Карпюк Аляксей

Карані

Аляксей Карпюк

КАРАНІ

Раман

Падрыхтаванае на падставе: Аляксей Карпюк, Карані: Раман — Мінск: Мастацкая літаратура, 1988. — 351 с.

ISBN 5-340-00015-Х

© OCR: Камунікат.org, 2011

© Інтэрнэт-версія: Камунікат.org, 2011

ПРАЛОГ

Існуе толькі дзве справы,

вартыя чалавека: дабыванне хлеба

і пошук ісціны.

Р. А. Сямёнаў— ляснічы з-пад Кастрамы (з газет)

Летні ранак. Паветра яшчэ не нагрэлася; яно густое, хоць ты рэж яго нажом на празрыстыя пласцінкі. У недасяжным высокім небе —глыбокая-глыбокая сінява, там без зямной спешкі і мітусні чырлікалі жаўрукі.

Дарога ад Лаўрэнавага хутара да вёскі Зялёная Даліна пакуль што пуставала. У вёсцы не брахаў ні адзін сабака. Панавала цішыня, поўная мудрай велічы і спакою. Свае цяжкія воды з металёвым, як у разлітой ртуці, адценнем Нёман нёс уздоўж агародаў у Балтыку ўпэўнена, раўнадушна і маніў да сябе, абяцаючы халадок ды асалоду. За рэчкай — не то дзеці на траве грэліся, не то буслы пахаджвалі, не то ляжалі пярэстыя каровы. За імі ў імглістым марыве ледзь зелянеў стручок масалянскай царквы.

На краі вёскі красаваўся двухпавярховы будыначак праўлення калгаса і сельсавета — ладны, бы дача пісьменнікаў у Друскеніках. Каля яго застылі дзве грузавічкі. Чакаючы нарада, шафёр Франак Шмігельскі — буйны весяльчак і стары кавалер — дражніўся з барадатым худым напарнікам:

— Юрка, частушку пра цябе ўспомніў, паслухай:

Эх, нікому так не файно,

Як нашаму Юрцы,

Сам на печы грэе плечы,

Я ... у пячурцы!

Барадаты толькі выскаліў ва ўсмешцы маладыя зубы. Бо радаснае сонца людзям зноў абяцала гарачы пагодлівы дзень, злаваць пры такім надвор'і — грэх.

За абвітымі дзікім вінаградам будынкамі Лаўрэна Маркевіча і за яго садком з каляровымі вуллямі трымцела блакітнай смугой урадлівае поле — раўнюткае, як стол. Там нагвалт цягнулася ўгору і аж млела ад раскошы бацвінне цукровых буракоў — сакавіта-мясістае, пругкае ды густое-густое; можна легчы на яго, і лісты цябе ўтрымаюць. Так яно буяла, што нават цяпер, у палове лета, ужо ледзь не цалкам закрывала вялізны валун каля могілак, ад якога калісьці Лаўрэнаў дзед адлупіў ладны кавалак, вычасаў вялізны крыж ды паставіў сабе на мяжу.

Чаму цукровым буракам не буяць і бацвінню не млець! Прынёманская даліна, як вялізны цэбар, збірала ў сябе з неба жыватворныя прамяні і ўся была напоўненая раскошай трапяткога аднаўлення. А зялёнадалінскія землі выдатныя. Іх добра ўгнаілі. Руплівыя рукі ў час палетак прапалолі.

Пчолы дружна атакавалі магутныя Лаўрэнавы ліпы з разбэрсанай старой буслянкай на сухім версе, напаўняючы дагледжаны, бы палетак з буракамі, дзядзькаў падворак бадзёрым і ўстойлівым гудам, пахамі мёду, перастаялага язміну ды спакоем...

Адным словам, мілы воку райскі куточак, які пышна квітнеў ды наліваўся сокамі. Ён мусіў быць заселены ахайнымі, працавітымі, дасціпнымі людзьмі, якія і самі цалкам зліліся з гэтай шчодрай прыродай. Прыгледзеўшыся да такой маляўнічай ідыліі, чалавек ніколі і не падумаў бы, што менавіта на гэтым кавалку зямлі і ў ап'яняюча, крыштальна чыстую раніцу, калі людзі павінны тварыць толькі дабро, радавацца быццю ды рабіць адны адных яшчэ больш шчаслівымі, плануецца злачынства.

ЧАСТКА ПЕРШАЯ

ЧАГО ПРЫЯЗДЖАЛІ СЫНЫ

1

Сярод Лаўрэнавага падворка якраз грэбаліся куры. Малінавым лакам ды серабрыста-люстраной храміроўкай сляпіў вочы толькі што старанна памыты гарачай вадой «жыгуль». На штыкетах дасыхала бялізна гаспадара хутара, звечара памытая нявесткай. Сам стары Лаўрэн Маркевіч ніякай бяды яшчэ не адчуваў, а ля плота бесклапотна гутарыў сабе з унучкай.

Разрываючы сярэбраную фольгу з дзедавага падарунка, Света бойка казала:

— А ты шакаладу не любіш. Праўда, дзед?

— Э-ка!

— I ніколі-ніколі не еў?

— Здаецца, нігды.

— Ы-ы-ых!!

— Што тут дзіўнаго? Для мяне ён фэкі — ніякаго смаку не мае. Лепш кавалак хлеба ці гарачую бульбіну з'есці.

Малая была іншай думкі. Збіраючыся піхнуць у рот востры абломак карычневай пліткі, паглядзела на дзеда з літасцю. Яшчэ з яго і пасмяялася:

— О-ой, умо-ора!

Лаўрэн павесялеў таксама, здаволены, што рассмяшыў гарадскую сваячку.

— А мёд, што я вам праз дзядзю Франака паслаў, бацькі табе давалі каштаваць?

Вочы малой расшырыліся ад жаху:

— Неа!

— Чаму-у?

— Дзе-еду, а мамка знайшла ў ім адарванае ад пчалы крыло-о!

— То выкінула б, што знайшла, і — толькі той бяды!

— Там яшчэ былі но-огі!.. Ад гэтаго зара-аза бывае, мамка каза-ала!

— Выдумваеце вы там са сваёй мамкай штось!

— Пра-ада, дзед!

— А ў школу ўжэ рыхтуешса?

— Ага! Тата мне ранец з Мінска прывёз! Са шкелцамі, каб у іх фары ад машын блішчалі!

— То вучыса, унучка, там доброІ за мяне, і за бабу. Старайса, як толькі зможаш.

— Я ўжэ ўмею казкі чытаць!

— Умееш?

Але ўнучцы напрыкрала старога слухаць.

— Дзеду, а чаму ў цябе такія чорныя ногі?

— Бо ўжэ старыя.

— Неа.

— А ты думаеш — чаму?

— Мамка кажа, ты іх ніколі не мыеш!

— Мало што можно гаварыць. Калі цёнгле ходзіш босы, то мый іх ці не мый — адзін чорт.

Малая хвіліну памаўчала.

— А оты я ведаю, чаму яны чорныя! Такімі іх немец у вайну табе зрабіў! Праўда, дзед?

— Дай ты веры, дзіця, што ты трэліш?!

— А оты — праўда!

— Патрэбны былі немцу мае ногі! Свайго клопату ў яго хапало аж надто!

Унучка ўважліва прыглядзелася:

— Ты сёння галіўся?

— Бо вас чакаў.

— А-а... А-а...

— Што ты ашчэ ўбачыла?

— Дзе-ед, хі-хі-хі! У цябе... А ў цябе... З носа тырчаць валасінкі, хі-хі-хі-хі! I з ву-ухаў!.. О-ой, умо-ора! Гэта таксама табе немец зрабіў?

— Ат, балбычаш быле што...

— А я ведаю — немец! Называўся — Гітлер, а імя ў яго было — Капут, праўда, дзед? Пра-аўда, бо я ве-едаю! Як ты слухаеш такімі вухамі?! I нюхаеш як?!. Хі-хі-хі-хі!..

Стары вінавата павёў далонню па твары, а ўнучка ад весялосці аж сагнулася наўпол:

— О-ой, умо-ора!

— ...

— Дзеду, раскажы што-небудзь пра вайну, га?

— Цяпе-ер?

— Ну! Толькі страшнае-страшнае раскажы, добра? Альбо смешнае-смешнае, каб аж сэрца запішчала!

— Ат, столькі пра яе ўжэ гаворано і перагаворано... Дый не ў такую пару аб ёй правіць, унучка... Прыйдзе час адпаведні — тады і раскажу.

— Цяпер раскажы, дзед, ну-у?

Лаўрэн надта быў негаваркі. Добра пра гэта ведаючы, малая дапамагла:

— А я ўжо сама прыдумала, слухай! Ну, едзеш ты на кані, а наша баба Ніна ўцякае ад немцаў. Ты е-е-едзеш, е-едзеш, а яна ад іх уцякае і ўцякае! Так было, дзядуля, праўда?

— ...

— Пра-аўда, я ве-едаю! А каля лесу ўбачыў ты яе і крычыш: «Ба-ба-а!» Пад'язджаеш, а Гітлер з Напаліёнам трымаюць бабу Ніну за руку моцна-моцна і не хочуць табе аддаваць! Так было, дзеду? Было, я ведаю!

У час акупацыі аднаго разу гналі праз Бераставіцу немцы на станцыю партыю людзей для адпраўкі ў Германію на работы. Сярод будынкаў з дзесятак маладых шмыгнула салдатам пад рукі і ўцякло. Каб лічба нявольнікаў сышлася, афіцэр загадаў зараз жа партыю дапоўніць. Салдаты імгненна наладзілі на бераставіцкіх вуліцах аблаву. Выпадкова трапіла тады немцам у лапы і Лаўрэнава жонка — якраз насіла ў мястэчка масла мяняць на соль.

Ну і нацярпеўся ж пасля Лаўрэн з сынамі без гаспадыні. Хата зарасла брудам. На хлапцоў напалі вошы. Адна карова малака даваць зменшыла напалову, другая — запусцілася цалкам. Свінні запаршы-велі, а карыты аж загнілі. У збанках, каструлях і саганах нараслі сантыметровыя аслізлыя кажухі, і ўся ежа займела аднолькава кіславаты смак...

Шчасце, неўзабаве жонка вярнулася. Яшчэ ў Беластоку, калі эшалон з нявольнікамі зрабіў прыпынак на станцыі, каб набраць вады ў тэндар, нейкая немка — жонка высокага гітлераўскага чына — з вагона забрала Нінку да сябе ў служанкі. Кабета праз тры месяцы асвоілася, уцякла ды за адну ноч, як на крыллях, прыляцела ў Зялёную Даліну.

Лаўрэнава нябожчыца Светай надта даражыла. Мажліва таму, што ўнучка нарадзілася сямімесячнай, каштавала ўсім многа бяссонных начэй і трывожных дзён. Былі тыдні, калі ніхто, у тым ліку і ўрачы, не спадзяваліся, што выжыве.

I — на табе.

Гэтая казурка збіраецца неўзабаве пайсці ў школу. Упамінае Гітлера, Напалеона ды штосьці нават спрабуе кумекаць пра вайну. Калі жонка апавядала ёй пра свае бераставіцкія прыгоды? Ой, даўно. Два гады, як Нінкі няма сярод жывых, а малая памятае нават пра здзек з бабы. I будзе ўжо насіць гэта ў сэрцы праз усё жыццё. Яшчэ і дзецям сваім перадасць.

Лаўрэн ад здзіўлення анямеў.

— Немцы яе трымаюць, а ты выхапіў з торбы пісталеты, кінжалы, компасы, наставіў па немцаў і пачаў біцца! — сыпала малая падрабязнасці.— Праўда, дзед?

— А я ве-едаю — пра-аўда! I потым... А тады з кустоў выскачыў партызан на танку. Такі вялікі танк, з вокнамі, калёсікаў на ім і бомбаў многа-многа, бліскучых-бліскучых! Партызан як закрычаў: «Гэнды гох!» А гэта быў наш тата з шабляй і вінтоўкай, праўда, дзеду? Гітлер з Напаліёнам вас як збая-ацца, як кінуць бабу Ніну, як пабягу-уць па полі, па кустах, як пабягу-уць, умо-ора!

Ліха на яго, як чалавек створаны. Звычайная дзіцячая балбатня, але Лаўрэн слухаў бы ды слухаў. Не помніў нават, каб захапляўся так сваімі хлопцамі, бо ўнукаў любіў, напэўна, больш. Больш за іх хваляваўся і перажываў, больш і стараўся для іх. Зрабіў гойдалку, возік. На падворку вызбіраў камяні і ражны. А рознае шкленне вызбіраў да апошняга асколачка, каб каторае, не дай бог, не напаролася. У Мяньках раздабыў для іх ранні агрэст, штогод садзіў ім зялёны гарошак у агародчыку...

Дзяцей у іх з Нінай было трое — вечна смаркатыя, струпастыя, з выдранымі гузікамі, пабітымі насамі ды абдзёртымі каленямі, і ўсё наравілі некуды збегчы, нешта ўчудзіць. А гэтая заўсёды чысценькая, беленькая, з далікатнымі, як пялёсткі ружы, шчочкамі, з банцікамі. Ды і характарам была паслухмяная, зважлівая, сардэчная, ласкавая і да яго гарнулася.

Зрэшты, як раслі сыны, Лаўрэн ужо мала і памятаў. Мо тады да іх не надта прыглядаўся? I, напэўна, замала важдаўся з імі.

Жыццё было іншае.

Хіба ж яны маглі з Нінай калісьці гэтак няньчыцца з малымі, пра іх столькі дбаць, патураць ды над імі трэсціся? Дзе ты бачыў! Яшчэ бабе выпадала з дзецьмі важдацца, а пры такім навале працы на мужыка — людзі засмяялі б.

Затое зараз сябе нё пазнаваў.

Чакаючы з горада гасцей, Лаўрэн яшчэ на тым тыдні купіў у сельмагу для ўнучкі шакаладку, а і сёння памятаў прыемнае хваляванне, з якім ласунак нёс з магазіна дамоў.

Памятаў і цяпло на душы — з ім жыў цэлы тыдзень, пакуль смакалык гэты ляжаў за партрэтам нябожчыцы. Спаў, рыхтаваў страву, еў, карміў парсюка, таптаўся каля сваіх вулляў, а на самай справе выглядваў і выглядваў, ці ўжо не едзе малы анёльчык, не вязе яму радасць. Так цікаваў на дарогу, што — смешна самому сабе прызнацца — аж забалелі на шыі ўсе жылы і цяпер не павярнуць галавы.

Ды вядома, купляючы ўнукам ласункі, якія калісьці палічыў бы распустай і пашкадаваў бы на іх грошай, ставячы гойдалку, маздыгуючы вазок, дзень і ночь выглядаючы на дарозе сваіх, Лаўрэн сам сабе ніколі і не прызнаўся б, што гэтым нібы стараецца падкупіць лёс, які павярнуўся да яго спіною.

Жвавая ўнучка знаёмілася ўжо з Лаўрэнавай гаспадаркай. Шчаслівымі вачыма разглядваючы курэй, рабіла для сябе адкрыццё:

— Дзед, гы, а грэбень толькі ў пеўня!

— ...

— Дзед, хі-хі-хі-хі, глянь, у курыцы — гладкая галава, бачыш? Без грэбеня!

— Бо ў курэй інакш, чым у людзей.

— Чаму?

— ...

— Унь якая бочка тоўстая — як Гітлер! I з вадо-ой! Чаго яна тут стаіць?

— Дажджавая ў яе сцякае з акапа.

— Для чаго-о?

— А калі пажар, адкуль як возьмеш? Хапацца, унучка, тады за калодзежную — позно. У пажар покуль выцягнеш вядро з калодзежа, покуль перальеш, то і згарэць можаш. А так яна ў мяне заўша нападарэндзе стаіць. Калі што і загарыцца — чарпай сабе вядром ды насі на агонь!

— Ы-ы-ых, дз-ед, ты — пажа-арнік?

— Калі жывеш на хутары, то сам сабе і шавец, і жнец, і на дудзе ігрэц.

Малой дзедава тлумачэнне надта спадабалася. Ад навіны яна ўзглянула на старога з захапленнем:

— Гы?!. А дзе твая дуда?

— Так толькі гаворыцца.

— А-а!..— пашкадавала дзяўчынка.— Дзеду, чаму гэты відэлец, што пад хлеўчыкам стаіць, такі вялікі?

— Гэта, дурненькая, вілы. Гной імі выкідваў з-пад каровы, калі шчэ трымаў. Помніш нашу Ластаўку!

— Ну! Баба Ніна з яе малако ў вядро выдушвала!

— Дліла.

— Ага! Дзед, а што такое на сцяне густое так вырасла зялёнае, бы пляцёнкі?

— Дзікі піпаград.

— Віно з яго робіцца?

— З такога — толькі вераб'і п'янеюць.

— А дзікі водкаград дзе расце?

— ...

— А што такое страшнае там?

— Палохало на вераб'ёў, аб вішань не аб'ядалі.

— Вераб'і цяпер баяцца?

— О-го! Абсядуць яго ды рагочуць, падлы!

— А-а...

У гэты момант у знаёмым да болю пярэдніку нябожчыцы Ніны выглянула з хаты нявестка, крыкнула:

— Ідзеце снедаць!

2

Жонка сярэдняга сына, Кіра, працавала ў музеі экскурсаводам. Была яна дробненькая, бялявая, у акулярах ды ўсяго надта брыдзілася — гатуючы пельмені, тры разы мяняла ваду, з хлеба зразала скарынку, бялізну свёкра мыла толькі ў гумовых пальчатках, а дома, гідліва крывячы вусны, усё чысціла, чысціла і чысціла.

— Ой, ой, заходзьце хутчэй! — падагнала дзеда з унучкай. Каб, барані божа, не ўляцела на кухню муха, перапалохана махаючы рукамі, падтрымала спіной дзверы ды зараз жа за свёкрам зачыніла.

Снеданне дзеда і ўнучку ўжо чакала.

За сталом расселіся ледзь не двухметровага росту асілкі, Лаўрэ-навы сыны — старэйшы Павел ды сярэдні Уладзік. Побач з імі маячыў надта падобны на дваюрадных братоў пляменнік Лаўрэнаў — Франак Шмігельскі. Сыны ў горадзе круцілі абаранкі «Ікарусаў». Дакладней кажучы, вадзілі іх у дальнія рэйсы. Па горадзе ездзілі толькі першыя два гады. Напрыкрала Уладзіку мінаць усё тых самых міліцыянераў, аб'яўляць тыя самыя прыпынкі — папрасіўся на міжгорад, а следам — старэйшы. I ездзяць рэйсавымі ўжо даўно. Пляменнік ездзіў у зялёнадалінскім калгасе на грузавіку, а жыў у другім канцы вёскі.

— Ну, бацька, прызнавайся,— голадам уздумаў нас замарыць, напэўно!

У голасе сярэдняга сына прагучала штучная бадзёрасць, але Лаўрэн, вядома, гэтай адрабіне фальшу не прыдаў значэння.

Уладзік узяўся наліваць кілішкі.

— Прысаджувайса, тату, пакаштуем зара нашай, маскоўскай,— хопіць усё на тваёй ды на тваёй выягджаць!

— Ага, прапусцім пару чарак у жылы, і ўжэ будзе весялей! — дапамог брату Павел.

Хлопцы да яго прыязджалі часта — садзіць і капаць бульбу, разбіваць агароды, калоць парсюка, рыхтаваць на зіму дровы ды сена, калі яшчэ трымаў карову. Вядома, амаль усю тую бульбу, гародніну, масла, сыры і мёд самі потым з нявесткамі везлі ў горад. Але ж на тое яно расло ды гадавалася.

Лаўрэн з-за гэтага вельмі ганарыўся, што можа дзецям дапамагчы. Няважна, калі харчавацца даводзілася адной капустай, гарохам, панцаком ды бульбай, што найгоршай, якую парсюку пакінуў,— добры шавец заўсёды без ботаў ходзіць.

Звычайна без кашуль, а нявесткі нават у адных купальнічках, увіхаліся ўсе яны вакол будынкаў, адправіўшы старога рыхтаваць гарэлку. Толькі рыхтаваць яе зусім не трэба было — каністра сыноў чакала заўсёды. I Лаўрэн тады здаволена хадзіў сабе з канца ў канец падворка. Гледзячы цераз плот на пругкія, маладыя ды загарэлыя целы сыноў, ён цешыўся, як у іхніх руках, за што б хлопцы ні ўзяліся, спорыцца праца.

О, сыны яго да работы былі заядлыя. Заадно мусілі не адставаць, вядома, і вутлыя жанкі. Ён тады вельмі шкадаваў — эх, не бачыць нябожчыца Нінка.

На гэты раз выйшла зусім іначай.

Хлопцы з нявесткамі і ўнучкай з'явіліся чамусьці на ноч і як бы без дай прычыны. Ні агародніна, ні бульба, ні яблыкі яшчэ не паспелі. Парсюк не вырас — на восень яму вызначаны тэрмін. А па трохлітровым слоіку першага ліпавага мёду і па добрым пляйстры, выразаным са свежым воскам, адаслаў ім праз пляменніка.

Лаўрэн адразу заўважыў — штосьці здарылася.

Кіра, як гэта рабіла кожнае лета і восень, таксама і цяпер найсамперш сунула мужыкам у рукі каму венік, каму фартух, каму ручнік ды прымусіла выганяць з кухні мух. Толькі не падымала вачэй, бытта нешта таіла. Перамываючы потым свёкру бялізну, якой назбіралася многа, чагосьці яшчэ нават і плакала. Выносячы развешваць выкручаныя кашулі на плот, не глядзела свёкру ў вочы...

Лаўрэн падумаў — пасварылася зноў з мужыком, што здаралася ў яе часта. Нінка ў такіх выпадках адразу прыставала да ўнукаў з роспытамі ды абаіх мірыла. А ён і на гэты раз не стаў умешвацца — хіба ж разбярэш цяперашніх маладых? Падзьмуцца, падзьмуцца, ды самі да ладу дойдуць.

Як толькі паўставалі, адразу і прыляцеў гэты самы гунцвот, Франак Шмігельскі. Лаўрэн зноў ні аб чым кепскім не падумаў, бо прызвычаіўся, што даўно стаў нікому не патрэбны і госці цяпер заглядалі ў яго дом, калі адно з горада прыязджалі сыны. Франак сёння меў адгул, паспеў ужо недзе выпіць. Адразу паклікаў Уладзіка з Паўлам на двор, і хлопцы пачалі паміж сабой — шу-шу! шу-шу! шу-шу!.. Затым вярнуліся ў хату. Зноў зашушукалі ды зверавата азіраліся, бытта ім бацька перашкаджаў.

Што ж, шафёры, вядома.

Лаўрэн даўно прызвычаіўся, што хлопцы кожны раз мелі аб чым паміж сабой гаварыць — то пра запчасткі, то пра падаражанне бензіну, то пра аб'езды на дарогах — доўгія і выбоістыя, то пра выпадкі на шашы, то пра «ўрэдных гаішнікаў», якія так і прыдзіраюцца да шафёраў, то пра капрызных пасажыраў. Таму і на гэты раз не прыдаў значэння іхняй змове. Забраў цішэчкам унучку і павёў на двор частаваць ласункам.

3

Лаўрэн прысеў да стала, і сярэдні сын узняў кілішак:

— Ну, як кажуць палешукі, то будзьма! Келтай і ты, бацьку!

Мужчыны чокнуліся, выпілі.

Ён і нявестка гарэлкі толькі прыгубілі. Лаўрэн да выпівак увогуле ахвочы не быў і кампаніі такой стараўся пазбягаць. Сёння, перад спё-кай, на хлопцаў глядзеў са страхам, як тыя ўліваюць у сябе гэтую агіду.

Сыны і пляменнік былі па-ранейшаму насцярожаныя, бытта збіраліся Лаўрэну аб'явіць аб цяжкай хваробе, якую ўрачы ў яго выявілі, ды ўсё аніяк не адважваліся. Таму некалькі мінут у памяшканні было толькі чуваць, як цыкае насценны гадзіннік, як за ашклёнай, падзіраўленай шашалем чорнай шафкай рытмічна ходзіць белае сэрца маятніка. Прашыпела спружына. Над маятнікам з лёска-там адскочылі дзверцы, і ў шафцы зязюлька сталёвым галаском праказала дзесяць раз «ку-ку!». Ніхто гэтага не заўважыў.

Нарэшце Уладзік кінуў брату:

— То пачынай, ці што?

Старэйшы абурыўся:

— Хітры! Твая выдумка, твой інтарэс, ты і пачынай, а чаго мяне выстаўляеш?

— Ха, па-твойму, усё гэто адзін я прыдумаў? — праскрыпеў асілак крэслам.

— А хто — дзядзя?

— От табе і на-а!!

— Хібо — не?

— Ты ска-ажаш!

Хвіліну панавала папятае маўчанне.

— Тады пайшлі вы ўсе к ядронай мацеры, слабакі! — п'янаваты Франак рубануў паветра рукой: — Ат, дзе маё ні прападала — хай прападзе і на гэты раз!

Грукочучы табурэткай, пад'ехаў да Лаўрэна.

— Во што, дзядзьку, паслухайце, што вам скажу! Мы тут усё з вашымі сынамі дэталёво і падрабязно абмазгавалі, так і гэтак прыкінулі, тое-сёе ўзважылі, там-сям разведалі-разнюхалі ды ўхвалілі — вашу хату, дзядзьку, даўно трэ... Яе ўжэ даўно... Ну, трэбо яе, хочаце ці не хочаце, а даўно-даўно...

Але і пляменніку штосьці не дало гаварыць — зухаваты сваяк і той раптам апёкся і зазлаваў:

— Цьфу, халера, не магу! Зрэшты, да ну-у вас, сваячкі, пад лысую хале-еру! А шчэ займайса тут справамі Маркевічаў, бытто сваіх не хапае!

Адвярнуўшы твар ад пліты, умяшалася нявестка:

— Не слухайце іх, не слухайце! Гэтыя спрытныя махляры і камбінатары ашукваюць вас!

— Чаму ашукваем?

— Хіба — не?

Муж вызверыўся:

— А ты тут хто такая?

— Скажаш, чужая ім?

— Сумняваласа?

— Не, ведаеш!..— уздрыгануў жончын голас.

Святланка ўвесь час пільна сачыла за перапалкай, стараючыся ўлавіць — з-за чаго аж так спрачаюцца дарослыя.

Уладзік збавіў тон:

— Просяць цябе, Кіра, язык сунуць? Заплацілі табе за гэто? Стой, бабо, ля сваёй печы ды займайся блінамі!

— Па-твойму, гэта — справа не мая? Па-твойму, я не маю права дома і выказацца нават?

— Настане час — выкажашса!

— Ох Уладзімір, Уладзімір, ох, і пакарае ж цябе за гэта лёс, а заадно — і мяне з дзецьмі!

— Не баюса тваіх забабонаў!

— Не забабоны гэта, апамятайся!

— А я сказаў — забабоны!

— Мала што ты скажаш! Ты нагаварыць можаш і такое, што сам потым не рады! Апамятайся! У нас жа дзеці! Калі зробіш, што надумаў, тады...

— Ну, кажы-кажы, што тады?!

— Сама не ведаю... Адно помні... Потым будзеш... I нас са Светай ды Ігарам потым...

Нявестка расплакалася, бразнула нажом па пліце ды пабегла ў бакоўку.

— Ма-ам, ты куды-ы? — кінулася за ёю дачка.

— Уладзік, нашто ты на яе так? — з папрокам паківаў галавой бацька.

— А хай, нарэшце, ведае, што ёй тут — не музей! Распусціласа, панімаеш, бы цыганская пуга, і кроку без яе не ступі ўжэ! Я да яе старых лезу? Бачылі вы такое? Альбо хай скажа яна — лезу да іх? Ніколі не пруса! Ашчэ з цесцем часамі павітаемса, нават перакулім сяды-тады чарку-другую ці словам перакінемса, а цешчу — і ведаць не хачу! Нават калі з ёю і спатыкаемса дзе выпадково, у нас жалезны закон — ні яна ў мае справы не лезе, ні я — у яе таксамо.

Загаварыў Павел:

— Супакойса, хлопец, у гарачай вадзе ты ў нас купаны — усім пра гэто даўно вядомо! Боўдзіло, яна ж не можа іначай, разумееш? Мая Галя, калі пачула пра наш намер, узняла таксамо велькі гвалт, таму не захапіў яе нават сюды, каб спакайней можно было дамовіцца. Уяўляеш, якое пекло яны нам тут наладзілі б!.. Халера, бытто згаварыліса чортавыя бабы!.. Ладно, нічого з тваёй Кірай не станецца, пабачыш. Паплача, парумзае ды перастане — у іх гэто выходзіць спраўно, не так, як у мужыкоў.

Старэйшы хвіліну меркаваў, як лепш сказаць.

— Мы хочам пра іншае, тату. Паслухай уважліво, бацьку!

Ляпнуўшы старога па плячы, Павел у свае словы пастараўся ўкласці ласку і любоў:

— Толькі ты, чорт, не падумай ашчэ чаго-небудзь кепскага, бо мы табе ўсе жадаем толькі дабра — і я, і наш Уладзік, і нават Франак!

Дваюрадны брат аж захлынуўся:

— Хто, я-а! Ды мяне, дзядзьку, заўсёды да вас, як да бацькі роднаго, цягне! Да вы мне і е родны бацько!.. Да я кожны раз вам, дальбо, я вам заўсёды... Э-э-эх!.. Ды ведаеце, як я вам, дзядзьку, спрыяю?

— Фр-анак, Франак, супакойса, мы з братам самі даўно гэто бачым і цэнім! Слухай, тату! Ты, тату...

Разжаліўшы сябе гэтак, Павел уталопіўся на бацьку разгублена.

— А-ай, не ведаю, як табе лепш гэто і ўталкаваць!.. Ну, сам скажы тады, як тут жывецца табе на аднаселлі, калі гаварыць папраўдзе? Толькі — па-чэснаму кажы!

Жылося — як маглося, ніколі над гэтым Лаўрэн асабліва не задумваўся. Ён усё яшчэ не мог уцяміць, чаго хлопцы ад яго хочуць.

I сын дапамог:

— Аднаму табе на хутары, напэўно, не соладка? Прызнавайса! Адно кажы шчыро нам, бацьку, як на споведзі гавары! Цяжко, мы ўсе добро самі разумеем і не раз, не два, калі зыдземса там у горадзе абодва, а то і з Франакам, калі да нас завітае, пра гэто і талкуем. Не думай, бацьку, што пра цябе ўсе мы там зусім забыліса, што на цябе паставілі крыж — о-о, не-е! Ну, добро, калі ўсё ідзе добро. А як зля-жаш, хто табе доктара выкліча, лякарства якого прынясе ці хоць звычайнай вады кубак падасць? А не дай бог ашчэ памрэш, ніхто ж аб гэтым і ведаць не будзе!

Паўлу дапамог Франак:

— Бо на аднаселлі! Ці мало такіх выпадкаў здараецца цяпер па вёсках?

— Во, бачыш! А глядзі, хата твая даўно патрабуе догляду — пачынае памалу разбурацца. Бо рамонт ёй даўно патрэбен, руплівыя гаспадарскія рукі! Унь — некалькі даховак вецер сарваў, а ты, бацьку, цяпер ужэ не той — не можаш па драбінцы наверх залезці, як у былыя гады, ды не пакладзеш на месца! Ашчэ кожную трэ да латы добро прымацаваць дроцікам, а ў цябе ўжэ і пальцы не гнуцца!.. Што ні квартал, плаці страхоўку! Плаці чортаў налог за соткі ці за іншую халеру-матыку, а ў цябе лішнія грошы е, ты — мільянер?

Лаўрэн цярпліва слухаў і ўсё маўчаў. Нездаволены такой нездагадлівасцю бацькі, Уладзік старэйшага брата выручыў:

— I каб цябе больш гэто не мэнчыло ўсё, мы вырашылі — нашу хату к чортавай мацеры трэ прадаць!

З глыбокім перакананнем Павел падхапіў:

— Збыць пад халеру, і ўсё!!

Дваюрадны брат дадаў:

— Надзейны купец, дзядзьку, знайшоўса. Свой хлопец. Толькі вывезлі яго бацькі адгэтуль, калі ашчэ маленькім быў. Але ён — бы тутэйшы!

— Грэх яго, тату, упускаць нам! Ніколі сабе потым такого не даруем!

— Локці сабе кусаць будзем!

— Што-о ты?!

— О! Трэ лавіць шанц, калі надарыўса,— такое не часто бывае!

4

Столькі сыны гаварылі, так намагаліся, а для Лаўрэна відочным стала адно — хлопцы надта ім чамусьці нездаволеныя. Такімі нездаволенымі сыноў яшчэ ніколі і не бачыў.

Перапалоханы ўжо нарыхтык Лаўрэн з усяе сілы пастараўся ўлавіць усяму прычыну.

Нарэшце да яго пачало штосьці даходзіць. Покуль што зразумеў: сыны яго — уся апора і надзея — бэсцяць родную хату, з якой абодва вылупіліся. Аж страшна, як пра яе гавораць — зняважліва, легкадумна, несправядліва,— бы пра чужую. Бы ў ёй не нарадзіліся і не выраслі.

У Лаўрэнавай душы закіпела абурэнне.

Плануючы гэты дом, колькі ён папаіў гаёвага[[1]] — Вацака Шмігель-скага, каб самому выбраць бярвенне — не апошняга гатунку. Сам вазіў сосны аж з Бабінага Гаю. Потым сам купляў цэмент, а за польскім часам кожны пяцідзесяцікілаграмовы мяшок каштаваў амаль цэлую авечку.

Як цяпер кажуць, браў «напракат» у бераставіцкага яўрэя Бэркі станок і сам фармаваў дахоўку. Накляпаў яе з запасам — унь накастражыў яшчэ колькі пад акапам хлеўчыка для замены! Які тоўсты маток дроціка на калочак павесіў побач!

Гэты дом не толькі ў яго наганяў мазалі!

У бацькі Лаўрэна сыноў было два. З маладзейшым, Юзікам, стары на Верацейцы, якая за выганам упадае ў Нёман, пабудаваў вадзяны млын з ладнай хатай, і абодва перайшлі туды жыць, а Лаўрэну пакінулі надзел. Калі старэйшы ўзяўся будавацца таксама, бацька з братам яго не забывалі — кожны дзень хто-небудзь прыходзіў да зруба і з раніцы да вечара цюкаў сякерай...

Нават крыты саломай дом выстойвае восемдзесят гадоў пэўных, а то — і ўсе сто. Яны ж з Нінай вылічылі, што іхняя будыніна паслужыць яшчэ і ўнукам іхніх унукаў, і ўжо чаго-чаго, а клопату пра жытло яны не спазнаюць. А тут спадчыннікі аб'яўляюць дом старым, зусім нікудышным. Яшчэ лічаць будыніну цалкам непатрэбнай абузай — от табе і маеш. Ды яго старанні ганіць і высмейвае не хто-небудзь — родныя сыны.

Як у хлопцаў языкі павярнуцца могуць на такое?!

З марай аб іхніх дзецях і ўнуках была ачасана кожная ліштва, падагнана адно да аднаго кожнае бервяно, пакладзена як найлепш кожная цаглінка і кафелька ў печы, а мокрым цэментам адглянцавана кожная даховачка. Каб не патрэскалася ад раптоўнага высыхання, ён з два тыдні мачыў яе з лейкі. Затым з ружовай даховачкі выклаў яшчэ на даху: «19З5 год».

I што хлопцы яшчэ прыдумалі — дом прадаваць?!

Няўжо — усур'ёз?

Колькі яны з жонкай перахваляваліся, калі выйшла каманда — звозіць у вёску хутары. Адно дзякуючы старшыням калгасаў — Маркевічаў кожны з іх цаніў на рабоце — не толькі сям'ю пакінулі ў спакоі, а яшчэ выдзелілі слупы ды правялі святло. Калі ж з Нінай здарылася няшчасце, прырэзалі нават сотак да тых, што былі.

З жонкай яны даражылі спагадай начальства і стараліся яшчэ больш. З-за празмернага старання Нінка, мажліва, і на той свет заўчасна пайшла, але гэта ўжо справа іншая.

Калі не стала Ніны, старшыня сельсавета задумаў на хутары аб-сталяваць каранцінны пункт для цэлага раёна. На абмен запра-панаваў новы фінскі домік — жытло сярод людзей. З ацяпленнем і з бачком для вады, каб не бегаць па яе кожны раз да калодзежа. Нават добрую даплату вызначыў за садок, паабяцаў дваццаць сотак зямлі. У параўнанні з яго дамінай — фінскі здаўся яму якімсьці размаляваным вагончыкам ад вузкакалейкі. I Лаўрэн выстаяў.

I што, цяпер усё гэта, адваяванае з такімі намаганнямі ды сабра-нае аголенымі жыламі — яго і Нінкі,— хлопцы намерыліся ўраз спляжыць?

— Яна, бацьку, зусім старая. Месцамі шашаль унь патачыў як сцены — няўжэ не бачыш? Зірні, відаць нават адгэтуль ноздры, 6ы ў швейцарскім сыры! Прыглядзіса унь туды — добро паўзірайса! — пераконваў старэйшы.

— I падваліна ад вёскі пасінела месцамі! — бытта ўлічыўшы старога ў злачынстве, дадаў Уладзік.

— А чаму? Нябось каб былі з сарцавіны, то не пасінелі б! I сцены і падваліны — з адной абалоні!

— Шчэ трэ праверыць, мо і грыбок завёўса!— папалохаў пляменнік.

— А што думаеш? Запраста завядзецца пры такім доглядзе! Спляжыць хату ўшчэнт!

— Я і кажу! Сколькі будынкаў гэтак згарэло і не такіх нават — сам ведаеш, бацьку!

— А як грыбку не завясціса, калі ў бацькі нашаго восенню на падлозе ў велькай хаце — горбачкі цыбулі, фасолі, буракоў і груш з яблыкамі?!

— I гэто — на памаляванай падлозе!!

— Бо ты, тату, крыўдуй на мяне не крыўдуй, усяго — мужык! А нашаму мужыку дай часы, то ён адразу суне іх за халяву ды кланіцай накручуваць будзе!

Лаўрэну надта ж захацелася сынам рубануць: «Затое ўжэ вы далёко так адышлі ад гэтых самых мужыкоў! Што вы мелеце? Цыбулю з фасоляй і ўсе фрукты трымаю датуль адно, покуль вы, сынкі, да сябе не забярэце, і ад двух-трох тыдняў ні вільгаць завясціса не паспее, ні таму маляванню — пашкодзіць!» Але — стрымаўся. Толькі памяць паслужліва яму падказала, як іншыя зялёнадалінцы ў пустых велькіх хатах трымаюць нават сена карове. I правільна. Што, лепш, каб памяшканне пуставала? Ты бачыш, як хутка набралі гарадскіх замашак?!

Дык во чаму на мінулым тыдні з'яўляўся гэты самы гіцаль, Франак, ды, бы той чужы кот, напаганіў табе ў вазок. Прыбыў з нейкім тыпам, апранутым не па-мясцоваму. Хадзілі сабе абодва, лазілі і прыглядаліся да будынкаў, кіёчкамі адхілялі вінаград, абстуквалі сцены. Бы зладзеі, азіраючыся, узбіраліся на гару і там доўга пра нешта дудзелі. Мерылі тычкай глыбіню калодзежа, смакавалі з яго ваду. Затым пайшлі таптаць агарод. У садку лічылі дрэвы і нават — кусты парэчак і смародзін.

«Цікавіцца чалавек, як у нашай вёсцы жывуць людзі, як буду-юцца, бо ў іх там усё іначай! У іх там — Азія! — тлумачыў пляменнік, адводзячы вочы ўбок. Затым дадаў: — З падворка, дзядзька, цэлы тыдзень — ані на крок. Сыноў чакайце!»

Уладзік зноў павёў сваё:

— Такія будынкі, тату, зараз з кожным годам падаюць у цане. У горадзе з імі, ведаеш, як цяпер робяць: бульдазёрам пад каршэнь і — на звалку! Бо пайшла ўсюды мода на высотныя блокі з лоджыямі, двума балконамі! Альбо — на мураванкі з верандамі, санвузламі, гаражом ды клумбамі ў гародчыках. А пра такое барахло, як у цябе, там ужэ даўно нават забылі!

Зморшчаны ад таго, што бацька аж такі дурны — усё не разумее сваёй выгоды,— Уладзік дапамог Паўлу:

— А табе, тату, цяпер не куры ды свінні патрэбны. Ты зірні на сябе толькі ў люстэрка! Зірні, зірні, не саромейса!.. Убачыш у ім такое, што і рады не будзеш!.. Пад якую халеру табе здалася гэтая гаспадарка? Яна табе зусім непатрэбная! Над табой самім догляд патрэбен — шчэ які!

— Гэта ты будзеш трымаць над бацькам догляд?! — азвалася з бакоўкі Кіра.

— Памаўчы там!

— Я пытаю — ты будзеш даглядаць іх?

— Б-бляха, кажу табе — заткнісь! — гыркнуў ужо разлютаваны Уладзік.

— А-а, праўда ў вочы коле!..

— Што я табе загадаў? Ша, б-бляха, і больш цябе каб я не чуў! Піскні толькі мне шчэ!

— Во, заўсёды ты гэтак!

— Ма-ам, пра што яны ўсё гаво-ораць? Што тата ад цябе хо-оча? Чаго яны на дзядулю крыча-аць? — дапытвалася ўнучка.

Кіра не адказала — плакала наўзрыд.

Лаўрэн раптам спахапіўся — што ж ён, стары пень, робіць! Дзеці не толькі ім нездаволеныя. Дзеці з-за яго унь сварацца як — гатовы счапіцца за грудзі. Гэтак мітусіцца ўнучка. Хіба ж малое вінавата ў чым?..

— А я што, хлопцы... Хібо ж я... Я не такі, як вы думаеце пра мяне... Мы з мацерай яе для вас, а не для сябе...— бы праз сон, пачуў Лаўрэн свой вінаваты глухі голас.

У памяшканні запанавала насцярожаная цішыня.

— Хібо ж я сам не ведаю... Гаспадарка, хлопцы, цяпер мне, вядо-мо, бы таму сабацы пятая нага... Вы кажаце паглядзецца туды... На-што мне тое люстэрко, я і без глядзення ў яго ведаю, бо не такі ўжэ дурань з мяне, як вы думаеце... Яшчэ я... А-ай, што мне тут... Вядомо, калі так хочаце, то можаце сабе яе і прадаваць, бо я дажыву як-кольвек... Сколькі мне тут засталосо скрыпець на зямлі, ужэ зусім мало — паўгода, рок цэлы, а мо і паўтары, то якая мне розніца, дзе дажываць...

Пераможна ўздыхнуўшы, здаволены ўжо Уладзік ухваліў:

— Ну, то і добро!

— О, даўно бы так! — узрадаваўся і Франак.— Во, за гэто я вас, дзядзьку, любіў, люблю і буду любіць, што вы сваіх сыноў слухаецеса!

5

Павесялеў адразу і Павел.

— А ведаеш, тату, сколькі за яе даюць? — аж праспяваў ён ад шчасця.— Ну, як ты думаеш?

— Дзесяць тысяч!

— Як лёду! — удакладніў брат.

— Ха-ха-ха-ха! Цяжко і паверыць, праўда? Аднак — факт! Во якая прорва грошай! Бо калі ўзглянуць на яе з другога боку, то выходзіць, што хата напэўно таго вартая! I цяпер, калі на вёсцы стало добро жыць, за імі многія ганяюцца!

Павел як бы спахапіўся:

— I ведаеш, хто купіў? Ніколі не здагадаешса! Стасек Яворскі! Ну, ну, Куксаў сын, ён самы!

— Яво-орскі?! — з жахам і недаверам нарэшце азваўся стары.

— Ё-он!!

Пасля першай сусветнай вайны польскі ўрад пасяліў у Зялёную Даліну легіянера-асадніка — Яворскага. Шабляй яму адсеклі ў поль-ска-бальшавіцкую вайну (192О год) пальцы на руцэ, таму на вёсцы чужынца празвалі Куксай. Яворскі стаў служыць ляснічым. Ажаніўся на мясцовай дзяўчыне і ў дапамогу сабе выпісаў з-пад Варшавы за гаёвага маладога хлапца — Вацлава Шмігельскага. Ляснічага з лесніком, як асаднікаў, а заадно і Лаўрэнавага бацьку з Юзікам з-за млына нашыя ў 194О годзе вывезлі ў Караганду.

— З Яворскіх у жывых застаўса толькі ён. Калі вывозілі, Стасеку было дзесяць гадоў. За гэты час ён і вывучыўсо і палажэння дабіўса, то мог бы жыць і там, але во — штосьці ў чалавеку прачнуласо ды пад старасць пацягнуло на радзіму! Зарабіў грошай, сабраў сям'ю ды пераехаў! Хай сабе жыве ў нашай хаце, бо нам з табой — якая розніца, праўда?

Падабрэлы Павел вінавата заглянуў бацьку ў вочы:

— Ат, не шкадуй яе, тату! Як ты сам прызнаеш — столькі тут засталоса табе тупаць на гэтай зямлі? Мы табе ўсе не шкадуем гадоў, жыві сабе іх хоць з трыста, але ж так не бывае, і сам добро ведаеш! Апошнія дні свае дажывеш у нас. А за атрыманыя грошы Уладзіку машыну купім. Каб і ён быў не горшы за іншых. Бо што цяпер, тату, значыць чалавек без сваіх уласных калёс у горадзе?

Старэйшаму дапамог сярэдні:

— Дый помнік мацеры трэ паставіць. Ашчэ і добры. А за якія шышы? Паставіць звычайны, як усе яны тут маздыгуюць на свае магілы, сумленне не дазваляе — мы ж з культурнаго горада, дзе толькі каралі ды цары калісьці жылі, а не з якой-небудзь Гнойніцы, задрыпаных Гібуліч ці Сыраежак. Менш-больш людскі помнік, ведаеш, колькі гатоўкі пацягне? Прафесарша, што жыве ў нашым доме, для свайто мужыка цэлых пяць тысяч уваліла за яго — дакладна ведаю, бо сам з Літвы ёй прывозіў для магілы камень з чырвонага мармуру! Накалыміць аж такую прорву грошай нават і нам двум не лёгко, а з зарплаты і не думай наскрабаць столькі!

Лаўрэн усё маўчаў. Сярэдні сын растлумачыў:

— I машына мне, тату, павер, вельмі патрэбна. Во як патрэбна! — пацягнуў Уладзік рабром далоні па горле.— Я без яе, тату,— нуль без палачкі!

Бацька раптам спахапіўся:

— А з нашым садком што, хлопцы?! Адных яблык восенню сколькі будзе — добрую грузавую машыну! А груш ды сліў-венгерак!.. Агарод як буіць, бульба квітнее як!.. Вуллі нядаўно так файно памаляваў нямецкай фарбай, узятак у гэтым годзе добры будзе!.. Што, хай усё і марнуецца, па-вашаму?

— Та-ату, у горадзе цяпер грушы, яблыкі і слівы за капейкі ды шчэ куды лепшыя, бо імпартныя — з Польшчы, з Балгарыі, а за граніцай — ого, які толк у гэтым ведаюць! У нашым горадзе зараз усяго навалам, абы адно грошы!

— Ад мёду нават прылаўкі ломяцца і — рознаго! Зараз — ліпавага, а там пойдзе грачаны, верасовы!..

— Во — і Павел гэто табе скажа! Станеш жыць то ў мяне, то ў яго! Хібо ж мы ежы роднаму бацьку пашкадуем, хібо ж ты нас не ведаеш, тату? Не жмоты ж мы! Ды ты ж і ясі — я не раз прыглядаўса — бы той кот! На Мікалая разлічваць не збіраемса, бо адгэтуль вельмі далёко і заўша ў службовых раз'ездах! — Уладзік упамянуў самага маладзейшага брата, што ўжо гадоў з восем служыў на Далёкім Усходзе ў марфлоце.

Бацька ўсё з недаўменнем глядзеў на сыноў.

— Што, ты ўсё яшчэ нам не верыш? Праўду твае сыны кажуць — будзеш жыць і бяды не ведаць у нашым горадзе! Будзе табе там добрая шкварка, а да яе, каб ты піў, знайшлася б і шклянка! — запэўніў таксама Уладзік.— Ды шчэ нават — поўная, крыўдаваць на сваіх сыноў не станеш!

— На на-ас?! — запэўніў старэйшы.— Нігды ў жызні!

— Самі вы, дзядзьку, сказалі,— сколькі вам тут шчэ засталоса ту-паць? — дапамог дваюрадным братам Франак. літасціва азіраючы Лаўрэна.— Затое цяпер вашыя хлопцы на ўласных лімузінах — то адзін, то другі — катаць стануць, і галава ні аб чым балець вам не будзе! Нават пан Вішпінг такой выгоды не меў, якую мецьмеце зараз, дзядзьку, вы!

Лаўрэн з недаўменнем узняў на іх вочы:

— Адразу з яе выходзіць, так пакінуўшы тут усё?

— Чаму так — адразу?

— Хто табе, тату, сказаў?

Сынам гаварыць Франак не дазволіў:

— Э-э, дзядзьку, дзядзьку, як вы не разумееце, дальбо! Бытто на небе жывеце! Біць у хамут тут ніхто і не збіраецца, бо само афар-мленне зойме пару тыдняў — ведаеце, якую «свенту бюракрацыю» паспелі развесці ўсюды — страх адзін! Але мы з вашымі хлопцамі пра што трэба распыталі і пра ўсенько даведаліса! I ашчэ трэбо папахадзіць! Покуль таго-сяго падмажам, покуль у сельсавеце выб'ем дазвол і ў старшыні дакументы па ўсёй форме нарыхтуем, покуль паставім на іх усе пячаткі, штампы ды нумары — добры кавал часу міне! Але пра гэто вам няма чаго клапаціцца. Пяшком нікуды хадзіць не будзеце, не бойцеса!

— Ты — што? Сумленне нам не дазволіць старого чалавека ганяць туды-сюды, шчэ і роднаго бацьку — самі ўсё залатвім! — запэўніў Уладзік.— Але дзісь пачынаць не варто — субота. Ха, у нас, у горадзе, домаўпраўленні і ў суботу працуюць — ідзі ў іх і дамаўляйса, што трэбо, а ў вас, на вёсцы, бачыш ты іх, прыдумалі сабе свято, вяльможы такія!..

— Я й кажу — як пана вазіць будзем! — пацвердзіў яшчэ раз Франак, выскаліўшы ва ўсмешцы моцныя зубы з чырвонымі мясістымі дзёснамі.— Часамі — якы, а іншы раз — я на сваёй грузавічцы ў кабіне падкіну ці свайму рыжаму напарніку загадаю вас падмахнуць куды трэбо! Што зробіш, сваякоў трэ выручаць, праўда?

Толькі цяпер Лаўрэнаву душу агарнула роспач.

Уся гаспадарка, якую раптам адымалі,— ладная хата з хлеўчы-камі, калодзежам і дагледжаным падворкам, з роднымі ліпамі, віна-градам і плотам — планка ў планку, а за імі — новенькія вуллі, памаляваныя кожны на свой колер, гатунковыя грушы ды яблыні, тлустазямлістыя градкі агарода — заселі назаўсёды ў кожную клетачку яго спрацаванага цела.

Было такое ўражанне, бытта няўмольная бруя Нёмана імкліва вымывала з-пад ног яго апошні пясок і Лаўрэн вось-вось меўся бултыхнуцца з галавой у глыбокую яміну — апрануты, не развітаўшыся ні з кім, не паспеўшы нават уцягнуць у сябе хоць крыху паветра. Яму нагвалт захацелася знайсці які-небудзь ратунак.

— За гэтыя тысячы зафундуем Уладзіку самую апошнюю мадэль, хай і ў яго будзе! — паўтарыў старэйшы.— Цяпер, тату, у горадзе кожны нават жук і жаба маюць яе. У горадзе без машыны ты — не чалавек нават, дальбо! Правільно Уладзік сказаў тут — нуль, шчэ і без палачкі! А так, падумай сам: у Маркевічаў стане іх аж дзве, калі не лічыць, што і Мікалай недзе на сваёй таксамо егдзіць. Хто такім змеханізаваным табарам зможа ў Зялёнай Даліне пахваліцца яшчэ, хто? Такого ні я не ведаю, ні — ты! Во будзе!.. А за астатнія грошы — помнік мацеры зараз жа адбухаем, бо нікуды ад яго не дзенешся! Трэ мацеры гэто зрабіць абавязково, хібо ж мы самі не разумеем? Шчэ як! Ха, нават і цётка Марыся не раз вытыкала — голая магіла!

П’янаваты Уладзік пацвердзіў:

— А яна не такая? Голая і е! I гэто па ко-ом, б-бляха, па нашай мамцы! Па такім чалаве-еку, м-м-мых! Усе зялёнадалінскія бабы нават пальца яе не вартыя!

Франак паддаў жару:

— Каб вы толькі паслухалі, Павел, і ты, Уладзік, што тут з-за гэтаго вашыя зямлячкі брэшуць, што выдумляюць, якія на вас бочкі катаюць!

— О-о, у вас мо-огуць! Бытто іх датычыць!

— Халера іх бяры, хай сабе гаўкаюць, калі іншай работы не маюць, усім сабакам пыскі не раздзярэш!

— Праўда твая, Павел! Адзін дурань меле, другі — перамолувае! Ну і няхай! Мы шчэ такі адгрохаем, маючы гатоўку, што ў вашай, бацьку, Зялёнай Даліне ўсе пад стол схаваюцца — адрас майстэрні ад прафесаршы запісаў!

Уладзік паляпаў сябе па кішэнях.

— Стой, дзесьці тут у мяне быў на цыгарэтнай пачцы нашрайбаваны, няўжэ выкінуў? Гэто не тая, і гэто не, і гэто... Э-эх, халера, няма ўжэ, пасеяў! Глупство! Хай толькі з'явяцца ў нас грошы, зноў вазьму ў яе, хібо пашкадуе? Напэўно дасць! Цяпер нам галоўнае — паперы вырабіць ды гатоўку хэпнуць!

— Абы галава, а жолудзі будуць! — падтакнуў Франак.

— Во-во!

Азваўся сумны Павел:

— Ну, дак вып'ем за яе — усё ж такі нарадзіліса ў ёй і ўтрох выраслі тут!

— Але чокацца не будзем.

— Чаму?

— Не будзем — і ўсё.

— Але чаму-у?

— Хату прадаўшы?

— Якая розніца?

— Бацькаву ха-ату?

— Не памінкі ж!

— Ты, Франак, часамі скажаш — бы пярун у зацірку смальне!

— Не, ты мне скажы — чаму нельга чокацца за гэто?

— Усё не разумееш?

— Кінь, Павел, язык аб зубы біць — Шмігельскаму нігды такого не ўталкуеш!

— Вы ўжэ надто талковыя!

— Ат, цяпер, Уладзік, хоць плач, хоць скач,— прапала твая кляч! Ну, тады будзьмо!

Перакулілі дружна чаркі, крэкнулі і закусілі.

— А помніш, Уладзік, як мы з табой на гарышчы да мёду зімой лазілі?

— А-а, калі яго там стаяў велькі цэбар! Стокілёвы — для прадання на вясну! А мёд зацукраны — на камень! Маці ўбачыла ў ім правал і — у крык! Мы — не прызнавацца, як нас ні дапытвалі! А потым — давай адзін на аднаго валіць, бо Колік шчэ без штонікаў бегаў, на яго ніхто не паверыў бы!

— Ну! А раз туды залажу, а ты, гіцлю, ужэ там з боханам сядзіш і з кастыля мёд на хлеб мажаш! Пасля гэтаго абодва прыціхлі і адзін аднаго не паддавалі.

— Як тыя змоўшчыкі!

— Дак вып'ем за ўсё тое, што перажылі ў гэтым доме!

— Дзеўбанём!

— А ты, бацьку? Калтані хоць крыху! Не сядзі — пануро так!

— Хаты шкадуе!

— Кі-інь, тату, яе шкадаваць! Ці ты такі самы, як наша маці? Прапанаваў калісь ім пераехаць у Гродно да мяне, а яны: «Не дуры, не паеду, бо адкуль там ведаціму, што на вёсцы робіцца!» Га-га-га-га!

— Га-га-га-га!

— А што думаеш? Старым бабам абавязково трэ ведаць, ці Хвядорына ўнучка бегае яшчэ на спатканне ў канопдю з лесніковым сынам, ці той ужэ яе кінуў!

— Альбо — ці доіцца шчэ Тэкліна пярэстая карова, ці запусціласа!

— А табе будзе карціць даведацца, ці вырасла паабапал Верацейкі атава і ці змогуць падагнаць да яе касілку!

— Га-га-га-га!..

6

Зязюлька ў насценным гадзінніку пракукавала і адзінаццаць і дванаццаць разоў, а мужчыны ўсё так балбаталі ды перакульвалі кілішак за кілішкам. Неўзабаве ап'янелі гэтак, што пра старога забыліся цалкам. Лаўрэн, бы праз імглу, чуў, як яго пляменнік, каб памірыць Уладзіка з жонкай, узяўся да маладзіцы падбіваць кліночкі.

— Кіра, навіна па тваёй часці! — закрычаў у бакоўку.— Дзісь раніцой па радыё слухаў на ўласныя вушы, дальбо! Недзе за граніцай адна маладзіца дзіця нарадзіла, а самой шэсць гадоў таму назад чужое сэрцо ўставілі — во баба!

Нявестка не адзывалася.

Гульню Лаўрэнавага пляменніка падхапіў старэйшы сын:

— Такой і медаля не шкада!

— Гэто шчэ не ўсё! — шчодра выкладваў веды Франак.— Ад каго, вы думаеце, перасаджанае сэрцо? Ніколі не здагадаецеса! Ну, здаецеса? Ад мужчыны!

Франак секунду пераможна назіраў, якое ўражанне зрабіла яго навіна.

— Ад мужыка, а на бабе прыжылоса, во! А чаму? Бо цяпер ідзе ўсё сікось-накось з-за высакоснаго року! Дагары нагамі пайшло! Хут-ко з-за высакоснаго зноў заладзяць дажджы, вятры, як раней бывало, і ўсё зноў паляжа — от успомніце маё слово! У медыцыне — унь як далёко сіганулі, думаюць ужэ, як мазгі ў людзей перастаўляць, не толькі сэрцо, а з пагодай — наадварот! З гэтым — назад падаліса, альбо топчуцца і топчуцца на адным месцы! Бо вучоныя, што гэтым кіруюць, забылі нават пра тое, як калісь людзі давалі сабе рады, каб добрыя ўраджаі атрымаць. Егіпецкія піраміды, думаеце, будавалі для чаго? Так сабе іх ставілі, думаеце?

Добра п'яненькі Павел вяла кінуў:

— На скляпы для сваіх цароў ды фараонаў — муміі ў іх ставілі, здаецца. З Галяй калісь польскі фільм на многа серыяў глядзелі — там было і пра фараонаў, і пра гэто...

Гутарылі маладыя далей, а тым часам Лаўрэн стараўся перава-рыць тое, што аб'явілі сыны. У крытычных сітуацыях выручала яго заўсёды жонка. Нінка імгненна знаходзіла рашэнне, і атрымлівалася ў яе гэта лёгка і проста. Ён прызвычаіўся Нінцы падпарадкоўвацца, бо не раз пераконваўся, што і аб ім жонка клапоціцца, затое ведае і адчувае, што да чаго, куды болей.

Дзе цяпер возьмеш тую жонку.

Зрэшты, ён не вечны, а на свеце так вядзецца, што заўсёды дадаюць менш важнае да большага, а — не наадварот.

Яго ўсё мінавала і быллём парасло.

Круці не круці, а хлопцам, мусіць, грошы такі патрэбныя — унь як прысталі з нажом да горла. Добра Паўлу. «Жыгуля» прынесла яму ў пасаг Галя, бо яе бацька — дырэктар харчовай базы. Мікалай таксама даўно ездзіць на сваёй «Волзе» па далёкім Уладзівастоку, бо грошы надто велькія зарабляе. А беднаму Уладзіку адкуль іх узяць? Цесць — швейцарам служыцьу гасцініцы, якісьці — ні рыба ні мяса, у свабодны час валэндаецца з сумкай па горадзе ды з урнаў пустыя бутэлькі выбірае...

«Цяжко цяпер з маладымі, часамі нельга іх зразумець. Але ж сыны — не чужыя, павінны дбаць і пра бацьку. Напэўно, думаюць і аба мне, бо не дурні,— бачыш, якую важную гаворку вядуць, не ўсё і зразумееш, пра што правяць...»

Меркаваў так Лаўрэн, а душу яго ўсю падмывала: куды намеры-ліся хлопцы яго забіраць, што яны выдумалі, хіба ж перасаджвае хто старыя яблыні ці грушы?

— Эх, ты-ы, ашчэ звяртаеш увагу на тое, што нашыя палякі табе скажуць! Слухай, слухай, то даслухаешса! — пакпіў з Паўла малады сваяк.— Твае муміі — маленькія, бы свіныя карыты, а піраміды — во! Падумай, які дурань скляпы такія адгрохаў бы нябожчыкам — нават і царам? Хто б ім, скажы, такую смету зацвердзіў на магілы, хто б дазволіў вышвырваць на вецер гэткія грошы?!

— Тады — для чаго?

Вытрымаўшы адпаведную паўзу, Франак абрынуў на дваюрад-ных братоў казырны аргумент:

— Так сухавей ад Сахары затрымлівалі!

I на твары — вялікае здзіўленне, бытта пра такую навіну і сам толькі што даведаўся.

— Но-о?!.

— От табе і «но-о»!

— А што ты думаеш...

— I думаць няма тут чаго, факт! I во — шчэ тады ўмелі адгароджувацца ад пустыні частаколам пірамід і сеялі сабе ў зацішку пшаніцу, ячмяні, просо, льны ды тыя паласатыя арбузы і дыні з фігамі. Разумееш?

— Чаго носам круціш, не ве-ерыш? Каму, мне-е?

— Во як рабілі, а цяпер? Што цяпер! Мало таго што супер-фасфатамі ды салітрай усіх пчол, зайцоў і курапатак, халера на іх, патруцілі, ашчэ і спутнікаў паназаводзілі, ракетамі напрабівалі дзірак у космасе! А што ў іх выйшло? Дышло! Парушылі нябесны баланс, таму цяпер маем — то дождж, то снег, то град, то суш, то тайфуны, то іншую заразу ў год звычайны. А ў высакосны пры такіх парадках ідзе ўсё ў нас чорт ведае як!

Бытта хапаючыся за саломінку, Лаўрэн вучонага пляменніка перабіў:

— Хло-опцы, вы кажаце — выягджаць мне адгэтуль! А — мая калгасная пенсія?

Ён гэта пракрычаў з усяе сілы ды абвёў прысутных вачыма.

Хмыкнуўшы, Франак сынам падказаў:

— У вашаго старого замаруджанае зажыганне — бы ў самазвала.

Але Лаўрэн не звяртаў на яго ўвагі:

— Не-е, без яе мне, старому чалавеку, які адной нагой стаіць ужэ ў магіле, жыць нельга, таму адгэтуль — ні на крок я не падамса! Як мне без пенсіі, падумайце самі? Усё ж такі якая-такая апора, і на яе цэлы свой век працаваў рук не пакладаючы! Памяркуйце самі, хлопцы,— збіраецеса мяне карміць, даглядаць, вазіць на машынах, а раптам — што якое? Бо мало што потым можа здарыцца! I я кажу, далі мне яе не з-за чужой ласкі, далі не паны якія-небудзь! Пенсію пызначыла мне свая ўласць, ды пе малую адвалілі, ого якую, шчэ на зіму і на лето! Я сваімі мазалямі пенсію такую зарабіў во тут, на гэтай зямлі, у сваёй вёсцы, дзе нарадзіўса і вырас, дзе бацько, дзед і прадзед мой выгадаваліса, дзе маці замуж выйшла! О-о, сколькі папарабіў на яе!

— Дзядзьку-у, вы, дальбух, во! — Франак пастукаў сабе па скроні кулаком.— Як адзін раз заладзілі, як завяліса, так усё і валкуеце ды валкуеце аб адным і тым самым, аб адным і тым самым — бы маленькія ці які сектант! I як вам не абрыдне?

— Мо не праўду кажу?!

— Не крычы так, тату! — ажывіўся на хвіліну Павел ды спакойна і цярпліва растлумачьгў, як дзіцяці:

— Табе яе ў горад перавядуць. Супакойса.

— Хто мне стане яе пераво-одзіць? Што ты мне трэліш дуба смаляного?!

— Зробяць, не хвалюйса! Ад цябе патрабуецца толькі заява і — перавядуць, тату, мы дамовімса. I ў горадзе будзеш кожны месяц яе атрымліваць. Альбо на пошту станеш па яе хадзіць, альбо скажаш і паштарка насіць будзе дамоў. Усё, што належыць,— да адзінай капейкі кожны раз аддадуць. Нават за перасылку — грошыка ніхто не адважыцца вылічыць, бо такі закон. О-о, з пенсіямі ў нас цацкаюццо шчэ больш, чым з палучкай!

Уладзік:

— Ну, тату, дайшло да цябе нарэшце?

Нібы справа старога канчаткова вырашана, шафёр грузавіка бойка прадоўжыў:

— Стасек Балабановіч з Лашы прыягджаў на пабыўку. Два лычы-кі ўжэ выслужыў! Учора за чаркай мне і рыжаму Юрку апавядаў. Усё вылажыў, як на споведзі!.. Толькі, хлопцы, ведайце, гэто — сакрэт на свенты аман!

Франак даверліва прыцішыў голас, нагнуўся да стала:

— Як пусцяць ракету, сярод лета мухі белыя лётаюць! Стэп тады — на два метры снег пакрывае землю! З-за яго ажно нават юртаў не відаць потым зусім! Салдаты пачынаюць у бушлатах ды валёнках хадзіць! А спецыяльныя каманды па стэпе егдзяць ды юрты па парадку раскопваюць, уяўляеце вы сабе такое?

Лаўрэн значна паспакайнеў, хоць і сядзеў, бы пасля пажару ці пасля снежнай лавіны, што таксама і на яго абрынулася сярод летняга пагоднага дня. Сядзеў як спаралізаваны, адчуваючы выразна — супраціўляцца хлопцам не хапае ў яго больш ні сілы, ні аргументаў. Ды і не знаходзіў у сабе больш ніякай ахвоты.

Грошы сынам былі патрэбныя — ён згадзіўся з такой думкай канчаткова. У гэты час уся іхняя задума Лаўрэну пачала здавацца непрыстойнай. Бытта яго лічылі маленькім хлопчыкам і загаворвалі дурненькаму зубы, каб зрабіць па-свойму.

Зрабілася ніякавата. Чамусьці аж пацямнела ў вачах, а горла рап-там сціснула спазма ды захацелася зараўці, як тады, калі хавалі жонку.

Тым часам нястомны Франак байдуніў ужо новую гісторыю:

— Шкада мне, сваячкі, толькі вашага садка — яблыні і грушы ў гэтым року адцвілі добро, на ўсіх дрэвах поўно завязі — садавод з вашаго старого яшчэ той, плёны яго хоць ты на выставу вязі! А мой агарод кратам спадабаўса і спанатравалі, халера на іх, у яго лазіць. Крот такі экскаватар — што хочаш перакапае! А зямля агародная — падушка! Маці каторы месяц ляжыць спаралізаваная — даглядаць загоны прэ мяне. Заглянуў адной раніцы ў агарод, а краты, заразы, парылі і папаролі зноў. Бачу — там капец чарнее, там і там! Эх, ніц не зробіш, халера! Пачухаў сваю патыліцу, уздыхнуў — і давай іх вартаваць. Доўго цікаваў, аж абрыдло. Аднак — заеўса і двух такі сцапаў. А як? Звычайно вельмі! Убачыў — у адным месцы зямля каўбасіцца, я — хутчэй за рыдлёўку! Падляцеў туды ды рыдлёвачкай — раз! раз! раз! — і вывернуў абодвух наверх!

Лаўрэн з крыўдай на сэрцы адчуў, што для хлопцаў сваіх больш не існуе. Гэта калісьці бытаваў з імі адной сям'ёй, і ўсе тады разумелі адзін аднаго з паўслова. Але ж тое было надта даўно — ой, даўно. По-тым хлопцы адпачкаваліся, сталі жыць па-свойму, а ён ездзіў у госці і толькі назіраў. Хай сабе было б і далей так. Ды во — да яго завіталі самі і зрабілі гэтак, што адчувае сябе ўжо госцем ва ўласнай хаце.

— Чорныя цельцы, памерам з гурок, аж блішчаць ад глянцу, а лычыкі, халера на іх, ды пярэднія лапы лапаткамі — ружовыя, бы ў сытых грудных дзяцей! Ах вы, паразіты, што мне з вамі зара рабіць? Зноў чухаю макаўку. Якраз стаяла пустая бочка пад акапам хлеўчыка і трапіла на вочы. Я тых кратоў — пац! пац! — туды пакідаў. Праз два тыдні прыгнаў машыну з Горкаго, заглядваю — пакойнічкі. Во, маеце за сваё! I цяпер агарод расце — ы-ых, расце, аж буіць, хар-р... адно хар-р-р...

Язык у Франака раптам пачаў заплятацца, але ён знайшоў выйсце — цяжкія для вымаўлення словы пачаў дзяліць.

— Толькі, ха-ле-ра, маці кожны вечар прэ паліваць, а гэто мне — нож у сэрцо самае! Маці стар-рая, то стар-рая, але помніць добро, дзе ў яе што па-са-джа-но! О-о, добро помніць, тут яе не пераплюне ніхто! Ведае, што і калі трэ рабіць — пас-прабуй не пас-лу-хай-са, і такі ўзды-ме адра-зу ў хаце тар-ра-р-рам, што шыбы задзвэнгаюць і ты рады не будзеш! Але мне трэ ўжэ ісці!

— Тады — аглаблёвы!

— Давайце каўтнём!

Ні адзін чалавек сіл сваіх не ведае, покуль яму не спатрэбяцца. Затое тады не можа з сябе надзівіцца, які цярплівы і дужы. У гэтым не раз пераконваўся і Лаўрэн. Але якім бы цярплівым ні быў, а вы-трываць кампанію гэтых вясёлых «сваячкоў» больш не змог нават і ён.

У Лаўрэнавай галаве цясніліся зноў нявыказаныя словы крыўды, але ён устаў, нічога не кажучы, абышоў стол ды, не заўважаны нікім, павалокся непаслухмянымі нагамі на двор.

ПЛАЧ НА ПЯЛЁСТКАХ ЯЗМІНУ

1

Маладыя дамовіліся афармленне пачынаць з панядзелка і пад вечар сабе паехалі.

На развітанне ўнучка папрасіла:

— Дзеда-а, хутчэй да нас прыязджа-ай! У кіно з табой пойдзем, бо мамка нас з Ігарам адных не пускае! З Інкай Пятровай жыве дзед, то ім можна марожанага есці — сколькі Інка з брацікам хоча! З горкі з'язджаць могуць і нават па лужах шлёпаць! Прыязджа-ай, дзеда, мы будзем чакаць!

А ноччу ўнучка снілася.

Затым Лаўрэну здалося, што ляжыць у ложку з Нінай. Ад поўнага і мяккага яе цела зрабілася яму вельмі горача, але і прыемна. Стаіўся, каб прыемнасць прадоўжыць. Жонка капрызна, бы дзяўчынка, папрасіла:

«Ты-ы. пачухай мне пле-ечы!»

Лаўрэн аніяк з-пад сябе чамусьці не мог выняць рук.

Бытта іх хто звязаў! I жонка ўжо з прытворнай нездаволенасцю, як Нінка гэта часамі любіла рабіць, накінулася:

«Шчэ і мармыча! Э-э, маруда ты старая, не калупайса, бы сляпы ў торбе, хутчэй, бо свярбець перастане!»

Тут ён і прачнуўся ды вельмі пашкадаваў, чаму ўсё адбылося не наяве.

У гэты дзень настала нядзеля. Лаўрэн хвіліну паваляўся ў ложку, паўспамінаў прыемны сон, цяжка ўздыхнуў ды прымусіў сябе ўстаць, хоць было яшчэ даволі рана. Для гаспадара, каторы стане цяпер тут жыць, мусова было ў агародзе прарэдзіць моркву, абматыкаваць ды падвязаць да колікаў памідоры: ну і што, калі есці будуць іншыя людзі — паміраць збірайся, а жыта сей.

Яшчэ трэба было насекчы бацвіння, прысыпаць мукой ды накарміць парсюка, каб не пішчаў, заадно і сыпануць што-небудзь курам. Пару штыкецін меўся прыладзіць, бо выпадалі з прасла — свінні лычамі выважылі.

Падняўся і таму рана, бо гэтак уставаў усё жыццё — іначай не мог. Так уставаў і да калгаса. Потым, калі выбралі старшынёй, затым, як узялі на ферму падвозчыкам, навалілася на яго столькі клопату, што не хапала і дня.

Неўзабаве ўвялі тэхніку.

Аднак і па-ранейшаму людзі не сядзелі склаўшы рукі. Вакол Лаўрэна, бы тыя мурашы, увіхаліся зялёнадалінцы, заражаючы дзейнасцю і яго. Не заўважаў нават, як надыходзіў і вечар. З Нінай яны на гэта крыўдаваць і не думалі, бо зазубрылі сабе з малога, што кожны чалавек нараджаецца двойчы: калі выбіраецца з чэрава маці на божы свет і калі ўцягнецца ў нейкую справу. А ўцягнутыя абое былі ў справу незвычайную.

Нялёгкая сялянская праца — не пазбаўленая элементаў рызыкі, бо залежыць і ад надвор'я, насення, пары года, інтуіцыі, нават — звычайнага чалавечага шчасця. Менавіта таму і фізічная праца часта бывае творчай, бо справа не ў фізіялогіі работы, а ў тым, ці нясе ў сабе навізну дзеяння альбо складаецца з адных паўтораў.

Работа іх ап'яняла, а дзень кожны рабіла да краёў напоўненым ды значным. Лаўрэн тады быў упэўнены, што ва ўсім свеце не магло быць занятку больш важнага і цікавага, чым — яго. Пад вечар агортвала адная прага — хутчэй дапасці да пасцелі і забыцца да раніцы ў салодкім сне, каб заўтра акунуцца па самыя вушы ў любімы занятак зноў.

Стала куды горш, як адышоў на пенсію, а пасля — калі апыпуўся на хутары адзін.

Тады лёс першы раз ударыў Лаўрэна пад дых.

Згарэла Ніна, і адразу не стала каму яго даводзіць да злосці — не было з кім нават пасварыцца. Прывалакваўся вечарам дамоў, а ніхто ўжо не накідваўся, што навалок на кухню з ботамі гразі, што са склепа дастаў задробную бульбу на вячэру. Не папракаў ніхто, што не зрабіў новага памяла для хлебнай печы, не захапіў на пошце фанернай скрыначкі для пасылак сынам, не запасіў дранак на распал, і гэта зрабіў не так, тое — не гэтак.

Цяпер навалілася адзінота.

Калі яшчэ жылі на вёсцы сваякі, да Лаўрэна зрэдку заглядвалі хоць яны, і было з кім абмяняцца сяды-тады словам. Зараз настаў час, калі за выключэннем знямоглае жончынай сястры, Марыі, прыкаванай да пасцелі, акрамя яе Франака, нікога з родных не засталося — гасцей больш не меў. Хіба што прыпаўзаў патрымаць парсючка, покуль Лаўрэн вылажыць, Аляксей, празваны па-вулічнаму Амэрыканец, ён жа — Рубдваццаць. Чалавек гэты не грэбаваў ніякай бруднай работай, быў закаранелым п'яніцам і «канфідэнтам»[[2]] яшчэ польскай паліцыі. Праз легіянера Куксу выдаваў паліцыі і Лаўрэна з братам Юзікам ды бацькам, але мазгі меў да таго зруйнаваныя гарэлкай, што нічога ўжо не памятаў.

Прывалакваўся Аляксей-Амэрыканец ды адразу пачынаў жаліцца на жонку, брыгадзіра, лёс, а думку меў адну — каб дармовым пахмяліцца. Выпіўшы, заводзіў зноў пра тое самае. Прызнаваўся — аж надта ведае пра сваю слабасць, толькі не можа даць сабе рады. Але перажываць з-за гэтага і не думае. Бо чалавек ён таксама, і людзі павінны з ім лічыцца, як з іншымі. У «Амэрыцы», маўляў, існуюць нават спецыяльныя гарады для такіх. У тых гарадах стаяць на кожнай вуліцы цыстэрны з гарэлкай ды кашы з закускай — падыходзь з кубачкам ды пі колькі ўлезе. I ніхто на цябе не тыкае пальцам.

Паблажліва слухаючы ненармальнага, Лаўрэн дзівіўся — да чаго можна дайсці! А той усё трэліў сваё: «Во як у Амэрыцы, а ў нас? Адно прыгубіш дзе — і родная жонка пілуе ўжо. Брыгадзір не вітаецца. Бабы пальцам вытыкаюць. I каго? Чалавека, што столькі выцерпеў!» I тут ён зноў браўся разувацца: «Пасля вайны, калі мы з тваімі шваграмі ад дажджу на балоце хаваліса, пярун у мяне смальнуў і палец на назе адваліўсо! Во, паглядзі, Лаўрэн!»

Але візіт скончанага лайдака ды яго байкі давалі хоць сякі-такі занятак.

Тады ён і пачаў баяцца прыходу бяссонных восеньскіх ды зімовых ранкаў — сырых і халодных, цёмных і нудных, цяжкіх і даўзёрных — бы Алекшыцкая грэбля. У такія гадзіны Лаўрэн, як той прывід, сноўдаўся з канца ў канец падворка, ні да чаго не дакранаючыся, покуль не сутонела, а рухомыя сілуэты на дарозе, якая вяла ў вёску, яго не супакойвалі.

То былі самыя цяжкія дні ў яго жыцці.

Аднак два гады падтрымлівала і грэла яго надзея — прыйдзе пара і, як ва ўзнагароду за цярпенне ды вернасць, прыедуць, абавязкова з'явяцца яго хлопцы з нявесткамі і ўнукамі, напоўняць сялібу гоманам, мітуснёй і мільганнем родных твараў, мускулістых маладых рук і ног.

А во — адымалі бязлітасна ў яго і гэта.

Няўмольны лёс ударыў пад дых другі раз.

2

У нядзелю зноў стыла празрыстая цішыня, і дзень гэтаксама пачынаўся з вялікай ахвотай. Ціхай радасцю на траве іскрылі мільярды расінак. Чырлікалі ва-ўсю бадзёрыя жаўрукі. Пышна квітнелі купчастыя ліпы, бзынчалі ды цягуча гулі пчолы. П'яніў перастаялы язмін, а за хутарам раскошна буялі, аж захлыналіся сваімі сокамі буракі. Але ў Лаўрэна штыкеціны, якія ён узяўся прыбіваць, валіліся з рук, пальцы не хацелі трымаць малатка і цвікоў. Патрэбна была толькі зачэпка, каб занятак кінуў.

Зачэпка неўзабаве знайшлася.

Каля плота стаяла доўгая лава са шрамамі старых парэзаў. Лаўрэн выпадкова зыркнуў на яе і ўбачыў пакінутыя ўнучкай гліняныя чаропкі з пяском, вянок з валошак ды ліст лопуху. Паклаўшы на слуп малаток і цвікі, ён апусціўся на лаву і са скупой расчуленасцю дакрануўся да Святланчыных цацак.

Да падвялага ўжо лопуху чорнай ніткай былі прышытыя адмысловым узорам жоўценькія пялёсткі курынай слепаты. Лаўрэн з умільнай цікавасцю прыгледзеўся да «вышывання» і толькі цяпер успомніў, як Святланка яму снілася сёння. Успомніў выразна, бытта ўсё адбывалася наяве.

Снілася яму, што ўнучцы яшчэ два з паловай годзікі і яна прыстала да Нінкі: «Баба-а, ляцець хацу!»

«Ляце-ець?!»

«Ага!»

«Што ты, малое, выдумало, ах бо-ожа! I як жа ты ляцець думаеш, скажы мне?»

«А во!» — замахала ручкамі.

«Для гэтага ж, унучанька, крыллі патрэбны — птушкі імі толькі робяць так — фыр! фыр! фыр! А ў нас з табой крылляў — няма!»

«А-ай, хацу-у!»

«Ну, і куды ж ты паляцела б?»

«На лямпу!»

«Да му-ухаў сядзеш?»

«Да му-ухаў!»

«...?!.»

«I баба сядзе на лямпу, і Света, і дзе-ед!..»

З любоўю і гонарам, выпрамляючы лопух, Лаўрэн сам да сябе праказаў услых:

Такой дурненькай была ашчэ ж зусім нядаўно, і — ты глядзі, прыроду ўжэ падпраўляе!..

Але зараду хапіла ненадоўга.

Ён абыякава пакарміў курэй ды парсюка. Пакаштаваўшы без ніякай ахвоты сам нейкай калбытухі, палазіўшы да нудоты па садку, Лаўрэн у гародчыку абцёр аб траву ступакі, абмытыя халоднай расой, усунуў іх у кірзавыя боты і, не разумеючы яшчэ нават, куды ды чаго нясуць яго ногі, патупаў па дарожцы.

Непрыкметна для сябе хутка апынуўся каля ладнага будыначка, дзе на першым паверсе памяшчаўся сельсавет, а на другім — праўленне калгаса.

3

Ля сельсавецкага плота тырчала грузавічка з засохлай граззю на бартах, але яе кабіна была ўся заклееная прыгожанькімі артыстачкамі. Ля сваёй машыны стаяў Франак ды хваліўся барадатаму і худому дзецюку новай куртачкай:

— Праўда, Юрка, люксовая?

— У-ух, фірма!

— I ты маеш хэнць на такую?

О-о, шчэ пыта-аеш!

— Дудкі! Хадзі сабе, як дрыцкін, у сваіх лахманах, а я цяпер у такой ведаеш што вытвараць буду?

Франак малайцавата закружыўся ў танцы, заспяваў:

Не бэндэн сень жэ-эніл,

Не бэндэн сень спе-ешыл,

Бэндэн сень умі-ізгал,

I дзевчэнта це-шы-ыл!

Барада ў высокага хлапца расла аж з шыі. Была яна густая і ўраджайная, з рыжых валасінак, а твар — у рабацінні.

Вочы ў худога адразу загарэліся.

— Прадай, Шмігельскі!

— Табе?

— Прадай!

— А фі-фі не хо-хо?

— Слу-ухай, будзь чалавекам, Фра-анак! Хоць лішняя капейка кішэню не муляе, але адразу кладу сотню!

Зубасты рот Франака бліснуў на сонцы белізной:

— Пацалуй мяне дзісь, а я цябе — заўтра, добро?

— Файныя грошы кладу, падумай!

— Ні за якія капіталы!

— Шчэ чырвонец набаўлю! Сто дзесяць рублёў будзе — як лёду!

— Не старайса!

— Падажджы, падажджы, прыйдзе коза да воза!..

— Скажы хоць, дзе дастаў?

Франак хітравата міргнуў:

— А-а, зраўнацца хочаш? Толькі на могілках усе роўныя!

— Прызнавайса, Шмігельскі!

— Учора браты з Гродна прывязлі!

— Бачу — нетутэйшая!

— I сын пана Вішпінга такой не насіў, праўда?

— Люкс! Бо — імпарт!

— Ага, фінская, думаеш? Зірні на штамп: «Мадэ ін Бераставіца». О'кэй? Ха-ха-ха-ха!

Фасоніста пахаджваючы перад раздражнёным напарнікам, праспяваў зноў:

Сікора сень озребіла —

За мястэм на хвасце!

Породзіла тшыста дзядув

I баб едэ-эна-асце-е!..

Пляменнік толькі цяпер убачыў сваяка.

— А вы куды паўзеце?

Лаўрэн сябе адчуў вельмі вінавата — бытта сцапалі яго на злачынстве.

— На выган мне, Франак...

Хлапец з недаўменнем хвіліну на яго талопіўся.

— Цяпе-ер на вы-ыган?

— Да Нёмана...

Успомніўшы пра намаганні старшыні — абсталяваць на дзядзька-вым хутары каранцін для раёна,— Франак вельмі перапалохаўся:

— Вы што, дзядзьку, прыдумалі?

— Пайду пагляджу, як вада стаіць... Усё адно няма чаго рабіць цяпер дома... Выгледжу добрае месцо і мо крыху кашанкі сабе потым укашу...

— А нашто вам ведаць пра ваду?!. I для чаго кашанка вам патрэбна, хібо ж у вас карова ці конь е? Каго вы ашукаць хочаце? Кіньце, дзядзьку, мне заліваць! I фокусы свае выкіньце, бо тады вам ад сыноў непаздаровіцца, гэто вам гарантую!

Пляменнік насцярожана паўзіраўся ў вокны сельсавета.

Адно цяпер Франак успомніў, што на першым паверсе зараз не так, бы ў калгасным праўленні,— нікога няма. Сельсавет будзе гэтак пуставаць да панядзелка.

Хлапец крыху супакоіўся.

— Эх, дзядзьку Лаўрэн, дзядзьку Лаўрэн, і ахвота вам, старому чалавеку, швэндаць гэтак рано па вёсцы? Вяртайцеса лепш, шчэ паспіце на адзін бок!

— Здурэў ты, Шмігельскі, ці што? — напаў на шафёра рыжабароды.— Хіба зразумець не можаш, куды дзядзько ідуць?

Франаку трапілі на вочы свежыя крыжы на могілках за будынкамі.

— А-а, то вы да сваёй бабы тэпаеце?!.

— Так бы адразу і сказалі, куды чыкілдаеце!

Сумленны хлапец, які быў сынам адзінокай настаўніцы і вучыўся завочна ў палітэхнікуме, заступіўся:

— Трэ ім шчэ й апраўдвацца перад табой, а як жа!

Але словы чужога хлапца мала што змянілі. Бытта атрымаўшы па плячах бізуном, Лаўрэн згорбіўся яшчэ больш, хоць крокаў і не спы-няў. Тупаў па дарозе датуль, покуль ад лішне клапатлівага пляменніка не схавалі яго аж чорныя ад сонца і купчастыя кусты бэзу, якім бытта не хапала там месца і яны вываліліся з-за плота. Тады Лаўрэн азірнуўся — цяпер, здаецца, не бачыць ніхто.

Для лепшай страхоўкі Лаўрэн яшчэ даў добрага круга. Абмінуўшы платы і хлеўчыкі ды гэтаксама прыкрываючыся густой зелянінай, пайшоў да каменнай агароджы. Бо вельмі не любіў агаляць перад людзьмі сваю душу.

4

Як чалавек ні таіўся, але ж пранырлівы Франак Шмігельскі правільна яго разгадаў. Крочыў да роднае магілы, для чаго ў такіх выпадках усе ходзім. Блізкая асоба для нас не памірае ніколі. У сумным месцы спатыкаемся з ёю ў сваім уяўленні, у марах, як бы ў іншым свеце.

Адным словам, тупаў стары чалавек да сваёй жонкі.

Менавіта яго Нінка трымала ўсю сям'ю. Карміла. Абмывала. Ву-чыла. Бараніла. Мірыла і суцяшала. Падганяла і стрымлівала. Лашчы-ла і лячыла. Спачатку — яго аднаго. Затым — сыноў і нявестак. Потым — і ўнукаў.

Заўважыў яшчэ ён па сваіх бацьках — усё гэта рабіць ён зусім-зусім няздатны. Не варта яму нават і вучыцца такім справам, бо на свеце ўжо даўно-даўно самім богам, Люцыпарам ці анёламі заведзена, што ў кожным доме — хочацца табе ці не хочацца — не ты, не іншы мужык, а менавіта баба — Карміцелька, Гаспадыня, Маці.

Лаўрэн шанаваў гэта ў сваёй Нінцы ды стараўся як мог дапа-магчы жонцы, скеміўшы ўчэпістым розумам практычнага мужыка, не пазбаўленага народнай мудрасці, што ў такой сітуацыі ад яго патрабуецца толькі адно — служыць бабе надзейнай базай і апорай. Каб заўсёды жонка мела ўсё ды стаяла на цвёрдым грунце, Лаўрэн не вадзіўся з п'яніцамі, зубаскаламі ці тымі, што «заганялі казла», а дома, прыкрываючыся мужчынскай годнасцю, ленаваліся нават жонцы вядра вады прынесці.

Спачатку аднагодкі яго падбівалі:

«Лаўрэн, чаго так жонцы патураеш? Ці ты здурэў? Чаго падда-ешса гэтак бабе? Чаго вытанцоўваеш перад ёю?! Што людзі гавораць? Казла высцерагайса спераду, кабылу — ззаду, а жонкі сцеражыса з усіх бакоў і спуску ёй не давай ніколі! Падумай, чалавеча, баба — чорт у спадніцы! Калі не апомнішса на час, возьме пад абцас цябе ды папіхайлам зробіць!»

