешся. Каханкi шануюць разбэшчанасць i напорыстасць.

4. Жанчына

* * *

Спытай мяне, што больш за ўсё на свеце не любяць прыгожыя жанчыны... Уласны фотаздымак у пашпарце.

* * *

Узнаўленне — нязменная ўмова нашага iснавання... Жанчына адчувае гэтую iсцiну лепей за мужчыну.

* * *

У класiкаў фiласофii, у Вавенарга ў тым лiку, здзiўляе хваравiтая неабыякавасць да жанчын.

* * *

Ёсць жанчыны, у якiх iнтымныя гульнi выклiкаюць смех. Зрэшты, гэта не так i мала.

* * *

Павабна глядзiцца жанчына на сiнiх прасцiнах, цела — жывое золата. Наогул, еўрапейскiм жанчынам больш пасуе цёмная бялiзна, а вось азiяцкiм — светлыя драпiроўкi.

* * *

Калi стамiўся, а жанчына пад табою возьме i пазяхне, так i закарцiць яе ўдарыць.

* * *

Што можа быць горш, чым застацца сам-насам з непрыгожай i неразумнай жанчынаю?

* * *

Куды нi глянеш — паўсюль толькi горш. Узрост. Няма таго, што раней было. Пацiху старышся. Але ёсць момант... Усё больш i больш навокал прыгожых, жаданых, павабных жанчын.

* * *

Непрыгожыя дзявулi, якiя са скуры лезуць, каб толькi спадабацца прадстаўнiкам супрацьлеглага полу, робяцца падобнымi да жабрачак, што выпрошваюць грошы каля гастраномаў. Дзiўна, але ў адных i ў другiх атрымлiваецца дамагчыся свайго, праўда, па драбязе.

* * *

Жанчына паядае мужчыну. Ратунак у апошняга адзiн — уцёкi.

* * *

Рэўнасць вынайшлi брыдкiя жанчыны.

* * *

Пажадаю творам Вавенарга яшчэ i такое... Хай творы выбiтнага маралiста прачытае эмансiпаваная злосная сучка.

* * *

Убачыўшы жанчын, што задушылiся на алiўкавым дрэве, Дыяген Сiнопскi прабрахаў: "Вось каб на ўсiх дрэвах такiя плады!" У наш час эмансiпацыi гэткую экспрэсiю паводзiн пераўзысцi немагчыма, хiба што нейкая спаднiца праверашчыць падобнае пра мужчын.

* * *

Дзеля каго падмалёўвае бровы жонка сляпога?.. Пытаецца Томас Фулер. Дзеля таго самага Дона Жуана, дзеля якога спявае жонка глухога.

5. Сям’я

* * *

Мужчына i жанчына — вечны двубой. Каханне працягваецца, пакуль няма пераможцы, пакуль адзiн не выказаўся цалкам i нешта не дагаворваецца, пакуль iснуе таямнiца... А калi нарэшце адзiн прайграў, а другi не паказаў выгляду, што выйграў, i пачаў тактоўна падтрымлiваць слабейшага, тады ўзнiкае сям’я.

* * *

Шмат хто сумняваецца, а многiя сцвярджаюць адваротнае, але прорву можна пераскочыць толькi за два скачкi, першы з якiх мусiць зрабiць мужчына, а другi — жанчына.

* * *

Канспiрацыю распрацавалi жонкi, якiя здраджвалi мужу.

6. Бацькi

* * *

Мы хаваем бацькоў значна раней, чым яны памiраюць.

* * *

Люблю Вавенарга яшчэ i за тое, што ягоныя "Фрагменты" i "Афарызмы" чытаў i цытаваў мой бацька.

* * *

Як пазбегнуць найвялiкшай страты — смерцi мацi? Пайсцi з жыцця раней! Нашто было пытацца?

Бог — God

1. Вера

* * *

Неiстотна, як ты патрапiў у сабор: праз чорны ход цi праз парадную браму, галоўнае — ты ў саборы.

* * *

Самастойнасць патрабуе ўпэўненасцi, а залежнасць — веры.

* * *

Той, хто верыць у тэхнiчны прагрэс, павiнен памятаць, што пры дапамозе сродкаў вытворчасцi, самых розных машын i механiзмаў, адзiн чалавек зрабiў з другога раба.

* * *

Давер пераходзiць у залежнасць.

* * *

Асноўная загана тырана — вера ў сябе.

* * *

Вера — гэта не суцяшэнне, а паводзiны, у якiх ёсць месца i суцяшэнню.

* * *

Шкадую, што не маю поўнай веры. Нават смерць не пераконвае, а яшчэ больш раздражняе фантазiю i спараджае сумневы.

* * *

Як сяброўства зазвычай пачынаецца са сваркi, так i вера бярэ выток з блюзнерства.

* * *

Знявага чужых багоў не дадае веры ў свайго Бога.

* * *

У манахаў, мусiбыць, добры абутак, бо шлях да Бога доўгi i пакручасты. Не варта мяне папракаць за iранiчныя ноткi. Манахi — гэта людзi, што iдуць да Бога не праз вучэнне, а праз матэрыю. Манах — цялеснае ўвасабленне веры.

* * *

Верыш, спадзяешся на Страшны суд — i ўсё дзеля таго, каб на iмгненне ўваскрэснуць.

* * *

Грэшнiкi збiраюцца ў царкве. Не верыш? Учынi кепскае, прызнайся, i табе абавязкова параяць наведаць царкву...

* * *

Вера ў Бога неразумных шукае апiрышча ў заганным жаданнi быць лепшымi за iншых, хоць дастаткова быць iншымi.

* * *

Ты баiшся адзiноты прыблiзна так, як i смерцi. Твая вера ў жыццё пасля смерцi нагадвае спадзяваннi лiтаратара, якi думае, што ягоныя творы калi-небудзь дый прачытаюцца.

* * *

Калi паверыш у няспыннасць змен, давядзецца прыняць i памылковасць любога вынiку, бо ён не зможа быць канчатковым.

2. Рэлiгiя

* * *

Недаацэньваць сектар рэлiгii нельга. Змагар з адной канфесiяй абавязкова патрапiць у лагер iншай. Так хрысцiяне змагаюцца з iудзеямi, iудзеi — з мусульманамi, мусульмане — з хрысцiянамi... Атэiзм — таксама адна з формаў рэлiгiйнай думкi, пабудаванай на доказах ад процiлеглага.

* * *

Хто скажа, што першаснае: рэлiгiя цi атэiзм?

* * *

Прызнаць iснаванне разумнейшага за сябе цалкам нармальна. А вось падпарадкоўвацца разумнейшаму, не ведаючы яго, — глупства несусветнае. Большасць вернiкаў якраз i падпарадкоўваецца, толькi не разумнейшаму, а — хiтрэйшаму, i не Богу, а — папу.

* * *

Каб развеяць маркоту, учыняюць шмат грахоў, а галоўны з iх — занатоўванне рэвалюцыйных ды атэiстычных думак.

* * *

Блюзнерства — салодкiм голасам святара нашэптваць пра пекла.

* * *

Каму не трэба саступаць, дык гэта царкоўнiкам i жанчынам. А ты ўвесь час саступаеш, асаблiва апошнiм. Сцеражыся, бо ўсё больш i больш трапляюцца на шляху царкоўнiкi i жанчыны ў адной асобе.

3. Бог

* * *

Не кажы прылюдна, што табе кепска, нясцерпна, гнюсна... Толькi Усявышнi ведае, як можа быць горка.

* * *

Жах перад ззяннем Бога — пачатак мудрасцi, страх перад д’яблам — пачатак разбурэння, вар’яцтва i гвалту.

* * *

Саборы — амбасады Бога.

* * *

Снедаў i мераў тэмпературу. Цi не захварэў? У чалавека норма вядомая — 36,6 °С.У д’ябла яна, напэўна, iншая, можна дапусцiць, што — 66,6 °С (бо лiчба ягоная — 666). Калi пабудаваць простую сiметрыю, паставiўшы чалавека памiж дабром i злом, дык тэмпература Бога наблiзiцца да 0 i будзе 6,6° паводле Цэльсiя... Паснедаўшы, я зазначыў на градуснiку норму — 36,6 °С. Значыць, iзноў лёгкая прастуда i ператомленасць.

* * *

Заўважыў, што большасць вернiкаў думаюць пра Бога як пра вялiкага кiраўнiка, якi можа выпiсаць ордэр на жылплошчу ў Раi. О, каб жа так i было насамрэч!

* * *

"Бойся Бога!" — гаворыць i той, хто пажадаў уладарыць над табою.

* * *

Цяжка ўявiць, як абрыдлi Богу людзi са сваiмi просьбамi.

* * *

З д’яблам можна пагаварыць, паспрачацца, пажартаваць... Перад Богам варта маўчаць i слухаць.

* * *

Пiшу "Бог" з вялiкай лiтары яшчэ i таму, што вельмi люблю вялiкiя лiтары.

* * *

Чалавек, якi сядзiць на валiзе, заўсёды нагадвае мне пра Хрыста ў пустэльнi.

* * *

Бог — гэта прадчуванне катастрофы.

* * *

У мiнорныя хвiлiны пачынае здавацца, што сустрэча з д’яблам — такая ж недасягальная рэч, як i сустрэча з Богам.

* * *

Той, хто выказвае нянавiсць да Бога, не абавязкова атрымае д’яблавы ўзнагароды.

* * *

Развагi пра Бога — гэта, збольшага, размовы пра iдэальны парадак.

* * *

Калi адчуеш уласную разумовую абмежаванасць, ведай: няма iншага выйсця, апрача як вызначыць канфесiйную прыналежнасць продкаў, прыйсцi ў храм i звярнуцца да Бога.

* * *

Бог, прырода, лёс — занадта часта ўжываюцца як сiнонiмы, а насамрэч такiмi не з’яўляюцца.

* * *

Наколькi лёгка здрадзiць, настолькi ж цяжка дараваць здраду, калi наогул магчыма яе дараваць, бо ўсё часцей пераконваюся, што прэрагатыва даравання належыць Богу.

* * *

Сутыкнуўшыся з тэкстамi Латрэамона, можна падумаць: чалавек спазнаў усёмагутнасць Усявышняга дзеля таго, каб абвiнавацiць Бога ў насланнi бядот, катастроф, стыхiй i паморкаў.

* * *

"Мы не маем права задаваць Творцу нiякiх пытанняў". Сцiпла сцвярджае Латрэамон, нiбыта нiколi i не паўставаў супраць Усявышняга. I ўсё ж у гэтым сказе тоiцца ненатольная прага задаць Богу пытанне. Хоць бы адно. Напрыклад, я запытаўся б у Творцы: "Нашто?"

* * *

Шмат разоў задаваў сабе адно i тое пытанне... Чаму люблю прагулянкi па могiлках? Пакуль не прачытаў у Альберта Савiнiа, што Еўропа — гэта магiла Бога.

* * *

Вы смяротныя. Нашто вам думаць пра багоў?.. Пытаецца ўзрушаны кiнiк Дэманакт. А я i думаю пра смяротнасць багоў.

* * *

Быку падабаецца бык, аслу — асёл, свiннi — свiння... Чуеш у Эпiхарма. Можа, таму, спрабуючы ўявiць Бога, ты малюеш чалавека? А можа, Бог, ведаючы абмежаванасць i слабасцi твае, з’яўляўся ў вобразе любiмым i зразумелым? Нашто Усёмагутны патурае слабаму? Адкажа паэт Эпiхарм... Быку падабаецца бык!