Успомніў Лаўрэн вывезенага пад Караганду бацьку. Стары так павучаў сыноў: «Ажаніцца, хлопцы, кожнаму мужчыне мусово. Але трэ і памятаць, што гэто тое самае — як узваліць на сябе камень нават не ад жорнаў, а млыновы ды несці яго потым аж да самай смерці». Ён быў не з тых людзей, якія паслухмяна падпарадкоўваюцца аўтарытэтам. Проста — быў настолькі бывалым, што нутром ужо адчуваў слушнасць бацькавых слоў і доўга аднагодкам не адказваў.

«Чаго маю высцерагацца? Чаго мне думаць? Чаго мне дурноту розную слухаць? Мо пад абцасам у яе быць мне якраз і падабаецца!» — агрызнуўся нарэшце, чым выклікаў у дарадцаў здзіўленне. Але прымусіў і назаўсёды змоўкнуць.

I добра ў іх з Нінкай усё ішло. Ох, як па-людску. Часамі, бы ў тых блізнят, ім нават аднолькавыя сны бачыліся. Нездарма некаторыя зайздросцілі ім, пускалі аб іх плёткі. Затое іншыя бегалі па параду. Зрэшты, паступова і ён сам прызвычаіўся бегчы да Ніны са сваімі болькамі. А калі яе хацеў, Ніна спяшалася да яго, каб зараз жа заспа-коіць, як бегла на кухню накарміць галоднага, і яшчэ рабіла гэта з тклівай мацярынскай чуласцю, з нявіннасцю дзяўчынкі. Толькі аж цяпер ён разумеў па-сапраўднаму, як усё тое было важным, бо мужчына з жанчынай створаны не толькі для таго, каб жыць каля сябе, а — з сабою.

Так з часам у іх укаранілася ўпэўненасць, што самае важнае, самае разумнае, самае значнае і патрэбнае адбываецца толькі ў яго сям'і, у Зялёнай Даліне.

А во зараз Лаўрэн западозрыў, што Нініны выхаванцы ды пес-туны, яго родныя дзеці і наследнікі, з-за якіх у свой час пераўтва-рыўся ў якогасьці нарыхтоўшчыка, папіхайлу, замуленага вала — а з жонкай яны не мелі ні дня, ні ночы спакою,— намерыліся яго гэтак пакрыўдзіць, як не пакрыўдзіў яшчэ ніхто на свеце.

Падумаць толькі — прымушаць развітацца з родным кутком.

За ўсё жыццё з Нінай вёску ён пакідаў толькі пару разоў.

Перад самай нямецка-польскай вайной у канцы жніўня 19З9 года забіралі яго ў польскае войска. Прапусцілі цераз медкамісію. Абмундзіравалі. Выдалі карабін, амуніцыю ды нават завезлі аж пад самую Варшаву. Але немцы за гэты час паспелі ўжо сваімі танкамі здратаваць, а самалётамі размалаціць амаль усю Польшчу. Польскія салдаты разбегліся хто куды, і роўна праз пяць тыдняў Лаўрэн ужо хадзіў па сваім падворку ды наводзіў парадак.

Восенню 1944 года, калі перлі з Беларусі гітлераўцаў, другі раз да войска прызвалі Лаўрэна нашыя. Покуль у Бабруйску ў запасным палку іх абвучылі, покуль завезлі — як на тое! — таксама пад Варшаву, наступіў і Новы год. Пакаштаваў поўныя чатыры месяцы вайны — зноў дадому.

Але гэта было не тое.

Дзве тыя адлучкі з дому цяпер Лаўрэну нагадвалі паездкі «за польскім часам» на заробкі ў Брузгоўскі лес, адкуль мужыкі на стан-цыю Ласосна вазілі камлі. Сумаваць не давала работа. Аднак ён тады яшчэ — мужчына ў росквіце сілы, ідучы з бічом ля змардаванага каня, бы маленькі, сілай вывезены ад мацеры, лічыў дні і гадзіны, калі вернецца дамоў. Усё яго цела ныла ад цяжкай працы, а думкі луналі вакол роднае хаты, сям'і ды Зялёнай Даліны. I нават у найбольшыя халады ад думак гэтых рабілася адразу цяплей.

Што будзе грэць яго зноў?

5

Калі Лаўрэн нязграбна пералазіў нізкую каменную агароджу могі-лак, спазма зноў, як абцугамі, хапіла за горла, і ён уголас прастагнаў:

— Даўно пайшоў мне восьмы дзесятак! Больш я ніякі не работнік! Маё ўсё даўно мінуло! Але ж куды, Нінка, сама падумай, адрывацца мне ад сваіх каранёў?! Скажы, што твае хлопцы прыдумалі? Куды яны мяне валачы збіраюцца? Хібо абодва павар'яцелі і ўжо забыліса, што старыя дзеравы не перасаджваюць?! Яны ж не прыжываюцца нават і на добрай глебе! Ні-інка, ты ж ім адтуль хоць у сне скажы пра гэто і наківай гэтым дурням!

Лаўрэн апынуўся нарэшце на другім баку каменнай сценкі.

З партрэцікаў на крыжах, пірамідках ды блоках з натуральнага ды штучнага мармуру на Лаўрэна адразу ўталопіліся насцярожаныя вочы. Гэтых позіркаў было шмат, усе глядзелі ўчэпіста, і Лаўрэну здалося — ён выразна адчувае, як усе яны маўчаць і цікуюць за кожным яго рухам, і ён чамусьці адчуў сябе надта вінаватым. Каб не спатыкацца са шматлікімі вачыма, каб менш звяртаць іхнюю ўвагу, Лаўрэн панурыў галаву ды, стараючыся нічога не бачыць, хутчэй патупаў між могілак да запаветнага месца.

Гадоў з дзесяць таму ў іхнім калгасе пайшла пагоня за ўраджаямі цукровых буракоў, а вёску сталі завальваць мінералкай. Цукровы бурак — гіблае дзела, бо ні для сартыравання яго насення, ні для прарэджванпя, ні супроць даўганосіка, блох, матавага буракаеда, матыля ці чарвякоў вучоныя з інжынерамі так машыны і не зрабілі. Не маглі прыдумаць ці начальства слаба на іх націскала — хто іх там ведае. Усе бурачныя палеткі пасыпалі атрутай.

Нінка атруцілася. Выпадкова, вядома.

На вёсцы тады яшчэ мала хто ведаў, як сцерагчыся ад гэтай халернай хіміі. Аграномам было ўжо ўсё вядома — аж занадта. Палевікоў яны нават вучылі — чыталі ім аб гэтым з кніжак. А бура-каводам выдавалі спецыяльныя рэспіратары, бы ў вайну салдатам — процівагазы; давалі ўсім і павязкі на раты ды насы. Але ж нікога з дурных баб такое вучэнне тады не пераканала. Яны, бы тыя дзеці,— покуль само не парэжацца колькі разоў да касці ды не пабачыць кроў на іншым, высцерагацца і не падумае: не дапаможа ні твой угавор, ні вартаванне, ні наказы, ні просьбы, ні пагрозы, ні штрафы — вялікія і малыя.

Ніна тады пайшла высока. Ох, як узнялася.

Паставілі яе над бабамі брыгадзіркай. Радуючыся за свае ўраджаі, яна, а як жа, гумовыя ды жалезныя тыя прычандалы клала кожны раз у кошык ды валакла на поле — паспрабуй не вазьмі, калі аграном правярае! — але карыстацца імі і не думала. Гэтак сябе паводзіла і яе напарніца.

Усё тое было для іх — так, смешачкі.

Ніна з сяброўкай працаваць умелі — ух, як сябе паказалі! Як вы-кладвалі душы на полі і цягнулі з сябе жылы, як надрывалі свае пупы!

Яны дабіліся ўраджаю цукровых буракоў спачатку па чатырыста, потым па пяцьсот, а нарэшце — шэсцьсот цэнтнераў з гектара, бытта зялёнадалінскія палі ляжалі сярод украінскага чарназёму. Пра іхнія рэкорды пісалі газеты. Перадавалі не раз, не два і не тры — па радыё. Баб расхвальвалі на сходках. Паказвалі па тэлевізары. Вазілі потым яшчэ ў Мінск і нават — аж у самую Маскву, на Усесаюзную выстаўку дасягненняў народнай гаспадаркі.

Божа ты мой, чаго ім тады ні дарылі — і граматы, распісаныя золатам, і адрэзы драпу, крэпдэшыну, і залатыя гадзіннікі, і транзістары, і пральныя машыны, і дываны!..

Бабы цешыліся, як тыя дзяўчынкі. Бо і цешыцца было з-за чаго! Бабамі ганарыліся дзеці і сваякі, вяскоўцы і начальнікі — калгасныя, раённыя, абласныя...

А скончылася ўсё гэтае вяселле — унь чым.

Адной раніцы палетак абпырскалі вадкасцю, каб забіць пустазел-ле. Цяпер трэба было сцерагчыся і дзён пяць-шэсць на поле — носа на высоўваць. Але — дзе там. Пасля полудня бабы ўжо рупліва, бы тыя казуркі з карычневымі крыльцамі, поркаліся паміж радкоў, не надта давяраючы гэтым самым хімікатам.

А неўзабаве і пачалося.

Нінка з жонкай вясковага п'яніцы Алёшкі-Рубдваццаць раптам перасталі есці. Абедзве паступова схуднелі ды пачалі скардзіцца — галава і жывот баліць, слабасць ды мляўкасць разліваецца па целе і ніякая ежа ў рот не лезе. Сваю жонку Лаўрэн ад жывата пачаў адварам палыну паіць — не дапамагло, ежу ўсю назад вярнула.

Праз пару тыдняў аслепла адна, затым — другая...

Перапалоханы старшыня адпусціў ім сваю «Волгу», абвазіў па лепшых бальніцах, урачах. Сем'ям хворых праўленне прырэзала яшчэ сотак. Выдзеліла тысячу рублёў адной і другой дапамогі, споўніла ўсе іхнія жаданні і — усё дарэмна.

Маладзейшая напарніца паступова вылізалася. Працуе унь і цяпер летам на бураках звеннявой, а ўзіму і вясной — даяркай; нават з выгляду цяпер такая самая. Лаўрэнавай жа кабеце не дапамаглі ні прафесары, ні замежныя лекі, ні мужавы старанні, ні спачуванні дзяцей. З найлепшай бальніцы знатную на ўвесь абшар буракаводку давялося забіраць ледзь жывой.

Страх, як тады яе разабрала. З мажнай сакавітай бабы — бойкай і рухавай — засталіся знямоглыя мошчы, а высахла ў гаплючок. Але і ў такім стане перажывала не за сябе.

Пару тыдняў, бедная, папастагнала яшчэ дома. Папамэнчылася, а пасля слабенькім-слабенькім галаском ды чамусьці надта спакойна і без ніякага шкадавання, што развітваецца з мужам, нават і без ценю страху, што адпраўляецца на той свет, аб'явіла:

«Усё, Лаўрэне, паміраю я. Трымаласа, трымаласа, але больш — не магу. Ваюй цяпер тут сам, а я — аджыла сваё. Толькі за дзяцьмі ж глядзі тут. Найбольш — за тым, што ва Уладзівастоку. Гэтыя — амаль дома, на віду абодва, а наш Колік, бедны,— на чужбіне. Таму даста-ецца найгорш... Як ён там... Так мне яго... Так я яго і... Лаўрэн, таксамо і старэйшых не можаш кідаць — усіх шкадуй, і жанок іхніх таксамо...»

Аддыхаўшыся:

«У сінім сундуку адрэзы на касцюмы ляжаць — нівесткам раздай... А што прызапашана ў жоўтым скрутку на дне куфра — унучачцы, калі крыху падрасце... Ашчэ Колікавай Іне, як толькі родзіць, пашлі дзіцячае прыданае, мо там яго не купяць адразу... Унь яно, у цэлафані ляжыць навідоку, за мамінай іконай... Яна павінна на днях у радзільню пайсці ўжэ... Я ўсё чакала ціліграмы, сны чакала... Але не прысніласа, бо, мусі, было ашчэ зарано...»

Затым сказала, у што яе адзець да труны, якія абуць тапачкі, каго на памінкі паклікаць, куды народ запрасіць, чым частаваць і чым абабіць труну. Тады ўзглянула на яго.

«Нічога, ты шчэ моцны... Ты шчэ зможаш...» — кінула, бытта ўздыхнула. I — амін, згасла Нінка.

I во — ляжыць тут у сваім вечным доме, замураваная, ужо аж два гады. А зямля там, углыбіні, відаць, халодная-халодная, бы зімой. Напэўно.

6

Там унь, каля дарогі, кожны год яны з Нінай садзілі капусту. Ну ж і кусцілася яна — пудовыя качаны выганяла; за адну такую галоўку ў Гродне на Сенным рынку — аж дваццаць грошай выкладвалі! Ад быдла загоны з капустай агарадзіў жэрдкамі. Слупы ўкапаў моцныя ды такія ж надзейныя папрыбіваў папярок балясіны...

I ты глядзі, цяпер ад усяго — ані слядочка. Куды яно ўсё тое падзявалася?

Восенню 19З9 года са Шпаком Васілём яны, нядаўна мабілізава-ныя да польскага войска, уцяклі ад нямецкай перадавой лініі. Гро-дзеншчыну ўжо вызвалілі першыя Саветы. Але якія гэтыя самыя Саветы, уцекачы яшчэ не ведалі. Адны палохалі, што польскіх салдат чырвонаармейцы адразу хапаюць ды пруць у Сібір на шахты, а іншыя запэўнівалі — усё гэта мана. На ўсялякі выпадак абодва землякі ад самай Малкіні прабіраліся да гэтых могілак альбо ноччу, альбо лесам ды хмызнякамі.

I во — дайшлі сюды цэлымі і здаровымі.

Крыху падрамалі, а днём з-за каменнага таго вугла Лаўрэн пачаў вартаваць сваіх. З-над рэчкі далятаў вясёлы лёскат — нейкія мала-дзіцы ўжо заядла лупілі пранікамі, паласкаючы бялізну. З-за гарызонту выглянула сонца, і залацістыя яго прамяні адразу зайгралі вясёлкамі на сетачках павуцінак.

Якое ўсё было мілае і даўно-даўно знаёмае!

Неўзабаве Нінка са старэйшым хлопчыкам выгнала на пашу ка-роў і давай кагосьці выглядаць. Выглядвала пільна, насцярожана. По-тым кабета прызналася: у тую ноч прысніўся ёй сон, і пасля яна цвёр-да ведала — сам гаспадар і бацька яе дзяцей сёння абавязкова з'явіцца.

Ад Нінкі і даведаўся, што чырвонаармейцаў баяцца няма чаго — Саветы польскімі салдатамі амаль не цікавяцца, абы ішлі без вінто-вак. Абодва ўцекачы адразу ўздыхнулі на поўныя грудзі ды ўзняліся на ногі. Васіль перакінуў цераз руку зялёны шынель з дабротнага сук-на і прысеў унь туды на жэрдку перад капустай, а ён хапіў на рукі Паўліка.

— Тату-у, а хто цябе гэтак адзе-еў?— насцярожыўся адразу малы.

— У войску, хлопец! Вырасцеш, возьмуць туды калісь цябе — таксамо так адзенуць! Пачакай, але ж і ногі ў цябе чорныя! Хібо бусел рэпу на іх пасеяў?!

— Не змагла ўчора вечарам загнаць да капанькі, каб памыў. Лётае па бадылістым іржышчы, начысто скалоў, і ад вады яму баліць, таму і не даецца.

Цяжарная Мікалаем Нінка ад радасці ўся аж ззяла, але на шыю мужыку не кідалася. Не ляцела да яго не толькі з-за чужога чалавека — людзі тады ўмелі сябе стрымліваць.

З любоўю адчуваючы пад рукой крамяністае цела хлопчыка, Лаўрэн спытаўся:

— Ну, расказвай, сын, як вы тут жылі!

Шчаслівая Нінка — крыху бы чужая ад перажытых падзей — пасыпала навіны:

— Ужэ ледзь не ўсе нашыя мужчыны з вайны папрыбягалі. Хопіць, усе наваяваліса!.. I Марысін Вацак прыбег. I — Зміцер Крапак з Кавальцовым Міронам. Тэкля зараз пахваліласа, што яе Мірон паляцеў з мужыкамі да маёнтка землю пана Вішпінга дзяліць — усім малазямельным наразаюць. А байцы, шчэ раз вам кажу, надто харошыя і якіясьці свае — даўно-даўно знаёмыя бытто!

— Якія яны — хоць бы пабачыць,— азваўся Васіль.

— Наглядзішса шчэ. З такімі во піпкамі на шапках... Дзецям нават цукар раздаюць сінімі кавалкамі, а дарослым — газеты розныя. Шчэ ніколі ў нашай вёсцы не было столькі газет, як зараз. I савецкія афіцэры не фанабэрлівыя, бы польскія. А ўчора адзін у мяне кабана байцам сваім купіў і заплаціў новенькімі рублямі! Таго, лютаежліваго паршука, што пры табе падсвінкам надворным бегаў. Потым так у корм і не ўпаў. За два месяцы — не тое што іншыя! — вагі набраў шчэ зусім мало! Ныдзгаў мне і ныдзгаў пакарм, таму і прадала — на халеру было з ім цацкацца, калі такі ўдаўса. Грошы нам і пры новай уласці будуць патрэбныя, каб у магазіны хадзіць. Да і пры Саветах, мусіць, падаткі таксамо будуць. А рублі — новенькія, хрусцяць, на кожным шахцёр з малатком і работніца ў касынцы — потым пакажу!.. Добро я зрабіла, Лаўрэн? Напэўно, ведала, з гэтым згадзіўса б, таму і збыла яго!

Лаўрэн спахапіўся — апошнія тыдні і ён заўсёды адчуваў яе побач. I не толькі адчуваў. У думках як бы яшчэ і раіўся з ёю ды мер-каваў — адобрыла б тое Нінка, што ён намерыўся рабіць, ці — была б супраць.

— Прадала — то і добро, хай яго байцы з'ядзяць.

Сын тузануў бацьку за вуха:

— Та-ату, а сто ты мне прынёс з вайны-ы?

— Трэ падумаць...

— Пасука-ай сто!..

— Павел, Павел, адстань — ты ж ужэ не маленькі! Добро, твой бацько цэлым-здаровым вярнуўса — ён табе не з бераставіцкаго млына прыехаў на гэты раз!

Страляючы прамяністымі ад шчасця вачыма, бліскаючы моцнымі белымі зубамі, Нінка раптам зарагатала:

— О-ой, хло-опчыкі, якія ж вы абодва страшныя і смешныя ў гэтых сваіх мундзірчыках, пілотачках ды абмотках! Абраслі-і я-ак! А заму-урзаліса, бы чэрці! Бо-ожа-бо-ожа, што з вамі стало за гэтых два месяцы, што з вамі там рабілі,— егдзілі на вас, ці што?!

— Не з гулянкі, Нінка, валачэмса! — кінуў Васіль.

— Сама ведаю! Толькі ж чаго вы Саветаў так ужэ баяліса! Байцы — свае і файныя ўсе хлопцы, я ўжэ вам казала! Егдзяць на машынах па гасцінцы, «Кацюшу» і «По долинам и по взгорьям» спяваюць. А выводзяць так складно, што каб вы толькі чулі! Учора кіно каля школы круцілі.

— «Тры танкісты»! — удакладніў сын.

— Нават і ты ведаеш?

— З мамкай хадзілі!

— Добро вам тут жылоса...

— О-ой, фа-айно! А паглядзелі б вы, як нашыя людзі ўраз перамяніліса па вёсках — ува ўсіх якіясьці светлыя вочы, добрыя ўсмешкі. Рухавейшымі нават пасталі і адважнейшымі: не пазнаць нікого цяпер! — Ніна спахапілася: — Ой, я, дурная, прыстала да вас з чым!.. Напэўно, хлопчыкі, есці надто хочаце? Ужэ бульбу на пліту паставіла і ваду грэю. Кароў толькі што падаіла. Зара памыецеса і — пакармлю абодвух, хадзем дахаты. Паўлік, бяжы кароў завярні! Хай быдло пастаіць з гадзінку на падворку — чорт яго не возьме.

— Ладно, сам кароў прыпру, а ты бяры Васіля і вядзі. Пайшлі з табой, Паўлік!

— Тату, а патрон ты мне прынё-ос? — не хацеў злазіць з бацькавых рук малы.

— Потым табе, Паўлік, пашукаю і патрон, а покуль што на гэту цацку!

— А сто ето?

— Глядзі сам! А дзе той, Ніна?

Улавіўшы ў мужавых вачах трывогу, жонка супакоіла:

— Уладзік шчэ спіць — маленькі надто! Не хацела чапаць — само шчэ сон яму! Гэты ў мяне за гаспадара быў і за ўсіх стараўса, праўда, сынок?

— Ма-ам, а тата з вайны прынёс мне во-о сто! — сын пахваліўся медальёнчыкам з выгравіраваным прозвішчам салдата, якія кожнаму выдавалі ў польскім войску для апазнання яго цела.— А калі ты туды зноў пойдзе-ес?

Толькі цяпер Шпак насцярожана ўставіў:

— Ніна, а як мае там, не чула?

— Ой, дакладно не ведаю, Васіль, таму брахаць быле-што, дальбо, не стану табе! Але, думаю, што і ў тваёй Зюты таксамо ўсё — дзякуй богаві!

— Так мяркуеш?

— Вядомо! Бо адно ў Скідэлі Саветы з паліцыянтамі ды асадні-камі ваявалі — цэлую раніцу таўклі іх, аж зямля грымела і шыбы дзвэнкалі! Нават мужчыны з Пясчанкі і Пузевіч бегалі Саветам дапамагаць... А па гэты бок Скідэля — без баёў прайшлі. Іхнія разведчыкі на такіх маленькіх ды валахаценькіх коніках праехалі — і па ўсёй вайне. Адразу стала ўласць другая! Таму ў Масалянах нічого выдарыцца і не магло.

— То дзякуй, Нінка, і за такія навіны! — з палёгкай уздыхнуў салдат, зняў пілотку і рукавом мундзіра з шырокім абшлагам змахнуў пот з галавы, якая ў Шпака пачала ўжо лысець.— А то, разумееш, я ўсё слу-ухаю, слу-ухаю, як ты шчабечаш тут да свайго мужыка, а мне ўсё карціць ды карціць спытацца, але рота адкрываць баюса — а раптам ты кепскае што скажаш! Бо наглядзеліса з Лаўрэнам па дарозе мы на ўсялякае...

— Дарма, Васіль! Я кажу, ішлі амаль без баёў. Так радасно па вёсках іх спатыкалі! Савецкія танкі людзі прабавалі, дальбо, нават на руках паднімаць! А немцы...[[3]]

Ніна хвіліну падумала.

— Не, не чуваць было, каб у вас чаго немцы нарабілі. Толькі ў Беластоку[[4]] народу много спалілі. Жывымі ў агонь пакідалі — багамолаў, што маліцца прыйшлі. А ашчэ — у Дамброве, кажуць, людзей ні з таго ні з сяго настралялі ды ўшчэнт вёску знішчылі[[5]]. Але і самі, хлопцы, вы ўжэ аб гэтым, напэўно, добро ведаеце, бо па хатах зараз пра тыя жахі людзі адно і валкуюць. О-ох, хлопчыкі, страх які! Добро, Саветы прыйшлі, а то шчэ невядомо, што гэтыя нямчыскі зрабілі б тут з намі, калі б назаўсёды засталіса,— не дай бог такое! Так што Зюта твая таксамо цябе з дзяцьмі выглядае, напэўно, ды не можа дачакацца. Пацярпі крыху! Памыешса хоць збольшаго, паясі ды пабяжыш сабе да іх.

— А з панам — што? — спахапіўся Шпак.

— Вішпінгам? Мужыкі як пачулі пра ўсё, адразу яго ў склеп пасадзілі. Саветы прыйшлі, і галоўны афіцэр захацеў арыштанта бачыць. Тыя прывялі. Афіцэр давай пана распытваць, дзе нарадзіўса, дзе вучыўса... А Вішпінг ашчэ за цара — гаспадарчую акадэмію скончыў, адкуль афіцэр родам. Загадаў адпусціць.

— Ты ба-ачыш?! — надта здзівіўся Васіль.— А мы з табой, Лаўрэне, пана лічылі беларучкай! Ну і ну-у!..

Але Лаўрэн да іхняй гутаркі не прыслухоўваўся, бо ўсю ўвагу прыцягвала яго палавіна.

Нінка ад радасці аж свяцілася. Лаўрэн не мог ні вачэй адвесці ад яе, ні нарадавацца, ні надзівіцца — у яго такая пекная жонка? Няўжо?! Як ён, дурань яловы, гэтага раней не бачыў? I ўсё жыццё будзе яго?

Раптам яму вельмі захацелася быць з ёю, удыхаць пах яе цела, злучыцца, ціскаць яе і цалаваць. Аж дрыжыкі па ім пайшлі ад пят да галавы.

Умомант зляцеліся бабы, якіх мужыкі яшчэ не вярнуліся, ды пачаліся роспыты — дзе, што, калі і як.

Цалкам асмялелы сын церабіў бацьку:

— Тату-у, а цаму вінтоўку мне з вайны не прынёс?.. Тату-у, а вінтоўку прынясес другі раз, праўда?

— Ладно, дамовіліса, хлопец.

7

Нарэшце Лаўрэн прыбыў да свае жонкі, На абсыпанай белымі пялёсткамі магілцы трохлітровы слоік з язмінам пераламваў у чыстай вадзе недарэчы радасныя прамяні — Кіра, мабыць, са Светай вечарам прынеслі. Усё астатняе — без перамен.

Пасылаючы знаёмых шафёраў капаць яму, Лаўрэн прасіў выбраць месца, каб побач засталося і яму, дык — не паслухалі. Уціснулі яго жонку паміж іншых магіл — ленаваліся пашукаць лепшага. А гэты гунцвот, Франак Шмігельскі, шчэ выскаліўся:

«Вам, дзядзьку, зарана аб гэтым клапаціцца, бо і нас вы перажывеце! Напэўно перажывеце! Колькі ваш дзед жыў? Кажуць, дзевяносто шэсць гадоў, праўда? То вам да гэтаго шчэ — ого!»

«А сыны хіба прывязуць бацьку хаваць з вялікаго горада сюды? Чорта лысаго. I ты бачыш, усё раней ужэ было ў іх абдумано ў мяне за плячамі...»

Цэлае жыццё на гэтай зямлі прагараваў. Здароўе ёй усё аддаў, сілу на яе выклаў дарэшты. Тут пахаваны дзяды і прадзеды. Тут ляжыць Нінка, побач — родная хата. А самому давядзецца цяпер немаведама дзе косці злажыць — во дажыўся!

Лаўрэн апусціўся на лаўку, закурыў.

Выгляд магілкі з просценькім крыжам яго ацверазіў — чалавек на момант задумаўся і пачакаў, покуль напоўніцца ўспамінамі. А яны, як на тое, да яго не ішлі, хоць ён і намагаўся. Увагу прыцягнула далёкае і гэтак знаёмае чаканне сарокі. Уздрыгванне бадылікаў ля магілак напамінала, што ў густой траве зараз мітусяцца мільярды мурашак і казявак. Ад таго, што пакідае Зялёную Даліну, падмывала разгуб-ленасць. А ўся тая сіла, што сюды яго перла, некуды дзелася. Ужо смешным нават здаўся намер — бегчы скардзіцца на магілу да Ніны. Кабета яго адышла са свету назаўсёды, хоць ноччу яму ўсё яшчэ сніцца і бачыць тады яе, як наяву. Дый была яна звычайная вяско-вая баба. Дзеці маглі абдурыць і яе. Ого, яшчэ як абдурылі б і мацеру!

«Зрэшты, яна, напэўно, і слова не сказала б супроць. Факт, прамаўчала б. Бо ў адносінах з дзяцьмі паводзіла сябе якраз, бы той дурны карась з наднёманскіх старыц, якога на патэльні смажылі, а ён захапляўся — ах, як смачна пахне! Паперласа б адразу за імі, і там гэтаксамо абмывала б, абшывала б, карміла б, лячыла б ды гаіла б ім драпіны, дзьмула б на гузы, падцірала б насы і попкі, намагалася б яшчэ ўсміхацца ды нават — весяліць. I шчэ мяне прымусіла б гэтым эгаістам патураць.

Але недажыла.

Ляжыць сабе тут пад таполямі ў вечным спакоі і цішыні, гора і клопатаў не ведаючы. А ты, чалавеча, бы тая мушка з адарваным жыватом, якая яшчэ бойка бегае унь у траве, бы той знямоглы стары воўк, абкладзены з усіх бакоў пшурамі з чырвонымі стужкамі недзе ў Брузгоўскім лесе,— заставайса са сваімі болькамі, чакай і выглядвай апошняй часіны».

Лаўрэн шпурнуў акурак, уціснуў яго абцасам у пясок, плюнуў ды з роспаччу ўзняў галаву.

На старыцы, як заўсёды, віскліва заводзілі, жаласліва скардзіліся некаму кнігаўкі. З вёскі не далятаў ні адзін гук — бытта Зялёная Даліна вымерла. З партрэцікаў на крыжах, пірамідках, чыгунных трубках, з мармуровых, гранітных, цэментавых блокаў і блочкаў талопіліся на яго дзесяткі вачэй — да болю блізкіх, паважных і вясёлых, спакойных і жывых, старых і маладых, мужчын і жанок.

Аж дзіва брала, што на такім маленькім пятачку збілася так многа народу і людзі гэтыя ад цеснаты не бунтуюцца.

Наадварот.

Усе надта здаволеныя. Вясёлыя. Па-святочнаму апранутыя. Адпачытыя. Яны бытта Лаўрэна даўно-даўно чакалі ды выглядалі, таму нават узрадаваліся цяпер яго з'яўленню і віталі зараз кожны па-свойму: усмешкай, падміргваннем, ласкай,— маўляў, давай, Лаўрэн, хадзі і ты да нас: у поўнай маўклівага спакою зямлі знойдзецца месца кожнаму. А іншыя ўзіраліся такімі разумнымі, шчырымі і мудрымі ва-чыма, што забіраліся да яго ажно ў душу. Унь якія яны ўсе шчаслівыя!

Няважна, што Лаўрэнава памяць ужо не трымала іхніх імён ды прозвішчаў,— ён адчуў з імі цяпер вострую сваяцкую супольнасць. Спахапіўся: менавіта тут ён свой. Там, за нізкай каменнай агароджай, не засталося ў яго ні аднаго блізкага чалавека. Во дзе яго вёска. Во дзе яго кагал і кампанія, суседзі і сябры, сваякі і знаёмыя, сям'я і веч-ная хата, брыгада, калгас і ферма, а ён, дурань, дагэтуль і не ведаў.

Гартань зноў, як абручом, схапіла спазма.

Перакульваючы слоік з язмінам, абтрэсваючы з яго апошнія пялёсткі, Лаўрэн упаў на кароткую магілу. Плечы яго раптам хапіла сутарга, сам ён зароў — здаўлена, працяжна і страшна, як толькі плачуць мужчыны, якія ўсё раптам страцілі:

«Ух-х-ху-ху-ху-ху-гы-гы-гы-гы-ы-ы-ы!!!»

8

Крыху супакоіўшыся, Лаўрэн задумаўся: што яму цяпер рабіць, жывым лезці ў магілу? На памяць прыйшлі выпадкі, якія раней не месціліся ў галаве.

За Нёманам, у Масалянах, вярнуўшыся ў кепскім настроі з партсхода, на якім не прынялі яго ў партыю, дома даведзены сынам і дочкамі да яшчэ большай крайнасці Лаўрэнаў аднагодак — Васіль Шпак — ускочыў у хлеўчык, сарваў з калочка касу ды шарахнуў сабе па горле.

А бераставіцкі Бэрка, у якога Лаўрэн браў напракат станок для дахоўкі на хату? Калі немец застрэліў на вуліцы яго Сулю, Бэрка з ворчыка сцягнуў пастронак, завязаў пятлю, закінуў на бэльку канец, зачапіў яго за гак, на якім у мінулым гойдаліся дзіцячыя калыскі, ды павесіўся.

У польскім войску салдат не выцерпеў здзеку афіцэра і кінуўся на штык...

Усе выпадкі яму цяпер здаліся цалкам натуральнымі, а не дзікімі, яны здаліся яму лагічнымі і нават разумнымі — Лаўрэн аж здзівіўся, як раней не заўважаў гэтага.

Перад яго вачыма паўстала зінгераўская брытва, прывезеная яшчэ з польскага войска. Ляжыць на падаконніку ў велькай хаце. Пазаўчора, перад іхнім прыездам, добра навастрыў. Пацягнуць толькі яшчэ пару разоў аб пасачак — агонь!

ЧАСТКА ДРУГАЯ

БІЯЛАГІЧНАЯ ЗАГАДКА

Існуе многа таямніц.

Для мяне, напрыклад, незразумела, як у бяздонні неабсяжнага Сусвету, з халоднага вакууму і зорнай плазмы паўстала такое багатае на формы, утульнае для жыцця, мілае ды роднае нашае прыстанішча — планета Зямля.

Незразумелая і таямніца старэння.

Біёлагі зводзяць яе да клетачных працэсаў. Аднак жа ніхто не можа ўявіць сабе клеткі — нават уласнай. Рукі, шыю, жывот — калі ласка, заўважаем. Сэрца, ныркі, вантробу, страўнік ці зубы — можна адчуць. А яшчэ калі забаляць — так адчуваем, што і месца сабе не знаходзім.

А клетка?

Кожны з нас старэе іначай. Адзін — «ад жывата». Чамусьці, па пэўным часе, нагвалт расце менавіта гэтая, а не іншая частка твайго цела; глядзіш, праз некалькі гадоў смешна падпіраюць яе ўжо тонкія ножкі, хоць харчуешся гэтаксама, а нават мо і лепш. Іншы старэе «ад носа»: менавіта гэты орган набірае адпаведны кшталт ды робіцца бурачковым ці порыстым, як перлон. Пра такога гавораць: «чалавек сваё выпіў». Яшчэ ў іншага расце падгарле. Ніжэй шчок у такога ягамосця раптам з'яўляюцца два мяшочкі непатрэбнай скуры. А яшчэ ў іншых пакрываецца сетачкай маршчын шыя, выпадаюць валасы, гніюць ды рассыпаюцца зубы, высыхаюць і робяцца як патычкі рукі ды горбяцца плечы, а вочы губляюць бляск, і тыя самыя клеткі цела пераўтвараюцца ў студзень.

Але найбольшая таямніца ў гэтым працэсе — не фізіялагічная, а — духоўная.

Неверагоднае дзіва адбываецца са здольнасцю да мыслення і фантазіі, праяў арыгінальнасці і таго, што называем — розумам. Побач са здзяцінелымі пяцідзесяцігодкамі, якія блытаюць імёны ўлас-ных сыноў, а не толькі — унукаў, наша планета напоўнена і геніяль-нымі старымі, што кіруюць цэлымі народамі, пішуць выдатныя кніжкі, з ліпавых пнёў ці граніту высякаюць таленавітыя скульптуры, малююць — яшчэ як!— палотны ды паміраюць са скіпетрамі, долата-мі, з пяром, пэндзлікам у руках. Наперакор усялякай логіцы, на здзіўленне ўсім нам, талент у такіх людзей не толькі не слабне — якраз такія дзівакі тады і дасягаюць свайго «зорнага часу». Людзьмі гэтымі ганарацца потым суайчыннікі. Ім ставяць помнікі, твораць пра іх легенды, а іхнія імены змяшчаюць у хрэстаматыях.

Бо над усім, відаць, не ўзрост мае ўплыў на такую актыўнасць, а — жывучасць. Але тады яна мала будзе залежаць ад гадоў, калі і чалавек гэтую жывучасць стане падтрымліваць, ставячы свайму целу і галаве ўсё новыя патрабаванні. Менавіта таму, мабыць, і хрэста-матыйныя целы са зморшчанымі, як высушаныя грушы, ці з распух-лымі, як порхаўка, тварамі, са ўздутымі жыватамі, тонкімі ножкамі ды з клеткамі, бы перастаялы жур, які гаспадыня збіраецца даўно вываліць на сметнік,— і захоўваюць надзвычайную вітальнасць, хоць іхнія ногі, рукі, вочы і сэрцы даўно пачалі разбурацца, выйшлі з пад-парадкавання, а ў мазгах засталіся актыўнымі толькі кволенькія ачажкі.

«Усё адбываецца, відаць, таму, што талент ды працаздольнасць — не толькі вынік актыўнасці клетак і мозгу чалавека, як лічым часамі мы, вульгарныя матэрыялісты»,— вычытаў я ў нейкай вельмі ж вучонай кніжцы.

Для сябе справу тлумачу яшчэ іначай.

Здольнасць тварыць ды існаваць не па шаблону, мне здаецца, запраграміравана ў кожным чалавеку самой прыродай, як — колер вачэй, таўшчыня валасінак на барадзе ці контуры чэрапа і носа. Гэтая ўласцівасць існуе аўтаномна і не залежыць ад таго — галодны ты ці стары. Але праяўляцца яна потым можа толькі пад варункам — калі статус пажылых людзей высокі.

Продкі мае не набудавалі для сябе палацаў, не накапілі мільёнаў, не спазналі раскошы — ні ў адным пакаленні, як можна асягнуць чалавечай памяццю! — затое да старых адносіліся з пашанай. Намер пасадзіць «дзеда з бабай» на печ у нас быў непапулярны. Яго высмейвалі нават у прыпеўках.

У нас ніхто пры пажылых не адважваўся вылаяцца ці закурыць і нават за вочы гаварылі — «яны — мама», «яны — тато», «яны — цётка, дзядзько, дзядзіна».

Напрыклад, бабка Сахарыха і дзед Клемус у маёй вёсцы (кіламет-раў з пяцьдзесят ад Зялёнай Даліны), колькі іх помню, служылі галоўнымі аўтарытэтамі дзецям і ўнукам, а для праўнукаў былі невычэрпнай крыніцай баек і жылі ў такой пашане, якую заўважаеш, бадай, толькі цяпер да старых горцаў каля Сухумі. Адчуванне сваёй патрэбнасці скрашвала ім горкія дні знямоглай старасці. З-за гэтага, мажліва, абое і дацягнулі амаль да ста гадоў (напэўна, у Абхазіі жывуць і значна даўжэй, але ж там для чалавека больш спрыяльны экалагічны фон).

Такія мае дылетанцкія разважанні. Аднак я і сам з прагнасцю паслухаў бы, што кажуць аб з'яве аўтарытэты. Покуль што даводзіцца губляцца ў здагадках.

Так ці іначай, з дзядзькам Лаўрэнам — малапісьменным селяні-нам з наднёманскай вёсачкі — неўзабаве таксама адбылася дзіўная метамарфоза, якую не вельмі падвядзеш пад агульнавядомыя высно-вы ды ўзоры.

У горадзе Лаўрэн Маркевіч, бы тая засохлая казурка ў шчыліне, што доўга пакоілася ў анабіёзе, але з-за раптоўнага цяпла і выгод заварушыла вусікамі, выпрастала ножкі ды пачала набіраць цела,— таксама паступова акрыяў.

На новым месцы Лаўрэн адразу стаў да ўсяго ўважліва прыгля-дацца і на вузенькіх вуліцах малавядомага ў свеце горада часам стаў бачыць тое, над чым, напэўна, біліся ў сваім бяссіллі салідныя ўстановы з цэлымі лабараторыямі грамадскіх навук,— у Мінску, Маскве, Вашынгтоне, Каіры ды Мадрыдзе. Вельмі шкада — не скончыў дзядзька Лаўрэн у свай час аніякіх акадэмій, таму часта трапляў у сітуацыю таго мудрага спаніэля, які надта добра ўсё разумее, але выказацца і не спрабуе, бо гаварыць — не гаворыць. і

У ЗАЛАТОЙ КЛЕТЦЫ

1

Жыў Лаўрэн у сярэдняга сына ўжо некалькі месяцаў.

Уладзік меў тры шыкоўныя пакоі ў кааператыўным доме. На іх фактычна, як і на кватэру дакладна такую самую Паўла, пайшлі ўсе Нінчыны прэміі за буракі ды яго заробкі. У адным пакоі сын з жонкай спалі. Цэнтральны — самы вялікі, для Уладзікавай сям'і служыў «велькай хатай».

У ім памяшчаўся каляровы тэлевізар, стаялі мяккія крэслы і канапа. Сценкі ў «велькай хаце» падпіралі шафа з кніжкамі ды сервант з крышталём. Усё новенькае. Усё блішчэла. Шкло на серванце — распісана залатымі ўзорамі і ўзорчыкамі. Усюды — плюшавыя сабачкі, касцяныя слонікі.

У трэцім пакоі спалі Лаўрэнава ўнучка з унукам; сюды сын павесіў дзедаў стары гадзіннік з зязюлькай — каб малыя прывыкалі да акуратнасці.

У першую ж ноч Уладзік паставіў у дзіцячы пакой пад акно рас-кладанку ды кінуў на яе матрац. Кіра матрац заслала прасцірадлам. Дала падушку, пакрывала, а зверху паклала ваўняную коўдру — новую і пушыстую, якой яшчэ Лаўрэну і карыстацца ніколі не даводзілася. Тады сын аб'явіў:

Будзеш, бацьку, спаць тут. А сюды кладзі сваё адзенне,— падсунуў да акна крэсла.— Брытву нясі ў ванную, да маёй. Кажушок і боты хай застаюцца ў прыхожай. I куртку там вешай, ля маёй — не паб'юцца.

Уладзік добрасумленна падумаў — каб чаго не забыць.

— Ну, і болей, здаецца, з багацтва ў цябе нічога няма, бо ты ў нас усё жыццё — салдат, праўда? Напэўно,— я ж цябе з малого ведаю! Днём тут ніхто перашкаджаць табе не стане — унукі твае то ў садку, то на вуліцы. Хочаш — сядзі сабе ды глядзі тэлевізар, а не — гуляй на двары, сколькі душа жадае. Ці ідзі ў горад да кіна, а нават — да ціятра тупай, ці — у музей. А можаш і так сабе прайсціся над Нёманам, як калісьці рабілі адно паны ды буржуі, а вы ўсе ў Зялёнай Даліне ім зайздросцілі. Што сабе хочаш, бацьку, рабі! А — харча-вацца? Тое, што ямо мы, будзеш і ты есці, бо страўнік і вантробу маеш здаровую,— малайчына, не пасадзіў свой жывот лішняй ежай, бы іншыя!

З выглядам дабрадзея Уладзік прыглядзеўся — як бацька ўспры-мае яго словы.

Стары ўсё маўчаў, і сын прадоўжыў:

— Нагараваўса ты за свой век, тату, і нарабіўса досыць! У-ух, як вам з мацерай дасталоса — па самыя дзюркі ў носе! Таму зараз жыві ды адпачывай, бацьку! Хібо не заслужыў такого адпачынку? На поўную катушку! Адно надто не накурувай малым тут — сам ведаеш, як гэто ім шкодзіць, з-за таго я дыміць дома высцерагаюсо. А пасля сну, бацьку, раскладанку сваю ўбірай за сабой ды на антрэсолі закідвай, бо мая жонка халерную жалязяку і не ўзніме — бачыш, якія бабы цяпер у горадзе вутленькія!

Кожны раз важдацца з алюмініевай канструкцыяй, абцягнутай брызентам, абрыдла, і больш тае раскладанкі з антрэсоляў Лаўрэн здымаць не стаў. Разгортваў матрац на паркеце — падлога цёплая і чыстая, коўдра панская; матрац хоць і тонкі, але ж да цвёрдага ён, бы той кітаец, прызвычаіўся яшчэ з малога — на мяккім, відаць, і не заснуў бы.

Куды горш было, што дзеці не давалі нічога рабіць.

— Хопіць, бацьку, ты за ўсё жыццё нацярпеўса і намаяўса аж па самыя годзі! — яшчэ раз растлумачыў сын, калі аднойчы Лаўрэн, узяўшы шчотку, паспрабаваў прыбраць памяшканне.— Кіра сама справіцца, не трэ мне яе псаваць!

Ён паспрабаваў бараніцца:

— Ці ж гэто работа, Ула-адзік?!

Сын быў няўмольны:

— Кінь! Дома ў нас хто падмятаў — мацерын быў гэто клопат, а не твой! Дома ты ані разу не ўзяў веніка ў рукі — памятаеш? Успомні ты, успомні, як было!.. Хай і мая жонка лішні раз зварухнецца, а ты сабе адпачывай, я ўжэ мінулы раз табе сказаў і паўтараць не люблю! Зрэшты, сам бачыш, якое ў горадзе падмятанне!

— Усё ж такі...

— Не дуры сабе, бацьку, галавы — нічого з маладой бабай не зробіцца, і карона з галавы не спадзе, калі шчоткай махне сюды-туды! Для гэтаго ёй нават нагінацца не трэ, як нашай маме над венікам,— бачыш, якія чаранкі для шчотак у гарадах тут прыдумалі? На паўтары метры! А лепш хай бярэцца за пыласос — для чаго такія грошы ў яго ўбухалі! Але ты пыласоса не бяры нават у рукі, бо шчэ ўключыш не туды і замыканне мне зробіш!..

2

У той дзень Уладзікава сям'я, як звычайна, з самай раніцы разы-шлася. Адразу пасля абеду Лаўрэн напусціў сабе ў ванну гарачай вады, залез у яе ды старанна памыўся. Выцершыся вялізным, як прасцірадла, і валахатым ручніком, сеў у мяккае крэсла ля тэлевізара астываць. Азіраючыся, каторы раз узяўся ацэньваць учэпістым вокам практычнага мужыка ўсё, што перад сабой бачыў. Ён ведаў аж за-надта вартасць чалавечай працы і яшчэ раз парадаваўся за сваіх сыноў.

«Ты толькі глядзі, як, халера на яго, здорава тут у іх усё прыду-мана. Мэбля — бы з дыхтоўнага дзерава. Нават і не паверыш, што — са спрасаванай саломкі, пакрытай карычневым лакам ці палітурай. А што ты будзеш рабіць, калі разрасліса гэтак гарады? У кожную кватэру падай ды — не быле-што. Дзе ж усім таго загранічнаго дзера-ва — той карэльскай бярозы набрацца. I во — знайшлі галавастыя інжынеры простае выйсце. Шчэ як файно блішчыць, і ні халеры да яе не прыстае — змахнуў потым звычайнай анучкай пылок ды зноў маеш той самы бляск. I блішчыць як — хоць ты бяры брытву ды галіса над ёй, бы перад люстэркам! А паркет?»

Падчас баёў у Германіі Лаўрэн у замку нейкага фон-барона бачыў такую менавіта камбінацыю з шашачак у елачку. Валяліся яны тады на такой падлозе з нябожчыкам Васілём Шпаком ды прыкідвалі — а колькі ж пайшло дубу на яе, заразу, колькі ж патрачана працы, якая ж яна павінна быць дарагая! Васіль казаў: і ў памешчыка з яго вёскі, у пана Вішпінга, падлога дакладна гэткая самая — Васіль добра разглядзеў, калі пану двайныя рамы падганяў.

«I во, бачыш ты, цяпер — абодва мае хлопцы падлогу паркетную маюць ды нават сабе з-за гэтаго ў вус не дуюць. Нявесткі мажуць яе кожны месяц якойсьці жоўтай гуталінай, шчэ націраюць добро і тады — хоць ты коўзайса.

А святла колькі!

Мала ім лямпачак пад столлю ва ўсіх пакоях, калідорах, ваннай ды туалеце, дак яшчэ дзеці завялі сабе высокую, бы мухамор, штуко-віну на белым, як для панскага сабачкі, павадку — нясі яе, куды ўздумаецца, і стаў. За ланцужок пацягнуў і — лямпачка загарыцца, а другі раз тузані — згасне: як бы яна была разумная ды ведала, калі і што ёй рабіць! Называецца, нібы для смеху,— таршэр. I файная, зараза,— вачэй не адарваць.

Эх, каб такое святло колішнім бабам, як бы яны пралі, што б навычаўплялі на кроснах, якія вышыўкі павышывалі б, якіх на прутках навязалі б світраў і кофт!

А там зноў краны з гарачай і халоднай вадой — пускай яе сабе, колькі твая душа пажадае і калі спатрэбіцца, альбо і просто — уздумаецца...

З Нінкай калісьці грэлі ў суботнія вечары па вядру вады ў свіных саганах, затым перакульвалі ў балейку ды лезлі ў яе. Пагвэдзаеш, пагвэдзаеш зверху, бывало, цело, і лічыласа ўжэ, што ты памыўса. На ўсю вёску адзін бацько Кавальцоваго Макара пабудаваў сабе лазню — стары Кавалец з сям'ёй выягджаў да Расеі ў бежанство і на такія будыніны там наглядзеўса. Але Макар скардзіўса, што з халернай лазняй мітрэнгі надто ж много. Таму стары Кавалец і паліў у ёй адно перад калядамі, вялікаднем, сёмухай, Новым рокам ды яшчэ — перад сынавым вяселлем.

Ва Уладзікавай ванне цела да таго распарвае, што потым сябе адчуваеш, халера на яго, бытто наново на свет нарадзіўса. I от, ты скажы, нідзе цяпер, здаецца, не робіш, ніколі не пылішса і не пацееш гэтак — бо няма дзе, каб нават і моцно захацеў! — а болей чатырох дзён не вытрымліваеш — бы магнітам ужэ цягне залезці зноў у тую белую яміну з гарачай вадой. Ужэ нават сабе, халера на яго, і не ўяўляеш, як без ёмкаго карыта з эмалевымі сценкамі столькі гадоў існаваў ды лічыў сябе нармальным чалавекам».

Спачатку Лаўрэн напускаў вады ў ванну беражліва — вядро-два. Заўважыла ўнучка, здзівілася:

«Чаго ты, дзеду, яе шкаду-уеш?!»

«А нашто лішнюю марнаваць?» — вельмі разгубіўся ён перад дзіцем.

«Дзе-ед, ты праўда вады-ы шкаду-уеш? Ой, умо-ора! Усім-усім раскажу — і тату, і мамцы!..»

Цяпер рабіў, як яны.

«Свой тэлефон — у калідоры. Трэбо на вёску пазваніць, альбо ў музей на работу, ці яму — на аўтабазу, і — звані. А халадзільнік?

Вядомо, у склепе бульбу ды бочкі з капустай, гуркамі і памідорамі трымаць лепей, але ж — астатняе?

I гэтая белая шафа табе заўша пад бокам. Калі захацеў, расхілі адно дзверы ды бяры, што душа твая прагне,— халодненькае, аж з расінкамі, свежае...»

Лаўрэн адразу палюбіў і тэлевізар. Як толькі хто прыедзе ў Маскву, Мінск ці нават — у Варшаву, як толькі пускаюць новы завод альбо канал'які-небудзь, тунель — так і дзівіся сабе на яго. Яшчэ прыглядайся, як зараз неспакойна на свеце і людзі цёнгле гінуць — то тут, то там, бытта мала крыві пралілі ў апошнюю вайну.

Толькі туалет і цяпер выклікаў у Лаўрэна няёмкасць. Не мог чалавек прызвычаіцца рабіць тое дома — хоць ты гвалт крычы. Але ж і без гэтага не абыдзешся. Таму карыстацца туалетам стараўся, калі ўсе спалі альбо — выходзілі з дому, а для вартавання часу меў дастат-кова.

Грошы яны з Нінай сыну давалі на голыя сцены, абсталяванне Уладзік набыў сам.

Лаўрэн зараз падумаў:

«Такое абсталяванне, напэўно, каштуе купу гатоўкі!» Праз старэй-шую ўнучку ён стараўся не раз даведацца, колькі яго сын з нявесткай зарабляюць. Але ж Света, хоць у школу і пайшла, а ў грашовых справах яшчэ зусім не разбіралася, таму нічога ад яе і не дабіўся.

Сын у той дзень быў у далёкім рэйсе. Кіра мела вечарам праф-саюзны сход. Нявестка папрасіла схадзіць у дзіцячы садок па пяцігадовага Ігара і да вечара з унукам пагуляць. Лаўрэн сябе да гэтага рыхтаваў — на сэрцы ў яго ад даручэння разлівалася цёплая і гордая хваля.

3

Астыўшы, Лаўрэн адчыніў фортку ды закурыў. Курыў ён мала — устанавіў сабе норму ў чатыры цыгарэціны на дзень і покуль што цвёрда яе трымаўся.

Пускаючы дым на двор, Лаўрэн спыніў вочы на сцяне супроць-леглага дома, шчодра залітага сонцам. Здалося яму гэтага мала, і ён нязграбна лёг на паркеце ды пастараўся разглядзець над будынкамі яшчэ і неба.

Прыглядаўся доўга, уважліва.

Па залаціста-радасных і касаватых праменнях, па высокай нябескай сіняве з белай смугою Лаўрэн адразу вызначыў — цяпер самы разгар бабінага лета.

Лаўрэн усім сваім нутром раптам адчуў пах вывернутай плугамі сыраватай зямлі і абвялага, прыцярушанага пяском бульбяніску. Убачыў, як уздоўж Нёмана, які блішчыць на сонцы, каля кустоў і пералескаў, што на вачах мянялі афарбоўку ды рабіліся больш празрыстымі, шавеляцца палі ад згорбленых над барознамі капачоў. Яшчэ выразна ўбачыў хлопчыкаў, якія з галавешкамі лётаюць ля вогнішчаў, пакідаючы за сабой хвалістыя стужкі дыму з іскрамі. На ўсіх бабах бялелі хусцінкі — бытта жанчыны выйшлі не бульбу дакопваць, а высыпалі ўсе, як адна, на гадавое свята ці з вялікай ахвотай вывалілі цэлай вёскай сена рабіць.

Яшчэ выразна ўбачыў, як пераганяюць пад навесы на зіму камбайны, а чырвоныя волаты мажна і паволі сунуцца праз вёску. Людзі застылі ад жаху ля сваіх дамоў: жалезныя страшыдлы вось-вось рассунуць у бакі вясковыя вуліцы ды змятуць платы з калодзежамі, агародчыкамі, мальвамі і вяргінямі, таму нядарам так ірвуцца з ланцугоў і шалеюць сабакі, а куры, перапалохана кудахтаючы, паўзляталі аж на ганкі і грушы.

У зялёнадалінцаў цяпер галоўны клопат: ці не рассохліся бочкі на капусту і гуркі, дзе ўзяць на зіму апалу, у якой вопратцы спатыкаць сцюжу і маразы, ці дастаткова шчыльныя хлеўчыкі, дзе стаяць парсюкі ды каровы. А калгаснае начальства падлічвае — ці хопіць да вясны корму для быдла.

Яму ўспомніліся і бытта хвастанулі па твары словы п'янаватага Паўла: «Табе будзе карцець даведацца, ці вырасла паабапал Верацейкі атава!..» Захацелася агрызнуцца: «Дурню яловы, а табе гэтаго не адведаць, і ты не радуйса!»

Душу Лаўрэна зноў апякла крыўда на сыноў.

Страшэнна захацелася апынуцца зараз на вёсцы, паўвіхацца за каровамі альбо ссумаваўшымі па рабоце рукамі сціснуць матыку ды грэбацца і грэбацца ў вывернутай плугам баразне да ламаты ў спіне і гэтаксама поўнымі ноздрамі ўдыхаць пах свежай зямлі і бульбы, а шпарамі босых ног адчуваць яе сыры і прыемны халадок.

Ад неспакою Лаўрэн жыва апрануўся. Уладзікаву залатую клетку старанна зачыніў на ключ ды пачаў спускацца з трэцяга паверха.

— Прабачце, суседзе, вы па свайго малога пойдзеце ў садзік і сёння?— звярнулася да яго ў пад'ездзе маладзіца — жонка дырэктара.

— Ага...

— Забярыце, калі ласка, заадно і майго Вадзіка, бо я, мабыць, не паспею!

— Чаму не, гэто можно! — узрадаваўся Лаўрэн такому даверу малазнаёмай жанчыны.

— Толькі ж на вуліцы ўважайце — пантэра з заапарка ўцякла, чулі, напэўна?

Адно цяпер успомніў і ён, як учора міліцыя па радыё папярэджвала людзей аб небяспецы.

— Не такая яна дурная, каб да гэтай пары ў горадзе сядзець — у лесе даўно яна, напэўно. Мало бароў вакол горада?

— Усё ж такі, я вас прашу!

— Добро-добро, будзем уважаць, не бойцеса!

У садзік ісці было яшчэ зарана, і Лаўрэн, устрывожаны вясковымі ўспамінамі, сабраўся даваць па горадзе добрага кругаля, каб даўжэй пабыць з сабой.

ЦЕНІ МІНУЛАГА

Вырушыў з дому Лаўрэн увесь напоўнены прадчуваннем, як пач-не зараз песціць душу былым, і таму зноў адчуў сябе надта багатым. Бо ва ўспамінах гэтых бачыў частку свайго жыцця — яны служылі не абы-якой маральнай апорай: калі за свае доўгія працавітыя гады Лаўрэн нечаму і навучыўся, то было гэта надта важным ды чалавеку неабходным.

Горад ён ведаў, як сваю Зялёную Даліну.

За «польскім часам» Лаўрэн тут служыў у войску. Казарма яго 81-га стралковага палка імя караля Стэфана Баторага памяшчалася ля Старога моста. Пасля пераезду ў горад менавіта адтуль распачынаў ён сваё кожнае падарожжа.

Як ты не бачыш, перад былой казармай апынуўся і зараз. Пасля вайны Саветы дабудавалі ёй трэці паверх і з Германіі завезлі скрыні са станкамі. З той пары ўжо тры дзесяцігоддзі станкі тыя ляскочуць ды гудуць трубы тонка-суконнага камбіната.

Цяжка паверыць, але менавіта з гэтых варот, дзе сёння прахадная будка з бліскучай круцёлкай, заламаўшы пазаліхвацку набакір пілоткі, штодня выходзілі ён, масалянскі Васіль Шпак, бераставіцкі Бэрка і Міша Касцевіч з Баброўні. Чыстыя і пастрыжаныя, сытыя і свежыя, з арламі на пілотках і з бліскучымі лічбамі «81» на пагонах, са значкамі выдатнага стралка на грудзях зялёных фрэнчыкаў з добрага сукна, грукалі яны рытмічна падкаванымі чаравікамі, выстраеныя строга па ранжыру ў калоне па чатыры — у канец Падольнай вуліцы на палявое вучэнне на Румлёва ды спявалі:

Рано, рано, ранюсенько,

Рано, по росе-е,

Выгоня-ала Кася волкі,

Розвідняло се-ень,

Розвідняло се-ень!..

Мелодыя на розныя галасы атрымлівалася ў іх магутнай і складнай — бытта на ўсю вуліцу грымелі на свае сто дваццаць трубаў. арганы з фарнага касцёла[[6]]. Як па камандзе, з вокан высоўваліся слухачкі і адразу рабіліся такімі зачараванымі, нібы песня ляцела да іх з неба, а перад імі маршыравалі архангелы.

«Не-е, цяпер гэтак салдаты не спяваюць, куды там. Розныя транзістары, мікрафоны, цілівізары, пласцінкі развучылі народ спяваць зусім. Новае пакаленне ўжэ нават не ведае, што такое можа быць, а неўзабаве людзі развучацца, мабыць, па-чалавечы і гаварыць»,— са шкадаваннем паківаў ён галавой.

Адтуль пачыналіся тады алеі вузлаватых ад старасці і дупластых каштанаў. Імі засаджаны быў увесь горад.

Бывала, калі зацвіталі вясной гэтыя самыя каштаны, ад свечак у белых кандэлябрах не адарваць было вачэй. Восенню вучні збіралі тугія плады ды выразалі з іх чорцікаў, конікаў і чалавечкаў. Перад самай зімой гаспадыні паміж аконных рамаў ставілі на ватнія падкладкі грыбочкі з каштанчыкаў. Некаторыя нават каштаны сушылі, затым малолі і рабілі каву...

Але новы віцэ-прэзідэнт горада — Цыдзік — вырашыў тыя алеі знішчыць ды ўсюды насадзіць «італьянскай ліпы», бо каштан яму здаўся дрэвам нешляхетным. Брыгады рабочых пачалі старыя дрэвы пляжыць. Гродзенцы ўзбунтаваліся, паадбіралі ў рабочых тапары, паламалі пілы і далі ім па карку.

Аднойчы Лаўрэнавай роце адмянілі палявое вучэнне, і з Румлёва спешным парадкам паперлі яе ў горад. Салдатам выдалі па тры халастыя патроны, бы на манеўрах, але загадалі адзець усім каскі. У баявой гатоўнасці рота некалькі гадзін прастаяла на казарменным пляцы. Устрывожаныя салдаты і афіцэры ламалі галовы — калі аб'яўлена вайна, то чаму выдалі халастыя? Кйлі — вучэнне, то навошта каскі?!

Душыць «каштанавы бунт» Лаўрэну так і не давялося. Парадак сумела навесці паліцыя са «стшэльцамі»[[7]] сама. Паліцыянты і прасачылі, каб дрэвы спілавалі — да апошняга, а завадатары бунту трапілі ў халодную.

З той пары «ліпа» тая і разраслася ў горадзе, як крапіва. Запаланіла вуліцы, падворкі, схілы ўзгоркаў і яры. З'явілася нават у Бераставіцы, Ваўкавыску і Свіслачы. Чужынца пасля вайны чамусьці сталі ўжо велічаць «амэрыканскім клёнам», а што толку? Заві хоць так, хоць сяк — лепшым ад гэтага не стане. Страх, якое паскуднае дрэва — ні віду, ні камля, ні плоду. А з ліста яго восенню на тратуары — адная плямка, аслізлая і гнілая, таму на вёску нават апош-ні дурань панскіх саджанцаў не прывозіць.

Але надышоў канец «амэрыканскаму клёну» — зараз яго высякалі ды заводзілі ў горадзе каштаны зноў, бо так ужо на свеце вышэйшай сілай устаноўлена, што ўсё вартае наверх рана ці позна вылазіць усё роўна, хоць ты шпінай яго і так і гэтак, хоць прызнавай ці не прызнавай.

Ад былой казармы пяхотнага палка, калі давярнуць па вуліцы ўздоўж маладых каштанчыкаў, якраз выйдзеш унь туды — да Старога замка. Салдат да яго вадзілі на экскурсію не раз і не два, і тыя паходы — ах, як урэзаліся Лаўрэну ў памяць.

У двары Старога замка ішлі раскопкі старажытнага палаца і царквы. Цяпер там распасцёрся вялізны дах, пакрыты толем — ледзь не на паўкіламетра. Тады было ўсё пад адкрытым небам — лазь па мурах, глядзі сабе колькі хочаш і слухай экскурсаводаў.

Пра каралёў, цароў, князёў яны з Касцевічам і Шпаком сказанае лавілі «ўпаўвуха», бы Васіль казаў. Затое вельмі цікавіліся іншым.

Худы ды высокі паляк у светлых шараварах і ў белых панчохах да каленяў — Ёдкоўскі[[8]] — ахвотна паказваў траім салдатам-беларусам толькі што выкапаныя косткі жывёл. Адчуваючы шчырую зацікаў-ленасць мужыцкіх сыноў, прафесар цярпліва ім тлумачыў, якое пяцьсот гадоў таму людзі гадавалі быдла, якіх трымалі коней і кармілі свіней, а нават — якія былі куры.

«Такое ўсё дробненькае ды маленькае, такое марнае, а каб цябе люндра свіснула!» — дзівячыся, вымавіў сваю любімую пагаворку Міхась Касцевіч.

Дзівіцца было з чаго.

Каровы — хочаш вер, хочаш не — мелі вышыню адно дзевяноста пяць — сто пяць сантыметраў — якраз салдатам па жывот. I мяса, на-пэўна, даваў тады больш алень, чым іншая рагуля. Гэткую кароўку сённяшні мужык мог бы вельмі проста ўзваліць на плечы ды павалачы.

Нізкарослых трымалі і коней — а няхай на яго, якія былі малыя. Калі мераць ад зямлі да карка, колішнія сіўкі ды буланчыкі ўсяго мелі сто дваццаць — сто трыццаць сантыметраў росту. Рэдка трапляліся вышэйшыя — на такіх ездзілі каралі ды важныя начальнікі.

Зусім дробненькія былі свінні — іхняе мяса на смак, напэўна, мала яшчэ адрознівалася ад дзікавага. .

Адны зубры і калісьці важылі больш за тону. Затое зараз кожны калгасны бугай не ўступіць лясному волату. Звітнасцю — так, але — не вагой.

А колькі Ёдкоўскі ведаў пра даўніну!

Што яго дзяды і прадзеды былі плытагонамі, Лаўрэн добра памятаў і нават ганарыўся гэтым. Але што Румлёва, куды ён цяпер, салдатам, тупаў кожны дзень на вучэнне, тоіць сляды яго працавітых продкаў, і не здагадваўся.

Толькі Ёдкоўскі яму разжаваў, што рум — месца, дзе сплаўлялі сосны, вязалі ў плыты, адкуль лес плытагоны гналі ў Балтыку. Гэтак-сама вучоны цікава тлумачыў салдатам, чаму прыгарадныя вёскі называюцца Крыжакі, Падкрыжакі, Пушкары, Конюхі, Караліна, Аўгустова, Фолюш, Ласосна, Форштат, Дзевятаўка, Грандзічы!..

2

Ад моста Лаўрэн пакіраваў уверх, а думкі яго пераскоквалі на іншыя кварталы. Каб так думаць, у маладосці мусіў ісці з касой на балота ці браць сякеру ды сячы дровы. Без работы ў маладосці галаву адразу агортвала пустка і нудота, а калі думкі тады спрабаваў накі-раваць сілай, яны слізгаліся, бы па шкле. А прызвычаены за гады адзіноты да падобных момантаў, ён ужо гутарыў сам з сабой напру-жана, талкова і з прыемнасцю. Бытта некаму апавядаў, бытта пера-конваў. Бытта некаму хваліўся ці павучаў знаёмага, госця, сябра-аднадумца.

Недаравальнае марнатраўства і вялікая несправядлівасць, што разважанняў Лаўрэнавых ніхто не чуў і не знойдзеш іх ні ў адным архіве! Прыдумаць бы такія магнітафоны ды запісваць бы такія маналогі старых людзей, якія б дакументы мінулай эпохі ляглі б у народныя скарбніцы для нашчадкаў!

Ідучы ўверх ад моста, Лаўрэн нібы скардзіўся ўважліваму слухачу, нібы адкрываў перад ім душу, нібы заклікаў яго быць сведкай, суддзёй:

«Калі на цэнтральнай плошчы, бывало, мінеш гандлёвыя рады і ратушу (абодва прыземістыя будынкі, бы таму Цыдзіку каштаны, нейкаму дурному начальніку ўжэ пасля апошняй вайны надта, бачыш ты, перашкаджалі, і ён разбурыў іх!), то за фарным касцёлам упрэшса адразу ў былую польскую турму. Толькі чаго гзто людзі на мянс глядзяць, бы на дзіво?!»

Лаўрэн раптам спахапіўся — крочыць, успамінае, а якімсьці другім ці пятым слоем свядомасці бубніць сабе пад нос яшчэ адну так папулярную некалі салдацкую песню:

Ты моя дзев-чы-ыно,

Ты мое ко-ха-не-е,

Дай мі тысёнц зло-отых

На слюбнэ ўбра-не-е!..

«Цьфу, каб на цябе халера, гродзенцы напэўно падумаюць — напіўса стары! Цяпер не той час, Лаўрэне, калі падспевувалі сабе, ідучы, альбо — пры рабоце!..»

Чалавек хутчэй пастараўся надаць свайму твару абыякавы выраз.

А во — турма.

«Унь і тая планачка на кратах у акне захавалася. Толькі заржавела надто. А пэўне, з добрай паўсотні гадоў мінуло з тае пары, і не заржавець? Так ке бывае».

Бы ў выпадку з тымі каштанамі, іхні «плютон»[[9]] паднялі аднойчы па трывозе зноў летам, на гэты раз ноччу. Цяпер ужо выдалі па абой-ме баявых патронаў ды паперлі за горад у засаду. А выдарылася вось што.

Шэсць закаранелых рэцыдывістаў змовіліся з гэтай турмы ўцячы. Умудрыліся ўсе адразу «захварэць» і трапіць у астрожны лазарэт, а ён памяшчаўся на трэцім паверсе — за гэтым якраз акном, дзе ржавая планачка.

Адзін з бандытаў ахвяраваў сябе для кампаніі. Пад вечар рэцыдывіст аглушыў калідорнага стражніка, адабраў зброю, звязаў і завалок у палату. Покуль над звязаным бандыт стаяў з наганам, астатнія пяцёра распілавалі краты і ломікамі паадгіналі канцы на вуліцу, ад чаго ўтварыліся тры моцныя гакі. Затым з калідора ўцягнулі ходнік. Адзін канец яго надзелі на гакі, другі — выкінулі на вуліцу і па ходніку апусціліся з трэцяга паверха ка гарадскі тратуар.

Праз гадзіку бандыт развязаў стражніка.

Уцекачы былі надта небяспечныя. На адну паліцыю мэр горада не спадзяваўся, таму на пошукі кінулі войска. Але ўсе страхі неўзабаве екончыліся, і да снядання далі адбой. Салдат вярнулі ў казарму адсыпацца, дзе хлопцы і даведаліся, як уцекачоў лавілі.

Бандыты пабеглі за горад. Дапалі да вёсачкі Путрышкі, і там ім сцямнела. Трапілася на іхнім шляху крама. Доўга не думаючы, рэцыдывісты ўзламалі акно, набралі «вудкі выборовэй», каўбас, затым падаліся на мяжу.

Выгналі раніцой путрышскія пастушкі быдла на пашу і дзіўную кампанію ўбачылі. Прывялі бацькоў. Мужчыны п'яных скруцілі пастронкамі, увалілі ў фурманку і завезлі ў горад.

Падзея Лаўрэну з тае пары не давала спакою. Адзіны след застаўся ад таго выпадку — іржавая планка на кратах, але і сёння ён падзівіўся яшчэ раз:

«Каб усё прыдумаць ды так спраўно зрабіць — і адначасово «захварэць», і пранесці праз кантроль напільнікі з ломікамі, і стражніка аглушыць — той жа напэўна быў начаку,— і з-за сяброў ахвяраваць сябе — таксама трэ мець не абы-якую булавешку. Дурань такое не зрабіў бы нігды, факт. То калі ж вы ўсё гэто прайшлі, столькі перацярпеўшы, калі ўжо выбраліса на тую самую волю, да якой вас цягнуло магнітам, то скарыстайце ж яе як належыць! А гэтыя што зрабілі? Увесь свой высілак — пусцілі па ветру!»

Не мясцілася гэта ў Лаўрэнавай галаве пяцьдзесят гадоў таму, не мясцілася і зараз.

«А за турмой адразу — вуліца Гувера. Казалі, жыў такі амэрыка-нец і надто дапамагаў Пілсудскаму[[10]]. Іменем свайго памагатара і вуліцу паны назвалі[[11]]. Маленькую-маленькую. Мела адно з дзвесце крокаў удаўжыню, затое ў горадзе аб ёй толькі і гаварылі. А бедным салдатам яна снілася нават».

У самым пачатку каратышкі знаходзілася «касіно»[[12]] былых легія-нераў Пілсудскага, а ў канцы — «касіно» афіцэрскае. У адно і другое вельмі часта салдат ганялі скрэбці бульбу для банкетаў і падаваць на стол, а іншых — у гардэроб, выдаваць гасцям афіцэрскія шынялі ды «рагатыўкі»[[13]] з сярэбранымі зігзагамі. У першым «касіно» пілсудчыкі — ужо старыя паны — кожны вечар, як гімн, галасілі любімую песню:

По маёнткі на Подоле

Шусты пулк выруша в поле —

Шабле в длонь!

Лякьце в длонь!

Болыцевікув гонь!

Гонь!

Іхнія сынкі — маладыя афіцэрыкі — хадзілі ў другое «касіно». Там ужо спявалі так:

Добоньдзьмы палаша,

Юж выграна наша!

Цо за ногі,

Цо за уда,

А там далей —

Істнэ цуда!

Р-р-рым!

О-о, паны, падлы, весяліцца і смакаваць такое любілі. I рабіць гэта ўмелі, нічога не скажаш.

Аднойчы на ўласныя вушы Лаўрэн чуў, як за горадам сам генерал Клеберг[[14]] заахвочваў да службы ў кавалерыі пастросных на паляне ў вялізную калону навабранцаў.

— Запамятайце, хлопцы, што вам скажу! — крычаў да іх, гарцуючы псрад калопай на выпешчаным беланогім буланчыку з хвастом бытта з саломы ды з выгнутай па-лебядзінаму шыяй.— Сапраўдны мужчына паспытвае толькі дзве прыемнасці — на грудзях у сімпатычнай жанчыны альбо на хрыбце ў добрага каня! Сядло для нас — сярэдзіна свету, а зямлю замяняюць страмёны!

I, вядома, у адно і другое «касіно» маладыя і старыя афіцэры кожны вечар прыводзілі прыгажунь — апранутых, як лялечкі, ва ўсё новае, распрамененых, маладзенькіх і рагатлівых.

3

А яшчэ на вуліцы Гувера тырчалі прастытуткі.

Маючы адзіную забазу, салдаты з адпускнымі паперкамі ў кішэні, напуцаваўшы чаравікі, бегалі туды вечарамі, як па вёсках хлопцы лёталі на музыкі.

Не адставаў ад іх і Лаўрэн.

«Ух, сколькі было там гэтых самых прастытутак. Полек і немак[[15]]. Яўрэек і рускіх. Ладных і брыдзёрных. Маладых і старых. Рослых і каратышак. А ўсе мелі чорныя кніжачкі, куды дактары ставілі ім адзнаку аб праверцы. За царскім часам, казалі, дзеўкі правяраліся кожныя дзесяць дзён, а за палякамі ўжэ — аж па два разы на тыдзень, і ўлік быў больш дакладны. Бессаромныя — ліплі, бы тая смала. Так і сунулі табе пад самы нос тую кніжачку з апошняй праверкай, каб ты яе не баяўса, ды ішлі за мужыком нават за пяцьдзесят грошай.

Прыглядзішса да каторай — нармальная зусім дзеўчына, у вачах — ні сораму, ні вінаватай усмешкі. Прызваіто апранутая, у кожнай шчз нават «андуляцыя»[[16]]. Паводзілі сябе нібы ў майстэрні ці краме — свой занятак трактавалі як звычайнае рамяство. Яшчэ іпшая, зараза, пекная. Каб у магазіне ці на вуліцы наступіў такой на ногу, не ведаў бы, як вінаваціцца...»

— Кавалерове маюць запалкі? — з фрывольнай гуллівасцю чаплялася такая да салдата.

— Паненцы пшыпаліць?

— Ты хоць курносы, а — здагадлівы!

— Но, но-о!.. А пшыпаліць да-аць можам! — падхопліваў «пароль» чарговы ахвотнік да сустрэчы і адразу адпраўляўся з ёю ў стары парк.

Аднойчы яны з Васілём пайшлі на Нёман шукаць Бельскую. Не то гарадскія, не то вясковыя дзве дзяўчыны, таксама з «андуляцыяй», у шэрых плашчыках і з рыдыкюльчыкамі, спаткалі іх, як братоў. Адна добразычліва пацікавілася:

— Панну Зюту вам? Занятая!

— З кліентам якраз!— удакладніла другая.

Васіль аж змяніўся з твару.

— Вы дамаўляліся?— паспачувалі яму.— Дзісяй работы мае многа, прошэн пана, ніц не зробіш!

I з аголенай праматой далі зразумець, што гэтую самую Зюту ахвотна могуць.

I далей у паводзінах дзевак прабівалася спачуванне да сяброўкі, салідарнасць ды гатоўнасць абараніць. Лаўрэн выразна пачуў, як шэптам перагаворваліся:

— З кім яна цяпер?

— З Драздоўскім.

— Ма-атко бо-оско! Гэты — патрабава-альны!

— Та-ак. Покуль адпусціць, душу з яе выме!

— Хо-олера я-асна!..

Васіль слоў іхніх не чуў — за гэты час супакоіўся. Дзяўчаты ўжо хлопцам як бы і спадабаліся. Абодвум цяпер не хацелася іх пакідаць.

На прапанову замены Лаўрэн перад развітаннем не то жартам, не то ўсур'ёз тады кінуў:

— А мы, паненкі, не супроць і вас, але ж не маем капіталу!

Дзеўка бесцырымонна адрэзала:

— Тут вам не дабрачыннае таварыства!

— Не багадзельня! — дадала другая.

Першая пакпіла:

— Шчэ — у доўг захочаце?

Толькі цяпер абодва далі драла.

Зюта Бельская — пышнацелая і каравокая — слыла сярод іх каралевай. Гэтая брала з кліентаў аж па два злотых, таму была не надта даступнай для салдат — прымала капралаў і харунжых. Якім чынам гэта зрабіў, цяпер невядома ды і не так істотна, але ж той самы Васіль Шпак да красуні ўсё ж такі падлабуніўся і нават паступова заваяваў. Пасля службы ў войску завёў у свае Масаляны ды справіў з Бельскай вяселле.

Масалянцы казалі — першыя гады абое нават палюдску жылі. У Шпакоў нарадзіліся дачка, сын і зноў дачка. Зюта аказалася чулай мацерай і руплівай гаспадыняй. З каравокай полечкай Васіль, мажліва, і да старасці гэтак дацягнуў бы, калі б не вёска са сваім дурным прыставаннем.

Гадоў з дзесяць пасля Васілёвай жаніцьбы раптам з хаты ў хату па Масалянах папаўзла чутка — хто такая Зюта і адкуль. Людзі адразу да кабеты перамяніліся. Болей не стаў яе ніхто браць за куму. Не запрашалі на вяселлі. Не пазычалі ўжо ў Зюты ні солі, ні запалак, ні рэшата. А тады пачалі прыпісваць ёй, бы вядзьмарцы, неўраджай лёну і каноплі, паморак свіней і слабыя ўдоі.

Якраз пачалі падрастаць дзеці. Вясковыя аднагодкі на малых «шпачанят» абрынулі абразлівыя мянушкі. Як іх ні абаранялі настаўнікі, а далей другога-трэцяга класа дзеці Васіля не вытрымлівалі — школу адзін за адным кідалі.

Зюта на вёску люта азлобілася. Пачала агрызацца і абліваць масалянцаў граззю ды выдумваць, чаго не было і быць не магло, а гэта толькі падліло ў агонь масла.

З-за згрызоты і распаду вантробы злыя языкі паступова і загналі яе ў магілу.

За пару гадоў Зюта паспела так перасварыцца з усімі, што і хаваць яе не было каму — на могілкі завёз яе мужык з дзвюма глухімі бабулямі і старэйшай дачкой, бо астатніх малых на гэты час сваякі забралі.

Не лепшы лёс чакаў і мужа.

Пасля вайны Васілёвы дзеці падраслі і давай бацьку вытыкаць, што парабіў іх навек нешчаслівымі — ажаніўся з прастытуткай. А тут — новыя непрыемнасці.

Макар Казальцоў з Васілём падалі заяву ў сельскую партарга-нізацыю з просьбай прыняць іх у ВКП(б) ды залічыць стаж работы ў Камуністычнай партыі Заходняй Бе-ларусі. Тагачасны старшыня калгаса Савоська кандыдатуры адвёў, бо, маўляў, яны — выхадцы з іншай партыі[[17]], яшчэ невядома, чым пры Польшчы абодва занімаліся, ім не пра членства трэба зараз думаць, а — сушыць сухары, бо хутка такіх будуць у Сібір вывозіць.

Вярнуўся змрочны Васіль у той вечар дамоў, а наследнікі дабавілі — пачалі яшчэ вытыкаць яму мацерыну чорную кніжку і вуліцу Гувера. Пасля грызні з наследнікамі Васіль і кінуўся ў хлеўчык да тае самай касы...

«А прастытутка — таксамо чалавек. I не заўсёды яна была такой. Іншая нешчаслівая дзяўчына не мела за што сабе нават купіць і кавалак хлеба — у горадзе дарам хто табе яго дасць. А скуль ты на яго грошы возьмеш?

Найбольш, вядома, цярпелі вясковыя. Прыедзе такая на службу першы раз у горад, штосьці з пакамі ў яе не атрымаецца, а дахаты, бедная, вярыуцца ўжэ не можа, бо яе хлопца за гэты час бацькі паспелі ажаніць з другой, і — што няшчаснай рабіць? Былі выпадкі, калі такія з моста кідаліса ў Нёман, клаліса пад поезд альбо выпівалі раствор ад галовак з запалак. А ікшая — ішла «на брук», як гаварылі ў той час».

Служанства ў горадзе мусіла прайсці кожная дзяўчына, калі хацела мець хоць які грош на пасаг, інакш — адкуль ты яго тады ўзяў бы? На вуліцы трошы не валяліся. А яшчэ служанства дабаўляла вясковай дзяўчыне сталасці, было тым самым, што цяпер некаторым — экзамен, калі не больш. Зараз, вядома, мала ўжо хто і памятае.

Зрэшты, усю трагедыю таго пакалення вясковых гаротніц і сам разумееш, калі галаза пасівела ды выпадаюць апошнія зубы, бо ў той час на свет чалавек глядзеў цалкам іншымі вачыма. Вядома, не ўсе былі такімі дурнымі — Шпакоў Васіль разглядзеў, што да чаго, і тады. Ён з Зютай Бельскай нават унь павянчаліся.

Не дай бог, якой доляй іх надзяліў лёс.

4

Кожная панская кватзра мела абавязкова чорны ход. Вёў ён праз вузкую стромую ды змрочную лесвіцу, але яе невыгоды ніхто не заўважаў, хоць служанка менавіта тудой валачыла з падвала вёдры вугалю, бярэмы дроў ды перла з базару кошыкі з мясам, садавінай і хлебам — ненажэрнаму панству на стол. Каб невядома колькі ў доме жыло маладых мужчын, ні аднаму бычку і ў галаву не прыйшло б служанцы дапамагчы ці хоць паспачуваць.

Чорным ходам магла іншая дзяўчына і бацьку з мацерай да сябе на хвіліну пусціць, калі тыя прыязджалі з вёскі чаго-небудзь у горад...

Паны жэрлі ў тры горлы ля накрытага сурвэтай стала з відэльцаў ды лыжачак, смакавалі ўсё свежакькае і пахучае. А служанка з'ядала на хаду халоднае на кухні толькі тое, што заставалася, зныдзганае, ад панскага балю ды што яшчэ пані, зрабіўшы вялікую ласку, ёй выдзеліць.

Ух, якая панавала сцяна паміж служкай і панамі! Нездарма і тую рэвалюцыю людзі зрабілі — больш такога вытрымаць, вядома, чалавек не мог.

Ніну служанства таксама не мінавала.

Потым прывозіў ён з жонкай сюды не раз лішак бульбы на праданне, каб накупіць корту хлопцам на вопратку. Поўны палукашак набівалася суседак. Усю дарогу, бывала, бабы мелі аб чым успомніць — і пра тое, як паны служанцы хлеб выдзялялі, як не давалі аніякага прадыху, як абдурвалі з аплатай. Іншы панок, зараза, так і чапляўся, так і прыставаў. Заставацца з ім адзін на адзін у памяшканні нельга было і мінуты.

Ніна дзівілася:

— А паглядзіш на такого збоку, ніколі і не падумаеш, што на падобкае здольны! Паважны, элеганцкі, дарагім мылам пахне! Кіп-цюры тыя ад лаку на ім блішчаць, модны гальштук з залатой пры-колкай вісіць, і сам цёнгле — «прошэ бардзо», «пшэпрашам бардзо», «пенкне дзенькуен», «нех шановна паненка сень не обавя», «естэм до услуг шановнэй паненкі»!

Набічкаваныя ў возе бабы дружна падтаквалі.

— Маю сястру, Марысю, пані спецыяльна для сваго мужыка падабрала, каб яе пан не бегаў на тую вуліцу Гувера. Мо з дваццаць дзевак, падло, перабрала, аж нарэшце спынілася на ёй. Але мая Марыся неўзабаве, як толькі разабраласа, што да чаго, такому ўхажору абцарапала морду да крыві і ўцякла ад іх. Затым свайму пану баба падсунула Зюту з Аўгустова — з таго ў Шпачыхі і пачалоса, сама Бельская нам расказвала, дальбо!

А яшчэ тады перад кожным касцёлам ды царквой цягнуўся даўжэзны хвост жабракоў. Маладыя і старыя Гарбатыя і бязкогія. Бязрукія і бязвокія. Струпастыя і бяззубыя. Бабы і мужыкі. Дзеці і падросткі. Усе ў рваных лахманах з раніцы да вечара канючылі, скавыталі ды чапляліся да прахожых...

Адным словам, да горада прыглядзецца Лаўрэн меў магчымасць з розных бакоў яшчэ задоўга да вайны. А праз нейкі час зноў выпала аказія.

Пасля апошняй сусветнай калатнечы хлопцы яго абодва вучыліся тут на шафёраў. Прывозіў часта сынам харчы ды прыглядаўся таксама.

Не было на што глядзець.

Ну і што, калі ў горадзе жылі некалі каралі ды магнаты, адбываліся польскія сеймы, а з яго крапасных сцен скацілася не адная галава. Пасля апошняй вайны ў ім можна было знайсці адно некалькі сяк-так дагледжаных вуліц. Затое на астатніх — ціснуліся адзін да аднаго трухлявыя, крывабокія, бедныя драўляныя домікі-халупкі — адно што не саломай крытыя, як на вёсцы, а — гонтай і часам — дахоўкай. Пліты тратуараў з надпісам «Magistrat m. Grodna» мелі яшчэ прамяністыя ямкі ад выбухаў супрацьпяхотных мін, а сцены, ганачкі і шчыты — ірваныя дзіркі ад асколкаў і куль.

Паміж брукам і тратуарам цяклі рэчачкі з памыяў. Паабапал гэтых самых раўчакоў буяла смярдзючая трава — конь і той вярнуў ад яе морду. Пасля ж базарнага дня ўвесь горад быў завалены сенам і смеццем. Валяліся на бруку агрызкі, шматкі капусты, саломы, транты, растаптаныя слівы і конскі памёт. Ва ўсім раскошным багацці грэбаліся такія прорвы бойкіх вераб'ёў, бытта з усяго павета зляцелі-ся на сваё птушынае вяселле ды не могуць нацешыцца.

Лаўрэн памятаў, як гараджане яму тлумачылі:

— Не выдзяляе ўлада грошай на будаўніцтва. Усё ідзе на ўзняцце з руін Мінска, Віцебска, Магілёва і Гомеля. Наш горад — сам ведаеш — ад войнаў уцалеў. Покуль што людзі маюць дзе жыць.

I Лаўрэн прызнаваў слушнасць тых тлумачэнняў, бо змалку прызвычаіўся верыць таму, што бачыў уласнымі вачыма.

БАРДЗЮРЫ I ДУРНЫ РЭПРАДУКТАР

1

Старасць для іншага чалавека, што пыл для паліто — выводзіць навонак усе плямы характару. Лаўрэн яшчэ больш стаў нецярплівым да няхлюйства, уражлівым на негаспадарлівасць і парадак, таму не мог зараз нарадавацца.

Перад Лаўрэнам цяпер на тым самым месцы высіліся новыя гмахі. Іх не назавеш нават і дамамі — нейкія кантастыя скрыні ды скрыначкі са шкла і бетону, з балконамі, балкончыкамі ды лоджыямі, пастаўленыя то на кант, то на папа, то бытта нядбайна параскіданыя ўздоўж тратуараў. Дзе знаходзілася яшчэ нядаўна, здаецца, тая самая вуліца Гувера — паспрабуй разбярыся.

Поўныя магазіны тавараў. У харчовых — усё файна запакавана. Патрэбна табе ўзяць два гатаваныя буракі, дзесятак яек ці паўфунта масла і — бяры, калі ласка, у цэлафанавым мяшочку ці ў беленькай паперцы.

Што — масла!

Нават бульбу і тую адпускаюць людзям у спецыяльнай сетачцы — трымай за вузялок ды нясі!

Усюды клумбы з ружамі ды пышнымі чырвонымі кветкамі — як іх людзі называюць, Лаўрэн і не стараўся запомніць: хай ужо назвы такіх дзіковінак ведаюць унукі, ім усё жыццё глядзець на іх ды нюхаць.

Па-панску апранутая публіка. Дзіўныя тралейбусы. Легкавыя, легкавыя, легкавыя, а паміж імі звітныя матацыклісты ў шлемах, бы спелыя яблыкі.

Куды ні глянь — цямнее асфальт: шчыльны, гладкі, аднатонны, як брусок ад брытвы. Па яго краях — акуратна падагнаныя пад лінеечку дабротныя бетановыя ды гранітныя бэлькі і бэлечкі. Дзе трэба машыне заязджаць у двор, парогі і парожкі акуратна счасаныя пад вуглом... Нават дурню відаць, што майстры справу сваю рабілі тут з вялікай ахвотай, з радасцю, з душой і «на совесць», бо толькі тады атрымліваецца гэтак усё дабротна і ладна.

«Трэ ж было нарабіць усяго гэтага!

I ты толькі паглядзі, што ў людзей атрымліваецца, калі адно яны захочуць добро ды з толкам возьмуцца дружно за дзело!

Але ж, халера, колькі мусіло яно каштаваць. Напэўно — купу грошай. Унь куды, выходзіць, пайшлі тысячы цэнтнераў зерня і буракоў, тоны мяса, малака і з нашай Зялёнай Даліны! Але ж хібо шкада на такое?

Ай, малайчыны — усё па-гаспадарску і аж так файно зрабілі! Дый цяпер усё гэто хтось палівае, скрабе, пуцуе, падмятае, беражэ! Талково, талково!..»

Цэлае жыццё дзядзька працаваў, бы той чорны вол, але мільёнаў не нажыў, бо праца для яго была сэнсам існавання, а не сродкам дасягнення асабістай выгоды ды маёнтка. Светам, паводле яго глыбокага пераканання, адвечна правілі.

Парадак,

Сумленнасць,

Праўда.

Таму цяпер, разважаючы гэтак, Лаўрэн як бы і сам станавіўся багацейшым. Ужо рупліва падняў пустыя кубачкі ад марожанага, бязладна пакіданыя дзецьмі, і панёс да урны.

Побач з урнай якраз латалі вуліцу. Тры мужыкі і дзве дзябёлыя бабы з шуфлямі ды каточкамі былі замусоленыя, бы тыя д'яблы ў пекле пры катлах з грэшнікамі, але Лаўрэна гэта ані крыху не здзівіла — хіба ж пры такой рабоце ўсцеражэшся?

Ён спыніўся на хвіліну, паназіраў, як у дужых руках мужчын лёгка хадзілі два сталёвыя каткі, як магутныя бабы спрытна, бытта гуляючы, падсыпалі ім у ямкі смаляніста-чорную, што аж дымілася, масу бітуму.

Насцярожана прыслухаўся.

Па гаворцы вызначыў дакладна — гэткія ж, як і ён, «сакуны» з наднёманскай вёскі. I зарабляюць, напэўна, немалыя грошы — за такую работу, вядома, шкадаваць ім ніхто не будзе...

Лаўрэну ж надта захацелася ўзяць у дзябёлай кабеціны з жылякамі на тоўстых ды загарэлых лытках шуфлю і ўволю пакідаць асфальт, паспытаўшы даўно не адчуваную мускульную радасць. Але выканаць жаданне не адважыўся — не быў пэўны, што людзі прыхільна прымуць яго захцянку. Яшчэ папруць ад сябе, як прыблуду-бобіка. Выгляд вольных ды здаволеных і самавітых вяскоўцаў-землякоў зноў пасяліў у яго душы пустэчу.

Ён уздыхнуў і павалокся ў бок парку. Каб развеяць смутак, ужо каторы раз пастараўся падзівіцца адкрыццём, якое зрабіў для сябе на гродзенскіх вуліцах.

Зараз ён знаходзіўся ў цалкам новым і разоў у пяць большым за даваенны горадзе. Народ цяпер тут жыў пераважна прыезджы — з усіх канцоў свету. Але — от фокус! — усе жыхары мелі няўлоўныя рысы, па якіх адразу пазнаеш гродзенцаў. Лаўрэн сіліўся і сіліўся зразумець, чаму адбываецца такое, але ўцяміць не мог.

Паводле акадэміка Д. С. Ліхачова з'ява тлумачыцца нават вельмі проста.

Кожная мясціна ўплывае на паводзіны і на душы жыхароў. Першым чынам дзеці прыезджых пераймаюць гульні, выхадкі і слоўцы мясцовых аднагодкаў — праз іх незаўважальна даходзіць новае і да саміх бацькоў. А дарослыя — што дзеці, паступова і яны ўспрымаюць нозыя звычкі ды звароты мовы ад мясцовых: гавораць — «егдзіць», «файно», «валкаваць», «ашчэ», ужываюць выразы — «ніц не зробіш», «нігды больш», а чысціня на вуліцах і тратуарах прымушае і цябе для акурка шукаць урну. Тыя самыя вулачкі і закамаркі прымушаюць людзей бегаць і круціцца дакладна гэтак, як бегалі і круціліся па іх сто гадоў таму. Той самы Нёман, тыя ж высокія берагі, пляжы, лес, азёры, дажджы і вецер змушаюць падобным чынам паводзіць сябе летам альбо — зімой.

Ды і выразнай граніцы паміж прыродай і культурай не бывае. Старыя вуліцы ці дамы, цэрквы ці касцёлы прымушаюць кожнага прыезджага хоць і рэдка ўзглянуць на старыя фатаграфіі, памацаць даўнія муры, пацікавіцца, чаму і хто гэта стварыў, прымераць і падагнаць да іх сябе...

Чалавек потым і сам не заўважае, калі ўступіць у духоўную сувязь з тутэйшымі продкамі, стане мясцовым патрыётам і каранным «гродзенцам», што паступова праяўляецца і ў яго вонкавых абрысах.

Вельмі шкада, што ўсяго гэтага не было каму вытлумачыць дзядзьку Лаўрэну. Кіруючы ў парк, бедны ламаў і ламаў галаву над дзіўнай з'явай, губляючыся ў здагадках.

2

Гарадскі парк пачынаўся з дзіцячай пляцоўкі з каруселямі, «чортавым колам» ды гойдалкамі.

Неўзабаве Лаўрэн апынуўся сярод віску і гвалту. Пругкія, зычныя галасы малых, як праз сон, напомнілі яму на імгненне час, калі прывязваў да сука старой грушы вяроўку ды гойдаўся таксама да адурэння, выклікаючы ў брата зайздрасць, калі праз сумёты валокся на старыцу за поплавам пакоўзацца, а вечарам, запаліўшы з бацькам фанар «лятучая мыш», цягалі з-пад страхі сонных вераб'ёў, і пасля цэлы дзень ён і Юзік мелі чым забаўляцца, покуль кот не пералоўліваў іхніх цацак.

Не, сваю долю дзяцінства, мабыць, атрымаў спаўна і ён. Толькі ж гэта было даўно — яшчэ да першай сусветнай вайны, і ўспаміналася ўсё бытта з таго свету.

За пляцоўкай для малых — доўгі шэраг вітрын са свежымі газетамі.

На хутары Лаўрэн не глядзеў у тэлевізар зусім. Не чытаў там і газет, бо вельмі ж не меў часу. Добра ведаў, што кожная навіна рана ці позна да яго дойдзе праз людзей. А на новым месцы — жыць без аднаго і другога не мог.

Уладзік выпісваў мінскага і маскоўскага «фізкультурніка» ды яшчэ — «За рулём»; там Лаўрэн не знаходзіў нічога для сябе цікавага, таму не браў нават у рукі.

Нявестцы паштарка прыносіла часопісы «Тавары поштай», «Мода польска», «Кабета і жыце» ды яшчэ адзін — тоўсты, як добрая кніжка; у ім апісвалі пра выкапаныя чаропкі і косці, пра стрэлы і пікі, пра муры, растворы ды камяні, і чытаць пра ўсё гэта нудзіўся таксама.

Затое Лаўрэн памалу за тры месяцы павадзіўся вылузваць для сябе навіны тут з вітрын.

3

Выняў акуляры ён і ўзяўся прыглядацца праз шкло да сваёй любімай газеты — «Труд».

Адразу кінулася ў вочы інфармацыя аб новым палёце касма-наўтаў. На гэты раз з нашымі пашыбаваў у неба кубінец Арнальда. Лаўрэн за яго парадаваўся — пісалі, што з неба хлапцу яго Гавана здалася, вельмі прыгожай.

Ах, як кубінцу спадабаўся родны горад.

На другой старонцы Лаўрэн вычытаў, што на Украіне цяпер ужо цікавяцца не вагой буракоў, а выхадам цукру з гектара бурачнага палетка. Па тры, па чатыры, па пяць тон у некаторых калгасах яго атрымліваюць.

«I правільна ўкраінцы робяць, бо для чаго садзяць бурак і потым з ім гэтак цацкаюцца? Для гэтаго самаго — цукру! Іншы палетак дасць табе прорву карэнняў ды кожны вялізны — бы той свіны саган, а то і большы, а што з яго? Жмых адзін!» — уздыхнуў Лаўрэн з палёгкай ад людской здагадлівасці.

Грамыка зноў выступаў на Асамблеі ААН і ўгаворваў амерыкан-цаў супроць вадароду. Але тыя — як сталі калісьці на сваім, так і — ні з месца.

«Што зробіш — буржуі. Нябось, каб амэрыканцаў тых у апошнюю вайну добра падсмаліў чырвоны певень, каб і іх прыпякло, каб і іхнія сем'і папагаладалі, наеліся страху, пакармілі вошай, атрымалі такую прорву пахаронак...»

У Сімферопалі здарыўся вялізны пажар у больніцы. Ішла якраз аперацыя над чалавекам і ўспыхнулі палаты. На ратунак хворым кінулі курсантаў з нейкага вучылішча.

«Малайцы, хлопцы, пастараліся — усіх, дзякуй богаві, выратавалі. Але скажы ты, велькія пажары былі калісь — зразумело, бо покуль яго ўбачылі, покуль пажарнікаў пабудзілі, покуль прывалаклі коньмі тыя бочкі з вадой, покуль развярнулі шлангі!.. Але ж як пажары ўхітраюцца цяпер выбухаць і разгарацца, што за халера? Столькі чырвоных машын завялі, спецыяльнай службы столькі трымаюць, а яна начаку ўвесь час?!.»

На Волзе зноў няма куды падзець памідораў...

«I валжане, выходзіць, гэткія самыя гаспадары, бы нашы. I яны потым есці будуць — балгарскія ды польскія. Як нашыя цяпер яблыкамі свіней ды кароў кормяць ледзь не ва ўсіх прынёманскіх вёсках, а потым калейкі машын пачнуць завозіць у магазіны фрукты загранічныя».

У раздзеле «Прырода» апісвалася, як птушкі ў мурашніку «купаюц-ца». Такі звычайны сабе дрозд спікіруе на капец і кіпцюрыкамі руйнуе мурашыныя церамочкі. Мурашы ўверх дружна пускаюць сваю кіслату з жыватоў, а хітраму дразду гэтага і трэба. Птушка пер'е распушыць ды ў воблаку кіслаты з боку на бок сабе здаволена перакульваецца — мінут з пятнаццаць купанку такую прымае і як не крэкча ад здавальнення.

«От, глядзі, і ў такой малечы свая хітрасць — і яна выгоды сваёй шукае!»

Пад Белгарадам у адным калгасе брыгадзіру Аляксееву стукнула восемдзесят. У яго аж трынаццаць дзяцей, дваццать чатыры ўнукі, дванаццаць ужо праўнукаў бегае, а з жонкай яшчэ моцныя — працуюць абое. Маюць добры садок і вялізны дом з верандай. I во — стаіць сабе сівы зух на фатаграфіі на паўгазеты, трымае новенькага ровара за руль ды здаволена ўсміхаецца. З аднаго, з другога боку ды за ім на лавачках выстраілася ўся фамілія Аляксеевых. Народу — бы з цэлай вёскі хто спецыяльна назганяў...

Гэты артыкул Лаўрэна крапуў найбсльш. Крануў за жывое і прымусіў задумацца.

Хлопцы яго скончылі ў Гродне вучобу, і бацька дамовіўся ў праў-ленні, што абодвух возьмуць на работу ў калгас. Ніна так і накінулася: «А што ім тут рабіць, ты падумаў? Унь дочкі Хвядоры Касавокай папрыягджаюць да бацькі і цэлае лето сіненькім мячыкам іграюць на выгане, як Вішпінгавы паненкі, а тваім дзецям тут у гнаі капацца? Хай і яны сваго шчасця пашукаюць, мазалёў хопіць маіх і тваіх!»

«Дурная баба, нібы бывае лёгкае шчасце! Ну, Мікалай, зразумела, паступіў на важную службу, і там без яго на моры не могуць абысціса. А што выйгралі Уладзік з Паўлам тут, у гэтым цесным горадзе? Цяпер на вёсцы е тыя самыя «Ікарусы» ды магазіны з таварамі. Праўда, у Зялёнай Даліне мо не з такім форсам тавар запакоўваюць, але ж і там поўно таго самаго масла, цукру і каўбасы. Асфальт, хоць і наздрава-ты, але пракладзены і там да кожнай фермы. Тыя самыя клюмбы з ружамі нават ля самога кароўніка — мы ж з Нінай іх разбівалі ды зверху навальвалі чарназёму пад клюмбы. А грошай у людзей на вёсцы яшчэ нават болей. Апранаюцца там мо і не так модно, але напэўно багацей. Кватэры спецыялістам сталі выдаваць з такімі самымі выгодамі, а маладых, хто толькі хоча ды не лянуецца, вечарамі сюды прывозяць на аўтобусах на канцэрты. Пуцёвак на Каўказ, у Венгрыю, Чэхаславакію скалькім людзям сваім калгас падарыў! Нядарам гарадскія цяпер пруцца кожны тыдзень у вёску. Фунт танных цукерачак прывязе, абладуецца торбамі з харчамі ды назад валачэцца, як на тую паншчыну. Вядомо, работа там пыльная, рабіць яе цяжэй — абы з рук там нічога не збудзеш, бо праца твая ў цэлай вёскі на віду, але ж для чаго тады і на свеце жыць?

Фігу з макам хлопцы выйгралі.

Мала таго.

Калі можно казаць пра якіясьці грахі перад богам, каб ён на самай справе быў на тым небе, то сыны зрабілі грэх найбольшы — дапамаглі не каму-небудзь — свайму роднаму бацьку стаць абсалютно нікому не патрэбным, пустьгм дармаедам. А мог бы, хлопцы, і ваш стары таксамо быць Аляксеевым. Хібо ваш — у чым-небудзь горшы? Напэўно, мог бы! Ну, мажліво, і не зусім такім ужэ надто слаўным, як той з вітрыны, а ўсё ж такі...»

4

Крочыў цяпер Лаўрэн ад вітрын, а дурны настрой агортваў яго з новай сілай, і ўсё навакольнае бачылася яму ўжо, як у крывым люстэрку.

У парку зелянела сакавітая, густая трава. I было яе пару гектараў. Лаўрэн са шкадаваннем падумаў:

«Тако-ое дабро гіне! Сколькі ж тут можна было б пракарміць кароў! Якую цыстэрну малака яны далі б! Хібо ж пашкодзіло б каму, калі б ранак тут сабе пахадзіло з дзесятак рагуль пад наглядам пастуха? Такая людская паша, а — марнее занішто! Унь, дзе ніклая трава, бялее і дзяцелінка, а таксамо згібне! Там жа, напэўно, мурог! Рабіць з яго сено і даваць каню, то будзе сыты, што ад аўса!»

У скверы гэтую самую траву стрыглі машынкі. Тры пстрыкалкі дымілі сінім смуродам, часта ламаліся ды траскацелі, бы матацыклы, што хоць ты затыкай вушы. З апаратамі дужаліся юнакі ў здатных куртачках.

«Які дурань гэтыя машынкі прыдумаў? Я ж па расе адзін за ранак паклаў бы сваёй літоўкай увесь гэты абшар у пракосы і не надто намэнчыўса б. З гэткай сакавітай кашанкі можно пару капіц добраго сена нарабіць. А пстрыкалкі гэтыя? Патрашчаць, патрашчаць, траву пабрыдзяць, бы сечку, на ўвесь сквер расцярушаць дзецям для забавы, і ёй — капут. Другой работы не маюць гэтыя людзі, ці бянзін у іх лішні?! Цьфу, каб вы згінулі!»

Успамінаючы часамі шасцідзесяцігадовай даўнасці тоўстых дзе-вак з лыткамі, як збанкі, і хлопцаў з няўклюднай хадой, з перакоша-нымі ад цяжкай работы плячыма, ён часта захапляўся статнасцю фігур у сучаснай моладзі. У цяперашніх адчувалася больш сілы, чым патрэбна было ім, каб насіць сваё звітнае цела, і хадзілі ўсе яны, не датыкаючыся зямлі.

Заспеўшы і зараз каля фантана выфранчаных ды галаслівых юнакоў і дзяўчат, ён з непрыяззю ўжо падумаў:

«Усё швэндаеце? Усё красуецеса, марожанае ды цукерачкі ліжа-це? А калі ж вы працуеце?!»

На галінках бэзу трапіла яму на вочы нейкая ануча. Лаўрэн са злосцю сарваў яе ды шпурнуў на кучу сухога лісця. Па тым, як пад яго рукой разлезліся збуцвелыя ніткі, вызначыў — ануча, напэўна, вісела тут яшчэ і зімой.

— Столькі народу праходзіць сюдой кажнюткі дзень, і няма ніко-му дзела! — прабурчаў з прыкрасцю, бытта ў яго хтосьці ўкраў неш-та.— I куды толькі павернуты ў вас вочы?! Рукі ў вас адпалі б, калі б анучку адкінулі? Нічого з імі не здарыласо б! Вы ж амаль усе мужыц-кія дзеці ды ўнукі, вы ж павінны ведаць усяму гэтаму цану, чаму ж хутко так папанелі?!

З рэпрадуктара над вухам пісклявы голас зацягнуў:

Ну, почему-у, почему-у, почему-у

Тот светофо-ор зеле-ены-ый?

Ах, потому-у,. потому-у, потому-у,

Что он был в жизнь влюблё-онный!

Лаўрэн адразу нагадаў прыкры выпадак.

Праходзячы неяк каля універмага, ён туды заглянуў ды набыў сабе мандаліну за шэсць рублёў. Дома, настроіўшы сяк-так інстру-мент, пачаў браць акорды ды з радасным здзіўленнем заўважыў — яшчэ, здаецца, тое-сёе памятае, толькі трэба добра патрэніраваць пальцы. Неўзабаве пасля першай сусветнай вайны Лаўрэн удзельнічаў у струнным аркестры, калі ў Зялёнай Даліне існавала «Грамада»[[18]].

Закрыўшыся з новенькім інструментам у дзіцячым пакоі, стары некалькі дзён запар вытрэнькваў «Свеціць месяц», «Камарынскую», «На сопках Маньчжурыі», польку «Юрачка», марш «Палтава» ці «Лявоніху», успамінаючы з сумнай тугой на душы, як іхняя кампанія на чале с Кавальцом Макарам хадзіла некалі па вёсках з канцэртамі. Слых Лаўрэн меў неважнецкі. Адзеравянелыя пальцы не слухаліся. Але ўспаміны да таго былі хвалююча-прыемнымі ды мілымі сэрцу, што ён забыўся пра ўсё на свеце. Ды ўвайшоў да яго з транзістарам Уладзік і параіў бацьку занятак кінуць.

«На, тату, лепш транзістар,— сказаў.— Слухай лепш яго, бо мая Кіра не можа цярпець тваёй мандаліны. Не пераносіць баба. Гаво-рыць — ад яе баліць надто галава. Не хапало шчэ, каб мая жонка ду-мала, што ты здзяцінеў на старасць! Сам ведаеш, якая яна ўшчып-лівая ды ўпартая. Даю табе ўзамен. Во гэтую галку так пакруціш, і ён уключыцца, гэто зусім просто, не бойса! А тут дзёрнеш уверх так пупсік і — антэна вылезе! Тут — Масква, Мінск, а во— Варшава! Яна часто народныя песні перадае, абэркі ды кракавякі розныя на акардэоне рэжуць адтуль файно, я і сам люблю часамі іх паслухаць!..»

Пачуўшы зараз песню пра «зялёны светафор», Лаўрэн з крыўдай нагадаў выпадак з мандалінай ды са злосцю ўпікнуў сына з нявесткай, бытта Уладзік і Кіра стаялі перад ім:

— Заткнулі б лепш гагаўку гэтай піскле! I патупаў далей.

За скверчыкам учора пачалі разбураць стары дом, і Лаўрэну захацелася ўзглянуць, як там ідуць справы. Прыбыўшы на месца, выявіў — ад таго дома і след прастыў. Здарэнне адзначыў ужо са здавальнекнем — нібы вырвалі гнілы зуб у роце здаровага чалавека і цяпер ён не стане больш псаваць выгляду. Адкрылася глыбіня падворка — яго да жоўтага пясочку развярнуў нож бульдозера. Толькі ў самым кутку свежанькай пляцоўкі ззяла яміна — там якраз палілі старыя пакрышкі. Мабыць, накідалі іх у агонь многа, бо тлусты слуп дыму валіў густы ды чорны.

Калісьці ля вакзала апынуўся Лаўрэн упрытык з паравозам. Бочка цыліндра раптам як бы здрыганулася ды так чмыхнула імклівым струменем пары, што імгненна вымыла з броўкі перад сабой усе каменьчыкі ды жвір аж да грунту, а яго самога ледзь не зваліла з ног. Упершыню ўласнай скурай адчуў ён тады сілу пары ды падумаў — нездарма цэлыя эшалоны вугалю гаыяе па рэйках ды круціць розкыя трыбы і трансмісіі на заводах.

«Няўжо і дым гэты кельга як-небудзь выкарыстаць,— успомніў ён цяпер выпадак на вакзале.— Унь, хітрыя немцы ў першую сусветную вайну напаўнялі, кажуць, дымам свае цыпіліны, і тыя страшыдлы лёталі, куды толькі нямецкім лётчыкам уздумаласа, нават — на Вільню. А пусці на добрае дзело гэты кручаны жгут? Ліхо ведае, што можно было б зрабіць ім! Ы-ых, які шчыльны, ты паглядзі! А густы і смалісты: страх і падумаць, што за сілу ў сабе тоіць — мо з восем коней, і што? У небо такое дабро пускаюць!»

За высокім плотам перад двухпавярховым будынкам — усе дрэвы ўсыпаныя перастаялымі вішнямі. Былі яны аж чорныя. Блішчэлі на сонцы плады, бы вугалькі, не кранутыя нават вераб'ямі — абжэрліся, падлы, і тыя. Выглядала на тое, што на дрэвах вішням гэтым да зімы так вісець...

Са здзіўленым абурэннем, з трывожнай бацькоўскай спагадай,— бо ў прадчуванні спаткання з унукам настрой яго мяняўся,— з адценнем не то старэчай замілаванасці, не то гордага захаплення Лаўрэн паківаў галавой, уздыхнуў ды вымавіў услых:

— Ох, дзеці, дзеці! Каб з магіл усталі вашыя дзяды з прадзедамі і падзівіліса на ўсё гэто, то, напэўно, вам сказалі б — дагаспадарыцеса вы, што шылам хлеб есцімеце! Такая распуста да дабра давесці не можа!

З НАШЧАДКАМ ЗА РУКУ

Хлопчыка ён забраў з дзіцячага садзіка разам з суседавым Вадзікам ды накіраваўся ў горад. Малыя прадоўжылі нейкую сваю спрэчку, а Лаўрэн, насумаваўшыся за цэлы дзень адзін ледзь не да вар'яцтва, са здавальненнем і скрытай цікавасцю пачаў прыслухоў-вацца да іхняй балбатні.

Суседаў хлопчык выхваляўся:

— А ў мяне дома ёсць зілёная банка, і я налью ў яе з батарэі электрычасці!

Унуку не хацелася быць горшым:

— А мой тата — шафёр! Ведаеш, на якім аўтобусе егдзіць? Такім — як домі. Не — як цэлых тры дамы!

Сябар не адставаў:

— А мой тата на дом можа нават залезці, от!

— Ну і што-о? Мой шчэ вышэй залезе!

— А наш — самы галоўны ў горадзе міліцыянер!

Уражаны напавал такой інфармацыяй, Ігар на хвіліну анямеў, не ведаючы, чым крыць. Лаўрэн жа не мог устрымацца ад усмешкі, бо кожную раніцу назіраў, як па суседа прыязджала малочна-белая «Волга». Чалавек быў надта важным начальнікам — дырэктарам вялізнага камбіната, але ў малых на людзей — свая мерка.

— I тата мне сёння сіні аўтамат прынясе! З лямпачкай! Толькі — бзых-бзых-бзых!

— А ў мяне будуць дзедавы акуляры, калі ён памрэ, праўда, дзед? — турзануў яго ўнук.— I бляшаная банка тады будзе маёй, у якой ты трымаеш грошы, дзед, праўда? Тая — з малюначкамі на баках, што на шафе стаіць?

Лаўрэн пацвердзіў.

Тут і нагнала іх абвешаная пакункамі ды пакуначкамі, як нава-годняя ёлка цацкамі, суседка.

— Як бачыце — паспела сама! — перахапіла малога.— Бо хоць драпежніка раніцой, кажуць, усё ж такі злавілі і ў заапарк вярнулі, але мне чамусьці за малога ўсё роўна страшна — з ім справіцца не так проста! Вялікае вам дзякуй, суседзе, за клопат!

— Не было ніякаго клопату. От, усё адно ішоў сюды па свайго галэпуса.

Але маці пра яго ўжо забылася. Малы прыстаў да яе з навіной:

— Мама, а Коля Крэнь — фігу выхавацельніцы паказаў!

Маладзіца — бытта і не чула.

— Ты, сынок, усё ў абед з'еў?

— Мамка-а, а бессаромны Коля Крэнь фігу Ніне Уладзіміраўне настаўляў!

— Ты, Вадзічак, скажы мне, ці ўсё...

— Ма-амка, ма-ам! А Коля Крэнь з нашай групы, калі мы зайшлі ў парк да фантана і пачалі караблікі пускаць...

— Не дуры мне галавы са сваім Крэнем! Пляваць я на яго хацела! Што ў цябе каторы раз пытаюся, аглух? Чаму такі неслух?! Якая дысцыпліна ў цябе? Чаго вас вучаць у тым садзіку? За што дыпломы выхавацелькам вашым выдалі? Чаму не падпарадкоўваешся мне? Чаму? Будзеш слухацца?

— Бу-уду.

— Ну?

— Ма-амка, а Коля Крэнь, калі мы зайшлі, то ён...

— А-а, ты зноў за тое самае?! Мае словы табе — на вецер? Што мама скажа, ты не слухаеш? Ты, хуліган, гэтак сваю маці паважаеш? На табе за такія паводзіны, на, на, на, атрымлівай! Шчэ і бацьку скажу, дабавіць!

Ад крыўды Вадзік зароў на ўсю вуліцу.

— А цяпер скажы — у абед усё з'еў, што далі?

— ЬІ-ы-ы-ы-ы!..

— Гавары! З'еў ці зноў ім пакінуў, каб выхавацелькі за твае харчы сабе дачы будавалі і на курорты ездзілі? Кажы мне зараз жа, бо атрымаеш шчэ і не так!

Суседка павяла малога дамоў, пакінуўшы дзеда з унукам адных.

«Цэлы дзень малое трымало ў памяці і нясло табе гэтую самую Крэневу фігу, каб ты, родная маці, пацвердзіла, што рабіць так нельга! Тваё слова было б тут — бы тая пячатка на іншым дакуменце. А што зрабіла ты? Муштруеш малога, як у польскім войску капрал салдата: «Стой! Ідзі! Гавары! Маўчы!» Э-эх, сапсавала малому ўсю песню! Шчэ, пэўне, й вучаная!» — падумаў Лаўрэн са шкадаваннем, ківаючы галавой.

Забіраючы ўнука з дзіцячага садзіка, ён цяпер меў з-за чаго ківаць галавой не адзін раз. Асабліва калі малых вялі дамоў маладыя бацькі. Іншае дзіця і пра тое, і пра гэта пыталася, а бацька тупаў, як балван, і з выразам панурай абыякавасці на твары маўчаў, бы закляты. I не заедзеш такому ў вуха, не звернеш увагу: «Прыслухайса, дурню, да сваго наследніка, яму ж на чалавека вырасці трэ!»

Затое, калі такому гіцлю трапіць сябар, бацьку ўжэ бытта падмянілі. Забывае адразу пра дзіця. Пачынае выхваляцца на ўсю вуліцу — дзе колькі ўчора выпіў, каму што сказаў, калі вярнуўся дамоў, як не спадабалася жонцы, як баба яго «пілавала», як «уламваў» яе, расол потым жлукціў, як пахмяляўся раніцой...

Вадзікава маці — проста заслепленая самка. Зрэшты, ці толькі яна?

Лаўрэн нагадаў, як некалі прыязджалі на канікулы сыны з ГПТУ ды адразу пачыналіся нелады і ў яго.

Ён, напрыклад, пытаўся:

«Ну, хлопцы, як вучоба ідзе?»

Ніна ўжо на яго кідалася, як той ястраб ка курыцу: «Не перашкаджай, хай пад'ядуць!»

Ён і адступаў — пад'есці, вядома, хлопцам трэба перш за ўсё, бо па сабе ведаў — покуль не насыцішся, нічога і ў галаву не лезе.

Але, выбраўшы момант, калі яны мыліся ды мянялі бялізну, зноў вярнуўся да свайго:

«Сыны, як там у вас заняткі праходзяць? Чаму паспелі навучыцца за гэты час? Што новаго ў горадзе? Мост за Каложай пачалі ўжэ будаваць?»

Кабета хоць і засцілала хлопцам ложак у бакоўцы ды ўзбівала падушкі, але была напагатове:

«Няўжэ ў цябе сумлення ані крыху няма? Чаго прыстаеш, як смала? Адыдзі са сваімі мастамі? Думаеш, ім цікаво пра твае масты? З'егдзі ды сам паўзірайса, ці будуюць! От, знайшоў з-за чаго прыставаць да іх!»

У наступны дзень Лаўрэн сыноў будзіў:

«Хлопцы, хопіць вылежувацца, як пан Вішпінг! Паднімайцеса! Паснедаем, пагаворым ды — на работу!»

«Не слухайце яго, дзеткі, не слухайце! Спіце, спіце сабе, калі паспаць можно,— набірайцеса сілы, бо за жызню сваю шчэ наробіцеса! — выскоквала абураная жонка з кухні ды венікам перла мужыка з бакоўкі на двор.— Што з цябе за бацько, родным дзецям не спрыяеш! Пацешыцца сваёй хатай нават ім не дасі!»

Затое яна дазваляла цешыцца, і — во...

«Ну, Ніна — вясковая цёмная баба. Але ж Вадзікава маці, напэўно, магла б і разумнейшай быць!»

— Дзе-еду, маро-озанага хацу!

«Няўжэ — усе жанчыны аднолькавыя? А што думаеш, мабыць, адна на адку нечым падобныя. Нядарам людзі ж і гаворку склалі: баба — е баба, нічого з ёй не папішаш. На вёсцы іхнюю бязглуздую ўпартасць і засляпленне дзецьмі ўраўнаважваюць, вядомо, мужыкі, а ў гарадах? Тут розныя школы прыдумалі, дзе і павінны такому вучыць перш за ўсё. Нашто ж яны інстытуты свае потым канчаюць? «...Каб выхавацелькі дачы за твае харчы будавалі!..» Такое сказаць на гэтых дзяўчатак! Яны ж так стараюццо, бедныя, за дзецьмі ўхаджуваючы! Ты сама якіясьці шахер-махеры робіш, то не звальвай на каго! Дый што ты лупцоўкай ад малога даб'ешса?!.»

— Дзе-еду, дзе-еду, маро-озанаго купі-і! — дамагаўся свайго, каторы раз тузаючы за рукаў Лаўрэна, унук і, нарэшце, вырваў яго з задумы.

— А-а, аршын з шапкай, смакалыкі любіш? Ты ж, жэўжык, пасля прастуды! Есці табе марожанае цяпер — барані бог! — успомніў ён нявестчын суровы наказ.— Хочаш, каб твае бацькі за гэта шчэ мне пытлю задалі ды з хаты на брук паперлі?

— Не вы-ыкінуць!

— Так ты думаеш?

— Мамка не выкіне!

— А папка?

— I та-ато! Ты ж яго — сынок! I я не есці — лізаць буду! А мамцы не сказам! Купі-і, дзед!

— Каб зноў захварэў?

— Не захварэ-эю ўзэ!

— Ты шчэ, кузака малая, слабы надто!

— Не слабы ўзэ-э!

— Слабы, слабы! Лепш мне скажы, якія там літары,— адцягваў Лаўрэн увагу малога, паказаўшы на вітрыну.— Прачытай, цябе мамка па кніжцы вучыла!

Унук нейкі час раздумваў, варушыў вуснамі.

— Ты, дзеду, працытай лепш сам!

— Я сто разоў чытаў.

Ігар шчыра здзівіўся:

— Ы-ы-ых, а больш не мозас?

— Маро-озанага купі!

— Не скрэндай! Абыдзецца марожніца без нас.

— А-ай, хацу-у!..

— Што ты дзвэнгаеш пра адно і тое самае ды дзвзнгаеш — калейка унь якая перад латком, бачыш?

— А ты мяне на рукі вазьмі, табе без чаргі дадуць!

Лаўрэн аж здзівіўся:

— Ты бачыш, які хітры!

— Даду-уць, дзеду, я ве-едаю!

— Хто ж цябе так навучыў?

— З татам куплялі!

Лаўрэн зноў паківаў галавой.

— Купля-алі, дзеду, пра-аўда!

Дамоў ісці было яшчэ вельмі рана. Куды падзецца? I ён угаварыў малога наведаць заапарк. Унук паспрабаваў паставіць варунак:

— I тады купіс марозанага, дзед, праўда?

— Будзе відаць...

СОНЬКА КАСІЛА З ЯЕ ЗВЯРЫНЦАМ

1

I гэтае месца Лаўрэну было добра знаёмае.

Да польскага войска прызвалі яго неўзабаве пасля першай сусвет-най вайны. А дакладней, калі Пілсудскі, зрабіўшы майскі пераварот[[19]], папаўняў армію новымі людзьмі. Тады якраз за горадам з былога велатрэка, пабудаванага яшчэ пры цару, і рыхзаталі пляцоўку для гэтага самага звярынца.

Грошай польская казна не мела, і магістрат абавязаў галоўнага генерала з гродзенскага гарнізона — таго самага Клеберга — пасылаць на будоўлю салдат за гаўптвахты. Дужацца з бетоннымі плітамі і валунамі, карчаваць пні, капаць паабапал Гараднічанкі катлаваны ды заліваць бетонам арматуру ганялі таксама і Лаўрэна.

Толькі ж усё тое было надта ж даўно.

Лаўрэн не разумеў людзей, якія скардзіліся, што ў іх вельмі хутка прамільгнула жыццё. У яго выходзіла — наадварот. Лаўрэн нават не раз дзівіўся — як даўно было тое дзяцінства, як даўно хадзіў юнаком на танцы, як з сынам Кавальца даваў на вячорках канцэрты, служыў у польскім войску, як даўно былі тыя войны і акупацыя, адбудова калгаса! Бачылася мінулае цяпер, бытта за імглою ці ў даўнім і невыразным сне.

Зараз над тэрыторыяй звярынца навісалі высотныя дамы, бо звярынец апынуўся ўжо ледзь не ў цэнтры горада — на вуліцы Ціміразева. Да гэтай назвы чалавек адносіўся з вялікай павагай.

Яшчэ за «польскім часам» людзі ў Зялёнай Даліне перадавалі адны адным навіну — у Расіі жывуць вучоныя, як два браты,— Мічурын і Ціміразеў. У аднаго і другога ў агародчыку расло на грушах аж па шаснаццаць гатункаў садавіны. Усім ахвотна паказваюць, як такое дзіва вырасціць, бо шчырыя абодва да народа і надта ж яму спрыяюць ды стараюцца. Капіталісты прапанавалі ім па мільёну руб-лёў царскім золатам, аднак выязджаць за граніцу з белымі генераламі ды памешчыкамі і фабрыкантамі адзін і другі адмовіліся наадрэз.

«Бо хочам, каб усё гэто дасталоса сваім людзям і простаму народу!» — адпісалі буржуям.

У заапарку, як зараз усе называлі гэтае месца, Лаўрэн паспеў пабываць ужо разоў з пяць, і ні разу яму там не доўжылася. Не сваіх слядоў у ім шукаў, не.

Прыцягвалі яго, бы магнітам, звяры.

Лаўрэн да розных антылоп-гну, вярблюдаў, зебраў, кенгуру ды жырафаў, каб не псаваць сабе настрою, падыходзіць высцерагаўся. Гэтыя каракаціцы і страшыдлы, бытта з паламанымі хрыбтамі, павыкручванымі рагамі, з расцягнутымі, нібы зляпілі іх з гумкі, шыя-мі, з надутымі жыватамі напаміналі яму нечым куксы прыдарожных вербаў, крывуліны славутага Дуба Партызана з-пад хутара Данілы Кісляка, ці — тое жарабя з шасцю нагамі, якім калісьці ажарабілася ў Кавальца сівая кабыла. Каб агідная пачвара дарэмна не мэнчылася, каб не ляцелі і з навакольных вёсак цікаўныя ды не дурылі яму галаву, стары Кавалец мала каму яе і паказаў. Загадаў свайму Макару ўзяць агіднае дзівацтва за ногі, завалачы на бераг ды плюхыуць у Нёман, дзе вада круціцца млынком.

Не ляжала ў дзядзькі душа і да кракадзілаў. А што ў іх людскага? Валяюцца сабе ды валяюцца, бы камялі моранага дубу, калі б да іх ні заглянуў,— дзіва што жывуць па трыста гадоў. Гэтак і тысячу працьміць мйжна на свеце.

Лаўрэна цікавілі сапраўдныя звяры — тыгры, ільвы, сланы. Нават — ваўкі, мядзведзі, лісы і арлы з шулякамі.

Але найбольш яго прыцягваў, як магнітам валок да сябе, зубр — уладар лясных гушчароў ды краса наднёманскіх пушчаў, аб якім, як Лаўрэн сябе памятаў, на вёсцы адно і гаварылі — з захапленнем ды з пашанай.

2

Памалу дзед з унукам прытэпалі на месца.

У акенцы касы Лаўрэн купіў білет і накіраваўся да аблюбаванага вальера. Нібы адразу апынуўся ў сябе ў аборы ці стайні з мілым сэрцу цяплом ад каровінага дыхання ды моцным, як спірт, пахам аміяку і гною.

Спаткаўшыся з суровым позіркам вялікіх чорных вачэй, Лаўрэн адразу ажывіўся, павесялеў і закрычаў зубру:

— Здароў, кавалер!

— Здароў! — падхапіў унук дзедаву гульню ды запусціў у звера каменьчык:

— Бум-м!

— Усё цябе не пускаюць? А-а, бедны, сядзіш тут і сядзіш у гэтым катуху! Вядома, табе падавай прастору — паляны ды пушчы падавай, я цябе добро ведаю! Але ж ніц ужэ не зробіш, калі папаўса! Цярпі, браце, бо гэто — надоўго! Цяпер вэндзіцца табе тут і вэндзіцца ўвесь свой зубровы век, хочацца табе ці не хочацца!

— Лаўрэн спахапіўся:

— Ах, шкада, Ігар, хлеба з табой не захапілі!

— Бум-м!

— I як гэто, Ігар, мы далі маху?

— Дзеду, а якая ў яго го-орба на пляча-ах!

— Што-о ты, уну-учак,— волат! Шчэ глядзі, які ў яго перад моцны! А якое падгарле!

— А чаму-у?

— Бо ўся моц там сядзіць — во чаму! Халера, сілы ў ім, мусіць быць, столькі, бы ў добрых дзесяцярых коней, не менш! Пэўне будзе! Нават тыгр і слон адчуваюць яго моц і вельмі баяцца — па тэлевізары нядаўна выступаў дрэсіроўшчык Ціханаў і казаў пра гэто! I ўся сіла без карысці тут марнуецца!.. А які хітры, каб ты, унучак, адно ведаў!

— Бум-м! — малы пацэліў у звера трэцім каменьчыкам.

— А ўпарты! Па дарозе трапіць яму бяроза, ён яе не абмінае — ого! — як танк, падло, падміне пад сябе і — пайшоў! На балоце знойдзе стажок сена, то па парадку есці пе стане — дзе ты бачыў! Бо ведае, гіцаль, што зверху ад сонца і дажджу выцвіло, таму мало пажытку з такой ежы! Усадзіць сваю булаву аж па самую грудзіну, адным махам такі стажок разверне і свежанькае сянцо, бестыя, сабе выбірае!

— Чаму?

— Бо не дурны!

— Бум-м! — паляцеў чацвёрты каменьчык.

— А яшчэ старыя людзі апавядалі — перапыніць у лесе фурма-нку, папрэ з воза ездака ды выбірае з палукашка, што смачнейшае! Ты са траху на бярозе сядзіш, ляскаючы зубамі, а ён конскую торбу разрывае. Тады рассыпае аброк ды носам — чмых! чмых! чмых! — сечку выдуе ўсенькую і авёс выесць падчыстую — языком нават выліжа! Язык у яго жорсткі — бы рашпіль! А коні яго баяцца, Ігар, ой як баяцца,— страх!

— Ён іх есць?

— Дурань! Можа падчапіць сваёй рагацінай каня пад жывот ды кінуць за сябе — гэто просто для яго! Трактар у злосці перакуліць мо-жа! Самы сільны звер на зямлі, унучак! Бегае як ды надто матацыклаў не любіць, а калі дагоніць — амба таму!

— Дзеду, а во — другі!

— То — бізон.

— Ён — кепскі?

— Зусім не тое! Э-э, зусім! Хай амэрыканцы схаваюцца з ім!

— Чаму?

— А прыглядзіса сам — сключаны ўвесь, бы стары дзед! Галава зусім не тая! Дый намного меншы! I падгарле зусім не тое! Такі трактара не перакуліць — ні-ігды не пераверне!

— Бум-м!

— Ты што робіш, галэпус? Шчэ зазлуе!

— А я яго не баюся — ён у клетцы!

— Дурню яловы, што значыць для яго гэтая клетачка, калі такая гара і дубы валіць! Лбом пад прэнцікі садане, і яны пырснуць ды паразлятаюцца, што запалачкі, ва ўсе бакі! Тады, унучак, будзе нам тут абодвум!

Малы раптам страціў да звера цікавасць.

Тым часам дзед не супакойваўся:

— А твая, Ігар, баба Ніна, калі мама з табой яшчэ цяжарнай ха-дзіла, у суседак зубровы пояс распытувала, каб ты здаровенькі нарадзіўса.

— А дзе пояс цяпер?

— Гм, дзе...

Падумаўшы хвіліну:

— Адно не памятаю ўжэ — пазычыў тады хто з бабаў яго нябожчыцы ці Нінка так пояса і не знайшла... Не, хоць страляй у мяне, а прыпомніць не магу... А каб ты ведаў, якія пацешныя малыя зубраняткі — бародкі і рожкі, як у чарцянятак, шэльмоўскія мысачкі, лахматая поўсць, і сабака туды не залезе, куды ўваб'юцца яны!

Гэта ўнуку здалося нецікавым.

— Ы-ы-ых, дзе-ед, а там што, глянь!

Каля малпоўніка тоўпіўся народ — пераважна школьнікі ды дзеці з бабулямі і мамамі. Сярод квяцістага тлуму рагатаў ды корчыў з сябе блазна чырванатвары лысы мужчына. Дзеці таксама смяяліся — нерашуча, стрымана.

— Дзе-ед, хачу туды-ы, ідзё-ом!..

Усё азіраючыся на вальер з зубрам і надта шкадуючы, што і дробную частку не паведаў унуку з таго, што ведае пра звера, Лаўрэн неахвотна павалокся за малым.

3

За густымі кратамі — шымпанзэ з цыгарэтай. Прысеўшы на пя-нёчак, малпа, бы заядлы курыльшчык, зацягвалася дымам, пацешна пускаючы яго ўверх. Ад задавальнення аж стагнала:

— Ух-х-х!

Праз момант:

— Ух-х-х!..

Было сапраўды смешна, і людзі аж клаліся ад рогату. На чырванатварага наляцела з венікам тоўстая пажылая кабеціна ў чорным халаце:

— Ты чаго, дубовая абармоціна, да яе ўвязаўса? Чаго ты да яе прыліп, каб да цябе зараза ліпла! Што ты, галава садовая, папяросу ёй падсунуў? Што ты тут вычаўпляеш, дурань яловы? Ты хібо не ведаеш, што нікацін каня забівае?

Вялікі кабецін жывот і навесы магутных грудзей аж закалаціліся ад абурэння. Але тып не міргнуў нават і вокам. Спаткаўшыся позір-кам з Лаўрэнам, мужчына пачаў не то апраўдвацца, не то з кабеты кпіць:

— Толькі спакойна, бабуся! I без ніякай панікі — хвалявацца табе шкодна! Ах, якія ты паказала тут нам эмоцыі — у тэатр бы цябе, на самую лепшую сцэну, і будзеш мець там гарантаваны поспех! А цяпер уважліва слухай, бабулечка. Па-першае, я ёй даваў не папяросу, а — цыгарэтку. Гэта — розніца, бабуся, і вялікая — як хлеб і булка! Альбо — не, як дзяўчына і замужняя баба, усякла? Так, так, каго хочаш спытайся! Па-другое, я даў тваёй малпе не што-небудзь — «Арбіту» падаў, і такое, бабусенька, трэба цаніць, а не адразу — з бухты-барахты! Папаша, ты згодзен са мной? О, ён згаджаецца, бо маўчыць: маўчанне — знак згоды! I па-трэцяе, харошая мая, тоўсценькая, як кадушка ад капусты, бабулечка. Чым, скажы, вярблюд падобен на канарэйку?

Жанчына сумелася.

— Ага, не ведаеш, а на людзей кідаешся! Яшчэ і эмоцыі паказваеш — унь як наляцела! Бо вярблюд, як і канарэйка, не ўмеюць ездзіць на веласіпедзе, бабця мая! А што кажа цігрыца мужу, калі цігр вечарам вяртаецца дамоў не ў палосачку, а — у клетачку?

Цяпер жанчына залямантавала на ўсю моц:

— Ах, паску-уда! Ах, брахло-о ты няшча-аснае! Насабачыўса недзе і ўжэ мне тут зубы хочаш загаварыць, каб цябе нэндза загава-рыла! То я ж табе зара пакажу такую канарэйку з вярблюдамі, амо-цыю з веласіпедам і матацыклам ды паласатым тыграм, такую пака-жу бабуленьку, што, гіцлю паршывы, нават свету божаго больш не пабачыш! Каб ты без памяці пайшоў, зараза чортавая! Э-эх я ж цябе зара...

Старая з усяе моцы пачала свянціць мужчыну венікам — па галаве, па твары, па вушах...

— Но, но-о, асцяро-ожна, што ты сабе, дзевушка, дазваля-аеш! — адступіў мужчьша, ухіляючыся.

Прыляцеў сам дырэктар — высокі і худы стары. Чалавек адразу нырнуў у клетку адбіраць у малпы пачастунак. Бабуля галасіла, не перастаючы:

— Ладно, рабілі б такое малыя дзеці! А гэты ж з лысінай на цэлую галаву, людко-ове, сам даўно бацько, напэўно! Раніцой такі ж гой стараваты бутэльку слану падаў, а цяпер — во, радуйса зноў — іншы гіцаль новы фокус выкінуў! I шчэ нездаволены, што яму амоцыю паказуваю! Шчэ, кажа, мне ў ціятар ісці і за дурную прымае, бытто сама не ведаю, хто на равэрах можа егдзіць, хто не можа! Ах, людко-ве, што за паганы народ пайшоў зара, вы адно пагляньце, адкуль столькі гояў бярэцца?!. Сканання на вас няма, абармоты, каб вы сабе ногі паламалі!

Нарэшце сухі і стары чалавек сігарэту ў малпы адабраў.

— Што зробіш, Соня, розныя людзі бываюць на свеце! — супакоіў тоўстую работніцу.— А табе трэ заўсёды памятаць пра гэта ды пільна сачыць, бо вакол нас — вялізны горад і народ у ім розны! Ні секунды вока з вальераў сваіх не маеш права спускаць — такая ў цябе, кабета, работа! Калі пільна да ўсяго будзеш прыглядацца, тады і лямантаваць менш давядзецца!

Выбраўшыся з клеткі, стары прыстаў да мужчыны:

— Вы іншага занятку не маглі сабе знайсці, грамадзянін, ці асабістай культуры не хапіла?

— Таварыш дырэктар, малпе вашай я не абы-што — «Арбіту» галантна прапанаваў, а яна з фільтрам, яе міністры кураць!

— Шчэ і насміхаецеся?

— Праўду кажу!

— Ваша прозвішча?

— Чыё, маё? — прыкметна ён збавіў тон.— Запісаць? Калі ласка — Іваноў.

Бабуля да яго нейкі час пільна прыглядалася. I раптам выбухнула зноў:

— Барыс Ляксандравіч, ён вам няпраўду гаворыць! Ісцяны бог, змахляваў! Брэшаш, ніякі ты, гіцлю, не Іваноў, што ты нам галаву дурыш! Я адно ў гэту мінуту цябе пазнала! Барыс Ляксандравіч, а я ж яго ведаю з малого — бы аблупленаго ведаю! Гэты гой — з маёй вёскі! Ён — нашаго Шпаковаго Васіля і Зюты Бельскай сын! Нават і такі лысы, як яго бацько! Толькі той быў разумнейшы і болей людскі! Гэто напэўно — ён! От так сыно-ок, нездарма з-за такого паганца і рукі на сябе татко налажыў!

Чырванатвары сігануў на выхад.

Ігар спытаўся ў Лаўрэна:

— Дзеду, а гэты дзядзя — фуліган?

Але таму было не да малога. У бабуліных ухватках і голасе ён рап-там улавіў штосьці знаёмае. Толькі не мог разабрацца што, таму не адводзіў ад старой вачэй.

— Дзе-еду, ну, дзе-ед, што, дзядзя...

Усё яшчэ абураная кабеціна аж кіпела. Яна хапіла імкліва вядро з кормам ды сваім магутным корпусам крутнулася, каб некуды ляцець. З налёту тыцнула Лаўрэну ў грудзі і сама сябе аблаяла:

— Аё-я, старая ты карга, куды прэшса! Зважай, бабо, куды лезеш! Дзіво што машыны на вуліцы б'юцца!

Тут яна ўзняла на Лаўрэна вінаватыя вочы, раптоўна застыла і нейкі момант з адкрытым ротам лавіла паветра, нібы выкінутая на бераг рыбіна. Потым жахліва віскнула:

— О-о-о-ой, людко-о-о-ове, а к-каго-о... і к-каго-о ж я тутака спатка-ала, а Е-езу?

Затым панічна выпусціла вядро, шмыгнула ў памяшканне побач з клеткай тыграў.

Праз хвіліну як на пажар несліся ўжо туды птушніцы, звераводкі, прыбіральшчыцы, і ўсе яны чагосьці спрачаліся. Добрую мінуту панаваў там вэрхал і кіпела ліхаманкавая нарада. Затым сяброўкі імгненна дапамаглі тоўстай кабеціне сцягнуць з сябе чорны халат ды гумовыя боты. Не выпускаючы з віду Лаўрэна, паплявалі на туфлі, выцерлі іх старанна, падалі жанчыне і нават дапамаглі абуцца. На-ставілі яшчэ і люстэрка.

Тоўстая павярнулася — дала сябе агледзець сяброўкам з усіх бакоў, абцягнуць кофту. Кінуўшы ў шкло вокам ды паправіўшы за вухам шэрыя пасмы, яна выкацілася на падворак і апынулася зноў каля Маркевіча:

— О-о-ой, людко-ове, няўжэ ж гэто ты-ы, Лаўрэ-эн?! Няўжэ ж цябе тут ба-ачу?!

— Гляджу, прыглядаюса ды сваім вачам спачатку не магу даць веры! О-ой, людко-ове, як мы спатка-аліса, хто б мог і паду-умаць нават, што можа такое здарыцца! О-о-ой, а нігды-нігды і не паду-у-умаў бы нават!

Сумеўшыся, Лаўрэн уталоплена глядзеў, усё яшчэ нічога не разумеючы.

Пажылую жанчыну гэта не астудзіла:

— О-ой, я даўно ўжэ чула, што ты сынам сваім адцаў на машыну хутар і да іх у Гродно перабраўса! I чула, што цябе тут надто добро даглядаюць яны! Шчэ сама сабе не раз казала — не кепско было б даведацца пра адрас Маркевічаў ды спаткацца тут дзе-небудзь, жывем жа ў адным горадзе! Ну, падумала, павыглядала дый забыла начысто, дальбух! А зара — на табе, новасць! I без ніякаго адраса спаткаліса, ды шчэ дзе! Тут жа не фэст[[20]] які, куды людзі збіраюцца ды могуць сабе спатыкацца!.. О-о-ой, аж тако-ое здарэнне, а дайце вы ве-еры!

Кабеціна не без какецтва тыльным бокам забруджанай у цеста з бульбы і вотруб'я рукой паправіла за вухам сіваватыя жорсткія валасы і ўсміхнулася яму.

Толькі цяпер па ўсмешцы Лаўрэн у жанчыне разгадаў Соньку — жонку стэльмаха Касілы з Масалян. Зямлячка надта растлусцела і так змянілася з твару, бытта яе пакусалі пчолы. Адно голас мела той самы, хоць ужо і сіплаваты. Тыя самыя былі ў яе і манеры, а найбольш за ўсё — тая самая ўсмешка.

4

За «польскім часам» Лаўрэн з Сонькай хадзіў на музыкі, а нейкі час гуляў нават з ёю — хадзіў да яе на «рантку», як тады казалі. Будучы старым кавалерам, доўга яшчэ і вагаўся — ці не ўзяць яе за жонку. Бо так на вёсцы вялося, што дзеўкі замуж не выходзілі, іх — бралі; мужчына выбіраў, а дзяўчына выбару падпарадкоўвалася.

Сватаўся нават да яе.

Дамовіліся, якую ў пасаг карову маладая возьме, але потым спыніўся на Соньчынай сяброўцы — Ніне. Бо тая была аж на тры гады маладзейшая, а яе браты да такой самай каровы ў пасаг Нінцы дабаўлялі яшчэ і дзвесце злотых.

I во — як усё павярнулася.

— Людко-ове, і трэбо ж так спатка-ацца нам! Ой, а на мне халат такі згомтаны, такі запэцканы, праба-ач, Лаўрэнку! Так нечакано спаткаліса!

Каб абарваць яе невычэрпны фантан радасці, Лаўрэн буркнуў:

— У звярынцы служыш?

— Ага!

— То добро...

— А што маю рабіць, разваж ты сам! Дочкі з зяцямі параз'яг-джаліса па белым свеце, мне за імі аніяк не ўгнацца. Хату сваю ў Масалянах давялосо прадаць. Калгасную пенсію перавяла сюды, перавязла манаткі і во — крыху тут прырабляю, ды цэлы дзень чалавек пры дзеле сабе!

— Гэто добро, што пры дзеле...

— О-ой, без яго, Лаўрэне, не абыдзешса аніяк — дай ты веры! I як тыя паны маглі ўсю жызню нічого не рабіць — чорт іх душу ведае!

— Толькі паны, мусі, і маглі...

— Але ж нармальны чалавек так не вынесе, праўда?

— Ну...

— Нармальны — здурэў бы! Няма страшнейшай мукі, чым нічого не рабіць! I зыск маю тут не кепскі! Да бруднай работы цяпер маладыя ісці не спяшаюццо — файно мне плацяць!

— Бачу, з фуліганамі ваюеш...

Зямлячку бытта зноў завялі:

— О-ой, каб ты толькі ведаў, як часамі за дзень назмагаюса з рознымі вырадкамі! Каб яны ўсе акалелі, каб яны! Ваюю з гэтымі заменкамі — бы на той вайне! А тут такі навал работы — у кожнай клетцы памый і даглядзі, кожнаму зверу дагадзі, кожнаго добро накармі! А гэтыя ўсе звяры, скажу табе па шчырасці, не дай бог якія капрызныя! Асабліво заморскія — бы тыя панскія дзеці, дальбо! Абы чаго табе не толькі ў рот не возьмуць — нюхаць нават такі не стане, падло! Аднаму давай цёплае, другому — халоднае, таму — кіслае, іншаму — салодкае, ды шчэ на малацэ! Гэтым — раніцой, тым — удзень, там тым — толькі вечарам, а хай яго ліхо, няхай! Часамі і ад гэтаго здурэць можно! А во, сам бачыш, шчэ тут ганяйся за рознымі абармотамі — убівай шчэ на іх сілу!

— Якраз надышоў на такое...

— Сам бачыў, ага?! Паслу-ухай адно, Лаўрэне, раскажу табе шчэ лепшае дзіво! Дзісь на ранку адзін такі прахвост падаў слану бутэльку пустую — шкляную бутэльку, ці дасі ты веры? Выпіў, гіцаль, тут піво ды падаў, уяўляеш сабе? Нашаму Сураку толькі сёмы рок, шчэ зусім-зусім дурненькі, хоць і выгнаўсо, бы тая цыстэрна, і жарэ ў дзень ведаеш сколькі? То паслухай! Аднаго хлеба — дванаццаць буханак! Восемдзесяць кіляў травы ў трыбух набівае, трыццаць — буракоў...

— Адзі-ін?

— Во, а ты, Лаўрэн, веры не даеш! Ды дзівішса! Хібо ж гэто ўсё? Шчэ кожны дзень яму паўтары пуды бульбы даем! Па шэсць кілі капусты ў вантробу бічкуе! Аўсянкі з гарохам, вотруб'я і аўса чыстаго ды першагатунковаго, і аж два пуды зялёных галінак валім пад нос! I ўсё-ўсё есць — аж за вушамі трашчыць у яго! А цукру сколькі жарэ — жартачкі, такая гара цела!

Жанчына паказала на свайго любімчыка, які зводдаль цераз сталёвыя бэлькі звесіў зморшчаную халяву хобата ды рахмана міргаў светлымі вейкамі з рэдзенькім іглістым шчаціннем і нібы з цікавасцю прыслухоўваўся, што пра яго гавораць. Сонька са здавальненнем паўзіралася на выхаванца, тады — на земляка і пасмакавала, якое ўражанне зрабіла яе інфармацыя.

Вытрымаўшы паўзу, прадоўжыла:

— Ну, во! Выжлукціў перад клеткай тое піво і бутэльку падаў! Малады наш дурань хобатам за шыйку яе хапіў, пяткай трахнуў аб цэмент ды панёс жывыя, бы агонь, вострыя асколкі сабе ў рот, ці дасі ты гэтаму веры, га? Як убачыла ўсё я, так і струхлела — на аман амярцвела! Ах, бо-ожа ты мой, сколькі наеласа страху — думала, памру! Добро, што якось тую шыйку паспела вырваць у апошні момант, бо Сурак рахманы, бы іншая карова!

Зямляк аж зацокаў языком.

— А зараз падыходжу да клеткі, каб пачысціць малпоўнік, і што ты тудамеш? Бачу другого абармота!

Успомніўшы, бабуля аж хапілася за шчокі:

— А-а, дак ты ж яго, Лаўрэне, ведаць павінен! Напэ-эўно ведаеш! Шпакоў Здэнак — сын нашаго Васіля, што да войска з табой за палякамі прызываўса, а потым зарэзаўсо касой у сваім хлеўчыку над Нёманам. Малады Шпак з адной развёўсо і ўзяў другую. Але піць не пераставаў, покуль і тая жонка гуляцы не дала каленам пад зад. Бо цяперашнія бабы, скажу табе, Лаўрэне, па шчырасці, не такія пакорныя, якімі былі калісьці мы, дурніцы! Ха-а-а, Лаўрэн! Цяпер, калі мужык надто п'е і ніякія ўгаворы ўжэ не дапамагаюць, баба такого прапірае — авэк з хаты, і ўсё! Каб нават не смярдзеў! Таму і разводаў цяпер столькі — і на вёсках ужэ.

Хвіліну яна прыпамінала, што хацела сказаць.

— Ага! Вярнуўса Здэнак з Поўначы, грошай поўныя кішэні, то во ходзіць і распускае іх, гунцвот, замест таго каб дзецям што купіць — у яго ж іх двое! Па бацькавай лысіне ў апошні момант пазнала! I бачыш, ад няма чаго рабіць шымпанзіху ўздумаў нам угробіць ды шчэ кажа — яму амоцыю паказуваю! А што ён, валацуга стары, хацеў бы ад мяне бачыць, га-а? Па галоўцы за такое гладзіць? Вярблюда з канарэйкай прыплёў ні к сялу ні к гораду, абы зубы загаварыць!

— Пад'юдзіць цябе спрабаваў.

— Я і кажу! А людко-ове, які цяпер свет настаў! Скажы, як нам жыць з імі?!

Лаўрэн спачувальна толькі паківаў галавой. Праз хвіліну ўспомніў:

— Слыш, а як вы пантэру тую злавілі — гэто ж не кошка?!

— Багі-іру? О-о, і задала ж яна нам амбарасу! Нават з міліцыяй кожны куточак у заапарку абшарылі, і — ніц! Далі аб'яву па радзіву, па цілівізару, то лепш бы яе і не давалі! О-ой, людко-ове, як пачалі, як пачалі-і адусюль званіць і дакладуваць, а ўсё — няпраўда! Бо ўбачыць хто дзе ката ці сабаку і бярэцца нам круціць — ціліфонаў цяпер поўно! А пад вечар учора наш дырэктар гутарыць па ціліфоне з адным такім круцільшчыкам. Вядзе гутарку, вядзе, але штосьці яго цюкнуло кінуць вокам у акно. Кінуў ды вачам сваім не даў веры! Падумай — каля самюткай прахадной будкі з-за мосціка вусатая мысачка выглядувае! Ну, паказалі мы для Багіры клетку — адразу і пайшла ў яе.

— Сама-а?

— Вядомо! А чаго ж ты дзівішса? Выгадаваны ў няволі драпежны звер, Лаўрэне, жыць на свабодзе не можа нават і мінуты — у клетку ад свабоды ўцякае адразу.

— Што ты ка-ажаш?!

— Дальбо, праўда!

Лаўрэну нагадаліся ўцёкі з турмы рэцыдывістаў, і яго вельмі ўразіла падабенства выпадкаў.

У 19З9 годзе, адразу пасля ўз'яднання, мужыкі з панскімі парабкамі падзялілі Вішпінгаў маёнтак. Адзін парабак панскіх надзелаў браць не захацеў, як яго ні ўгаворвалі. З памешчыкам на Захад уцёк і потым, казалі, у яго лёкаем служыў...

Успомніўшы цяпер даўняе, Лаўрэн і ў гэтым выпадку ўбачыў падабенства. Толькі ў чым яно выяўлялася, вытлумачыць сабе не мог. Ужо праразалася думка, што ў гэтую хвіліну цьмяна і неакрэслена брадзіла, ужо цьмяную тую нітачку, здавалася, лавіў, а яна ўсё не паддавалася — хоць ты што хочаш рабі.

Жыццёвая складанасць чалавека надта ашаламіла. Ён аж пашкадаваў, што няма побач ні Васіля Шпака, ні Міхася Касцевіча — тыя ўсё разважылі б, напэўна. Маячыла адна Сонька Касіла — яе слухаў. Сказанае масалянкай, як і ў маладосці, адкладвалася ў ім ды вырастала ў вялікае, прыемнае і хвалюючае ўражанне — поўнае цікавасці і таямніцы.

Зямлячка спахапілася:

— О-ой, чаго ж мы тут, дурныя, з табой тырчым на віду, ах, бо-ожа! Давай пойдзем сабе па дарожцы так унь туды ды пагутарым, як прыстало людзям сталым. Там перашкаджаць не павінен нам ніхто. Пагутарыць маем аб чым — столькі не бачыліса!

I яны патупалі ўздоўж высокіх таполяў, дзе і праўда не было ні аднаго чалавека.

5

Размова дарослых Ігару здалася надта сумнай, нецікавай, ён безупынна вырываўся.

— Ты не круціса, як верабей у веніку! — накрычаў на малога дзед.— Не дзыгай так, верталёце, і не тузай мяне, а файненько сабе ідзі, зважліво!

— Ох, і праўда дзыгае! Ён у цябе, бачу, верталёт, і шчэ які! — палесціла кабета земляку, з любоўю азіраючы хлопчыка, яшчэ і пагладзіла па галоўцы.

— Такі ўзрост.

— Акурат такі, ага.

— Ну, то гавары, гавары, я слухаю! I не думай, я ўсё-ўсё чую! Не звяртаймо на малого ўвагі! Гэтаго галэпуса са сваіх рук не выпушчу, ты не трывожса!

— Глядзі-і ж, не выпускай, Лаўрэнку, бо потым бяды мы з табой не абярэмса!

— Няма абавы — моцно трымаю.

I зноў яна затараторыла. А Лаўрэн, не выпускаючы ўнука, тупаў побач памалу, лавіў кожнае яе слова ды ўважліва зямлячку разглядаў.

Пад выцвілымі брывамі Соньчыны вочы былі яшчэ поўныя агню і жывасці. Таўставатая шыя нават цямнела ад загару, а ў жорсткіх шэрых валасах пацешна тырчалі дзве пластмасавыя прыколкі, якія Лаўрэнава ўнучка называла «бананамі». Але і скрозь паўнату ды разбухлыя з гадамі шчокі, нос перад ім паступова паўставала тая самая масалянка, з якой ён выкаблучваў полькі, танга, факстроты, вальсы ды абэркі.

Танцорка з яе была нястомная і ведала ў гэтым смак.

Лаўрэн раптам успомніў дні, як перад ім адкрылася калісьці чароўнасць падбалочанай, заўсёды беднай наднёманскай альшынкі, што ўжо абяцала незямную раскошу. На памяць прыйшло гарачае дыханне чэрвеньскіх вечароў і пошчак салаўя:

Сала пёк, сала пёк,

Кап, кап, кап —

Цюр-р-р-р!..

Выразна ўспомнілася, як у тыя месячныя ночы пад металёвы пошум альховага лісця сядзелі яны, абняўшыся, над рэчкай, глядзелі ў ваду і міжволі сумняваліся — а ці не пасяліўся месяц з зорамі на дне Нёмана. Выразна нагадаўся на Соньцы пах той кужэльнай чысціні з ільнянога палатна і нават халадок яе аголеных рук — белых і маладых. На танцах абое былі такія зухі, а калі выходзілі ў альшынку, яе раптам агортвала нявінная нясмеласць, ад чаго гэтаксама нясмелым рабіўся і ён.

Успомніў цяпер усё тое, і нутро яго — ад пят да макаўкі галавы! — прашыў голад па жаночым целе.

Лаўрэн зусім па-свойску паклаў свабодцую руку на Соньчыны крутыя плечы і даўняй памяццю сваіх мускулаў адзначыў нават са здзіўленнем — плечы яе дакладна на той самай вышыні, што былі многа-многа гадоў таму. Яму раптам захацелася зліцца з ёю, удыхнуць пах яе цела, тады ўзяць яе грудзі ды ўзважыць у далонях. Ён адчуў да яе пазывы не меншыя, як у маладыя гады. Даўно Лаўрэну не было так добра.

— Ну, а жаніцца ты шчэ не надумаў?

— Сколькі ўжэ няма Нінкі — гады два з гакам?

— Акурат.

— Пара! Вядомо, ты ёй, як і ўсе мы калісьці, жэнячыса ці выхо-дзячы замуж, вернасць шлюбаваў, то і быў верным. Ніхто ў гэтым цябе не мае права ўпікаць — ні адзін чалавек. Але — цяпер? Калі жэнішса, толькі дурань стане цяпер вытыкаць цябе пальцам! Думаеш, адной мне гэто па вум прыйшло? Папытай каго сабе хочаш, а тое самае скажа!

— А што?! — першы раз ад смерці жонкі Лаўрэн дазволіў сабе на гуллівасць.

— Я, думаеш, смехам пытаюса? Чула, табе надто добро жывецца, сыны з нявесткамі вельмі спрыяюць — ты і дагледжаны, ты і накормлены, і абагрэты, і дамашнім цяплом абласканы, але ж заўша не самастойны. Госцем покуль што жывеш!

— Гэто — та-ак...

— I будзеш госцем жыць, як бы табе ні спрыялі! А ўсе госці по-тым робяцца — сам ведаеш чым. Станеш да таго апускацца? Напэўно — не, я ж цябе з даўнаго часу ведаю. Жаніцца табе трэ, круці не круці. Але — не бяда, нявестаў цяпер — унь сколькі свабодных, адно паспявай выбіраць!

У Соньчыных словах была жалезная сялянская логіка і такі шчы-ры клопат аб ім, што ў душы Лаўрэна як бы нешта раптоўна пера-вярнулася. Ён адчуў да яе ўдзячнасць, убачыўшы — Сонька зусім-зусім не крыўдуе, што калісьці яе сватаў, аб усім дамовіўся, а ўзяў другую. I малайчына, што не трымае зла, бо не ўсе тыя вянчаюцца, што любяцца ды кахаюцца.

— Не так просто, падруга,— уздыхнуў ён.

— I я ведаю, што — не!

— Тады — чаму пытаеш?

— Але ж табе мусово жаніцца!

— Мусово, кажаш?

— Напэўно!

— У дзве солі не макаюць.

— О-о, не-е, Лаўрэне, тут — не пра тыя дзве солі! Каб ты жанаты быў і шукаў сабе каханку, тады можно было б і гэтак сказаць, а як жа! Ты ж зара — адзін!

— Што праўда то праўда — адзін. А кавалерская жызня ў мае гады — не жызня. Але хто яго ведае, што мне цяпер рабіць, калі так усё перавярнуласа. Не то жаніцца, не то раіцца, не то плакацца — бы ў нас казалі ў такім выпадку. Хвіліну абое маўчалі.

— Ладно, там будзе відаць. Покуль неяк жыву, як жывецца,— уздыхнуў.— Але, бы ты кажаш, у мяне е і жытло, я наеты, і абагрэты...

— А ўсё не тое, праўда?

— Праўда твая.

— Бо я ведаю!

— Ну, а ты за мяне пайшла б?

— Толькі скажы!

I Сонька раптам уставілася ў яго блізкімі і дапытлівымі, з асця-рожным і затоеным чаканнем вачыма — не па ўзросту жывымі ды свежымі.

Ён прамаўчаў, і яна праз секунду дадала як бы жартам:

— Ну, то як — бярэш мяне за жонку? Бо я гатовая ісці — нават зараз!

Лаўрэну аж страшна зрабілася. Але — на хвіліну.

— А што думаеш? Выкінуў тады штуку, не ажаніўса з табой калісь, то — мог бы цяпер,— сказаў ён весела ды зноў адчуў у сабе жаданні, бы некалі — да Ніны.

Зямлячка як бы адгадала, што адбываецца ў яго на душы.

— Ты не думай, Лаўрэн, я шчэ надто моцная і здаровая! Шчэ на-ват, дальбо, зубоў — глянь! — сколькі ў роце маю сваіх! I сплю добро, і ем, і рабіць магу... Адно, як нагнусо, у вачах цямнее ўжэ. Ды шчэ перад дажджом часамі ломіць і ў спіну аддае. Але гэто — ніц не шкодзіць, цярпела ў жызні і не тое!

— Цярпець мы ўме-ем! 1

— Я і кажу! Баба з мяне, ведаеш, шчэ нават здатная ды і гадамі не надто старая — шэсцьдзесят пяць маю скончаных адно нядаўно! Нават і грошай крыху сабрала!

— Ніц супроць цябе і не кажу.

— Але напэўно думаеш — от, няўдачніца, лезе тут са сваімі боль-камі, дурыць мне галаву. Не-е, Лаўрэне, на сябе няма мне чаго казаць, у параўнанні з другімі! Як пагляджу на іншых, як прыгляджуса да другіх, то...

На хвіліну задумалася.

— Чуў, з чаго мой Касіло памёр, царство яму нябеснае? Кроў у Нічыпара папсаваласа — зусім нікудышняй стала. Раптам застыла на смалу — густую і чорную!

— Ты ба-ачыш, што на чалавека зваліласа!.. Але стэльмах з яго быў, ведаеш, надто добры, хоць заўсёды ганіў сваю работу. Калісьці, шчэ за «польскім часам», зрабіў мне чатыры званчакі да воза — зносу ім не было.

— О-о-ой, потым заказы ўсе так хвалілі, бо рабіў іх нарыхтык, хоць кожнаму Нічыпар гэтак ганіў! Памятаю, старэйшая дачка ад-нойчы спыталася: «Тату, нашто гэтак усім нагаворуваеце на сябе, людзі ж да вас больш з заказамі не пойдуць, і што тады рабіць будзеце?» А ён: «Пойдуць. Бачыш, Гэля, людзі добро ведаюць, што кожны майстра брэша, а толькі яго выраб гаворыць аб майстру праўду!»

— У гэтым, напэўно, меў рэхт. Цяпер іншы малады — зробіць не зробіць, а ўжэ пахваліцца. Ну і што, гэто — лепш? Майстра рукі павінны славіць, а не язык!

— Во, во, і ён гэтаго трымаўса!..

— Але хлопцам твой Нічыпар, помню, быў даволі драчлівым. Бы — Вацак Шмігельскі, мой швагер. Надто гарачыя і забіякаватыя абодва былі. I цваныя. Таксамо адзін і другі потым огера[[21]] трымаў, каб парысавацца...

— О-о, з маго забіяка быў — не дай бог! А яго огер сколькі мне жызні адняў! Бо ўсё за дзяцей баяласа, каб не прыдушыў каторае, як выскачыць на падворак са стайні!

— Дасталаса, выходзіць, табе за ім, Соня... I цябе, бедную, напэўно, біў?

— I не кажы! — бліснула яна ўдзячнымі вачыма.— А што зробіш, Лаўрэн? Я і раней ведала, што ён такі, але горка рэдзька, ды ядуць, цяжкі замуж, а ідуць!

Пажурылася хвіліну Сонька і зноў пачала выхваляцца:

— Аднак жызню са сваім стэльмахам, хай яму будзе царство ня-беснае на тым свеце, не горш за іншых правяла! Было ў нас і тое, і другое... I шчасця нават спазнала... Канечне, спазнала, а як жа! Адно, вядомо, кароткае — як квітненне папараці ў свентаянскую ноч! Каб ты адно бачыў, якое пахаванне яму справіла — цэлы рок людзі адны адным перадавалі, і я надто ж ім, павер, праславіласа ў сваёй акрузе. З грамадзянскай паніхідай! З памінкамі аж на сто чалавек! З духавым аркестрам на сем трубаў і барабан — восьмы!.. Шчэ потым файны помнік з Літвы за тры з паловай тысячы прыперла яму на магілу ды падумала — усё, баба, выдаіласа ты цалкам і ў адной кашулі зрэбнай, мілая, засталаса цяпер. Дай ты веры — такія выдаткі, што іншаму і не сніласа б! Ажно — не! I дзецям усім дапамагаю! I кожнаму ўнуку школьную форму спраўляю, учора старэйшаму справіла файную ма-рынарачку і сабе абнову купіла! А не паспела і зглядзець, бачу, зноў у мяне на кніжцы болей за паўтысячы гатоўкі[[22]] ляжыць! Сонька весела ўздыхнула:

— Грошы е-е-е! I адзенне маю файнае — зімовае, асенняе і на лето! I з габардзіну, і з драпу!.. Вядомо, е яно і ў цябе, напэўно, бо з Нінкай вы тое-сёе нажылі таксамо! Пенсіі ў нас з табой не кепскія, і дзеці твае ды мае даўно павырасталі, на моцных нагах стаяць, у гнёздах сваіх жывуць! Мало мы з табой «ранткавалі» і любіліса, але добро ведаем адзін другого! Сколькі нам наканавано, шчэ пажылі б! От, у наш садок, напэўно, салавей ужэ не прыляцеў бы, але ж з дзесятак гадкоў шчэ пацягнулі б: пажылі б у згодзе — бы пара качачак-неразлучніц на нашай старыцы, бы тыя дзве каляінкі на польнай дарозе ўздоўж Нёмана...

Памаўчаўшы, заклапочана:

— Толькі дзе падзецца — «Дарагі мой, дарагі, дарагі мой, модны, адгулялі мы з табой па расе халоднай!»

— Змянілі шыло на мыло.

— Во-во! Ты, велькі дурань, сваю хату сынам адбуліў, а я, була-вешка такая самая,— зяцям, і боўтаемса тут ля чужых муроў, цьмім на божым свеце...

6

Так яны і крочылі па алеі з высокіх таполяў, на самых вяршынях якіх цямнелі гнёзды амялы. Пры боку зямлячкі — знаёмай і блізкай да балючай туті, з адчуваннем поўнай уласнасці ўжо над гэтай кабетай і з жаданнем ёй нават падпарадкавацца, як некалі Ніне, Лаўрэн тупаў, устаўляў сяды-тады слова, слухаў, і яму ад здавальненыя ды спакою даўно-даўно не было аж так добра.

— Пасля таго на вёску шчэ не егдзіў?

Лаўрэн заматляў галавой.

— Не цягне?

— Шчэ як!

— Хочацца на хутар паглядзець?

— I гэто. Але найбольш, халера на яго, ведаеш, чаго цягне? Не паверыш, напэўно!

— Ну?

— Толькі не смейса. Часамі хэнць надто бярэ босым па полі пахадзіць.

— О-о, дзе ты паходзіш тут — адразу абсмяюць! — паспачувала Сонька.— О-о, чаго захацеў! Босым тут і не думай куды вылазіць! Тут такое ўсюды панство развялоса, што даваеннаму — не зраўнацца з ім нігды!

— I я над гэтым не раз думаю, чаму так атрымліваецца... А там — хадзі, як сабе хочаш! Пясок ужэ халодненькі, але не настылы. Затапіў бы ў яго шпары ды адразу сілы, бы таму зубру, ад зямлі прыбавіласа б! Якраз самы разгар бабінаго лета. На палях вянуць бадыді бульбоўніку. Снуюць дымкі вогніскаў. Печанай у прысаку бульбай файно так пахне, і дзеці з недагаркамі лётаюць. Нядаўна глянуў у парку на траву ды сабе падумаў — над Нёмнам, напэўно, другую атаву пайшлі касіць у пойму...

— Пэўне. Пакрова на носе, а такая стаіць цяплынь,— задумалася і Сонька.— Кажуць, усё з-за высакоснаго року такое, то, можа, і праў-да. Падумай толькі, бульбу людзі амаль выкапалі. Цукровыя буракі само збіраюцца недзе вывозіць на станцыю. Агароды некаторыя людзі павызбірвалі. У нас казалі — на пакровы заганяйце у хлеў каровы, а тут гэтыя самыя каровы могуць шчэ ў полі наесціса добра, бы летам.

— Наяду-уццо, пазбіско шчэ е-е!

Хвіліну абое зноў памаўчалі, задуманыя.

— I я таксамо сумую. А часамі збярэцца на душу, то хочацца кінуць усё к чорту і туды на крыллях ляцець...

Але Лаўрэн ёй гаварыць не даў:

— Ведаеш, шчэ, як малому, цягне наесціса, каб аж бурчэло ў вантробе, груш-дзічак! Гнілак, вядомо! Пакладзеш, бывало, у сено на пару дзён і — гатово! Вінно-салодкія, сакавітыя, шурпаценькія, а еш — сколькі душа жадае!

— У горадзе гнілак, дурныя, чамусьці брыдзяцца.

— ...Бонды нашай паеў бы. А над усё, ведаеш, чаго хочацца? Кіслай капусты. Стравы.

— ?!

— Ну, ну, самай звычайнай капусты, якую ў нас варылі ў кожнай хаце! У іх чамусьці тут толькі прэснае гатуюць — дзень у дзень, у будзень і ў свято. Я нават хадзіў у сталоўку — адную, другую, трэцюю, але — без толку. Папросіш, то дзеўчына на цябе, бы на страшыдло, вытарашчыць вочы. А мне часамі хочацца — хоць ты вазьмі ды заплач!

Яна зірнула на земляка, бы на дурня.

— Ах, Лаўрэн, Лаўрэн, якая з цябе булавешка і ёлупень, хоць і бывалы мужчына! Ты ж не тое прасіў! У гарадах цяперашніх страву гэтую называюць не капустай, а — шчы!

— Да ну-у?! — сумеўся чалавек.

— Дальбух, праўда! I як гэто ты так?!.

— Ладно, цяпер будзеш ведаць ужэ! Але я не магу надзівіцца, як ты файно выглядаеш! Разрабіўса ў такого мажнаго мужчыну як! Ты шчэ, Лаўрэн, доўго пажывеш! Відаць, вельмі-такі добро дзеці з табой абыходзяцца тут, вельмі табе спрыяюць!

Лаўрэн ужо зазлаваў:

— Галодным павінны марыць мяне, ці што? У багадзельнях — і то даглядаюць чужыя нянечкі, а то — свае!

— I не кажы ніц! Паслухай лепш. Памятаеш Пранцысю з Востраво, якое за Індурай? Ну, тая самая, што са мной ды з тваёй Нінкай служыла ў гродзенскіх паноў. Мужык памёр, і, бедная, засталася на хутары адная-адзіношанькая. Пароласа на вучастку сваім ды прыкармлівала сабак — тых, што гаспадары пакідалі, пера-браўшыса ў горад. Дак сыны дурную ўгаварылі прадаць хату ім на машыну таксамо, бы твае, ды перавязлі мацеру сюды. Нявесткі адразу і пачалі да яе прыдзірацца; а то гаворыць не па-іхняму, а то кепско пахне, а то ў іхнюю гутарку лезе, а то малітвы пры дзецях гаворыць, а то не на тую дзірку ў туалеце сядзе!.. Пранцыся цярпела-цярпела, покуль змагла. А тады выскачыла з дому ды — на аўтобус-ную! Прыехала ў Востраво, упала ў сваю крапіву пад плотам і давай выць. Выла дзень, выла два, нічого ў рот не браўшы, покуль людзі не паклікалі Дзеншчыкава[[23]]. Той зжаліўса над беднай, купіў ёй за трыста рублёў халупу, і цяпер жыве там ды калгасную кантору прыбірае. Я гасціла нядаўно ў яе. Частавала мяне сваім хлебам! У газавай духоўцы пячэ!.. А сма-ачны, духмя-аны — як з хлебнай печы, не адрозніць! Каб ты бачыў, якая цяпер Пранцыся здаволеная, вясёлая! Зноў да яе мо з сем пакінутых сабак збегласа. Казала, былі дохлыя і згаладнелыя — мыло ў яе нават усё паелі. Цяпер і ад каўбасы мысы вернуць, падлы. Гладкія — бы паршукі кормныя! Пранцыся прызнавалася — палажыла дзве сотні на ўнучку, а цяпер ужэ палучку збірае і кладзе на сваю кароўку — жыць без каровы ке можа!..

Лаўрэн не паспеў на гэта нічога сяброўцы адказаць, бо ля клеткі з белымі мядзведзямі раптам пачуўся плач дзіцяці. Там грозна закры-чаў дырэктар:

— Чыё тут малое блытаецца, дзе яго маці?

Сонька з Лаўрэнам спыніліся як укопаныя. Абое зірнулі адзін на аднаго з недаўменнем. А дырэктар крычаў:

— Хто пусціў такога падшыванца да драпежных звяроў? З глузду ён з'ехаў ці яму не церпіцца дзіця страціць? А куды падзявалася нашая Касіла, чаму не трымаецца сваго рабочага месца, што ў нас за анархія такая?

Сонька ўстрапянулася:

— Бо-ожа літасці-івы, ах, людко-ове, што ж мы з табой нарабі-ілі?! Лаўрэ-эн, ці не твой унук гэто аж туды запёр? — закрычала ўжо зусім сіпла.— Во-о-ой, Барыс Ляксандравіч, бягу-у! Адно на хвіліну, Барыс Ляксандравіч, адышла — земляка спаткала!

Толькі цяпер устрапянуўся і Лаўрэн — Ігара няма!

Што за ліха, куды ж хлопчык падзеўся? Як жа так, гэтага верталёта толькі што трымаў за руку! Моцна трымаў, бо галэпус усё намагаўся вырвацца і турзаўся ва ўсе бакі. Як жа Ігар умудрыўся выслізгнуць і калі?

Ад страху Лаўрэн амярцвеў, не ведаючы, што і рабіць.

Заплаканага хлопчыка неўзабаве прынесла прысмірнелая, вінава-тая Сонька, прыгаворваючы:

— А во, во, Ігарочак, супакойса ўжэ. I дзед твой цябе во чакае — да свае мамуські зара пойдзеш! Сціхні, дурненькі, не будзь такім плаксуном! Не хліпай ужэ, будзе! Ну, паплакаў і — хопіць!..

БОЙКІ УНУК, I ШТО З ГЭТАГА ВЫЙШЛА

1

Калі дзед з малым прывалакліся з горада, дома засталі гасцей. Да іх завітаў Павел, а з рэйса вярнуўся сам гаспадар. Мужчыны сядзелі перад распячатанай бутэлькай «Сталічнай». Кіра падавала на стол закусь.

— Нарэ-эшце і нашыя валацу-угі з'явіліса, а мы ўжэ праз міліцыю збіраліса вас шукаць! — закрычаў узрадаваны Уладзік. Па яго голасу Лаўрэн адразу вызначыў — сын паспеў ужо добра выпіць і быў, што называюць, «вясёлы з пахмелу».

Калі ўсе павіталіся, Кіра загадала:

— Мыйце рукі і вы, хутчэй!

Неўзабаве дзед з унукам вярнуліся з ваннай. Нявестка закамандавала зноў:

— А цяпер — сядайце вячэраць! Света, хадзі, дачушка, і ты! — кінула ў дзіцячы пакой.

Праз хвіліну:

— Ігар, табе малака ці кефіру?

— Нічога не хацу, мамацка.

— Мусіш!

— А-ай!..

— Я сказала — будзеш!

— Ігар, Ігар, слухайся яе! — накрычаў бацька.

Маці стукнула перад малым дзвюма шклянкамі:

— На, сам выбірай!

Калі за сталом усе размясціліся, Уладзік з ненатуральным бляскам у вачах пацікавіўся:

— Ну, мае Маркевічы — стары і малы, дзе ж вы прападалі аж столькі часу і што рабілі, выкладувайце!

Лаўрэн не назаляўся, бо добра ведаў — пытанне скіравана да Ігара. Што ж, хай Уладзік цешыцца сабе наследнікам, гэта нават добра. Яму затое вельмі не падабалася, што ў сыноў без бутэлькі не бывала аніякай размовы.

Бацьку не раз трывожыла, што ніколі не бачыў у іхніх руках кніжкі, часопіса, ні якіх-небудзь шахмат ці шашак, як у іншых, а толькі — чаркі, чаркі і чаркі. Ніякіх іншых мысляў не мелі, толькі каб выпіць. Бо тады ў абодвух адно і развязваліся языкі. Бывала, калі яшчэ дома пачынаў пра гэта бумболіць, Нінка адразу затыкала яму рот: маўляў, дарослыя, як сабе хочуць, хай гэтак сабе і жывуць, справа іхняя, а ты, стары чорт, не ў сваю — носа не сунь.

Бытта бацьку гэта не датычыла.

Аднак Лаўрэн мусіў падпарадкавацца. Паступова прызвычаіўся на ўсё глядзець і маўчаць, бы нямко, чакаючы з трывогай, што з гэтага атрымаецца, хоць змірыцца так і не змог. Праўда, у душы для сыноў знаходзіў апраўданне.

«А калі ім было заразіцца цягай да тых самых кніжак і часопісаў, шахмат? Пры панскай Польшчы нават Павел не паспеў павучыцца ніводнай зімы. Не цэлы рок пахадзілі да школы ўдвух з Уладзікам, бо Мікалай только што нарадзіўся,— за «першымі Саветамі»[[24]]. А немцы прыйшлі, і ўжэ ніхто нават не чуў пра тую школу. Пасля акупацыі абодва крыху паегдзілі на равэрах у сямігодку да Эйсмантаў. Але ж не дай бог, якія ў пасляваенную разруху настаўнікі былі — хіба ж яны маглі чаму дзяцей навучыць, даць чаго-небудзь святоваго, зразумець дасціпных хлопчыкаў, якіх некуды цягнуло, якім усё трэ было ведаць, бачыць ды шчэ паспрабаваць на зуб? Бедныя мае хлопцы адбывалі тады якуюсьці паншчыну, покуль не засаромеліса ды тае «вучобы» не кінулі. К таму часу пераросткамі пасталі, у школе смяяліея з іх нават малыя, у той час калі ўсюды патрабаваліся працавітыя рукі. Адно потым па тры гады пабылі ў гэтым горадзе ў вучылішчы «фэзэо», як тады школы такія называліса. Але ж чаму тут іх вучылі ў той час? Паказвалі, як разбіраць, як складваць ды рамантаваць маторы, як круціць абаранку і мяняць скаты, ды шчэ якія бываюць тыпы дарог, бензін, масла, бо нагвалт патрэбны былі ўсюды шафёры.

I во круцяць сабе тыя абаранкі — укалуваюць, як самі кажуць, па гадоў ужэ з пятнаццаць.

Пашанцавала адно самаму меншаму, Мікалаю.