* * *

Заўважаеш — узненавiдзеў свет: гэта — блага, тут — кепска, паўсюль цёмна, людзi — ворагi, няздары, пачвары. Жывеш бязмэтна. Сцюдзёныя проймы свiшчуць памiж брудных будынкаў, шархацяць пакамечанымi газетамi. Пад чаравiкамi плюхае раскiслы снег. Насустрач сунецца чырванапысае стварэнне з сiнiм носам ды слязлiвымi вочкамi. Дзякуй табе, Божа, што не даў мне такога твару! — думаеш ты. Вось i палёгка.

4. Павер’i

* * *

У старажытных беларусаў iснавала павер’е, што трэба палюбiцца са сваёй жонкай на вясновым засеяным полi, каб Бог даў добры ўраджай. Вельмi часта жанчына раскiдала мужчынскае семя па палетку i пры гэтым прыгаворвала: "Божа! Урадзi мой хлеб! Выйдзi колас з зямлi высокi i прыгожы!"

* * *

Чуткi — найкаштоўнейшы матэрыял, з якога ўтвараюцца мiфы.

* * *

У мроях лунае зародак хiмеры.

* * *

Юда — найвыдатнейшы драматычны актор у хрысцiянскiм свеце.

* * *

Прывiды нараджаюцца ў люстэрках.

* * *

Можна не сумнявацца, што электрычнасць i сродкi масавай iнфармацыi вынайшаў д’ябал.

* * *

Падтрымка прыходзiць да таго, хто яе заслужыў; на такiх сафiзмах i будуюцца ўлада, прыгнёт i рабства.

* * *

Канфуцый раiў шанаваць дэманаў i духаў, але не заклiкаў наблiжацца да iх. Толькi дэманы i духi, пабачыўшы пашану, самi могуць наблiзiцца, каб выказаць хоць бы i ўдзячнасць.

* * *

На руiнах iмперыяў скачуць мiфалагiчныя героi.

5. Падман

* * *

Найгоршы вораг той, хто цябе прынiжае.

* * *

Iлжывы чалавек iмкнецца кампенсаваць уласную лiслiвасць i прынiжанасць квяцiстай iронiяй i пыхлiвай фанабэрыяй.

* * *

Заўсёды думаў, што гандаль — мастацтва падманваць. У Вавенарга больш ёмiста... Гандаль — школа падману. Не навука, не мастацтва, а менавiта школа.

* * *

Мастацтва падабацца — гэта ўменне падманваць. Так-так, спадар Вавенарг. Гэта, бясспрэчна, першы ўрок у школе падману, якая завецца гандлем.

* * *

Безгустоўнасць вынiкае з хлуснi.

* * *

Калi ўспрымаеш падман як уласную няспраўджаную надзею, робiцца лягчэй.

* * *

Самыя непатрэбныя рэчы ў кватэры — падарункi.

* * *

Ашуканца пазнаеш па сур’ёзным твары.

* * *

Гэта хлусня, што можна карыстацца чужымi поглядамi.

* * *

Хiтрасць — кволая форма падману.

* * *

Хлусня — вось мова, зразумелая ўсiм народам, на ўсiх нарадах i ва ўсе часы.

* * *

Калi ашукваеш дарослага, перажываеш менш, чым падмануўшы дзiця, бо да дзiцяцi ставiшся досыць сумленна, амаль як да самога сябе. Падманутага заўсёды шкада.

6. Сорам

* * *

У сораму колер ружовы, а ў спалоху — белы.

* * *

Сорам — тое зерне, з якога можа вырасцi абурэнне; тады замест ружовага ўбачыш пунсовы твар, i не дай Бог прысутнiчаць пры гэтым пераўтварэннi i бачыць вочы ворага, налiтыя крывёю.

* * *

Сорам — вонкавая, несвядомая праява сумленнасцi.

* * *

Не варта i спадзявацца, што нiхто не ўбачыць, як за нетактоўнасцю ты хаваеш сорам.

* * *

Каб спынiць баязлiўца, часам дастаткова спытацца: "Дзе твой сорам?"

7. Жыццё

* * *

Шмат сваiх апавяданняў я напiсаў дзякуючы фотакарткам: углядаўся ў твары людзей, якiх даўным-даўно нямашака на белым свеце; яны ажывалi i цiха расказвалi пра свае лёсы, а я запiсваў.

* * *

Разглядаеш свае здымкi дый думаеш... Вось памру, i палецiце вы ўсе ў сметнiцу, ой палецiце.

* * *

Жыццё — аднаразовы шпрыц.

* * *

Пабытовыя дробязi ствараюць вялiкiя жыццёвыя праблемы.

* * *

Нiкога не чапаеш, каб толькi не краналi цябе. Не атрымлiваецца. Лезуць i лезуць, нiбыта хочуць табе дапамагчы жыць.

8. Смерць

* * *

Першапрычына смерцi — нараджэнне.

* * *

За смяротнае пакаранне галасуюць баязлiўцы, а такiх у грамадстве большасць. Таму смяротную кару трэба адмяняць валявым рашэннем — такiм, як вяршыцца суд.

* * *

Адмянiць смяротнае пакаранне значна лягчэй, чым забаранiць права асобы на самагубства.

* * *

Воблака — форма, у якую варта ўвасобiцца пасля смерцi.

* * *

Якое несусветнае глупства гавораць i пiшуць пра цябе пры жыццi, а якую бязглуздзiцу навярзуць пасля смерцi! Дык цi варта задумвацца пра пасмяротны лёс?

* * *

Шлях у царства мёртвых аднолькава кароткi з любой кропкi зямлi.

* * *

Смерць любiць праехацца на машыне "хуткай дапамогi".

* * *

Калi ў халасцяка памiрае мацi, ён робiцца ўдаўцом.

* * *

Смерць, як лекар, ходзiць у белым халаце.

* * *

Могiлкi — склад старых макiнтошаў.

* * *

Не шчыруй за жалобным сталом.

* * *

Не спадзявайся, што ведаеш, па якой сцежцы да цябе прыйдзе смерць.

* * *

Не давярай тым, хто з лёгкiм сэрцам разважае пра смерць.