Той паскрэбак мацнейшы быў у памяці — хлопцам надто памятлівым быў, а час яму спрыяў. Колька таму і дзесяцігодку файно скончыў — з медалём нават! Потым адолеў марское вучылішча і даслужыўса аж да капітана. Першы з Зялёнай Даліны, каму выпала правіць марскім караблём. I плавае па свеце недзе ў вялікай пашане. Калі меншы пры Нінцы прывёз у Зялёную Даліну сваю Іну бацькам паказуваць, то свяціўса ўвесь, бы тое сонца на небе. Блішчэлі на ім не толькі залатыя пагоны ды корцік з раменьчыкамі пры боку — уся вёска да яго гарнуласа і велічала Мікалаем Лаўрэнавічам ці — таварышам капітанам. Адны перад аднымі беглі да яго, каб хоць перакінуцца слоўцам. Але ж там і паўзірацца было на каго, і паслухаць, і пагаварыць з кім, а бацькам — з-за каго ганарыцца.

Толькі меншы, бывало, і кароў пасучы, кніжкі чытаў. А ў школу ці са школы ідучы, не выпускаў яе з рук. Часамі і мацеры што-небудзь слёзнае ды жаласлівае прачытваў. Налаўчыўса глытаць іх, жэўжык, па дарозе і ў дождж, і ў завею, і вечарам, і днём. З Нінай не маглі сына аніяк адвадзіць ад гэтай хваробы. Абое з жонкай баяліса, каб што на мазгі хлопцу не ўпало, каб не аслеп, не дай божа, з-за гэтаго ці на якую сухоту не захварэў.

Унь у якое дзело тое чытанне выліласа.

Спачатку загарэўса выдумваннем розных гісторыяў, іх нават газеты змяшчалі, па радыё іх чыталі. Тады яму параілі — каб стаць сапраўдным пісьменнікам, аднае школы і кніжак мало, трэбо жыццё добро спазнаць і людзей. Колік адправіўса ў далёкі край і там во — спазнае. Яму добро і бацькам гонар...»

— Ну, Ігар, мы чакаем, што нам скажаш! — падагнаў малога бацька.

Сын перастаў пускаць у кефір бурбалкі і нарэшце заявіў:

— А ў заапарку стаяў новы трактар!

— О-о, дак вы нават паспелі дайсці туды?!— узрадаваўся бацька.

— Вы — што?! — Кіра ўся аж устрапянулася.— А пантэра, што бегае?!

— Не бойса, яе даўно злавілі і міліцыя адбой дала! — супакоіў Уладзік.

— Хібо што...

— Значыць, у звярынцы былі?

— Ат, плёнталіса, плёнталіса па парку дый забрылі — ці доўга нам? — удакладніў Лаўрэн, ужо асмялелы, што паход іхні сыну спадабаўся.— Білет мне адно дзесяць капеек каштуе, малому — зусім без грошай... Шкада, хлеба не набралі зубрам...

— Хвалю! Вельмі, тату, добра зрабілі! Малому надто карысно! I, кажаш, сын, трактара там бачыў?

— Ага. Чырвонага.

— Для гэтага, пляменнічак, і ў заапарк не трэба было хадзіць! — пасмяяўся Павел.

Жонка яго была бяздзетная, і ён братавым малым уміляўся, бы сваім.

— Але ты, Уладзік, глянь адно, не быў бы то хлопец — першым чынам — што яму ў вочы ўпало, га? Тэхніка!

— О-о! Ён у мяне ўжэ даўно ўсе маркі машын разлічвае! Дый не толькі хлопец гэтым цікавіцца! Учора, разумееш, раскалупаў памідор відэльцам і крычыць да Кіры: «Мама-а, ты казала, у ім вітамін многа, а дзе яны?!» Ха-ха-ха-ха! Гэты народзец такое заўважае ўсё-о! Калі ашчэ рабіў на гарадскім маршруце, любіў за імі назіраць. Адарвуцца ад мамаў ды цікуюць праз шкло да цябе ў шафёрку! На прыпынку націскаеш кнопачкі, каб паадчыняць людзям дзверы, а гэтыя з зайздрасцю сочаць за тваімі рукамі ды кантрольныя агеньчыкі вачанятамі аж пажыраюць. У кожнага на вуме адно — дапусцілі б туды яго!.. Ну, ну, кажы нам, што ў заапарку шчэ было, Ігар? — павёў допыт ужо надта горды бацька.

— Шчэ малпа курыла.

— Во хуліганка, што ўздумала!

— А потым прыйшоў дзядзя і курыць папяросу ёй не даў.

— Забраў курыва?

— Ага.

— I правільна дзядзя зрабіў — нельга ёй курыць.

— Ага. У цёцяў ад курэння вусы вырастаюць.

— Правільна! Во, як ты сам добра ўсё ведаеш! Ну, і далей што там было?

— Тоўстая цёця.

— Тоўстая?

— Угу.

— I што ж яна рабіла?

— Крычала вельмі на дзядзю.

— Ы-ы-ых, крычала?

— Ага. I венікам біла.

— Адразу — венікам?

— Ага! Так — па галаве! Дзядзя руку наставіў, а яна яму па руцэ — бум-м!

— Ну-у?! А за што?

— Бо малпе курыць даваў. А дзед наш цёцю абнімаў, бо ўжэ будзе з той цёцяй жаніцца.

Каб пад акном у Маркевічаў выбухнула нават бомба, уражанне, мабыць, было б не меншае. Толькі на тварыку адной Святланкі адмалявалася радаснае здзіўленне. Яна шчаслівымі вачыма зірнула на дзеда. Затое ў дарослых ад жаху павыцягваліся твары, і ўсім адразу адняло мову.

Адчуваючы, што дарослым зрабіў якуюсьці непрыемнасць, хлопчык захацеў паправіцца:

— У той цёці грошай много... I адзенне... I качкі на рэчцы ў яе плаваюць...

Вінаваты Лаўрэн пастараўся сыноў супакоіць:

— Выпадкова напаткаў там Соньку Касілу з Масалян. Вы яе, хлопцы, павінны добро ведаць — што за стэльмахам Нічыпарам была замужам. Цяпер у звярынцы прыбірае ў клетках. От, пагаварылі з ёю пра жызню пару хвіляў, вёскі нашыя ўспомнілі, даўніну, пра мужыка мне расказала — як хавала яго...

— Доўга я твае выбрыкі цярпець буду?— занадта строга накрычала незадаволеная Кіра на сына.— Не плёхайся ў кефіры, а хлябай, гэта табе не лужа!

Мужчыны паступова прыходзілі ў сябе.

— Тут много нашых служыць у горадзе,— асцярожна, яшчэ з недаверам растлумачыў Уладзік.

Зноў мінавала хвіліна цягучага маўчання. Асмнлелы хлопчык пацікавіўся:

— Тата, малако робіць карова. А кефір ад якога звера робіцца, ад каня?

I такое пытанне малога пестуна ў сям'і сярэдняга Маркевіча выклікала звычайна бурлівае захапленне. Потым яго перадавалі сваякам і знаёмым. Цяпер жа на Ігаравы словы ніхто не адрэагаваў. Мужчыны ўсё яшчэ былі ўстрывожаныя навіной, бо ўбачылі ў ёй якісьці выклік сабе і пагрозу. Абодва зараз вырашалі — верыць таму, што сказаў бацька, ці не верыць, магло такое быць ці — не.

Адна Кіра заставалася гэтаксама непарушнай у сваёй злосці:

— Не балбачы за сталом, а — еш!

— Ну, бацьку, ведаеш — крыўдуй на мяне не крыўдуй, а я табе скажу чыстую праўду: у твае гады думаць пра жаніцьбу — пазнавато крыху! — на ўсялякі выпадак заявіў Павел.

Уладзік падхапіў:

— У семдзесят пяць гадоў? Нават перад людзьмі смешно! Гэто з'егджаны каленчаты вал адшліфаваў на станку, уставіў туды само пад машыну, і аўтобус зноў будзе егдзіць — ніхто табе нават і слова не скажа, ніхто і не заўважыць!

Паўлу братава параўнанне надта спадабалася. Ён дапоўніў:

— Ха, падганяць на станку! Нават чатыры разы такі фокус з ім робяць! Аж чатыры! Першы раз вал шліфуюць пад допуск ноль-ноль-пяць! Затым — ноль-дваццаць пяць! Потым — ноль-пяць! I яшчэ апршні раз — ноль-семдзесят пяць!

— О, і Павел тое самае скажа табе! А ты ж — не вал каленчаты! Дый чым табе, бацьку, кепско так? Ці ж мы цябе, скажы, паклаўшы руку на сэрца, да работы якой ганяем, ці мо ў цябе грошы адымаем, як іншыя? Не, бо грошай, дзякуй богу, хапае покуль што і маіх! Як у нашай вёсцы казалі, хапае і на семя і на емя, маем шчэ і вынесці. Да чаго-небудзь цябе прымушаем? Здзекуемса? Не! Так чаго табе трэбо? Жыві тут і ў вус не дуй!

— I Кіра — чалавек залаты! — падказаў Павел. -- Я не раз думаў: каб, барані бог, гэтак на маю жонку... Галіна мая і слухаць не хоча, каб цябе нават на адзін дзень забраць да нас, хоць кватэра — бы ў таго пана Вішпінга і, як сам ведаеш, толькі для нас дваіх ды сабакі! А гэтая твая нявестка, паглядзіш, столькі часу абмывае і прыбірае за табой! I згатуе, і накорміць, і даглядзіць, і церпіць старого чалавека!

— Але ці вы ведаеце, абодва братца, што мне гэтае прыбіранне каштуе, якімі нервамі мне дастаецца, як з мяне ўсе жылы цягне? — злосна ад пліты бліснула шкельцамі акуляраў у пазалочанай аправе жонка Уладзіка.

Сыны, відаць, добра памяталі мацерыны скаргі на масалянскую саперніцу, бо аніяк не маглі супакоіцца. Лаўрэн жа не мог і слова ўставіць, толькі ўзіраўся на іх з дакорам.

— Ладно, бабо, ты памаўчы — не да цябе п'юць! — асадзіў Уладзік жонку і зноў звярнуўся да бацькі.

— Хамут, тату, вешаць на шыю няма чаго. Дый сам ты надто ведаеш добро, табе гаворым адно для парадку. I крыўдаваць за гэто на нас не трэ.

2

Адным словам, старому дасталося. Толькі ўнучка не пераставала глядзець на дзеда з захапленнем. А яе ўпартаму браціку ўсё не цярпелася даведацца:

— Тата, а кефір ад якога звера, а? Ад каня, тата, кефір, праўда?

Малому і на гэты раз ніхто не адказаў. Адно сястра пастукала сябе кулаком па скроні ды брату кінула:

— Зусім ужэ — о!

Зірнуўшы з папрокам на ўнука, Лаўрэн вінавата, як хлопчык, які нарабіў шкоды, прабурчаў:

— А вы яго толькі слухайце!.. Э-эх, шчэ і вы, бачу, бы малыя! Будзеце шчэ галэпуса такого...

Ён упікнуў сыноў жаласлівымі вачыма і дрыжачым ад жалю голасам пасарамаціў:

— Ці ж мне жані-іцца, хлопцы? Ці ж мне такое наўме?! I што вы сабе прыду-умалі?!. Як магло вам такое ў галаву прыйсці?!. Як вы можаце пра такое нават і... Гэто ж трэ-эбо, каб аж да такого!.. Ды я, хлопцы, нікому нават... Я ні да каго нават ніколі... Мне і мысляў такіх нават...

Гэта не дапамагло, і таму ён змоўк.

Сыны па інерцыі яшчэ пару хвілін бацьку ўгаворвалі, сцвярджалі, што ў любым выпадку жаніцца яму аніяк нельга. На Ігара даўно ніхто не звяртаў увагі. I ў хлопчыка, спешчанага празмерным захапленнем дарослых, абудзілася крыўда. У малога азвалася нават бязлітасная агрэсіўнасць, уласцівая яго ўзросту, якая часамі прабіваецца ў дзецях і так нас палохае. Пры гэтым ён фантазію меў буйную, як і жаданне звярнуць на сябе ўвагу, а быў яшчэ зусім няздольны зразумець, што можа атрымацца.

Тут Ігар і ўспомніў — уразіць іх мае чым яшчэ.

— А дзед, калі падышла да нас тоўстая цёця, каля белага мядзведзя мяне пакінуў! I я ад яго пабег і пасунуў да белага мядзведзя руку — о-о, так! А белы мядзведзь мяне нюхаў! О, як носам рабіў, так!

Лаўрэн не вытрываў:

— Ай, што ты там, малое, трэліш? Шчэ мо скажаш — і лізаў цябе нават!

Ігар сваёй фантазіі даў поўную волю:

— I лізаў!

— Во-во!

— Пра-аўда! А ты не ба-ачыў, бо ўсё з той цёцяй абнімаўся! А мядзведзь мяне ўсё нюхаў, нюхаў і ліза-аў! А прыбег потым стары дзядзя і закрычаў: «Хто пусціў такога хлопчыка да звяроў, яны могуць гэтага хлопчыка з'есці! Дзе хлопчыкава мама?!» А нашу мамку называў дурною і шчэ якось!.. Тоўстая цёця потым на рукі мяне ўзяла, занесла дзеду і сказала: «Ты, хлопчык, не плач, мядзведзі цябе есці не будуць!» Але я ўсё роўна плакаў...

— Шчэ адна новасць! — сумеўся Уладзік.

А ў жонку яго бытта смальнуў пярун:

— О, так я і ведала, што гэтым усё мусіць скончыцца! Я даўно пра гэта ведала! Я так і чакала чаго-небудзь такога! Сэрца маё бяду ўвесь час так і вартавала! Кожную хвіліну вартавала! — Маладзіца помсліва бразнула посудам: — Вядома, хіба ж цяпер ён табе глядзець будзе за ўнукам, калі ў галаву яго заселі амуры?!. Хіба ж яму цяпер да гэтага!.. Шчэ якая-небудзь заразная баба трапілася! Яшчэ мо з якой экземай, каростай, а ў нас жа — дзеці! Альбо — шарлатанка! I за што мне такое?! Ты тут старайся ды выкаблучвайся дзень і ноч, у будні і нядзелі, як на гарачай патэльні!.. Ты тут выкладвай усю сябе з раніцы да глыбокай ночы, цягні і цягні свае жылы, каб яму... Каб ім тут... Каб яны... I во, маеш за свае старанні... То ў пральную машыну залез, то — да звяроў, а гэтаму што?!. А яму — усё роўна!..

Кіра расплакалася і пабегла ў свой пакой.

Над хлопчыкам у сям'і дрыжэлі ды трэсліся. Лаўрэн разумеў — ця-пер яму ніколі прамашкі ке даруюць. I правільна зробяць. Мужыцкае адчуванне справядлівасці прызвычаіла чалавека змалку праўдзе гля-дзець у вочы, чорнае называць чорным, белае — белым, а кошку — кошкай.

Усё здараецца — яшчэ як. Унь пры сваёй мацеры ўнук гуляў з сястрой у касманаўтаў, залез у пральную машыну, а выбрацца з яе не змог — мусілі суседа клікаць. У звярынцы, вядома, клеткі агароджаны тоўстымі прэнтамі. Яшчэ і абцягнуты двайной сеткай для страхоўкі — праз ячэйкі можна прасунуць хіба што мезенец. Але ж гэта не мела значэння — драпежная Багіра ўсё ж такі выбралася і адтуль! У звярынцы, як каля агню, не меў права ані на секунду забываць пра гэта ды выпускаць малога з рук. Унука яму даверылі.

Лаўрэн і сам цяпер не разумеў, як тады магло атрымацца,— зда-ецца, пра малога памятаў увесь час і трымаў яго гэтак моцна за руку. Напэўна, адно: здарылася ўсё з-за халернай Сонькі Касілы — тут Кіра праўду кажа. Каб не яна, спакойна паўзіраліся б на звяроў ды пайшлі б.

«Во, Лаўрэне, час які настаў, га? Бацька сынам ужэ непатрэбен, а сыны — бацьку. Бацька гібей — хоць жывым лезь у магілу. I трэба ж было якраз налезці на гэтую сіпатую масалянскую рапуху, каб яна раганула, каб яна! Столькі яе не бачыў, абышлоса б без яе і на гэты раз! Цьфу, каб ты здохла! З-за гэтай тоўстай рэзгіны і бедны Шпакоў Васіль на той свет заўчасна адышоў! Напэўно, з-за яе! Хто б тады ведаў, хто такая Бельская — з Аўгустова ды з Аўгустова, а да горада таго — аж сто кіламетраў, каму хацеласа б туды ісці з роспытамі. Так — не! Вярнуласа, зараза, са служанства ў Масаляны і давай трубіць пра Зюту падрабязно ды шчэ — на ўсю вёску, пра тое, што было, чаго і быць не магло!..»

Зямлячка Лаўрэну здалася ўжо да таго агіднай, што цяпер брыдзіўся б, здаецца, і ўзірацца на яе.

— Нядобро выпускаць такого галэпуса з рук... Нельга выпускаць і на хвілю ў тым звярынцы такіх... Сам ведаю, нашто напамінаць мне... Але, дальбо, і не заўважыў нават, як гэты верталёт у мяне выслізгнуўса з рук ды матануў адразу да каліткі... I калі ён файтнуў — потым аніяк у толк не мог узяць!

— О-о, такія шурцы вё-орткія! — стараўся як-небудзь згладзіць сітуацыю Павел.— Шчэ помню, як сам быў малы. Так і стараўса даць дзёру ад бацькоў да Нёмна, так і цягнуло мяне туды, бы магнітам! О-о, сколькі раз мяне ўжэ аж каля самай... I што было б, каб яны абое не спускалі тады з нас вока?

Павел пачаў загібаць пальцы:

— Макараў Толік кіёчкам калбаціў, калбаціў у мачуліску, дзе каноплю мочаць, галава ад вады закружыласа, ён баўтануў з берага і не выплыў — раз! У Касавокай Хвядоры ўнучак воко выпараў сабе — два! Канцавого Волеся дзеўчынка адно выбегла на агароды, а надворная свіння пальчык — хэп! — і адкусіла. Тры! А ў Мяньках? Сабэсеў хлопчык пляваў, пляваў у калодзеж — вельмі, бачыце, цікаво было яму, як кругі разыходзяцца! — занадто перахіліўса цераз зруб і — плюх туды! Маці прыйшла па ваду, апусціла парожняе вядро і крычыць мужыку, які шмараваў колы ў воза: «Юлек, а ці не наш індык зваліўса ў калодзеж, глянь ідзі!» А гэто...

Брат яму міргнуў — маўляў, не палохай, не дабівай мне бабы дарэшты, яна напалохана і так.

— Я і кажу, трэ ўважаць...

3

Уладзік за гэты час бытта ацверазеў. Хліліну цяжка яшчэ думаў, гледзячы ў стол, толькі на сківіцах хадзілі яго тугія жаўлакі. Тады, бытта адмахнуўшыся ад дакучлівай надта думкі ці непрыемнага ўгавору сяброў, рабром далоні рашуча секануў паветра і пракрычаў у суседні пакой:

— Бо няма чаго табе старога за малым пасылаць — яны якраз адзін аднаго вартыя!

Тая з-за дзвярэй віскнула:

— Хто мне яго прывядзе, ты-ы??

— А як робяць тыя бабы, у каго дзеці ходзяць таксама ў садзік, а дзядоў, бабуль у іх зроду не было? Як робяць маці-адзіночкі? Чаго маўчыш, бы не ведаеш? Тс заўтра іх распытай ды рабі гэтаксама! Без цябе не адбылоса б сходу, думаеш? Чорт не ўзяў бы твой музей — ён ужэ сто гадоў стаіць! На хрэна табе выслужувацца, больш за ўсіх трэбо, та-ак? Усё — ты да ты? Хопіць, б-бляха, што я ўкалуваю, бы той заезджаны балаголскі конь ды прыношу дамоў на жызню, гэтага мала?

Уладзік яшчэ грымнуў кулачыскам па стале гэтак, што аж дзвэнкнулі ды: перакуліліся чаркі.

— Ад заўтрашняга дня па малога — сама ходзіш!

— Бытта так проста!

— I пойдзеш!

— Як атрымаецца!

— А я сказаў! Калі бацька не можа, хай сядзіць дома ды адпачывае! А то хай ідзе сабе куды — я ўжэ не раз яму цвярдзіў і заяўляю зноў! Занятак у нашым горадзе знайсці лёгка, бо гэта не Бераставіца ды не Эйсманты якія! Грошай у мяне хапае — хоць кожды дзень у рэстаран нават сабе хадзі! А што, хібо гэтаго не варты? Папарабіў усю жызню, ніхто яму рэстаранам вытыкаць цяпер не можа! Права такога ніхто не мае! Э-э, каб я, б-бляха, гэтак меў вольны час, то знайшоў бы сябе заняць чым! Шчэ як знайшоў бы! А то ўчора нашыя з Канадай сустракаліся на лёдзе, а я так і не паглядзеў матча!

Уладзік павярнуўся да брата:

— А ты яго бачыў?

— Фігу з макам! На перагоне ў гэты час кукаваў — паміж Тэалінам і Россю. Каля Мачуліна пяцікіламетровы аб'езд з лужамі, левая рысора ў аўтобусе паляцела — халерную лятучку выглядваў гадзіны дзве. Слухаў крыху па транзістары ў кабіне, як «кляновыя лісты» гол нашым забілі. Але гэто — мучэнне было, а не слуханне. Адно злосць разабрала. Пасажыраў адправіў папутным, а сам лёг і хра-павіцкага задаў да прыезду нашых. Калі б прадбачыў такое, захапіў бы турыстычны тэлевізар — ён у мяне старога выпуску, а ізабражэнне шчэ дае файнае, не тое што цяперашнія! Але ж да міжнароднага матча спадзяваўса сем разоў вярнуцца дамоў!

— Во!

Уладзік паўзіраўся на бацьку з папрокам.

— Да тэатра схадзі! Ты калі-небудзь у ім быў?

— Бачыш — не быў яшчэ нават у ім! Хоць нікому не прызнавай-са! Не заглядуваў ніколі ў яго і я — схадзі за сябе і за мяне! Кажуць, туды толькі ў гальштуках пускаюць, то бяры мой — у шафе іх поўная сценка! У музей загляні — шафёры нашыя бачылі ў ім надто здаровыя мамантавыя косткі і якісьці крыжацкі меч, што дзвюма рукамі бяруць! У Друскенікі махні на пару гадзін ці — у Вільнюс, Мінск, а то і ў Рыгу! Альбо выпішы сабе на вакзале казённы білет па свайму ветэранскаму пасведчанню ды з'егдзі да нашага Коліка ва Уладзівасток! Чуеш, бацьку?

— Я на татавым месцы даўно там ужэ быў бы! — падтрымаў брата Павел.

— А я што кажу? Тое самае! I не хадзі, бацьку, такі шчарбаты — зубы сабе ўстаў!

— Абавязково!

— I — залатыя!

— Шчэ што вы мне выдумаеце...

— Павел табе дзело кажа!

— А чаму б табе іх і не ўставіць?

— На чорта мне золато? Патрэбно яно мне, як рыбе парасон... Сколькі мне зубамі тымі жаваць засталоса...

— Усё роўно — хай ведаюць нашых!

— Слухай, бацьку, што гаворым — не бунтуй, а так і рабі! Астатняе — маёй бабе пакінь! Выдзюжыць, іншым шчэ й не так дастаецца — маладая, да капрамонту ёй далёко!

— Ты пра мяне і слоў людскіх не знойдзеш каб сказаць! — з-за дзвярэй, не вытрымаўшы, агрызнулася Кіра.— Для мяне лепшага не падбярэш — адно хамства!

— А ты маўчы там!

— Чаго буду маўчаць? Чаму я павінна заўсёды маўчаць ды пераносіць тваё бескультур'е?! Ну ж і дурная была я, выходзячы восем гадоў тамў за цябе замуж!

— Думаеш, намнога была б разумнейшая, каб выйшла ў гэтым року? Ані крыху!

Паміж імі разгарэлася такая сварка, якой Лаўрэн яшчэ ані разу не чуў. Нявестка заадно пачала і на яго выкрыкваць усё крыўднае і несправядлівае. Лаўрэн пры гэтым адчуваў сябе, як той голы ў крапіве.

4

З Кірыных слоў Лаўрэн неўзабаве даведаўся пра многае. Галоўнае — надта кепска сябе паводзіць, таму клопату з ім куды больш, чым з малым.

Навучае яе сына непрыстойным песням.

Аднойчы, не памыўшы, даў малому грушу.

Да стала можа сесці, не спаласнуўшы нават рук,— хіба што сама прасочыць ды прымусіць яго схадзіць у мыцельнік.

Вечна наравіць сваімі старымі і босымі нагамі лазіць па кватэры ды разносіць розную заразу.

Суседка Лілія Уладзіміраўна — Вадзікава маці — ёй гаварыла, што раніцой швэндае ад пад'езда да пад'езда са старым вядром, падбірае недагрызкі і камяні! То зноў на лесвіцы святло кожны раз бяжыць выключаць, хоць яшчэ не зусім развіднела. А калі б і развіднела, якая яму да гэтага справа, хіба ён дворнік?

Стрэліла яму ў галаву цэментам дзіркі замазваць, а потым усю прыхожую, усю ванну заслядзіў, ды гэтак, што і малыя аж такое не вычаўплі б!

Бытта ўсяго гэтага было яму замала і зараз зусім новы падаруначак для яе сям'і падсунуў — з нейкай бабай зблытаўся. Каб якую-небудзь інфекцыю прывалакла на кватэру, каб потым яшчэ абакрала, патруціла альбо кватэру падпаліла — мала такіх выпадкаў здараецца цяпер у горадзе?!.

Кіра нібыта была супроць халернай машыны — абы толькі ў сям'і панаваў «спокуй і лад», а што з гэтага атрымалася? Чортавыя «Жыгулі» стаяць і стаяць у гаражы ды ржавеюць. Адзін-адзінюсенькі раз адно і выскачылі па грыбы пад Друскенікі. I то — на гадзіну, а камары не далі ў лесе добра і разглядзецца, а мурашкі ўсе ногі абсеклі. Бо завёз у самую камарыльню ды ў адныя мурашнікі — як спецыяльна, каб паздзекавацца з сям'і. Мужа яна мае і не мае — калі толькі вернецца з рэйса, дык адразу, у чым стаяў, прэцца хутчэй у свой гараж! Не пацікавіцца, як ты тут з малымі, не распытае, а — прэцца, каб нават свет валіўся, у той гараж ды лезе пад праклятую машыну, нават у чым стаіць, а дома — цвіка даўно ўжо не ўваб'е!..

Прыгнечаны крыўдай Лаўрэн усё гэта слухаў і ў душы перад сабой апраўдваўся:

«Важдаюса з недагрызкамі? Што ты вярзеш, бабо дурная, пабойса ж бога! У гэтым двары — не хто-небудзь, а нават былы савецкі маёр кожную раніцу апранае лыжны касцюм з начосам ды не саромеецца збіраць па кватэрах харчавыя адпадкі! Потым дабро гэтае адстаўнік ладуе ў кузаў спецыяльнай машыны і вязе за горад на Індурскую сві-наферму — маёру адно дапамагаю!

На лесвіцы выпало пару плітак. Не замацуй іх адразу, людзі нагамі павыбіваюць і астатнія — ураз павыкалупваюць. З будоўлі набраў у слоік раствору ды ўмацаваў пліткі на ноч, каб цэмент да раніцы схапіў іх настолькі, што ніхто нагой выбіць ужэ не здолеў бы. Раствор паклаў акуратна, пліткі дапасаваў адна да адной, бо кепско што-небудзь зрабіць не мог. Для цябе ж, булавешка, для тваіх жа дзяцей зрабіў, каб не спатыкаліса шчэ слабенькімі нагамі, каб не падалі і не разбівалі насы! Праўда, не заўважыў і наслядзіў. Ну і што? Напэцкаў крыху. От, велькая пані! Не гною ж за нагамі навалок свёкар твой — узяла б ды выцерла б альбо мне падсказала б, калі ўсяго так ужэ брыдзішса!

А са святлом?

Не выключы вам лямпачкі, так і будзе гарэць да полудня. Гэто, па-твойму, парадак? I чаму яна павінна чакаць, покуль дворнік убачыць, чаму табе і мне не зрабіць?!

Што песню з Ігарам развучыў? Хіба ж яе можно непрыстойнай назваць? Што ты трэліш, бабо?!.»

Ідучы аднойчы з дзетсада, хлопчык пацікавіўся:

— Дзеду, а ў які ты дзіцячы садзік хадзіў, у мамін?

— Я, унучак, калі малым быў, пра іх і не чуў.

— А адкуль ты пра ўсё-ўсё ведаеш?

— Гм... З Зялёнай Даліны сваёй.

— I вершыкі ў цябе адтуль е?

— I вершыкі.

— То прачытай з галавы мне іх!

Лаўрэн доўга сіліў сваю памяць і нарэшце ўспомніў з далёкага дзяцінства ды «прачытаў». А гэты жэўжык адразу і запамятаў. Пасля да вечара, покуль маці яго не абсекла, лётаў па падворку і на ўвесь голас спяваў:

Дылю, дылю, скрыпачка,

Упала баба з прыпечка,

Дзед яе за вухо —

А ўставай, псяюхо!

«Усім было так смешно! Усе радуваліся за малого! Парадуваласа б і ты, маці...»

— Бацьку, ты Уладзікаву жонку пашкадуй,— павучаў Павел.— Мая баба — я ўжэ казаў — ні за якія скарбы для цябе не стараласа б! Мая лепш з сабачкам цацкацца будзе, чым з жывым чалавекам! А гэтая — сам бачыш!

Кіра выбухнула зноў.

— Во, во, як разумныя бабы робяць! Во, чуў, што старэйшы твой брат кажа? Усё, з сённяшняга дня стану і я так сябе паводзіць — хопіць з мяне гэтай катаргі!

— Кіра, ніхто маёй Галі не адабрае, няправільна мяне разумееш, я толькі — к слову!

— Не-е, няма дурных!

— Сціхні, шчэ раз гавару! Не пра цябе зараз гаворым!

Накрычаўшы на жонку, Уладзік дапамог брату:

— Ты, бацьку, калі згадзіўса ў горадзе жыць, то ўжэ трымай фасон! Бо тут табе не Зялёная Даліна, не Масаляны і нават — не якая-небудзь задрыпаная Бераставіца! Аж чвэрць мільёна народу цяпер тут жыве, уяві! Кавалкам хлеба цябе не папракаў, не папракаю і папракаць не думаю. Але ж, б-бляха, нас ужэ хоць ты не кампрамітуй! Дом — кааператыўны, усе тут з грашыма. А ведаеш, якія вакол нас вядомыя людзі жывуць! I дырэктары, і начальнікі, і дактары — не тыя, у каго лечацца, а — што ўсё нешта пішуць! I такіх — аж два ў нашым доме! Жыве адзін прафесар, і нават — тры сапраўдныя генералы-адстаўнікі! Падумай як належыць сам над гэтым. Трэ нам, бацьку, пад іхнюю дудку часамі — мус, бо іначай — з горада ты хоць уцякай без аглядкі, а добро разумееш — куды бегчы нам зноў пасля Зялёнай Даліны? Няма куды!

Калі Лаўрэн даведаўся пра адстаўніка, на душы аж палягчэла адразу. Яшчэ як палягчэла. Дапамагаць маёру пачаў з вялікай радасцю і задавальненнем. Што сыну і нявестцы гэта ўсё перашкаджала? Ён жа выходзіць на падворак, калі ўсе дрыхнуць. Дрыхнулі б сабе гэтак і далей...

Лаўрэн бытта бы слухаў сыноў ды нявестку, а яго горла сціскаў горкі абруч крыўды.

«Барыня, ліхо на цябе, учарашні хлеб у вядро шпурляеш! Кідаеш туды і чарвівы яблык, замест таго, каб узяць нож ды дзірку выразаць акуратненько. У вядро шпурляеш памідор, калі толькі з'явіцца на ім карычневая плямінка! Не задумваешса нават, вучоная булавешка,— калі гэты яблык еў чарвяк, а памідор брала гніль, то ён і табе, напэўно, будзе не шкодны! А той фрукт, што ні дзіркі не мае, ні плямкі, і той яблык, што аж стрэліць табе сокам пад зубамі, можа быць адной хіміяй, і такое можаш сабе наесці, што і радавацца потым не будзеш — не дапамогуць ужэ табе ніякія лекары і больніцы!»

5

Зацяты ў сваёй крыўдзе, Лаўрэн слухаў папрокі далей, панура седзячы з апушчанай галавой, а на душы яго кіпела і кіпела:

«Ну, Кіра — гарадская выскачка. Мала што такой пстрычцы, вы-гадаванай на смятане ды булачках, сліна ад злосці на язык нанясе. Затузаная цяпер работай, усяго баіцца, ды і не вельмі разумная, мабыць. Прыглядзеўса і прыслухаўса да цябе аж надто, нявестачко, шчэ на гродзенскай вуліцы каля Пакроўскаго сабора, калі ты ў музеўным аўтобусе апавядала турыстам пра горад».

Сабор пабудавалі перад самай рэвалюцыяй у памяць гродзенцам, што загінулі ў руска-японскую вайну пад Мукдэнам і Порт-Артурам. Пабудавалі за грошы салдат і афіцэраў тутэйшага гарнізона — новага набору. Калі Лаўрэн служыў у панскім войску, кожную нядзелю праваслаўных салдат ганялі ў яго вялізную залу з падлогай, пакрытай метлахскай пліткай, на малебен. I Лаўрэн з Касцевічам ды Шпаком кожны тыдзень вымушаныя былі да абеду тырчаць каля мармуровай дошчачкі, дзе пра сабор падрабязна напісана.

«Заглянула б хоць раз у сабор сама, прачытала б, што стаіць на той дошчачцы, і людзям так бы гаварыла! Гэтым іх — ого як зацікавіла б. Але што зробіш, калі ты, нявестачко, якаясьці вучоная траскотка. Нават турыстаў сваіх лянуешса вывесці з аўтобуса на вуліцу, каб да сабора прыглядзеліса бліжэй, каб шчэ панюхалі муры ды мо нават памацалі пальцамі. Праз акно ім паказуваеш ды ўсё нешта сыплеш і сыплеш у свой мікрафончык. Прыезджыя пазяхаюць, дрэмлюць, адварочваюцца, зыркаюць на гадзіннічкі, бо ім нецікаво такую агітку слухаць, а ты — балабоніш сваё, бытта цябе болей не датычыць, бо твая хата з краю. Вельмі многа карысці з тваіх гэтых экскурсіяў, а як жа. От, адбываеш якуюсьці паншчыну пад прымусам.

Зрэшты, з цябе надто і не возьмеш. Добро, што хоць дзецям ты ўся, бабо, аддаешса. Іншыя не здольныя ў горадзе, напэўно, і на гэто. Але ж вы, родныя сыны, здаецца, павінны аж занадто ведаць цану кавалку хлеба ці таму, што атрымаецца праз тыдзень-другі на плітачнай падлозе, калі дзірак не замазаць адразу! Бачыш, прырода, дзякуй богу, не паскупіласа на вас! Унь якія абодва ў мяне мацакі. Як вылітыя. I русыя, бы нябожчыца Нінка. Нават з яе круглымі тварамі. У аднаго і другого валасы над ілбом рассыпаліса на аднолькавыя крылы, а крэслы аж скрыпяць пад вамі!

Не б'ецеса, бугаі чортавыя, і нават не мацюкаецеса, як іншыя. З хаты не выганяеце бацьку, што праўда — то праўда, і грошай у яго не адбіраеце. Распараныя ад гарэлкі і ў новенькіх шлеечках паверх белых маечак, як калісьці толькі паны мелі звычай насіць гэтак, культурно і нібы добразычліво павучаеце бацьку — ламаеце яму косці, выматуваеце кішкі і душу грызеце, а тады шчэ на яго раны і соль сыплеце.

Гэтыя бычкі заўша дабрадушныя, калі вып'юць. Адно ім паддайса. А хто казаў вам сваго бацьку сюды валачы? Ці мо стары бацько сам гэто вам у вушы ўвёў?!.»

Хлопцаў сваіх Лаўрэн ужо ненавідзеў. Нават успомніў, што ў нейкай кнізе напісана, як на Украіне Тарас Бульба роднага сына калісьці забіў. Сын вельмі нашкодзіў людзям, і стары казак наследніку аб'явіў: калі ты, сынок, такі выйшаў няўдалы, то памылку сваю давядзецца выпраўляць мне: я цябе спарадзіў, я цябе і парашу! Булаву выняў, па галаве яму — трах! — і гатова. За тое дзела на казака людзі кепскага слова не скажуць — яшчэ і ў кніжках яго нават славяць.

Перажыць продкам эпідэміі і галечу, прыгон і пажары, акупацыю і войны дапамагла бязмерная цярплівасць. Гэтая магутная сіла ў прынёманцаў — як цяжкая спадчына ды святы абавязак адносна сям'і, вёскі, горада. I цягавіты Лаўрэн не раз і не два праяўляў гэтую нацыянальную рысу, узнімаючы сваю сям'ю, церпячы здзек, холад і голад, а часамі працуючы дзеля адных. толькі галачак. Здавалася, запас цярпення ў ім — бязмерны. Выяўляецца, як кожная чалавечая мажлівасць, так і гэтая, мела таксама свае межы. Зараз у чалавеку было такое адчуванне, што і ён здолеў бы, здавалася, зрабіць са сваімі хлопцамі штосьці бульбаўскае.

Праўда, варожасць да сыноў адразу паменшала, калі падумаў Лаўрэн аб Ніне.

«Яна ж, булавешка, і зараз, абуўшы сваё сэрцо ў лапці, іх, напэўно, пашкадавала б,— паківаў Лаўрэн галавой.— Бо хоць, боўдзілы, жывуць у вялізным горадзе, ходзяць ды аціраюцца ля тых самых генералаў, дырэктараў, прафесараў і дактароў, якія ўсё нешта пішуць, хоць маюць ладныя кватэры, машыны, гаражы ды іншы дастатак, але ж яны абодва якіясьці і бездапаможныя, бы дзеці. Якіясьці несамастойныя, ад усяго залежныя, таму, мабыць, і нешчаслівыя. Напэўно. Што ж, вялікае шчасце балаголам быць?

Хто цяпер заменіць вам, дурні, маці, хто? Зрабіць гэто, напэўно, бацькаў абавязак.

Вядомо, мяне вы абдурылі — ашчэ як вывелі ў дурні. Хочуць пасадзіць дзеда на печ — сядзі і не вякай. Пачакайце, пачакайце, хлопчыкі, неўзабаве ўнукі і вас, мажліво, паспрабуюць на печ пасадзіць таксамо — як бачыш той час надыдзе. Тады спахопіцеса і каяцца будзеце ды прыпамінаць — ці не паўтараюць яны вас. А табе, Лаўрэне, трэ зараз не бегчы па ваду пасля пажару. Вышэй сябе не падскочыш — кожнаму даўно вядомо. Таму, дзеду, стрымаўшы слязу ў сэрцы, зацісні зубы, хадзі тут па дроце ды цярпі, цярпі і цярпі, каб не стало яшчэ горш. Цярпець табе мусово ды гэтым няўдалым абармотам з іх вучанымі жанкамі яшчэ і дапамагаць».

Калі так падумаў, зрабілася адразу лёгка і добра. Любуючыся зноў, як сыны здорава падобныя на нябожчыцу, праз хвіліну ён згаджаўся на ўсе невыгоды. А яны абодва і праўда — вылітая Нінка. Бо сам Лаўрэн цела меў жылістае і худаватае, затое яго жонка, бы хлопцы, была поўная ды бялявая.

«У Паўла — унь ужэ і скроні бялеюць, а — ні сына, ні дачкі. Што з тваёй жызні, сынок? Як паслухаеш цяпер, навокал столькі разводаў, Мо лепш было б, каб і ты развёўса з гэтай ялавіцай ды паспрабаваў ажаніцца другі раз? Развод, вядомо, кепско, Ніна пра такое і слухаць не хацела б, а якое выйсце? Добрая баба і чужого сваяком зробіць, а гэтая, вечно расфуфыраная краля, і свайго свёкра прызнаваць сваяком не хоча. I каб я ўжэ быў якім недалэнгам, бы іншыя старыя, горкім п'яніцам, дурным якім... Напэўно, і сірату з дзетдома такая лярвачка не прыняла б, каб усынавіць,— нашто ёй клопат лішні. Дзіця патрабуе дзень і ноч догляду, патрабуе нерваў, патрабуе пасвянцэння. Дзіця — не тое што яе сабачка,— пакарміў ды гуляй сабе з ёю.

А ладная, зараза. Таму Павел і пагнаўса за ёю, забываючы, што не той харош, хто прыгож, а хто для дзела гож.

I от, скажы ты, усе прыгажуні самі сабе мужыкоў выбіраюць, то чаму ж і гэтая не падабрала якого дырэктара базы, бы яе татко, дырэктара магазіна, начальніка склада, а прыклеіласа унь да каго — тупаватаго шафёра? У Зялёнай Даліне карову выбіралі па рагах, а жонку — па бацьках. Нашая маці без надзейнай разведкі цябе не ажаніла б. Гэтая са сваёй прыгажосцю будзе насіцца да старасці, бы тая курыца з першым яйцом! Маці ж табе, напэўно, сынок, руплівую ды людскую дзеўчыну падабрала б сярод знаёмых, а цяпер што? Чым браць быле якую, лепш — аніякую. Будзеш да самай смерці гэтак во мэнчыцца ды абурацца на тое, што яна нават бацьку дамоў не пусціць!»

Што Павел быў не зусім удалым, Лаўрэн сябе не ашукваў.

Бывала, калі абодва былі яшчэ хлопчыкамі, браў іх з сабой на воз у лес. Везучы ў вёску дровы, Уладзік то бацьку пра ўсё распытваў, то, каб невядома як быў стомлены, крочыў перад канём і выбіраў майскіх хрушчоў з каляіны, бо падавілі б іх колы. А старэйшы ў гэты час на суках драмаў.

Сярэдні больш быў малайцаваты і ахайны. Людзі да яго гарнуліся, а некаторыя нават паважалі. Таму з двух братоў за старэйшага лічыўся заўсёды Уладзік. Ён і вырашаў за сябе і за Паўла.

Бачачы ўсё гэта, жонка над старэйшым мешкаватым сынам бедавала, стараючыся разгадаць — за што лёс яе аж так пакараў. Лаўрэн сваю палавіну супакойваў: «Кінь бедаваць, маці. Ніц ужэ не зробіш. Цярпі ды мірыса. У Бібліі напісано, што і ў Адама з Евай хлопцы былі не роўныя, з-за чаго бог спрыяў маладзейшаму — Авелю, затое цярпець не мог старэйшаго — Каіна».

ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ

ДЗІЎНАЯ СУПЯРЭЧЛІВАСЦЬ НАТУРЫ

З дзённіка майстра спорту і заслужанага трэнера СССР Ранальда Іванавіча Кныша:

«16-11-1972, Маямі (ЗША).

Раніцой у мясцовым палацы спорту — трэніроўка з Вольгай Корбут. Прасторную залу амерыканцы старанна адгарадзілі для нас шырмай — працаваць можна і нават з выгодай. Надта многа гледачоў...

Недалёка ад палаца спорту — звалка легкавых машын. Іду да яе пасля выступлецня гімнастак. Куча вялізная. Каб пра такое хто мне расказаў у Гродне, ніколі не паверыў бы.

Падыходжу да адной з кінутых легкавушак, адкрываю дзверцы, а на панелі з прыборамі — гузічкі ад магнітафона. Націскаю — магнітафон іграе! Другі цісну — сам мяняе і бабіну!

Працуе і акумулятар!

Абводжу вачыма вялізную гару з накастражоных адна на адну легкавушак розных марак, сістэм, памераў, і мне аж страшна робіцца. Напэўна, у іншых яшчэ і маторы цалкам спраўныя, і цэлыя каробкі скарасцей, здатныя масты і пакрышкі!

Тут жа з легкавых можна сабраць даўжэзны караван!

Што за дзікае, бязмозглае марнатраўства ў краіне, якая так славіцца ў эканоміцы сваімі дасягненнямі ды служыць узорам, што за парадокс?!.»

Вядома, нармальнага чалавека не можа не крануць выкінутая машына са спраўнымі вузламі — вынік мазольнай працы высокай кваліфікацыі майстроў ды апошняе дасягненне ў творчасці таленавітых спецыялістаў.

Хапаюць за душу ператвораныя бульдозерамі ў кучы

ДРУзу домікі з яшчэ моцнымі рамамі акон, з дубовымі дзвярыма, з прыгоднай кафляй і цэглай ад печаў, са смольпымі бэлькамі, якія маглі б яшчэ ляжаць сто гадоў.

1 ўсё гэта яшчэ не трагедыя. Мы аж занадта ведаем — часта куды танней пабудаваць нешта нозае, чым займацца утылізацыяй. Таму праходзім міма, супакоіўшы сябе — у прыродзе нічога не гіне. Маўляў, атамам ды малекулам, з якіх складаліся разбураныя домікі і сплюснутыя прэсам у аладак легкавыя машыны, неўзабаве давядзецца існаваць у новай форме, і тыя самыя атамы з малекуламі перамены нават не адчуюць.

Адным словам, для супакаення служаць нам пераканаўчыя доказы няўмольнай эканомікі.

Куды горш з чалавекам.

Сапраўдная яго трагедыя ў тым, што, калі стане пажылым ды пойдзе на пенсію, да канца дзён сваіх носіць у сабе гэтак дарагім коштам здабыты жыццёвы вопыт. Але вопыт, на вялікі жаль, не кадзіруецца ў біялагічныя перфакарты і яго не закладзеш у гены наступным пакаленням.

Не ў прыклад той самай смаляністай бэльцы з разбура-нага доміка, белай кафлі альбо якой-небудзь плоскай цагліне такія людзі яшчэ і выдатна разумеюць парадаксальнасць сітуацыі, таму з-за гэтага церпяць, хоць і бяссільныя што-небудзь перайначыць.

Чаму ж наш эталон мудрасці — прырода — дапускае марнатраў-ства вялікіх каштоўнасцей сярод людзей, бы з тымі звалкамі яшчэ здатных для язды машын, якія мы нагрувашчваем за гарадамі з-за сваёй безгаспадарлівасці?

Чаму кожнае дзіця адольвае нялёгкую навуку звычайнай нават хацьбы, хоць існуе тысячагадовы вопыт пакаленняў перамяшчэння па зямлі пехатою?

Чаму і ва ўсім іншым кожнае пакаленне імкнецца набыць вопыт абавязкова толькі свой і не надта нас слухае?

Ці ў з'яве гэтай закладзена вялікая мудрасць — натура спецыяль-на так усё заблытала, каб людзі цанілі лепш зробленае ўласнымі рукамі?

Ліха яго ведае.

Пэўна адно: унукам маім цяжкі мой, мазолісты і крывавы вопыт як бы — ні к чаму. Сціснуўшы зубы, здабываць яго мусяць самі. Я, напрыклад, спазнаў жыццё аж надта, а сын мой бытта бы і не выкарыстаў ні адной маёй парады, жыў паводле ўласных правіл. А вырас на патрэбнага людзям і грамадству чалавека, а я ў ім, як і ў яго сябрах, адчуваю ўжо частку сябе.

Словы невядомага паэта:

Дитя, не будь умней отца,

Не трогай этого растения;

Его колючего венца

Мучительно прикосновение.

Но, одержимый жаждой боли,

Не в силах овладеть с собой,

Ты выбегаешь утром в поле,

Чтобы изведать эту боль!

Менавіта так яно і бывае.

Але вернемся да нашага дзядзькі Лаўрэна.

СВЯТЫЯ МУКІ СУЧАСНАГА ПАКУТНІКА

1

Маркевіч у горадзе ўсё больш адчуваў на сабе якісьці тэрор асяроддзя, і супроць гэтага тэрору бедны чалавек быў абсалютна безабаронны.

Вось і сёння, пускаючы пасля снядання на двор дым, Лаўрэн з цыгаркай у зубах тырчаў ля адчыненай фортачкі, прыглядаўся ды прыслухоўваўся, пераскокваючы невясёлымі думкамі з прадмета на прадмет. Час цягнуўся занудліва доўга, а раыейшыя згрызоты, бы тая грунтавая вада, спадцішка выплылі зноў, напомнілі аб сабе, сціскаючы сэрца, бы шчамілам.

У дзіцячым пакоі Кіра якраз з дачкой збіралася рабіць урокі. Нявестка покуль што вяла допыт:

— Святлана, ты чаго ўчора са школы пайшла адразу не дадому — ліха ведае куды цябе панесла!

Маўчанне.

— Ну, адразу мне скажаш ці — пасля лупцоўкі?

Дзяўчынка з усхліпам пачала апраўдвацца:

— Бо мы вы-выйшлі са школы, а ц-цябе няма!

— Ну і што?

— Віця гаворыць: «Хадзем са мной!» А я кажу: «Ку-ды-ы?» А ён кажа: «Са мной ідзем!» А я кажу: «А-ай, мяне мамка шук-каць стане зара!»

— Ну?

— А Віця маю руку не выпускае! Я кажу яму: «Пусці, мне трэбо ісці!» Але ён не слухаецца! Ідзем, ідзем, ідзем, і ён усё мяне за руку трымае і трымае...

— Ну?

— Зайшлі да іх, а ён не пускае...

— Бо-ожа, ці ты такая ўжо хітрая з гэтай пары, ці — бесталковая?

— Кажы, якая?

— Не ведаю, мамачка...

— I ў каго ты ўрадзілася?

— Не ведаю, мамачка.

— Што з цябе будзе, калі вырасцеш ды пачнуць цябе вадзіць гэтак па кватэрах яшчэ і якія-небудзь хуліганы — ім таксама не зможаш супраціўляцца?

— Не ведаю, мамачка.

— Я таксама — не ведаю! Што загадаеш мне з табой рабіць, скажы?

— Не ведаю, мамачка.

— Заўтра зноў мне такое выкінеш?

— Больш не буду, мамачка.

— I заўтра сэрца ў мяне разрывацца будзе на часткі, цябе пад школай выглядаючы?

— Больш не буду, мамачка.

— Каторы раз так кажаш!

— Я больш не буду, мамачка...

Не пазнаць дзіцяці. З бойкай, дасціпнай і мілай дзяўчынкі, толькі пайшла ў школу, зрабілася бесталковай ды лжывай — ні аднаму яе слову нельга было верыць, ні аднаму.

Прычыну Лаўрэн бачыў па-свойму.

«Вясковыя дзеці, бывало, як толькі вылупіласа каторае на свет з пялюшак ды сяк-так навучыласа хадзіць, так адразу і мусіла брацца за работу, каб недарам хлеб есці — даглядало малых, пасло гусей ці куранят, збірало каласкі альбо нясло бацьку ежу на поле ці балота. Такое потым і ўрокі само зрабіць магло, і даверыцца было яму можно — іншая справа, часу Павел, Уладзік ды нават Мікалай ніколі амаль не мелі. А гэтых цёнгле водзяць за ручку, апякаюць ды трасуцца над імі, сюсюкаюць. Аж дзьмуюць на іх заўсёды, у тры горлы ўпіхваюць ды шчэ ўбіваюць у галаву, што яны — пупы зямлі. I во, біса ты з ім цяпер, бабо, калі сама давяла да гэтаго сваё дзіця.

А са мной як абышліса?

«Пераягджай, бацьку, у горад да нас, бо табе на вёсцы ніхто ні вады, ні лякарства не падасць, калі захварэеш, затое ў нас — мецімеш усё!»

Пераехаў, і што? Злітаваліса ракі над жабай — вочы ёй выкалупалі!»

Пасля сваркі на кватэры сярэдняга сына каторы дзень панаваў напружаны спакой. Вечарам Уладзік жонку яшчэ тоўк, і з-за сінякоў пад вачыма давялося ёй браць нечарговы адпачынак — хавацца ад людзей. Не ўзнімаючы твару, нявестка сноўдалася па кватэры, вадзіла ў садзік ды забірала малога, а са свёкрам не размаўляла — за стол клікаць падсылала ўнука ці ўнучку.

I Лаўрэн моўчкі абедаў.

Гэтак жа без слова снедаў ды вячэраў, не адчуваючы ў ежы аніякага ні смаку, ні жадання да яе.

Потым, стараючыся не трапіць нявестцы на вочы, сядзеў гадзінамі ля пад'езда на лавачцы ці во, як зараз, тырчаў у зале каля тэлевізара ды пускаў праз фортку дым.

Яму аж не верылася, што больш нельга хадзіць па ўнука. Вельмі сумаваў па ім. За яго пытаннямі Лаўрэн адчуваў кволы чалавечы парастак, які вымушаны развівацца на голым гарадскім асфальце, сярод сумных ды панылых муроў, і як мог стараўся ўнука падправіць.

«Дзеду, а тата казаў, у нядзелю па грыбы ў лес паедзем. Праўда?»

«Паедзем, чаму не».

«А хто туды грыбы для нас навязе?»

«Самі з зямлі вылупяцца».

«Гы?! Проста — так?»

«Ну, просто. Асабліво пасля цёплаго дожджыку, дзе добрая грыбніца, часамі іх столькі навыпірае за адну ноч — і малых, і велькіх, што хоць ты касой касі!»

«А-а!..» — не мог надзівіцца малы.

«Дзед, во шчэ адзін лісток з дзерава падае! А чаму-у яны сталі падаць? То віселі, віселі, а то — ву-унь горбы нападалі!»

«Бо восень. Калі твой татко быў такім, як ты, я загадку яму загадваў:

Маленькі Ягорка

Упаў у вазёрко,

Ваду не ўзмутнуў,

А сам — патануў!

«Што гэто, па-твойму?»

«Лепш ты кажы — што?»

«Падумай! Ну, не ведаеш?»

«Эка!»

«Лісток, вядомо, упаў у лужыну і там ляжыць».

«А чаму-у ён па-адаў?!»

«Хутко ўсенькія гэтак паеыплюцца — да аднаго, і галіны ўсю зіму голыя стаяцімуць».

«А як лісты на дзеравы пачэпяцца зноў?»

«Вясной новыя з'явяцца на іх. Зялёненькія. Во, глядзі, павырастаюць з гэтых пупышак, бы вузялкі!»

«Я-ак?»

«Ад сонца павыцягуваюцца!»

«Са-амі?»

«Але. А ты не верыш? О-о, цяпло, унучак, сілу велькую мае! Нават і зімой кінь на слабы агонь голы бярозавы дубчык — хоць сабе і ценькі, бы павуцінка, а на ім ураз павырастаюць зялёныя лісточкі з пупышак!»

«Чаму?»

«Так ужэ е».

«Але чаму-у, дзед, га-а?»

«Чаму, чаму! Казаць табе ўсяго — няма толку. Цяпер гэтаго і не зразумееш, бо ты шчэ — аршын з шапкай. Падрасцеш — і ў школе пра ўсё даведаешса, альбо ў войску, калі да яго служыць цябе забяруць!»

«Дзед, а павуціна — жонка павука, праўда?»

«Што ты выдумаў!»

«А-а, ужэ ведаю — яго цёця!»

«Якая цё-оця! Шчэ мо скажаш — яго назвіско! Дзівак-чалавек! Гэто — ценькія вяровачкі, імі павук мух ловіць ды і сам па іх бегае!».

«А як ло-овіць імі?»

«Муха ў сетачку з павуцінкі ўплёнтаецца на ляту, а ён адразу яе і сцапае!»

«ЬІ-ы-ых, як воўк — зубамі?»

«Лапкамі»

«А на чым стаіць?»

«Як гэто — стаіць?»

«Дзед, ён жа імі ловіць!»

«Лапак у яго аж восем, хапае і для стаяння».

«А-а... I што робіць з мухамі?»

«Есць».

«А людзей павуцініны вяровачкі не зловяць?»

«Заслабыя на чалавека... От, каб сабраў іх адна да адной з тысячу, то і чалавека, мабыць, утрымалі б...»

«Адкуль вяровачкі бярэ?»

«На жываце ў яго — вечнае верацёнцо. Сучыць ім гэтыя ніткі і сучыць. Празрыстыя. Тонкія. Ліпкія. Якую ўзорыстую сетачку з іх сплятае, каб ты толькі ведаў!»

«Ніхто яму не рве яе?»

«Чаму не. Маёвы жук з налёту часамі прабівае, а го і птушка якая, бо гэто ж — лес, так много ўсяго поўзае і лётае!»

«I што тады робіць?»

«Адразу і адрамантуе».

«Сам?»

«А каго ж яму прасіць, падумай? Лес жа кругом! Ле-ес альбо кус-ты!.. О-о, жызня ў яго трудная. На восем бакоў свае ногі раскінуўшы, кожную хвіліну начаку будзь, бы таму салдату ў сакрэце ці на пасту стоячы. То зноў бегай па сваім хутары — то туды, то сюды. Ды цёнгле глядзі ды глядзі ва ўсе бакі. Глядзі шчэ й узад і ўперад, уверх і ўніз, каб якая птушка на ляту цябе не праглынула! Павук, унучак, хоць і маўчун, але гультаём яго не назавеш! I самастойны, бестыя, дапамогі ніадкуль не чакае і літасці ні ў каго не просіць!»

«А павукі добрыя?»

«Гм, як табе тут лепш сказаць... Гм... Баба Ніна табе ска-зала б, што — добрыя».

«А мух ядуць яны, дзеду,— ім жа баліць, калі іх лапкамі так трымае і кусае!»

«Гэто — нічого. Мух трэбо нішчыць, бо яны надто ўрэдныя. У быдла, у коней, у людзей кроў п'юць».

«А во — голы чарвяк паўзе па тартуары!»

«Дажджавік».

«Бо з дожджыкам выпаў на зямлю?»

«Не. Пасля дажджу з грунту выпаўз».

«А чаму такі тонкі?»

«Тоўсты з зямлі не выбраўса б. А гэты — бы шылам грунт прадзіраўлівае і пнецца, куды яму трэ!..»

Навучаць так Ігара не нудзіўся б Лаўрэн да апошніх сваіх дзён. Бо ўсім сваім нутром ведаў, што ніхто не адчувае так новага, як — дзеці, што няма большай прыемнасці для іх, як дабівацца гэтых навін, смакаваць іх ды пазнаваць свет, што для малых гэта не менш важнае, чым хлеб.

Аднялі і гэта.

Зрабілі яго зараз ценем, невідзімкай, нічым. Так пачалі пра яго дбаць, што не дазвалялі ўжо нават вынесці і вядра са смеццем, каб за гэты момант, покуль выйдзе на вуліцу, не зрабіў чаго-небудзь не па-іхняму, каб суседзі не вытыкалі, што старога бацьку ганяюць да бруднай работы.

Лаўрэн пакрысе як бы стаў прызвычайвацца — нічога не робячы, гадзінамі стаяць ля акна ці сядзець на лавачцы ля пад'езда ды ўзірацца ўдаль, усё нечага чакаць, чакаць і чакаць. У такія хвіліны ён не раз сам сабе казаў — людзі нядарам прыдумалі парадак, каб адны суткі святкаваць на тыдзень, а не — наадварот. Бо шэсць дзён нічога не рабіць звычайны чалавек не можа, а тут трэба бімбікі біць — усе сем. Нармальны чалавек мусіць заўсёды мець нейкі занятак, яму трэба цалкам акунуцца ў клопаты. Работа павінна чалавека безупынна хваляваць і нават — ноччу сніцца. Калі іншы жыве не так, ён — нешчаслівы.

Цягучая і занудлівая бяздзейнасць Лаўрэну была якойсьці страшэннай карай боскай.

На памяць прыходзіў выпадак з войска.

2

У іхнім 81-м стралковым палку імя караля Стэфана Баторага Зміцер Крапак — з недалёкай ад Зялёнай Даліны і беднай вёсачкі Мянькі — у час палявых заняткаў павадзіўся за горадам уцякаць з калоны. Салдат на полі вылазіць са скуры ніхто ніколі не прымушаў. Наадварот — вадзілі туды, як на курорт. Разоў пяць разбіралі карабіны ды зноў складвалі. Вызначалі адлегласць да куста ці будыніны. Вучыліся капаць акопчыкі і траншэі, складваць у ранцы свае прычандалы, каб яны не дзэнгалі. Затым, каб сонца грэла плечы, знімалі кашулі, садзіліся, як курапаткі, вакол афіцэра ды па чарзе кожны мусіў расказаць які-небудзь анекдот альбо — як першы раз спатыкаўся з дзеўкай.

Манькоўцу і гэта было кепска.

Вусаценькі, таўставаты паручнік Фіялкоўскі перад строем аблаяў салдата, але Зміцер Крапак драла даў у горад і ў наступны дзень. Фіялкоўскі наогул быў нішто чалавекам — цярплівым, дабрадушным, не крыўдлівым. Ён і не выпендрываўся, як іншыя афіцэры. Але які ўжо быў добры, а на Крапака зазлаваў.

Калі ўзвод выйшаў з казармы на занятак у панядзелак зноў, «плютановы»[[25]] Фіялкоўскі за Падольнай вуліцай спыніў калону ды валацугу выклікаў перад строем.

«Табе з намі не падабаецца? — спытаў.— I мне ты вельмі несімпатычны, афэрма[[26]], таму — марш з маіх вачэй! Знікні зараз жа! Ну?! Счэзні, згінь, афэрма! Але вечарам, калі будзем вяртацца ў казарму, быць табе каля брамы, як штык, бо іначай — трапіш пад трыбунал ды загрыміш на пяць гадоў у катаргу! А цяпер — юж цебе нема ту![[27]]

А Мянькоўскі Зміцер са строю ўцякаў больш з азарту і цяпер трапіў у сітуацыю, якой ніхто яму не зайздросціў. Бо ў «павятовым»[[28]] гарадку тады што цікавага можна было знайсці, маючы пры гэтым зусім пустую кішэню? У магазінах, вядома, усяго навалам і каля кінатэатраў рух, але вочы бачаць, а на зуб не возьмеш! Нават не сходзіш на Гувера: публічныя дзеўкі пасля працавітай ночы ўсё яшчэ адсыпаліся, а вулачку вартавалі днём паліцыянты — у гэтую пару ні адна прастытутка не мела права паказваць там і носа.

Некалькі разоў Зміцер заглянуў у абшчыну баптыстаў. Паслухаў, як там прэсвітэр чытае Біблію,— ад яго Лаўрэн пасля і даведаўся пра Каіна і Авеля,— паслухаў, як абшчыннікі спяваюць псалмы, а струнны аркестр ім падыгрывае. Але неўзабаве і баптысты, і горад, і бадзянне Крапаку абрыдлі, бы горкая рэдзька, а дзень без заняткаў — годам здаўся.

На пятыя суткі мянькоўскі гуляка перад сыценькім «плютановым» стаў на калені ды ўзмаліўся:

«Пане паручніку, пакарайце мяне як-небудзь іначай — хоць на губу пашліце! Не магу бо.тыті: бадзяцца без мэты! Лепш для звярынца пні карчаваць стану і камяні варочаць ды на гарбе валачы, чым гэтак цэлы дзень блытацца па горадзе, бы г... у палонцы!»

«А-а, прыпякло?!.»

Пад рогат салдат афіцэр заявіў:

«Ну, калі да цябе гэта дайшло, ты яшчэ чалавек не кончаны — мо шчэ і выйдзе нешта з цябе! Далучыся, афэрма, да калоны! I не прымушай мяне зазлаваць другі раз!»

«Так ест, пане паручніку!» — з усіх ног кінуўся ў строй шчаслівы штрафнік.

«Плютановы» ад гулякі не адставаў:

«Запявай «Спекуліста»!»

Калона ўзяла ногу, і Зміцер вясёлым тэнарам зацягнуў:

Ты мо-я дзев-чы-ыно,

Ты мо-е ко-ха-не,

Дай мі тысёнц зло-отых

На слюб-ыэ ўбра-не!

Дзев-чына му да-ала,

Жол-неж — спэкуліс-та

Вса-дзіл до кешэ-эня

I так со-бе свіс-та-а.

«Плютон» дружна падхапіў:

Фі-у, фі-у, фі-і-у,

Фі-у, фі-у, фі-у-у

I праўда, Крапак больш ад «плютона» — ні на крок, а Фіялкоўскі стаў для яго богам.

Той валацуга пакарання такога быў варты. Але па якой прычыне найгоршую кару прыдумалі родныя дзеці яму? Цяжка было прадбачыць, што з яго пераезду атрымаецца?

3

На хвіліну Лаўрэнаву ўвагу прыцягнуў падворак.

Да пад'езда якраз падкаціла малочнага колеру «Волга». Дырэк-тараў шафёр — малады хлапец у адной паласатай кашулі і пад гальштукам — стаў цягаць наверх вялізныя пакункі.

Неўзабаве з'явілася расфуфыраная Вадзікава маці ды палезла ў «Волгу»...

У гэты момант Кіра нервова залямантавала на малую:

— Доўга так будзем сядзець? Ну, вернецца з рэйса бацька, ён жа цябе за гэта...

Праз хвіліку зноў:

— Пішы, чаго на бакі азіраешся? У сшытак, у сшытак глядзі, а не ў акно!

— Ужэ гляджу, мамачка!

— Чаму літары крывыя?

— Я, мамачка, дыхнула.

— Ну і што?

— Калі дыхаю, яны ў мяне крывяцца.

— Не дыхай, як пішаш!

— Больш не буду, мамачка.

— I на палі не залазь!

— Больш не буду, мамачка...

«Не, здаецца, біць малую цяпер не стане!» — з палёгкай уздыхнуў Лаўрэн. Не могучы дараваць ёй «камянёў», з нявесткі зларадна пацешыўся.

Буркнуў сабе пад нос:

— Так табе і трэ, вышчарка! Шчэ дзеда ў прыклад унукам паставіла б, а ты?..

Нарэшце Лілія Уладзіміраўна з сумкай у «Волзе» ўладкавалася. Шафёр ляснуў дзверцамі, і машына памчала — неўзабаве знікла з падворка.

— «Падбірае камяні»! — перадражніў Лаўрэн з горыччу яе скаргу нявестцы ды паківаў галавой.

Да пад'езда дзеці навалаклі валуноў — бы добрыя качаны капусты. Валуны дзень валяліся, валяліся другі, і нікому ў галаву не прыходзіла адкінуць іх з дарогі. Білі ўсе аб іх ногі ды паміналі чорта.

Лаўрэн пазвалакваў камянюкі за дом і зваліў у крушню пад кусты бэзу, каб і відаць не было іх.

«Паням такім, бачыш, не спадабаласа. Ну ж і дурніцы, як вас на сабе зямля носіць! Ледзьве што якое — адразу бяжы ды мый рукі, бытта ты іх цёнгле ў шмаравідле гвэдзаеш ці ў гноі трымаеш. Валачы пад кран і фрукты, ягады!.. Ну, яблыкі, грушы і нават шчэ слівы — зразумела, на іх пясок можа быць і мухі свае сляды пакідаюць. Але ж, бабы ўрэдныя, што з тае ягады ці маліны, калі яна ўжэ ў гарачай вадзе памокне, як яе пасля ў рот браць? Мая Нінка такую выкінула б курам!

Панавучваліса, падлы, ад немцаў. Тыя па дзесяць разоў на дзень любілі мыцца. Усё правільно немцы рабілі? На спражках у іх было ў кожнаго выбіто над арлом са свастыкай «з намі бог», а паглядзелі б вы, пстрычкі чортавыя, што гэтыя набожнікі паказныя з людзьмі вычаўплялі — з такімі спражкамі мэнчылі, здзекваліса з народа і на расстрэл вадзілі!

Цьфу, надто вучоныя — і залатыя акуляры паначаплялі на насы, а пятай клёпкі так і не нажылі, мамінымі дочкамі так усё і жывяце, хоць і дзяцей маеце!»

За Уладзікавым домам расло з дванаццаць яблынь. Калісьці там у мешчаніна красаваўся, мабыць, не малы садок, і будаўнікі яго пашкадавалі. Выраслі блокі, а дрэвы так і зелянелі, як у даўнія часы, ды яшчэ і пладаносілі. Ад яблык у гэтую восень аж угіналіся галіны. Пад усімі кронамі зямля была густа ўслана ядранымі пладамі — жывога месца не знайсці, каб нагу паставіць.

Лаўрэн аднойчы ўзяў сумку ды адправіўся тыя яблыкі збіраць. Нявестка адразу — у крык. Уладзік за жонку заступіўся ды карзіну адабраў.

Тых самых яблык і той самай нават карзінай Кіра вечарам прывалакла з базару — купіла па трыццаць капеек у «спекулянтак», якія жылі ў суседнім пад'ездзе.

«Ну, яна, кабета, хай носіцца, як той кот з салам, са сваёй культурай ды з глузду сыходзіць ад сваёй чысціні! Але ж — мой Уладзік, мужыцкі сын, ад кароў, зямлі і садка, як і ён так можа? Бы тады — з мандалінай, паддаецца ёй ва ўсім!..

Дальбо, падурэлі яны тут усе».

Ён раптам збаяўся нявесткі з сынам, каб не даведаліся і пра астатнія грахі. Іх хапала.

4

Калі прывезлі яго ў Гродна, Лаўрэн адразу пашыбаваў у горад, агорнуты якімсьці прыўзнёслым настроем. На развітанне з роднай вёскай ужо бытта і памірыўся — хай будзе так, як хлопцы хочуць. Ладна, дажываць стане тут, абы толькі быў у сям'і мір ды спакой, а ён пастараецца моўчкі цярпець, як цярпелі некалі тыя, што ішлі дажываць свае апошнія дні ў манастыр, напяльваючы яшчэ і вярыгі, ды ад усведамлення сваёй ахвяры так сябе потым узвялічвалі ва ўласных вачах, што на міран глядзелі са спагадай. Адным словам, перапоўнены адчуваннем выкананага абавязку і з лёгкай душой бесклапотнага дачніка ці курортніка у сустрэчным патоку людзей пачаў пільна шукаць знаёмыя твары. Вельмі не цярпелася пабачыць сябра з дзён сваёй маладосці. Лаўрэн чамусьці быў нават упэўнены, што каго-небудзь вось-вось спаткае.

Але надзеі былі дарэмныя.

Гэтак Лаўрэн і датупаў да Нёмана. Увайшоў у пад'езд вышыннага дома. Падняўся ліфтам аж на дванаццаты паверх ды пазваніў у бліжэйшую кватэру.

Адчыніла насцярожаная маладзіца.

«Мне, дачушка, толькі хвіліну на горад паўзірацца зверху і на рэчку вокам кінуць!»

Маладзіца агледзела нечаканага госця з ног да галавы, пырснула ад весялосці ды паціснула плячыма:

«Калі ласка, заходзьце ды глядзіце, колькі сабе хочаце — на горад, на раку, на неба, на поле, мне не шкада!»

Ён прыглядаўся цераз акно і так, і гэтак. Было вельмі нязручна, папрасіўся на балкон.

Пусцілі і туды.

Зверху ўбачыў, што вада ў рэчцы за лета надта спала. Яму нагадалася, як унук нядаўна, калі абодва глядзелі з моста, пытаўся: «Дзеду, а чаму ў Нёман вады не нальюць?» Зараз, гледзячы зверху на паменшанае з-за адлегласці русла, падумаў — і праўда, не шкодзіла б адкруціць нейкія краны. Яшчэ падумаў — а як дзяды ў такую ваду плыты гналі? Не ўратавалі б іх і завадзі. Прыставалі, напэўна, да берага і суткамі дажджоў чакалі...

Прыглядаўся ён доўга і ўважліва. На беразе разгледзеў, здавалася, нават камянюкі, якімі салдаты яго ўзвода прыціскалі ў вадзе рабочыя мундзіры, каб моклі, калі «плютановы» Фіялкоўскі іх прыводзіў да рэчкі мыць вопратку. А яшчэ заўважыў, што і тут, бы ў Зялёнай Даліне, з люстэрка ракі зніклі падоўжныя завіхрэнні ад водарасцей — жывыя іхнія грывы хімія, відаць, бязлітасна таксама патлуміла. Вядома, і тут не стала пладзіцца яціца. Напэўна, не плодзіцца, бо камарынаму чарвяку як жыць без рачной зеляніны? Не выведзецца без яе нават. А няма яціцы, няма, вядома, і рыбы...

Ківаючы галавой, Лаўрэн выйшаў з балкона надта заклапочаны — і калі ўжо людзі адумаюцца?

Паглядзеўшы з вышыні, падаўся ў горад і памалу супакоіўся.

На доміку польскай пісьменніцы Элізы Ажэшка заўважыў новень-кую шыльду, а на ёй было золатам выведзена, калі ў гэтым будыначку жыла слаўная полька. Падышоў бліжэй ды прачытаў на дзвярах:

«Абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў БССР працуе з 11 да 17 гадзін».

Усё з такім бойкім настроем і з лёгкім сэрцам якогасьці турыста, у якога няма аніякіх клопатаў і яму ўсё дазволена, Лаўрэн адчыніў у аднапавярховы домік дзверы ды папрасіў расказаць гісторыю горада. Маўляў, яшчэ ў польскім войску наслухаўся, колькі дасталося беднаму Гродна ў часы войнаў, колькі разоў яно гарэла і было знішчана ўшчэнт. Бытта бы ў ім заўсёды жыло безліч каралёў, цароў ды розных графаў і князёў — рускіх, польскіх, нямецкіх і літоўскіх. У войску апавядалі ім кожны раз па-іншаму. Ён, маўляў, хацеў бы дакладна даведацца на старасць ад талковага чалавека чыстую праўду, бо няўжо яму, бываламу мужчыну, так і паміраць без яснасці?

Але ў памяшканні — прасторным, светлым і ладным — хмурны ды нечым незадаволены мужчына, які сядзеў над машынкай і друкаваў, не вельмі захацеў удавацца ў размову. Не паднімаючы вачэй, Лаўрэна моўчкі выслухаў, хвіліну падумаў. Тады падараваў сваю кніжку, паказаўшы, дзе ў ёй пра горад прачытаць. Бомкнуў штосьці незразумелае яшчэ, каб адчапіцца, і зноў уталопіўся ў сваю машынку ды пачаў клёпаць.

Што рабіць?

Томік у жоўценькім каленкоры Лаўрэн піхнуў сабе ў кішэню, але выходзіць не спяшаўся. Падумаў — сюды во і Колік прыходзіў са сваім пісаннем. Тут яму, мабыць, і параілі «пайсці ў жыццё». Цікава, ці не гэты яму раіў...

Цалкам асвойтаўшыся ў памяшканні, прыглядзеўся да чалавека больш уважліва.

Дзесьці мужчыну ўжо бачыў. I — напэўна. Прыкмеціў па валасах, якія, бы ў Паўла з Уладзікам, распадаліся на два крылы. Толькі за хлопцаў, мабыць, крыху старэйшы і больш лабасты — як тачыла ў гэтага лоб. Але дзе чалавека мог спаткаць, успомніць зараз Лаўрэн не здолеў аніяк, таму пачаў покуль што разглядацца. Яму вельмі захаце-лася пахваліцца: а мой меншы аж ва Уладзівасток адправіўся і там караблі водзіць. Ад'язджаючы далёка, цэлы стос сваіх спісаных папераў мне пакінуў...

I тут раптам ён бытта спатыкнуўся.

Пад партрэтам, што вісеў на сцяне, як магнітам прыцягнулі да сябе ўвагу вялікія літары:

Эй, старонка мілая,< br/> Дзён тваіх паэт я...< br/> Дрэўца ты пахілае,< br/> Песня педапетая...

Ад слоў гэтых на Лаўрэна павеяла нечым сваім і родным. Чалавек узняў вочы на партрэт і з прыемным здзіўленнем пазнаў на ім Касцевіча. Міша ўзіраўся на яго са сцяны як жывы, ды, здавалася, уражаны сустрэчай быў не менш. Бытта казаў вельмі здзіўлена:

«Марке-евіч, каб цябе люндра свіснула, каб цябе, няўжэ гэто ты-ы тут?! Адку-уль?»

Хвіліну Лаўрэн разглядваў партрэт.

Просценькая рамка. Голая папера — без шкла. А на ўсім гэтым — да болю знаёмы доўгі нос, хударлявыя шчокі, высокі, з залысінамі лоб і ўпалыя вочы. Бо апошнія гады надта многа курыў, таму схуднеў і адгэтуль — упаласць вачэй. Раней, вядома, быў Касцевіч як памідорчык...

Пакінуты на адзіноце Лаўрэн у спакойным і прасторным памяшканні смялеў усё больш. Ён доўта глядзеў на партрэт, а перад вачыма так і паплылі ўспаміны з войска.

Пад канец іхняй службы паны намерыліся абодвум беларусам нашыць па адной лычцы і наладзілі экзамены на «эрудыцыю», як паны называлі.

Бацюшка з экзаменацыйнай камісіі спытаўся, які хлеб лепшы — чорны ці белы.

«Чорны!» — рубануў яму Лаўрэн. «Чаму?»

«Белы мы бачым толькі на каляды і вялікдзень, а без чорнаго і дня не можам пражыць!»

«Молодец!» — кінуў па-руску поп ды штосьці чыркануў у паперку, задаволена ўсміхаючыся ў бараду.

Тады ў Касцевіча спытаўся ўжо ветэрынар:

«А ты, голубе, скажы мне, якое мяса лепшае — смажанае ці — гатаванае?»

Міхась не задумваўся таксама:

«Смажанае, пане доктар!»

«Так мяркуеш?»

«Напэўна!»

«Твае матывы?»

«Пры смажэнні, пане доктар, дабаўляюць яшчэ да мяса на патэльню прыкрасу. А пры гатаванні, наадварот,— забіраюць з яго сокі! У маёй Баброўні пра адну хітрую бабулю казалі так: «Кума, дазволь мне засмажыць рыбу ў тваім аляю, а я табе дазволю згатаваць мяса ў маёй капусце!»

Абодвум экзаменатарам адказы вельмі спадабаліся.

Лаўрэн і Міхась маглі стаць «старшымі шараговымі»[[29]], калі б потым штаб іхнія кандыдатуры не адхіліў. З паліцыі Скідэля прыйшла на абодвух характарыстыка. У ёй гаварылася: «Постэрунак паліцыі панствовэй пасвядчае, што Лаўрэн Маркевіч, сын Яфіма, і Міхал Касцевіч, сын Юзэфа, да ўрада другой Рэчы Паспалітай не лаяльныя, і паліцыя на гэта мае дастаткова фактаў».

Лаўрэна аж разрывала — так хацелася пра ўсё колішняе раска-заць, як і пахваліцца чалавеку за машынкай: унь, з тым худым бела-русам, што ў вас глядзіць з партрэта на сцяне — Міхасём Васільком[[30]],— служылі разам у польскім войску, а яго пляменнік, празваны на вёсцы мянушкай «Панімаеш», але ўвогуле файны хлопец — разумны, сумленны — працаваў доўга участковым у Зялёнай Даліне. Яшчэ хацелася чалавека запэўніць — на гэтым партрэце Міхась да таго падобны, што бытта жывы глядзіць з яго. Ці толькі пра гэта карцела сказаць.

Касцевічы ў нямецка-рускую вайну выязджалі ў бежанства аж за Тамбоў. У горадзе Казлове[[31]] Міхась хадзіў у гімназію ды закахаўся. I не ў каго-небудзь, а — у дачку важнага рускага чыноўніка, Валю Румянцаву.

Адбываючы службу ў пяхотным палку, Лаўрэну і Васілю Шпаку ўсе вушы пратрубіў, якая Валя была прыгожая і разумная. А ў год, калі нашы запусцілі спадарожніка ў космас, ездзіў нават да яе ў Мічурынск. Сваю былую гімназістачку застаў жывой-здаровай ды ўсімі паважанай настаўніцай — вернай іхняму каханню. Паклялася Румянцава замуж не выходзіць і не выходзіла. Убачанае беднага Касцевіча так уразіла, што, вярнуўшыся з-пад Тамбова, спецыяльна завітаў з навіной да Лаўрэна ў Зялёную Даліну.

Будучы партызанам, Міхась колькі разоў заходзіў да іх з Нінкай на хутар за харчамі, мяняць бялізну...

Гэтак пра ўсё карцела расказаць, што Лаўрэн ад неспакою нехалькі разоў пракашляўся, пераступіў з нагі на нагу і хмыкнуў. Але хмуры і незадаволены нечым пісьменнік па-ранейшаму зацята клёпаў на машынцы, і Лаўрэн зноў не адважыўся загаварыць. Крыху яшчэ патаптаўшыся, падзівіўся на новенькі і бліскучы паркет ды неахвотна павалокся на выхад.

Толькі на вуліцы разабраўся — кніжка беларуская.

У дакументах Лаўрэн пісаўся беларусам. За «польскім часам» у «Грамадзе» разам з іншымі вяскоўцамі дамагаўся беларускіх школ. Аднак на роднай мове чытаць яму не вельмі даводзілася. Без прызвычаення ў парку на лавачцы не змог адолець нават і пару абзацаў. Таму кніжку другі раз сунуў у кішэню курткі, прынёс дамоў і паклаў на шафу — побач з мандалінай і Мікалаевымі паперамі валялася яна там і цяпер.

Не дай бог, выхадка яго з вышынным домам, з пісьменнікам дойдзе да Кіры і Уладзіка, ото ж будзе крыку — з хаты папруць. Таму чалавек адчуў сябе зусім бездапаможным. Той прыўзняты настрой бесклапотнага турыста даўно ўжо выветрыўся з яго, як дым.

Зараз Лаўрэн каля акна цяжка ўздыхнуў ды каторы раз ад непакою пакруціў галавой, падумаўшы:

«Эх, халера, ад самого сябе не ўцячэш аніяк, ты — у свет, а доля — услед!»

Агорнуты такімі перажываннямі, ён усё тырчаў ля акна, бы той слуп, а ў суседнім пакоі гэтаксама мардавалася яго бедная ўнучка. Ён стараўся не прапусціць ні аднаго яе слова.

— Ны, о, пы, ры, сы...— пералічвала малая алфавіт.

Кіра зазлавала:

— Не — пы, а — пэ! Не — ны, а эн! Не — ры, а — эр! Не — сы, а эс!

Малая ўпарцілася:

— А Ніна Мікалаеўна казала вучыць так!

— Не выдумляй, чаго быць не магло! Вучы, як загадваю!

— А нам Ніна Мікалаеўна...

— Што я табе сказала?

— Добра, мамачка...

— Ну, шчэ раз!

— Добра, мамачка! О, пы, ры... Ой, не буду больш, мамачка! О-о, а цяпер — пы-ы, цяпер — эр, сы-ы...

Зно-оў?

— Я знячэўку, мамачка!..

— Эс! Эс! Эс! Пэ! Пэ!

— Я сама ўжо ведаю, мамачка...

— Кожны раз так мне гаворыш!

— Цяпер не буду, мамачка...

— Паўтарай!

— Паўтару, мамачка...

Лаўрэн усгюмніў — яшчэ, калі пайшоў у царкоўную школу ў сваёй Зялёнай Даліне, было яму надта незразумела, чаму абавязкова трэба казаць — эс, а не — сы. Кажуць жа — бэ, а не — эб, і нікому ад гэтага нічога кепскага не робіцца!

«Замардуе беднае дзіця цалкам!» — вельмі пашкадаваў ён унучку, зноў ківаючы галавой, ды яшчэ раз прыглядзеўся, што робіцца на падворку.

Якраз адстаўнік маёр ладаваў на машыну свой бляшаны посуд з харчовымі адыходамі. Адстаўніку з ахвотай дапамагала дружная ватага крыклівых хлопчыкаў і дзяўчатак з тых, каму было яшчэ зарана на другую змену.

Учора маёр пацікавіўся, чаму Лаўрэн больш не выходзіць дапамагаць. Ён і паскардзіўся чужому чалавеку, бы сваяку:

«Не спадабалася маім, Аляксей Аляксандравіч. Сын з нявесткай сварацца і не дазваляюць, хоць ты плач! Такое на мяне ўзнялі — аж страх!»

«Гэткія дурні?»

«I абое! Што ён, што яна — аднолькавыя!»

Маёр бытта чакаў ад суседа такога тлумачэння. Адразу прысудзіў:

«О-о, гэтыя трэгладзіты хіба зразумеюць нашага брата? Не думай, я таксама доўга са сваімі ваяваў — ой, якую вайну вёў! Калі першыя дні выходзіў на працу, узнялі вялікі гвалт таксама. А ведаеш чаго? Бытта іх кампраметую!»

«То і мяне — за гэто!»

«Ну, чуў такое? Што ў іх за філасофія — нібы праца можа ганьбіць чалавека! Хто іх такому навучыў? Чыстаплюйчыкі, беларучкі якіясьці!»

«I я таксамо, Аляксей Аляксандравіч, не раз над гэтым думаю — адкуль у іх такое?!»

«Але ты слухай! Калі ж стаў прыносіць кожны месяц па сто рэ ды класці ім на стол, яны адразу прыкусілі языкі ды пасталі шаўковымі. Грошы, бачыце, не пахнуць і не кампраметуюць! І ты трымай цвёрдую самастойную лінію, калі яшчэ не хочаш сагнуцца — у нашым стане здарыцца такое можа раз-два!»

«Гэто ве-едаю!»

«То вазьмі сабе абслугоўваць пару дамоў — будзеш напэўна атрымліваць не менш — ты ж упарты і цягавіты! Ты ж, я адчуваю, спіш і работу бачыш! Бо наша пакаленне такое! Бяры, не сумнявайся, велізарнае задавальненне зведаеш ад таго, што пры дзеле, што вялікую карысць робіш, і твае — заткнуцца адразу, я гарантую!»

«Не, маіх дзяцей, Аляксей Аляксандравіч, гэтым не купіш, бо па-лучкі прыносяць велькія. Ох, якія ў іх зарплаты!..— не без бацькоў-скай гордасці пахваліўся ён наследнікамі.— У аднаго і ў другого такія!»

Былы вайсковец на яго паўзіраўся з недаверам:

«Няўжо?! Ну, тады вырашай сам — нянькай табе служыць не збіраюся, а раю як лепш!»

Лаўрэн пару соцень прывёз з вёскі. Атрымаў ужо ад райсабеса тры пераводы і тут, бо з калгаснай пенсіяй дзіва — быў ураджай ці не, добрыя ўдоі дала ферма ці кепскія, азімыя выпралі ці здаровымі з-пад снегу выйшлі, а ты, бы той ляснік на службе, кожны месяц атрымліваеш аднолькава — пяцьдзесят восем рублёў з капейкамі. Вядома, крыху пайшло на марожанае ўнукам. Пусціў на розную «жвачку», шарыкі, самалёцікі з верталётамі, пасвісцёлікі, білеты ў кіно і цырк, на цыгарэты. Але ж агулам на ўсё гэта патраціў ад сілы тры чырвонцы. Бо амаль пасля кожнага выпадку Уладзік, калі толькі даведваўся пра яго трату, грошы адразу вяртаў. Альбо казаў жонцы выдаваць для бацькі такую суму.

I зараз, бы ў той масалянкі, і ў яго таксама скапілася гатоўкі — больш за паўтысячы. Унь, спрасаваныя ў акуратны стосік чырвонцы ляжаць сабе пад пашпартам у бляшанцы на шафе каля мандаліны, тае кніжкі ў жоўтым каленкоры ды Мікалаевых папак з паперамі.

На днях падышла яго калейка ўстаўляць масты з каронкамі ў паліклініцы. Спатрэбілася аж трыста рублёў гатоўкі, і падумаў ужо — ну, Лаўрэне, падчысціш ты нарэшце сваю бляшанку, бо па якога чорта табе аж такі капітал, ты ж не працэнтнік які, на той свет з грашыма не прымаюць, а рублі — штука, якая павінна быць цёнгле ў руху. Але ж — куды там! Якімсьці чынам пра калейку ў паліклініцы разнюхаў Павел, рахунак на аплату ад бацькі забраў ды ўсю суму за золата бухнуў сваімі.

Лаўрэн з палёгкай на душы і з гонарам на сэрцы падумаў: а ўсё ж такі яго дзеці, мабыць, лепшыя, чым Аляксандравіча, хоць той і маёр. Нават хату прадаўшы, гатоўкі паміж сабой хлопцы не сталі дзяліць, а без ніякіх спрэчак усю да капейкі аддалі Уладзіку. Бо з трох братоў толькі ён не меў машыны і гаража, толькі ў яго падрасталі наследнікі. Але, відаць, лепшыя — адно на грошы. Бо калі з іншага боку ўзяць...

Не дай бог, што сыны з ім вычаўплі — горш і не прыдумаеш.

Калісьці Лаўрэн быў пэўны, што ў старасці табе нічога ўжо не трэба будзе, бо станеш адзеравянелым паленам — да ўсяго нячулым. Глупства.

Цяпер, вядома, стамляешся хутчэй. Часамі і там заломіць, і там забаліць, стрэльне ці закруціць, здранцвее адна альбо другая нага. Яшчэ пацямнее і ў вачах, калі разгінаешся. Але ў астатнім адчуваў сябе — як у дваццаць пяць гадоў. Гэта не яму стукнула семдзесят пяць, а — нейкаму дзеду, бо ён разумеў ды адчуваў усё цяпер нават яшчэ лепш. Калі ж доўга не заглядваў у люстэрка, яму нават здавалася, ён — і праўда дваццаціпяцігадовы.

Дык няўжо яму, яшчэ жывому і цікаўнаму да ўсяго чалавеку, вечна тырчаць і тырчаць перад акном, узірацца ды ўзірацца паверх людскіх галоў сумнымі вачыма, бы той шымпанзісе ў звярынцы на Ціміразева? Малпы ж, напэўна, таксама нечага чакаюць, хоць яны жывуць у цяпле, жывуць на ўсім гатовым і пад дахам.

Нагадалася Сонька. Ужо забыўся, чаго на кабету зазлаваў, і пра зямлячку падумаў з павагай:

«Сумела баба ўладкавацца, глядзі ты! Ай, якая малайчына! Схадзіць і мне к дырэктару заапарка, папрасіцца возчыкам да коней ці таго поні ды — дзяцей катаць? Работа пасільная, якраз па мне і пры дзеле буду!..»

Адразу ўзнімецца скандал — хоць не паказвайся дзецям на вочы. Абвінавацяць, што клоуна з сябе строіць і ганьбіць іх.

«Ат, ліхо яго бяры, хай сабе і ўзнімецца. Сонька ж неяк жыве ў гэтым самым горадзе без кватэры і, бачыш, якая здаволеная — нават сватацца ўздумала. Бо яшчэ добро, калі твой апошні дзень наступіць цераз год-другі. А як нябеснай канцылярыяй наканавана табе праз д'яблаў столькі цягнуць, бы твайму дзеду,— дзевяноста шэсць гадоў, што тады атрымаецца? Страх і падумаць! Можа, і параліч, бы тую швагерку, разбіць. Тады яшчэ з пролежнямі валяцца станеш, во будзе мука!

Толькі ж, халера, які дурны дырэктар пойме чалавека ў семдзесят пяць гадоў? Хіба не знайшоўшы іншага. Бо за старога трэба ж адказнасць несці — з такім чалавекам здарыцца ўсё можа...

А хто ведае, мо і не знойдзе і другога выйсця не меціме. Да коней цяпер чалавека падабраць не так і лёгко. Маладыя дуралеі пруцца хутчэй да тае пстрыкалкі, якой атаву ў парку стрыгуць, за абаранку сядаюць...»

Так маладушша прымушала Лаўрэна зноў аддавацца неабгрунта-ваным надзеям. Бо гэтак моцна ў чалавечай істоце сядзіць неаб-ходнасць у самаашуканстве і такая неабмежаваная магчымасць існуе ў нас — быць ашуканым.

6

З задумы Лаўрэна вырваў званок. Стала чуваць, як нявестка бяжыць адчыняць дзверы і незадаволена бурчыць:

— I каго там нялёгкая нясе?!.

Праз хвіліну ў калідоры пачуліся галасы школьніц:

— Нам патрэбен Лаўрэн Яфімавіч!

— Бачыць яго можна?

— Дома Лаўрэн Яфімавіч?

Дзяўчынкі пыталіся на ўвесь голас — настырна, адна перад адной, бытта выхваляючыся.

— Няма ў нас такога! — адказала нявестка непрыемным тонам ды моцна ляснула дзвярыма.

Лаўрэн таксама не прыдаў значэння іхняму пытанню, бо дома на яго гаварылі — «дзед», «бацька», «стары», «тату», «ты» альбо «вы». Старэйшым дагэтуль не прыходзіла ані разу і ў галаву, што і яго можна велічаць па імені і па бацьку. Паддаўшыся агульнаму ў сям'і настрою, і Лаўрэн пытанні дзяўчынак прапусціў міма вушэй. Толькі падумаў, што бессаромная нявестка са школьніцамі магла б, напэўна, гаварыць больш далікатна і зважліва — яе дачка неўзабаве таксама такой стане.

Праз хвіліну пазванілі зноў. На гэты раз са школьніцамі з'явілася ля дзвярэй суседка.

— Кіра Трафімаўна, прабачце! Вашага тату, здаецца, тут школьніцы шукаюць!

— Вы так думаеце, Лілія Уладзіміраўна?

— А хіба ж бацька ваш не ўдзельнічаў у вайне, не ветэран ён?

Дзяўчаткі з крыўдай пачалі апраўдвацца:

— Лаўрэн Яфімавіч, а прозвішча — Мар-ке-віч, так?

— I ў мяне гэтак напісана!

— Эл. Я. Маркевіч — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны і ў маім спісе стаіць пад гэтым нумарам кватэры і дома!

Са свайго пакоя як куля выскачыла Святланка:

— Мамка-а, ма-ам, а наш дзед ваяваў на вайне з Гітлерам, ваяваў! — закрычала ўрачыста.— I з немцамі на штыкі біўся! Праўда-праўда, біўся! I баба наша ваявала з немцамі!.. Толькі тата тады шчэ маленькі быў і не ваяваў! А дзядзя Павел для іх патроны па лесе збіраў!..

— Ой, я няўважліва вас слухала... Адзін з нашых Маркевічаў на вайне быў таксама, гэта праўда... Прабачце, дарагая Лілія Уладзімі-раўна...

Як пад вялікім прымусам, нявестка вінавата да свёкра ўсміхнулася, заглянуўшы ў залу:

— Гэта — да вас прыйшлі, сюды ідзіце! Калі ласка, дзяўчаткі, праходзьце далей!

— Мы ненадоўга!

— На адну мінуту мы!

Тры вучаніцы нешта перапісалі з пашпарта ветэрана сабе ў сшытак. Спыталіся, дзе служыў. Далей выйшла ў іх закавыка.

Бедныя дзяўчаткі аніяк не маглі ўцяміць, што яшчэ за вайна была ў 19З9 годзе і чаго Лаўрэна Яфімавіча вазілі тады аж да Віслы, калі нашыя войскі — усе тры школьніцы ведалі дакладна з урокаў гісторыі — дайшлі да тае польскай рэчкі толькі аж летам сорак чацвёртага.

Дзед не стаў дзяўчынкам талкаваць, не стаў і апраўдвацца. З унучкай абое паблажліва гасцей выслухалі і прамаўчалі, а затым — правялі да дзвярэй.

Калі дзяўчаткі зніклі, нявестка нібы адно цяпер убачыла свайго свёкра ды першы раз пасля сваркі з мужам запрасіла да стала на гэты раз ужо сама:

— Пара вам абедаць, Лаўрэн Яфімавіч!

— Да я не надто і... Шчэ можно...

— Пара, пара! Света, бяжы мыць рукі, сядай да стала і ты!

— Мамка, а я ведаю, чаго дзяўчынкі дзеда запісвалі! — малая не спускала з Лаўрэна ўлюбёных вачанят.

— Ну, скажы?

— Па тэлевізары яго цяпер стануць паказваць!

— Адкуль ты ўзяла?

— Бо нашай Інкі Пятровай дзеда ўжо ў целіку паказвалі, і цяпер няхай яна не хваліцца, задавака такая! Ужо ва-ажная такая ходзіць у класе!..

Лаўрэн усё маўчаў.

— Мо шчэ ў Маскву павязуць, і наш дзядуля ў метро катацца будзе! О-о, дзед, не забудзь свае медалі надзець! Дзе яны ў цябе? Дзед Інкі Пятровай выступаў з медалямі — такімі новенькімі, бліскучымі! Усе-ўсе грудзі імі ўвешаны ў яго — аж да жывата! І ты так зрабі, а мы на цябе з татам, мамкай і Ігарам узірацца будзем! Ма-ам, а ў Маскву нам з ім можна паехаць?

— Еш, не балбачы, спознішся ў школу!

Тым часам Лаўрэн усё знаходзіўся ў прыемным здранцвенні, і душу яго падмывала радасць:

«Ты глядзі, пра мяне недзе там, аднак, памятаюць! Хале-ера, ты ба-ачыш — я ў іх цёнгле на ўліку стаю, бы той які хлопец малады, што навабранства чакае! А што, на добры лад, то, вядомо, так і павінно быць! Людзей такіх цяпер надто павінны цаніць ды шанаваць маладыя!..»

Першы раз, відаць, ад самай Нінчынай смерці, на сэрцы Лаўрэна расплылося штось цёплае, свет пахарашэў, і чалавеку захацелася ўсім дараваць свае крыўды і ўсіх абняць.

СКАРГІ СУСЕДАК

1

Надышоў вечар, а там — дзень новы. Лаўрэн стаў пакрысе забы-ваць, да каго прыходзілі вучаніцы. Душу яго паступова зноў пачаў раз'ядаць той самы чарвяк неспакою.

За першым днём пацягнуўся другі, трэці. Лаўрзн усё больш адчуваў — якісьці як бы прыгавор над ім усё вісіць і вісіць, ніяк з-пад яго не выбрацца і не ўцячы, а тая самая грунтавая вада зноў яго затаплівае. Грызла тая самая адзі-нота і ўсведамленне, што ён у гэтым горадзе, як і ва ўсім свеце, нікому — ні аднаму чалавеку, ні адной жывой істо-це — непатрэбен.

У гэтую ноч яму снілася, бытта адправіла яго ў горад Ніна з вялізным чамаданам, поўным кумпякоў, каўбас, груш і цыбулі для сыноў. Заглянуў у нейкую сталовую, каб выпіць чаю. Чай трапіўся мутны, халодны і непрыемны на смак...

Выйшаў на вуліцу, спахапіўся — у гардэробе хапіў не свой чамадан!

Яшчэ раз уважліва прыгледзеўся.

Такі самы стары і падрапаны, але — чужы, набіты нейкімі газетамі, цэглай, ражнамі.

Убег ён у сталовую і адразу ўбачыў свой — выпатрашаны ўжо і паламаны. На падлозе — патаптаныя грушы, шалупінне ад Нінчынай цыбулі, месіва зялёнае ад сліў, а з усіх бакоў, бытта ў якім пекле, скаляць зубы агідныя морды — самаздаволеныя, гладкія, упэўненыя і варожыя. Ён нагнуўся, каб падняць хоць жоўтую дулю, а з яе — шалупінка адна. З дулі пырснулі ў твар злыя восы, ад чаго ён і прачнуўся.

Лаўрэна агарнуў жах — з чым з'явіцца да сваіх хлопцаў, што скажа Нінцы, яна ж так старалася, пакуючы пасылку, столькі надзеі ў яе ўкладвала?

У адчаі забегаў па сталовай, поўны неспакою і трывоті.

А праз пару гадзін некалькі выпадкаў настрой яму сапсавалі яшчэ мацней.

2

Праўду Сонька казала — няма большай пакуты для мужыка, чым не працаваць. Незадаволены сам сабою, пасля снядання папрышываў у вопратцы падкладку, дзе адпаролася, ва ўсім адзенні, якое знайшоў у прыхожай, замацаваў лепш гузікі на ўсіх пінжаках і куртках, якія знайшоў на вешалках. Пачысціў усім абутак. Чым сябе яшчэ заняць? Успомніў — даўно збіраўся заглянуць у Мікалаевы паперы. Накіра-ваўся да шафы.

Зняўшы зверху папку, разгарнуў яе наўгад і сабраўся чытаць. Але пазваніў у калідоры тэлефон, давялося тлумачыць у трубку, што гаспадыня будзе пазней.

Успомніў — зараз вернецца Кіра.

Каб нявестка не высмеяла, што з яго такі грамацей, счэпленыя паперкі асцярожна згібаў пальцамі, як вялікую і дарагую каштоў-насць, гэтак жа асцярожна паклаў у куртку ды адправіўся на вуліцу, каб пры аказіі прачытаць сынавы старонкі там.

Усё з той жа насцярожанай вінаватасцю на душы, бытта яго меліся вось-вось злавіць за руку, што манкіруе, Лаўрэн прымасціўся на лавачцы ля свайго пад'езда. Апынуўся ля дзвюх пажылых кабецін — тых якраз, у каго Кіра купляла на базары яблыкі з-пад сваіх акон ды абзывала спекулянткамі. З імі разабраўся даўно.

Ніякія не спекулянткі.

Звычайныя пажылыя цёткі з навакольных вёсак — нават і плечы ахінулі байкавымі цёплымі хусткамі ў вялікую клетку; якраз такое пакрывала насіла і Ніна. Дзеці гэтых жанчын легкадумна выдралі з карэнняў, прывалаклі на гарадскі асфальт ды кінулі саміх.

Трэцяя бабуля, тулячы малое дзіця, хадзіла зводдаль па падворку ды нешта мармытала.

Дзверы пад'езда ніколі не зачыняліся. Чуваць было зараз, як за імі Уладзікава суседка — Лілія Уладзіміраўна — на поўны голас балбоча з сяброўкай. Але Лаўрэн паміма волі слухаў прыглушаную гутарку бабуль.

Сумную пачуў гісторыю.

У суседнім доме кватаравала скандальная сям'я — мова была аб ёй. Жылі там бацька і маці, якая хадзіла якраз з малым па падворку. Яшчэ там жылі — дарослая дачка і сын школьнік. Сёння ў іх выбух-нула чарговая сварка — бабулі былі пад яе ўражаннем. Хваляванне дзвюх жанчын памалу перадалося Лаўрэну. З іхняй размовы неўзабаве ён пра ўсё і даведаўся.

З няўдачлівай сям'і дачка, Ванда, рана кінула школу і пазнаё-мілася з хуліганамі. Нідзе не працуючы, некалькі месяцаў швэндалася па рэстаранах, піла гарэлку ды каньяк і ўсе ночы недзе прападала. Хочучы сваё дзіця як-небудзь уратаваць ад распусты, маці гулёну сумела, нарэшце, выпіхнуць замуж — маўляў, сям'я накладзе на яе абавязак, клопаты і абразуміць.

Праз год дачка кінула мужа ды вярнулася з трохмесячным Андрэйкам. Не захацела яго карміць, не хацела нічога прызнаваць, не пайшла і працаваць — узялася за ранейшае. А нядаўна знікла на тры дні. Учора Ванда з'явілася — схуднелая, абвялая, з сінімі коламі пад вачыма.

«Ты дзе была?»

«У Друскеніках»

«Чаго цябе тудь насіла»

«Не твая справа!»

«Як гэта — не мая?!.»

«А от — так! Я — дарослая і справаздачы даваць нікому не збіраюся!»

Але паступова маці выпытала — з ёю ездзілі дзве дзеўкі і тры хлопцы.

Не могучы справіцца сама, маці ўпрасіла суседку, каб тая хоць добра гулёну вылаяла.

Сёння раніцой суседка ёй заікнулася, а Ванда:

«Заткнісь, падла, і ты, бо як садану, то рассыплешся і костак тваіх не збяруць! Хочаш ведаць праўду? То слухай! Толькі збярыся з духам, бо шчэ памрэш! Ну, гатовая слухаць?.. Але, тры дні я піла, ела, весялілася ды жыла з трыма хлопцамі! Не адразу з усімі, а кожную ноч — з іншым, уцяміла? Хоць жыццё спазнала! А ты, старая пачва-ра? Дзень і ноч з той самай порхаўкай цягнеш лямку — гнілым, бяззубым, смярдзючым скнарам і недалэнгам! Ён жа нават і не памыецца, покуль ты не папрэш у лазню! Затое жывеш з венчаным у касцёле — мужам! Законным! Ах, ах, як табе прыемна, праўда? Люкс, куды там! Ксёндз цябе пахваліць за гэта ка вячэрніх няшпорах[[32]], шчэ і руку пацалаваць дасць! Валасатую!.. Што ж, падабаецца табе гэтак цьміць, то сабе і жыві! А да мяне не прыставай, маралістка чортава, хопіць таго, што ў школе я вас столькі цярпела і пасля год цэлы вашыя пропаведзі слухала! А цяпер сама ведаю, як сябе паводзіць, нічыёй парады не патрабую!»

Бабуля ад страху амярцвела.

Яна яшчэ і зараз сядзела каля Лаўрэна як спаралізаваная. Па выразу твару пажылой і па тым, як разгублена плямкала бяззубым ротам — акурат бы качаня, якое толькі што вылупілася з яйка,— нельга было разабраць: перажывала з-за таго, што маладзіца яе абразіла, ці разважала — а мо і праўду гулёна сказала. Чалавек яе і на самай справе такі знямоглы, недалэнгаваты — страх нават узглянуць на яго. Не надта і разумны. Не раз і не два на яе руку падымаў. А што яна магла зрабіць? Быў маладым здаровы — як бугай, што не па ім, дык і — у зубы! Яшчэ такому абармоту шлюбавала вернай быць — з-за яго, паганца, свету божага не бачыла і ні аднаго дзіцяці нармальна не магла нарадзіць! Дый «садануць» Ванда можа — гэтай верці-хвостцы нічога не каштуе. Ты скажы, як хутка перарадзілася. Калі зацяжэрыла, суседка пачала яе сарамаціць, чаму сябе дапусціла да такога стану, і Ванда з плачам апраўдвалася: «Цётачка, я не ведала, што так атрымаецца! Эдзік гаварыў, калі рабіць гэта стоячы, то нічога не будзе!» А праз паўтара года так спаганілася — прыскам да вачэй скача.

Пачакаўшы, каб пажылая кабеціна з дзіцём адышла далей, не то суцяшаючы, не то спачуваючы, не то папярэджваючы, сяброўка аб'явіла напарніцы:

У гэтай маладой заразы і брацец, школьнік, не лепшы. З такімі шмэндрыкамі, бы сам, злавіў нядаўна бобіка, звязаў яму ногі і спаліў на грудочку ля балота за жалезным вакзалам. Жыўем спаліў, ці вы можаце даць веры, ці вы ўвогуле чулі пра такое?! Цікава, бачыце, надта гіцлю было глядзець, як жывое мэнчыцца, як корчыцца ад агню і скавыча.— Яна цяжка ўздыхнула: — Ай, чаго будзем патрабаваць ад брата і сястры — бацька ў іх горкі п'яніца! Мінулай зімой жонка пакінула фуфайку на хвіліну дома. Яе Іван апрануў, каб ісці чагосьці на двор. Усадзіў руку ў кішэню, а там — пяць рублёў. Зараз жа забулдыга мэнтнуў у піўную ды прапіў. Лімця вярнулася з падворка, палезла ў фуфайку па грошы, каб сына паслаць у магазін, а там — пуста. Вачам сваім не паверыла — пагрэбала, пагрэбала ў кішэні, пад адзенне заглянула, пад крэслы, туды-сюды, а гуляка адразу: «Што ты ветру ў полі шукаеш! Сашка, відаць, бандыт, падчысціў цябе, жонка, твой Сашка! Ён на гэта здаатны!»

— На роднага сына так?! — ажывілася бяззубая.

— На ўласнае дзіця, ага! Дальбо, сваімі вушамі чула! Маці адразу за венік ды — свянціць таго Сашку! Але хлопец нават не скрывіўся. Бо прызвычаіўся да такой жызні — сам даўно стаў такім. I ўсё, мілая, было гэта на маіх вачах. Дальбух, праўда!

— А ты?

— А я як вады ў рот набрала! Каб стары п'яніца не здзяліў мяне чым: што для такога чалавек? Ён жа — звер! Ён жа — матку сваю родную прапіў бы! Потым ужо шапнула беднай Лімці, хто ў яе няшчасную пяцёрку звэндзіў!

— Бо-ожа, ці ж так мо-ожна!..

— Можна не можна, а так выходзіць! Паглядзела б ты, што ў іх дома робіцца! Голае памяшканне! Парэзаны стол, ложак з трантамі і дзве ці тры крывыя табурэткі. Адна ці дзве лыжкі на сям'ю! Нават лямпачка без абажура ўгары!

— То дзіва! П'яніцы рэшатам грошы мераюць, а праспяцца — і рэшато не маюць за што купіць!

— Та-ак яно, кане-ечне. Бедная, бедная Лімця. Бабы на хвіліну змоўклі.

Цяпер толькі ў пад'ездзе чулася ўжо размова маладзіц. Лаўрэнава суседка з-за дзвярэй зычным голасам некаму аб'яўляла:

— А на што мне гэты клопат? Хіба я дурная, каб нервы сабе псаваць? Нервовыя клеткі потым не аднаўляюцца!

Такі ж малады голас з ёю згаджаўся:

— Праўда вашая! Гэта вам і кожны ўрач скажа, Лілія Уладзіміраўна!

Маладзіц бабулі не слухалі

Старая кабеціна праз хвіліну прадоўжыла:

— Але я, мілая, табе скажу — Лімця і сама вінаватая. Чаго было дачку са школы перці адразу замуж? У сённяшніх школах яны ўсё яшчэ дзеці — не тое што бывала раней. Мая ўнучка-дзесяцікласніца ані разу сабе трусікаў не памыла, ложак пасля сябе не заслала. Яна ані разу сама не ўстала — цёнгле мушу на ўрокі будзіць. Ды шчэ ледзьве дабудзішся. А ўжо, па-колішняму,— нявеста! Ты шкадуеш Лімцю? Шкада-то шкада, але ж — сама вінавата! Успомні, тыбо, як нас з табой калісьці бацькі паднімалі. Стараліся навучыць першым чынам шанаваць людзей, навучыць ткаці і прасці, шакаваць чалавечую працу, паважаць старых — і толькі тады пра зяцёў для сябе думалі! А Лімця? Хітранькая, спіхнула дачку і думала — само ўсё зробіцца! А так не бывае!.. Цяпер і пажынае, што пасеяла!

Лаўрэн аж заварушыўся — ой, праўду баба кажа, чыстую праўду! А ўвогуле Лімціна гісторыя здалася гэткай недарэчнай, што чалавеку захацелася ад прыкрасці аж застагнаць, бо нічога ў ёй перамяніць не мог. Не стаў нават высвятляць, што ў гутарцы суседак праўда, а што здагадкі. Толькі ў душы абурыўся:

«Адвеку так вялоса, што іншы мужык рабіў бабе лайдацтво, а баба пакорна цярпела. Калі не цярпела, то яны збіраліса ды шукалі во так адна ў адной справядлізасці — на лавачках, за кудзеляй, ля калодзе-жа, на прызбах, межах, цвінтарах — і на гэтым супакойваліса. Але ж чаму і цяпер яшчэ вядзецца такі парадак? Цьфу, каб на яго халера!»

Бабуля, пра якую была мова, стала да іх набліжацца. Рытмічна гойдаючы захутанага ўнука, Лімця яму паціху спявала зялёнадалін-скую калыханку:

Зязюленька шэра, шэра,

Не на тую елку села!

Пералётывай на грушу,

Перадай паклон Андрушу!

Зязюленька шэра, шэра...

З гэтым старая адышла. Зноў запанавала цішыня. З пад'езда яшчэ раз пачуўся голас Ліліі Уладзіміраўны:

— Што вы, што вы-ы, Кіра Трафі-імаўна! Мой муж так працуе, так аддаецца ўвесь рабоце! — I пахвалілася, бытта мужык атрымаў вялікі ордэн: — У яго, Кіра Трафімаўна, ужо нават быў адзін мікраінфаркт!

— Да-а што-о вы-ы?! — з перабольшаным жахам здзівілася напарніца.

— Уявіце сабе!..

— I хто мог бы на такога падумаць! З яго мужчына — атлё-от!

— А-га!.. О-ой, чаго я тут стаю! Я ж зусім забылася, што ішла зірнуць на дачку!..

Вадзікава маці выглянула з пад'езда ды абшарыла вачыма падворак. Яе дачка, равесніца Святланкі, гуляла з сяброўкамі ў класы. Маладзіца да яе закрычала на ўвесь голас, не зважаючы на людзей, якія сядзелі на лаўцы:

— Алла, сейчас жа иди домой и одень брючный ансамбль, слышишь? Холодно уже!

— А-ай, мама, шчэ пагуля-аю!

— Кому сказано?!

Глядзець і слухаць такое Лаўрэн больш не мог. Чалавек раптам узняўся ды пакіраваў у прыгарадны лес Пышкі.

3

Лаўрэна пацягнула на хвалюючы роздум. I, вядома, душа яго шчымела не аб сабе. Прычына неспакою і на гэты раз была з таго самага гатунку, што на вайне штурхала яго вывалакваць з-пад куль параненых і кантужаных.

Трыццаць пасляваенных гадоў ён па вушы быў закапаны ў клопаты і працу, не прыглядаўся ды не прыслухоўваўся да навакольных падзей. Аднак нічога не абмінала яго ўвагі — падсвядомасць рэгістравала ўсё дакладна. Таму цяпер звычайная чалавечая прыстойнасць і непераможная мудрасць пакаленняў, закладзеная ў ім, не маглі змаўчаць, не ўсхваляваць яго і не змусіць да роздуму, бы над тымі ўцёкамі Багіры з заапарка.

Яму ўспомнілася, як даўно-даўно, тупаючы па гэтай самай дарозе ў Пышкі. з адпускнымі пасведчаннямі ў кішэні, Васіль Шпак разважаў перад ім і Касцевічам:

«Хлопцы, от пабачыце, што людзі хутко адумаюцца! А як усе прачнуцца, дружно возьмуцца і панскую ўладу к чортавай мацеры далоў — толькі пыл з яе пойдзе! Следу ад паноў не застанецца! А калі не стане буржуяў, як у Саветах, калі людзі і ў нас паробяцца ўсе роўнымі — адразу хопіць занятку кожнаму і хлеба! Не стане нават злодзеяў, бо ні ў каго не ўзнікне патрэбы красці! Красці клопатна, небяспечна — нашто рабіць яму гэто? Былы злодзей, хлопцы, пойдзе лепш на завод ці фабрыку ды грошай заробіць столькі, колькі трэбо! I кожны чалавек тады будзе ісці — як добра адрэгуляваны швейцарскі гадзіннік».

Лаўрэн перабіў Шпака:

«Слыш, Васіль. а як ты думаеш, прастытуткі тады будуць ці іх таксамо не стане?»

«Ты што — ачмурэў? — вызверыўся сябар.— Галава ў цябе на плячах ці качан капусты? Падумай, Лаўрэпе, сам! Нашто дзеўкам тады прадаваць сваё цсло, займацца граззю? Думаеш, рабіць такое прыемно ім? Тады кожная зможа выбраць у горадзе любую работу па густу і жыць незалежна — як пані!»

Яны з Міхасём, бы тыя дурні, развесіўшы вушы, шчыра ўсяму верылі. I яшчэ як верылі! Нават і цешыліся, а душы іхнія аж падмывала прагнасць — эх, каб хутчэй тое настала!

Цяпер Лаўрэн з горыччу ў душы ўпікнуў сябра:

«А бачыш, Васільку, што выходзіць? Зусім-зусім усё не так! Лімцін мужык не буржуй, не фабрыкант які, не памешчык Вішпінг, і заробку цяпер — на кожным кроку, але зарабляць гіцаль гэты нават сабе на выпіўку не хоча — крадзе ў роднай жонкі, у сваёй сям'і! А дачка яго? Прастытутка — усім прастытуткам! Каб гэтак у Друскеніках гуль-нуць, траім дзеўкам з кавалерамі трэ мець поўныя кішэні гатоўкі — адкуль яна ў іх? Напэўно, гіцлі, кагосьці абрабавалі! I во, Васіль, улада даўно народная, бытто бы няма беспрацоўных зара, няма бяздомных і жабракоў, ледзь не ў кожнай другой кватэры — каляровыя тэлевізары і тэлефончыкі, ядуць усе масло з маслам, а — старыя е турмы, зладзеі і прастытуткі — толькі крыху іншыя. I ў чым рэч — халера яго душу ведае, Васіль.

Вядома адно: чалавек — не гадзіннік. Мало, відаць, зняць з яго путы. Трэ, мабыць, каб кожны ў галаве меў яшчэ і таго самага цара ды чагосьці хацеў, да нечага яго цягнуло. А для гэтаго, відаць, скончыць інстытут, школу — недастатково. Мая Ніна нідзе не вучылася, усе бабы зялёнадалінскія нічога не канчалі, а ці ж параўнаеш Ніну і бабаў тых з Ліліяй Уладзіміраўнай, з нявесткамі, мацерай няшчаснаго Андрэя — Вандай?..»

Адным словам, даўно, мабыць, у нашай Прынёманшчыне не было пакалення, якое гэтак марыла, нечага ўпарта дабівалася, атрымліваю-чы за гэта куксы, у змаганні кладучы галовы, каб у рэшце рэшт апынуцца перад незразумелай для сябе з'явай, якая гэтак жа ўпарта прымушала думаць, а не механічна прытрымлівацца спрошчаных шаблонаў.

ПАМЯТКА ОБЕРСТА[[33]] I ЗЯЛЁНЫ ШУМ

1

У Пышкі Лаўрэну хацелася даўно. Цягнула зірнуць яшчэ на адну мясціну, што старому чалавеку напамінала далёкую і бесклапотную маладосць.

Салдаты і афіцэры мясцовага гарнізона, якія да рэвалюцыі рабілі схладчыну таварышам на помнік, нечакана для саміх сябе сабралі столыц грошай, што хапіла на цэлы Пакроўскі сабор. Засталася яшчэ значная сума і на вялізны комплекс шпіталяў[[34]].

Неўзабазе ў сцены новенькіх з жоўтай цэглы мураванак, што выраслі над правым прытокам Нёмана — Гараднічанкай, праз усю Усходнюю Еўропу аж з-пад Мукдэна сёстры міласэрнасці прывезлі па Транссібірскай чыгунцы бязрукіх ды бязногіх калек і цяжкапараненых. Бездапаможным небаракам было наканавана лёсам заставац-ца тут пад апекай урачоў да апошніх іхніх дзён. Фактычна — да адзінага, гэткага фатальнага для ўсіх летняга дня.

У жніўні 1915 года царскія войскі ўзарвалі форты, без бою здалі Гродна. I ў горад уступілі кайзераўскія часці. Новы камендант выдаў аб'яву пра тое, што па ўсім яго «крайскамісарыяце» спецыялькыя каманды грабароў пачынаюць раскопваць магілы салдат і здабываць з іх сыравіну для нямецкай прамысловасці (поўны тэкст гучаў так:

KUNDMACHUNG [[35]]

Um das Land mit gemiigenden Fettmitteln für technische Zwecke zuversorgen, hat das Militer General Gubernator angeordnet das behufs Fett und Knochengewinnung Ausgrabungen vergenommen werden. Dieselben dürfen nur durch die von der Rohstoffzentrale des M. G. G. legitimirten Ausgräber durchgeführt werden. Die Besitzer der Gründe, wo die Aufsgrabung stattfinden, haben ohne Entgelt die Einwillingung hiezu zu geben, sind jedosh berechtigt zu verlanden, das die ausgegrabenen löcher ordnungmässig zugeschichtet werden.

Wer ohne von Rohstoffzentrale des M. G. G. ausgestellte Legitimation vergrabenes Fett oder Knochen ausgräbt, transportiert, in Besitz hat, oder verarbeiter macht sich strafer und werden ausserdem die Bestände an solchen Materialen unentgeltlich abgenomen.

Es ist dem dringenden Bedarf an Fett und Knochen Rechnung tragend, jede unerlaubte Manipulation mit derlei Materialen bezweder Konstatirter Unfung dem Kreiskomando sofort-zuzeigen.

Die Ausgrabungen finden häufig in der Nähe früherer russischer Stelungen staft. Das Fett sieht dunkelbraun aus, besitz einen starken, unangenehmener Geruch und wird meist in Säcken verpackt.

K. u. Kreiskommandant: Baizar oberst m. p..[[36]]

Пры дапамозе тых самых сясцёр міласэрнасці, якія покуль што ні аб чым не здагадваліся, оберст заладаваў усіх дзвесце дзевяноста сем калек з руска-японскай вайны ў вагоны вузкакалейкі ды павёз у Пышкі над Нёманам у тое месца, дзе праз раку была перакінута пераправа да форта Загараны, а ў траве рагаталі, бліскаючы на сонцы крыштальнымі бакамі, крынічкі. Менавіта там немец загадаў выкапаць вялізны роў, калек і былых параненых у роў пакласці ды пастраляць, на брацкай магіле паставіць крыж.

Пасля экзекуцыі заплаканых сясцёр міласэрнасці оберст пад канвоем адправіў на Фолюш у лагер палонных, а сабе ў блакноце чыркануў для памяці:

«Каманду грабароў па тлушч і косці на магілу ў Пышкі паслаць не раней лета 1916 года, калі целы рускіх канчаткова разлолсацца і прыгоднай сыравінай стануць».

...У нядзелю, атрымаўшы ад дзяжурнага па роце адпускныя паперкі, Лаўрэн з Касцевічам часамі хадзілі да счарнелага праваслаўнага крыжа з жалезнай іржавай дошчачкай ды лічбай «297», укапанай на доўгай, бы загон агародніны, магіле, каб пастаяць ды падумаць аб лёсе рускага салдата. Касцевіч у такія хвіліны шаптаў, бы малітву, вершы, яшчэ і прытупваў у такт нагой.

Крочыў зараз да памятнага месца Лаўрэн і падлічваў. Выходзіла — апошні раз быў, там гадоў з пяцьдзесят таму. Аж не цярпелася ўзглянуць на запаветную мясціну яшчэ раз ды ўстрывожаную душу пасаладзіць болем успамінаў.

Толькі тупаў дарэмна.

Палоскай маладзейшых сосен, кудой некалі ішла вузкакалейка, Лаўрэн даволі хутка выйшаў да рэчкі. Нёман дыхаў густой, белай парай. Каля самага берага яшчэ тырчалі з вады счарнелыя дубовыя пянёчкі — рэшткі царскай пера-правы да форта ў Загаранах. Але ад былой магілы не засталося і знаку.

Зніклі без следу і вясёлыя крынічкі.

У тым самым месцы зараз красавалася маленькая палянка, а на краі яе — будыначак артэзіянскай свідравіны, акуратна складзены з сілікатнай цэглы. Ля самай вады — гранітны абеліск, і на ім напісана, што дакладна ў гэтым месцы летам 1944 года нашы войскі з крывавымі баямі фарсіравалі Нёман.

— Брацкія магілы з апошняй вайны перакрылі царскія, нічого не параіш! — прамовіў услых Лаўрэн, цяжка ўздыхнуў ды павярнуў назад.

2

Памалу ён супакоіўся і ўжо быў задаволены, што сюды прытупаў. Стары пышкінскі лес цалкам захапіў Лаўрэна таямнічай і бяздоннай глыбінёй, закалыхаў душу пгумам ды ў тысячны раз уразіў адчуван-нем быцця, ладу і спакою. Літых і шурпатых камлёў смаладабытчыкі тут ніколі не псавалі насечкай. Пазіраючы на велічныя кроны і гонкія медзяныя сосны, адчуваючы пахі набрынялай вільгаццю ігліцы і кары, Лаўрэн раптам адчуў усю марнасць сваіх клопатаў у параўнанні з адвечным дыханнем гэтай мудрай, самастойнай, упэўненай, жывой і дасканалай масы, адкуль, напэўна, выйшлі вытокі ўсіх продкаў, як і яго самога.

Ужо захацелася Лаўрэну назаўсёды зліцца з лесам.

Не заўважыўшы нават гэтага, ён доўга тупаў перад сабой без мэты, і чалавеку ані крыху не нудзілася. Бы ля Зялёнай Даліны, дзе ён, заклаўшы рукі за спіну, прахадзіць мог па полі паўдня, адчуваючы велізарную асалоду ды набіраючы сілы і спакою.

Гэтак у Лаўрэна паступова не стала аніякіх клопатаў, а сам ён бытта павіс паміж небам і зямлёй сярод зялёнага шуму, гармоніі і ладу, перанёсшыся душой у дні далёкай маладосці. Ужо яму выразна здалося, што побач тупае, моцна нахілены ўперад, Міхась Касцевіч, якога не маглі адвучыць горбіцца ні «капралі» з іх любоўю да муштравання, ні «плютановыя».

Тут Лаўрэну штосьці як бы цюкнула.

Чамусьці толькі аж цяпер выразна ўспомніў, адкуль ведае пісь-менніка, каторы ў доміку Элізы Ажэшка падарыў яму чатыры месяцы таму жоўтую кніжачку!

Гадоў з дваццаць таму Мірон прыслаў на хутар сваю Тэклю з прапановай — Кавальцы збіраюцца ехаць у Скідэль на сустрэчу з Васільком, мотуць узяць на фурманку яшчэ і яго з жонкай. Маркевічаў упрошваць не трэба было. Абое апрануліся ў святочнае ды неўзабаве былі ўжо ў Кавальцоў на падворку.

Скідэль тады яшчэ лічыўся райцэнтрам. Ехалі да яго і хваляваліся, успамінаючы былое.

«Каб хоць народ сабраўся? — буркнуў Лаўрэн.— Дзісь жа звычайны будні дзень, людзям не так лёгка кінуць работу ды выбрацца на такое!»

Мірон згаджаўся:

«I вызначылі на калі сустрэчу, скажы! Якому дурню магло такое нават у галаву прыйсці? Мало будзе народу, то вучняў са школы папруць — начальство вечно на школьніках выязджае!..»

Непакоіліся дарэмна.

Калі зялёнадалінцы заязджалі ў двор раённага Дома культуры, сваім вачам спачатку не паверылі — там ужо грудзіліся вялізным табарам фурманкі. Такое дзіва яны бачылі толькі перад вайной на штомесячных кірмашах альбо на фэстах. Але людзей не было відаць. Распрэжаныя коні спакойна жавалі з торбаў аброк. Каля сцен і платоў зіхацелі лакам дзесяткі ровараў і матацыклаў.

У калідоры новага будынка Мірон і Лаўрэн з жанкамі не маглі прабіцца скрозь шчыльную сцяну мужыкоў і кабет з навакольных вёсак. Тады Кавалец павёў іх хітрымі хадамі, і зялёнадалінцы неўзабаве апынуліся ў зале. Месцы былі ўсе даўно занятыя, давялося стаяць у праходзе.

У вызначаны час сакратар Скідэльскага райкома партыі Іван Мельчанка менавіта гэтага самага пісьменніка завёў разам з Міхасём у прэзідыум. Чалавек тады выглядаў куды маладзейшым. Памыліцца Лаўрэн не мог, бо потым выйшаў вялікі канфуз і давялося да чалавека паміма волі прыгледзецца добра.

«Таварышы, дазвольце сустрэчу з беларускімі пісьменнікамі лічыць адкрытай! — аб'явіў сакратар.— Слова даецца празаіку...» — і тут Мельчанка назваў нікому не вядомага пісьменніка[[37]]. Наступіла магільная цішыня.

«Калі ласка, просім вас, шаноўны госць, да трыбуны!» Той не паспеў зрабіць і пару крокаў, як у зале нехта гыркнуў на ўвесь голас:

«А мы не яго прыехалі слухаць!»

Закрычалі адразу іншыя галасы — абурана, варожа, на ўсю моц. Мужчына з апушчанай галавой застыў перад трыбунай ды, хаваючы твар, набычана стаў адкрываць ды закрываць сваю кніжачку.

«Таварышы, таварышы, што за анархія? Што за хуліганства?! Гэта нетактоўнасць перад нашым госцем! Успакоімся ды пакажам, што ў Скідэлі нашым мы — дысцыплінаваны і культурны народ, і мы такога вечара вартыя. Ну?!. Вось і добра, што дамовіліся! А цяпер давайце ўсе паслухаем таварыша маладога, які спецыяльна да нас...»

Мельчанку гаварыць не далі:

«Ты каго нам су-унеш?»

«Сам яго слухай!»

«Усе прыехалі да Васілька-а!»

«Яго-о давай, і не загаворвай зу-убы нам!»

Бедны Іван Мельчанка ўзяўся людзей ужо ўпрошваць:

«Таварышы скідэльцы, звяртаюся да вас яшчэ раз — не псуйце марку нашага раёна, не ганьбіце наш край буракаводаў! Што за шум і што за гвалт, як у нейкай сінагозе! Чаго вы так усе хвалюецеся? Чаго крычыце? Наш паважаны Міхась Восіпавіч яшчэ возьме слова! Абавязкова возьме — паверце мне! Але выступіць перад вамі Міхась Восіпавіч потым, крыху пацярпіце! Покуль што слова перад вамі тры-маць будзе празаік, бо так прынята на літаратурных сустрэчах — паэтам слова даюць на закуску, калі людзі крыху стомяцца, разумееце? Ну і добра, што вы такія памяркоўныя! А цяпер давайце ўсе разам тут паслухаем...»

Узнялася цэлая бура:

«Васілька -а!»

«Міхася-а з Баброўні!»

«Нашага паэ-эта!»

«Толькі яго хо-очам !»

«Хай нам прачытае «Як я пана перанёс!».

«I — «Эх, гарэліца мая, што ты вычаўпляеш, ты над намі, мужыкамі, літасці не маеш!».

Толькі тады людзі раптоўна супакоіліся, калі ўзняўся сам Касцевіч.

Больш за дваццаць гадоў мінула з тае пары, а Лаўрэну перад вачыма і зараз стаяла тая самая нахіленая ўперад фігурка, якая, не вельмі спяшаючыся, набліжалася да трыбуны. А незнаёмы пісьменнік са сваёй кніжачкай у руках паплёўся на ранейшае месца. Ох, і шкраблі яму душу недзе кошкі ў гэты момант!..

Лаўрэн ні тады яго не шкадаваў, ні цяпер. Так гэтаму выскачку і трэба. I машынка для друкавання, і прасторны светлы кабінет, як у таго ваяводы, у самым цзнтры люднага горада, і «Чайка», якую ён, магчыма, мае,— яшчэ не ўсё. Да яго такім кірмашом людзі збірацца не стануць. Бо Васілёк — чалавек, які мог бы ўпэўнена сказаць, што жыў на свеце і хлеб еў недарма.

Гэтыя ўспаміны напомнілі Лаўрэну, што мае ў кішэні. Ён пачаў шукаць пянёк. Выняў акуляры.

СЫНАЎ ТВОР. НЕЧАКАНАЯ ЗНАХОДКА I РАДАСЦЬ ЗАМОРСКАГА БУЙВАЛА

1

На Мікалаевых паперках стаялі такія словы:

«Размова ў замку

(апавяданне? нарыс? быль? пачатак рамана?)

Паласа альшыны так і гэтак выгібаецца паміж раскіданых без парадку хутароў вёскі Вільчыцы. Пад ценем сакавітай ды ліпкай альховай лістоты нясе свае імклівыя воды рэчка Верацейка. Вільгаць днём хаваецца ад працавітага сонца пад кроны, а вечарам напаўняе прахалодай ваколіцу. Тады з альшыны вылятаюць мільёны камароў. Злыя істоты непакояць пры ўдоі кароў, нападаюць на стомленых за дзень коней, якіх гаспадары, спутаўшы, выпусцілі абгрызаць межы. Днём рэчка — любімае месца гусей і качак. Гэтых птушак тут разводзяць безліч, што наогул характэрна для польскай вёскі.

Хутары Вільчыцы — драўляныя хаты. Дахі больш саламяныя, месцамі на іх — парослая мхом дахоўка. Каля хат — крывыя гумны, скасабочаныя хлявы з заплатамі з лонскага бульбоўніку там, дзе салома прагніла і ашчэрыліся скабы крокваў ды лат. Часам каля хаты да дзічак прысланіліся спарахнелыя калоды вулляў. Агароджаны толькі адзін-два двары, а другія стаяць без платоў, калі не лічыць сям-там агароджы з дзвюх жэрдак.

Гісторыя Вільчыц пачынаецца з часоў Стэфана Баторага. Кароль з войскам не раз праходзіў тут на вайну, а потым надзяліў вільчыцкай зямлёй некалькі шляхцічаў з Мазоўша. Гэтыя прышэльцы, як нанос пасля бурлівай нёманскай павадкі, аселі тут ды сталі апорай панскай улады сярод беларусаў. Але з пакалення ў пакаленне множыліся ды свае землі ўсё больш драбілі. Даўно ўжо тыя шляхцічы — ніякая не апора.

У жыхароў Вільчыц з-пад гнілых падвалін хлявоў выця-каў гной і плаваў размыты дажджом па падворку. У заседжаных мухамі вокнах шыбы былі з кавалачкаў шкла. Вільчыцкі конь не надта бег і ад пугі. Убогі падворак беларускай вёскі са шчарбатымі збанкамі на хварас-цяным плоце мала адрозніваўся ад падворка вільчыцкага. Ды і паміж жыхарамі розніца, можа, была тая, што людзі з Вільчыц называлі сябе ганарліва шляхтай, кожнае свята гурбой хадзілі да касцёла і цураліся суседзяў. Ад такога цурання беларусы не надта бедавалі, бо наіўнае зазнайства былых шляхцічаў, зараз голых і таксама пакрыўджаных урадам Масціцкага, з'яўлялася матэрыялам для жартаў. А калі маці хацела ўпікнуць сына, яму казала: ты — бы той шляхціч!

Але не ва ўсіх «піянераў заходняй культуры на дзікім усходзе» плаваў у двары размыты дажджамі гной і не ў кожным памяшканні ў Вільчыцах былі закопчаныя сцены.

Воддаль ад хутароў, на ўзвышшы, над кронамі дрэў рознага адцення зеляніны тырчалі вярхі стромкіх таполяў. Свечкі гэтых дрэў прыкрывалі палац пана Вішпінга.

Вішпінг меў вялізны маёнтак, а сам пан быў сенатарам у польскім урадзе. Меў адзіную дачку — Ядзю. Паненка вучылася ва універсі-тэце. Зараз прыехала на тыдзень дамоў і з Варшавы прывезла свайго сябра, студэнта Баляслава.

Малады госць быў дэмакратычных поглядаў. Яму не спадабаліся велікасвецкія і арыстакратычныя парадкі ў палацы. За некалькі дзён гасцявання юнак знудзіўся. Вырашыў вярнуцца ў Варшаву. Апош-нюю ноч яму не спалася, устаў ён надта рана.

Баляслаў хадзіў па полі і, як жыхар горада, які не часта мае магчымасць такое назіраць, са здавальненнем узіраўся на мужыцкія квадраты ярыны, якая толькі што ўзышла. Недалёка ад дарогі расла груша. Убачыўшы пад ёй магілу, ма-лады паляк завярнуў туды.

За магілкай, абстаўлены вёдрамі, капаўся селянін. Зацікаўлены студэнт мінуў магілу ды падышоў да незнаёмага. Там на руні жыта чарнеў квадрат скапанай раллі, тырчалі кволенькія каліўкі тытуню. Студэнт павітаўся, але чалавек яму не адказаў, бо ад перапалоху аж анямеў.

Толькі цяпер Баляслаў зразумеў, што патомак ганаровай шляхты садзіць недазволеную расліну. Разлік селяніна быў просты: жыта падрасце, тытунь у палетку схаваецца і будзе невідочным[[38]]. Студэнту зрабілася няёмка. Ён пачаў чалавека супакойваць:

— Па-ане, не бойцеся, я — не з паліцыі і не канфідэнт! Чаму вы сёння, у нядзелю, працуеце?

Дзядзька памалу асмялеў і даверыўся:

— Цяпер, прошэн пана, усе да касцёла збіраюцца. Такі момант і падыходзіць для пасадкі гэтаго...

Студэнт прыпомніў, чаму яго вучылі ў гімназіі на ўроках біялогіі.

— Хіба ж ён тут вырасце?— шчыра засумняваўся.— У Крыме, у Турцыі, на Кубе тытунь расце, але ж — у на-ас?!

— Ці расце ў туркаў, пане, як бога кохам, не ведаю. А на вільчыцкай зямлі вырастае часамі во! — селянін адмераў заскарузлай на капыта рукой па галгітку, аброслую шчаціннем.

— Але ж — не можа быць такое?!

— Па-ане, та-ак!

— Не до вяры!

— Як бога кохам!

Студэнт аж хмыкнуў ды паківаў галавой.

— А хто там пад грушай ляжыць?

— Легіянер з польска-бальшавіцкай вайны.

Падышлі да магілы. На астатках разбуранага копчыка віднеўся след надпісу, выкладзены з белых каменьчыкаў: «Свентэй паменьці незнанэму жолнежові».

— Як запушчаная!.. Чаму магілай хто не пацікавіцца?

— А пан буг ведае! Калісьці хоць наш настаўнік прыходзіў сюды са школьнікамі. Два гады як школу закрылі... А солтысу[[39]] — часу няма...

— Перадайце яму, каб гэты салдат таксама не меў часу, то ваш солтыс не быў бы зараз солтысам!

— Добжэ, пане, перадам. Баляслаў разорай пашпарыў да дарогі. Пратупаўшы па жвіравых дарожках каля клумбаў, Баляслаў падышоў да палаца-замка. Дварэцкі аклікнуў на сняданне.

Піхнуўшы цяжкія дубовыя дзверы, Баляслаў прайшоў скрозь пакоі, абвешаныя сярэдневяковай зброяй, зубровымі рагамі, ікламі кабаноў ды рысяў, партрэтамі.

У сталовай студэнта чакаў сам Ян Вішпінг — высокі, худы і гладка паголены пан. Насупроць яго сядзеў тоўсты, здаволены сабой чырванатвары пан Эдвард, брат Яна. З часоў першай сусветнай вайны пан Эдвард заставаўся ў Германіі, там ажаніўся і зараз завітаў да брата ў госці.

— Прашу пана Баляслава да стала! — сказаў гаспадар і адставіў для яго крэсла. У сталовую заглянула дачка.— Ты, Ядзюню, будзеш есці разам з намі?

— Дзякуй, тато, я — пазней крыху. Хацела толькі зірнуць, ці вярнуўся са шпацыру пан Баляслаў. Чэсць, Болек, ты ўжо тут?!. Потым зайдзі, а я не стану перашкаджаць вам весці мужчынскую размову! — кіўнула яна і выйшла.

— ...Та-ак, цяпер у нас, у Германіі, каласа-альныя справы адбываюцца! — Эдвард прадоўжыў гутарку, якая, відаць, адбывалася паміж братамі да прыходу студэнта.— Але хопіць з мяне. Хачу зараз паслухаць важнага дзеяча і ўплывовага чалавека ў польскай краіне — цябе, Янку!

Баляславу аднолькава абрыдлі ўжо і пан Ян — кічлівы ды самаўпэўнены, і пан Эдвард, які адрокся ад сваёй радзі-мы і зараз аб Польшчы гаварыў: «у вас тут», «вы тут». Аднак студэнт вымушаны быў іх цярпець ды слухаць, уткнуўшы вочы ў стары барэльеф Касцюшкі з лацінскім надпісам «Salus respublicae suprema lex esto![[40]].

Беручыся за каўдуны, Эдвард успомніў:

— Дарэчы, у нас, у Германіі, вельмі мала зараз гавораць аб Польшчы! З-за сваёй слабасці ў эканоміцы...

Пакаштаваўшы, ён пачаў так і гэтак да каўдуна прыглядацца ды нюхаць:

— Але, браце, мушу табе прызнацца — высменіта! Такога смаку і ў парыжскай рэстаўрацыі не адведаеш!

— То мясцовая русінка — мая кухарка Антоля — умее так згатовіць. Зараз яшчэ падасць цыпіліны, а потым грыбкі, пражаныя ў смятане,— пальчыкі абліжаш!

— Оу-у-у, оу-у-у, каласа-альна!

— То лыкай, як смакуе.

— І ўвогуле, браце, бачу я, служба ў цябе тут уся з русінаў — як у лепшыя часы караля Стэфана Баторага і Яна Сабескага!

— Дзякуй богу і ўсявышняй сіле — стабільнасць маем, як у лепшыя часы. Але ж ты пра нешта пачаў...

— Ага! У нас мала гавораць аб Польшчы! З-за сваёй ніклай эканомікі яна лічыцца ў нас нараўпе з Люксембургам і княствам Манака! Падабаецца табе, браце, слухаць такое, не, але — факт!

Загаварыў сенатар:

— Эдвардзе, Эдвардзе! Табе, адарванаму ад радзімы, цяжка і зразумець, што ў нас тут адбываецца. У нас ідзе працэс, ён садзейнічае росту і сіле нашай дзяржавы, хоць для заграніцы покуль што невідочны. Покуль у вас там усё бурліць, як на вулкане, мы паціху робім сваю справу. Не думай, мы тут не трацім часу дарэмна! Польшча, абяскроўленая трыма заборамі, паўстала не для таго, каб неўзабаве стаць зноў здабычай Расіі ці Германіі. Мы, палякі, дастаткова навучаныя горкім паўтаравяковым вопытам, і робім яе зараз магутнай метраполіяй, якая адным канцом будзе ўпірацца ў Балтыйскае мора, а другім — у Чорнае. I надзейны грунт, на якім усё гэта паўстае,— каталіцкая вера! Зараз мы не хочам Польшчы Пяста з худым абрэзкам зямлі вакол Познані! Жадаем Польшчы Ягелы — па Кіеў, Смаленск і Каўнас! Мы павінны ажыццявіць мары нашых патрыётаў, якія загінулі ў трох паўстаннях і пятнаццаці войнах супраць адвечнага ворага — Расіі!

Эдвард ужо паспеў падчысціць талеркі, выцерціся сурвэткай і аж цяжка дыхаў. А гаспадар сваю сурвэтку запіхнуў за каўнер толькі цяпер. Крыху паеў ды прадоўжыў зноў:

— Першы этап, Эдвардзе, мы прайшлі. Цяпер толькі трэба чакаць, покуль сілы нашы вырастуць, а гістарычньш ўмовы так складуцца, што і апошнія землі прылучым. Маршалак Пілсудскі ажыццявіць гэта зможа, і тады загавораць пра вас не так! I мы не маем права спыняцца! На землях Ягелы нарадзіліся нашыя вялікія продкі: Лелевэль, Касцюшка, Міцкевіч! I ў нас ёсць чым здзейсніць свае мары! Прагныя да дзеяння добраахвотныя калоны кліру ўжо і зараз чакаюць каманды, каб зноў несці слова каталіцкай веры на Усход! Вось, Эдвардзе, якая нашая будучыня!

Не вытрываўшы, у гутарку братоў уклініўся Баляслаў:

— Пане Яне, пшэпрашам! Імперыялістычныя замашкі заўважа-юцца зараз таксама ў Гітлера і Мусаліні! Але штосьці не чуваць, каб хоць якая краіна паклала ў аснову свайго развіцця — рэлігію!

Гаспадар заўвагу студэнта прапусціў міма вушэй. Балбатаў гэтак яшчэ доўга.

Пасля снядання перайшлі ў курыльны пакой. Эдвард разваліўся ў фатэлі. Пан Ян дастаў з інкруставанай скрыначкі сігары і, збіраючыся з новымі думкамі, пакуль што пачаставаў гасцей.

— Турэцкія ці — з Гаваны? — пацікавіўся Эдвард.

— Кубінскія.

Цэлыя гамы пахаў напоўнілі пакой.

Баляслаў зноў не выцерпеў.

— Кажуць, землі Ягелы родзяць не толькі вялікіх людзей,— заўважыў ядавіта.— На ёй бытта бы і тытунь добры расце. У той час калі плацім за яго вялізныя грошы валютай туркам ды кубінцам, Гродзенская тытунёвая фабрыка ад вайны амаль заўсёды стаіць — то сыравіны няма, то ў ёй забастоўкі! Не шкодзіла б пра гэта ў сенаце пагаварыць на сваім чарговым пасяджэнні!

Нездаволены ўжо гаспадар раздражнёна кінуў:

— У справы картэляў і гандлю, пане Баляслаў, мы не лезем, бо ў нас не дыктатура, а дэмакратыя!»

I ўсё гэта словы любімага сына.

Стопка паперы была тоўстай. Без прызвычаення Лаўрэн неўзабаве знудзіўся і далей чытаць не стаў. Затое старонкі далі шмат над чым падумаць.

«Ты бачыш, як у Коліка гладко ўсё кладзецца?! От табе і малы!

Але ж адкуль ён пра ўсё тое ведае?! Нават я ўжэ забыўса пра забастоўкі на фабрыцы Шарашэўскаго, пра тыя штрафы за адно каліво тытуню і — як выглядае пан Вішпінг, якая дачка была ў яго, брат Эдвард! Вядомо, пана Колік намаляваў не зусім так, бо ніколі яго не бачыў і ўяўвіў сабе з кніжачак. Што, што, а беларучкай ды абжорай Вішпінга не назавеш. Перад самай нямецка-польскай вайной пан выпісаў з Амэрыкі трактара, то цэлае лето на ім сам і гараў. За цара вучыўса ў акадэміі па гаспадарству — нядарам савецкі афіцэр яго і адпусціў, калі ў верасні 19З9 мужыкі запіхнулі пана ў склеп. Казалі, Вішпінг не то ў Галандыі, не то ў Даніі зараз трымае сабе фірму сельскагаспадарчых машын. У яго цяпер бытта бы можно там купіць нават нашаго «беларуса»...

Нічого, Колік на Далёкім Усходзе навучыцца людзей бачыць не па-кніжнаму. Галоўнае — кірунак трымае правільны. Але ж ты глядзі, як перадаецца ўсё нашым дзецям, як яны лёгко падхопліваюць тое, што перажылі бацькі і дзяды! Што за сіла прымушае іх пра ўсё помніць, бы тую Святланку — пра перажыванні бабы Ніны ў час акупацыі?!.»

2

Надта падбадзёраны сынавымі паперкамі, Лаўрэн асцярожна іх запіхнуў у кішэню зноў ды стаў азірацца — дзе ён. Бытта з таго свегу, даляцелі да Лаўрэна зладжаныя галасы харавой песні і абудзілі яго цалкам.

Ён ужо ведаў — пакуль дазваляла надвор'е, гродзенскія пенсіяне-ры з тых, хто жвавейшы, прыходзілі аж сюды ўбіваць спяваннем свой час. У маладыя гады на вячорках Лаўрэн любіў падпяваць другім голасам, маючы да гэтага ні з чым не параўнальную асалоду. Таму зараз нагадаліся часіны, калі ён, уміратвораны, супакоены ды шчаслізы вяртаўся з такіх вячорак да сябе на хутар.

Божа ты мой, што можа рабіць з чалавекам песня!

Пацягнула Лаўрзна зараз жа падхапіць за аднагодкамі «Распра-гайце, хлопцы, коней!». На тое ён меў час і адпаведны настрой. Але ж тупаць да лавачак каля заасфальтаванай дарожкі не выпадала — сярод харыстаў знаёмых не меў, а заводзіць новых — позна.

Дарожку з лавачкамі Лаўрэн пачаў асцярожна абмінаць і ўбачыў хлопчыкаў.

Малыя як на пажар зляталіся чагосьці да ядлоўчыкаў. Лаўрэн насцярожана пакіраваў таксама туды, бо адразу падумаў: а ці не здзекавацца з ката ці сабакі бягуць і гэтыя шурцы, бы той Сашка — п'яніцы суседа сынок?

Не, на гэты раз школьнікі нічога кепскага не рабілі. Заглянуўшы малым цераз галовы, Лаўрэн спачатку сваім вачам не паверыў — няўжо перад ім дажджавы грыб?

Ён — галавач!

Што ж, грыбы выгоду любяць і макрыну. Столькі стаяла цяплынь ды гэтак лілі дажджы — спорныя, ціхія, абложныя...

Але ж і выперла яго, глядзі,— каля самай дарогі, кудой заўсёды швэндае народ.

Грыб быў вялізны. Кілаграмаў на пяць, а мо і на ўсе шэсць. Колькі Лаўрэн жыў на свеце, а такога яшчэ не бачыў — хоць ты на яго бензапілу валачы. Лаўрэн адно чуў, што вырастаюць і такія — з добрую мужчынскую галаву. Яго дзед, казалі бацькі, прывалок падобны з Бабінага Гаю ды надта ўразіў вёску — цэлы тыдзень людзі мелі аб чым пасля гаварыць ды зайздросціць. Потым яшчэ доўга, калі трэба было што-небудзь успомніць, вясковец тлумачыў суседу падзею такімі словамі:

«Здарыласа гэто ашчэ тады, калі Маркевіч-плытагон велькаго галавача з Бабінаго Гаю прывалок!»

Зараз Лаўрэн са шкадаваннем падумаў: ого, колькі было б у сям'і радасці, калі б такое багацце прыпёр і ён з зялёнадалінскага лесу дадому. Старанна выварыўшы, засмажыць, тады смаката — не на адзін дзень!

— Дзедушка, што гэта такое?! — дапытвалі напалоханыя хлопчыкі.

— У-ух, карака-аціца-а!

— З космасу ўпала, праўда?

— З лётаючай талеркі?

— Учора палякі[[41]] па целіку паказвалі, як вывалілася штось белае з яе,— сам бачыў!

— Ага! Дым такі сі-іні, сі-іні паваліў і штось як загуло-о, загуло-о!

— Га, з космасу! Ачмурэлі!

— А што, па-твойму?

— Нямецкая міна з вайны засталася!

— Бе-елая?

— А яка-ая?! Яны рознага колеру бываюць — чорныя, зялёныя, белыя, ты не ве-едаў?!

— Сядзела ў зямлі, сядзела і вылезла!

— Цяпер часта яны так вылазяць — калі ўзрывацца маюць! Пра гэта ў газетах пішуць!

— I — пра снара-ады!

— А ў Брэсце гранаты нашы мальцы ў крэпасці цэлыя скрыні знайшлі!

— I я чытаў!..

— Ух, ты-ы!..

— Гэтая — бабахне зараз!

— Не падыходзь!

Хлопчыкам Лаўрэн цярпліва растлумачыў, што яны знайшлі, чым малых вельмі расчараваў.

Затым нагнуўся ды пачаў асцярожна і памалу галавача вылузваць з грунту. Гэта было не проста. Маршчасты, як смарчок, грыб меў мо з пяць ножак, і, каб знаходка не рассыпалася, мусіў кожную ножку аддзяліць ад зямлі, падтрымліваючы яе другой рукой.

У месцах разлому грыб прыемна пах добра памытай і выкручанай бялізнай.

3

Покуль Лаўрэн пёр знаходку да горада, беднаму чалавеку аж забалелі рукі ды абрыдла адказваць на пытанні, што такое трымае аберуч. Каля свайго пад'езда ў нерашучасці спыніўся.

Куды дажджавіка валачэ?

Дурніца Кіра адразу ўзніме гвалт ды яшчэ скажа — зноў якуюсьці агіду прыпёр, як белы мурашнік, каб усіх патруціць дома. Уладзік, вядома, жонку супакоіў бы, але вернецца з рэйса аж праз пару дзён. Куды грыб да сынавага прыезду дзенеш — ні склепа, ні хлеўчыка; пра халадзільнік, з-за гэтай дурніцы, і не думай. Паўла таксама няма ў горадзе. Дый з-за вечна нафардабычанай Галіны не надта хацелася да старэйшага заходзіць.

Што з гэтым фантам рабіць?

От яшчэ не было клопату. Бо і не выкінеш на сметнік — яно ж для чагосьці расло, столькі лясных сокаў упітала! Раптам Лаўрэн спахапіўся:

«О хто смакалык па-належнаму ацэніць і знойдзе яму належнае прымяненне — Сонька Касіло! Напэўно — яна, не можа быць ніякаго сумнення!»

З дарагой знаходкай пакіраваў адразу ў заапарк.

Ён ужо нават сабе ўяўляў, як ад радасці расплываецца ў зямлячкі дабрадушны круглы твар, як пад выцвілымі брывамі загараюцца шэрыя вочкі ўдзячнасцю, а ўся яна аж замірае ад прыемнай нечаканасці ды шчасця. Нябось такі цуд таксама даўно-даўно не бачыла і не нюхала. Хай сабе баба цяпер адвядзе душу ў радасці ды пакарыстаецца дабром.

Лаўрэну адразу зрабілася прыемна, што справіць зямлячцы свята — і не абы-якое. Сонька напэўна была таго вартая. На памяць выразна ўсплыло, як аднойчы ў жытах ён яе ўсю мяў рукамі, прагна перабіраў вуснамі пацеркі на яе гарачай шыі, як яна, знямоглая, абвялая ды зламаная, ільнула да яго ўсім целам і ад жаху штосьці бязладна мармытала — не то заахвочваючы, не то праганяючы. I выразна ўспомніў, як потым да яе сватаўся.

Сядзяць яны са сватам ля стала з бутэлькай. З новай этыкеткай бутэлька — зіхаціць святлом. Маці рыхтуе закусь. Сонька стаіць перад імі ля куфра. Сват вядзе гаворку пра бусліху, якую ён, ездзячы каторы дзень, усё шукае для свайго бусла ды аніяк не знойдзе. Шчаслівая Сонька хавае вочы, машынальна цярэбіць фартух і ўсё больш і больш чырванее...

Потым з бацькамі, напэўна, рыхтавала вяселле. Але ён, абармот, нічога не кажучы, з-за няшчасных тых двухсот злотых на хату, якую унь хлопцы спляжылі як не патрэбную нікому буду, перамятнуўся неўзабаве к другой. Вядома, нічога страшнага не здарылася — усе гэтак рабілі.

I Нінка была файнай жонкай ды руплівай гаспадыняй, а ўжо дзяцей — страх як любіла. Але ж пачуццё віны ў былым жаніху жыло яшчэ і цяпер.

Нічога, усё, здаецца, даравала.

Лаўрэн раптам адчуў, як цягне яго да былой нявесты шчымлівая сумота, бы некалі — да Нінкі. I яму — старому дзеду — захацелася раптам да Сонькі, бы знядоленаму хлопчыку, які бяжыць схавацца ў фалды мацерынай спадніцы. Ад таго, што знайшлося такое прыстанішча, стала адразу весялей.

У яго нават узнікла свавольная думка.

А што, калі б запрасіць Соньку да сябе ў госці? Хіба не мае на гэта права? Напэўна, мае! Але ж тады Кіра і перапалохаецца! Пасля, выціраючы адэкалонам яе сляды, от будзе крычаць ды ўсіх палохаць заразай!

Лаўрэн уголас засмяяўся.

4

Нарэшце ён апынуўся на вуліцы Ціміразева ды зірнуў у акенца касы.

Там сядзела пышная дама з цэлым магазінам аздоб. Бурштына-выя пацеркі — буйныя, як вішні, абхапілі тоўстую і белую шыю. Адшліфаваныя жоўтыя кавалачкі застылай шляхотнай смалы матляліся з мочак вушэй. Зіхацела золата шырокіх пярсцёнкаў з бліскучымі каменьчыкамі на прыпухлых пальцах, А ёй на грудзі звісала разлапістым матылём бурштынавая брошка на жоўтым ланцужку.

Лаўрэн падумаў — куды польскай генеральшы да гэтай касіркі!

Папрасіў білет.

Нечакана пышная дама на кліента гэтак паглядзела, бытта пазнала ў ім даўно чаканага брата. Чароўна ўсміхнулася ды поўным слодычы і ліслівасці галаском аб'явіла:

— Ой, што вы, што вы, як вы і падумаць маглі?! Браць ад вас за білет грошы? I не збіраюся!

Лаўрэн здзівіўся:

— Дзе-евушка, за так я не хачу!

Кабета за акенцам шматзначна падміргнула:

— Ну-у, малады чалавек, аб чым можа быць рэч, вы ж — свой! З такіх кліентаў грошай не патрабуем, пра гэта і наш дырэктар нават ведае! Калі вазьму, як потым прамашку сваю вытлумачу Софіі Ларывонаўне?!. План мы і так заўсёды перавыконваем, вышэйшай катэгорнасці покуль што ніхто нам не дасць, а з-за пары дадатковых капеек не хачу псаваць адносін з сяброўкай!

Лаўрэн адразу насцярожыўся — унь яно што. Успомнілася аголеная Соньчына прапанова аб жаніцьбе. Параўнаў яе зараз з намё-кам пажылой касіркі, абвешанай цацкамі, ды ледзь не ўголас падумаў — каб вас халера, бабы чортавыя! Яшчэ масалянка палічыць, што да яе на змовіны прыпёрся з гасцінцам. Бо на гэта і выглядала.

Бачыцца з зямлячкай раптам расхацелася.

Патупаў Лаўрэн да вальера, дзе цёмнай камлыгай застыў зубр. Спаткаўшыся з цягучым і цяжкім позіркам карычневага барадача з пыльнай грызай, падманіў яго ды пачаў ласунак па кавалачку адломваць ды піхаць паміж прэнтаў. Звер ласунак прыняўся глытаць са здавальненнем. Пры гэтым ён чмыхаў, хрукаў, як свіння, павесялелымі вачыма прасіў яшчэ, а жорсткім, бы рашпіль, языком пачастунак стараўся вырваць з рукой.

З-за прэнтаў суседняга вальера пацягнулася да Лаўрэна на гібкай шыі ласая мыса з раздвоенай губой «карабля пустыні». Пачаставаў крохкім ласункам і гэтага мяшанца лебедзя з мядзведзем, як вярблюда ахрысцілі калісьці салдаты з яго «плютона».

Наздраватыя кавалкі грыба дасталіся нават амерыканскаму бізону ды нейкаму заморскаму буйвалу -- абодва яны праглынулі іх таксама са смакам.

5

Змахнуўшы з курткі белыя крошкі, Лаўрэн цяжка ўздыхнуў ды паволі павалокся дамоў, а тая самая згрызота агарнула яго зноў. Яшчэ адчуў такую стомленасць, што ледзьве змог перастаўляць па тратуары анямелыя ногі. Падумаў:

«Зх, Лаўрэне, Лаўрэне, а ты шчэ хацеў прасіцца возчыкам у звярынец! Куды табе, пень трухлявы, у твае гады лезці да тых коней і вазоў? Які дырэктар стане з табой нават гаворку пра гэто заводзіць?!»

Горкі голас у ім яшчэ і пакпіў:

«Калі ты ім нябось патрэбен быў, твае гады лічыліся козырам — у прэзідыум цябе запрашалі заўсёды! У газетах, па радыё мо з дзесяць разоў упаміналі! Калі табе зара трэ чаго-небудзь, твае гады ўжэ перапонай становяцца — от як на свеце бывае!»

На аўтобусным прыпынку стаяла маладзічка з хлопчыкам. Крыху меншы за Уладзікавага Ігара аршын з шапкай біў кулаком па камлі каштана і дапытваўся:

— Ма-ам, а хто ето здзе-елаў?

Маці прамаўчала.

Лаўрэну ўспомнілася, як учора пад вечар спаткаў у двары ўнука з хлебам, намазаным маслам. Хацеў прыласкаць, але спахапіўся. Толькі не выцерпеў, каб не спытацца:

«Чаму ж ты, унучак, адзін?»

«Та-ак!»

«Дзе твой друг, Валерка?»

«Адстойваць пайшоў».

«Каго-о?»

«Куток. Муку на сябе высыпаў!»

Вечарам Кіра за нешта яго нашлёпала. Пачакаўшы, калі нявестка выйшда ў другі пакой, унуку паспачуваў:

«Ну, цяпер будзеш гжэчны?»

Ігар хвіліну падумаў:

«А ты, дзеду, адгадай!»

Кіра ўвайшла зноў і гутарку ім папсавала. Тым часам на прыпынку малы патрабаваў свайго:

«Ма-амка, а хто ето здзе-елаў?

— Само вырасло, сынок.

— Цаму-у?

— Бо расло, расло і вырасло!

— А цаму-у?

— Ай, не дуры мне галавы!..

Ад адчування непапраўнай страты, ад жалю Лаўрэну аж забіла дыханне. Спатрэбілася ўся сіла волі, каб узяць сябе ў рукі ды не расплакацца, ці — не завыць на вуліцы.

Перад домам у лыжным касцюме ўвіхаўся Аляксей Аляксандравіч са старымі вёдрамі ў руках. Гэты чалавек усю вайну праслужыў у штабах. Што такое штаб, Лаўрэн дакладна не ведаў і ўжо не стараўся даведацца. У адным быў абсалютна ўпзўнены — штосьці надта важнае. Як запамяталася яму яшчэ з часоў вайны, нават медсанбатаўскае начальства гэтае слова вымаўляла з пашанай ды і параненыя яго як бы баяліся. З той пары ў Лаўрэна да штабістаў сядзела такая насцярожаная павага, што адчуў яе і цяпер, пры кепскім настроі.

— Вітаю, Маркевіч, цябе! — спаткаў яго, бытта добрага знаёмага, былы маёр.

I адразу дзелавіта:

— Ну, надумаў да мяне на працу?

— Хто яго ведае...

— Шчэ не-е?

— Чаго цягнеш?

— Усё неяк так...

— Ага, не адважваешся! Усё трусіш! Усё хаваешся! А яшчэ франтавік!

Адно цяпер Лаўрэн успомніў пра школьніц.

— А ў вас, Аляксей Аляксандравіч, вучаніцы былі таксама нядаўна? — ён не без прыемнасці раптам адзначыў, што вайна з гэтым, хоць і былым маёрам ды штабістам, як бы звязала яго назаўсёды адной вяровачкай.— Чаго яны ўздумалі нас перапісваць?

— Каго-о?

— Тых, хто на вайне быў.

— А-а!

Былы маёр паўзіраўся ўдаль ды скрывіўся.

— Сам падумай!

— Хто яго ведае...

— Не здагадваешся?

— Аніяк.

— Ха, ён і не датумкае!

— То скажыце!

— Адстрэл ветэранаў будзе!

Лаўрэн жахнуўся:

— Адстрэ-эл?

— Але!

— Які-і?

— Такі самы!

— Што вы гаво-орыце, Аляксей Алякса-андравіч, ці ж такое можа бы-ыць?!

— А ведаеш, чаму? Бо ветэранаў жыве яшчэ надта многа, сяму-таму яны вельмі перашкаджаюць, і маладыя не ведаюць, што рабіць з імі!

— Ты не заўважаеш нават гэтага? Святая наіўнасць і сіні чулок. — куды ж ты глядзіш?! Ці — вачэй не маеш?! Бо я гэта бачу на кожным кроку! Калі на якую гадавіну апрану кіцель з рэгаліямі, мае адразу: «Зноў за свае ты бразгалкі? З-за гераізацыі мінулага цяпер нават добрага фільма па целіку не ўбачыш — усё пра вашыя падзеі і паходы круцяць, як ім не абрыдне! Да касаў на чыгунцы, у аэрапорце, на аўтобусных станцыях не падступіцца з-за ветэранаў! Месца ў гасцініцы зараз людскага не атрымаеш з-за вас — так і лезеце, бы тая саранча, са сваімі зялёнымі кніжачкамі!» Во як яны!

— Ну, суседзе, надумаешся да мяне — калі ласка, прыму з вялікай радасцю і адразу цябе запушчу ў дзела! Нават падабраў табе пару блокаў. Тут, недалёка.

З агідай кіўнуў на вёдры:

— Сотню эмаліраваных бачкоў заказаў замест гэтага барахла. Будзем з табой іх ставіць пад кожныя дзверы, і розныя фіфы перастануць круціць носам, што смярдзіць ім пад дзвярыма, што мух у пад'ездах разводжу ім — бачкі мыць зусім лёгка! Прыходзь, чакаю!

Увесь сабраны, як сціснутая спружына, невялічкі і хударлявы былы маёр з кароткім сівым бобрыкам на загарэлай галаве энергічна пакрочыў да сваёй драўлянай будкі, якая тырчала сярод падворка,— дзеці заўсёды то барабанілі, то з'язджалі з яе спічастага бляшанага даху.

Азлобленасць адстаўніка на дзяцей перадалася ўжо і Лаўрэну. «А і на самай справе, хібо і я сваім не перашкаджаю? Шчэ як! Перашкаджаю сынам, перашкаджаю нявесткам, а мо і шчэ каму і толькі з-за таго, што жыву на свеце!»

Ён са злым і горкім абурзннем паківаў галавой, цяжка ўздыхнуў ды поўны адчаю павалокся ў пад'езд на свой гэтак абрыдлы трэці паверх.

Адкуль чакаць хоць якіх-небудзь перамен? Няўжо будзе цягнуцца так дзень у дзень і цяпер?

6

Дома Кіра падала пісьмо:

— Я падумала, што нам з Уладзікам пакет адрасаваны, і распя-чатала, бо вы ж ніколі іх не атрымлівалі, як у нас жывяце. Прабачце, Лаўрэн Яфімавіч, так ужо атрымалася!

Ён, здзіўлены, узяў паперу.

— Нічого-нічого...

У каляровым канверце з малюнкам салдата ў касцы ды з лічбай «З5» ляжаў стандартны лісток глянцаванай паперы, дзе было старанна надрукавана залатымі літарамі: «Паважанаму ветэрану Вялікай Айчыннай вайны тав. Маркевічу Л. Я. Сардэчна просім Вас, шаноўны Лаўрэн Яфімавіч, прыбыць у школу нумар 22 для спаткання з нашымі выхаванцамі з выпадку трыццаціпяцігоддзя з дня Перамогі над нямецка-фашысцкімі захопнікамі.

Старшыня клуба «Пошук» — Зіна Грыцук».

Яшчэ там стаяла дата сустрэчы са школьнікамі, гадзіна ды нават мінуты. Адным словам, паперу такую ён атрымліваў першы раз у сваім жыцці.

Прачытаўшы ўсё некалькі разоў, перапалоханы Лаўрэн бездапаможна ўзглянуў на нявестку.

Укладваючы не абы-якую надзею ў яго паход у школу, Кіра параіла:

— Трэ ісці.

— Мне-е?

— А каму ж?!

— Такому старо-ому?

— Ветэранаў маладых цяпер не бывае. Чакаюць вас праз пяць дзён. А заўтра — якраз дарэчы — вам, Лаўрэн Яфімавіч, уставяць новыя пратэзы з каронкамі, і выгляд будзеце мець цалкам нават прызваіты, каб людзям паказацца.

— Што ты, дзіця, такое гаво-орыш?! Нашто мне той вы-ыгляд?!

— Няпраўда!

— А-ай, выду-умваеце!..

— Выходзіць, трэба ісці абавязкова. Інакш і не мяркуйце, а — схадзіце! I Уладзік тое самае сказаў бы, каб дома быў. Пра што гаварыць, вам надта карысна схадзіць! Крыху развеецеся, чаго вы яшчэ ўпіраецеся?! Ідзіце, не сумнявайцеся!

А ён нават не сумняваўся. Было ўсё куды прасцей. Яго ахапіў самы звычайны страх. Гэтак зрабілася страшна, што аж па целе разлілася мляўкасць, ногі перасталі слухацца, ад чаго вымушаны быў гупнуць на крэсла.

ВЕТЭРАН I ВУЧНІ

1

Прывялі яго ў чацвёрты клас.

Лаўрэн быў з неакуратна паголенай электрабрытвай шыяй і кады-ком. Яго твар хоць і не меў маршчын, затое праз шэрую з карыч-невымі плямкамі окуру на лбе выпіраўся чэрап, а сівыя валасінкі тырчалі з вушэй ды ноздраў.

Дзеці апранулі яго ва Уладзікаў цёмны касцюм з камізэлькай ды ў белую кашулю з гальштукам, на якім віднеліся ў авале пальмачкі з бліскучкамі.

Гэтак прыбраны ветэран апусціўся нязграбка перад вучнямі — куды паказала настаўніца, маладзенькая Ліпа Вацлаваўна,—за стол і першым чынам здзівіўся.

А дзе ж у школьным класе галоўнае — парты?

Перад ім на тонкіх ножках сінелі столікі і свяціліся сцены з партрэтамі ды плётачкамі нейкіх раслінак — доўгіх, бы тонкія пастроначкі. Пульхныя дзіцячыя твары бытта хто вылепіў з першага-тунковай мукі з дабаўленнсм жаўтка, а ў бесклапотных маладзенькіх вачах — чыстых, як слязінка,— Лаўрэн не заўважыў аніякага здзіў-лення ці хоць бы зацікаўленасці тым, што да іх у клас завітаў ста-ронні чалавек. Бытта такое адбывалася тут кожны дзень, бытта ўсё-ўсё яны ўжо бачылі, ведалі і спазналі. Вучні ды вучаніцы з паказной пакорлівасцю і прыхаванай насцярожанасцю покуль што нядобра-зычліва зыркалі на яго ды чакалі.

Падобная на Кіру Ліпа Вацлаваўна аб'явіла:

— Рабяты! Перад вамі зараз выступіць праслаўлены ветэран Вялікай Айчыннай вайны, выступіць усімі ў горадзе паважаны і добра вядомы Лаўрэн Яфімавіч Маркевіч! Давайце ж, рабяты, дружна яму папляскаем — гэтак вітаючы ў нашым класе!

Апладысменты былі рэдкія.

— А цяпер папросім яго ўзяць слова!

Выступаць Лаўрэн надта ж не любіў. Яго здаровы мужыцкі розум быў прызвычаены назіраць ды абдумваць зусім простыя і ясныя з'явы, а сам ён меў звычай гаварыць коратка ды адно пра тое, што накіпела. На розных сходах часамі аніяк не мог злавіць сувязі паміж патокам мудрагелістых слоў, што ліліся і ліліся з вуснаў іншага краса-моўцы на трыбуне, з так зразумелай і простай рэчаіснасцю. У гэтых выпадках, калі яму давалі слова, мазгі Лаўрэна як бы нечым закліньвала, і ён тады рабіўся нібы дурны — стаяў ды маўчаў. Альбо бездапаможна мыкаў. Таму баяўся і ў школу ісці,— угаварыла не толькі нявестка, але і сын з унучкай. Святланцы надта хацелася потым хваліцца дзедам — у школе, у двары.

Бачачы, што шаноўны і «праслаўлены ветэран» не ведае, з чаго пачынаць, тоненькая ў поясе, з белымі кудзеркамі ды ў акулярах на вострым носіку дробненькая маладзічка падказала:

— Лаўрэн Яфімавіч, а вы, калі ласка, зрабіце гэтак, як заўсёды робяць перад намі тут іншыя ветэраны, — раскажыце нам спачатку, на якіх франтах служылі.

Не было куды дзявацца.

Добра адкашляўшыся, тужлівым ды нудным голасам Лаўрэн паціху пачаў:

— Калі ўсё тое было — даўно надто!.. О-ой, даўно-даў-но-о!..

— А ўсё ж такі, смялей давайце!

— Гэто — мо-ожно... Ну, прызвалі нас з вёсак у тутэйшы ваенка-мат сорак чацвёртага восенню. Куды бо гэто? А-а, адтуль ён, здаецца, і цяпер навабранцамі кіруе — за старым паркам, на вуліцы Багда-новіча, дзе гэтак многа алычы расце. А ў тую восень яна надто ж урадлівай была! А восень цёплая, о-ох, урадзі-іла — як жаўтком хто дзеравы абляпіў!.. Усіх тады на ваенкаматаўскім падворку перапісалі. Дактары кожнаго перамералі і на вагу паставілі, як заўша робяць у такіх выпадках. Пераслухалі нас, пераслухалі дый павязлі афіцэры да Бабруйска ў запасны полк. Ну, а там зноў з месяц паганялі, паганялі да сёмых патоў з вінтоўкамі па хвойнічках ля тае самай Беразіны, дзе калісьці французы тапіліса, шчэ крыху пакідалі мы дзеравяных гранат у фанерныя танкі, падзыгалі цераз ровікі ды калючыя драты, пастралялі ў шчыты і тады адправілі ўсіх цяплушкамі пад Варшаву. Ну, і там кватараваліса мы ля Мінска Мазавецкаго. Не ў кватэрах звычайных, вядомо,— у лесе, здаецца, жылі. Ага, сярод сосен старых, у зямлянках. Але ў цёплых і з саломай на нарах нават сухой — выгоду мелі там файную, нічого не скажу. Каб потым заўша так было, ого!..» Але — дзе ты бачыў!.. Часамі было такое, што зара чалавек, успамі-наючы, сам сабе не паверыць!.. Ну, а пасля рускаго Новаго року, сорак пятаго, ужэ і пачалоса ўсё тое — ваяваць усіх падчыстую па-гналі.

Лаўрэн якраз падышоў да самага галоўнага і цікавага. Здавалася б, тут менавіта і трэба перад юнымі слухачамі развярнуцца яму з падзеямі, каб уразіць іхнія чулыя душы. Але ў беднага прамоўцы бытта скончыўся раптам завод ці — не хапіла духу, і чалавек канчаткова замоўк.

Хвіліну панавала цягучае маўчанне.

— А вы на танку ваявалі, на самалёце ці на чым іншым? — з катэгарычнай патрабавальнасцю, нібы ветэран яму нечым абавя-заны, нібы пажылы гэты чалавек нашкодзіў і цяпер выкручваецца, закрычаў з-за першага століка бойкі пуцалаваты хлопчык у форменным пінжачку з чырвоным гальштукам на белай кашульцы.

— Не, не на танку. I не на самалёце.

— На браневіку?

— Бэтээр цяпер называецца, не ведаеш?!

— Які там бранявік!..

— Цішэй, рабяты! Лаўрэн Яфімавіч сам нам раскажа!

Калі нашых салдат прывезлі пад Варшаву, з розных часцей прыбылі афіцэры набіраць сабе папаўненне. Перад Лаўрэнам узнік капітан з эмблемай медыцынскай службы.

«Салдат, ты родам з вёскі? Шчэ і з заходняй? Цудоўна! А лет табе сколькі? Сорак, не ашукваеш? Бо выглядаеш на ўсе пяцьдзесят. Чаму? А-а, мабыць, цябе вусы так стараць! Ладна, паверым. Калі ты з вёскі, канём, вядома, правіць можаш, карміць яго і абыходзіцца ўмееш, вучыць цябе гэтаму не трэба? Так! Ну, і цудоўна — лічы, табе пашанцавала. Забіраю ў свой медсанбат. Будзеш у мяне возчыкам — «вадзіцелем кабылы», як у нас хлопцы кажуць пра такіх. Нашая часць завецца — «Гаспадарка Копысава», як і маё прозвішча. Зразумеў? Запамятай добра — калі згубішся, так будзеш дапытвацца. А цяпер глядзі ўважліва на ўказальнікі, што вісяць на слупах, дрэвах, платах, і зараз жа ў тым кірунку — шагам марш!»

Да апошняга дня вайны Лаўрэн і праслужыў у капітана Копыса-ва. Добры быў чалавек. Справядлівы. Сумленны. Сам працавіты і гнаў да работы іншых. Аднак пра сваіх людзей дбаў — мацяркі аб іх лепш не клапаціліся б, як гэта рабіў ён. Не выпендрываўся, не чапурыўся, бы сёкня некаторыя маладыя ўрачы. А медсёстры ды ўрачыхі Лаў-рэна лічылі за бацьку. Сорамна прызнацца, але, калі трэба было каторай залезці ў чан з гарачай вадой ды памыцца, пры ім нават і раздзяваліся...

Толькі Лаўрэн адчуў, што гэтым выпешчаным, на катлетачках, грэчневай кашы ды апельсінчыках з мандарынчыкамі выгадаваным мамчыным хлопчыкам ды дзяўчаткам надта ж будзе нецікава, калі пачне ён зараз маляваць, як на цыбатым сваім возіку з высокім пад'ёмам ды з моцнымі дубовымі коламі на жалезных абадах раз'язджаў па гразі разбітых франтавых дарог. А лгаць не ўмеў.

— Э-э, на якім там «браневіку»!.. Не, дзеці. Я пры конях усяго быў.

Падумаўшы, дадаў, уздыхаючы:

— З імі мяне доля звязала на вайне. Аж на чатыры ці на пяць месяцаў.

А— рлоўскія рысакі ў вас былі, якіх у кіно паказваюць? — азваўся другі бойкі знаток з задняга століка.

— Якія там «рысакі»!.. Ашчэ і «арлоўскія», ха!.. К таму часу, дзеці, нашых коней амаль усіх падчыстую выбілі. На трафейных больш ваявалі — сабраных немцамі з усяго свету. Атрымаеш такого, а ён — бы нямко! I як тыя людзі з імі дамаўляліса?!. Бывало, пройдзе добрых пару тыдняў, покуль такая каняка пачне сяк-так разумець цябе па-руску, слухацца твайго «тпр-р-ру!», «но!», «пайшоў», «стой!» ці — «дай ногу!» Покуль уваб'еш усё гэто ў яго, то намэнчышса, што хоць ты гвалт крычы. А карысці з тваіх старанняў — мало. Толькі, бывало, давядзеш яго да ладу, а каня твайго — трах! — і забіло. Сколькі бо прайшло праз мае рукі за тыя чатыры ваенныя месяцы, дай бог памяць!

Лаўрэн хвіліну думаў.