* * *

Паводзiць сябе так, нiбыта ты несмяротны, — такое ж глупства, як панiкаваць ад думкi пра немiнучы скон.

* * *

Памiж радзiльняю i могiлкамi няма анiякай рознiцы, гавораць самагубцы.

* * *

Апiсаннi смерцi збольшага наiўныя, як апiсаннi несмяротнасцi i бясконцасцi.

* * *

Нябожчыкаў трэба выкiдаць хутчэй, чым гной... Гаворыць Гераклiт. Пярэчыць не варта. Трэба апекавацца ўласным целам не толькi пры жыццi, але i пасля яго. Варта ўслухацца ў беларускае параўнанне — прыгожы, як труна.

* * *

Адважыцца на самагубства можа самы здаровы i вясёлы чалавек, калi цяжар пакут або немiнучая бяда пераважаць жах смерцi... Убачыш у Шапенгаўэра, i ўзнiкае пытанне. Цi зможаш ты адолець жах смерцi? Вядома! Раней цi пазней, а ўсе там будзем.

* * *

Выбачай, а ты нiколi не заўважаў, што ў прозвiшчы "Шапенгаўэр" хаваецца "Шапэн"?

* * *

Да смерцi бацькоў не падрыхтуешся.

* * *

Nil admirari — анiчому не здзiўляйся! Вось лозунг, пад якiм лёгка памiраць.

* * *

Дзень, калi прачытаў кнiгу, лепшы за дзень, калi пачаў чытаць кнiгу.Так i дзень смерцi лепшы за дзень нараджэння.

* * *

Развагi пра смерць хвалююць не меней за размовы пра эротыку.

* * *

Жаданне дакрануцца да смерцi — надзвычай вялiкае, яно нагадвае намер дзiцяцi лiзнуць намерзлы на лютым марозе блiскучы метал дзвярное ручкi.

9. Душа

* * *

Назiраючы за паляўнiчым, якога папрасiлi застрэлiць хворага на лiшай сабаку, я ўбачыў, як ягоная душа вылецела разам з куляю i, уварваўшыся ў голаў прывязанага да плота цюцiка, разнесла яе. Потым шмат разоў даводзiлася чуць пра тое, што душа забойцы ляцiць да ахвяры разам з куляю. Але ва ўсiх тэкстах неставала паэзii, яны чыталiся i прачытвалiся, як танная мiстычная белетрыстыка. Iншая рэч — абзац з Вавенарга... Вось перад вамi душа рыбака: яна нiбыта адлучылася ад цела i пераследуе рыбу пад вадой. Падштурхоўвае яе да сеткi, зацiснутай у ягонай руцэ. Цi магчыма паверыць, што гэтая душа заходзiцца ад радасцi, убачыўшы паразу няшчаснай рыбiны, i трыумфуе, апынуўшыся ў сетцы! Але ж менавiта так яно i адбываецца.

* * *

Робiцца смешна, калi чуеш: "Не хапае душы!" Яна непадзельная, яна або прысутнiчае, або адсутнiчае. Неставаць можа розуму.

* * *

Вочы — люстэрка душы... Насi чорныя акуляры, каб злы дух не зазiрнуў у душу.

* * *

Падчас пазяхання трэба прыкрываць рот, каб не ўцякла душа.

* * *

Паверыць у несмяротнасць душы гэтаксама цяжка, як прызнаць у сябе смяротную хваробу.

10. Заганы

* * *

У бездапаможных лiтаратараў зазвычай ёсць адна яскравая рыса: яны — таленавiтыя зайздроснiкi.

* * *

У адрозненне ад спагады цi спачування зайздрасць — заўсёды дзейсная. Ведаючы гэта, скiроўвай яе на стваральную працу, а не на руйнаванне таго, што гэтую зайздрасць спарадзiла. Пазайздросцi i — пераўзыдзi.

* * *

Калi што i прыносiць выгоды, дык гэта несправядлiвасць. Яна адмаўляе роўнасць. Дзякуючы ёй, у адных — усё, а ў iншых — нiчога.

* * *

Калi палiтыкi пачынаюць гаварыць шчыра, я нiчога не чую, апрача бруднай лаянкi. I гэта не асаблiвасцi майго вуха, а якасцi iхнiх языкоў.

* * *

У народа i ў паноў усё рознае — i дабрачыннасцi, i заганы. Заўважыў Вавенарг. Можна працягнуць думку. Няма двух людзей, чые добрыя i злыя ўчынкi цалкам супадуць.

* * *

Сквапны спадзяецца на доўгае жыццё, чым i выклiкае цiкавасць. Сквапнасць — адна з формаў надзеi. Яе варта ўважлiва даследаваць. Каб не спудзiць сквапнага, варта за вочы называць яго ашчадным i мудрым, што недалёка ад праўды.

* * *

Кiданне каменя ў птушку — праява зайздрасцi да здольнасцi лётаць. Але, калi надышоў час раскiдаць камянi, цi не лепей кiдаць iх у птушак.

* * *

Самы жахлiвы i небяспечны сведка тваёй бессаромнасцi i тваiх грахоў — ты сам. I як цяжка прымусiць гэткага сведку маўчаць. А можа, самагубства — гэта знiшчэнне галоўнага сведкi грэхападзення? Пэўна. I таму хрысцiянская царква не прымае самагубцаў i культывуе вобраз Юды, якi, прадаўшы Хрыста, засiлiўся.

* * *

Грахi — учынкi, якiя прыемна згадваць.

* * *

Злодзей перш-наперш абкрадае сябе.

* * *

Адзiны, каму варта дараваць смяротныя грахi, — ты сам.

* * *

Генiяльныя людзi — генiяльныя грэшнiкi.

* * *

Каб чалавек не ленаваўся, ён даўным-даўно знiшчыў бы сябе.

* * *

Тры ганебныя слупы сучаснага чалавецтва: энерганосьбiты, сродкi камунiкацый i вынiкi дэмакратычных выбараў.

* * *

Дэмакратычныя выбары знiшчаюць герояў лепей за тэрарыстаў i спецслужбы.

* * *

Калi i паставiць сумленных над несумленнымi, дык народ прыйдзе да пакоры... Так казаў Канфуцый, калi ў яго пыталiся, як прывесцi народ да паслухмянасцi. Але бяда, што не кожны сумленны чалавек, узвысiўшыся, застанецца сумленным. У момант узвышэння большасць людзей якраз i страчвае сумленне.

* * *

Пра тое, што нельга браць чужое, ведаеш з дзяцiнства. Але чаму ж цябе не вучылi шукаць толькi сваё месца i не ставiць сябе на чужое?

* * *

Зайздрасць параўноўваюць з жабаю, якая сядзiць на грудзях, цiсне, не дае дыхаць, не дае жыць. Таму смяротныя грахi параўноўвай з годамi.

* * *

Выпадак раскрывае ў табе як лепшае, так i горшае, але горшае праяўляецца лепш.

* * *

І безнадзейны баязлiвец можа атрымаць медаль за адвагу.

* * *

Лепей займець яскравую загану, чым пялегаваць чэзлую прыстойнасць.

* * *

Калi пачынаеш прынiжацца перад тыранам, яшчэ раз даказваеш сваю непамерную пыхлiвасць.

* * *

Ёсць iндывiды, што знаходзяць задавальненне, назiраючы за пакутамi iншых; таму кармленне ўдава трусамi збiрае ў звярынцы шмат гледачоў.

* * *

Натоўп на стадыёне ўстае, калi бачыць падзенне чалавека.

* * *

Можаш i не заўважыць, як абедзенны стол зойме ў тваёй свядомасцi месца алтара.

* * *

Абставiны мацней за чалавека!.. Такiмi словамi к"ты апраўдваюць злачынствы.

* * *

Лайдак заўсёды спяшаецца, бо ведае, што спознiцца.

* * *

Звычайна дапамагаеш толькi таму, што сам спадзяешся на дапамогу.

* * *

Вакол вар’ята жывуць адны вар’яты.Прынамсi, ён так сцвярджае.

* * *

Хвалячы iншых, мiжвольна ўсхваляеш сябе, i гэта лёгка адсочваецца.

* * *

Калi нiкчэмны чалавек губляе страх, ён робiцца бандытам, бо ў нiкчэмных людзей няма сумлення.

* * *

Найтаннейшы гатунак гонару — нацыянальны... Чытаеш у Шапенгаўэра. І можна верыць, калi ў яго ж не чытаць наступнае... Немцы свабодныя ад нацыянальнага гонару i гэтым даказваюць сваю ўласную сумленнасць.

* * *

Ты любiш павагу да сябе толькi за перавагу, якую яна дае над iншымi, за жывёльную вагу.

11. Дабро

* * *

У нас няма нi сiлы, нi нагоды здзейснiць усё добрае i злое, што мы мелiся зрабiць. У гэтай максiме Вавенаргу нестае кроплi аптымiзму. I дзякуй лёсу. Бо ўжо панiшчылi б адзiн аднаго з самымi добрымi намерамi ў сэрцы.

* * *

Добрага заўсёды замала, а злога — зашмат. I чаму ўсе спадзяюцца на казачны фiнал, дзе дабро перамагае зло?

* * *

За дабро варта сплачваць, а за зробленае табе зло можна i не плацiць.

* * *

Дабрыня першая сыходзiць з вялiкай i заможнай iмперыi.

* * *

Колькасць крывi ў чалавека абмежаваная, а прага быць свабодным — не.

* * *

Свабоды баiцца раб.

* * *

Добрых уладароў не iснуе.

* * *

Тыранiя нараджае змагароў, барацьбу, супрацiў i нарэшце — водар свабоды.

* * *

Сацыяльная роўнасць — не ў тым, што ўсе аднолькава вольныя, а ў тым — што аднолькава прынiжаныя.

* * *

Найкарацейшы шлях да ўлады ляжыць праз дабрыню. Але быць добрым цяжэй, чым выкарыстоўваць сiлу.

* * *

Чалавечнасць — гэта прастата.

* * *

Лёгка дараваць толькi тое, што не крыўдзiць асабiста цябе.

* * *

Ветлiвасць — навука суiснавання.

12. Варожасць

* * *

Як намерышся дыскрэдытаваць ворага ў вачах грамадства, канстатуй сексуальную ненармальнасць абранай персоны, кажы: "Спадар Х.Y. любiць паразважаць пра генiталii ды ўрынатэрапiю".

* * *

У часе скрухi можна суцешыць сябе думкаю: ты робiш столькi зла, колькi ворагi робяць табе. Суцяшэння варта шукаць у раўнавазе.

* * *

Вораг — пераапрануты сябра.

* * *

Калi за зло плацiць злом, а за дабро сплачваць дабром, можна незаўважна ператварыцца ў люстэрка, дзе не знойдзецца месца нi спачуванню, нi чалавечнасцi. Можа, таму Канфуцый заўважае: за зло трэба сплачваць у згодзе з тваiм сумленнем.

* * *

Калi нейкi чалавек беспадстаўна ненавiдзiць цябе i ты ў гэтым неаднаразова ўпэўнiваўся, зрабi яму зло, каб нарэшце знайшоўся трывалы грунт для нянавiсцi.

* * *

У забойцы амаль заўсёды напагатове адвакат, а ў ахвяры яго чамусьцi няма.

* * *

Услаўляюцца зазвычай рэчы нiкчэмныя.

* * *

Самы дасканалы данос можна напiсаць толькi на самога сябе, а мець з гэтага будуць усё адно iнквiзiтары.

* * *

Вялiкая бяда вылуплiваецца з маленечкага няшчасця, як змяя з яйка.