— Гнядую кабылку — ля Пазнані снарадам угробіло. Ага, на маршы якраз, і вечарам. Шустранькая была ды разумная — бы іншы чалавек. Пачнеш да яе гаварыць, то вушкі свае адразу настаўбур-чыць, храпы тыя раздзьме ды ўважліво слухае. Бо коні, дзеці, быва-юць разумнейшыя нават за людзей, толькі ніц не гавораць. I гэтая адно сказаць нічого не магла, затое ўсё разумела лепш за нас. А цягнула як, і ўсё подбегам. Напэўно, верхавой была, а як трапіла ў абоз, невядомо. Пасля яе заімеў буланаго. На гэты раз зусім што іншае атрымаў. От, якоесьці мяло, а не конь. Клубы высокія, лапаткі доўгія, а бакі запалыя, бы ў галоднай ваўчыцы. Корміш яго, падлу, не корміш, а ён — аднолькавы. Хоць выгляд меў і люты, а быў надто ж павольны ды рахманы. Небараку пад Шнайдэнмюле цэлы правы бок вырвало. Самалёты адляцелі. Вылез я з ровіка, атрахнуўся з зямлі, падыходжу да свае фурманкі, а ён — гатоў. Нават стрэльбы не даставаў з воза. А трэцяго каня — сівого і з лысінай — ужэ ў самым Бярліне ліпай прыдавіло. Ліпа і не старая, але камлём хрыбет яму пераламало. Адно яго мало зусім помню — тыдні з два ці нават менш, бедны, у мяне і паслужыў. Праўда, раз за плячо, дурань, укусіў мяне, новую фуфаечку парваў, таму і памятаю яго шчэ. Доўго сінякі папанасіў ад яго, заразы, ой, доўго!.. Выходзіць, усяго іх тры меў.

Ківаючы галавой, ветэран цяжка ўздыхнуў:

— Ох, і гінулі тады коні, ох, і гі-іблі — страх! А шкада было іх — бы людзей.

У класе запанавала спачувальнае маўчанне. Аднак Лаўрэн сэрцам адчуў, што гаварыў зараз гэтым хлопчыкам і дзяўчаткам хоць і пра вайну, ды ўсё яшчэ вайна яго была далёка не тая, якую маладзенькія слухачы патрабавалі.

2

Выручыць яго ўзялася настаўніца.

— I ўвогуле, Лаўрэн Яфімавіч, з коньмі, мабыць, было вам не соладка на вайне! Усе брыклівыя, упартыя, а некаторыя яшчэ, як вы самі тут гаварылі, кусачыя ды не слухаюцца! Яшчэ церпкім потам ад іх нясе,— зморшчыла яна востры носік.— А тут трэба па немцах страляць! I трэба глядзець, каб не прарваліся п'яныя фашысты ды не зайшлі ў тыл, праўда?

Лаўрэн са здзіўленнем паўзіраўся на дробную кабетку — ну да чаго ж яна падобная на Святланку з яе дзіцячымі пытаннямі. Нават у вачах пярэдніх хлопчыкаў улавіў усмешку, бытта вучні сваю настаўніцу папракалі — падумаеш, знайшла клопат, пхі-і!

Той самы пуцалаваты піянер не адставаў:

— Раскажыце, а як у партызаны набіралі? Прымалі туды ўсіх, хто хацеў?

Ашаломлены пытаннем, Лаўрэн задумаўся. Яго ўзялася выручаць настаўніца зноў:

— Самойла, я ж вам у класе талкавала пра гэта неаднойчы! Мы ўжо з вамі гэта праходзілі і вы павінны ведаць! Забыў? Так слухай! У пачатку вайны, трэцяга ліпеня,— запамятайце гэтую, дзеці, дату назаўсёды, яна вам яшчэ не раз на экзаменах спатрэбіцца, калі станеце потым у інстытуты свае паступаць,— па радыё выступіў да народа таварыш Сталін з заклікам. I тады савецкія людзі адразу пай-шлі ў лес! Цяпер табе ясна?

— Я-асна!

— Зразуме-ела!

— Да Самойлы нічога ніколі не даходзіць!

— Затое — да цябе даходзіць!..

Лаўрэну так і захацелася рубануць: ну, а каб Сталін не выступаў па радыё трэцяга ліпеня, то і партызанаў не было б? Што ты гаворыш, кабета! Але ж змаўчаў — не выпадала ставіць маладую настаўніцу ў няёмкае становішча.

Самойла не здаваўся:

— А вы самі ў партызанах былі?

— Не.

— Чаму?

У класе запанавала насцярожанасць. Ад дзіцячых дапытлівых позіркаў Лаўрэн крыху бы сумеўся ды адчуў сябе вінаватым.

— Не ўсіх туды бралі, бо...

Вучань яму дапамог:

— А-а, ведаю ўжэ! Бо з вашага дома немцы нікога не расстралялі і не было за каго помсціць, праўда?

— Не таму. Бо не ўсіх у партызаны бралі.

— Чаму?

— А чым ты іх узброіш, куды схаваеш — усюды ж вораг! Шчэ — ты пойдзеш, а старых бацькоў, жонку з дзяцьмі куды дзець? Немцы ж іх расстраляюць за цябе ўраз! Слабого, хвораго хто ў лес прыме?.. О-о, каб усім, хто толькі хацеў, можно было туды!.. Сувязным у іх лічыўса... Міхась Васілёк — шчэ даўні мой сябар — заўша да мяне ноччу пры-ходзіў з лесу на хутар... Днём з ім на фурманцы ў Бераставіцу егдзілі пару разоў, да Ваўкавыска. А раз нават і ў Гродно прыягджалі... Калі не мог вязці я, то Міхась з Данілам Кісляком з-за Нёмна егдзіў... Ён быў калекам, немцы на яго падумаць не маглі!.. Мы абодва былі сувязнымі. А з вінтоўкай — толькі на фронце ваяваў. Дый якое было там ваяванне — насіў яе, пачапіўшы за плячо, альбо вазіў, піхнуўшы ў воз пад сено, каб не намакала ды потым не ржавела, бо тады аніяк не дачысцішса.

— А якія вы гераічныя ўчынкі пра сябе ведаеце?

— Учы-ынкі? — сумеўся ветэран.

Клас выбухнуў, як па камандзе:

— Ага-а!

— Гераі-ічныя!

— I стра-ашныя, каб — ы-ы-ых!..

— Альбо — вельмі смешныя!

— I многа-многа раскажыце!

— Мы будзем вас слухаць!

— Гм, пра што вам такое паведаць...

У пачатку лютага медсанбат яго апынуўся каля Пазнані. Каторы тыдзень стаяла макрэнь — марасіў дождж са снегам, і ўсе былі мокрымі. Медсанбат перакідвалі з месца на месца. Яны часта блыталі дарогу, траплялі пад абстрэл. Пачынаюць бухаць снарады, міны, і што тады якому-небудзь пехацінцу — упаў у баразну альбо нырнуў у яміну ці варонку, ляжы сабе ды чакай, пакуль агнявы той вал пранясе. З коньмі так не схаваешся.

I немец тады іх нашаткаваў. Не дай бог колькі!

Перад Лаўрэнавымі вачыма адразу паўстала лагчына над чужой рэчкай, уся заваленая магутнымі конскімі тушамі — з надзьмутымі, як мячыкі, бліскучымі і пацямнелымі ад дажджу жыватамі, з выстаў-ленымі, бытта ўсім напаказ, адшліфаванымі да бляску, падковамі, з якімісьці кплівымі ўсмешкамі, што навечна застылі на вышчараных конскіх зубах, ад чаго і мёртвыя буланыя і буланчыкі, гнядыя і сіўкі, саўрасыя і вараныя ўсё яшчэ як бы заліваліся страшэнным рогатам смерці ды з папрокам крычалі — паглядзіце, людзі, паўзірайцеся, што вы з намі, такія-сякія, зрабілі! Вы паміж сабой аніяк не падзеліце і ваюеце, але ж пры чым тут мы-ы-ы-ы?!

Медсанбат размясцілі нарэшце на нейкім ацалелым хутары. Багатым, мабыць. Мураваныя будынкі гумна, дома, хлявоў, стайняў і свірнаў былі даўзёрнымі ды масіўнымі. Сцены мелі тоўстыя, як у крэпасці, і падворак закрывалі з усіх бакоў. Нямецкая авіяцыя каторы ўжо дзень не паказвалася ўвогуле, таму медыкі, нарэшце, адчулі палёгку — ва ўтульных, цёплых ды з моцнымі сценамі пакоях баўэра заняліся сваёй справай — ратаваннем параненых.

Раем цешыліся нядоўга.

Прарваліся аднекуль ашалелыя нямецкія батальёны ды надумалі ісці акурат на гэты хутар у прыступ. Капітан Копысаў загадаў эвакуацыю. Лаўрэн вывез сваю фурманку ў лес, і якраз тады хутар накрыў артналёт. Пяхота ўжо адышла, а паміж будынкаў засталіся яшчэ тры медсанбатаўскія фурманкі.

Час ішоў, але на падворку не заўважалася аніякага руху. I Лаўрэн нават не стаў чакаць капітанавага загаду — кінуў сваю фуру пад апеку іншых ды пашыбаваў да мураванак. Дзе раўчуком па лёдзе, дзе барознамі. На гладкім, бы сподачак, полі адчуваў сябе як голы, а ўсё ж такі на месца неўзабаве дабраўся цэлым. Толькі шынель пасекла яму ў двух месцах, прастрэлілі халяву, але — глупства. Тое, што ўбачыў, выглядала страшней.

З вокан будынка, дзе нядаўна завіхаліся медыкі, ужо вызмей-валіся чорна-белыя языкі дыму. Пад акапам хрыпелі смяротным хрыпам ды рваліся з прывязі перапалоханыя да шаленства абозныя коні. Ля калодзежа ў лужах — аглушаныя ці кантужаныя возчыкі. Навесным агнём іх накрыла мінамі, але які патрабавалі ратунак аднапалчане, разбірацца Лаўрэну не было калі.

Пачуўшы свайго, коні больш-менш супакоіліся. Лаўрэн імгненна запрог аднаго. Паставіў пад дугу другога і трэцяга.

На пустую падводу ўзваліў паўжывых возчыкаў. А на астатнія вазы накідаў навалам катлы, тазы, палаткі ды розныя бачкі, без чаго медыкі — як без рук. Убачыў скрыні з трафейным маслам і кансер-вамі, пакідаў да кантужаных таксама. Тады да задка пярэдняга воза прымацаваў повад ад вуздэчкі каня з другой фурманкі, а да яе пачапіў повад трэцяга каня.

Сцебануў бічом, папёр.

Коні зразумелі сваю задачу. З месца ўзялі ў галоп. Як Лаўрэн паспяваў за імі, потым і сам не мог зразумець, але ляцелі ўсе яны — як адно цэлае.

Калі доўгі абоз выскачыў на палявую дарогу, Лаўрэн з непры-томнымі салдатамі ды з безабароннай жывёлай аказаўся нібы ўзнятым над зямлёй. Адусюль адкрытым. Яшчэ і на прыцэле. Немцы адразу пачалі па іх пуляць міны адну за адной. Але на выбухі азірацца ён не надта меў час — глядзеў за вазамі ды пад шквальным агнём кіраваў лейцамі. Нялюдскім хрыпам стараўся заглушыць праклятую вайну, і яму бытта бы ад крыку лягчэла:

«Но-о, воўчае вы-ымя!»

«Куды-ы, падло, ве-ернеш?!»

«Но-о, зараза чортавая!»

«Пайшо-оў, дубіна до-охлая!»

У яго было ўражанне, што гады тыя мелі навалам боепрыпасаў, таму і з'явіліся каля хутара, каб іх хутчэй выстраляць, а зараз надта радуюцца, што задуму ажыццявіць удаецца. Снарады і міны павокал ірваліся густа, усё паднятае імі не мела часу нават апусціцца на зямлю, бо яго падкідвалі і падкідвалі новыя выбухі. Але коні — калі іх не зачапіла тым выбухам — ніколі табе не звернуць з дарогі. Конь уздрыгне, захрыпіць, застогне, скочыць на момант з перапуду ўбок, аднак і далей потым будзе па ёй імчаць, бы ашалелы.

З цэлым сваім караванам Лаўрзн неўзабаве шчасліва і дапаў у лес да сваіх. Адно перад першымі соснамі задняму каню міна шарахнула па хрыбце. Лаўрэн, аднак, быў напагатове. Секануў нажом раз і другі па рамянях ды з салдатамі, якія дружна высыпалі з лесу на падмогу, саматугам уцягнуў і гэты воз у гушчар.

Такім чынам, удалося вывезці астатнюю маёмасць і пакалечаных возчыкаў у бяспечнае месца.

У медсанбаце далечваўся сяржант-пехацінец, які выконваў абавязкі камандзіра гаспадарчага ўзвода. Хлапец усё бачыў і Лаўрэну тады аб'явіў:

«Ну, папаша, дай пяць! I ведай — я з табой у разведку пайшоў бы хоць зараз!»

Потым перад строем Лаўрэна хваліў сам капітан. Нават падаў дакументы на ўзнагароду медалём «За адвагу».

Ну, размалёўваць цяпер і гэта дзецям? Там жа не было ніякага ге-ройства, калі добра разабрацца. Няўжо на хутары гінуць пакале-чаным ды марнавацца медсанбатаўскаму дабру? Вывезці было неабходна — хоць памры. Не зрабіў бы гэта ён, вывез бы той самы сяржант-пехацінец. Вывез бы хто трэці — хутар фрыцы расстрэльвалі на вачах усяго медсанбата, і пехацінцаў-добраахвотнікаў, напэўна, знайшлося б.

Ды і пра што гэтым малым жэўжыкам гаварыць? Як пад выбухамі запрагаў коней?

Як біліся аб дошкі галовы цяжка кантужаных возчыкаў, калі фурманкі падкідвала на грудах?

Як з лясочка, рэзка выдзяляючыся на фоне дыму, цэлілі ў яго вогненныя струмені трасіруючых куль?

Як білі злева, білі справа, білі спераду і ў вочы яркія ды пякучыя ўсплёскі агню?

Як навокал дыбілася зямля?

Як ляцелі ў яго адшчапаныя ад дошак возіка трэскі, камяні і камы гразі?

Як супрацьпяхотнай мінай агаліла ў задняга каня на хрыбце ўсе скабы, і яны бліснулі белізной крутога яйка?

Як аслізлымі ад крыві рукамі ён усё не мог утрымаць нож, каб перарэзаць новы гуж?

Як выбухамі абсмаліла яму вусы, апякло бараду, а з шыняля засталіся толькі стужкі?..

Першым чынам здалі санітарам кантужаных.

У коней, бы кавальскія мяхі, яшчэ хадзілі бакі, а са змакрэлых клубоў валіла пара — Лаўрэн іх схаваў у гушчар. З тым самым сяржантам, які толькі што збіраўся ісці з ім у разведку, прыселі на тое, што засталося ад развернутага бомбай нямецкага танка, закурыць. Да іх падсела двое сувязістаў. Дрыжачымі ад перажытага ды моцна закуродымленымі рукамі хлопцы нязграбна скруцілі цыгаркі, глыбока зацягнуліся радаснай узбуджанасцю ад небяспекі, якую толькі што так шчасліва перажылі. Лаўрэну з-пад вушанкі цёк горкі пот і, пападаючы ў вочы, шчыпаў, як мыла. Размазваючы гразь па лбе, ён змахнуў брудным і калючым рукавом густыя кроплі ды аж прыжмурыўся ад прыемнасці. Крэкнуў:

«Ах, файно як!..»

«Люхс!» — паспеў дабавіць сувязіст. I тут міна — джара-ах!

Лаўрэна адкінула пад сасну. Ачуняў ён, узняўся ды глядзіць — яго суседзяў парвала на кавалачкі. Стодваццаці-міліметровая жарнула! У сяржанта яшчэ б'ецца адкрытае сэрца, дыхаюць сіняватыя лёгкія, дрыжаць вузлы нерваў і жылы, бялеюць аголеныя рабрыны, а сам хлапец з шэрым тварам і ўталопленымі ўверх вачыма вяла зявае, бытта выкінутая на бераг рыбіна...

I пра гэта гаварыць?

Ад такога апавядання атрупянее нават гэтая вучыцелька, для якой ад коней, бачыце вы, нясе церпкім потам. Усе тыя жахі потым маладзіцы, напэўна, пачнуць сніцца, не кажучы пра дзяцей. Каму тады не даставалася?

А пра смешнае?

Было і такое.

Лаўрэну вельмі было пацешна назіраць яшчэ ў час нямецка-польскай вайны ў верасні 19З9 года бабуль ды паненак у невялічкім мястэчку Малкінь ля Варшавы. Вайна тады толькі-толькі пачыналася, і людзі яшчэ не ўяўлялі сабе нават усяе небяспекі.

На Малкінь якраз наляцелі самалёты. Бабулі адразу шчыльна заматалі посцілкамі галовы ды — бабух на траву, дзе стаялі, а паненкі — адна да адной папрыціскаліся.

Паненкі так і прастаялі ўвесь налёт — нехта дурніц запэўніў, што аніякая нямецкая бомба не ўваб'ецца паміж людзей, калі будуць цесна так стаяць.

Цялушкі бязмозглыя.

На ўвесь Малкінь рагаталі салдаты з Лаўрэнавай роты, назіраючы за сцэнай. Бо чаму ж і не пасмяяцца даросламу з таго, што смешна. Але ж няўжо расказваць будзеш дзецям і пра такое?

Грэх. Лаўрэн быў хоць і няверуючы, але грэх прызнаваў.

— От, ваяваў, як усе. Хто ў той час не стараўсо, не цярпеў, не падстаўляў галавы? — бомкнуў ён, забыўшыся нават ужо дакладна, пра што вучні пыталіся.— Не знайсці такого цяпер чалавека з майго ўзросту. Усім даставаласа па самыя годзі. Дасталоса, вядомо, і мне, бы вашым дзядам. Што цяпер пра тое правіць... .

Зноў адчуў, што не дагадзіў вучням.

3

Цяпер ад задняга століка спыталася ўжо дзяўчынка:

— Дзядзя, а медалёў у вас многа?

— Медалё-оў?!.

А як жа, узнагароды і яго не абмінулі. З фронту навёз штук з пяць. Што бо яму першае далі?

Ага, медалю «За адвагу» возчыкі нават зайздросцілі. Потым — «За ўзяцце Берліна». А яшчэ пазней дабавілі — «За вызваленне Варшавы», «За перамогу над Германіяй». Усе такія бліскучыя, з новенькімі лентачкамі і ценькім звонам — калі, пачапіўшы на гімнасцёрку, ён крочыў куды. А з узнагародамі часамі атрымлівалася так: калі ты іх маеш ужо з пяць, то шостую можаш атрымаць нават бытта бы і за нішто.

У ваенкамаце пачапілі пасля вайны яшчэ некалькі ўзнагарод — гобілейных. Колькі бо, дай бог памяці,— дзве ці нават тры? Ой, мабыць, усяго аж чатыры, бо юбілеяў было надта многа! Ды меншы, Колік, каторы цяпер водзіць па акіянах караблі з Уладзівастока, усе бацькавыя медалі, каб ён там быў здаровы са сваімі дамашнімі, на розныя ножыкі, шкелцы, гуму для рагаткі ды на іншыя штуковіны прамяняў.

Скардзіцца цяпер вучням на ўласнае дзіця?

— Было іх не мало,— уздыхнуў Лаўрэн.— Аж сем ці нават з восем... А мо з дзесяць, бо потым шчэ і за работу ў калгасе дабаўлялі... Сам не заўважыў, куды падзеліса — ні аднаго ўжэ не маю. Ат, не бярог, бо генералам стаць не збіраўса.

— Я-а-асненька! — выгукнуў хтосьці не то з'едліва, не то паблажліва.

Настаўніца накрычала:

— Што за рэплікі, Шалкевіч?!

— А я — што? Я — нічо-ога!..

— Ну і маўчы!

Але Шалкевіч з задняга століка маўчаць не хацеў. Спытаўся:

— А вы сапраўдных герояў бачылі?

Лаўрэн аж надта адчуваў, што малыя патрабавалі адказаў імгненных — як стрэлаў. Яны хацелі, каб словамі госць іх разіў, бо такія ўжо гэтыя піянеры і піянеркі па натуры — жывыя, нецярплівыя, быстрыя і ўпэўненыя. А Лаўрэну неабходна было ўсё ўспомніць, старанна ўзважыць ды вырашыць: казаць пра гэта, намякнуць адно ці лепш за ўсё — увогуле ўтаіць.

Гм, ці бачыў сапраўдных герояў?

Нагадаўся франтавы выпадак. Але ж ці мае права і пра тое здарэнне гаварыць? Ды і не быў цалкам упэўнены, што ўсё выдарылася дакладна гэтак на самай справе.

Каля Одэра Лаўрэн падслухаў, як салдат, валяючыся ка тапчане ў медсанбатаўскай палаце, апавядаў суседзям пра бой, дзе хлапца параніла. Справа выглядала бытта бы наступным чынам.

Узвод пяхоты прачэсваў мясцовасць і выпадкова калез ка нямецкія танкі. Нрыземістыя машыны з бела-чорнымі крыжыкамі на бракі прытаіліся сабе ў беразнячку ды з камарыным звонам прыглушакых матораў на халастым хаду чакалі каманды да атакі. А што такое той самы іхні «тыгр» ці кават і «пантэра», калі танкістаў у іх пазачы-няюць на ўсе лючкі — звычайная труна. Колькі ты ўбачыш праз тыя шчылінкі? Акурат бы праз дзюрку ад ключа.

Вядома, у іхніх камандзіраў — радыё, афіцэры, напэўна, трымалі слухавачкі ля вуха ды чакалі тае каманды.

Адзін баец з таго самага, што і Лаўрэн, набору падляцеў да крайняга танка, стукнуў каванай плткай прыклада па брані, і люк адкрыўся. Салдат не стаў чакаць, покуль высунецца адтуль у шлеме немец,—адразу і пацнуў гранату ў жалезную фортачку. Пасля выбуху — бягом да наступнай машыны.

Бытта бы спаліў гэтак аж шзсць «тыграў».

Але мо нельга дзецям расказваць пра гзта, бо салдат той аказаўся сынам дзячка з-пад Навагрудка. Перадавалі, начальства яго нават на ўзнагароду не падало.

Дый з тымі танкамі, мажліва, калі добра разабрацца, выйшла б цалкам іншая гісторыя — немцы былі не дурні і ваяваць таксама ўмелі. Паракены мог і збрахаць — занадта лёгка дзячковаму сынку тыя танкі дасталіся. А што салдату? Увогуле цалкам здаровы хлопец, толькі з прастрэленай нагой ці рукой. Ляжыць сабе малады здаравяка ды сумуе. Яму, вядома, надта ж доўжыцца ў палаце, і ён вельмі нудзіцца. Аж карціць нечым уразіць сяброў. А навокал столькі прагных слухачоў і ўсе сунуць табе ў зубы трафейную папяроску, яшчэ нават пстрыкаюць запальнічкай ды прагна глядзяць табе ў рот — з нецярпеннем чакаюць яшчэ адну цікавую байку...

— Чаму не, даводзіласа бачыць і герояў. О-о, такія былі некаторыя зу-ухі!..

— Раскажы-ыце пра іх, дзядзя!

— Ага,— найгаласней крычаў Шалкевіч,— а мы паслу-хаем!

— Про-осім вас!

— Вельмі хочацца паслухаць такое!

— Ат, што там пра іх правіць буду — у кніжках пра такіх панапісувано цяпер, толькі паспявайце чытаць!

4

Усхапіўся з месца яшчэ адзін хлопчык у сінім форменным пінжачку ды адчайна не то папракнуў, не то спытаўся:

— А вы самі хоць аднаго фашыста застрэлілі?

Яго юныя сябры дружна падхапілі:

— Ага-а!

— I як вы яго забівалі!

— З вінтоўкі?

— Я бы шабляй — р-р-раз! — і гатова!

— Ты што — з аўтамата лепш! Толькі наставіў ствалом наперад і — ты-ты-ты-ты-ты!..

— А я гранатай — бум-м-м!..

— Сціхніце, героі,— стрымлівала іх дзяўчынка.— Вы ж на вайне не былі! Лепш чалавека паслухаем!

— Раскажы-ыце, дзядзя-а!

Лаўрэн перад вучнямі зноў адчуў сябе вінаватым. Бы ў той мілі-цыі гадоў з дваццаць таму на допыце, калі згарэў калгасны кароўнік. Ён не мог толкам растлумачыць следчаму — маладому хлопцу, чаму з ланцугоў адчапіў усе каровы да адной, толькі апошнюю пакінуў і яна жывой згарэла. Даляцеў тады да доўгай будыніны першым і ўзяўся быдла выводзіць. Каровы ўзмыквалі, упіраліся, дурныя, бытта іх на зарэз збіраліся валачы, аднак ён свайго дамогся. Адной рагулі чамусьці не заўважыў і — во. Малады, самаўпэўнены следчы ўсё да яго прыставаў — чаму не вывеў і яе, навошта менавіта гэтую карову пакінуў, з якой мэтай гэта зрабіў? А Лаўрэн і сёння не разумеў, як тады атрымалася. Аслеп на тую хвіліну ці якая халера? Яшчэ меў час, полымя шугала ў кароўніку з таго канца, дзе ляжала сена з саломай, бо кароўнік быў яшчэ старой планіроўкі, з падвеснымі нават рэйкамі для падвозкі корму і вывазу гною. Здаецца, так прыглядаўся старанна да кожнага стойла, так шарыў вачыма...

На вайне не забіваў ён нікога.

Стралялі адны ў адных на перадавой, дзе Лаўрэну быць, дзякуй богу, мала даводзілася. То і добра, што рэдка там бываў. Бо калі б рукапашная, не дай бог, які з яго ваяка супраць іншага маладога нямчыска — натрэніраванага, адкормленага, здаровага і звітнага, бы вужака. Такім давалі рады хутчэй байцы маладзейшыя — таксама звітныя. А калі гаварыць пра тое забіванне, то каму надта свярбелі рукі да гэтага...

Знайшоўся ў іх такі абармот. Лаўрэн памятаць будзе яго, пакуль жыцьме.

Ад Одэра яны калонай валілі тады ў прыгарад Берліна. Немцы ўжо сталі зусім-зусім не тыя, што былі калісьці,— з іх амаль увесь дух выйшаў, а заадно, мусіць, і бензін. Было відаць па кінутых на шашы машынах — цэлых і часамі новенькіх: налівай у бакі гаручае ды сядай за абаранку. Калі і з'яўлялася на хаду грузавічка, то цягнула дзве, тры іншыя, а нямецкія пехацінцы калясілі больш на равэрах[[42]], чым у кузаве. Насустрач нашай расцягнутай калоне сяды-тады крочылі ў касках адзіночныя немцы здавацца ў палон. Але ж імі мала хто і цікавіўся, бо па-вясенняму свяціла красавіцкае сонца, заліваліся радасна і звінелі жаўрукі, зелянелі трава ды вербы, пахла разапрэлая ралля, па якой пахаджвалі нават ужо буслы, і блізіўся, нарэшце, канец абрыдлай усім вайне, напаўняючы сэрцы байцоў радасцю.

У медсанбатаўскім рэзерве ў той час круціўся нейкі сяржант — высокі, худы, з падзёўбаным воспай тварам, з тоўстым носам і пражылкамі на ім.

«Мамку маю немцы забілі і татку павесілі!» — казаў усім весела, бытта хвалячыся.

Напэўна, хлусіў. У каго і праўда ворагі парашылі родных, гэтага байцы не выстаўлялі. А калі ўжо і гаварылі, то з болем ды адпаведна сябе паводзілі. А гэты, бывала, забяжыць у мястэчку да якой-небудзь канторы, вывалача машынку дтя друкавання ды з цэлай сілы аб брук — тарах! А то загляне ў пустую кватэру, мэблю перакуліць ды з пісталета па люстзрках — бах! бах! бах! — шчэ і рагоча ад звону, з якім шкло сыплецца.

У адным месцы злева ад дарогі медсанбатаўскі абоз убачыў — ляжыць сабе на раллі паранены немчык. Відаць, сябры падаслалі пад яго коўдру. Пакталі яму пад галаву яшчэ і каску, а на яе — скатку шыняля. Белабрысы, мала-дзенькі салдацік, мабыць, з апошняга фрыцаўскага прызыву.

Цалкам хлапчаня яшчэ. Усё прыўзнімаў галаву ды цікаваў на ка-лону — бы некага выглядаў ці чакаў. А збоку ў яго валялася дзеся-цізарадка. Нямецкая — няўклюдная і цяжкая. Лаўрэн нават падумаў, ці не пакласці немчыка ў павозку. Агледзеў уважліва свой вазок, не знайшоў свабоднага месца і вырашыў — падбяруць іншыя, войск цэлая прорва валіць.

Раптам худы сяржант з падзёўбаным воспай тварам убачыў салдаціка ды пашыбаваў па чорнай і гразкай раллі прама на яго. Покуль хто паспеў вымавіць і слова, нягоднік хапіў дзесяцізарадку і выпусціў у ляжачага салда-ціка кароткую чаргу: тр-р-р!

Бялявая галава з'ехала з каскі на раллю. Немчык яшчэ пару разоў скорчыўся і апруцянеў.

«Ах-х!» — пракацілася па калоне жахлівае абурэннс.

Абармоту гэтага здалося мала.

Ён схапіў дзесяцізарадку за ствол ды, каб пабіць ложа, узняў яе, як палена, над галавой ды гахнуў з усяе сілы па касцы прыкладам. Што магло атрымацца пасля такога маху, кожнаму франтавіку добра вядома. Замок узвёўся, баёк ляснуў па пістоне ды — бабах! — худому сяржанту з падзёўбаным воспай тварам дзесяцізарадка стрэліла ў жывот. Ужо мёртвым рэзервіст так і зваліўся адразу папя-рок бялявага немчыка.

Не пашкадаваў абармота ніхто.

Потым, калі начальства пачало разбірацца, выявілася, бытта сяржант тры гады сядзеў за бандытызм...

— Не, забіваць немцаў мне не даводзіласа — чаго не, таго не. Не буду на сябе нагаворваць, не стану грэх на сваю душу браць,— добра-сумленна прызнаўся Лаўрэн.— Нават калі ў павозцы было месца, іхніх параненых браў на воз да сябе ды валок са сваімі — на перавязку. Памятаю, ашчэ колькі разоў валок гэтак. А такія былі немчыкі ўжэ смірпыя, добранькія і ветлівыя — смех адзін! Усё савалі свае цыгаркі, пстрыкалі запальнічкамі, цвярдзілі: «Гітлер — капут! Гітлер — капут!» Капітан наш чалавекам быў людскім, лячыў іх таксамо.

Дзеці ўзіраліся на ветэрана ўжо паблажліва — зноў не дагадзіў вучням.

А што мог параіць?

5

Дробненькае і непрыкметнае дзеўчанё з-за першага століка, як бы з жаласці да госця і з вялікага спачування, нясмела пацікавілася:

— Дзядзя, а на вайне страшна, праўда?

Хлопчыкі на яе накінуліся:

— О-о, баяка!

— Знайшла-а аб чым пытацца!

— Ку-урыца бязмозглая, а не Курачкіна!

— Маўчала б, маляўка!

— А ты — бегемот!

— Шчэ агрызаецца!..

— Перастаньце! — цыкнула настаўніца.

А Лаўрэн спахапіўся — цікавае пытанне задало гэтае дзіцянё. Толькі ніколі чамусьці не задумваўся над ім. Калі ж так прыпомніць усё тое, памеркаваць...

Гм, бывала, вядома, тады ўсяляк. Але ж калі страх яго агортваў наймацнейшы? Напэўна, як бездапаможна сядзеў у якой-небудзь яміне ці ляжаў без руху ў баразне, а ў гэты час вакол ірваліся снарады, міны ды ціўкалі кулі, пырскаючы гразёю і пяском у вочы, а жгуты тугога паветра джгалі каля твайго носа, білі табе па твары ці нагах. У такіх выпадках пагалоўна ўсе баяліся ды адчувалі спіной пералёт кожнай кулі, кожнага асколка, кожнага каменя, груды і кавалка цэглы — хай ніхто не брэша, што іначай было. I тады кожны імкнуўся зашыцца, як той крот, чым глыбей у зямлю, а яна ў той момант здавалася такой жаданай і надзейнай. Затое калі ён валок параненага ці правіў нават канём — хоць бы і для ўсяе вайны з чатырох бакоў будучы адкрытым,— міны, асколкі, кулі і бомбы паступова як бы пераставалі для яго існаваць, а ўвесь той страх у чалавеку некуды раствараўся, знікаў цалкам.

— Страшно, дзеці, калі зусім ніц не робіш. Як толькі возьмешса за што — за каня, за параненаго, тады ўжэ нічого не баішса, бытта новым чалавекам робішса. З усімі людзьмі, мабыць, гэтак, калі адно прыглядзецца добра тады да іх...

Яшчэ яму хацелася дадаць, што бывае таксама страшна, калі пе ведаеш памераў небяспекі, якая цябе чакае. Але тут адчуў — яго тлумачэнне будзе для малых незразумелым, бо які ж яшчэ мелі яны жыццёвы вопыт. Ніякага.

Да ўсяго добра заўважыў — настаўніца выхаванцаў сваіх ужо ледзьве-ледзьве стрымлівае. Яшчэ мінуту і клас рассыплецца. Мо ўжо хопіць і таго, што ім тут нагарадзіў?

А класнай захацелася якраз спатканне нечым яшчэ і замацаваць. Успомніла:

А як вы, Лаўрэн Яфімавіч, адносіцеся да таго, што заходне-нямецкія гісторыкі кажуць, бытта войскі іхнія перамог не гераізм на'шых байцоў і афіцэраў, а рускія маразы ды вялікая тэрыторыя, што стала для іх нечаканасцю?

Прыняўшы пытанне за абразу, Лаўрэн абурана кінуў:

— Што яны там мелюць?! Што, немцы ў карту не маглі заглянуць перад тым, як вайной ісці на нас, каб упэўніцца, якая тэрыторыя перад імі — велькая ці малая? Не маглі на градуснікі перад гэтым зірнуць?

Настаўніца нават усміхнулася — так адказ ветэрана ёй спадабаўся. Захацелася спытацца яшчэ пра нешта, але ў класе ўжо ўзняўся вэрхал.

— Ліпа Вацлаваўна! — схапіўся пуцалаваты хлопчык з першай парты.— А Блёскін кусаецца!

— Блёскін!

— То хай мне аддае маю марку! — ускочыў ды абурана загаласіў другі такі самы жэўжык.

— А я ў цябе браў?

— Браў!

— Калі-і?

— А мо — не?

— Ы-ы-ых, шчэ што выдумай!

— Узяў і не прызнаецца!

— У чым маю прызнацца? Яе ў мяне ўжо няма!

— А дзе?

— Сам шукай!

— Ты аддаў, а шукаць стану я? Хо!

— Я павінен за цябе рабіць гэта, так?

— I не я!

— Цішэй там, на «камчатцы»! — накрычала на абодвух настаў-ніца.— Блёскін і ты, Самойла,— сядайце! Сядзьце і не маячце мне пе-рад вачыма! Ладна, ладна, сядайце! Разбяромся з вашымі маркамі потым! У нас яшчэ — класная гадзіна наперадзе!

— А хай аддасць маё!

— Прывецік!

— Во, не хоча аддаваць!

— А як магу табе аддаць тое, чаго ў мяне даўно няма? Ну, як, скажы?

— А дзе яна?

— Я нанімаўся ў цябе вартаваць?

— Не выкручвайся, а скажы — дзе?

— Каму я загадала — сядзьце ды змоўкніце, нарэшце!

— Хай раней скажа — наймаўся я да яго?

— А ты скажы — дзе!

— Служку знайшоў!

— Сядзеце вы, нарэшце? — з пагрозай кінулася да крыкуноў настаўніца.

Паслухаўся і сеў толькі Самойла. Другі ж вучань на настаўніцу не звярнуў нават увагі. З абуранага імгненна зрабіў прыстойна-ветлівы выраз твару ды ў Лаўрэна спытаўся:

— А вы штык, каску, пісталет ці яшчэ там што такое... Ну, напрыклад, нямецкае знамя з вайны прывезлі?

— Ага-а! — зноў дружна ажывіўся клас.

— Што вы цяпер з вайны маеце?

— Можаце нам паказаць?

— Прынясі-іце!

Лаўрэн спалохаўся:

— Што прывё-оз?.. Пістале-ет, зна-амя нямецкае?.. Нашто-о яны мне-е?!

I бездапаможна паўзіраўся на класную.

Тая над пачцівым старым з сіваватымі, бы з сярэбранай стружкі, валасамі, з чыстымі праўдамоўнымі вачыма, з насупленымі густымі брывамі ды з адкрытым тварам чалавека, які змалку прызвычаіўся самастойна думаць, вырашаць і адстойваць свае думкі, зжалілася. Здаволеная, што гэты госць не пайшоў плесці чаго трэба і не трэба, як часамі здараліся ў яе прыкрыя выпадкі і яна тады гатова была вучням затыкаць вушы, настаўніца ўзялася ўрачыста вымаць з графіна букет ды бойка загаварыла:

— Ну, рабяты, а цяпер давайце дружна падзякуем шаноўнаму нашаму госцю-ветэрану Лаўрэну Яфімавічу, што выкраіў ад сябе каштоўны час і завітаў сюды, каб падзяліцца ўражаннямі аб незвычайнай для ўсіх нас падзеі — Вялікай Айчыннай вайне! Былі гэта, рабяты, надта важныя для нашай краіны гады — удзельніку ніколі-ніколі не забыць такога. Праўда, Лаўрэн Яфімавіч?

I ён на ўсялякі выпадак матнуў галавой.

— А яшчэ ветэран, які перажыў ваеннае пекла, напэўна, хоча, каб вы, рабяты, усе-усе,— і ты, Блёскін, і ты, Самойла, і ты, Шалкевіч, і ты, Курачкіна, і астатнія — добра вучыліся, выдатна сябе паводзілі, былі дысцыплінаванымі, выканалі ды перавыканалі план па здачы металалому і макулатуры і наогул сталі дастойнымі герояў свя¬шчэннай вайны, іх неўміручай вайсковай славы і доблесці! Праўду я сказала, Лаўрэн Яфімавіч?

— О-о, вучыцца трэбо, а як жа... Вядомо, трэ... Так трэ сябе паводзіць, каб навучыцелька не скардзіласа на вас... Усім трэ вучыцца і добро... Каб мне цяпер так, як вам, о-о!.. Цяпер, дзеці, не тое, што калісь!..

Настаўніца казала ўжо з уздымам:

— Дык падзякуем жа дружна за вельмі цікавае для ўсіх нас ды карыснае ўсім нам апавяданне ветэрана і за такую прыемную ды незабыўную сустрэчу! А вам, шаноўны Лаўрэн Яфімавіч, жадаем многа-многа здароўя і многа бадзёрасці! Ад нас усіх, а таксама і ад дырэкцыі школы, ад парткома ды прафсаюзнай арганізацыі дазволь-це ўручыць вам гэтыя скромныя кветкі са шчырымі пажадан-нямі доўгіх-доўгіх гадоў жыцця і шчасця!

Тады падала чырвоныя гваздзікі.

Цяпер вучні пляскалі больш дружна ды зараз жа рванулі з класа на перапынак. А рванулі з такім грукатам ды гвалтам, з такім імпэтам, што аж дзіва брала, як школьны будынак іх вытрымлівае — таму хіба, што зусім яшчэ новы.

Гэтым часам Лаўрэна агарнула нездаволенасць сабой, расчара-ванне і нейкая горыч.

Ну, навошта яму «доўгія-доўгія гады жыцця», пра якія, мабыць, шчыра гаварыла настаўніца?

Што ён, што Кіра, што Уладзік з Паўлам спадзяваліся ад гэтай сустрэчы, чаго ад яе чакалі?

Яшчэ Лаўрэн адчуў неадольную тупую стомленасць, якой не ведаў, мабыць, пасля найцяжэйшай работы. Не мог сабе нават і ўявіць, як зараз узнімецца на ногі ды пойдзе.

А ісці трэба. Не заставацца ж тут назаўсёды. Толькі ж — куды ісці ды чаго?

ЧАСТКА ЧАЦВЁРТАЯ

ДЗЕ СТАРЫЯ ЗНАЙШЛІ САБЕ КЛУБ

1

Цяпер некаторыя вельмі дзівяцца, што да вайны ў Гродне было аж так многа касцёлаў, цэркваў ды іншых культавых будынкаў, і ўсе яны працавалі на поўную нагрузку[[43]].

Зараз будынкаў такіх куды менш. Затое ледзь не на кожным кроку павырасталі шыкоўныя палацы і дамы культуры, фінскія сауны і палацы спорту, салоны для дыскатэк. Некаторыя — з мармуровымі калонамі ды сходкамі. Іншыя — з шыкоўным аксамітам крэслаў, расстаўленых пад лінеечку ў прасторных, як футбольнае поле, глядзельных залах з паркетнай падлогай, тоўстымі ходнікамі і ды-ванамі. У іх — люстэркі на ўсю сцяну, як у балетных студыях, у вестыбюлях — электронныя робаты для адмысловай гульні ў лётчыка, капітана карабля, паляўнічага і ракетчыка; у агромністых падвалах — басейны, выкладзеныя метлахскай пліткай.

А ў кожнай такой установе шматлікі Штат — па пятнаццаць, па дваццаць, па дваццаць пяць і больш чалавек.

Што ж, без спецыялістаў і людскога догляду такія ўстановы з дарагім абсталяваннем існаваць не маглі б і дня, а грошай на абсталяванне для гэткіх устаноў нам не шкада. Туды пасылаем сваіх дачок і сыноў. Туды водзім унучак і ўнукаў вучыцца музыцы, гімнастыцы, балету, эсперанта, стэнаграфіі ці вышыўцы. Кожны вечар моладзь валіць туды валам на танцы, канцэрты «Раніцы», «Песняроў», «Рэчанькі». і «Курпе Зялёнэ», на прагляд кінафільмаў, на выступленні фокуснікаў, артыстаў цырка, гіпнатызёраў, эстраднікаў, на спатканні з пісьменнікамі.

Днём установы пераважна пустуюць.

Мала дзе на планеце Зямля людзі дасягнулі такіх поспехаў у галіне сацыяльнага забеспячэння для ўсіх ветэранаў працы, як у нас. Нашы старыя, дзякуй богу, не галодныя. Усе прыстойна апранутыя, з грашыма — маюць іх і ў кішэнях, і ў ашчадных касах на кніжках. Яны з жыллём, пад наглядам медьшынскага персаналу, а выходзяць на пенсію гадоў на пяць і нават на восем-дзесяць раней, чым у перадавых краінах Еўропы і Амерыкі.

Толькі замала мы пранікаем у сэрцы і думкі старых, таму і не ведаем, ды і многім з нас нават у галаву не прыйдзе, што людзі старыя надта часта не знаходзяць месца для духоўнага прытулку. Некаторыя з іх валэндаюцца, бы лунацікі, ад сквера да сквера, ад лавачкі да лавачкі, ад двара да двара, ад пад'езда да пад'езда, ад Пышак да Мелавых гор і мастоў — старога і новых, ад форта аднаго да другога. Гэтак — пры добрым надвор'і.

А ў слату куды ім сябе падзець?

Старасць, у рэшце рэшт,— працяг тае самае маладосці. Калі ты яшчэ менш-больш нармальны чалавек, калі не зламала цябе цалкам хвароба, не прапіў мазгі, то захочацца і табе харастза, душэўнага камфорту — адпаведнага месца, дзе можна было б выказаць сваю больку ці радасць і падзяліцца навіной.

Лёгка сабе ўявіць, што атрымалася б, калі б дзесятак такіх бабуль і дзядоў уздумалі схавацца ад дажджу ды гаворку аб сваім жыцці-быцці вырашылі прадоўжыць у прытульнай цішыні, сярод паркетнага шыку і ззяння люстраў, на мяккіх крэслах і малінавым аксаміце — у пустых днём вялізных вестыбюлях, у гэтых раскошных фае багатых палацаў і дамоў культуры хімікаў, тэкстылыпчыкаў, будаўнікоў, тытуньшчыкаў, чыгуначнікаў ці прадзільшчыкаў! I падумаць страшна, што атрымалася б у сёкняшнія дні — у перыяд такой інтэнсіўнай міграцыі старых,— калі б зараз касяк бабуль і дзядоў паспрабаваў днём схавацца ў гзтыя мажныя пустыя будынкі, якія і выраслі ў нашым горадзе, дзякуючы ўпартасці, мазольнай працы і мудрага клопату аб нашчадках нашых старых!

Ух, які ўзняўся б вэрхал!

З розных пакояў і пакойчыкаў, кабінетаў ды залаў усіх паверхаў ультрасучасных гмахаў вылецелі б адразу маладыя і старэйшыя служачыя — увесь шматлікі штат рынуўся б на старых з крыкам абурэння: як такія-сякія нахабнікі адважыліся на гэткае святатацтва — прыперціся ў іхнія свяшчэнныя харомы.

Затое — парадокс! — зайдзі гэтыя, знуджаныя бадзян-нем па чужых і нядобразычлівых кутках, бабулі з дзядамі ў касцёл — фарны, бернардынскі, францішканскі, і там, напэўна, ім не скажа ніхто нават кепскага слова.

Не запатрабуюць ад іх запрашальных білетаў і ва Уладзімірскай царкве, Пакроўскім саборы ці — малельні баптыстаў на вуліцы Каліноўскага.

У культавых устаковах нікому і ў галаву не прыйдзе правяраць у старых пропускі — спаткаюць там і нават з радасцю!

Толькі куды сябе падзець тым, хто змалку не хадзіў — ні да кас-цёла, ні да царквы, ні да баптыстаў, бы наш зялёнадалінскі дзядзька?

I такія сустрэчы з сабе падобнымі вымушаны самі шукаць адпаведнае месца. Часамі гэтыя мясціны бываюць да смешнага нечаканымі і дзіўнымі. Каб я не бачыў усяго гэтага на ўласныя вочы, не правёў з пенсіянерамі некалькі дзён у іхніх дзівацкіх «клубах» пад адкрытым небам, не чуў пенсіянерскага хору ў Пышках ды са здавальненнем сам часамі ім ке падпяваў, з-за чаго яны адразу сталі мяне лічыць сваім ды абрынулі на мяне свае праблемы,— ніколі не паверыў бы.

2

Паводле кніжкі Адама Мальдзіса («Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры...») паміж сённяшняй гасцініцай каля цэнтральнай плошчы ды медыцьгаскай анатамічкай гадоў трыста таму было гразкае балота. Цяпер немагчыма балота тое сабе і ўявіць. Але як бы ў пацвярджэнне А. Мальдзісу, гродзенскі археолаг М. А. Ткачоў дакладна на тым самым месцы выкапаў нядаўна са студэнтамі нашага універсітэта аж шасцідзесяцісантыметровы пласт торфу.

А зараз там велізарны, заліты асфальтам (на торфе), падворак. У глыбіні яго — глухая сцяна з бетановымі навесамі. Цяпер ужо ніхто не памятае нават, для чаго, для якой патрэбы людзі калісьці патрацілі аж столькі цэменту і шыферу ды пабудавалі іх гэтак салідна, нават — прыгожа.

Цяпер пад навесамі прадаюць летам садавіну. Але перад зімой, як рабілі кожны год, яблычныя палаткі разабралі, каб далікатным таварам гандляваць у цёплых магазінах.

Дарэмна прадаўцы баяліся, што маразы папсуюць ім садавіну.

З усіх амаль канцоў горада пад гэтыя навесы сыходзяцца бетановыя калектары цэнтральнага ацяплення. Тут заўсёды пануе парніковая гарачыня.

Нават у найбольшыя халады снег у гэтым месцы растае, яшчэ не далятаючы да зямлі. А цераз невялічкія кратэрчыкі ў старым асфальце цалюткую зіму — нават у маразы і завеі! — лезуць уверх ды блішчаць, аж пераліваюцца густым селядынам сакавітыя султанчыкі асакі. Здаецца, толькі і глядзі, як выскачаць адтуль ды радасна закум-каюць не проста жабы з раздзьмутымі шчокамі, вылупленымі вачыскамі, мокрымі спінкамі і са слядамі тарфянога мулу, а — князёўны, зачараваныя злымі вядзьмаркамі ў жабаў яшчэ ў тыя часы, калі над Нёманам палалі на вогнішчах чарадзейкі ды калдуны.

Цалкам мажліва, каля навеса зелянела яшчэ тая самая асака, сярод якой у час панавання караля Стэфана Баторага ці князя Меншыкава, калі ён рыхтаваў у нас абарону супроць нахабпага авантурыста Карла XII,— танулі карэты, вазы, гарматы ды гразлі аж па самыя трыбухі нізкарослыя і валахатыя конікі.

Гэтае цёплае месца аблюбавалі. для начных сустрэч каты.

Вечарам туды хаваюцца ад мацярынскага вока ды вучац-ца курыць, давяраючы з бесклапотным хіхіканнем адна адной свае першыя таямніцы, маладзенькія гараднічанкі.

А днём пад навесы спаўзаюцца з многіх канцоў горада пенсіянеры. Менавіта тут у старых свой клуб.

Дзеля выгоды пенсіянеры звалаклі сюды з бліжэйшых пад'ездаў масіўныя лаўкі — на нізкіх ножках з літага чыгуну ў форме адмысловых выкрунтасаў. Нават не паленаваліся збіць сабе з грубых аполкаў паўдзесятка столікаў.

Сярод пенсіянераў паступова ўстанавілася пад навесамі свая шчырая атмасфера, свой псіхалагічны клімат з адпаведнымі — бы ў дзетдомаўцаў — нормамі паводзін.

Там узнік стыль гутаркі, калі размову можна пачынаць з канца, з пачатку, з сярэдзіны ды можна пераскокваць з тзмы на тэму, а ў спрэчках дазвалялася не выбіраць слоў, і за гэта ніхто не меў права крыўдзіцца.

Сярод старых даўно выявіліся сталыя аўтарытэты і любімчыкі. Завязаліся сімпатыі.

У канцы лістапада, калі Лаўрэну не дазволілі хадзіць па ўнука ў дзіцячы садзік і чалавек перапробаваў усе магчымасці, каб сябе хоць чым-небудзь заняць, пад навесамі і ён знайшоў прытулак ды надта хутка да яго прызвычаіўся, ішоў ужо на спатканне з сабе падобнымі нават з ахвотай.

У КОЖНАГА — ПРАБЛЕМЫ СВАЕ

1

Пасля снядання Лаўрэн і сёння пакурыў, патаптаўся крыху ля акна ды зноў адправіўся за гасцініцу «Нёман».

Хоць ляпіў першы снег — густы, сыры і цяжкі, але пад навесамі ў балоневых куртачках і выцертых палітонах, у кажушках і ватовачках, абматаныя хусткамі — аблезлымі і новымі, ваўнянымі і байкавымі, расселіся ўжо на масіўных лаўках з фігурнымі ножкамі з літага чыгуну бывалыя Лаўрэнавыя землякі і зямлячкі.

З-пад Бераставіцы Велькай, Бераставіцы Малой і Бераставіцы-Станцыі. З-пад Свіслачы-горада і Свіслачы-мястэчка. З-пад Ваўка-выска, Шчучына, Воранава, Радуні, Смаргоні, Дзятлава, Ліды і Навагрудка.

Некаторыя старыя былі занадта худыя ці празмерна тоўстыя. Твары мелі зморшчаныя і набрьгаялыя. Валасы — пераважна сівыя, а вочы — выцвілыя ды слязлівыя. Іх таксама дарослыя дзеці выдралі з родных мясцін, прывалаклі ледзь не сілай на гарадскі асфальт у цяплічныя ўмовы, пазбавіўшы хоць якога-небудзь занятку, аддаўшы — хацелі маладыя гэтага ці не хацелі — бязлітаснаму тэрору чужога бацькам асяроддзя,— жыві і не вякай. Толькі чаго не выцерпіць стары чалавек дзеля сваіх дзяцей!

Прытэпаў Лаўрэн пад навесы, прысеў на лаўку і адразу акунуўся ў сваю атмасферу.

— Мой унук жэніцца ў суботу! — пахваліўся ўслых бліжэйшы мужчына ды з гонарам дадаў:

— Надта здольны хлопец. Ох, і башкаві-іты, каб ён здароў быў, які галавасты, ну й далеко пойдзе! I, думаеце, дзе робіць? У аркестры рэстарана ў калгасе «Прагрэс» — у саміх Верцялішках. Заўтра туды з падарункам мушу ехаць.

Яму ніхто не адказаў — занадта асабістую інфармацыю чалавек падаў. Маўляў, а нам якая справа да гэтага — твой унук, твой і клопат.

Побач з Лаўрэнам сядзела распараная ад цеплыні, поўная жанчына з бародаўкай каля носа. На галаву яна наматала столькі хустак, што нармальнаму чалавеку было б страх і падумаць, як такое кола шмотак добраахвотна можна на сябе накруціць ды потым цэлы дзень гэта насіць.

Упакаваная ў хусткі абвясціла сваё:

— А ў маім пад'ездзе ўчора сусед-дырэктар сваю мацеру пахаваў!

Каля поўнай расселася другая пенсіянерка з таксама ахутанай галавой. З падношанага яе паліто фарба злазіла нераўнамерна, таму здавалася, што на кабеціну з верху да нізу хтосьці са свавольнікаў начапіў шкілецікаў ад уюноў.

Каб не павісла ў паветры і гэтая інфармацыя, каб падтрымаць плынь гутаркі, другая пенсіянерка ўжо з перабольшаным здзіўленнем ускрыкнула:

— Ах, бо-ожа, шчэ адна адышла!

— Чаго ты, Зося, хочаш — высакосны ж год! — распрамянёная, удзячная за падтрымку, растлумачыла і заахвоціла астатніх, каб слухалі: — Толькі я хачу зара гаварыць аб іншым. Я — пра тое, як дзеці цяпер бацькоў шануюць — адно пагляньце!

Яе перабіла худая, у старым капелюшы:

— Ого — ушануюць яны цябе, якраз! Таму я і ўпрасіла зяця, каб мяне хаваў толькі на вёсцы — там пашаны старым аддаюць усё ж такі больш!

Худая перашкаджала. Зося неахвотна зыркнула на суседку:

— Ну, ну, кажы, Ліза, расказвай! Памерла дырэктарава маці, гаворыш, і што далей?

— А слухай, збіраюса ж вам расказаць! Пазванілі дактары сыну з больніцы — прыходзь па сваю мамашу ўжэ — небарэка гатовая, царство ёй нябеснае! Дырэктар з рабочымі селі ў грузавічку, заехалі ў той морг ды цело забралі. Труну рабочыя прывязлі з Друскенікаў багатую, о-ой, бага-атую! — нават з бліскучымі ручкамі, бы свіныя вушкі! I завалаклі адразу на пяты паверх да сына. А ў яго дзеці: адной дачцэ — восем, другой — дзевяць. Малых жонка адразу — авэк! —- гуляць на двор, а сама з мужыком узялася прыбіраць свякруху. А нам, суседкам,— ані славечка! Хоць вучоная цытра добро ведала, сколькі разоў да яе старой мы хадзілі цэлым гуртам у больніцу, кампотаў ды яблык прыносілі.

— Ці ж толькі туды?! — дапамагла памочніца з выцертымі ніткамі на паліто. Нябожчыца дома не мела ні з кім і словам перакінуцца — усе такія вучоныя ды важныя ў іх!.. Выседжвалі пару гадоў мы разам ля пад'езда ды пра шчасце гаварылі. Бо кожная з нас яго аднолькава шукала. Цэлую жызню мы шукалі і шукалі, бы тую папараць-кветку, і што? Ніводная шчасця таго так і не ўбачыла. Дачка магла нас клікнуць ці праз дзяцей наказ даць. Напэўно. Але зараз я пра іншае. Ну, добро, не паклікала да нябожчыцы, то мы плакацца не сталі — ліхо цябе бяры!

— Ёй жа і горш — усё ж такі дапамаглі б!

— Вядо-омо! Шчэ як дапамаглі б! А яна — унь што выхінула! Аблаяла мужыка, што не прымусіў хірурга ў больніцы зняць у пакой-ніцы залаты пярсцёнак, і давай яе прыбіраць. А малым надто ж цікаво, што робіцца дома. Малыя ўсё наравяць у кватэру ўбіцца — хоць ты што хочаш рабі з імі! Маці сунула дочкам па тры апельсінчыка і ўжэ рамянём паперла на вуліцу.

— Во, во, гэдак яны цяпер, гэдак! Замест таго каб перад бабай паставіць на калені ўнучак з набожнай малітвай — столькі баба іх, напэўна, папаняньчыла, на руках папанасіла! — умяшалася зноў старая ў капелюшы.— А ўсё таму, бо ў горадзе забылі чацвёртую запаведзь боскую: «Шануй бацьку сваго і маці сваю!» Я кажу — толькі на вёсцы ашчэ так нас паважаюць! Тут і хаваюць галавой на захад, каб, устаўшы ў дзень Страшнаго суда,— тварам на ўсход быць! Адно з вясковых могілак чалавек на Страшным судзе і ўстаць зможа цэлым, бо тут потым — костачак сваіх не збярэш!

— Не збярэ-эш, гэто пра-аўда!— уздыхнуўшы, хтосьці падтрымаў старую ў капелюшы.

— Кінь ты малоць, бабо, быле-што!— вызверыўся на худую мужчына, што сядзеў да яе спіной на другой лаўцы і збіраўся да ўнука на вяселле ў Верцялішкі.— На вёсцы сколькі хочаш было такіх, што ўсе запаведзі твае на зубок памяталі, малітвы перад сняданнем, абедам, вячэрай, сном бумболілі, усе пасты пасцілі, да касцёла кожную нядзелю, кожнае большае і меншае свята бегалі, ксяндзу ручку цалавалі, а бацькоў сваіх дубасілі! Ы-ы-ых, як мэнчылі іх некаторыя! У каморы якой-небудзь трымалі ды шчэ голадам марылі, каб акалеў стары хутчэй!

Суседзі дружна пацвердзілі:

— О-о, колькі было выпадкаў!

— Ха, у кожнай вёсцы табе пра такое паведаюць!

— Усяк было, дальбо, усяляк! — падтрымала Лізіна памочніца.— Ну, ну, і пахавалі яе?

Ліза ажывілася:

Гэто шчэ не ўсё-о! Вы адно паслухайце, што выдарыласа далей! Значыць, дачок праперла. Малым зноў карціць убіцца ў хату, але маці не падпускала іх нават да дзвярэй — калдавала і калдавала над пакойніцай!

Пярсцёнак здымаючы!

Ага, мо і пярсцёнак той... Ці апранала так марудно, не ўмеючы,— ужэ і не ведаю. Праходзіць многа часу, тады ўжэ рабочыя тую труну з целам вывалаклі на вуліцу, адкрылі борт і — шух у машыну!

Суседка зноў пракаменціравала:

Хіба ж яны цяпер мёртвага ўважаць?

Як па камандзе на гэты раз падхапілі ўсе:

Ніколі на свеце!

— Гэто шчэ не ўсё-о! Вы адно паслухайце, што выдарыласа далей! Значыць, дачок праперла. Малым зноў карціць убіцца ў хату, але маці не падпускала іх нават да дзвярэй — калдавала і калдавала над пакойніцай!

— Пярсцёнак здымаючы!

— Ага, мо і пярсцёнак той... Ці апранала так марудно, не ўмеючы,— ужэ і не ведаю. Праходзіць многа часу, тады ўжэ рабочыя тую труну з целам вывалаклі на вуліцу, адкрылі борт і — шух у машыну!

Суседка зноў пракаменціравала:

— Хіба ж яны цяпер мёртвага ўважаць?

Як па камандзе на гэты раз падхапілі ўсе:

— Ніколі на свеце!

— А ні-ігдачкі!

— Ого, чаго захацела!

— Ша, людзі, хай адна гаворыць! Ну, і што?

— А што? Збегліса з усяго падворка дзеці. Сёстры смокчуць тыя апельсіны ды кажуць: «Ага, а наша баба Люба памерла ўжэ, і нам цэлы дзень урокаў вучыць не трэ!», «Ага, сёння гуляць нам да самаго вечара можно!..»

— Хваляцца так! —дапамагла Зося сяброўцы з бародаўкай.

— Хваляцца!

Лаўрэн сумна паківаў галавой ды нечакана для самога сябе ўставіў таксама:

— Ат, чаго ад малых хацець, іх — як настроіш, бы тую мандаліну!

Бытта ён дагэтуль не згаджаўся, з усіх бакоў на Лаўрэна абрынуліся:

— Але ж — куды глядзяць бацькі-і?!

— Што з такіх дачок вырасце, калі ўжэ змалку не прывіць ім пашаны да канчыны чалавека наогул, а тут — родная баба?!

— I куды мы до-ойдзем так?!

Лаўрэн заставаўся пры сваёй думцы. Заахвочаны — намерыўся яшчэ штосьці дадаць, але Ліза прыязна кіўнула яму галавой і загаварыла далей сама:

— Малыя хваляцца, а няўжэ! Ніякай сцежачкі з яловых лапак, вядомо, не выслалі і высцілаць не думалі, хоць дырэктару паслаць машыну ў лес па яліну — раз плюнуць! Ого, шчэ такое рабіць ён табе стане — дзе вы бачылі?!

— А як было?

— Просто сын з нявесткай селі ў кабіну ды павязлі тую труну на могілкі.

— То добро, што павязлі самі! Маглі паслаць з рабочымі! — заўважыла Зося.

— А думаеш, на могілках будуць з нябожчыцай цацкацца? — падхапіла другая.— Вывернуць яміну гэтым... сака... скала... аска... А каб на яго ліха, і язык калом стане, покуль вымавіш такую брыдоту!

— Экскаватарам.

— Во, скалуватарам! Тады прыгоняць бульдазёр, труну ў яме заваляць — ляжы, бабо!

— Заваляць — з тымі бліскучымі вушкамі!

— Друскеніцкімі!

— Добро шчэ, калі потым хоць раз успомняць!

— У сне, можа...

— Таму я і ўпрасіла зяця, каб хаваў мяне на вёсцы — там шчэ за старымі больш-менш глядзяць!

— I я вам скажу — палепшала жызня то палепшала, але не ва ўсім!

— О-ой, пра-аўда! Пажывём ды пабачым, што шчэ з гэтаго можа атрымацца!

— Кспско атрымаецца! Мабыць, канец свету ідзе!

— А што думаеш? У Бібліі ж напісано чорным па белым — як настане двухтысячны рок, так усё і пачне валіцца! А сколькі тут да яго засталоса — дваццаць гадоў! Нават ужэ і меней.

— Учора ўсе мы тут на ўласныя вочы бачылі, як пад шыферам к канцу дня — лятучыя мышы снавалі!

— Зімой!

— Во — перад самым Новым рокам — лятучыя мышы, дзе і хто такое бачыў?!

— Думаеце, дарма гэто?

— Вядомо, недаома-а!..

— А сны якія цяпер людзям сняцца, вы задумваліса над гэтым! Хібо такія, як калісьці? То пра дублёнкі, то пра машыны, то пра курорты!.. I перад патопам у людзей нз.ўме толькі і было — нажэрціса ды як найбольшую выгоду атрымаць!

— Зусім мала засталося канца нам чакаць!

— Мяне ўсю аж калоціць ад страху, о-оі-і, як цяпер жы-ыць?!.

— Во, во, загаварылі ўжэ і пра канец свету, і пра лятучых мышэй успомнілі! Д'яблаў шчэ прыпляцеце сюды ды чараўніц на памяле! Што вы, дурніцы бязмозглыя, заладзілі тут? — зноў умяшаўся пенсіянер, які збіраўся на вяселле да ўнука.— Шчэ пачнеце адна адной тут на галаву пярэпалахі сеяць з сітаў!.. Ці ўсе, скажыце, хаваюць так сваіх бацькоў? Іншыя і бядуюць, і плачуць, і ўбіваюцца! Нават аркестру шчэ файную ноймуць, а потым аж цэлы рок на рукаве чорную ленту носяць і моляцца за бацькоў!

— Я пра ўсіх хібо кажу? — абурылася распараная.— Ты — глухі цецярук, а не Ляшчук! Гавару пра тое, што бачыла на свае ўласныя вочы, а ты мяне адразу і запыняеш! Што ты нікому і слова не дасі вымавіць?

Бабы з усіх бакоў загрымелі:

— Не падабаецца — не слухай! Хто цябе просіць умешвацца ў нашы, бабскія, размовы? Заўша папярок становіцца, хто б ні прамовіў! Так і затыкае рот, так і затыкае — перапона ўрэдная!

— Чапі вас, дурніц!

— У цябе розуму таксамо не веле, таму сядзі ды маўчы! I што далей было, Ліза?

— Ці вы дасце веры — нічого.

— Я-а-ак?!.

— Хочаш сказаць, нават не паміналі?

— Не-а.

— Не можа такога быць!

— А от — было.

— А-яй-яй!.. I я шчэ не чула пра такое!..

— Вядомо, калі ўжэ нават пярсцёнак паршывы пашкадавалі, каб родная маці забрала з сабой туды...

У гэтым кутку запанавала сумная цішыня.

Прыціхлі і насцярожыліся нават тыя, што сядзелі на другіх і на трэціх лаўках ды абмяркоўвалі дагэтуль нешта сваё. Цяпер нават адтуль некаторыя пенсіянеры насцярожана павярнулі да Лізаветы твары: маўляў, што тая баба, абматаная хусткамі, аж такое цікавае вярзе там? Хай бы нам сказала.

У напружанай цішыкі выразна пачулася рэпліка аж з-пад самай сцяны:

— Ат, усе мы ўжэ мёртвыя. Усе мы хадзячыя трупы. Толькі па калейцы хаваем адзін аднаго!

Людзі прыкінуліся, што тых слоў не чулі.

— А ве-ечарам што рабілі?

— Не ведаю. Пэўнае адно — да іх ніхто не заходзіў і не выходзіў. Сын пасля работы са службовай «Волгі» даставаў лодку, каторую надуваюць. Забіраў спінінг, вуду, гумовыя боты з брызентавай курткай — сёння ж субота. На рыбалку ў Літву трэ было яму, беднаму, з сябрукамі адправіцца.

— Але, але...

2

Ліза ўстрапянулася:

— Слухайце, слухайце, думаеце, гэто ўсё-о? Ці дасце адно веры — будзе ашчэ і пра шанаванне вам, будзе, а як жа!

Яна азірнулася, каб пераканацца, ці дастаткова павернута да яе твараў.

— Ну, прычындалы тыя панасіў і ўзяўся цягаць бутэлькі, каўбасы вэнджаныя і доктарскія, кумпякі — дзе яны толькі харчы такія дабываюць! Сядзім мы на лавачцы ля пад'езда, глядзім і слухаем, але мы для яго — бытто пні яловыя! Ну, цягае ўсё ды ашчэ такім начальніцкім тонам, бытто ў яго ніхто і не паміраў, распякае шафёра, што той «запароў» матор і давядзецца на рыбалку ў суботу ехаць на машыне Максіма Пятровіча. Распякае, што ў яго, бачыце, заўтра не просто рыбалка, а — шчэ і памінкі. Столькі людзей, бачыце, мусіць запрасіць, што і сам не ведае, як справіцца!

Ад жаху старыя анямелі.

— А-а, дак усё ж такі і ён мусіў рабіць памінк-кі...— Ляшчук хацеў злавіць Лізавету на хлусні, але сказанае суседкай нарэшце дайшло і да яго. Раптоўна змоўк, бытта спатыкнуўшыся аб які-небудзь нечаканы валун.

Лаўрэн успомніў свайго суседа — Вадзікавага бацьку. I той, мабыць, надта паганы, калі меркаваць па жонцы. Нармальны, напэўна, не даў бы такую волю сваёй бабе.

Заклапочана падумаў:

«У гэтым горадзе ўсе начальнікі такія, ці якое ліхо? Без старшынь на вёсцы не абыходзяцца ні вяселлі, ні пахаванні. Сколькі за апошнія дваццаць пяць гадоў ні перабывала ў Зялёнай Даліне старшынь калгасаў, за выключэннем Савоські, усе яны і старого ўважылі, і цётку выслухалі. I каб невядомо як спяшалі ў раён да начальства са сваёй справаздачай, кожнаго малого падбіралі ў школу. Унь, калі па-чэснаму разабрацца, Нінка сама вінавата. Але ж здарыласа з бабай няшчасце, і новы старшыня гэтак перажываў, што і родны бацько гараваў бы, напэўно, не больш. А цяперашняго старшыні жонка — звычайная вучыцелька ў школе і летам камбайнерам абеды рыхтуе ды прывозіць на поле, сама седзячы за рулём «казла», а не з шафёрам — маладым хлопцам, якому справы варочаць! — бімбікі, бы Лілія Уладзіміраўна, б'е».

На думку Лаўрэна, вясковыя кіраўнікі іншымі і быць не маглі — інакш людзі разбегліся б дарэшты, як разбягаліся ў Зялёнай Даліне пры Савоську.

Гадоў з трыццаць таму першым старшынёй у вёсцы выбралі Маркевіча. Неўзабаве начальства пачало крывіцца, што Лаўрэн бытта з-за сваёй палітычнай блізарукасці нічога не разумее і ўпарціцца, а з-за класавай абмежаванасці, мажліва, разумець і не хоча. Спусцяць у вёску загад, напрыклад, сеяць, а ён ім у адказ — яшчэ зямля не прагрэлася. Загадаюць везці на нарыхтоўчы пункт маладую бульбу і свіней, а ён адразу — не павязу, бо трэба парсюкоў яшчэ месяцы тры карміць, а бульбе — падрасці. Восеншо зерне не здаваў, пакуль з палёў не звёз усяго збожжа...

I тады з Гродна прывезлі ім новага старшыню. Зялёнадалінцаў здзівіла, што Савоська любіць спаць да дзесяці гадзін, а потым распытвае людзей пра качак і зайцоў. Калі ж намаляваў мелам кола на малінавым баку новенькага камбайна, здабытага вёскай у падарунак за ўраджаі, ды пачаў гэтак прыстрэльваць сваю дубальтоўку, людзі затаіліся ў жахлівым здранцвенні ды сталі працаваць праз пень-калоду. Бо калгас для селяніна — болей, чым завод для рабочага. Гэта — зямля яго продкаў. Вясковы чалавек надта ўражлівы на тое, што адбываецца на гэтым кавалку.

Некалькі гадоў той Савоська ўсіх мучыў. Пазарасталі палі. На балоце не толькі атавы не касілі — першая трава заставалася парыжэлай зімаваць. Прыязджалі з горада брыгады служачых ламаць бярозавыя галінкі. На корм для быдла здзіралі стрэхі. Усё гэта, вядома, жывёлу ўрата-ваць не магло. Абяссіленыя каровы не ўставалі на іюгі — падвешвалі рагуль да бэлек...

Затым пачалі зводзіць пасевы бульбы і канюшыны ды заводзіць кукурузу. Праз некалькі гадоў гаспадарку на ўраджайнай глебе запусцілі так, што, мабыць, калі б узяўся хто-небудзь шкодзіць ёй спецыяльна, то горш не зрабіў бы.

Нарэшце начальства спахапілася — прыпякло і яго. Гіцля прапер-лі. Старшынёй зноў паставілі свайго мужыка, і ўсё з гадамі пайшло на лад.

Потым, вядома, і такія старшыні-самавучкі не маглі ўжо справіцца — жарты, гэтак развілася гаспадарка, адных трактароў больш за сотню! Каб ёю кіраваць, зараз трэба не толькі міністэрская галава, а — яшчэ быць не абы-якім чалавекам, мець нешта такое, што бывае толькі ў мудрых настаўнікаў.

Лаўрэн патрос падбародкам і сказаў ледзь не ўслых:

«А ў гарадах, выходзіць, начальнікам можно пракантавацца і нялюдскім, завод ад гэтаго не разваліцца. 'Гаму, мабыць, бо ў горадзе ўсё залежыць ад машыны, сыравіны, розных планаў, калі на вёсцы — ад жывых тваіх рук і сэрца.

Па тэлевізары паказвалі, як на японскім заводзе дадумаліся рабочых замяніць робатамі; прадукцыю завод зараз там штампуе нават большую і таксамо файную. Мажліво, тэлевізар не хлусіў. Але ж ніхто і ніколі, як свет стаяць будзе светам, не прыдумае такіх машынак, каб штампава-лі жывых кароў, авечак, падсвінкаў, курэй ды пчол. На-ват — звычайнай дурной саломы не зробяць альбо — сена. Адно што і навучыліса — прысоскамі, як п'яўкамі, з рагуль высмоктваць малако. То і раней на Іцкавай маслабойні ў Масалянах з рапаку алей выціскалі...»

3

Пакуль Лаўрэн разважаў гэтак, жвавая бабуля з бародаўкай працягвала:

— Ах, вы ж яго, напэўно, усе добро ведаеце! «Гродзенская праўда» яго прапячатала нядаўно! Той самы дырэктар, што на сваім заводзе ні з кім не вітаўса! Рабочы дзень пачынаў з таго, што на заводскім пляцы падыходзіў, дальбо, кожны раз да сабачай будкі і Рэксу руку падаваў! Казалі, калі яго прапячаталі, загадаў вартаўніку сабаку таго з нагана застрэліць, але сам пасля стацьі не палепшаў — ані крыхі!

— Такі і з мацерай, бы з сабакам, абышоўса!

— Ох, сколькі развялоса цяпер такіх вырадкаў, хоць яны і пад галынтукамі ходзяць, у фінскіх гарнітурах, на легкавых машынах егдзяць і за граніцай бываюць!

— З той заграніцы такія звычкі і прывозяцьі

— Думаеш, добраго таксамо там за граніцай няма? Але добраго ён не пераймае, не-е!

— Нябось самаго, калі дуба дасць, з пашанай будуць хаваць,— умяшаўся ў бабскую гутарку другі мужчына.— У палацы тэкстыль-шчыхаў ці нават «Азота» труну яго выставяць. Шчэ рознымі кветач-камі, дарагімі вянкамі абкладуць з усіх бакоў — бытто змардаванае цяжкой працай і надто заслужанае перад народам цела!

— Аркестраў з усяго горада напруць! Вучняў ды студэнтаў назганяюць на чале з пакорнымі настаўнікамі!

— А маці, бедная, усё жыццё недзе гаравала, адных воен ёй давялося сколькі перажыць... Такога начальніка выкарміла, выгадавала, на ногі паставіла, у людзі вывела і не заслужыла нават, каб пахавалі яе па-чалавечы?!.

Замуленаму калісьці ў вёсцы працай Лаўрэну здавалася некалі — адзін чорт, як каго хаваюць. Нават высмейваў бабаў, калі тыя абмяр-коўвалі пры ім — тую так дзеці адправілі на вечны спачын, гэтую — іначай. Цяпер спахапіўся — бабы мелі рацыю.

Чалавек — не жывёліна. Над яго пахаваннем, напэўна, думалі яш-чэ дзяды і прадзеды. I дадумаліся. Бы пры той харавой песні: хоча таго ці не хоча, а каб хораша гучала — аднолькава мусіць старацца падаваць голас батрак і князь. Так і тут усе роўныя.

У кожнай царкве — нават самай старэнькай ды зусім беднай, у кожным касцёле ці касцёльчыку, у кожнай каплічцы пабудавалі для гэтага спецыяльныя катафалікі. Калі прыходзіў чалавеку канец, мена-віта на такім ганаровым узвышэнні клалі яго цела з той самай пашанай, ці быў гэта князь Друцка-Любецкі, ці — дзядзька Юзік з Гнойніцы, ці — бабуля з Сыраежак, якой ужо ніхто нават не мог імя ўспомніць. Пад гукі званоў і хору, пахі ладану і растопленага воску нябожчыкам штосьці адпаведнае гаварылі, з чаго ён, Лаўрэн, па-дурному смяяўся.

А тое ўсё спраўлялі не з-за якіхсьці забабонаў. Рабілі сур'ёзна, прыстойна ды разумна, каб сабраныя сваякі ды знаёмыя, каб і выпадковыя нават людзі, агорнутыя ўжо дрыжыкамі ад бомаў і псалмаў, з растрывожанымі душамі маглі перад катафалікам з пашанай апошні раз пра ня-божчыка добра падумаць і заадно сказаць самому сабе — пачакай, пачакай, такая сумная мітрэнга не абміне і цябе — не ўцячэш ад яе і не выкруцішся, хітры — не хітры. Адно ўсімі ўважанага так чалавека везлі на могілкі.

А ўзяць Навасёлкі?

На палях той вёсачкі ўздоўж Нёмана горбяцца тысячы курганоў. Доўга ў іх капаліся вучоныя — з Гродна, Мінска, з Ленінграда і Мас-квы, а Лаўрзн, будучы яшчэ хлопчыкам, бегаў да іх на заробкі. Ад касцей там не знайшлі і следу — ні пад адным капцом. Бо іх там і не магло быць. У надта даўнія часы, калі людзі яшчэ не ведалі ні цэркваў, ні касцёлаў, гэтыя курганы насыпалі ў памяць тых, хто з князем адправіўся далёка на вайну і не вярнуўся жывым. I во — прайшло мо тысячу гадоў, а то і болей, а памяць, адзначаная гэтак аб іх, існуе і зараз...

«Чаму ж цяпер так адносяцца да пахавання. легкадумна? — устрывожыўся не на жарты Лаўрэк.— Маладыя ж павінны ведаць, што іх таксама не абміне гэтая цырымонія! Няўжо не хочуць пасля ся-бе пакінуць памяці? Відаць — не. Бо толькі калі падумаеш, што нічога пасля цябе не застаецца, станеш рабіць, што захочаш, і паводзіць сябе — як захочацца. Таму іншыя, мабыць, цяпер і любяць казаць — «лаві момант!».

Але куды, скажы ты, глядзіць самае галоўнае начальство? Яно ж, напэўно, разумнейшае за таго гіцляватаго дырэктара, які Рэксу руку падаваў?!.»

4

Па лаўках раптам пракацілася ажыўленне.

— Во-о, нарэшце, прыйшоў і ё-он!

— З'яві-іўса!

— А то сумота заела!

— Пра смерці ды пахаванні заладзілі!

— Затое цяпер — пойдуць ціятры, адно трымайса!

— Зно-оў што-небудзь скажа!..

Пад навесам з'явіўся маленькі і жылісты стары халасцяк — Аляк-сандар Верабей. Пры буржуазнай Польшчы ён за «Грамаду» сядзеў у гродзенскай турме. На вайне два разы яго паранілі; спачатку Аляк-сандар партызаніў, потым служыў у дзеючай арміі. З такім мінулым іншы ветэран, напэўна, не вылазіў бы з прэзідыумаў, а Вераб'я ведалі толькі тут, пад навесам. Але чалавеку, як ні дзіўна, было дастаткова і таго.

Волесю пераваліла за семдзесят, а яго яшчэ, мабыць, ніхто ні разу не назваў дзядзькам альбо — па імені і па бацьку. Няёмка было нават падумаць, каб так звяртацца да гэтага чалавека.

Да гэтай пары ён сабе пенсіі нават не сабраўся аформіць. На ўскраіне горада каля самай рэчкі меў уласны домік з агародам. Усе лічылі, што з гарода свайго Аляксандар і жыве, бо ніхто са старых з-пад навеса ніколі дома ў яго не бываў.

На самай справе Вераб'ёў агарод даўно зарос дзёрнам і крапівой. Хатка згніла ды перакасілася, ні адныя дзверы ў ёй шчыльна не зачыняліся. Шыбы былі складзены з кавалачкаў старога і мутнага шкла, а падлогі не відаць было ад шматгадовага бруду, бо Верабей не меў звычаю ні яе мыць, ні падмятаць.

Існаваў чалавек па прынцыпу — сёння абедаю, заўтра — не ведаю. Кармілі яго сердабольныя суседкі ды сваякі.

Затое дзівак меў душу артыста. Аніяк жыць не мог без аўдыторыі і ля мтсіўных лавак пад навесам з'яўляўся дзень у дзень.

— Шалют, мальчыкі! Шалют, паненкі! Шалют, дамачкі! — паві-таўся хлапечым галаском, шэрыя вочкі яго радасна засвяціліся, а твар расплыўся ад усмешкі дабрадзея, які абсалютна ўпэўнены, што яго тут надта чакаюць ды будуць усе яму вельмі рады.

— Чулі, што выдарылаша ў Палонкаўшкай багадзельні? — адразу ўзяўся выкладваць навіну. Ніжняя сківіца ў Вераб'я ад нараджэння заходзіла за верхнюю, утвараючы шчыліну, таму мова яго была шапялявай і камічнай — бытта каго дражніў.

Сваёй навіной Верабей людзей на лаўках насцярожыў і нават — Лаўрэна. У Палонцы памяшчаўся дом для састарэлых. Там вельмі проста мог апынуцца кожны з прысутных ды трапіць пад гэтае самае выдарэнне.

— Няўжо нічога не чулі? — прыкідваўся Аляксандар здзіўленым, не злазячы з балючага мазаля.

Зноў яму адказала трывожнае маўчанне. Толькі з-пад ілбоў глядзелі на яго дзесяткі пар вельмі насцярожаных вачэй.

Пра жыццё ў тым доме Лаўрэн таксама больш-менш ведаў. Са сваім брыгадзірам ехаў аднойчы ён у Масты. Новы начальнік быў з тых людскіх хлопцаў, хто нядаўна скончыў інстытут ды з'явіўся зноў на сяле, каб аддаць спаўна землякам сваё ўменне. Ехалі сабе і гутарылі пра буракаводак, якія атруціліся. Брыгадзір сябе касціў — як гэта ён тады правароніў і баб не пракантраляваў, з-за чаго яны і паперліся на поле, калі і блізка да яго нельга было набліжацца. Апавядаў, як яго цягалі ў міліцыю. Як вёў допыт следчы. Як пагражаў пракурор турмой, а ён ужо да яе рыхтаваўся і меркаваў з жонкай, што будзе яна рабіць з дзецьмі...

Раптам на палявой дарожцы іхнюю машыну спыніў дзед — у самаробнай шапцы міліцыянера, з пашытай са старой халявы ды павешанай цераз плячо пузатай сумкай, набітай старымі газетамі. У руцэ дзед трымаў выструганы з ляшчынавага кіёчка і запэцканы запнай бытта бы жэзл гаішніка.

Дзіўны стары махнуў сваім кійком, падышоў упрытык да брыгадзіра і з суровай павагай загадаў: «Ану — дыхні!»

Хлапец пакорна выканаў просьбу.

Стары панюхаў паветра ды нават пасмакаваў яго на язык, Нездаволена скрывіўся ды запатрабаваў ад вадзіцеля правы і дарожны ліст.

«Калі ласка, вось і ён, таварыш кантралёр!» — брыгадзір дакумент падаў — гэтаксама ветліва і цярпліва.

Пачапіўшы нязграбна на нос акуляры з дужкай, перавязанай ніткамі ў месцы пералому, незнаёмы доўга талопіў слязлівыя вочы ў паперы, гартаў іх, а тады вярнуў. Затым абышоў машыну. Пастукаў ботам адзін скат, ткнуў наском другі. Чагосьці яшчэ заглянуў нават пад кузаў — з аднаго і другога боку. Пацягнуў пальцам па абшыўцы кабіны. Паморшчыў нос, пабурчаў і толькі тады дазволіў, нібы робячы ім вялікую ласку, далей ехаць.

Выбраўшыся на шашу, брыгадзір растлумачыў:

«З Палонкаўскай багадзельні. Сумна там, кажуць, людзям надта. Забаўляюцца гэтак, бедныя. А шафёры іх ведаюць і падтакваюць. Што зробіш, даводзіцца такім патураць — чым бы дзіця ні цешылася, абы не плакала».

I хлапец павярнуўся да пасажыра:

«Вы, дзядзьку Лаўрэн, запамятайце мой наказ: ні ў якім выпадку туды не ідзіце са свайго хутара, покуль вас шчэ ногі трымаюць і душа цепліцца! Хто іх адкрывае ў такім месцы?! Я зразумеў бы, калі б такі дом адкрылі дзе над морам, над возерам, Нарач, у якіх-небудзь гарах ці ў Белавежскай пушчы нават!.. Чым тут, то лепш аднаму на хутары кантавацца!»

«Сам ведаю, сынок,— уздыхнуў Лаўрэн.— Э-э, і над морам у багадзельні — тая самая нядоля!» Брыгадзір згадзіўся.

5

Верабей вырашыў — людзей заінтрыгаваў дастаткова.

— Так шлухайце! Цяпер канеч фінаншавага года. А ў дырэктара багадзелькі — лішнія грошы зашталіша на шчату пад гашпадарчыя выдаткі. Калі іх жара не ражвядзеж, у наштупным року такую шамую шуму жрэжуць — у банку жакон жалежны! Тавару ўшуды навалам, але для пераводу чэраж банк грошай патрэбны ліміты, а іх ніхто не дае. Што рабіць? I дырэктар пашавяліў галавой і адумаўша! Ён жа-ехаў у ляшны камбікат да Маштоў ды жафундаваў шабе адражу аж пячджашат трунаў! Ну — дамавін, у якіх людзей хаваюч! У год пушкае ў дзела труну-дзве, а тут — чэлу паўшотню! Нічога, думае шабе, памаленьку іх атрафірую!

Апавядальнік пераможна абвёў усіх вачыма, праверыў, як яго людзі слухаюць. Слухалі ў напружанні.

— Ну, «Камаж» ж прычэпам прыпёр тавар ды шпыкіў-ша каля хлеўчыка. Рабочыя машыну пачалі ражладоўваць. Нейкі штары прытэпаў да іх ды шпытаўша, для чаго навалаклі штолькі гэтага дабра. Шафёр-жартаўнік. яму і ляпні:

«Не ждагадуваешша, дзеду?»

«Не».

«Труціць ваш жбіраючча».

«Но, но, што ты выдумляеш?!»

«Не ве-ерыш, дзе-ед? Хэ-э, шчэ і веры не дае!»

«А навошта ім пажбывацца наш?»

«Бо хочуць, каб да Новаго року нікого тут не жашталоша! Багадзельню вашу атрафіруюць — пад шклад пушкаюць калгашны! Ужэ і паперы ўсе падрыхтавалі!.. Толькі вы, дзеду, нікому — ні шлова аб гэтым!»

Штары ад шафёра — драла! I ўсе трышта «курортнікаў» ж багадзельні да вечара ражбегліша, хі-хі-хі-хі!

Але на лаўках панавала мёртвая цішыня.

— Зняць такого дырэктара трэ і судзіць! — буркнуў нехта ў цішыні.

— Расстраляць!

— Покуль што дырэктара не жнялі. Нельга жнімаць.

— Па-твойму, шчэ і па галоўцы яго пагладзіць за такое? — хтосьці гыркнуў нядобразычліва.

— А я кажу — нельга жнімаць! Покуль што дырэктар ежджыць ша шваёй шлужбай па вобласці ды ўпрошвае шваіх гаўрыкаў, каб вярнуліша нажад,— хто жа яго будзе іх атрафіраваць нажад у бага-дзельню. Упрошвае, а яны хаваючча і назад — аніяк не паддаючча!

Маленькі чалавечак рассмяяўся зноў, цьмяна бліскаючы сталёвымі зубамі.

Але смяяцца Вераб'ю кіхто так і не дапамог. Насупленыя людзі сядзелі моўчкі, думаючы кожны сваё.

— Нічо-ого, зні-імуць! — зноў пачуўся той самы абураны голас.— I судзіць будуць!

— Мала — судзіць! Трэ яго расстраляць!..

ЛІТАРАТУРНЫ ДЫСПУТ ПАД ГАЛУБІНАЕ БУРКАТАННЕ

1

Што і гаварыць — непрыемную вестку прынёс чалавек. Каб развеяць як-небудзь атмасферу, распараная Ліза кінула:

— Верабейчык-Верабей, непаседлівая птаха! Прылятаеш ты заўша да нас са сваімі байкамі, а нам кожны раз потым ламай галаву — ты сказаў праўду ці набрахаў зноў, як не раз бывало! Але — ладно ўжэ, дзякуй і за гэто! Бо што мы без цябе, дальбо, чалавеча, рабілі б тут? Закіслі б, мабыць, нарыхтык!

Стары з другой лаўкі, які стрымліваў баб, кажучы, што не ўсё яшчэ так кепска, паўзіраўся на жылістага сябра закаханымі вачыма і дадаў каментарый:

— Чорт яго не браў, ведае сваю справу!

— Ве-едае! — згадзіліся іншыя.

— Сашка, а ты паэму пра гэто трахні!

Маленькі чалавечак раптам уставіўся ў перакладзіну пад шыфер-ныя навесы, дзе ў млявай закаханасці буркаталі шчаслівыя ад цеплы-ні і сытасці галубы, рытмічна паперабіраў вуснамі, паківаў у такт галавой, аб'явіў:

— Атрафіруечча і яна! Трэ толькі, Ляшчук, пачакаць, каб ва мне ішкра божая добра ражгарэлаша.

— Во, во, пачакай, а іскра разгарыцца і — зрабі гэта!

— Жраблю...

Як кожны мужчьша, і Верабей мог бы даўно завесці сям'ю, мець дзяцей і нават унукаў, калі б не яго хвароба — пісанне гэтых самых «паэм». Выдумляў іх чалавек усё жыццё. Спачатку бэсціў у іх паноў, памешчыкаў і фабрыкантаў.

Напрыклад:

У Друскенікі паны

Ехалі лячыцца,

Бо багатымі былі,

Маглі расплаціцца.