* * *

Змагацца супраць зла — значыцца, занадта яго ганараваць... Чытаю ў Латрэамона. Зразумела, шанаваць зло не варта, змагацца з iм цяжка. Але яго нельга праiгнараваць. Зло актыўнае, дынамiчнае, агрэсiўнае. I найлепшы стан, у якiм можа быць зло, — гэта сон. Пакуль зло спiць, можна паспець заняць пазiцыю недасяжнасцi для пэўнага зла. Хай пачвара прачнецца i пабачыць насупраць сябе гэткую ж злую галодную пачвару. Хай счэпяцца ў двубоi два кракадзiлы. Будзе на што паглядзець, пры ўмове, што сам ты — не кракадзiл.

* * *

Калi перастаеш злавацца, робiшся добрым... Запэўнiвае Ларошфуко. Зусiм не абавязкова, можаш стаць i абыякавым.

13. Сяброўства

* * *

Поспех аддаляе знаёмых, адпрэчвае ворагаў i пазбаўляе сяброў.

* * *

Нязмушаная размова з сябрам — найлепшая школа для розуму... Нельга не пагадзiцца з мэтрам Вавенаргам.

* * *

Каб сябраваць, трэба пакiнуць заганную звычку патрабаваць ад сяброў такiх ахвяраў, якiя ты сам прыносiш на алтар дружбы. Кожны ахвяруе, колькi можа, i сябруе, як умее.

* * *

Выдатна прыбраны, сытны, поўны тонкiх напояў стол лепей за грошы мацуе сяброўства... Не стамляюся паўтараць.

* * *

Не варта сварыцца з сябрамi i знаёмымi; яны самi пакiнуць цябе, як толькi даведаюцца i пабачаць, што на тваiм полi ўсё добра.

* * *

Некалькi разоў збiраўся скласцi спiс былых сяброў, з якiмi не трэба вiтацца. Справа адкладалася праз тое, што нiводнага з iх не хацелася запiсваць першым.

* * *

Ёсць такi жарт: грошы — найлепшыя сябры. Меркаванне небеспадстаўнае: менавiта за грошы i прадаецца сяброўства, прадаецца, але не набываецца. У Беларусi яшчэ кажуць: грошы сяброў разводзяць.

* * *

Добра мець у сябрах: чалавека разумнага, каб было з кiм параiцца; чалавека абазнанага ў медыцыне, каб дапамагаў падчас хваробы; i чалавека шчодрага, якi ад шчырага сэрца робiць падарункi.

* * *

Легкадумны чалавек прасцей простага завязвае сяброўства i лягчэй лёгкага развiтваецца з сябрам, а таму марны занятак — пошукi глыбокiх узаемiнаў з неглыбокiмi людзьмi.

* * *

Сябры заводзяцца проста, як каты i сабакi, — захацеў i завёў; галоўнае, каб было чым кармiць i паiць.

* * *

Не спрабуй лекаваць сябра ад зайздрасцi, пагадзiся з думкаю, што сябра няма.

* * *

Найлепшы сябра любiць сябе болей, чым цябе.

* * *

Сяброўства — гэта адсутнасць патрабаванняў.

* * *

Не сябруй з тымi, хто табе не роўны, i не бойся выпраўляць уласныя памылкi... Чуеш параду Канфуцыя. Колькi разоў i я мусiў разрываць дачыненнi з добра знаёмымi людзьмi. Складана сказаць праўду пра тое, што не будзеш сябраваць. "Калi ласка, не турбуй мяне i маю сям’ю", — словы простыя, а вымавiць iх цяжка.

* * *

Сяброўства — перадусiм шчырасць.

* * *

Калi твае сябры сышлi з абранага разам шляху, калi здрадзiлi агульным iдэалам, якая тады рознiца — жывуць яны цi iх няма на свеце?

* * *

З былымi сябрамi пазбягай сустрэчаў, а пры выпадковых сутыкненнях не вiтайся, нават калi яны першыя пададуць руку.

* * *

Не кажы пра сяброў кепскае — гэта, найхутчэй, праўда.

* * *

Аднавiць страчанае сяброўства немагчыма: яно, як хваля аб скалу, разбiваецца на дробныя пырскi аб зайздрасць.

* * *

Сабака-жывёла брэша на зладзеяў i кусае ворагаў, а сабака-фiлосаф кiдаецца i выскаляецца на сяброў i суайчыннiкаў дзеля выратавання iх душаў.

* * *

"О сябры мае, няма болей нiводнага сябра!" — любiў паўтараць Арыстоцель. Такое можна вымавiць толькi ў пэўным узросце; асабiста я паўтарыў Арыстоцелеву думку ў 37 гадоў.

* * *

Сапраўднае сяброўства прыдумалi ў XVII стагоддзi маралiсты кшталту Ларошфуко.

* * *

Сяброўства ўмацоўваюць не прызнаннi ў любовi i павазе, а разгадванне патаемных учынкаў, якiя сябра намерваўся схаваць ад цябе.

* * *

Два разы пачынаць сяброўства з адным чалавекам — глупства. Але, па тваiх асабiстых назiраннях, робiцца гэта менавiта два разы. Каб пераканацца ў непатрэбнасцi вашага сяброўства, адной сваркi з сябрам недастаткова.

* * *

З большасцю знаёмых ты перастаў бы вiтацца, каб толькi пачуў, што яны гавораць пра цябе за вочы. Ды каб яны даведалiся, што ты пра iх думаеш. Што зробiш... Патаемныя словы i думкi — найцiкавейшыя.

14. Старасць

* * *

Мудрасць i свабода несумяшчальныя са слабасцю... Гаворыць Вавенарг. А што рабiць са старымi мудрацамi i дзецьмi? Яны ж самыя нязмушаныя, найбольш свабодныя ў выказваннях i паводзiнах. Дый наогул, мудры — гэта абазнаны ў жыццi i, адпаведна, пажылы чалавек.

* * *

Не трэба чакаць вялiкiх паслуг ад старых людзей... Запэўнiвае Вавенарг. Пагаджаюся. На старых нельга ўскладаць спадзяванняў, звязаных з доўгатэрмiновымi перспектывамi, але спакойна выслухоўваць iх крытычныя заўвагi адносна дня сённяшняга варта заўсёды. Крытыка цвярэзiць.