Заадно рыфмаваў і быт:

Сонца ўсходзіць і заходзіць,

Ноч бярэ сваё,

Ты ж мне свеціш дні і ночы,

Сонейка маё!

На палітычным гарызонце ў трыццатыя гады з'явіліся чорныя сілы, і ён адразу абрынуўся на іх:

Параход наш ідзе

Міма прыстані,

Будзем рыбу карміць

Мы фашыстамі!..

Варта было занемагчы Пілсудскаму, адгукнуўся паэт і на гэтую падзею:

Пан Пілсудскі светам чмуціў,

Свае доўгі вусы круціў!

Круціў, круціў, перастаў,

Бо хваробу ў бок дастаў!

А настала вайна — бэсціў гітлераўцаў, бобікаў, перабежчыкаў і прадажнікаў.

Пасля вайны вершы Аляксандар пачаў выдумляць кожнаму, хто яго толькі прасіў.

Напрыклад, у прыгараднай вёсачцы ўпарціўся дзядзька і не ўступаў у калгас, учэпіста трымаючыся свайго надзелу. Калгаснікам гэты аднаасобнік быў надта невыгодным, яго надзел трэба было ўсім аб'язджаць, а куры пляжылі калгасныя пасевы, таму старшыня звярнуўся да паэта за падмогай. Адразу атрымаў твор:

Іван Кот, Іван Кот,

Гаспадар я добры!

Мам два коты да работы

I дзве мышы дойных!

Верабей выдумваў такія творы для насценных газет, вяселляў, хрэсьбін, дзён нараджэння, юбілеяў. З вялікай ахвотай ды з радасным уздымам браў заказ і ў чалавека, калі таму спатрэбілася хлёсткая байка пра суседа.

Вераб'ёвы вершы рэдка даходзілі да раённай газеты нават, бо ўсе гэтаксама былі няўклюдныя, шурпатыя ды просталінейныя, але ж некаторым людзям падабаліся, іх нават хвалілі, чаго аўтару было дастаткова.

Намаганні на тое, чаго нельга з'есці, апрануць на сябе ці перавесці на грошы, Лаўрэн даўно прызвычаіўся лічыць нягоднай для мужчыны тратай часу, хоць у маладосці быў зусім не такім. Але цяпер, не ведаючы, куды сябе дзяваць, ужо і ён з нецярпеннем і нават з якімсьці хваляваннем чакаў кожны раз гэтую балаболку. Седзячы зараз з Лешчуком на адной лаўцы, шчыра ўжо радаваўся, як Верабей іх тут забаўляе.

2

Да Лешчука чаплялася суседка па кватэры. Кабета цяпер зусім злягла. Злапомны пенсіянер яшчэ мінулы раз упрасіў паэта скласці на сваю мучыцельку вершык.

— Паверым, будзе паэма і пра Палонку, — пахваліў ён зараз Вераб'я авансам ды напомніў: — А ты ж ка маю цытру сачыніў нарэшце што-небудзь?

Сябар, мабыць, пытання чакаў, бо адразу вывалак з-за пазухі пакамечаны вучнёўскі сшытак.

— Гатова! Шлухай:

Баба кінула штарога,

Паляцела прошта ў рай.

Ляшчук даведаўша ды богу

Як не крыкне — Уцяка-ай!

На лаўках адны пасмяяліся, а іншыя, бытта смакуючы эпіграму, задумаліся. Толькі сам аўтар творам яшчэ заставаўся незадаволены. Памеркаваўшы, нешта прабумболіў сабе пад нос ды пакруціў так і гэтак галавой:

— Не, Ляшчук. Гэты варыянт мне не падабаечча. Не гучыць на шлых. Калі дома атрафіраваў, то ждаваўша — нішто, а цяпер бачу — не, не тое. Штошці ў ім трэба... Яго крыху, ты ведаеш, трэ... Пачакай, мажліва, падыдзе другі варыянт. О, гэты! Пашлухай.

Баба кінула штарога,

Паляцела прошта ў рай.

Ляшчук знайшоў на небе бога

Ды як крыкне: «Го-ошпадзі, уцяка-ай!»

Цяпер адусюль пачулася адабрэнне:

— О, ужэ лепш!

— Ну-у, зараз складней, адразу відаць!

— Кропнуў па бабе, так кро-опнуў!

Верабей выдраў са сшытка лісток, падаў Ляшчуку:

— То — трымай і ведай нашых!

— Велькае табе, Санька, дзякуй за гэто! Шчэ дзісь ёй прачытаю, заразе,— хай цешыцца!

— Ты прасіў, і я атрафіраваў!

— Малайчына за гэта, я ж і кажу! Але паслухай, Аляксандар! У суботу мой унук жэніцца! Файны такі хлапец і разумны надто — у аркестры рэстараннай калгаса «Прагрэс» робіць — у саміх Верцяліш-ках! Туды — сам ведаеш, быле каго не возьмуць, на гэта там — ого як строга! А ён во — трапіў! Бо галавасты, скажу табе, о-ох, башкавіты! Нават у барабан і тыя свае талеркі б'е і то ў ноты глядзіць, ці дасі ты такому цуду веры? Яй-богу! На такое, напэўна, і Вішпінгаў сын быў няздольны! Э, не-е, куды таму лодыру — толькі на матацыклетцы сваёй ганяў! Дак трэ, Санька, каб і ўнуку штосьці файнае змарозіў, а?

— Памажгую.

— Памазгуй, памазгуй, ага!

— Як жваць?

— Вінцуком. Рэдка цяпер бацькі даюць сваім такія імёны, а мае, во, уперліся і назвалі па-свойму. А гэты Вінцук ужо вырас ды нават жэніцца. I, я кажу, талко-овы такі! У хлопца гэткі дзень, і трэ, каб памяць засталася на ўсго жызню!

— Глупство ўсё гэто! — абарвала іх распараная Ліза ды какетліва бліснула на славутага пад навесам аўтара памаладзелымі вычыма, агаліўшы ва ўсмешцы залатыя каронкі ў роце.— Ты, Верабейчык, валкуеш і валкуеш пра адно і тое самае! Ты нарэшце пра кабет добрае сказаў бы што-небудзь! Столькі часу каля нас аціраешса, абяцаеш і абяцаеш заўсёды, а ніц такого не зробіш — бытто нас і на свеце няма, бытто мы — не людзі пават!

— Абяцанка — цацанка, а дурному — радасць! — дабавіла з крыўдай і напарніца Зіна.

— Дальбо, так і атрымліваецца! Як на нас, то і талент у яго нічого не выдае, хібо ж гэто справядліво, падумайце! Павольны ты на жан-чын такі, пакрыўдзіўса за што на іх ці мо ў грош усіх нас не ставіш?

— Бо жонкі не мае! Нябось каб была, то прымусіла б лічыцца з іхнім братам!

— Нашто мне яна — у шушэда ёсць!

— Во, во! Адбрэшашса так кожны раз, і на гзтым у нас з табой інтэрас канчаецца!

— Паэт пасур'ёзнеў:

— Мышлі і яўленні, Ліжавета, выдзяляючча ў мяне імгненна — ушым вядома.

— То дакажы!

— Можам і атрафіраваць...

— Ага, атрафіруй і нам, атрафіруй!

— Паэт зноў падняў вочы пад навес, зноў пачаў нешта бумболіць сабе пад нос і ў такт ківаць галавой.

— Бо, Ліжавета, жамучаная душой і атрафіраваная целам шавеч-кая жанчына жушым жабылаша, што ж'яўляечча не толькі мацерай прыроды, а — ношбітам прыгожага і какечтва! Калі лашка, і для цябе гатова!

Адзін сярод жанчын, як роз,

Чэлыя шуткі я толькі рос.

Якімі пахамі прапах,

Дахаты тупаць —

Прошта жах!

Аўтар яшчэ смачна пацягнуў носам, прастагнаў ад задавальнен-ня, бытта ставячы кропку:

— М-м-мых!

Затым Волесь паклаў на калена сшытак, хуценька нашрайбаваў нешта на сваім тварэнні ды падаў лісток:

— Трымай, Ліжавета, на памяць!

Палешчаная і да таго шчаслівая, што, здавалася, аж засвяціліся на яе бародаўцы нават тры валасінкі, кабета падарунак беражліва прыняла і сунула за пазуху:

— А нішто сабе вершык! Хай будзе ў мяне — пахвалюса перад сваім кавалерам!

Жанчына ў капелюшы, што ўпамінала чацвёртую запаведзь, выказала зноў незадавальненне:

— Цьфу, адное зубаскальства ў яго! I ўчора, і пазаўчора, і раней — тое самае і тое самае! I калі вы, Верабей, нарэшце сур'ёзнае створыце што!

— Каб аж за душу брала! — падхапілі яе думку.

— I праўду-матку ў вочы рэзала!

— З перцам! Ад усяго сэрца!

— Пара-а ўжо, пара-а, Санька!..

— А што — магу шкажаць і голашам шэрца!

Твар Вераб'я перамяніўся. Худы чалавечак імгненна набраў выгляду палымянага змагара за ідэю.

Шчупленькі стары з маладжавым і натхнёным выразам вачэй расставіў ногі, адкашляўся ў кулак ды абвёў усіх вачыма, па якіх стала ўсім відаць, што ў гэтую хвіліну ўзняўся ён да вялікіх вышынь, дзе ўсё вельмі значнае і сур'ёзнае.

Вытрымаў гэтак мінуту ды прадэкламаваў:

ШУЧАШНІКУ

Давайце лгаць адзін другому,

Давайце подлічаць, хітрыць,

Давайце ўсе паможам жлому

Пладзічча, дзейнічаць і жыць!

Хай кожны ўсякага абмане,

Лішычча чэсці і штыда,

Няхай вяршыняй шчасця штане

Лёгка дабытая яда!

Давайце шлавіць прашчалыг!

Давайце высечам шады!

I ўмешто лепшай долі мы

Убачым фігу жа труды!

3

Мабыць, яшчэ ніколі ў нашым горадзе, як доўга красуецца ён на крутых нёманскіх берагах, ні адзін твор у час літаратурных дыспутаў не выклікаў гэтулькі эмоцый.

Сто гадоў таму назад «Мэер Юзэфовіч» і «Хам» у літаратурным салоне пані Элізы[[44]] абмяркоўваўся, напэўна, куды больш спакойна ды сціпла.

Карцела выказацца і Лаўрэну, бо і яму апошні вершык спадабаўся. З Вераб'я не мог надзівіцца:

«Унь які худы і мізэрны, сухі і малы, а на такое — зу-ух! Адкуль у такім чалавечку і бярэцца? Волесь жа зусім не вучаны — звычайны вясковы дзядзька, што ў горад пад старасць зацясаўса! I нават не з-пад Свіслачы-горада, а з другой Свіслачы, з вёсачкі, а як, халера па яго, складно рэжа пра гэтую самую праўду-матку, як шпарыць! Бы па пісанаму гаворыць менавіто тое, што ляжыць якраз і ў цябе на душы!

Зрэшты, а Касцевіч, з якім служылі ў войску? Той нават са сваімі вершыкамі да самай Вільні дайшоў! А як Міхася мужыкі любілі, бо шпарыў пра тое, што было ў людзей на душы! А таксама і па Міхасю нельга было пазнаць, адкуль у таго чорта браласа ўсё — складно так і ёмко! Нават паны яго лаяць лаялі, але і паважалі!..»

Покуль Лаўрэн гэтак разважаў, перакрыкваючы адзін аднаго, людзі пачалі дружна даводзіць адзін аднаму, як Верабей трапна выказаўся ў сваім вершы. Адусюль было толькі і чуваць:

— Ён — другі Васілёк!

— А што думаеш? Верш аб праўдзе не горшы за Касцевічаў — «Як я пана перанёс», альбо «Эх, гарэліца мая, што ты вычаўпляеш!», ці — «Век дваццаты, век харошы — абы грошы, толькі б грошы!»

— Шкада, «Маланка»[[45]] цяпер не выходзіць!

— Да-а, шко-ода!

— Затое «Вожык» е! Дурнем будзеш, Санька, калі ў яго не пашлеш!

— У Мінску цябе ацэняць!

— Толькі адразу туды адпраўляй! Пасылай і нічога не думай — што лёс дасць!

— Так зрабіў Якуб Колас з Янкам Купалам! Іх там адразу ацанілі! Шчэ нават кожнага акадэмікам вызначылі і па персанальнай машыне выдалі з жывым шафёрам!

— Ну, паложым, машыны ты не атрымаеш — не дачакаешса ад іх, але грошы прышлюць напэўно! Не свае ім плаціць — казённыя, чаму ім іх табе не выпісаць! А табе што? Адразу багатым зробішса ад тых ганарараў!

— Пра нас тады не забудзь!

— Верабей — хлопец свойскі, памятаць нас будзе!

— Шчэ пабачым, як сябе пакажа! Лепш аб гэтым цяпер памаўчым давай!

— Адно псеўдонім, Сашка, прыдумай файны!

— Бы Міхась Касцевіч адхапіў сабе!

— Бо вочы меў сінія-сінія — як валошка!

— Я і кажу — таму і не зблытаеш яго з кім іншым!

— О-о, ад псеўдоніма много залежыць! Адно паслухай, як гучыць — Максім Танк! Танк! Танк!.. Альбо — Анатоль І-іверс, І-іверс, І-іверс, га? А ты назавіса, напрыклад — Шэршань!

— Або — Камар!

— Во — Камар, дальбо! Ды прыпячы ім, Санька, ядры яго ла-паць, ценько, як гэто ўмеюць толькі халерныя камары рабіць! Напа-дуць часамі і — нікуды ад іх, паганцаў, не схаваешса, хоць ты плач!

— А-а, былі ўжэ твае камары! Былі і шэршні! Я скажу, як трэ яму назвацца — Пелуном!

Раз'ядай жа, Пялун,

То, што знойдзеш благім,

Бій, крышы, як пярун,

Словам, пёркам, хоць чым!

— Выбірай, Санька!

— I праўда — спакойно падумай, падумай і выберы! Але на літаратурным дыспуце і пад шыферным дахам, як на кожным іншым дыспуце, нечакака выявіліся і думкі супрацьлеглыя.

4

Аніяк не магла з усімі пагадзіцца, доўга спрабавала перакрычаць сабраных старая настаўніца — у пацёртым палітоне, мокрай шапцы са злінялага зайца і ў акулярах, ад якіх аж ка шыю кабеціны былі закінутыя два канцы ланцужка.

У той час калі ўсе аж захлыналіся ад радасці — нарэшце знайшоўся чалавек, які адзін адважыўся сказаць услых і на поўны голас менавіта тое, што ў кожнага кіпела па душы і грызла, грызла дзень у дзень, кожную хвіліну, мучыла сумленне,— кабеціна з ланцужкамі нечакана для ўсіх кпліва ззявіла:

— Ха-ха! Таксама знайшлі мне Лермантава! Таксама знайшлі мне талент літаратурны!

Пасля хвіліннага здзіўлення выбухнула дружнае абурэнне:

— Ты што, кабето, не з тае нагі дзісяй устала?

— Як гэта — Лермантава?

— Ты не прызнаеш яго таленту?

Жанчына не збаялася. Растлумачыла:

— Каб Верабей быў паэт і вялікі талент, даўно у Мінску жыў бы! Сапраўдныя паэты адразу ў сталіцу перабіраюцца!

Галасы ўзмацнелі:

— Во-о дадумаласа!

— Доўго думала!

— А Васілёк, Шолахаў?

— Ну і загну-ула!

— Лю-удзі, пра што вы тут гаво-орыце?! Хіба ж гэта паэзія? Ці ж тое, што ён тут нам прачытаў,— літаратура? Я трыццаць пяць гадоў яе выкладала вучням ды студэнтам — жыццё гэтаму прысвяціла! Я выпусціла цэлы касяк вучоных, інжынераў, партыйных работнікаў, калі хочаце ведаць! Што, што, а па літаратуры я — спецыяліст і ў гэтай справе разбіраюся!

Бліжэйшыя абрынуліся на старую ўжо з лютым абурэннем:

— А табе што ў ім не падабаецца — у Вераб'ю?

— Няўжо вы і самі не бачыце? Падумайце, на якой мове ў Вераб'я ўсё напісана!

— На якой усе мы гаворым — на простай! Якая яна для цябе — і ведаць не хочам!

— То-та і яно, што не хочаце ведаць! «Сярод роз...» Па-беларуску павінна быць «Сярод ружаў». Аўтару самому пра гэта вядома, але дае так спецыяльна — для рыфмы!

— А табе незразумела?

— Ці — шкада?

— Але ці ж так можна ў літаратуры рабіць, лю-юдзі!

— А хто ўстанавіў — можна так ці не можна? Перагародкі для гэтага спецыяльна пазбівалі, ці што?

— У мяне дома дзве... э, не — аж тры веры! Я — праваслаўны бе-ларус. Жонка — каталічка. Сыны — камуністы. А ўнукі — мяшанцы. Людзі — не лес. Гэто там, калі сасна, то і ў дзесятым пакаленні сасной будзе, елка — елкай, а ліпа — ліпай. Мае ўнукі пры гутарцы слово польскае, слово рускае, слово тутэйшае ўвярнуць могуць. I што, яны вершыкаў прыдумоўваць па-свойму не маюць права?

— Па-простаму!

— Ага! Што, яны горшыя за іншых?

— Што тут з вамі будзеш!.. Ну, слухайце далей! Растлумачце мне, па-якому сказана: «Лішыцца чэсці і стыда», «Уместо лепшай долі мы»? Альбо паслухайце яшчэ такі перл — «Хай кожны ўсякага абмане»?

Спрачальнікі глыбока верылі ў тое, што гаварылі, і не вельмі хацелі яе слухаць. Дружна наваліліся на апанентку:

— Хай і ашуквае, па-твойму?

— Сама не бачыш, сколькі шушамяці рознай вакол развялоса, як за глотку бяруць? Шчэ і шляхотнымі словамі пра гэтых гіцляў яму гаварыць?

— Дай ты ве-еры, ба-або!

Тут і Лаўрэн не вытрымаў.

Выгукнуў, што думаў:

— Бо гэто — як пажар! А ратуючы ад агню дабро, слоў не надто выбіраюць: і мацюка загнеш, і па-нямецку ці па-жыдоўску нават вылаешса! Шчэ і на ногу каму наступіш, яблыню, а то і ўвесь садок вакол агню часамі спляжаць! Ніхто і не падумае тады на пажарнікаў крыўдзіцца!

Кожны стараўся давесці сваё. Глухі голас Лаўрэна патануў у агульным гаме, і чалавеку за сябе зрабілася няёмка. Таму больш і не адзываўся.

А старая ўсё не здавалася.

— Я пра Фаму, таварышы, а вы мне пра Ярому! Я гавару пра мо-ву і пра словы, якімі ўсё выражана! Вершы абсалютна непісьменныя — аж вушы вянуць! Дый усе яны нібы рознымі аўтарамі створаныя, таму аніякага з іх ні адна рэдакцыя не возьме! Нават іх разглядаць не стануць — паруку даю!

— Не слухай яе, Санька! Не давай веры!

— Не перабівайце мяне, таварышы! Не паводзьце сябе, бы звычайныя крыкуны!

— От, жыла ўпартая!..

— Не перабівайце, кажу! Памаўчыце ды паслухайце, калі нічога ў гэтым не разумееце! У мяне — трыццаціпяцігадовы стаж выкладання літаратуры ў тэхнікумах і школах, я напэўна штосьці разбіраюся, ці вы такое можаце ўцяміць?

Кабета з гневам абвяла сабраных уладарнымі вачыма бывалага педагога і на хвіліну прымусіла ўсіх змоўкнуць.

— Так, і я не адмаўляю, што ў гэтых вершах гучыць экспрэсія! Роздум ёсць. Пахвальная грамадзянская пазіцыя адчуваецца і пафас, а як жа! Усё гэта ў іх відочнае, я згодна і хвалю Вераб'я за такое разам з вамі! Але ж у паэзіі галоўнае — мова! У гэтых вершах усё астатняе ярка адчуваецца, але мова — жах! Якаясьці абракадабра ды звычайны прымітыў! Бы той, што адразу пасля вайны з-за нашай духоўнай беднасці затопліваў усе нашыя эстрады! Тады нават па ўсесаюзным радыё дзяўчаты не саромеліся спяваць пра «щи и кашу», ды прытупвалі, паўтараючы рэфрэн:

Приходите свататься,

Мы не станем прятаться-а,

А мы девки — хоть куда-а,

Выбираем жениха-а—

Ух! Ух! Ух!..

Тут і Лаўрэн успомпіў, як піскля ў парку выводзіла пра «светофор влюблённый», а ён тады абурыўся — што агульнага з каханнем можа быць у жалезнага светафора, хоць ён і міргае, і нават — каляровы.

На думку Лаўрэна, старая мела ў нечым рацыю. Але ж увогуле нападаць на Вераб'я? Сумлення трэба не мець. Санька ж не лезе ў розныя мікрафоны на сцэну ці ў пласцінкі. Чалавека па-харошаму папрасілі, і ён прачытаў. Ды прачытаў у сваёй кампаніі пра тое, што думаў. Бы іншы мужчына, калі на падпітку ўзнімецца над сталом з чаркай у руках і пачне гаварыць на вяселлі, провадах альбо хрэсь-бінах.

Чаму баба яму рот затыкае?

«Знаток такі з цябе? — кіпела ўжо ўсё ў Лаўрэне.— Перад нямецка-польскай вайной у Зялёную Даліну прыязджаў аж с самой Вільні пан з бародкай — Шырма Рыгор — і такія вершыкі ад мужыкоў нават на спецыяльную машынку запісваў! Потым, казалі, ашчэ і ў кніжку памясціў! А Міша Касцевіч? Не раз і не два выклікалі яго ў Скідэль на пастарунак, і паліцыянт яму казаў тады: «Ты школы не канчаў? Хадзіў толькі па яе калідорах, так? Таму, хаме, пільнуйся гною, свіней ды быдла, а не вершы пішы! Пакінь гэта людзям адукаваным!» А Міхась потым назло ўсім панам да паўпанкам стаў гэтым самым Васільком! Шчэ і рэдактарам у Вільні быў!»

Лаўрэну надта ж хацелася вызверыцца на пажылую: «Ой, бабо, не выпендрывайса! Не паказувай тут сваю культуру, бы той пастарун-ковы са Скідэля — мы таксамо не лыкам шытыя!» Але змаўчаў.

Затое старой настаўніцы дасталося ад іншых. Ад хвалявання ў людзей аж паружавелі твары, заіскрыліся вочы. На пенсіянерку ў заячым малахаі ды з акулярамі на ланцужку накінуліся з усіх бакоў:

— Памаўчала б лепш!

— Што з таго, калі сама граматная і не прымітыўная,— выседж-ваеш тут разам з намі і глядзіш, каб які голуб не капнуў на галаву і табе!

— На зайцава футра!

— Ха-ха-ха-ха!

— Мы, мажліва, і не беларусы, не рускія, не палякі! Але і ўдвох, утрох адной шапкі на галаве не носім! Бо мы, запамятай сабе назаўсёды,— тутэйшыя і простыя, а наш Волесь піша па-тутэйшаму і па-простаму!

— Паспрабуй сачыні хоць так — у жызні не зможаш, хоць і трыццаць пяць лет свае вершыкі студэнтам чытала!

— Каб і сто, тое самае было б! Цыган усю жызню па свеце калясіць, а чаго-небудзь святоваго больш табе вясковы дзядзько скажа, чым ён!

— Дай пайшла ты к д'яблу са сваёй граматай! Колькі цяпер развялоса розных вучоных, а што нам з гэтаго?

— О-о, вучоных зара стало — хоць ты імі Алекшыцкую грэблю масці!

— Дай ты веры, колькі іх развялоса! Бы тае каросты — нікуды не сунешса з-за іх!

— А паспрабуй знайдзі чалавека сярод іхняго кагалу!

— Сумленнаго — не знойдзеш за свечкай!..

— I табе, Ляксандар, няма чаго пасылаць сцішкі нават і ў той «Вожык» — хай там іх нэндза паесць! Паслухай мае добрай парады, я дзело гавару! Бо трапіць да такой — з акулярыкамі на жалезных шнурочках — і кіне, падло, у карзіну! Толькі грошай на маркі дарэмно змарнуеш!

— А што думаеш? Нашаго брата і нашыя болькі такія не ацэняць — ніколі ў жызні! Унь як нам сваё тут хацела ўталкаваць — аж кіпела ўся!

— Нічого, нічого! I ў «Вожыку» знойдуцца простыя людзі ды Саньку ацэняць! Хай пасылае!..

5

Пакуль так гаварылася пра Аляксандра Вераб'я і яго вершы, сам аўтар увесь час не садзіўся. Маленькі чалавечак цярпліва слухаў ды ўсміхаўся сваёй шчырай усмешкай дабрадзея, паказваючы зноў два рады сталёвых зубоў. Глядзеў пры гэтым на ўсіх, нібы перапоўнены якойсьці таямніцай, што ўзвышала яго над прысутнымі і аж свяці-лася ў шэрых вачах.

Нарэшце паэт сказаў людзям пад навесамі гэтак:

— Прашу ваш ужглянуць на маё пішанне з пажычыі агульнага гуманіжму. Бо я вам чэшна прыжнаюша: маю прыроджаны дар для шкладання ў рыфму тэкштаў. Не ведаю, як яно выглядае з рэжонна літаратурнага боку, як тут інтэлігентная дамачка шкажала, але кожнай клеткай шваёй тужлівай душы я вельмі адчуваю, што яўляюша шамародкам.

Настаўніца хмыкнула.

— Во! — упікнуў як нехта, ачараваны надта вучонымі словамі Вераб'я, і гэтым бытта падвёў рысу пад спрэчкамі.

А Верабей дадаў:

— Вы кажаце нажвачча Камаром, Пелуном, Шэршнем... Прож-вішча не мяняю на пшэўданічнае, бо ліпкае павуцінне шлавы мне ні к чаму. Вучоныя ж нашага універшытэта — Ашокіна Екачярына Вашыльеўна, Лінёў Леанід Алякшандравіч і Кажлоў Вашыль Паўлавіч мяне шлухалі і шкажалі — такое яўленне ў мяне роду мышлей. I шчэ шкажалі — будзе гэто так у мяне да шамай шмерці, нічога не шаб'е мяне ўжо ж маёй чвёрдай дарогі. Толькі гумарам пішаць не надта ўмею — не атрафіруечча ў мяне гумар. I дарабляць швае вершы не магу — шамавучка. Насіў іх у наш шаюз пішменнікаў — у дом Эліжы Ажэшкі, але там сядзіць бюракрат. Шкажаў — дарабляць і не думае. У мінулым годзе прыязджаў ж Мінску паэт Пятруш Макаль — такшама дарабляць адмовіўша: чэлы вечар у гашцінічы мае вершы чытаў і на жаўтра аддаў. Таму і не жбіраюша нікуды іх пасылаць — ушороўна рэдакцыі ў шамавучак вершаў, паэм і баек не бяруць. А друкаваць такшама не хочуць.

Вытрымаўшы паўзу, Верабей зноў абвёў прысутных вачыма і аб'явіў цяпер самае галоўнае:

— Пішу яшчэ намёткі для ражвіцця іх у раманы і ўсё жбіраю для мужэя. Многа іх накапіў. Шпецыяльную папку для мяне жавялі ў гіштарычным мужэі — сінюю, будзе яна ляжаць у іх вечна. Пад нумарам. Нават ведаю на памяць якім: «Фонд — восем, шправа — што дваццаць шостая, лішты — ад першага да трышта шорак шош-тага». Вучоныя людзі над гэтай папкай потым будуць шавяліць гала-вой, ламаць вочы ды рабіць выпішкі — шкарыштаюць мае лішты ж вершамі і наброшкамі для прагрэшу. Лішты гэтыя кожны раж у мужэі ў мяне вельмі просяць. I я жгадзіўша — хай шабе яны там ляжаць і атрафіруючча. Хаджу да іх кожны тыдзень. I жара туды мне трэ, бо мушу новае жаняшці...

Па прысутных бытта смальнуў раптам пярун. На хвіліну нават адняло ўсім мову, і слухачы ад якогасьці нібы страху аж паадкрывалі раты, загіпнатызавана ўзіраючыся на паэта і дзівячыся — унь хто перад імі!

Нават старая настаўніца паглядзела на маленькага чалавечка гэ-так, бытта адно цяпер яго ўбачыла. Некуды дзявалася ўжо і яе ўпэў-ненасць. З астаткам недаверу, як бы пад прымусам выціснула з сябе не то насмешлівую, не то паблажлівую, не то ліслівую ўсмешку ды няўпэўнена кінула:

— Ха-ха, возьмуць у музей!.. Дакументы эпохі!.. Атрафіраваны самародак!.. Зрэшты... Чаму не, цяпер туды ўсё бяруць! Валакуць зараз туды і не тахое! Столькі гэтых музеяў цяпер развялося ўсюды — запоўніць жа іх чым-небудзь трэба?!.

Яна ўзнялася, каб пайсці. Але спачатку адчыніла сумачку, кінула вокам у люстэрка. Як павуцінку, кранула пальцам твар, нос, а старыя вусны сцягнула аборачкай і вінавата кінула:

— Ой, трэ мне тэрмінова прывесці сябе ў парадак! Так тут з імі засядзелася, мама мія!..

Пануры дзядок, які ўвесь час не прамовіў ані слова, бытта чакаў сігналу. Усхапіўся, пабалансіраваў на хісткіх адседжаных нагах, злавіў раўнавагу ды буркнуў сабе пад нос:

— Цьфу, як мне абрыдла гэтая селяві!..

Цяпер ўжо некалькі пенсіянераў крэкнулі, узняліся з лавак ды таксама патупалі за Вераб'ём і настаўніцай у горад.

Лаўрэн гэтулькі меў сказаць і пра Васілька, і пра тое, што гаварылі пад навесам іншыя, але з-за сваёй нерашучасці ды нейкай далікатнасці такую магчымасць правароніў. За слабасць гэтую, за комплекс непаўнацэннасці забітага вяскоўца, які ў сабе насіў, чалавека зараз разабрала на сябе злосць.

Падняўся з лаўкі і ён.

ПРА ДРАЎЛЯНЫЯ ВОСІ Ў ТРАЛЕЙБУСАХ. ПРА ГАТУНКІ КАПУСТЫ. ПРА КАРОЎ, КАБЫЛ, АВЕЧАК I ПАРАСЯТ

1

Толькі Лаўрэн вылез з-пад навесаў, як у твар яго пачаў ляпіць той самы цяжкі, мокры і абрыдлы снег, а сырасць агарнула да шпіку касцей. Ад разлезлай снежнай кашы асфальт зрабіўся слізкі, бытта намылены, і нельга было на яго цвёрда ставіць нагу. Лаўрэну адразу расхацелася куды-кольвек валачыся. Ён спыніўся, разважаючы, што рабіць, патаптаўся ў нерашучасці пару мінут.

Тут і ўбачыў свата.

Згорблены, у асеннім макруткім палітэчку, Кірын бацька валокся з вялізным пустым рукзаком у руцэ. Ад разгубленасці Лаўрэну адняло нават мову.

Ані крыху не здзівіўшыся спатканню, сват адразу сваяку вываліў скаргу:

— Лаўрэ-эн, ты разумееш, нейкі алкаш ужо ўсё-ўсё тут падабраў! Да адной-адзінюсенькай пасудзіны вызбіраў — падчыстую, гад, сабраў! Каб ён здох, халера!

У вайну Трафім гарэў у танку, таму ўся скура на яго твары была ў такіх шрамах, што, узглянуўшы на яго, паміма волі чалавек са спачуваннем думаў пра такое калецтва. Працаваў ён у гасцініцы швейцарам. У свабодны час лазіў па вядомых сабе мясцінах у горадзе і збіраў пустыя бутэлькі. Грошы за посуд клаў на кніжку — збіраўся купіць «Запарожца».

Напоўнены сваёй бядой, што здавалася вялізнай, як сусвет, Лаўрэн, выслухаўшы сваяка, аж здзівіўся — маюць жа людзі клопат. Буркнуў:

— А чаму бутэлек нельга тут збіраць кожнаму? Тут жа не хутар твой — горад!

З-за вывернутага франтавым агнём века Лаўрэна ўпікнула слязлівае вока.

Перад тым як адысці, Кірын бацька заявіў з абурэннем:

— Шчэ і сваяк! Скажаш таксама! Гэта — мая зона, якое мае права тут шураваць другі хто?!

Лаўрэн яшчэ крыху нерашуча патаптаўся, затым цяжка ўздыхнуў і неахвотна павярнуў назад. Пад навесам непрыкметна апусціўся на лаўку зноў.

2

Старыя, што так горача абмяркоўвалі Вераб'ёвы вершы, надта ж стаміліся ды папрыціхалі. Лаўрэну выразна стала чуваць, як на самай крайняй лаўцы, дзе жанчыны дагэтуль гутарылі ўвесь час пра штосьці сваё, як бы ў заключэнне тэмы адна кабеціна пачала ўгаворваць другую:

— Кінь убівацца! Думаеш, адно твая такая? Даўно сказано — лепш чорт у хату, ніжлі — іншая нівестка! I не маўчы! Такое табе выкінула, а ты — маўчаць!

— Прыйдзе час, выскажуса.

— Мі-ілая ты ма-я-а! Паслу-ухай ты мяне-е, чалавека быва-алаго! Добрыя аладкі з пятэльні! Калі ўжэ выстынуць, то зусім-зусім не тое! Грэй іх потым ці не грэй — адна халера! Найсамперш вазьмі сябе ў рукі! Адразу! А вернешса зара дадому — зараз жа ёй аб'яві: хопіць здзекувацца!

Яе сяброўка — дакладна гэтак, як гаварылі ў Зялёнай Даліне, баранілася:

— Думаеш, цярпець стану? А нігды-нігдачкі! Ты шчэ мяне не ведаеш! О-о, мяне толькі!.. Ты не думай, што я баюса — нікого цяпер не баюса, от! Ужэ збіраласа пра гэто абоім сказаць і сама, але выпадку не было!

— Бо дурная будзеш, калі здачы не дасі!

— Усё, усё-о, во табе свенты крыж — ва імя ойца і сына і духа свентэго, амэн!

— Ну, то дзякуй богаві, што цябе нарэшце злосць разабрала, цяпер ты за сябе пастаіш!

З суседніх лавак даляцела роўная плынь іншай гутаркі:

— ...I гэтаго золата з брыльянтамі — паўнюткі склеп, дальбух! Па самыя вокны дарагого дабра ў ім навалено! Біжутэрыя ўся жарам гарыць, калі свечку запаліш — аж ззяе! Царкоўнымі літарамі пра яе ў старых кніжках напісано. I ўнукі, і праўнукі пра яе ведалі, але хітрыя ксяндзы з панамі нікого не падпускалі да склепа. Як хто разнюхае пра скарб, так яго розныя змеі з павукамі і адпалохаюць. А такі малады вучоны пра ўсё вычытаў у царкоўных кніжках ды пачаў да склепа дабірацца. Але яго забілі! Маладо-ого вучо-онаго і файнаго хлопца — забілі! А потым — забілі кінжалам і другога... Страх, якая файная кніжка. А называецца — «Альшанскі замак». У іншай — пра тое, як памешчыкі чучалы на коней садзілі і дурных мужыкоў палохалі, каб на паляванні ніхто таму каралю, Стаху, не перашкаджаў. Таксамо файная і яна...

— ...Самшы-ыт, самшы-ыт, шляхотнае дрэва, ды ўсё такое! А ў Піцундзе бачыў на ўласныя вочы, як вуліцу падмятаюць мяцёлкамі з самшытавых галінак! I на бамбуковым кійку шляхотнасць гэтая, і каля пальмаў і сіняго мора, а тым самым самшытам па смецці і каменнях — джэр-р! джэр-р!..

— ...Учора падлічыла, у маім доме не быў ніхто старонні ўжо амаль шэсць гадоў! Падлічы-ыла, падлічы-ыла, і так мне стало страшно і так сябе шкада! I тады я на цэлы свет зазлавала! Забегла на пошту ды кажу: «Усё, пенсію мне цяпер насіце, бо я хадзіць па яе адмаўляюса! Хопіць, цярпела! Хоць жывого чалавека ўбачу ў сябе адзін раз на месяц!»

— ...Вядомо, сляпы ён і кульгавы, але ж чалавек шчэ моцны, свой дом мае ў Ласосне над рэчкай, агарод з садком. Меліса распісацца. Але прыслаў сястру з наказам — прыйдзі да яго нанач. Хоча пераначаваць са мной і адно тады скажа, будзе распісувацца ці не. Сяджу тут ды думаю — што мне рабіць, каго папытацца і параіцца!..

— Ой, не кажы, мілая. I мне надто вядома хвароба адзіноты. У «Кракадзіле» бачыла карыкатуру на старую, што падглядвае за суседзямі ў дзюрку ад ключа. Мастак файно яе размаляваў — з крывым носам, згорбленую, з усмешкай на зморшчаным твары. Я паўзіраласа на той малюначак ды сабе падумала: хоць і маляваць так умееш, а гіцаль ты з гіцляў! З каго смяешса, са сваёй мацеры?! Паса-дзіць бы, як тую дзекабрыстку, у турэмную камеру і цябе гэтак ад-наго-адзіношанькаго сярод мёртвых муроў ды трымаць у іх да самай смерці, ты ж тады праз усе шчылінкі выглядаў бы ка божы свет!

— Ну. Іншы — смешачкі яшчэ строіць. Ты чалавека, які ў бядзе, пашкадуй!

— Ого, пашкадуюць яны цябе! I я не раз сама сябе пытаю — чаму якы такія?

— С жыру бесятся...

— ...А мая ўнучка ўчора просіць: «Баба-а, нарадзі мне браціка! Няма з кім гуляць — браціка хацу!» — «Не магу унучанька, чаго — не, таго — не!» — талкую. «Не-е, ты ўсё мозас! Мамку мне нарадзіла, ага?!» Дзіцё-о шчэ горкае, а ты тут гаворыш — ужэ нявеста!

— I мой шчэ зусім-зусім дурненькі. Дзісь яму кажу: «Калі вырас-цеш, ей-бо, хвацкі з цябе хлопец атрымаецца! От дзяўчаты стануць бегаць за такім зухам!» А ён мне, ведаеш, што выпаліў? «Я іх не баюса — і так мяне не дагоняць!»

Лаўрэн убачыў, як распараная Ліза нагнулася ды нешта з асфальту падняла.

— Глядзіце, і тут хлеб валяецца! Шчэ які ладны кавалак белага батона з першагатунковай мукі!

...В нем — здоровье, наша сила,

В нем — чудесное тепло.

Сколько рук его растило,

Охраняло, берегло!..

— Такі вершык мая ўнучка ўчора зубрыла! Як у іншых і рука падымаецца — недаедзены хлеб выкідваць на вуліцу, хай сабе нават і галубам! А гэтыя бестыі такімі сытымі ігасталі, што ўжэ, бачыш ты іх, і булкі не дзяўбуць!

Азваўся Лаўрэнаў сусед:

— I я на гэтае марнатраўства не магу ўзірацца! Ваяваў, ваяваў са сваімі, а да іх — бы гарох аб сцяну! То больш — Му іх пад халеру, хай жывуць, як сабе хочуць, калі такія разумныя,— нянькай мне ім век служыць?

— Дома кавалкі каторы рок і я даядаю! Нават не прыпомню, калі свежую булку ў рот браў! Маладыя мае Дурні смяюцца з мяне, скупяр-дзягай абзываюць, куркулём, шчэ неяк, вычытаным у кніжачках сваіх,— ну і хай! — прызнаўся Ляшчук.

Тое самае мог бы сказаць Лаўрэн і аб сабе. Аніяк не Згаджаўся з тым, што нявестка рэшткі стравы вывальвала ва унітаз. Калі пасля абеду на белых фарфоравых сценках зноў заўважаў сляды морквы ды капусты, у яго адразу на цэлы дзень псаваўся настрой. Ды яшчэ агортваў забабонны жах. Бы ў дзяцінстве, калі палохалі адзін аднаго — не мачыся ў агонь, рэчку і на хлеб, бо маці памрэ, а бацьку разаб'е параліч. У такія дні да вечара хадзіў, як атручаны, прыдумваючы спецыяльныя чаны для кожнай кватэры і нават ужо ўяўляў, як такі посуд з адстаўным маёрам потым валачэ ўніз.

«Дабра гэтаго з адной вуліцы хапіла б на пракорм цэлай свіной ферме! Шчэ з якім апетытам свінні латашылі б баршчы ды пракіслыя малочныя супы з учарашнімі булёнамі, камякі маннай кашы, на малацэ згатаванай. А так? Марнуецца ўсё за ніц.

Калі ў Зялёнай Даліне старшыня калгаса заржавелыя рэшткі трактара, паламаныя плугі, не дай бог, не здасць на металалом, яго адразу штрафуюць. I вельмі разумно робяць. Марнатраўства ад ляноты ды абыякавасці куды горшае, чым пакража — злодзей тым, што ўкрадзе, хоць пакарыстаецца!

Тады чаму ж і за хлеб міліцыя не карае гэтак, хібо ён дастаецца лягчэй?»

— ...Сясцёр і бацькоў абоіх шчэ мае. Мае нават ладную хату з верандай,— даляцеў да Лаўрэна здалёк жаночы голас.

Не, там, здаецца, звычайная бабская балбатня.

Увагу яго прыцягнула яшчэ далейшая лаўка, дзе гаварылі пра самшытавае дрэва. Там пару яго равеснікаў не прымалі ўдзелу нават у абмеркаванні вершыкаў Вераб'я.

«I чым яны аж так зацікавіліса?!» — Лаўрэн непрыкметна перасеў да мужчын.

На адным чалавеку была новая вушаначка з чорнага каракулю, а на другім — стаўбуністая капічка з каракулю шэрага. Абодва мелі на сабе палітоны з дарагога драпу ў сіняватую елачку. Дакладна такое сукно да вайны ткалі беластоцкія сукнавалкі — варсістае, цёплае і надта моцнае.

Лаўрэн стаіўся ды паслухаў, як чалавек у вушаначцы дзівіцца:

— I чаго гэтыя буркліўцы ўсё звэнгаюць — тое не так, гэта — не гэтак і не па-іхняму. Калісьці з-за звычайнай солі ўзнікалі крывавыя войны і бунты, гарэлі гарады і вёскі, гінулі цэлыя плямёны з-за яе, а цяпер — калі ласка, соллю пасыпаем гарадскія вуліцы! Зараз і свет, і людзі, і матэрыяльныя вартасці, нават звычайны лес, нават вада, нават паветра I астатняя прырода — цалкам іншыя! Другія звычкі! Другая вопратка! Іншыя нормы паводзін! Іншыя густы! А мы прыйшлі ад ваннаў ды каляровых тэлевізараў, апрануўшыся ва ўсё моднае і, бы марскія ракавіны, шумім ды шумім рэхам даўніх хваль! Буркуны бязмозглыя! Гэтыя розныя абгаворы ды бурчанне — мана ды той самы наркотык, аб якім столькі газеты цяпер пішуць! Трэ мірыцца з рэчаіснасцю, а не ўпарта і па-маньяцку валкаваць — гэта кепска і тое дрэнна, таго нельга, сяго не відаць, а калі і ўбачыш, то яно не такое, бо раней і трава расла зелянейшай, і цукар быў куды саладзейшым ды больш белым, і сонца лепш свяціла!

Напарнік у шэрай капічцы запярэчыў:

— Не кажыце, Макар Апанасавіч! Усё ж такі мы былі нечым багацейшымі! Жылі сярод «братьев пашнх младшнх». А цяпер — зайца жывога дзеці не ўбачаць нават, хіба што ў заапарку! Сколькі ў майго бацысі было на вёсцы адной капусты, давайце палічым. Зялёная ў галоўках — раз. У галоўках кіслая — два. Кіслая шаткаваная — тры. Успомнім, малако тады якое давалі дзецям? Яйкі — якія? Што за бульбу цяпер гаспадыня на стол нясе? Таксама хімізаваную, бы тыя напічканыя хіміяй фрукты, бы ўсё астатняе. Ужо нават мы і памірыліся з такім станам ды пачынаем забываць, што можа быць іначай. А сколькі бацька мой кажухоў меў? Да кароў і свіней — адзін. Для вывазкі лесу — другі. На кірмаш ці да гасцей паехаць— трэці апранаў. Не меней было іх і ў маёй мацеры. Цяпер жа маладыя чортведама што аддадуць за кажух свінскі.

— Тут вы маеце рацыю.

— Праўда! Учора на маіх вачах у тралейбусе да нейкага дзядзькі прычапіўся хлапец: «Папаша, прадай за сто рэ — кладу сотню адразу!» Чалавек маўчыць. Ён не адстае. Пасажыры рагочуць, бо кажуху таму — што чалавеку, напэўна, гадоў за паўсотню. Давай я талкаваць юнаку — глупства, браце, выдумаў. Навошта табе ён спатрэбіўся раптам? Для цябе, маладога, у ім надта невыгодна, I на здароўе табе такая хламіда можа пашкодзіць — спарышся. А той: «Нічога ты, папаша, не кумекаеш. Цяпер эпоха рэтра — вяртанне да старога, усёк?» Я яму і заяўляю: «Слухай, сынок, калісьці дзядзька гэты і на восях дзеравяных ездзіў. Тады давай ужо і восі ў тваім матацыкле ці ў гэтым тралейбусе заменім на дубовыя альбо букавыя, аднак ці ты захочаш?» I што ж вы думаеце? Маладое боўдзіла аж падскочыла ад радасці: «Эўрыка, дзед! Во будзе клёво — шык!» — «Дзе ж ты, дурню яловы, тых стэльмахаў возьмеш, карэтнікаў, кавалёў, што ўсё гэта майстраваць калісьці ўмелі? Вы ж на гузічкі любіце адно націскаць ды на рычажкі!» — ківаю галавой з палітаваннем.

— А ён — што?

— А ён? Рагоча разам з пасажырамі!

Макар Апанасавіч прызнаўся:

— А мяне, думаеце, выбрыкі маладых не шакіруюць? Шчэ як уражваюць! Часамі гляджу на іх і, здаецца, пачынаю разумець тых іспанскіх канкістадораў, што надта дзівіліся з індзейцаў, калі дзікуны з дзідамі ў руках адзін перад адным перліся мяняць золата на бліскучыя шкелцы. Але ўспомніш сваю маладосць, спахопліваешся адразу — гэта ж усяго чарговы выверт моды. Яны заўсёды алагічныя і праходзяць у маладых, як той насмарк. Сапраўдныя вартасці застаюцца непарушнымі — даўняя святая ісціна.

— I тут з вамі цалкам згодзен.

Прыстойна апранутыя памаўчалі. Даляцела гутарка бабуль з недалёкай лаўкі:

— Зяць — дзе яго ўзяць!

— Чаго ж табе прыбядняцца — маеш аднаго!

— А-ай, лепш, каб яго і не было!

— А ты што?!

— Ну! Прыйдзе на абед і, дальбо, няма каго за стол саджаць — такі замухрыжкаваты. Занудлівы — ні бэ ні мэ.

— Падбадзёр, душой падымі!

— Ага! Такого нават у каляровы тэлевізар увапхні, а ён будзе чорна-белым. За добрым мужам і варона жонка, а як мая з ім жыціме — не ведаю!

Зноў загаварыў прыстойна апрануты:

— Ат, што я такія банальнасці разводжу — самі выдатна ўсё ведаеце. Лепш пагаворым пра іншае. Скажыце, як пераносіце выхад на пенсію?

— Пакуль што — цярпіма. Толькі дзяваць сябе няма куды — от бяда. А ноччу вучнёўскія сшыткі сняцца. Памылкі ўсё праўлю і праўлю — бытта, прашу прабачэння за натуралізм, вошай у іх даўлю, даўлю і даўлю. Кашмар!

— А мне яшчэ вайна спіцца. То сам ад немцаў драпаю, то іх па лесе ганяю. А сёння прыплялося, бытта сцапалі мяне паліцаі. Бытта сядзім у засадзе. На нас прэ рота нахабных бобікаў — у чорных шынялях I з белымі каўнярамі ды абшлагамі шырокіх рукавоў. Я націскаю на спуск свайго «пэпэша», але аўтамат чамусьці не страляе. Бобігі ўжо перада мной. Бачу выразна сытыя морды. Вымаю стары дыск, паспяваю ззмяніць новым. Цісну на спуск шчэ раз і — тое самае! Абкружылі і цэлай гурбой наваліліся на мяне. Скруцілі, вядуць некуды. Мне надта крыўдна, але паправіць нічога нельга. I тут я, спатнелы, прачнуўся. Гзтак — ледзь не кожную ноч!

Абодва пенсіянеры за Лаўрзна былі значна маладзейшымі. Ён адчуў да мужчын зайздрасць, што, як роўны роўнаму, могуць выліць свае душы, і ад крыўды слухаць больш не стаў.

Дамоў вяртацца? Няма чаго. Лаўрэн з роспаччу прыгледзеўся — куды б перасесці яшчэ. А мо такі плюнуць на ўсіх тут ды пашнэндаць па горадзе?

Не, там усюды макрэнь — лепей пару гадзін ужо пацярпець тут. Дзень цяпер кароткі.

4

Агорнуты ўсё тым жа неспакоем, неяк непрыкметна для сябе апынуўся Лаўрэн нарэшце ў самым кутку навеса. Апынуўся там з намерам — дасядзець на гэтым месцы да канца.

Побач двое старых правілі сваё:

— Ат, паміраюць і маладзейшыя! У гэтай спразе блату ні для каго не бывае. Тут існуе няўмольны закон:

мусіш быць цёнгле тым самым раварыстам ды глядзець толькі ўперад. Пачнеш прыглядацца сабе пад колы — паляціш адразу ў кювет!

— О-о, стань толькі прыслухоўвацца да сваіх балячак, хвароб, настрою, аналізаў — так і наклічаш бяду, бо памірае не стары, а — спелы! — згадзіўся з сябрам напарнік.— Каб адцягнуць ракавы момант, трэ быць заўша ў форме ды абавязкова нечым займацца! Трэ пазодзіць сябе не гэтак, як мы, абібокі,— цягнем і цягнем рызіну з раніцы да вечара!

«Святая праўда!» — надта хацелася сказаць Лаўрэну, але ён толькі цяжка ўздыхнуў.

Перад яго вачыма адразу ўзнік хутар з клопатамі: аб агародзе, садку, вуллях ды парсюку, а душу агарнула адчузанне непапраўнай страты. I яму захацелася раптам абрынуцца на абодвух франтавых суседзяў з крыкам, бытта яны ва ўсім вінаватыя:

«А калі займацца няма чым, тады як, падкажыце?! Калі табе, бы ў той Паловкаўскай багадзельні, застаецца толькі кастлявай. каханкі выглядаць кожны дзень?! Калі табе і з матраца раніцой не хочацца ўставаць?! Калі табе і глядзець ні на што не хочацца, нават — на родных дзяцей?!.»

Але Лаўрзн праказаў гзта сам сабе толькі ў душы, бо спазма абручом хапіла за горла. Адно адзавіся, голас уздрыгане і расплачашся, бы тая баба. Пад навесамі — як ва ўсіх клубах зямное кулі, мужчыны, прынамсі, трымалі свецкі этыкет.

Старыя ўздыхнулі. Той, хто правіў пра раварыстаў, праз хвіліну кінуў:

— Глядзі ты, што за макрэнь! Што за агідная пагода! Так і беражыся, каб не прамачыць ног!

— А я цэлафанавыя мяшочкі на ступакі нацягваю і — ніц, ногі кожны раз сухуткія пасля двара. Раю і вам так рабіць.

— Ха, мяшочкаў у мяне — шуфляда цэлая! Дзякуй за ідэю — ніколі не здагадаўся б!

— Калі ласка, ідэі раздаю за так.

З мінуту памаўчалі зноў.

— Надзор'е — глупства. Як-небудзь перажывем у цяпле ды пры хлебе. I да хлеба маем. Радыё слухалі? Толькі сціхла ў В'етнаме, і ўжо заварылася, здаецца, новая каша ў Бейруце! Каб толькі тыя Рыганы, хай яны рагануць, няхай, сусветнай калатнечы не наклікалі на нашыя галовы!

— О-о, капіталісты сталі куслівыя, бы тыя мухі перад смерцю восенню!

Абвялыя пенсіянеры задумаліся зноў. З задняй лаўкі даляцела катэгарычная заўвага напар-ніка Макара Апанасавіча:

— Ат, вясковы хлапец — не гарадскі. Ён табе не па адных вусіках адрозніць жыта ад пшаніцы! Затое гарадскія юнакі бездапаможныя — бы даваенныя польскія паненкі з багатых дамоў! Вясной чакаю на прыпынку тралейбуса, а яго ўсё няма. Побач — выкладчык з медінстытута з пустым партфелем пад пахай і яго студэнт з дубчыкамі ў руках. Час доўжыцца, а машыны не відаць. Выкладчык, чую, і пытаецца ў свайго студэнта: «Што ў цябе ў руках, Жора?» А той: «Галінкі».— «Адкуль іх вязеш?» — «У парку дзерава пілуюць, і я наламаў во».— «Навошта гэтае смецце табе?» — «Пастаўлю ў інтэрнаце ў ваду — хай на акне распускаюцца. Зялёныя лісцікі будуць».— «А-а, малайчына! Якое ж гэто дрова?» — «Дзікае».— «Што ты выдумаў, юна-ча, такога не бывае! Галінкі грушы ў цябе, яблыні, ліпы, зярбы?» — «Не-а. Гэта — коцікавае». Чулі калі-небудзь такое?

Сказанае абодвух пенсіянераў надта пазабавіла. Яны нават зірнулі на Лаўрэна ды спыталі вачыма — а ты што на гэта скажаш, сусед?

— Ну, во! Вясковы з такога бездапаможнага гараджаніна-беларучкі, напэўна, парагоча. У-ух, сколькі гэтых чыстаплюйчыкаў развялося зараз усюды! Паставіць такі мамін сынок на акно дубчыкі ў вазе і лічыцца — з прыродай бытуе!.. Вясковаму не трэ прыроду на акно валачы! Вясковаму вусікі з каласкоў можаш нават і паабрываць, але ён усё роўна пшаніцу ад жыта адрозніць! Ён ноччу возьме ў руку і скажа, дзе што!

— Напэўна — скажа.

I старыя перасяліліся душамі ў вёску, а разам з імі — і Лаўрэн.

Пенсіянер, які правіў пра раварыстаў, з сумам праз хвіліну ўздыхнуў:

— Зараз там рунь зелянее!..

— Шчэ як! — згадзіўся другі.— Толькі быдла на яе не выганіш — каровы раллю змарнуюць, бо зямля шчэ добра не прамерзла — капыты праваляцца.

— Хіба што авечак.

— Та-ак, оўцы лёгкія, іх мо-ожна!..

Усё Лаўрэн мог выцерпець, толькі не гэта. Што яны плятуць тут, старыя абібокі?!

Ён раптам асмялеў да таго, што абодвух разумнікаў гатоў ужо быў стукнуць.

— Таксамо мне гаспадары! — кінуў строга.— Выгані авечак у такую халадзіну на дождж са снегам, воўна іхняя ўмэнт намокне, і запаленне мураванае! У такіх выпадках калісь старыя людзі казалі — матыль на лёгкія падзе! Авечка адразу і абвяне! Маркітаць яна нават не захоча!

Мужчыны са здзіўленнем узнялі на яго вочы. Нібы прызнаючы ў Лаўрэну свайго начальніка, яны з-за прамашкі як бы нават паменшалі ростам. Адзін за адным разгублена прашапталі:

— Воўна намокне, вядома...

— Асабліва — у марыносаў...

— О-о, колькі ўбярэ такі кажух вады ў сябе!..

— А я і не падумаў адразу — во што значыць даўно вёску пакінуць!..

— I адарвацца ад сваіх каранёў...

На лаўцы нейкі час панавала няёмкае маўчанне. Тады адзін з пенсіянераў, прытворна ўздыхнуўшы, вымавіў:

— Як бачыш і Новы год. А там каровы пачнуць цяліцца...

Напарнік няўпэўнена пацвердзіў і сказаў штосьці сваё. Абодва пазіралі ўжо ў бок Лаўрэна ды паміма волі паніжалі голас — ад павагі да яго вопыту адчувалі сябе пры ім зараз няўтульна.

А Лаўрэну было ўсё роўна, што ўмяшаўся ў чужую гутарку ды ад-наго і другога — мабыць, важных некалі спецыялістаў ці начальнічкаў — абсадзіў. Яго душу таксама агарнулі шчымлівыя ўспаміны і прымусілі забыцца, дзе ён і што з ім.

5

Лаўрэн цяпер надта пакутаваў, што пакуль тут валэндаецца з канца ў канец чужога горада, там, у Зялёнай Даліне, адбываецца вялізнае таінства прыроды — набрыньваюць, бы вясновыя пупышкі на бярозе, жываты ў кабыл і кароў. Рагулі носяць у чэраве дзвесце восемдзесят дзён, а кабыла — трыста сорак. Міне гэты тэрмін, і пачнуцца выбухі — па ўсёй ваколіцы, па ўсіх вёсках, вёсачках і хутарах...

Лаўрэн адчуў сябе ўжо знаўцам у жывёлагадоўлі ды такім, бытта жыў на свеце сем разоў і кожны — толькі гэтым і займаўся, што прымаў у жывёлы ацёл, што паіў, карміў, выхаджваў, лячыў і даглядаў сцельных, падбіраў прыплод.

Сзрца яго наймацней хілілася да кароў. Бо істоты гэтыя — разумныя і шляхетныя. Калі прыйдуць на дойку, згодна становяцца адна за адной каля загарадкі ў чаргу да «ёлачкі», цярпліва ды паважна чакаюць і маўчаць, бытта пра штосьці адно ведаючы. Нават прапускаюць уперад сябе самых малочных, бо тыя таго заслужылі — не ўсе людзі ў магазінах ля прылаўка ці на вакзалах ля білетнай касы так сябе паводзяць.

«Статак быдла» бывае часцей у людзей, а ў чарзе кароў пануе згоднасць і ўзаемная павага.

Як удзячна ўмеюць узірацца, калі ім дагодзіш! Як бяруць за сэрца! Бываюць нават яшчэ і крыўдлівымі! Бывала, п'яны Рубдвац-цаць прывалачэцца на ферму, узніме вэрхал ды сваю даярку давядзе да слёз, і, глядзіш, каровы ўдоі хоць на адрабіну, а знізілі. Новы старшыня ў Зялёнай Даліне ўвёў на фермах музыку. Калі часамі не гучыць, каровы так і паглядаюць здзіўлена на дынамік.

А якая з каровы маці!

Лаўрэн ведаў — у тлустамалочных рагуль цяляты родзяцца кволымі. Ну і што? Затое хутка растуць, бо прырода карове ў малако прэ многа тлушчу.

У кабылы малако зусім рэдкае. Затое жарабя родзіцца дужым — нават здольным адразу ўзбрыкваць. Калісьці ён заехаў у Велькую Бераставіцу да млына пытляваць жыта, бо на бацькавым быў толькі просты размол з крупарушкай, і — ажарабілася кабыла. Хацеў пакласці малое ў палукашак, а яно не далося. Пару гадзін яшчэ забавіўся ў мястэчку, і потым жарэбчык прыйшоў за мацерай сваімі нагамі аж у самую вёску. Толькі ўвесь час кабыла надта неспакойнай была — аж спацела, бедная, ад трывогі.

Ат, колькі цяпер тых коней. Як павыбівалі іх у вайну, так з той пары іх менш і менш...

Вельмі ж малымі ды слабенькімі прыходзяць на свет парасяты. Ды малако ў мацеры — адзін тлушч.

А яшчэ ў парасят абуджаецца адразу такі апетыт, што даводзіцца часамі браць авечыя нажніцы ды сашчыкваць ім малочныя зубікі, бо інакш гэтыя маладыя хуліганы мацеру сваю загрызуць аж да смерці. Сашчыкнеш, і пасля свіны вывадак як бачыш становіцца на ногі.

Столькі часу ён ужо быў на пенсіі, але адшчыкваць некаторым парасятам малочныя зубікі загадчык фермы кожны раз прасіў Лаўрэна — у яго лёгкая рука, уся вёска пра гэта ведала. I хоць зараз Лаўрэн выдатна разумеў, што на апарос яшчэ зарана, але раптам яму здалося — у Зялёнай Даліне яго вельмі ўсе чакаюць не дачакаюцца, і ён абавязкова павінен зараз жа туды адпраўляцца. Нават успомніў, куды сунуў у хлеўчыку за бэльку авечыя ножніцы.

Яшчэ запіхнуў туды за бэльку жалезнае пута — новае, нямецкае. Запіхнуў добра насталяваную бацькам Мірона сякеру, а заадно — бязмен, спушчадла для кароў, каб лягчаць іх, швайку калоць вепрукоў ды касу-васьміручку — усё самага лепшага гатунку: навостранае, бы агонь, і падагнанае да рукі...

Гэты ўспамін Лаўрэна ўсцешыў яшчэ больш, дадаў веры ў сябе і ўпэўненасці — бытта таму кавалю на чужбіне, які ўспомніў раптам пра сваю кузню на ўскраі вёскі.

А яшчэ яму нагадаўся садок.

Каторы дзень лепіць і лепіць снег з дажджом, але ж ці гэта для садка вада? Пад кожную яблыню, грушу ці сліву-венгерку трэба на зіму выліць вёдзер з трыццаць пяць. I поўных! Потым яшчэ над карэннямі зямлю мусова абкласці пластом гною — толькі тады дрэвы здольны накапіць дастаткова сокаў і пад канец лета дадуць табе фрукт — хоць заваліся. Аднак і пасля глядзі ва ўсе вочы. Пільнуй, каб дрэвы не памарнавалі чэрві, бо сакавітае лісце ад сытага дзерава для валахатага чарвяка — цукерачкі. З нашэсцем гусеніц ніякія вераб'і не змогуць справіцца?

А пропалісу колькі засталося ў вуллях?

Надта цягнула прыкласці вуха да вулляў і паслухаць пчолак. Ці жывыя яны? Ці не завяліся ў іх мышы? Бульбе цяпер ад каларадскага жука летам няма ратунку, але ж з той самай «Амэрыкі» прыйшоў і пракляты варатоз. Кляшча гэтага ніхто толкам не ведае як і зводзіць...

Ні садка паліць, ні пропалісу ўзяць, ні праверыць пчолак на варатоз не паспеў.

Ну і што, калі развітаўся з дрэвамі і вуллямі назаўсёды — паміраць збірайся, а жыта сей. Зрэшты, паліваць садок на зіму, як і скрэбціся ў вуллях тады было яшчэ надта рана — так, напэўна, усё і засталося да снегу.

Ад балота цэлы загончык задзічэлых грушак вымахаў больш як на метр. Яшчэ вясной можна было іх прышчапіць. Але вырашыў — хай дзічачкі крыху падрастуць, укараняцца добра і ўзмацнеюць. Хто іх цяпер раздзічыць? Зараз на хутары зусім чужыя людзі — перасяленцы з-пад Караганды. Мажліва, яны і сумленныя ды гаспадарлівыя, але ж ім яшчэ, напэўна, не да яблынь і груш — самі не абсталяваліся як след. Трэ хоць падказаць людзям, бо дрэвы ж ні ў чым не вінаватыя. Хоць яны і жывыя, але — бездапаможныя, бы малыя дзеці.

Лаўрэну невыносна захацелася ў сваю вёску, дзе ў яго ўсё гэта было.

А яшчэ кожны дзень, кожная гадзіна і нават мінута былі ў яго там напоўненыя аж да самых краёў. Ды былі напоўненыя гэткім хвалюючым і значным зместам, што, здавалася, цэлы свет на ім клінам сышоўся.

Збіраўся Лаўрэн у Зялёную Даліну і раней — Уладзік абяцаў завезці. Для блізіру нават аднекваўся — бытта няма чаго яму туды перціся, няма на што глядзець, няма каго слухаць, няма нічога там цікавага. Але на самай справе чакаў гэтага, як самага вялікага свята, і аніяк не мог дачакацца.

Да суднай гадзіны сваёй гэтак можна цягнуць ды выглядваць — мала чаго наабяцае каму Уладзік.

I Лаўрэна агарнула ўжо такая прага хутчэй быць на хутары, што ён цвёрда вырашыў — хопіць чакання. Што, палонны ці які парабак ён у сыноў і нявестак? Заўтра, каб нават валіўся з трэскам і дагары нагамі станавіўся цэлы свет, а ён з самай раніцы абавязкова туды адправіцца.

ГАРАДСКІ ДАБРАБЫТ. ПТУШКІ, ГНЁЗДЫ І СІЛА ГЕНЕТЫЧНАЙ ПАМЯЦІ

1

Як звычайна, Лаўрэн устаў вельмі рана — сваім сіпатым металёвым галаском зязюлька ў насценным гадзінніку пракукавала толькі пяць разоў. Па тым, як лёгка адарваўся ад сну, вызначыў — выспаўся аж занадта. Прачнуўся з сэрцам, напоўненым радасным чаканнем — бы ў далёкай і светлай маладосці перад танцамі і вечарынкай. Каб нікога не трывожыць, святла не ўключаў. Пастаяў у зале ля акна. Паўзіраўся на мутныя агні соннага горада ды вызначыў — з неба зноў шлёпае густая макрэнь. Але зараз стала яму ўсё роўна. Пакурыўшы ля форткі, успомніў пра свае грошы — трэба ж будзе купіць білеты ды, відаць, у калгаснай сталоўцы папалуднаваць.

Цяпер у яго бляшанцы ляжала больш шасці соцень — уся скрыначка набічкавана «гатоўкай».

Навобмацак зняў з шафы бляшанку. Выграб верхняга чырвонца ды піхнуў у кішэню штаноў.

Тады вывалак са схованкі, паставіў у прыхожай боты з доўгімі халявамі — на вёсцы цяпер самая гразюка, а ўсе дарогі развезла на кісель. Абутак звечара, хаваючыся ад сваіх, старанна пашмараваў разагрэтым свіным тлушчам — як рабіў і ў сябе на вёсцы ў слякотныя дні, а для большай пэўнасці нацягнуў цэлафанавыя мяшочкі і толькі тады абуў боты.

Параўнаў кажушок з курткай. Спыніўся на апошняй — таксама цёплая, затое лёгенькая — бытта з павуцінкі ды і вада да яе не прыстае.

Цяпер завагаўся: адпраўляцца да снядання ці — пасля. На гэты раз Уладзік начаваў дома, і Лаўрэн вырашыў — аб сваім намеры сыну аб'явіць за сталом.

Падрыхтаваўшыся гэтак, сам сабе скамандаваў —ну, Лаўрэне, хопіць табе, хлопец, тут іграцца, як пан Вішпінг, хопіць цягнуць рызіну!

Скатаў на падлозе матрац, піхнуў яго на антрэсолі. Прасцірадла, як звычайна, акуратна склаў цаглінкай і кінуў на табурэтку. Затым выняў з шуфляды электрабрытву, што падараваў сын, калі бацьку споўнілася семдзесят пяць. Доўга тыкаў у сцяну вілкай, шукаючы разетку. Знайшоўшы, пачаў галіцца.

Заспаная Кіра неўзабаве прыйшла будзіць малога — Ігара гэтак рана чакаў дзіцячы садзік. Адзела яго і закамандавала:

— Мыцца бяжы! Толькі там — без фокусаў, бо я цябе ведаю! I не налівай!

— Узэ не буду...

Калі абоё пайшлі, сонная Святланка гупнула босымі нагамі на падлогу, выцягнула начнічок ды прысела. Зрабіўшы сваю справу, зноў юркнула пад коўдру і на хвіліну зусім прачнулася.

— Дзяду-уля, чаго так рана ўстае-еш?! — прасіпела надта здзіўлена.

— Трэбо, унучка.

Хвіліну думала.

— Дзе-ед, а было так, каб ты прачнуўся позна?

— Хто яго ведае, не думаў над гэтым.

— А ты падумай!

— Мо і здараласа...

— А ў колькі?

— Мо калі і ў сем, як шчэ твая баба жыла...

— Ой, о-ой, у се-ем, умо-ора! А мы ў нядзелю ўстаём у дзе-е-сяць! I — пазне-ей! А я магу — і ў двана-аццаць! А табе — у сем позно, умо-ора!

— То хай пойдзе табе гэто на здароўе, унучка. Бо чаму і не паляжаць табе, калі можно. Праўда?

Але малая ўжо, сагнуўшыся, як складаны ножык, сапла носікам у глыбокім сне.

Пад грузным мужчынскім целам праскрыпеў паркет — па кватэры хадзіў ужо і сьш.

Жонка на Уладзіка напала:

— Прыехаў?

— Ну, сама бачыш...

— А чаго-о? Каб зноў да вечара праляжаць пад халернымі сваімі «Жыгулямі»? Дзеля гэтага мог і не прыязджаць!

— Унь як спатыкаеш свайго мужа?

— А як мне цябе спатыкаць — з аркестрам?! Шчэ гэты стары пад нагамі тут блытаецца на кожным кроку!..

— Но, но-о, уважай на заднія скрэнты!..[[46]]

— Што «но-о»? I на якія скрэнты мне яшчэ ўважаць, мала мне скрэнтаў сваіх? Мо няпраўду кажу? Раней у цябе была неразлучная кампанія для выпіўкі і гульні ў даміно, а цяпер новую завёў — гэтай заразе аддаешся і нават не ведаеш, што робіцца дома! Чакаеш, чакаеш яго з рэйса, ён нарэшце з'явіцца і не глядзіць, як ты тут разрываешся ды жылы з сябе цягнеш,— нічога лепшага не прыдумае, як адразу мэнтнуць у пракляты гараж! Каб ён сінім агнём згарэў разам з тваёй машынай! Каб тую тваю буду перуны ўшчэнт разнеслі і не пакінулі следуі

— I чаго ты ад мяне, бабо, хочаш? — агрызнуўся муж.— Лодыра ганяю ці — укалываю? Ну, скажы!

Нейкі час толькі чуваць было, як бразгае посуд.

— Б-бляха, тыраю, як пракляты, дзень і ноч, дзень і ноч, бы той цягавіты вол які! Грошы табе прыношу? Прыношу! Табе іх мала? Скажы, скажы, мо ў тваіх сябровак мужыкі болей прыносяць сваім жанкам?

— Бытта ў мяне сяброўкі ёсць! Бытта я маю час з кім сябраваць! З-за такога мужыка мне няма калі нават словам перакінуцца са сваёй роднай мацерай, а не з людзьмі!

— Ты не выкручвайся, а кажы — тваім напарніцам па рабоце мужыкі больш грошай прыносяць?

Праз хвіліну:

— А-а, няма чым крыць?! Так табе, бабо, чаго яшчэ трэба — марцыпанаў.

— Марцыпанаў ты дастаць можаш, я ведаю!

— Ну-у?

— Лепш на зіму мне вокны заклей! Сын фіранку сарваў з акна — цвік прыбі мне!

— Не-е, бабскую работу выконваць і не думаю! Тут ты ўжо, кабето, пайшла к д'яблу!

— От і пагавары з табой!..

Не дай бог, як нядружна жылі яго сын з нявесткай. Ледзьве што якое, так і счэпяцца, так і скачуць адно аднаму да морды. Лаўрэн не раз думаў пра гэта, успамінаючы сябе маладым. Не, такога ў іх з Нінай, здаецца, не было. Ну, бурчэлі крыху адзін на аднаго, голас павышалі, але ж каб — аж так?!. Хіба ж можа быць у сям'і толк, калі не паважаць адзін аднаго і не ўступаць адзін аднаму? Тут і нябожчыца Нінка згадзілася б, напэўна.

«Вядомо, табе, сынок, няма ні дня, ні ночы прадыху — для сям'і стараешса. I ў гразюку, і ў мароз, і ў гарачыню, а то і галалёд, завейку — круціш ды круціш выслізганую рукамі на сухую косць абаранку. Калясіш па белым свеце ды калясіш, бы той бераставіцкі балагол па даўзёрных Алекшыцкіх грэблях мэнчыўсо калісь. А я, думаеш, не тыраў дзень і ноч, зіму і лето, покуль не выбіўса на свой хлеб ды не стаў незалежным? А я не папаездзіў? А твае дзяды і прадзеды? Насёрбаўшыса з міскі нішчымнага крупніку ці цёплай калбытухі з жытняй мукі, тыралі і яны, ого як! Ашчэ нас калісь ніхто і за людзей нават не лічыў, і мы на сабе з-за дзяцей ды ўнукаў усе валаклі ды валаклі не жарновы, а той самы млыновы камень. Бо такая ўжэ доля — бацькі, мужа, гаспадара. Чаго табе, мужчыне, фон-барона ці пана Вішпінга корчыць — «я сказаў, я хачу, не маё дзе-ело, я не бу-уду і быць па-мойму». Выкладу табе чыстую праўду, Уладзік,— лоб у цябе даўно ўжэ стаў шырокі, а мазгоў у ім усё яшчэ малавато!»

З цёмнага пакоя праз адчыненыя дзверы яны абое добра былі відочныя.

Лаўрэн паўзіраўся на нявестчын дзіцячы профіль с востранькім носікам, маленькімі вуснамі, далікатна закругленым падбародкам, бы ў Святланкі, далікатнай шыяй ды пакрыўджаным выразам твару і вачэй. Хоць толькі што ад яе чуў на ўласныя вушы, што ён «блытаецца тут пад нагамі», але зла на яе не трымаў — мала што пад настрой магла ляпнуць.

Нявестка здалася яму такой бездапаможнай, што Лаўрэну па-бацькоўску зрабілася яе шкада.

«Канечно, і ты, маладзіцо, бімбікі не б'еш — гаспадыняй дом стаіць, а не чым іншым. Толькі ж няма чаго і табе плакацца. А калі б ты працавала на ферме ды, акрамя калгасных, на тваіх плячах былі яшчэ і ўласныя свінні, каровы, агарод? Каб цябе чакала губіц дванаццаць на кроснах ткання ды шпулек з пяцьдзесят прання на калаўротку? Каб і дзяцей каля кросен і гэтаго самаго калаўротка рад-жала і не мела ўсіх гэтых выгод — дзетсадзіка, гарачай вады з газам і святлом? Каб за тваім падолам вечна бегалі малыя адзін аднаго меншыя, як, бывало, у тваёй свякрухі альбо мацерынай маці? Каб у цябе не было часу нават захварэць з-за ўсяго гэтаго, а не толькі сябровак заводзіць?

Набалело што, то і гавары свайму мужыку. Кажы зважліво, талково, а не скачы адразу ў вочы, бы цытра якая. I пра тое, што вокны трэ заклеіць, і пра іншае скажы спакойно, па-людску, альбо нават — ласкаво. Як са сваімі турыстамі, так і з мужыком гавары — ён жа таксамо чалавек ды шчэ і бацько тваіх дзяцей! Іншы раз і сцярпі, карона з галавы ад гэтаго не спадзе, не бойса, а мяккі чарвяк і цвёрдае дзераво точыць!»

Але от бяда, намякні толькі абоім пра гэта, так і акрысяцца ды пападуць дружна на бацьку:

«Не твая справа, ты нічого не разумееш! Ты — стары, лепш сядзі ды маўчы, бо твой час прайшоў!»

«Прамаўчаць, дзеці, прамаўчу — прымусіце. Але ж ладу ў вас так ніколі і не атрымаецца. Бо ва ўсім трэбо мець меру. Што з такого жыцця — каты з сабакамі толькі гэтак бытуюць!»

— Ігар, скажы свайму дзеду, хай таксама сядае снедаць — ён ужо ўстаў! — крыкнула нявестка спецыяльна, каб Лаўрэн чуў.— Твой гэты любімы дзед і сам мог бы здагадацца, што ў мяне часу няма і не адзін ён на маёй галаве — рабочы дзень наперадзе!

I на гэты раз грубасць нявестцы дараваў. Бо ўмеў думаць нават супроць сябе. Правільным у Зялёнай Даліне людзі старыя лічылі спрадвеку зусім не тое, што было лягчэй, і нават не хвілёвую выгоду ды часовую прыемнасць, бо добра ведалі — усё гэта праходзіць без следу, а застаецца галоўнае.- Што з дурніцы возьмеш? Мала таго — сама вутленькай пароды, дак шчэ начыталася нейкіх кніжачак, часопісаў ды не есць масла, не бярэ ў рот салёнага, бульбы і хлеба. Ад тае кавы і булачак засталіся на ёй адныя дуды ды птушыныя костачкі, а ў поясе — пальцамі абнімеш. Мо ад таго і бзыкае гэтак ды пячэцца, бы жэжка.

2

— Здрастуй, бацьку! -- бытта нічога не здарылася, павітаў яго бадзёра Уладзік.

— Дзіндобры, дзеці!

— Кажы і ты дзіндобры, Ігар!

Малы падпарадкаваўся.

— Во, сюды сядай, тату, ля свайго ўнука! Тут і сняданне яна паставіла ўжэ. На і свой відэлец. Бяры нож, кубачак. А во — сальніца. Дабаў, сколькі ты любіш, солі і еш, бо я ўжэ прызвычаены да недасалёнаго — як яна!

Лаўрэн прысеў.

Пахучая бульба са шкваркамі паравала з белай фарфоравай талеркі. Выгляд гэтага посуду заўсёды спараджаў у Лаўрэна адчуванне вінаватай няёмкасці — бытта ў будзень апрануў дарагі і святочны касцюм. Яшчэ выразна ўспомніў: да вайны, будуючы хату, пасылаў хлопчыкаў на сметнік да пана Вішпінга падбіраць з такіх талерак асколкі і дзівіўся — унь з чаго жаруць паны кожны дзень! Ніна замазвала беленькія чаропкі ў падмурак, каб было прыгожа.

— Наднімі бульбы сабе, Уладзік,— мне замного!

Сын запярэчыў голасам шчырага дабрадзея:

— Еш усю-у, папраўля-айса!

Праз момант:

— Ну, бацьку, як твае справы, кажы! Хоць жывём пад адным дахам, а так рэдко бачымса!..

— Ат, якія могуць быць у мяне...

— Не вельмі сумаваў?

— Усяляк было...

— Дарэ-эмно!.. А я во рэйс скончыў раней. I план выкакаў, хоць да канца месяца — унь яшчэ сколькі. Шосы ў нас пасталі цяпер файныя — не горшыя, чым у літоўцаў, якім усе мы раней так зайздросцілі,— і я закругліўса, калі надарыласа магчымасць. Чаму яе не скарыстаць? Вырваўса з аўтабазы і да заўтрашняго дня буду дома — аж на вечар зноў ехаць наступны раз.

— Трэбо табе, сын, і ў сям'і часцей бываць.

Зацятая ў сваёй злосці Кіра не сказала нічога.

— Сам ведаю, думаеш, не?! I дзісь можно было файно падкалы-міць — бензіну наэканоміў да халеры і трохі, але ж сам сабе загадаў — хопіць, б-бляха, бо гэтым заробкам канца і краю нігды не будзе, праўда? Грошай усіх так і гэтак не заграбеш, а дамоў заглянуць мусово!

Хоць жонка і нагаварыла яму крыўднага, сын быў у добрым настроі ад выкананага плана — Уладзік да работы, дзякуй богу, заядлы і цягавіты. Калі за што возьмецца, у руках яго ўсё аж гарыць. Цяпер з радасці збіраўся разважаць доўга. Але Лаўрэну вельмі не цярпелася. I ён сыну аб'явіў: ,

— От што, Уладзік... Тут такая справа... Думаю, ці не з'егдзіць мне дзісь на вёску...

Запанавала маўчанне.

— Здрасце, я ваша цёця! — першай пыхнула нявестка, бразнуў-шы нажом па пліце.

Сын з недаўменнем паўзіраўся на яго перапалоханымі вачыма:

— А то-о, бачу, чобаты набуў!

— Ага, набуў, во...

— Гм, думаеш з'егдзіць?

— Збіраюса...

— Ты што, бацьку, з глузду з'ехаў?

— Чаму так думаеш?

— А як такое назваць іначай?

— Трэбо мне туды...

— Хто табе сказа-аў?!

— Прыдумаў таксамо! I не дуры! Хто цябе там чакае, ты падумаў пра гэто, перш чым вырашаць такое? Што ты там пакікуў? Чаго не бачыў там?

— Калі — мусово...

— Скажаш тут! Які мус цябе туды прэ?! Усхапіўшыся, Уладзік рассунуў на акне занавеску і паказаў шыбы, аблепленыя падоўжнымі капкамі ды разлезлым шэрым месівам.

— Зірні, як снег з дажджом лепіць — свету божаго не відаць! Паўзірайса, куцерма якая там! Застынуць хочаш дзе-небудзь у дарозе, ад халадзіны акачанець? У цябе нават скура і косці адсырэюць! У тваім узросце — адзін раз не ўберажэшса і потым не абярэшса бяды!

— Глупство, Уладзік. Ехаць мне — у цяпле і ў сухасці, на мяккім сядзенні. Сам ведаеш.

Ад нечаканасці сын не знаходзіў больш аргументаў. Жонка яго перабіла:

— Ці табе я не казала — не валачы сюды старога чалавека з наседжанага гнязда, не цягні, чаго не трэ, у дом, не рабі новае глупства!

— Цыц, бабо, калі бацько з сынам гавораць! — істэрычна тупнуў Уладзік ды зараз жа пастараўся ўзяць сябе ў рукі.— Ну, трэ табе туды калі-небудзь пад'ехаць, я разумею. Але чаго цябе, тату, панясе менавіта дзісь — у такую пагоду наш Бобік на хутары нават з буды не высоўваў носа!

— Усяляк было, Уладзік,— уздыхнуў стары.— А як да лесу егдзілі аж у Брузгі, каб тыя фэсметры на станцыю вывозіць? Два тыдні нічого на мне не прасыхало — спаў і хадзіў макруткім. I да млына калі, бывало, у Велькую Бераставіцу адправішса сутак на двое і там у халадзіне і сырасці на пыцель ці вальцаванне сваёй калейкі чакаеш цэлымі суткамі? Вядомо, здароўе зараз не тое, так і язда зусім іншая.

— Пачакаў бы, бацьку, покуль перабяру машыну — адзін матор і застаўса! Цацка будзе, а не «жыгуль»! Пасадзіў бы цябе, побач — унукаў! Набічкаваў бы вамі свой лімузін ды — уж-ж-ж-жык! — лепей, чым таго пана Вішпінга, завёз бы, хай на вёсцы глядзелі б ды зайздросцілі Маркевічам — хай не думалі б, што мы лыкам шытыя!

— Э-э, нашто мне так, сын. Зайздрасць выклікаць у людзей — грэх. I стары я, каб паказухай займацца. Мо шчэ табе і прыстало такое... А я ехаць хачу, як егдзяць звычайныя людзі. Куплю білет на рэйсавы аўтобус за пяцьдзесят восем капеек і да абеду дабяруса на месцо. Недзе каля гадзіны дзесятай туды прыбывае. Я ўжэ пытаўса ў тутэйшай справачнай...

— Ну, ладно, прыбудзеш, дапусцім, туды. I да каго ж ты ў Зялёнай Даліне прыпрэшса, ты думаў над гэтым? Цяпер жа не паходзіш, як летам, па полі, па беразе Нёмана! Куды пойдзеш, мо да прашчалыгі Франака Шмігельскага? Ён жа цябе, ведаеш, як спаткае? Смяяцца з цябе будзе — шчэ як пасмяецца!

Лаўрэна надта цягнула ў Зялёную Даліну. Але ж сапраўды, да каго канкрэтна там завітае, і не падумаў. Нават ў галаву яму гэта не прыходзіла. А вырашаць трэ было абавязкова. Праўду Уладзік гаварыў, цяпер не лета, калі можна і пад лазовым кустом над Верацейкай пасядзець ды падзівіцца на свет божы.

— Чаму — няма да каго. А Макар Казальцоў? Столькі з ім сябравалі...

Пасля хвілёвага вагання прызнаўся:

— Загляну да ЯЕ на магілку, Уладзік.

Сын паўзіраўся на старога ўважліва і сур'ёзна, бытта цяпер адно бацьку ўбачыў.

— А-а!.. Хібо што!..

Кіра ўнікнула зноў:

— Я напэўно ведаю — твае ўхажоркі там шкадаваць Лаўрэна Яфіма віча адразу стануць, бытта есці тут старому чалавеку нявестка шкадуе ды галавы не дае куды яму прытуліць! А яшчэ прыпомняць абавязкова, што помніка мацеры так і не паставілі да гэтай пары!

— Без папа ведаем, што ў нядзелю — свято! Нікуды помнік не дзенецца — летам паставім!

— I год таму ты так гаварыў!

— Ну і не іх гэто сабачае дзело!

— Іх не іх, а напэўно брахаць будуць!

— Усім сабакам пыскі не параздзіраеш!

— Тым больш — трэ з гэтым лічыцца! Сам бацьку павучаў, як у горадзе яму паводзіць!..

Уладзік на жонку сашчаміў кулакі і аж збялеў:

— А ты, б-бляха, мяне, бачу, хочаш зноў даняць, зноў хочаш да белаго калена давесці, як тады, та-ак? То давядзеш, што шчэ раз білюценіць будзеш, я табе гэто абяцаю! Змоўкні, каму было ўжэ не раз сказано?

— О-о, найлепшае выйсце — рот мне заткнуў, і ўсё!

— А як з табой, б-бляха, іначай?

Хвіліну ў напружанні маўчалі.

Прызвычаепы да вечных перапалак паміж бацькамі, сын успомніў пра свой клопат:

— Дзеду, сабацку мне прывязі! Ты абяцаў? Абяцаў, памятаеш? Саба-ацку хацу!

— Ладно, тату. Тады — валяй, калі ўжэ так вырашыў цвёрдо. Так табе захацеласа, то я ўжэ — пас. Едзь сабе, толькі не баўса там доўго.

— Я ж не на гулянку, Уладзік...

— Кіра, дай бацьку грошай на дарогу!

— У мяне свае е, што ты?!

— Дзе-еду, саба-ацку!..

— I хай сабе будуць! Трымай сабе іх, бо роднаму бацьку я шчэ магу і сам білет купіць, як, па-твойму? Магу ўпаўне і ў мяккі! Цэлую дзесятку нясі, жонка!

— Хіба ж я шкадую?

— Ма-ам, ты дзеду сказы, каб саба-ацку прывёз — ён мне абяца-аў!

Кладучы на стол грошы, маці на малога накрычала:

— Не дзвэнгай тут мне над вухам пра адно і тое самае — ты і так увесь у драпінах! Глянь, на каго ты падобны ў мяне — зірні на свае шчокі! Плюшавых сабак у цябе поўная кватэра! Унь на серванце, ля тэлевізара, на крэслах, на канапе — з імі сабе і гуляй, хто табе перашкаджае?

— А плюшавыя — з ануцы!

— Ну і што?

— З ануцнымі — сама іграй, я зверскага сабацку хацу! За шчаку Валеркаў кот мяне лапай укусіў!

— Не скрэндай, бо атрымаеш! Ты мне ўсе нервы выматаў сваімі фокусамі!

— Сама мне нервы разматала!

— Не пацярплю гэтага смуроду ў доме, нават і не думай! Усялякую заразу сюды валачы дазволю?

Сын зароў, але больш на яго ніхто не звяртаў увагі.

— Много мне столькі! — бараніўся Лаўрэн.— Білет каштуе, ты ж сам ведаеш, грашы. Ды і папалудную — за пяцьдзесят капеек, а больш мне нашто?

— Не выдумляй! Уладзік піхнуў яму чырванаватую паперку ў кішэню.

— Шчэ таргавацца будзе — ну і ўпарты ж ты!.. Паставіш там у калгаснай сталоўцы якому земляку сто грамаў! Хай ведаюць нашых Маркевічаў! Напэўно, знойдуцца, каторыя захочуць пажывіцца на дармавінку,— сказаў сын ужо засмучоны.— I хутчэй вяртайса.

— Вярнуса — як атрымаецца.

Уладзік яго не слухаў. Паглыблены ў сябе, нават забыўся і пра сняданне.

— Чэсна гаворачы, тату,— нечакана прызнаўся,— то і мяне самого туды, халера на яго, цягне. I мне часамі надто хочацца махнуць у Зялёную Даліну, думаеш, не? Толькі — маўчу. А цягне, б-бляха, бы 'магнітам якім, хоць ехаць туды чамусьці і страшно — як на экзамены на катэгорнасць. I от фокус, дзе б я ні быў, што б ні рабіў, а — усё адно. Думаў — толькі са мной так. Аднойчы Павел наш за чаркай прызнаўса — цягне і яго, разумееш? I, калі хочаш, прызнаюса табе нават — я і з гарадского маршрута перайшоў на міжгароднія, каб сяды-тады бліжэй каля свайго поля праехаць!

— Во, бачыш, Уладзік. А яшчэ прыстаеш да старого бацькі — чаго і куды, нашто і пашто. Цябе цягне, але ж ты маеш цёнгле работу, вечно ў раз'ездах ды клопатах, як і наш Павел, як Колік. А я — зусім ніц не маю да работы, і мне не з'егдзіць? Не пабыць там, калі гэто зрабіць так просто? Грэх, сын.