* * *

Парады старых людзей — нiбыта зiмовае сонца: свецяць, але не грэюць... Маркоцiцца Вавенарг. Дарэмна. Парада i не павiнна саграваць. Яна — не жанчына. Парада больш падобная да промня, якi асвятляе шлях.

* * *

Калi на схiле гадоў мы страчваем таленты i прыгажосць, замянiць iх могуць, дый тое з цяжкасцю, толькi добрае iмя i багацце... Спадзяваўся Вавенарг. Вядома, хацелася б даць веры. Але мой саракагадовы досвед падказвае, што спадзяваннi Вавенарга дарэмныя, хоць i не пазбаўленыя практычнасцi, асаблiва ў пункце пра багацце.

* * *

I на схiле гадоў не зашкодзяць доўгатэрмiновыя планы. Памiраць збiрайся, а жыта сей... Паўтарае мой бацька.

* * *

Спачатку перажываеш, што ты яшчэ не дарослы, потым — што не самы прыгожы, пазней — што небагаты, напрыканцы — што нешчаслiвы, хворы i стары. А перажываць i не варта.

* * *

Падчас гаворкi са старымi людзьмi не забывай пра iхняе жаданне надаваць значнасцi мiнулым падзеям, якiя амаль не ўплываюць на дзень сённяшнi.

* * *

Нi разу не апранутая кашуля хутка зношваецца.

15. Шчасце

* * *

Больш чым дастаткова быць шчаслiвым самому па сабе. Тым больш што i няшчасны — заўсёды ў адзiноце.

* * *

Свядомы сыход у цень — адзiн з найкарацейшых шляхоў да радасцi.

* * *

У мужчын на душы свята, калi яны трымаюць у руках конаўкi, дзе гарыць спiрт.

* * *

У жанчын на душы свята, калi яны глядзяць на новыя фотакарткi сваiх дзяцей.

* * *

У хлапчука свята, калi яму першы раз дазволiлi самому запалiць запалку.

* * *

У дзяўчынкi свята, калi яна фатаграфуецца побач з нявестай.

* * *

Радасць — усмешка, а не рогат.

* * *

Шчасце — калi можаш цiха ляжаць i думаць пра смерць.

16. Ідэалы

* * *

Нашто сто адзiнаццаты раз даводзiць тое, што ў масавай свядомасцi з’яўляецца бясcпрэчнай iсцiнай? Масавыя iсцiны трэба абвяргаць.

* * *

Iдэальная чысцiня патыхае хлёркаю.

* * *

Сумленне — шкадаванне таго, што зрабiў i не можаш вярнуць.

* * *

Больш за ўсё на свеце мяне вабiць узор задавальненняў, вытканы на кiлiме жыцця.

* * *

Гонар больш каштоўны за славу... Cцвярджае Шамфор. I можна было б з iм пагадзiцца, каб толькi займець першае i другое ў дастатковай колькасцi.

* * *

Не лепш было б людзям, каб спаўнялася ўсё, што яны пажадаюць... Заўважыў Гераклiт. Сапраўды. Людзi, чые запаветныя жаданнi спраўдзiлiся, нагадваюць iнвалiдаў-жабракоў.

* * *

"Толькi няправiльныя, павярхоўныя пытаннi маюць адказ, а правiльныя, глыбiнныя адказу не знаходзяць", — казаў Крышнамурцi, якi спытаў: "Як гучыць хлапок адной далонi?"

* * *

Дзеля таго, каб вывучаць парадак, не трэба вывучаць беспарадку... Упэўнены Латрэамон. Досыць пераканаўчы пастулат. Толькi вялiкi прыхiльнiк парадку — Леанарда да Вiнчы — пераконваў у адваротным. На ягоную думку, спасцiжэнне i стварэнне прыгожага i ўпарадкаванага непасрэдным чынам знiтаванае з даследаваннем пачварнага, бруднага i хаатычнага. Мне блiжэй пазiцыя Леанарда. I ў якасцi доказу падам прыклад з юнацтва майго бацькi. Ён вырашыў паплаваць у рэчцы пасля навальнiцы. Вада была высокая, плынь моцная. Вiр пацягнуў яго на дно. Бацька штосiлы супрацiўляўся, але змогi ўсплыць на паверхню неставала. Ён быў блiзкi да страты прытомнасцi i гiбелi ў цёмнай вадзе. Толькi ў апошнi момант узнiкла выратавальная здагадка — не супрацiўляцца моцнаму вiру, пайсцi на дно, а там адштурхнуцца ад цвёрдага i выплысцi на паветра. Бацькава перамога над хаосам бруднай паслянавальнiчнай вады пераконвае мяне ў неабходнасцi вывучэння беспарадку дзеля стварэння парадку.

* * *

Найлепшы спосаб пераканання — не пераконваць зусiм... Як пасля гэтых слоў не пацiснуць руку празорлiўцу Латрэамону? У дасканаласцi ягонае думкi давялося пераконвацца неаднаразова — i ў размовах з палiтыкамi, якiя ў большасцi не маюць сталых перакананняў, i ў размовах з прадстаўнiкамi праваахоўных органаў, у чыiх зрэнках утойваецца прага забойства.

* * *

Сапраўднае задавальненне немагчыма атрымаць без абмежаванняў i запатрабаванняў.

* * *

Абмяжуй уласныя патрэбы i пазбегнеш большасцi расчараванняў, але тады не атрымаеш i сапраўдных задавальненняў. Выбiрай.

* * *

Знайшоўшы мэту жыцця, пачынаеш пошук сродкаў дзеля яе ажыццяўлення i неўзабаве разумееш: у ахвяру мэце трэба прынесцi ўласнае жыццё. А цi вартая мэта, хай сабе i найвышэйшая, таго, каб губляць жыццё? Пэўна ж, не. Лепей адмовiцца ад мэты жыцця дзеля самога жыцця. Так яно i здараецца.

Паказальнiк iмёнаў да кнiгi Post scriptum

Адысон (Addison) Джозэф (1672-1719) — ангельскi лiтаратар, вучоны, журналiст i палiтычны дзеяч.

Арыстоцель (384-322 да н. э.) — старажытнагрэцкi фiлосаф i вучоны.

Бэкан (Bacon) Фрэнсiс (1561-1626) — ангельскi фiлосаф.

Вавенарг (Vauvenargues) Люк дэ Клап’е дэ (1715-1747) — французскi фiлосаф, прадстаўнiк эпохi Асветы.

Вальтэр (Voltaire) (сапраўднае iмя Франсуа Мары Аруэ [Arouet]) (1694-1778) — французскi фiлосаф, пiсьменнiк, гiсторык, прадстаўнiк эпохi Асветы.

Ван Гог (van Gogh) Вiнцэнт (1853-1890) — галандскi мастак.

Вегецый (Vegetius) Флавiй Рэнат (4-5 стагоддзi н. э.) — рымскi гiсторык.

Галiяф (Goljat) — у Старым Запавеце асiлак, якога забiў у двубоi Давiд.

Гераклiт з Эфаса (544/540/535-483/480/475 да н. э.) — старажытнагрэцкi фiлосаф.

Давiд (David — магчыма, "любiмы") — бiблейны герой, якi забiў Галiяфа.

Дыяген Сiнопскi (каля 400 — каля 327 да н. э.) — старажытнагрэцкi фiлосаф-кiнiк.

Дэманакт (1-2 стагоддзi н. э.) — старажытнагрэцкi фiлосаф.

Захер-Мазох (Sacher-Masoch) Леапольд фон (1836-1895) — аўстрыйскi пiсьменнiк.

Кадук — мiфалагiчны герой беларускiх паданняў.

Камю (Camus) Альбэр (1913-1960) — французскi фiлосаф, публiцыст, пiсьменнiк, драматург.

Канфуцый (Кун-цзы) (каля 551-479 да н. э.) — старажытнакiтайскi мысляр.

Квiнтылiян (Quintilianus) (каля 35 — каля 96 н. э.) — рымскi красамоўца.

Клаўдыян (Claudianus) (каля 375 — пасля 404 н. э.) — рымскi паэт.

Крышнамурцi Джыду (нарадзiўся ў 1895 або ў 1897 — 1986) — iндыйскi фiлосаф i паэт.

Леанарда да Вiнчы (Leonardo da Vinci) (1452-1519) — iтальянскi мастак, скульптар, iнжынер, архiтэктар, вучоны, мысляр.

Людовiк XIV (1638-1715) — французскi кароль з 1643 года. Ягонае праўленне — апагей абсалютызму.

Лабруер (La Bruyere) Жан дэ (1645-1696) — французскi пiсьменнiк.

Ларошфуко (La Rochefoucauld) Франсуа дэ (1613-1680) — французскi пiсьменнiк-маралiст.

Латрэамон (LautrОamont) (сапраўднае iмя Ізiдор Дзюкас (Ducasse)) (1846-1870) — французскi паэт.

Нiцшэ (Nictzsche) Фрыдрых (1844-1890) — нямецкi мысляр.

Нэсi — мiфiчная iстота, падобная да дыназаўра, якая нiбыта жыла ў Лахнескiм возеры ў Англii.

Платон (427-347 да н. э.) — старажытнагрэцкi фiлосаф i пiсьменнiк. Вучань Сакрата.

Расiн (Racine) Жан (1639-1699) — французскi драматург, прадстаўнiк класiцызму.

Рафаэль Санцi (Raffaello Santi) (1483-1520) — iтальянскi мастак i архiтэктар.

Савiнiа (Savinio) Альберта (1891-1952) — iтальянскi мысляр, кампазiтар, мастак i пiсьменнiк.

Сад (Sade) Данасьен-Альфонс-Франсуа дэ (1740-1814) — французскi пiсьменнiк.

Сакрат (470/469-399 да н. э.) — старажытнагрэцкi фiлосаф.

Скаварада Грыгорый Савiч (1722-1794) — украiнскi фiлосаф, паэт, педагог.

Тора (Thoreau) Генры Дэвiд (1817-1862) — амерыканскi пiсьменнiк i фiлосаф.

Фукс Эдуард (1870-1940) — нямецкi вучоны, пiсьменнiк i палiтычны дзеяч.

Фулер (Fuller) Томас (1654-1734) — ангельскi мысляр.

Хрыстос Ісус — богачалавек у хрысцiянскай мiфалогii.

Чорны чалавек — герой аднайменнай паэмы расейскага паэта Сяргея Ясенiна (1895-1925).

Шамфор (Chamtort) Нiколас-Себасцьен (1741-1794) — французскi пiсьменнiк.

Шапенгаўэр (Schopenhauer) Артур (1788-1860) — нямецкi фiлосаф-песiмiст.

Эзоп (VI стагоддзе да н. э.) — паўлегендарны старажытнагрэцкi байкапiсец.

Эклезiяст (грэцкае ekklёsiasteos, пераклад са старажытнагабрэйскага gёhIleth — той, хто прапаведуе ў сходзе) — адна з найбольш познiх кнiжак Бiблii (IV цi III стагоддзе да нашай эры), помнiк афарыстычнай лiтаратуры.

Эпiхарм (другая палова VI — першая палова V стагоддзяў да н. э.) — старажытнагрэцкi драматург i фiлосаф-пiфагарэец.

Эрот (Эрас) — у грэцкай мiфалогii бог любовi i кахання, яму адпаведны рымскi Амур (Купiдон).

Юда — у хрысцiянскай мiфалогii вучань Хрыста, здраднiк.

Content

Глёбус Адам Post scriptum

Адам Глёбус POST SCRIPTUM

Жэст — gesture

Нуль — zero

Сeкс — sex

Бог — God

Паказальнiк iмёнаў да кнiгi Post scriptum