— Тады, тату, валяй. Шчасліво!

3

Траіх Маркевічаў цягнула ў Зялёную Даліну таму, што сілуэты роднай мясціны ў кожным з нас заўсёды звязаны з самымі першымі радасцямі пазнання свету, з неасэнсаванай яшчэ ўдзячнасцю за дараванае жыццё. Гаварыла ў іх магутная сіла генетычнай памяці, на якой выхоўваліся ўсе продкі.

Гэтая крэпасць не толькі здольная прыцягваць з далёкіх краін птушак менавіта туды, дзе яны вылупіліся з яек. Яна нам — надзей-ная маральная апора, як слушна сказаў аднойчы Васіль Пяскоў.

А яшчэ родная мясціна, падключаючы нас зноў да невычэрпнага акумулятара дзяцінства — самай доўгай часткі чалавечага жыцця,— абнаўляе нашыя ўстоі, падагравае сэрцы, напаўняючы іх упэўне-насцю, адчуваннем шчасця і ўсведамленнем тваёй патрэбнасці, напаўняе новым ладункам аптымізму.

Дзе яшчэ можаш так хораша пакрасавацца: маўляў, вы ж добра ведаеце, кім я быў, і хутчэй бяжыце, каб паўзірацца, кім я стаў цяпер, чаго дасягнуў! Калі ж наваліцца бяда, дзе табе гэтак паспачуваюць і выслухаюць, як не ў асяроддзі, якое забяспечыла жыццё яшчэ тваім бацькам, дзядам і прадзедам.

Куды б ты потым пі пасяліўся, гэта будзе для цябе не гняздо, а толькі прыстанішча.

Шчаслівыя, самі нават не ведаюць, як шчаслівыя людзі, у якіх заўсёды пад рукой «наймільшы твой куток, дзе закапаны твой пупок»,— я ім часта зайздрошчу[[47]], паўтараючы ў душы пушкінскія словы:

Два чувства дивно близки нам,

В них обретает сердце пищу:

Любовь к родному пепелищу,

Любовь к отеческим гробам!

Животрепещуща святыня!

Земля была б без них мертва...

ЧАСТКА ПЯТАЯ

ПОДЗВІГ КІСЛЯКОЎ I ДУБ ПАРТЫЗАН

1

Перад світаннем Лаўрэн забраўся ў аўтобус і неўзабаве імчаў ужо за горадам. Білет яму дастаўся без месца, таму чалавек вымушаны быў тырчаць у праходзе і на кожным прыпыкку адхіляцца — прапускаць пасажыраў, якія выходзілі ці заходзілі ў салон. Але невыгоды не заўважаў. Наадварот — сэрца яго радасна білася, а сам як бы страціў фізічнае адчуванне сваёй істоты. Лаўрэн, аберуч трымаючыся за нікеляваную перакладзіну, бы турыст, з цікавасцю глядзеў праз вялізныя шыбы венгерскага аўтобуса на божы свет, хоць вокны, і былі густа распісаныя падоўжнымі капкамі з талага снегу.

У ранішняй смузе паказалася Вішнёўка. Яшчэ не развіднела, а вяскоўцы падняліся ўжо і дружна паўключалі святло. Вёска жыва мільгала двума кур'ерскімі паяздамі з весела асветленымі вокнамі пульманаў — адны пульманы імчалі насустрач аўтобусу злева, другія — справа. А ў музеі Лаўрэнавай памяці вёска называлася калісьці зусім іначай — Гнойніца. Яе маладое пакаленне не хацела мірыцца з ганебнай назвай і нядаўна перахрысціла.

Лаўрэна зноў агарнулі ўспаміны. Ад здзіўленкя чалавек паківаў галавой, бо ва ўсё аж не верылася.

Яшчэ, здаецца, учора тут стаялі нахіленыя заходнімі вятрамі хацінкі з гнілымі і пазелянелымі ад моху стрэшкамі ды жмурыліся падслепаватымі акенцамі. Бывала, паднімі любую лусачку моху хоць на якой страсе, а там прусакі — аж кішэла. Звітныя, халера на іх, буйныя — як палавінкі расколатай уздоўж карычневай фасолі. От бы такое паказаць нявестцы!

У покуці стаяла толькі зядро з вадой, а ля печы — дза-тры саганы ды чапяла з венікам. Босыя ногі людзей у тых хацінках, здавалася б, павінны былі дубянець ад холаду, а нешчаслівых жыхароў рабіць злымі і панылымі. Аднак у хацінках тых нават шкадавалі адзін аднаго, цешыліся, рабілі вяселлі і марылі аб шчасці, па ёй поўзалі ды гулялі дзеці.

Потым за Гнойніцай пачалі расці фермы, уразіўшы простыя сялянскія душы, мабыць, яшчэ больш, чым з'яўленне сто гадоў таму назад перад вельчукоўцамі палаца Вішпінга. Усім кінулася ў вочы, як новабудоўлі розняцца памерам, лініямі сілуэтаў і саліднасцю кладкі ад усяго, што ўзнімалася ў гэтым кутку. З белай сілікатнай цэглы, пакрытыя даховачкай альбо пацынкаванай бляхай, шыферам, нязвы-клыя для вачэй вяскоўцаў будыніны для дохлых, абклееных сухім гноем мужыцкіх каровак спачатку здаліся дзікім марнатраўствам будаўнічага матэрыялу, рабочай сілы да зусім непатрэбнай раскошай, якая з таго часу стала тут звычайнай нормай.

Цяпер — на табе маеш, пра тую самую Гнойніцу з халупкамі хоць ты нікому і не напамінай — нецікава будзе.

I народу, калі меркаваць па агеньчыках, стала тут — бы ў горадзе якім!

А што, на вёсцы жыццё наладзілася даўно. Заробкі таксама вялікія, таму ў яе цяпер нават вяртаюцца тыя, хто пакінуў свой падворак раней. Унь — чалавек купіў у Зялёнай Даліне хутар. Аж сорак гадоў пражыў у далёкай Карагандзе, а, бачыш, таксама прыпёр да старога гнязда. I малайчына. Бо гэта Уладзік з Паўлам, дуралеі яловыя, прыліплі да тых муроў. Бытта зачараваў іх там хто і ўжо аніяк не адарвуцца, хоць і іх, як самі мусяць прызнаць, надта цягне назад. А як жа яны хацелі — цягнуць да самай смерці будзе. Бо чалавек — не каштан, каб адарвацца ад дзерава, скінуць шкарлупіну ды застацца сабе цэленькім і гладзенькім.

Аўтобус ускочыў у Сямашкі.

2

I тут, бы ў апісаных Мікалаем Вільчыцах, калісьці жыла толькі шляхта. Але і з яе былі такія самыя гаротнікі-мужыкі. Нават і гутарылі «тутэйшай» мовай. Адно ў нядзелю дружна хадзілі да касцёла. На коней не крычалі — «но-о, каб ты здароў быў!» ці — «тпр-р-ру!». Цмокалі не па-нашаму і кідалі — «вічта-а, вё-о-о!» — «тр-р-р!» — бытта ўспырхвалі. перапалоханыя курапаткі, бытта сямашкавец даваў чаргу з аўтамата. Але ўсяму гэтаму чалавек дзівіўся, калі чуў першы раз. По-тым пераставаў заўважаць, яму ўжо здавалася — так і павінна быць.

Праўда, шляхцянкі, ліха на іх, надта ж славіліся прыгажосцю. Не жанчыны, вядома, а — пакенкі. Бо замужніх ад цяжкай працы, ад родаў і аднае бульбы з расолам разносіла, як і ўсіх тутэйшых баб. Затое паненкі былі да таго пекныя, што да іншай сямашчанкі не толькі падступіцца — страх было на яе і ўзглянуць. За мужыкоў, фанабэркі, бралі сабе адно шляхцічаў, бы тыя бераставіцкія яўрэйкі — толькі яўрэяў.

Сямашкаўцы гутарыць па-польску не маглі зусім. Калі ў вёску заязджаў да іх паліцыянт ці войт і яны спрабавалі з ім дамовіцца на «ужэндовэй» мове, выходзіў адзін смех. Напрыклад, на капусту тады казалі «капонста», а на вецер «вятш». Гэта і спарадзіла ў ваколіцы пра іх прымаўку:

«На свенты Пятш, як завял вятш, то ўся капонста выкалантаяла!»

А яшчэ: калі вільчыкоўцы сядзелі па хутарах, то ўсе сямашкаўцы мелі палоскі. Надта вузкія — «сабака ляжыць на сваёй, а хвост на чу-жой» — і вельмі крывыя. У сялян з навакольных вёсак яны — прос-ценькія, бы стрэлы, а ў гэтых усе — з мудрагелістымі выкрутасамі.

Зялёкадалінцы смяяліся — калі бог сабраўся дзяліць паміж людзьмі зямлю, то спачатку паслаў сялян яе сабе выбіраць, анёлаў жа з калочкамі за дзядзькамі адправіў меціць — палікі забіваць. Простыя мужыкі і па полі крочылі без махлярства. А шляхцічы, вядома, ісці без выкрутасаў не маглі. Яны — хітрылі, пятлялі, то і надзелы такімі атрымалі — каб іншым разам не былі надта разумнымі.

Свядомасць, што яны прызначаны лёсам да чагосьці добрага ды значнага, сядзела ў кожным сямашкаўцу, не пакідаючы яго ні ў бядзе, ні ў радасці. Слухалі яны пра сябе ды заяўлялі зялёнадалінцам:

«Байкі ўсё гэто! Надзелы нашым прадзедам выразалі ў форме шабель, каб продкі ніколі не забывалі, хто яны на гэтай зямлі і для чаго тут пасаджаныя!»

Вядома, калісьці шляхцічы штосьці значылі. Бяда іхняя, што не змаглі ўсім сэрцам палюбіць гэты край, якому былі абавязаны тым, што на сотні гадоў ён стаў ім мацерай і хлебадаўцам. Але калі тое было — час зраўняў усіх.

А вось тут некалі маячыў палац пана Вішпінга. Немцы ў ім устанавілі гарнізон, але партызаны іх выбілі. Будынкі тады пагарэлі, і цэглу мужыкі разабралі на сваю патрэбу.

Застаўся вялізны і багаты на розныя дрэвы вішпінгаў парк.

Але пасля вайны чамусьці завялі моду — машынна-трактарныя станцыі размяшчаць у панскіх парках. Трактары паабдзіралі кару. Салярка дабралася да карэнняў. На месцы, дзе былі радочкі блакітных елак, волатаў-ліпаў і заморскіх дрэваў, цяпер застаўся голы бубен. Цікава, што стануць зараз рабіць, калі Вішпінг з Даніі ці Галандыі завітае ў Мінск на трактарны выбіраць машыны ды ўздумае заглянуць сюды. Не адмовіш жа такому госцю.

На хвіліну ўявіўшы сабе, як мясцовыя кіраўнікі чырванеюць, водзячы пана па былым яго парку, і Лаўрэну захацелася ўжо праваліцца скрозь зямлю.

Лаўрэна тут кінула ўперад — аўтобус рэзка загамаваў.

— Вам — што, кабето, жыць надаело і на той свет захацеласа, таму пад машыну спяшаецеса? А мне з-за вас — у турму ідзі, так? — закрычаў на кагосьці ў адчыненыя дзверы шафёр.

— Ой, шафёрку, ой, родненькі, падвязі-і! — узмалілася ў цемры пажылая бабуля.

— Для гэтага — пад калёсы трэ ныраць?

— О-ой, сыно-очак, дальбо, больш не буду! Ой, мне толькі да Дуба Партызана!

— Ладно, запаўзайце! Але ў мяне танней за трыццаць капеек білетаў няма, аўтобус — мяккі!

— Толькі тае бяды, калі і пераплачу які грош! Добро, што бярэш, каб табе бог здароўя даў!

3

«Ікарус» далей часта станавіўся. Для заезду, паводле графіка, нават у глухія вёсачкі вадзіцель рабіў вялікія зігзагі, але Лаўрэну было гэта на руку. Бытта чытаючы надта цікавую кніжку, ён у аўтобусе ўсё гартаў і гартаў старонкі свайго жыцця і сваіх землякоў.

Машына з людзьмі набліжалася да моста цераз Нёман. У ранішнім золаку замаячыў на адкрытым полі журавель ад калодзежа. Усяго столькі і засталося ад Данілавага хутара.

Зінка Данілава з Лаўрэнавай жонкай служылі калісьці разам у гродзенскіх паноў. Там Даніліха навучылася шыць і на вёску вярнулася з зінгераўскай машынкай. Калі абедзве сяброўкі павыходзілі замуж, Нінка часта прымушала Лаўрэна запрагаць кабылку ды везці да сяброўкі кужаль дарослым на кашулі альбо дзецям на майткі.

Даніла Кісляк меў гэтулькі ж гадоў, як і Лаўрэн, але ў юнацтве нажыў грыжу, і да войска яго не бралі. Толькі ў вайну, бядак, паплаціўся больш за іншых.

У той вечар да Кіслякоў завіталі два маладыя партызаны на сувязь. Хлопцы да колікаў прывязалі коней. Распыталі на падворку ў Данілы пра тое пра сёе. Папрасілі коням даць корму ды за дарогай паназірацць, а самі адправіліся за Зінай на кухню вячэраць. Покуль пачапіць коням на насы торбы з аўсом, Даніла іх па-гаспадарску рас-кілзаў (на сваю галаву!), старанна панакрываў гунькамі і прыняўся калоць цурбаны.

Зінка цяжкай работы мужу з-за яго калецтва не давала, сама нават рыхтавала апал, ганяючы да гэтага занятку і старэйшую дачку, Рэгіну, але тут — выпадак асаблівы. Адным словам, Кісляк асцярожна — наколькі дазваляла яму грыжа — цюкае бярозавыя дровы ды ўважліва цікуе за плот. Стаяла цішыня. За вушы пашчыпваў лёгкі марозік. Узышоў якраз месяц, іскрылі сняжыкі, і было на полі так відна, бы днём.

На кухні згаладнелыя хлопцы ўзяліся каўтаць падагрэты боршч з мясам. Каля печы чатырохгадовы Кіслякоў Лёнік стругаў лучынку ды зыркаў на чужых.

Раптам малы заенчыў:

— Урэзаў палец, урэзаў палец, урззаў палец, ы-ы-ыгы-гы-ы!..

— Маці накрычала:

— Ці табе не казала — не чапай нажа! Сколькі раз табе цвярдзіла — не бяры яго ў рукі!

— Ма-ам, кро-оў! Кро-оў!

— Зліжы, і ўсё! Нічого, да вяселля зажыве!

— А калі — вяселле? Хачу вясе-елле!

— Пацерпіш! Цяпер табе яго рабіць шчэ рано!..

Акружэнец з-пад Саратава — белабрысенькі Пашка — са шкада-ваннем ад таго, што яму перашкодзілі смакаваць страву, узняў над міскай галаву:

— Пра якое вяселле можа быць зараз мова, чалавек? Раней трэ нам з табой немцаў праперці адгэтуль! А кроў — дзе ты яе бачыш?! Ха, хіба ж гэта — кроў? Зараз зайчыкавы вушкі зробім і — адразу кроў тая ісці перастане! Нясі руку!

Хлопчык даверліва наставіў палец. Партызан спрытна абгарнуў яго бінтом з індывідуальнага пакета, завязаў на вузел, пакіцуўшы даўгія канцы.

— А цяпер — глядзі! Гэта — адно вушка, гэта — другое, бачыш? А ты шчэ плакаў!

Забыўшыся на слёзы, малы з цікавасцю пачаў разглядаць сваю руку. Дарослыя з усмешкай пераглянуліся: маўляў, як малому мала трэба.

Неўзабаве лясныя госці павячэралі. Зінка, адправіўшы двух сярэдніх дзяцей спаць, узялася прыбіраць са стала посуд, а хлопцы пасля смачнай і сытай яды закурылі ды са старэйшай Кісляковай дачкой — васемнаццацігадовай прыгажуняй Рэняй — сталі жартаваць: вядома, сытыя і здаровыя маладыя.

Тут Даніла і бачыць — партызанскія коні ўзнялі морды з торбамі ды насцярожана стрыгуць у бок Дубны вушамі. Ён выпусціў з рук калун, падляцеў да плота, стаіўся. Выразна пачуў, як каля моста скрыпяць сані і — не адны.

Гаспадар — хутчэй барабаніць у кухоннае акно!

Уцяклі б тады хлопцы, і немцы, мажліва, нічога не заўважылі б. Ды здарылася такое, што горш і не прыдумаеш.

Партызаны ўскочылі ў сёдлы, здзялілі коней ботамі пад бакі, паперлі з падворка праз адчыненую гаспадаром брамку. Ім трэба было ў Шкленскі лес, а коням пасля аўса прыспічыла піць. У партызанскім лагеры коней паілі заўсёды ў Нёмане — пашыбавалі прама да рэчкі яны і цяпер. Якія былі коні ў партызан? Вядома, не абучаныя. Дый з лясных хлопцаў кавалерысты — неважнецкія. Былі б коні хоць закілзаныя, хлопцы сяк-так рады ім далі б...

Адным словам, дурныя жывёліны проста і паперлі з падворка на немцаў і бобікаў.

Адразу ўзнялася страляніна. На белым фоне коней зрэзалі. кулямётныя чэргі. Хлопцы і не згледзелі, як апынуліся на снезе, як немцы з паліцаямі скруцілі ім рукі, ногі.

Неўзабаве на падворку хапілі Данілу, звязалі і яго, далучылі да тых двух.

Перад гэтым у Скідэлі на плошчы павесілі васьмярых камса-мольцаў. Зінка ведала аж надта — з гітлераўцамі няма жартаў. Калі ў Кіслякову хату ўскочыў разлютаваны началькік паліцыі са сваімі бобікамі ды стаў абшарваць усе куткі і куточкі, заглядваць нават пад печ — каб уратаваць хоць дзяцей, кабета вырашыла ахвяраваць мужам.

— Не шукайце, паночку, дальбух, у хаце чужых няма! I ніхто сюды не заходзіў да нас! — схлусіла Зінка.— Прыягджалі якіясь на конях к Данілу, гутарылі на падворку, а сюды нават не заглядалі, таму мы нічого не бачылі і не чулі! Усе мы нічого не ведаем! Мабыць, лякарство з Гродна майму мужыку прывозілі — ён у мяне надто хворы! Грыжу шчэ за «польскім часам» нажыў, так і маецца з ёю! Во, свенты крыж, кажу вам чыстую праўду!

Лёнік у гэты момант трымаўся за яе епадніцу. Рэня стаяла ля вушака і вартавала зручны момант, каб хапіць брата.

Начальнікам скідэльскай паліцыі служыў Ян Ашурка — былы капрал з часоў Польшчы. Вяртаўся ў Скідэль злы, бо ў Дубне адбіралі хлопцаў для работы ў Германію і камендант гарнізона, які памяшчаўся ў палацы Вішпінга, вывеў яго ў дурні.

Ашурка ад вяскоўцаў набраў хабару за параду, як навабранцаў выбавіць ад няволі. Трэба было ім, маўляў, здабыць ад бацюшкі ўсяго ліпавыя даведкі, што хлопцам ад дня хрышчэння яшчэ няма шаснаццаці, а немцы бытта бы дакументы надта паважаюць — як усе фармалісты. Камендант гарнізона — цыбаты і вельмі высокі фельдфе-бель з Гамбурга — паперкі парваў, а навабранцаў выстраіў у шарэнгу ды пачаў вадзіць далонню па тварах. У каго адчуў паголены падбародак, адразу кідаў у маршавую калону!

Ашурка зараз аж вылазіў са скуры, так яму хацелася выслужыцца, бо баяўся, што бацькі паскардзяцца фельдфебелю — абяцаў і нават плату ўзяў... Трэба было нагвалт сябе паказаць. Але покуль што ў Кісляковым доме начальнік паліцыі нічога цікавага не знаходзіў. Выслухаўшы кабету, заставаўся ўсё гэтаксама насцярожа-ным. Кінуў вокам на Лёніка.

Як бы дапамагаючы мацеры маніць ворагу, малы наставіў завязаны палец і пахваліўся:

— А во, у мяне зайчыкавы ву-ушкі!

Спачатку начальнік паліцыі не надаў словам малога значэння. Потым яго вочы раптам бытта спатыкнуліся на свежым вайсковым бінце. Хвіліну ён уважліва прыглядаўся, штосьці мяркуючы. Уцягнуў носам паветра з пахам моцнага самасаду і як бы пасмакаваў яго. Затым прысеў на кукішкі, паддобрыўся да Лёкіка:

— А-яй-яй, якія файныя, це-це-це! Нават у мяне такіх няма! А хто ж табе іх зрабіў?

— Дзядзя.

— Са стрэльбай?

— Угу. Толькі мне яе не даваў.

— Не даваў? Чаму?

— Не ведаю!

— Ах, чаму ж гэта ён так?!

— А стрэльба хало-одная як лёд!

— Халодная?

— Угу. I мокрая!

— Ты-ы глядзі-і!.. А дзядзя быў адзін?

— I шчэ адзін.

— Толькі — два?

— Угу.

— I што ж яны рабілі?

— Сядзелі тут! А мамка ім есці давала!..

Паліцай з пераможнай усмешкай узняўся.

— Што яно, пане, ведае, што вы яго пад'юджваеце, што вы яго выпытваеце, як дурного! Вядомо, яно вам горбу арыштантаў напляце, а вы толькі слухайце! — Зіна адчула, што канчаткова заблыталася і няма ўжо ратунку, але іначай гаварыць не магла.— Не слу-ухайце вы яго! — дадала без пераканання.

Паліцай працягваў іграцца, бы кот з мышкай.

— Бо шчэ малы ён у цябе і дурны, праўда? — спыніў уважлівы позірк на Рэгіне.— Хо-оле-ера я-асная, якая пекната!.. Лепш мне скажы, Кіслячыха, як ты ад такога інваліда-недалэнгі змагла зачаць гэткую сімпатычную дачку? Хо-олера, пся крэў!.. Такая прыгажо-осць, што глядзець на яе — і то адно задавальненне!

— От, змагла, пане, неяк...

Камплімент яго Зіну падбадзёрыў. Агпукваючы сябе, што, мажлі-ва, яшчэ ўсё абыдзецца, што бяду пранясе, яна адаслала Рэгіну з сы-нам да сярэдніх дзвюх дзяўчынак, якія ўжо спалі, а сама адправілася з начальнікам на двор. Запрапанавала паліцаям павячэраць.

Ашурка кінуў:

— А што думаеш? Мае нажэрліся толькі што ў Дубне да ўпаду, але маглі б і яшчэ раз паесці, яны ў мяне — бы вярблюды...

Ля калодзежа з вядра пілі яго апрычнікі. Стала чуваць, як адзін маладым, здаровым голасам крэкнуў, бытта пасля перакуленай шклянкі спірту:

— К-кхэ!..

Насцярожаныя немцы стаялі за плотам.

Сцябаючы сябе бізуном па халявах ботаў з прамымі заднікамі, якія насілі перад вайной польскія афіцэры, начальнік пачаў нешта да нямецкага каменданта шваргітаць. Цыбаты камендант гарнізона, які размяшчаўся ў палацы пана Вішпінга, хоць і меў больш за два метры вышыні, але ж быў з надта маленькай галавой — Зіна, вядома, ведаць гэтага не ведала.

Каб яшчэ больш паддобрыцца, Кіслячыха, цалкам ужо асмялелая, сказала начальніку паліцыі:

— Па-ане, скажыце таму немцу, што сядзіць на плоце, хай злазіць адтуль — калітка унь справа! I хай вядзе сваіх людзей таксама на кухню, накармлю ўсіх — знойдзецца што перакусіць і вам! I шнапсу ўсім пашукаю — у майго Данілы надто файны шнапс атрымоўваецца! А гэтыя дома вады нап'юццо — нашто ім зубы ламаць калодзежнай!

Толькі цяпер былы капрал скончыў гульню.

— Зара я цябе буду паіць!

Ашурка сцебануў бізуном з усяе сілы Зіну па твары і кінуў памагатарам:

— Вязаць партызанскую шкуру!

4

З Данільі і лясных хлопцаў акупанты цэлы тыдзень здзекаваліся на допытах. Скатаванаму Пашку неяк удалося ўцячы — хоць без зубоў, але босы прыбег у партызаны. Яго напарніка і Кісляка немцы павесілі на тым самым пляцы, дзе і камсамольцаў.

Зінку, яшчэ ў той самы вечар збітую да паўсмерці, з сярэднімі дзецьмі спалілі жыўцом у хаце. Заадно ляснулі і астатнія будынкі хутара.

«Пасля немцаў чорны дымаход пару гадоў узнімала ў неба бездапаможная і галянястая печ, покуль мужыкі цэглу не разабралі на свае патрэбы. А зараз во — адзін помнічак, зроблены ў выглядзе калодзежнага жураўля, ад былога хутара адно і застаўса!» — уздыхнуў Лаўрэн ды паўзіраўся праз акно, хочучы хутчэй адагнаць ад сябе пры-крыя ўспаміны.

Але Лаўрэн так сябе ўсхваляваў і растрывожыў, што намер яму не ўдаваўся. Перад вачыма ўсё стаяла трывожная ноч, калі счарнелая Рэгіна, тулячы заплаканага і не менш счарнелага Лёніка, нарэшце дастукалася да яго ў хату і, пераступіўшы парог, упала на падлогу ды заенчыла.

Зразумеўшы, да чаго ўсё ідзе, дзяўчына акрываўленай маці тады кінула:

— Мамо, будзіце абаіх малых і таксамо ўцякайце! Сама ж хапіла браціка ды нырнула пад печ.

Даніла мужыком быў асцярожным і прадбачлівым. Пад печчу яму хлопцы выкапалі выхад з хаты — у старую яму ад бульбы. Нават абклалі яго дошкамі, каб не абваліўся. Піхаючы перад сабой Лёніка і молячы, каб не пішчаў, неўзабаве Рэгіна выпала з праходу на салому, што ўсцілала дно ямы.

Ці маці была аж так скатаваная, што паўзці не змагла, ці не здолела дабудзіцца сямігадовых блізнятак ды ўталкаваць разаспаным дзяўчынкам, што ад іх патрабуецца, а потым ад дыму страціла прытомнасць,— ніхто цяпер не ведае. Так ці інакш, а — не дачакалася дачка.

У старой бульбяной яме, затыкаючы брату рот, яна і прачакала пажар. Затым у адной сукеначцы і апорках на босыя ногі кінулася праз скаваны лёдам Нёман ды глыбокі снег у Зялёную Даліну. Напрасткі было — кіламетраў з восем.

У наступны дзень Лаўрэн запрог кабылу ды з'ездзіў у вёску Лашу да Соламавых — іхнія дзеці партызанілі. Яшчэ звечара з лесу прыйшла Вольга Соламава[[48]], і яны ўтраіх патупалі да спаленага хутара. Стаяла такая самая светлая і марозная ноч. Вольга з Рэгінай перапаролі старанна ўсё пажарыска, а сам ён злазіў у праход.

Пошукі нічога не далі. Дзяўчаты ў попеле знайшлі адно гузічкі ад Зінінага сачка...

Дзяўчына з Соламавай адпразілася ў Шкленскі лес, а хлопчыка потым забралі сваякі. У іх ён і гадаваўся. Цяпер — якісьці вучоны ў Мінску.

Рэгіна ў Налібоках партызаніла і неаднойчы заглядвала ноччу да Нінкі мяняць бялізну, набіраць харчоў. Пасля вайны за Пашку выйшла замуж і жыве ў Саратаве.

Апошні раз прыязджалі Кісляковыя дзеці, калі бацькам сельсавет адкрываў гэты помнік. А яшчэ — калі Лёніка, Пашку і Рэгіну выклікалі ў Скідэль сведкамі.

Судзілі тады Яна Ашурку. Злавілі гітлераўскага паслугача аж у Познані. Трымаў, гіцаль, майстэрню для легкавых машын, меў ладны дом і ўжо дарослых дзяцей.

Ад успамінаў Лаўрэн пранікся пашанай да Кіслякоў.

«Ото ж былі людзі! — паківаў сам сабе галавой.— I аднолькавыя — што Даніло, што Зінка! Цікаво, ці здольныя былі б на такое мой Уладзік з Паўлам, бо Кіра з Галінай — Зінінай нагі не вартыя нават!..»

5

За вялізнымі шыбамі прыкметна сутонела. Там даўно ўжо мільгалі першыя сосны, а на ростанях — слупы з надпісамі. Машына суцішыла ход, і шафёр аб'явіў у мікрафон:

— Дуб Партыза-ан! Хто прасіўса да яго?

— Ах, бо-ожа, а я тут загаварыласа з людзьмі і не гляджу, куды заехала! — запанікавала кабеціна.

— Спакойно, спакойно — ногі шчэ паломіце, цётку!..

Покуль бабуля выбіралася з аўтобуса, Лаўрэн пастараўся ў лясным паўзмроку разглядзець тое самае славутае дрэва.

А вось і яно — пры самай дарозе. Трохсотгадовы, расахаты, магутны дуб.

Пад канец лета 1943 года немцы аблажылі Шкленскі лес блакадай. На падмогу ім са Скідэля ў напрамку Рудні папаўзлі тры танкі. Бойкія танкісты сабе едуць, лючкі ад гарачыні паадкрываўшы, моцна пыляць гусеніцы, а на пярэднім — малады афіцэрык звесіў ногі ў чэрава «тыгра» ды грызе сабе бяспечна яблык.

I тут немец бачыць скрозь пыл — папярок дарогі перад ім тырчыць сук. Афіцэрык крыкнуў вадзіцелю збочыць, але той, мабыць, не пачуў каманды, бо танк няўмольна прэ наперад і прэ. Сук — і дзвюма пядзямі не абхапіць! Каб немчык выхапіў ногі з люка ды кубарам скаціўся ўсім корпусам з брані, мажліва, застаўся б жывым. Ды ён захацеў юркнуць назад у машыну, але зачапіўся планшэтачкай за край люка.

Сук так і распалавініў акупанта.

З той пары расахатае дрэва людзі называюць Партызанам. Нават прыпынак такі каля яго камля зрабілі ды апавядаюць ужо цэлыя байкі. Бытта бы з яго кроны партызаны падбілі аж дванаццаць танкаў, а з кулямётаў выкасілі тры батальёны пяхоты. Вядома, нямецкіх танкаў не шкада, як і салдат з тых батальёнаў, няхай сюды не перліся б, але ж гэто — байкі.

Яшчэ дрэва паслужыла зборным пунктам для тых, хто збіраўся ісці ў лес — вось і ўвесь подзвіг дуба.

I тут Лаўрэну нагадалася пытанне пуцалаватага Самойлы на сустрэчы з вучнямі ў школе.

«У партызаны, хлопчык, ішлі не таму, што хтосьці цябе тады заклікаў у выступленнях, хтосьці цябе выбіраў ці пасылаў. Ішлі не толькі каб помсціць. Сколькі ведаю такіх, у каго бацькі, браты, сёстры засталіся жывымі-здаровымі, а хаты — цэлымі, але і яны адправіліса ў лес на невыгоду, холад і голад ды нават склалі там галовы. Бо ў партызаны беглі гэтак, як дзісь некаторыя людзі кідаюцца гасіць пажар ці ратаваць з вады дзіця, самі не надта ўмеючы плаваць. Ісці ў лес ці не ісці, для іх гэтак было відочным, як дыхаць ці не дыхаць, красці ці не красці, рабіць камусьці подласць ці не рабіць. Без загаду сэрца ніхто на тую мэнку не паквапіўса б!»

Так вось, трымаючыся за перакладзіну, сам з сабою разважаў Лаўрэн. I тут яго перабілі.

ФЕЛЬДПАШТАВІК ЗМІЦЕР

1

З чэрава цёмнага салона раптам да яго нехта вельмі ўзрадавана закрычаў на цэлы аўтобус:

— Маркевіч, хай ты здаровы будзеш! Ёо-о, маё-о, няўжэ я нарэшце цябе бачу?!

Лаўрэн з вялікай неахвотай прызнаўся:

— Выходзіць...

Чалавек з салона дзівіцца не пераставаў:

— Ё-о-о, маё-о, ну ж і сустрэ-эча! А я ўсё гляджу з самого горада, а я ўсё гадаю, хто ж то высокі такім людарэзам стаіць па праходзе ў нашым аўтобусе! Людзі яго штурхаюць, усе яго тоўкаюць, а людарэз гэты то ўлево, то ўправо боўтаецца, а я ўсё пазнаю — ён ці не?! Аднак гэто — ты-ы! Ты-ы, Маркевіч, каб я не ўстаў з гэтаго месца!

— Але, я...

— Цяпер — і я бачу, можаш не прызнавацца. То — здароў!

— Ну, здрастуй і ты...

— Мусіць, на магілку да жонкі едзеш?

— Пара, браце, ой, даўно пара! Ты ж пасля таго, як прадаў хату, здаецца, больш да нас не прыягджаў і нават не паказуваўса, ці не так?

— Не прыягджаў...

— А я што кажу? Каб з'явўса хоць раз, напэўно, хто-небудзь мне сказаў бы! Як з'ехаў тады з вёскі, то — бытто вада яго ўнясла! Нарэшце аб'явіўса во!

Перад чалавекам міла вуркаталі — галоўка да галоўкі, пластма-савая завушнічка да пластмасавай завушкічкі — дзве дзяўчыны. Ён нахіліўся да крайняй ад праходу:

— Курносенькая, ты — зусім шчэ маладзенькая, уваж нас, старых! Пастой сабе трошкі! Хай пажылы ветэран лепш тут пасядзіць — ахвота пагаварыць з земляком!

— Ой, калі ласка! — засаромлена ўсхапілася дзяўчо.

— О, каб бог табе, прыгажунька, ладнаго жанішка даў! А ты сядай, зямляк, хутчэй!

I, хоць яму не хацелася, Лаўрэн мусіў апынуцца на сядзенні перад саслужыўцам з польскага войска і «афэрмай» — Зміцерам Крапаком з Мянькоў, апранутым у абмоклы, латаны-пералатаны кажух, а на чорнай, як саган, галаве — такая ж разлезлая ад вады і старасці трусіная вушанка.

Яшчэ перад вайной чалавек гэты прыстаў у прымы да зялёна-далінскай няхлюістай — з вечнымі пархамі ў валасах — дзеўкі, Хвядоры Касавокай. Пра новую пару вяскоўцы адразу сказалі:

«Сышліса два друга — дуга і пуга!»

I вельмі слушна сказалі. Свайго хлеба ў Хвядоры хапала адно да каляд, але малады муж гаспадарыць на новым месцы пачаў з таго, што адразу прадаў паўтара пуда цесцевага жыта ды купіў Біблію, каб мець пра што спрачацца з гудзевіцкім бацюшкам.

На вёсцы смяяліся, што Зміцер любіў у чужых коней зубы лічыць, не маючы ў кішэні ні гроша. I што менавіта ад яго пайшла ў народ байка пра гультая, які, бывала, адправіцца з касой на поплаў, але покуль выйдзе пракос, то ў пачатку гоняў трава зноў вырасце па самы пояс.

Лаўрэн яшчэ добра памятаў, калі Змітрук «за польскім часам» ставіў хату, аддзяляючыся ад цесця, і на дохлым мышастым коніку — нават без набэдрыкаў — цягаў для фундамента каменне з Нёмана. Па старому знаёмству не паленаваўся тады прымаку падказаць:

«Кінь, Зміцер, рабіць так-сяк, наўскасяк, абы не па-людску,— не будзь нідарайдай! Уся вёска з цябе смяецца! Запомні: ні з вады, ні з агню каменне для гэтаго не ўжываюць — патрэскаюцца! Дарэмно каня гробіш!»

«Што ты мне трэліш, Маркевіч?! Ёо-о, маё-о! Каб я большаго клопату не меў — на жызню маю і з патрэсканым фундаментам халупы хопіць!» — бесклапотна кінуў той.

У 1944 годзе Крапака з Лаўрэнам бралі ў савецкае войска, але і з таго часу добрага ўспаміну аб чалавеку Лаўрэн не захаваў.

Пасля вайны ні на адной рабоце прымак доўга не затрымліваўся, бо кожная яго нудзіла — круціўся сярод тых, каго Лаўрэн не паважаў. Меў аж чатыры дачкі. Вечна ездзіў у горад прадаваць самагонку ды бабам прывозіў модныя кофты, касынкі, іголкі для швейных машын, ніткі для вязання, лаўровы ліст ды ванільны корань на цеста, покуль участковы Касцевіч, якога ў вёсцы звалі Панімаеш, не паклікаў Лаўрэна панятым, не канфіскаваў аж два самагонныя апараты, не ўляпіў штраф і не абарваў Крапаку гандаль.

Не адставала ад свайго Зміцера і яго жонка. Вясной і летам яе агарод зарастаў лебядой ды малачаем, затое кожнаму ў вёсцы яна давала парады, а ў бабскай кампаніі толькі і чуваць быў яе грамавы голас.

У калгасе Крапакі працавалі мала. Іхнія дзяўчаты, як толькі вы-раслі, адна за адной выйшлі замуж і пераехалі ў Гродна да сваіх мужыкоў.

Зараз чалавек зусім не збіраўся крыўдзіцца на земляка за панятога — сыпануў на Лаўрэна інфармацыю:

— Чуў? У зэшлым тыдні Кавальцоў Макар памёр!

— Ты што-о?!.— сумеўся Лаўрэн.

— Так, так, браце, дала ўжэ і нашаму Макару жаба цыцкі, царство яму нябеснае! Канец! А такім здаравяком удаўса — у-ух, і здаро-овы, куды мне, здэхлі, да яго. Памятаеш?

— Чаму ж не...

— Што-о ты?! Ніколі не хварэў і не кашляў нават, ні на што не скардзіўса! Нічого яму ніколі не балело — нават і зубы!.. Ух, які здаро-овы бы-ыў, ёо-о, маё-о! Левай рукой трымаў навясу дошку, а правай — трохцалёвы цвік заганяў у яе! Нават ты б гэтак не змог, хоць таксамо — я добро ведаю — не ўломак! Мажнейшы нават за цябе быў — куды-ы! А як шпарыў на балалайцы, калі вы са сваёй аркестрай, хаваючыса ад пана Куксы, па вёсках швэндалі за «польскім часам» ды за Беларусь агіціравалі! Праўда, апошні час горбіўса. Аднойчы я спытаў: «Макар, чаму ты стаў хіліцца?» А ён адбрахаўса: «Толькі пусты колас тырчма стаіць, Зміцер, а жыто, чым больш дабра ў сабе мае, тым цяжэйшае і тым ніжэй да зямлі хіліцца». I во!..

— Што ж, смерць не выбірае і не мінае! — уздыхнуў, крануты за жывое весткай, Лаўрэн.

— Але, не перабірае, ісціная праўда. А паслухай, як было! Лёг звечара нармальным зусім чалавекам, а раніцой жонка дзівіцца — чаму яе Макар так доўго не паднімаецца, чаго спіць так много,— ён жа збіраўса ў горад ехаць і ніколі з ім такого не было. Ладно, думае Тэкля, хай шчэ крыху паваляецца, усё роўна цяпер работы мало, а ў Гродно другім рэйсам паедзе. Напякла аладак. Шчэ падаіла карову, прыпасіла мужыку свежанькага малачка і падыходзіць упэўнено будзіць гаспадара на сняданне. Добро прыглядаецца, а ён — гатовы ўжэ, ёо-о, маё-о! Але ты скажы, якую лёгкую смерць меў — бы па заказу!

— Лепш хай бы не паміраў...

— I мне яго шкада, думаеш — не? I от, скажы, Лаўрэне, пасля смерці чалавека больш за ўсё ўразаецца ў душу яго голас, інтанацыя, смех! Так і стаіць Макарава гутарка ў вушах, куды б я ні ішоў! Чаму гэто, як, па-твойму, га?

— Не ведаю...

Лаўрэна было Крапаку як бы замала. Цяпер ён звярнуўся і да пасажыраў.

— Думаеш, усё? Фігу! I Нюрка Семярышына — тая, у якой немцы на вачах пад самым акном у агародчыку сына забілі, што дарогу не так ім паказаў,— богу душу таксамо аддала! Адмэнчылася ўжэ і яна! Ведаеш, цяпер, халера на яго, высакосны рок, каб ён хутчэй рагануў, каб ён, бо так і глядзець трэ, так і ўважаць! Столькі паўмірало, а ўсе калісьці былі гэткімі маладымі, фартовымі і файнымі! А якія дзеўкі галасістыя былі і добрую ноту мелі, хлопцы якімі юрлівымі былі, як па танцах у каблук давалі.— ніхто цяпер і веры не дасць, ёо-о, маё-о!

Вядома, з гэтым летуном, як на вёсцы звалі Крапака, Лаўрэн не толькі не вадзіўся, але вечнага няўдачніка і недалэнгу яшчэ і не любіў. Зміцер і зараз быў яму непрыемны, бо гаварыў ва ўсё горла — як бы напаказ. Лаўрэн ад яго ахвотна схаваўся б, але ж куды ты дзенешся — аўтобус для ўсіх, і спадарожнікаў у ім не выбіраюць. А яшчэ ён адчуў, што цяпер не толькі Зміцеру, а і астатнім вяскоўцам ён — бы той дыпломнік, што з Мінска, Ленінграда, Кіева ці з Масквы едзе ў, родную вёску. Увагу, роспыты, зайздрасць і цікавасць кожнага земляка яму давядзецца цярпець на кожным кроку. Могуць казаць яшчэ і не тое — нічога на гэта не параіш.

— А помніш, ях у войску мы на вуліцу Гувера бегалі, як нам цёнгле не хапало няшчасных пяцьдзесят грошай?! А каравокую Зюту Бельскую не забыў, з-за якой Шпакоў Васіль, царство яму нябеснае, рукі на сябе наклаў? А такі-і чалавек быў і гэтак са свету звесці сябе, ёо-о, маё-о!.. Але ж, скажу табе па шчырасці, з яе і баба была апіцітная, а ёо-о, маё-о! З-за такой і можно было — хоць на край свету, хоць у самае пекло, хоць нават і жызню ўсю выкласці! Як гляне тымі сваімі карымі вачыскамі — чалавек млеў адразу! А дасціпная і за словам у кішэню не ле-езла, не-е! Памятаеш, калі ты, Касцевіч, я, Васіль і Зюта тупалі цераз парк каля тэатра. Ідзём, гутарым пра нешто. Спаткалі Зюціну зямлячку — несла новы градуснік з магазіна і пахваліласа: «Купіла во, каб ваду панскім дзецям мераць перад купаннем». А Зюта ёй: «Я выдатна без градусніка ўвесь час абыходжуса і панічоў маіх чорт не бярэ! Малое ў ванне запішчыць, тады ўжэ ведаю — вада загарачая, трэ халоднай даліць!»

Крапак уважліва прыглядзеўся да Лаўрэна:

— Ну ж і выгляд у цябе, браце, скажу табе шчыро, а ёо-о, маё-о! Бы ў таго пана Вішпінга — дай ты веры! Столькі гадоў маеш, усю сваю жызню таксамо тыраў, дай бог — на маіх вачах было, а — хоць бы дзічкі! Твар — бялявы! Сам — мажны! А такая файная куртачка на плячах шчэ з цыгейкавым падбіццем і, мабыць, цёплая, лёгкая ды не прамакае, праўда?

— Чаму я маю быць мізэрны і аблахмочаны?! А куртку — Уладзік падарыў.

— Ы-ы-ых, і залатыя зубы ў яго! Ёо-о, маё-о! А я ўсё мяркую, а я ўсё гадаю, а я ўсё ламаю сабе галаву ды ледзьве мазгі не звіхну, што ў Маркевіча нашаго так моцно змяніласа, чаму стаў якімсьці іншым, чаму яго зараз бы не пазнаць, чаго гэткі панскі зрабіўса? А гэто — золата поўны рот у яго гарыць агнём і ззяе на ўвесь аўтобус! А ў мяне засталіса, ведаеш, адныя крамы[[49]] дый тыя баляць — спасу-ратунку няма ад іх!

Лаўрэн адчуў сябе вінаватым.

— Уставіў у горадзе...

— Во-во! — нібы папракнуў Зміцер.

— Я не хацеў, дальбо... Але сыны прычапіліса, адзін і другі, як смала, прысталі — устаўляй ды ўстаўляй...

— Прымусілі?

— Куды дзенешса...

— Ёо-о, маё-о! У багатаго бык целіцца, а багаты шчэ й нездаволены — брыкаецца, бачыш!.. Я чуў, ты ў масле там купаешса, дзеці нават і дакрануцца не дадуць да чаго-небудзь — так ужэ аб табе клапоцяцца, так ужэ за табою ухаджваюць!

Крапак азірнуўся, каб пераканацца, ці дастаткова слухае пасажыраў.

— Эх, калі б пра мяне так мае дбалі, ёо-о, маё-о!

— Не дбаюць?

— Што ты — хто мае дочкі, той ходзіць без сарочкі, хібо ты не чуў? Маловеле што, так, заразы, і ведаюць — «дай!». Яны адно і ўмеюць — «Дай, дай, дай і дай, бо ты мусіш ім даць, бо даць ты павінен, даць абавязаны і даць ты можаш, а сам — стары, і табе ўжэ ніц не трэ — памрэш заўтра!».

— То не патурай! Чаму дапускаешса так?

— А што ты зробіш, калі ў мяне адных зяцькоў — аж чатыры! А ўнукаў, ці дасі ты веры, сколькі? Нігды не згадаеш — сем ці восем, бо дакладно, дальбух ты мой, і сам не разбяруса — пакінуў гэто бабе сваёй! Падумай, як такому калхозу ты не будзеш патураць — станеш супроць такого кагалу перці? А мая карга — дарам што касавокая — бачыць, зараза, тое, што ёй трэбо, аж занадто відзіць! I здаровая — як мур, шчэ табе, хапіўшы за рогі, нават быка зверне! А голас мае такі, што сусед смяяўса — комін у яго трэснуў, калі аднойчы каля кало-дзежа гагаўку адкрыла! I от, паспрабуй скажы што-небудзь супроць маёй Хвядоры, паспрабуй не дапусціса — бяды потым не абярэшса! I выходзіць — абложаны з усіх бакоў. Не дай бог, якое ў мяне палажэнне! Вядомо, без хлеба не сяджу — чаго не, таго не. Маю і да хлеба. Алеж паважання ды спакою на старасць — а ніц не маю, нават і столечкі! Ганяюць мяне ды ганяюць, бы таго Марку па пекле!

Ён паказаў замусоленыя сумкі ля ног.

— З такім унь ладункам, ці дасі ты веры,— па два, па тры і нават па чатыры пуды нараз — пруць мяне кажнюткі дзень ды пруць: то жонка, то дочкі ад адной да другой! Развожу ім пасылкі, як той фельдпаштавік на манеўрах пакеты генералам, і развожу! Месячныя білеты заўсёды бяру, шафёры мяне ведаюць і не правяраюць нават, бо я — дадатак да іхніх аўтобусаў!.. А думаеш, скарбы якія важу? Дзе ты бачыў! З вёскі пру сало, кумпякі, цыбулю, капусту ды нават — бульбу, а назад — людскія недаедкі свінням альбо — розныя абноскі! Не верыш? Каб я нават не ўстаў з гэтаго месца, калі хоць крыху бра-шу! Эх, прайшло нашае, праехало, шалёным калясом пракаціласа, і яно, зямляк, ужэ аніяк-ніяк не вернецца, хоць плач, хоць скач, а ё-о, маё-о!

Крапак зноў павярнуўся да пасажыраў. Задаволены, што слухачоў стала ў яго больш, загаварыў смялей:

— I от, халера, скажы ты, Лаўрэне, уродзе бы і паправіласа ўсё нашае на лепшае, а дабра — так і не відаць! Ну, успомнім давай з табой, як калісь жылі людзі — у маіх Мяньках на жоўтым пясочку ці хоць бы ў тваёй багацейшай Даліне Зялёнай з гліняным грунтам. Хварэлі як — адных сухотнікаў у вёсцы сколькі было, а ёо-о, маё-о! Бо слабымі людзі надто былі, а вядомо, на слабого каня то і мух болей сядае, шчэ тых розных мікробаў больш чапляецца! Мы з табой аб чым тады марылі? Каб ад пуза наесціса заціркі з белай мукі, на малацэ варанай, каб напхацца белых локшын ці напіцца ўдосталь тае ліманады з булкай! Бо ежа тады была для ўсіх адна, бы казаў наш Каб цябе люндра свіснула — Міша Касцевіч:

Бульба парана, пячона,

Бульба сёння, бульба ўчора.

Мой трыбух стаў — бы калода,

Дый без бульбы — няма ходу!

Бераставіцкія крамы забічкаваныя былі рознымі таварамі, і якіх толькі душа пажадала б — адно купляй! Калі ласка, бяры ўсяго хоць цэлымі вазамі! Але людзі не мелі купіла! А дзе тое купіло ты возьмеш? I запалкі на дзве палавінкі дзялілі! Напэўно, і зараз добро памятаеш — у кожнай скрыначцы было іх па сорак дзевяць — не меней, не болей! Якісьці мазур пад Варшавай прыдумаў спосаб дзяліць запалкі на чатыры часткі: аб гэтым у газетах напісалі, а нашых мужыкоў надта мучыла цікавасць — як гэто ён робіць?!

— Ого-о, якія мелі вы тады запалкі — ад палавінак, ад чацвярцінкі можна было нават прыкурыць! — пачуўся вясёлы голас маладога мужчыны з глыбіні аўтобуса.— То не так кепска вам жылося! Цяпер часамі — чацвёртая толькі загараецца!

У аўтобусе дружна зарагаталі.

Крапака не так лёгка было збіць з панталыку. Так і абрынуўся на маладога:

— Ага, паплач, паплач, што табе вельмі кепско жывецца! Нябось ты, бы мае зяці, зара бярэш іх адразу штук пяць ды чыркаеш па масцы! Бо скрыначка каштуе — адну капейку! А што цяпер — капейка? Ты ж і не нагнешса нават па яе, каб з зямлі падняць, бо маеш грошы! Цяпер вы ўсе ў масле купаецеса, бяды не ведаючы! А тады? Кнот у лямпе выкручвалі адно во столечкі, каб меней той газы выгарала! I не так мы, мужыкі, як нашыя бабы сляпілі вочы пад кудзелямі. Знясе, бывало, курыца яйко, хібо ж ты яго з'еў? А як жа — на свентыя мігды, што бываюць нігды! Хібо як хворы ляжаў, бо адно тады яго зварылі б табе! I то — зварылі б маладому, бо дзяцей, старых не было нават моды лячыць! Звычайна баба яшчэ цёпленькае яйка, просто з-пад курыцы, перла ў Бераставіцу прадаваць на соль, на кавалак мыдла, кухан ці пару дэкаў[[50]] тае мончкі, як тады цукар называлі, хоць у Англіі гэтым самым цукрам свіней кармілі[[51]]. А ці много стагналі мы тады, прызнайса, Лаўрэн? Ці плакаў хто з-за гэтаго? Дзе ты бачыў! Зашчаміўшы зубы, цярпелі ды жылі! Шчэ нават радуваліса! А як весяліліса — так дзісь мо і не ўмеюць! П'ескі маладыя ставілі, канцэрты наладжвалі, хоры і маёўкі! А любілі як адзін аднаго, ёо-о, маё-о!

Зміцер яшчэ раз павярнуўся да людзей і ўжо для іх нават пастукаў сябе ў грудзі кулаком:

— Каб я не ўстаў з гэтаго самаго месца, калі брашу! А зараз — а ё-о, маё-о! Тую самую булку з булкай хоць цалюткі дзень сабе лопай ды з раніцы да вечара ліманад у свой трыбух бухтуй, а локшынамі закусуй! I тыя запалкі адразу хоць па пяць штук чыркай ды глядзі сабе цілівізар, шчэ й каляровы, бо чорны табе ўжэ, бачыш, не падабаецца — фэкі стаў нам чорна-белы! I сам сабе часамі не даю веры — у мае Мянькі, глухую задрыпаную калісь вёсачку, зараз не чым-небудзь, а «Ікарусам», бы які касманаўт, егдзіш! А ты толькі падумай — чалавеку чагосьці шчэ ўсё не хапае! Хібо па радзіву пачуеш, што во цяпер жывеш шчасліво і радасно, бо сам сказаць, што аж гэтак табе добро жывецца, не адважышса. Ты не думаў, чаму гэто так, Лаўрэне, га?

«Бо, мусі, чым лепей чалавеку вядзецца, чым больш мае часу і выгод, тым ахвотней стогне ды бурчыць на жызню, бы нашыя дзе-ці,— з-за кожнай драбязы ўжэ так і скачуць сабе гарачым прыскам да вачэй!» — карцела Лаўрэ'ну сказаць земляку, але ж пабаяўся, што дасць зачэпку Зміцеру на даўжэйшую размову.

Лаўрэн буркнуў:

— Такая ўжэ, Змітрук, людская натура, відаць, вечно быць незадаволеным.

Але Крапак, бы той певень,— кукарэкнуць кукарэкнуў і пра гэта болей не хацеў ужо думаць. З пашанай правёў далонню па Лаўрэнавай куртачцы, пазайздросціў:

— Не абносак які, бач, а — ледзь не новенькая, хале-ера, ты ба-ачыш?! Імпартная, бы на футбалісту якім! — Ён прыпадняў у Лаўрэна палу.— I падбіцце цыгейкавае!.. Ёо-о, маё-о, і паго-о-лены так чысто! А які шалік цёплы і мяккі, відаць... Дай, памацаю. Ага! Ёо-о, маё-о! Кажуць, твае сыны з нявесткамі не толькі пенсіі не адбіраюць у цябе і не бяруць грошай на пражыванне, а шчэ і свае нават выкладуваюць — бяры, бацьку, не хачу, як пры камунізме. Праўда гэто?

Лаўрэну надта ж захацелася на Крапака гыркнуць: і адкуль ты, пустая балаболка, ведаць можаш, як мне там у горадзе жывецца? Якая табе справа да маіх зубоў, да маёй курткі, пенсіі і грошай? Чаго ты ў маю душу ўсё лезеш няпрошаны? Пра ўсенько табе адразу і гавары?

Ведаю такіх — пусці цябе, шэльму, пагрэцца, як ты ўжэ і дзяцей хрысціць захочаш.

Але злавацца на земляка Лаўрэн доўга не змог, бо зараз жа падумаў — вёска таму і завецца вёскай, дзе пра ўсё дакладна вядома, усё заўважаць, усё памятаюць і да ўсяго ім інтэрас — ад гэтага не выкруцішся аніяк.

Зрэшты, у горадзе сусед пра суседа нічога не ведае і ведаць не хоча, а хіба там лепш?

Каб збіць увагу прычэплівага аднавяскоўца, Лаўрэн спытаўся:

— Трымаеш якую рагулю?

— Ты што?! Карова цяпер — катарга!

Абодва ўзняліся.

— Прыгажунька, сядай, во, ідзі, на сваё месцо зноў, бо мы пад'язджаем! Дзякуй табе, што ўважыла нас!

— Нічога, нічога, я пастаю! — збянтэжылася дзяўчо і на гэты раз.

— Сядай, сядай, калі е магчымасць! Ашчэ настаішса ў аўтобусах, як старой будзеш!

Зноў у салоне зарагаталі.

2

Ля сельсавета абодва з аўтобуса вылезлі.

Крапак вывалак свае сумкі на божы свет, расставіў каля ног, і толькі цяпер стала відочным, якія яны пузатыя ды зашмальцаваныя і колькі гадоў імі карысталіся. Пасля аўтобусных разважанняў пры народзе і пасля дужання з сумкамі Крапак глыбока цяпер уздыхнуў, бы той салдат, што пасля цяжкіх палявых практыкаванняў атрымаў ад «плютановага» каманду «спочні»[[52]].

— А ёо-о, маё-о, як падыміць захацеласа — аж страх! Усім, Лаўрэне, гэтыя «Ікарусы» файныя, але шчэ каб у іх курыць дазвалялі, праўда, клёво[[53]] было б? Кажуць, у Грузіі, Полынчы — рабіць гэто можно, а ў нас паспрабуй толькі, шафёр так і гыркне!

— Маленькі, пацярпець не можаш?

— А от — не магу! Як захочацца — каравул сам сабе крычу і месца не знаходжу!

Мужчыны вынялі з кішэняў цыгарэты.

— А памятаеш, як калісьці мы курылі з гродзенскай махоркі самакруткі і якія ў нас ладныя муштучкі былі? У мяне касцяны, а ў цябе, сына млынара, яшчэ і з бурштынавымі кольцамі... Дакурыў, хлопнеш далонню пры дзеўках і выстраліш бычок! А тады толькі дроцікам прачысціш каналік, шчэ яго добро прадуеш... Помніш, як мы ў старым парку Юзэфа Пілсудскаго ахранялі, калі ў Друскенікі на адпачынак ехаў і ў Гродне спыняўся, покуль рыхтавалі яму поезд? Загадаў, каб ніякай аховы для яго не выстаўляць, таму нас у самыя кусты заперлі. Пазашываліса мы, стаім і не дыхаем. З парку вытурылі ўсіх, толькі завялі якіхсьці падшыванцаў — бытто яны самі там апынуліса. Помніш?

— «Маршалак» падышоў да хлопчыкаў і выставіў назад руку. Паслугач умэнт піхнуў яму ў далонь хустачку. «Дзядэк» павыціраў малым насы ды раздаў па цукерачцы. Тады павыломваў ім па дубчыку і давай камандуваць: «К назе!», «На плячо!», «Плютон, шагам — марш!», «Запявай!..» Мы падзівіліса, і, чую, ты шчэ да Касцевіча кажаш: «Здзяцінеў, падло, доўго ўжэ не пажыве!» А калі паехаў, мы з табой таксамо во гэтак закурылі, але — з тых муштучкоў...

Крапак хвіліну падумаў, успамінаючы:

— Здаецца, учора тое ўсё было! I калі яно, скажы ты мне, Лаўрэне, праляцело-праехало?

— Але вы толькі ўзгляніце на гэтаго сямідзесяціпяцігадоваго ка-валера-фраера, ёо-о, маё-о,— нават «Марльборо» смаліць! А я — «Прыму».

— Ад гэтай заразы горло надто дзярэ — яе і ў рот не магу нават сунуць.

— Так, так, наеты галоднаго ніколі не разумеў і яму не спагадаў! Паслухай, пан чортавы, а маё горло, думаеш, луджанае і не дзярэ, та-ак, па-твойму? I я, па-твойму, не меў бы хэнці які «Космас» ці якую «Герцагавіну» пасмакаваць? Затое «Прыма» — як задарам! За «Прыму» нават мая касавокая звэнга не бурчыць — выдае капейкі без адзінаго слова!

Чорная, як галавешка, прымакова галава затрэслася ад кашлю.

— О-ой, замучыў ён мяне!.. Ну, здаецца, прайшоў!.. Разумееш, як толькі хлябну дыму, так і пачынае... Ладно, пагаворым пра цябе зара. Скажу табе, раско-ошно жывеш, бы калісь — паш Вішпінг! Не-е, з усяго нашаго вывадка, Лаўрэн, пашанцавало аднаму табе! Пра гэто я цвярдзіў, цвярджу і буду ўсім заўсёды цвярдзіць — каб невядомо што ты тут мне гаварыў!

Маркевіч пачаў ужо злавацца:

— Ай, чаго табе, Зміцер, плакацца? Жонку маеш, і яна ў цябе, як мур, здаровая, шчэ сам прызнаеш — узяўшы за рогі, і быку шыю зверне! Столькі ты дачок нагадаваў, сем ці восем унукаў! А шчэ займеў чатыры зяці, як дубы!..

— Ы-ы-ы-ых, ты пра што-о, Лаўрэ-эн?! — Крапак узняў на яго маршчыністы, з адубелай, як старая халява, скурай твар, а шэрыя вочкі ўзглянулі на земляка са шчырай крыўдай.— А ё-о, маё-о, ці ты сляпы, ці ніц не хочаш бачыць і разумець?!

Зміцер разгарнуў ботамі разлезлы снег, стаў на цвёрдую зямлю, збіраючыся грунтоўна ўсё выладаваць земляку.

— Пра жонку — ніц не скажу. Толькі яна мяне і шкадуе. I то, халера, не заўсёды. А дочкі — дай ты веры, як грызуць і грызуць! Адно паслухай. «Зосі яе родны бацько восем тысяч на машыну адваліў!» — вытыкае мне адна ды чакае, што ёй адкажу. Другая кідаецца прыскам у вочы: «Нават Лілін айчым падчарыцы пуцёўку ў Італію зафундаваў, а мне родны татко і кааператыву не выб'е! Трэцяя дзярэ ляпу: «Вы мне ў пасаг нічого не далі з мацерай — выпхнулі сірату, быле хутчэй з хаты, у мяне нават людскай дублёнкі няма!» Чацвёртая звэнгае штось сваё! А што ты ім цяпер — грымака дасі, як калісь? Дарослыя кабылы! Мая кабета, замест таго каб заткнуць ім гагаўкі ды сказаць — соплі сабе падвяжыце раней, чым на старого ды згараванаго бацьку, які вас на свет пусціў і выгадаваў, нападаць,— ведаеш? Шчэ і расцвельвае іх! Дый аб чым тут гаварыць? Каб гэтыя эгаісткі бацьку нават рэзалі, яна іх падолам закрыла б, а ёо-о, маёо-о! А чатыры зяці, пра якіх ты кажаш — бы дубы,— маўчаць, бы вады ў рот набраўшы, як адзін маўчаць! I выходзіць, Лаўрэне, я — бы той няшчасны, дальбо, жолудзь, што і сярод тых самых дубоў, і дрыжыць ды баіцца, каб свінні не з'елі.

Лаўрэн пакпіў:

— Ой, бедны ты, бедны!

— Бе-едны — аж пакалоўса! — ані крыху зямляк не пакрыўдзіў-ся. Толькі зноў зайшоўся ад сіплага кашлю.

— О-ох!.. Кха-кха-кха, халер-ра!.. Ху-у-у, прайшло, здаецца!.. Абскублі мяне, абабілі, Лаўрэне, бы таго пня пры самай дарозе, і што з гэтаго маю? Шыш з макам! У пустыні адзін праведнік зайшоў у пячору да львоў калісьці, толькі крыху пабыў з імі, то што ты думаеш? Пра яго ў кожнай Бібліі напісалі — праславілі на ўвесь свет ды ўпамінаюць цяпер тысячы людзей. А тут — от халера — чалавеку нават ніхто і не паспачувае!

— То шва-ах[[54]], бачу, тваё дзело.

— Шва-ах, Лаўрэне, шва-ах! Адзіная палёгка на душы — каго не паслухаеш, усім дастаецца ад дзяцей, нявестак, зяцёў, унукаў ды цяперашніх надто разумных унучак па самюсенькія годзі, усе-ўсе трымаюць гэтак слязу на сэрцы!

Хвіліну падумаўшы:

— Хоць калі ўзяць з іншаго боку, то скажу табе, Лаўрэне, па шчырай праўдзе, дак і без гэтых чортавых дачок, якія б яны там ні былі ўрэдныя, без такіх зяцькоў і ўнукаў — могілкі, а не жызня. То лепш ужэ бываць на такім базары ды гэтак мэнчыцца дзень у дзень, чым — ТАМ тырчаць, дзе той магільны спакой. Успеецца шчэ і туды, праўду кажу? I выходзіць, толькі адзін ты ў Гродне зусім іначай улад-каваўса. Адно табе аднаму выпаў шанц шчэ на зямлі жыць у раі ці — камунізме.

Зміцер зноў з нехаванай зайздрасцю азірнуў Лаўрэна з ног да галавы.

— А ёо-о, маё-о, пан Вішпінг, дый годзе! I — выліты пан Вішпінг.

— Ат, калі табе так надто хочацца бачыць ва мне пана, хай буду Вішпінгам!

— Дай ты ве-еры, Лаўрэ-эн, ты ім і е-е! Ашчэ і сумняваешса? Ха! Па гары ходзіш ды сонца не бачыш, дальбо! Табе ж толькі птушынаго малака не хапае!

— То чаму жонцы помніка не паставіш, калі ўжэ так файно жывецца?

— Найвялікшы час, каб ты ўжэ са сваімі сынамі... Трэ, каб залатвіў і гэто... Ці мо крыўду носіш на сваю бабу за што?

— А-а, мабыць, з-за помніка і прыехаў — тады ўсё штымуе[[55]]. Пара, браце, і даўно пара! Нінка ў вас помніка вартая ды шчэ і файнаго,— напэўно, вартая! Дый каго хочаш запытай — табе скажа тое самае!

Лаўрэн насупіўся.

3

Убачыўшы, што земляку не спадабалася размова пра жончын помкік, Зміцер тэму перамяніў:

— А як будзем адзначаць твой прыезд? Бо мы ж з табой — даўнія сябры! Другого такого кумпеля[[56]], напэўно, няма ў цябе цяпер і ва ўсім свеце — паўміралі ўжэ!

На хвіліну паглыбіўся ва ўспаміны.

— А памятаеш, як у польскім войску служылі, як паручнік Фіялкоўскі мяне «афэрмай» называў ды ў горад праганяў з калоны і я ў баптыстаў каратаў час? Помніш, як я потым у Фіялкоўскага перад строем на каленях прасіўса, а вы, падлы, рагаталі, бы жарабцы?.. Ох, іржэ-элі!.. Бо і смешно было — сам бы не вытрываў, каб хто іншы на маё месцо трапіў гэтак!

Крапак зноў падумаў, пакруціў галавой.

— А-ай, час бы-ыў, і такого ўжэ нігды не бу-удзе, ёо-о, маё-о!.. Здаецца, тады і сонцо цёнгле свяціло, і дзень пачынаўса толькі для шчасця, і бэз цвіў зіму і лето, і людзі нам адно ўсміхаліса ды спрыялі... Пан паручнік — і той які людскі трапіў.— Зрабіў вялікія вочы: — Ты-ы паслу-ухай, а як потым на вайне намі каманду-уваў! Лаўрэн, гэто ж табе будзе надто цікаво — напэўно, ты гэтым зацікавішса!

На твары Зміцера адмалявалася разгубленасць — ці знойдзе ён фарбаў, каб выказаць усю праўду аб сваім камандзіру.

Але разгубленасць была кароткай.

— Цябе тады кінулі пад Варшаву з другім «плютонам», а нас — на Прусію, і я шчэ не меў аказіі расказаць усяго, бо ты ўвесь час мяне дзічыўса — чорт цябе ведае чаго! Паслухай цяпер! Бывало, сядзім пад бамбёжкай у яме ды калоцімса ад страху, бо кожную кулячку, кожны асколак спіной чуеш: так і глядзі, салдаты драпануць у паніцы па адкрытым полі! I што робіць, думаеш, Фіялкоўскі? А ён, хітрун, адкрывае сваю скураную сумку і давай нам пісьмы раздаваць. Бытта не было для гэтаго іншаго часу, чуеш?

Зміцер з захапленнем вытрымаў паўзу, назіраючы, якое ўражанне зрабіла вестка на сябра.

— Аднойчы, калі нямецкая артылерыя загнала наш «плютон» у нейкі склеп, ці дасі ты веры, паклікаў узводнага палікмахера ды загадаў: «Болек, стрыжы мяне! Толькі — люксово, як гэто рабіў пан Раўбэ ў нашым Гродне на Дамініканскай вуліцы!» Ашчэ з ручнічком на шыі сеў на кадушку, каб добро было ўсім відаць. I што ты, Лаўрэне, думаеш? Салдаты ўбачылі — камандзір галавы не страціў, камандзір спакойны, адразу супакоіліся і яны, а Фіялкоўскаму — таго адно і трэбо! I, ведаеш, на вайне і жывоцік яго адразу некуды падзяваўса, і сам патанчэў... А-ай, шкада яго як!.. Каля Нарвы нямецкі кулямёт зрэзаў, беднаго, як на пагурку мы атакавалі бункер. То, бедны, на аўсяніско і зваліўса, бы падрэзаны...

— Многіх забрала вайна...

— А вучы-ыцель які з яго быў, а ёо-о, маё-о! Помніш, як на румблёўскім палігоне апрахвосціўса сапацкінскі Гедроіц, калі мы расказувалі, хто што запомніў са спаткання з дзяўчынай? Прышчаты вахлак пахваліўса: «Падыходжу да ўмоўленаго месца, а яна з-за кустоў мяне не бачыць. Спыніўса і гляджу, бо цікаво, што без мяне робіць. А яна расшпіліла кофтачку і разгладжувае сабе грудзі — бытто яны памятымі былі, гы-гы-гы-гы!..» Фіялкоўскі як гыркне на яго: «Сапацкінская афэрма! Яна песціла іх, як дзяцей, а для чаго? Для спаткання з воінам, мужам, бацькам! Праз такія іхнія штучкі-дручкі мы і людзьмі становімса! А ты, дубіна сапацкінская, нават не датумкаеш! Цямнота дрымучая! Каб мне ў бліжэйшую нядзелю з паперкай на звальненне яе знайшоў, пацалаваў ручку ёй і прабачэння папрасіў, і потым мне замэльдуеш, ясно?» — «Так ест, пане паруч-ніку!» — «То паўтары!» — «Пацалаваць ручку, папрасіць прабачэння і замэльдаваць!»

— О-о, толк паны ў гэтым ве-едалі... Уздыхнуўшы, Крапак зноў хвіліну памаўчаў ды пакруціў галавой:

— I калі нашая жызня праляцела — здаецца, учора ўсё тое было, а ё-о, маё-о!.. Ну, ладно, з гэтым цяпер ніц не зробіш — шчэ ніхто жызні не вярнуў назад! Але твой прыезд у Зялёную Даліну адзначым па-лю-удску, гэто — мурава-ано! I тады ўсё-ўсенько ўспомнім! Бо маем што ўспомніць, каб я з гэтаго месца не скрануўса! Ёо-о, ма-ё-о, такое здарэнне!

Лаўрэн — бытта не чуў.

— Па-царску адзначым, скажу табе шчыро! У сталоўцы цяпер буфетовай — мая сваячка, Бася. I нават сваячніца зусім блізкая — родная сястра маго зяця, не хто-небудзь. Ведаеш, як паналівае нам куфлі — з такімі во капцамі! Напэўно, не пашкадуе! I закусі шыковай знойдзе пад прылаўкам — карпы ў яе заўсёды з нашых ставаў смажа-ныя па-жыдоўску, і такія — ёо-о, маё-о! Праўда, сколькі жывём, ты мяне ўвесь час не прызнаваў чамусь, але я кажу, тут такое дзе-ело і пра ўсё трэ нам забыць! Ісусу Хрысту сказалі, што Юда яго прадаў, аднак Хрыстос ногі яму мыў, з ім вячэраў ды шчэ і віном частаваў, а я ж — сам добро ведаеш, не Юда Іскарыёцкі! Я нават — не Амэрыка-нец!

Кукса, бывало, паабяцае таму выпіць, Аляксей ужэ і лазіць за ўсі-мі, падслухоўвае, хто што скажа, выглядвае, дзе хто тытунь садзіць, ды нясе Яворскаму! А ляснічы на ровар і хутчэй — у Скідэль на пастарунак! Таму Яворскаму вы і стагі палілі! I Амэрыканца таўклі не раз, але ж мяне не чапалі, праўда? Бо я — што-што, але не прадаваў нікого і з даносамі нікуды не бегаў, хоць сам ведаеш, сколькі тут розных уласцей мяняласа за нашу жызню! Не бегаў з даносамі і нікого не прадаваў, хоць вашыя ўсе таямніцы мне былі вядомыя! Я ведаў нават, дзе ты трымаў кудзелю і смалу на Куксавы стажкі сена!

— Усё-ўсё ведаў, не думай, што я — дурны!.. Здагадуваюса, чаму да мяне набэчаны заўсёды быў і такі анаровы. Як Савоську паставілі старшынёй — я з калхоза ўцёк. Бо многія так зрабілі тады, Лаўрэне. I скажу табе — час паршывы надто быў. Прайдзісветы атрымалі тады раздолле на вёсцы, і людзі ратаваліса, як хто мог. Але ж пры чым тут я? Чапляешса невядомо чаго!

Як бы атрымаўшы дыханне, Крапак пачаў выкладваць з сябе з новай энергіяй:

— Во кіраўнічок быў! Зойдзе на ферму і да бабаў: «Што, доім?» — «Доім, Віктар Цімафеевіч!» — кажуць тыя. Ён: «Дойце, дойце!» — I тупае ў магазін. Там да дзяўчыны: «Што, гандлюем? То гандлюй, гандлюй!..» Цэлы дзень боўтаецца, бывало, так! I не доўжыласа яму нават! Альбо браў дубальтоўку, паўлітэрку і — на пойму да вечара качак вартаваць!

Ён аж адступіў, уражаны ўспамінамі. Паўзіраўся на земляка цяпер жахлівымі вачыма:

— А раз, калі мы архавалі збожжа, зачыніў нас у гумне на ключ да самюткай ночы, і хто адважнейшы, праз выбітую дошку ў шчыце ўцякалі!

— Бо так і архавалі вы там! Ведаю вас! Кралі больш, таму і замыкаў! — не вытрываў Лаўрэн.

— О-ой, кра-алі, а ё-о, маё-о, што праўда, то праўда! Бывало, зарухуеш, загорнеш ячмень пірагом ды — хутчэй насыпаць яго сабе ў штаны і пад кашулю, добро падперазаўшыса! Насыплеш і — як калода станеш!

— Во-во! Ад гэтаго надто сыты зробішса? Ад крадзенаго не пасыцееш.

— Тады было не да жыру — быць бы жыву! Што, Лаўрэне, людзям было рабіць? Існаваць неяк мусово ды дзяцей карміць і — не святым духам! Якая была карысць з тых галачак, што брыгадзір ставіў табе ў працадзень?

Нябось калі ты старшынствуваў, красці, акрамя Амэрыканца, ніхто не думаў і з калгаса не беглі. А то ўбачылі, што ідзе ўсё цераз пень-калоду, так і пачалоса! Адвеку, калі дзе што бязхознае ляжало, мужык браў, і лічыласа — па-гаспадарску гэто! Але во, скажы ты, Савоська шчэ і ў перадавых слыў! Як газеты яго хвалілі, радзіво! Бо заўша першым планы выконваў! Помнім з табой, як гэтаго дабіваўса, добро помнім! Дзе трэ пару коней да малатарні — ставіў шэсць. Замест васьмі чалавек да машыны прыганяў — дваццаць! Людзі таўкуцца, перашкаджаюць адны адным — душаць семярых аднаго пеўня! А тады было гэтак — хоць ты ўсё астатняе збожжа згнаіў, вераб'ям скарміў ці пад снегам пакінуў на полі, не адклаўшы нават на семя, але калі першы здаў нарыхтоўку, ты — герой: цябе і газеты распішуць, і радзіво расхваліць, і начальство, і ордэн самы велькі атрымаеш!

«Тут ты, чалавеча, маеш рэхт,— захацелася Лаўрэну дадаць.— Бо такія Савоські і не зацікаўленыя былі ў добрым ураджаі — абы хапіло на здачу нарыхтоўкі! Калі яму казаў я — а чым будзем карміць быдло, Віктар Цімафеевіч, ён бяспечна заяўляў: «З раёна падкінуць, я ў іх на добрым шчату!»

Лаўрэн зноў стрымаў сябе і прамаўчаў.

— Пойдзем у канцы лета на старыцу касіць. Трава застарэла, пад касой звініць, як сталёвы дрот, і нікому да гэтаго дзела няма!.. О-ой, быў дурны час! Тады і налогі плацілі, падумай — ад яблыні. Памятаеш, як па вёсках сады высякалі? У Зялёнай Даліне ўцалеў мо толькі — твой, Кавальцоў ды шчэ два-тры садкі! Камісіі з настаўнікаў, медыкаў, фінагентаў хадзілі ды ў хлявы праз шчыліны зазіралі! Глядзелі, ці е там другі падсвінак, кароўка, каб цябе такім податкам кропнуць, каб ты адразу жывёліну ў мясакамбінат здаў!..

Зміцер напомніў Лаўрэну страшныя дні і растрывожыў душу канчаткова. Крыўда на тое, як з ім абышліся, чалавеку не давала гутарку падтрымаць. Ды і гаварыў бы пра тыя жахі Макар, Касцевіч Міша, Шпак Васіль ці хто іншы. Зміцера ж тады ні сумленне надта не грызла, ні вялікая бяда не спаткала. А цяпер, бачыш, адумаўся, спачувае...

Лаўрэн пакік галавой і маўчаў. А Крапака — бытта яшчэ раз завялі:

— Памятаеш, Савоська на выгляд быў нават салідны — з лысін-кай, бялявы, гладкі і поўны. Язык меў падвешаны, але — от праўду людзі кажуць, што не ў тым дзело, што кабыла бела, а ў тым — што не цягне! Аж такія фокусы вырабляў, той гіцаль з гіцляў! Такія нумары выкідваў, а ёо-о, маё-о!

— Жулікам быў.

— Што-о ты, шчэ й які! У-ух, махіна-атар! Паслухай! Аднаго разу сяджу ў праўленні. Бухгалтарка прынесла яму нейкую паперу падпіс-ваць, а настаўнік — за нечым сваім. Савоська паперу прачытаў, перачытаў яшчэ раз ды павучае бухгалтара: «Парамонаўна, зарубі сабе на носе — дзе стаіць «а», там ставяць коску. Толькі забыўса, ста-вяць яе перад «а» ці — пасля. Крапак, ты ведаеш? То падскажы!» Настаўнік стрымлівае смех, а я перапалохаўса і думаю — халера цябе ведае, што адказаць табе. Але тут пазванілі. Савоська адразу пра нас забыўса. Як пачаў брахаць у трубку, сколькі ў нас выкапана бульбы, які чакаецца ўраджай цукровых буракоў, мы з настаўнікам аж ахнулі! А гісторыю з грыбамі, з-за якой і пагарэў, памятаеш? Пахваліўса прадстаўніку з вобласці — дамачцы нейкай з радзікюльчыкам,— што засеяў пяць гектараў баравікамі, тры — рыжыкамі і адзін — лісічкамі, што брыгада бондараў рыхтуе бочкі, у іх грыбы восенню засоліць ды павязе ў Гродна на рынак, каб калгас меў гатоўку. Узрадаваная дамачка хутчэй вярнулася ў вобласць і такую навіну — у газету!

Лаўрэн паспеў узяць сябе ў рукі. Яму ўжо надта не цярпелася. Ён сабраўся ісці і рашуча пераступіў з нагі на нагу. Але Зміцер усё не здаваўся.

— Калі потым пагарэў, прывезла яго начальства сватаць старшынёй у мае Мянькі. На сходзе ўсё ішло добро, покуль кандыдат не выйшаў на трыбуны, каб расказаць народу біяграфію. Тады хтосьці з залы кінуў яму: «А-а, ты і е той Савоська, што ў Зялёнай Даліне грыбы гектарамі разводзіў?!.» Людзі — як грохнулі!.. Зрэшты, і сам пра ўсё тое добро ведаеш! Цярпець мне было тую камедыю? Ану яго пад халеру, і я драпануў!

Тут Лаўрэн і выбухнуў:

— Дак што, з-за якогось прайдзісвета пакідаць быдло, нашых коней, цэлую вёску, бацькоўскую зямлю на згіненне? Прайдзісветы прыходзілі і адыходзілі заўша!

— А я не вытрываў!.. Бо ўбачыў, што Савоська — арэшак не з нашай ляшчыны!

— Быў падзёншчык, як усе яны там. Быў — старшынёй, прысла-ным вёсцы з раёна. Атрымлівалі кожны месяц палучкі ды пазіралі на гадзіннікі. Так толькі калісьці ў паноў стараліса рабіць, на сонцо пазіраючы, але над імі эконам з бізуном стаяў. Людзі перасталі залежаць ад зямлі, а яна — ад людзей, сама па сабе етала. Хібо магло дабро з гэтаго палучыцца?

У разгубленай усмешцы Крапак паказаў свой чорны рот, дзе тырчалі рэдкія і прасмоленыя пні зубоў.

— А ты ўсё такі самы, ёо-о, маё-о! Ведаеш, Лаўрэне, я цябе заўсёды паважаў за гэто! Яй-богу, паважаў і паважаю! Ну і хара-актар, а-яй-яй-я-а-ай! Я за чаркай заўсёды сваім зяцям цвярджу пра гэто, а Хвядора мая ўнукам убівае ў галовы пра цябе!

— Убівай, убівай...

— Праўда! Што ж, я не такі ідэйны, як ты, як Васіль Шпакоў, як Кавальцоў Макар, Семярышына Нюрка!.. Толькі ж нават і вы не змаглі ўратаваць тых кароў ды коней, бо час, Лаўрэне, гіблы быў! Унь зара якія фермы, а-яй-яй! А якая вёска — паглядзі! Якая зямля?! I нічого з ёю не здарыласа — як цяпер на ёй усё расце! Ці маглі мы пра такое калісьці думаць нават? Самому пану Вішпінгу не сніласа атрымліваць такіх удояў ды ўраджаяў!

Але Лаўрэн ужо не помніў сябе:

— Ты далажыўса да гэтых фермаў і палеткаў? Ты ноччу прабіраў-са ў стайні з намі і падкормліваў коней, каб не акалелі? Ты са сваёй Хвядорай з хаты насіў цялятам пойло, аднімаючы ў родных дзяцей малако? Ты скакаў трактарыстам да мордаў, каб палеткі пырэем не замуроўвало? Ты і тады байкі свае трэліў ды вынюхваў, дзе б пракантавацца да смачно з'есці!

— Я ж і прызнаю гэто часткова, Лаўрэн!..

I тут Крапак убачыў, што зямляк і адной хвіліны цярпець больш не можа, што не ўтрымае яго нікая сіла. Пастараўся ўжо сказаць як найбольш памяркоўна:

— Ну, то каго паклічаш яшчэ ў сталоўку — зара накажу ім, бо маю праз каго. Аднаго ўнука пашлю ў гэты, другога — у іншы канец вёскі...

Лаўрэн рашуча ўтаптаў цыгарэту ў мокры снег.

— Хібо што, Змітрук, іншым разам.

— Давай, давай, кажы!

«Не мыдляйса, бо голеным не будзеш!» — ледзь не кінуў яму Лаўрэн. Але стрымаўся.

— Не! Цяпер мне ўжэ трэ ісці — і так забавіўса з табой надто доўго. Прыехаў сюды, Зміцер, на якую гадзіну, бо дзень цяпер кароткі, а ноччу валачыса назад неахвота.

Лаўрэн патупаў у бок могілак.

— І ўсё-о?! А ёо-о, маё-о!..— расчараваны чалавек аж не паверыў сваім вачам.

Маркевіч пад нос сабе мармытаў:

— Га, без яго і вераб'і не паснедаюць!.. I сюды хоча ўбіцца!.. I праўду кажуць — з якой лысінай жарабя нарадзіласа, з такой ужэ і здохне — капут! Мяне зяцям сваім хваліць, а яго Хвядора — унукам расхвальвае, таму радуйса ды вядзі яго хутчэй на частаванне! А як жа — павяду! «Афэрма» з яго быў і «афэрмай» застаўса!.. Шпакоў Васіль, Нюрка Семярышына, нават Мірон, во, памерлі, а гэты, глядзі, крэнтам-вэнтам жыў і ўсё ашчэ цьміць на свеце!..

Яго разабрала злосць. Лаўрэн азірнуўся — каму б сказаць самае галоўнае. Нікога не было, і ён загаварыў поўным голасам:

— Ну і што, калі Амэрыканец прадаваў, а ты нікого не прадаваў?! А галаву ты з-за каго-небудзь падстаўляў, скажы, падстаўляў? Маўчы-ыш, ага-а!

Некрыўдлівы і незлапомны Зміцер земляку ў гэты момант крычаў уздагон:

— То я да вечара сядзеціму дома ля акна — таго, што ад вуліцы! Калі надумаеш адзначыцца, то каго-небудзь за мной пашлі з малых. Перапынак у сталоўцы — з трох да чатырох, але Бася мяне з табой пусціць праз чорны ход, па-сваякоўску, таму туды лепш і заглядваць — у перапынак, калі сталоўка зусім пустая!

Праз хвіліну:

— А нашаго Макара пахавалі ад ракі справа, дыхт ля магілак байцоў! Нюрку Семярышыну будзе табе лягчэй знайсці — на мармуро-вым помніку стаіць галава белая, як у анёла, здалёк віднеецца! Дзеці аж чатыры тысячы за яго ўвалілі ў Друскеніках! Але надто файны атрымаўса — ты прыглядзіса, калі Нінцы збіраешса фундаваць, лепшаго і не прыдумаеш!

Зямляк нават не азірнуўся.

РАЗБЭРСАНАЯ БУСЛЯНКА I АПТЫМІСТКА-СВАЯЧНІЦА З ЯЕ БЕДАМІ

1

Тупаў Лаўрэн ад сельсавета, а ўсёй сваёй патыліцай адчуваў, як з вокан і з-над платоў сочаць за ім цікаўныя вяскоўцы ды штосці пра яго пляткараць. Ох, і не любіў ён людскіх вачэй ды гэтых абгавораў! Але што зробіш — за куст цяпер схаваешся, як ліса пад барану, а язык людзям не завяжаш.

Чорт іх бяры, хай сабе падглядваюць, хай брэшуць, толькі яго не чапаюць.

Нарэшце прыбыў на месца. Толькі ж, дзіва, да жонкі яму ўжо як бы і расхацелася ісці. Гэта там, у горадзе, не раз і не два марыў -— дабярэцца сюды, упадзе на родную магілку ды пачне раўці на ўсю ваколіцу. Цяпер нават не разумеў, як магло ў ім такое жаданне і ўзнікнуць.

Сам сябе апраўдаў:

«А чаго на тых могілках ты не бачыў, чалавеча? Шчэ ж не прайшло і паўгода, як тут бываў. За гэткі кароткі час нічого там не магло змяніцца, а гэтым Нінку не ўваскрасіш — рэшткі цела яе даўно кормяць раслінак ды чарвячкоў. I стыласць там — большая, чым у склепе, ды лютая халадзіна. Скарынка мёрзлай зямлі труну грунтоўна заскляпіла, зверху мокрым снегам добра прываліла, а цябе туды чаго панясе?»

Абмінуўшы могілкі, Лаўрэн выйшаў на поле.

Справа перад ім буйна зарунела жыта. Адтуль дыхала паветрам, прасякнутым прэснай вільгаццю. На шчодра ўскормленай тлустай глебе рунь вымахала ледзь не да калена. Вымытыя лісты ад сакавітай і цёмнай зеляніны аж сінелі. Шкадуй не шкадуй, а гэтую ўрадлівую зялёную траву неўзабаве накрые снегам, і яна ўшчэнт збуцвее, каб пасля зімы прабіцца каласкамі. Жыта абяцала зноў не менш паўсотні цэнтнераў з гектара, і ў Лаўрэна міжволі думкі на момант спыніліся на маленькіх зярнятках, якія заўсёды спалучаліся з вялікім зернем жыцця — Чалавекам і яго доляй.

З левага боку — за доўгім і магутным валумом — чарнела ўзараная пасля цукровых буракоў ралля. Лаўрэн намерыўся падысці да знаёмага каменя, каб прысесці і даць нагам адпачынак, але ўбачыў — перад ім у баразне блішчаць лужы. Адразу ўявіў сабе, як боты яго аж па халявы правальваюцца ў ваду, як яго засмоктвае гразь, і туды ісці не рызыкнуў.

На памяць чамусьці прыйшло, што кожны новы зялёнадалінскі старшыня, прыняўшы калгас, пачынаў сваю службу з таго, што абавязкова прыязджаў сюды ды прыкідваў — як ачысціць палетак ад перашкоды для машын. Зробіць, бывала, дакладны абмер каменя, прыкіне ва ўме яго кубатуру, вылічыць вагу і зноў пераканаецца, што ніякая яму вядомая тэхніка аграмадзіны не зрушыць нават з месца. Што рабіць? — ламае галаву чалавек. Пасылаць сюды падрыўнікоў з аманалам? Шкада гробіць такога прыгажуна...

Канчалася тым, што кожны старшыня толькі ўздыхаў ды і пакідаў камень у спакоі. Ад такіх успамінаў Лаўрэн нават хітра ўсміхнуўся. Стаяў доўга і глядзеў.

Трактарысты бурачнае поле плугамі не пагрэйзалі, узаралі не абы чорным паверх, а з любоўю да зямлі: на адпаведную глыбіню і як пад лінеечку — баразёнка ў баразёнку. Усім сваім мужыцкім нутром Лаўрэн адчуў, як і на гэтым палетку добра ўгноена ды выраблена зямля. Плённая, вялікая праца вяршылася якраз у ёй. Цяпер гэтая зямля — бы разведзенае ў дзяжы цеста з першагатунковай мукі перад калядамі — брыняла і дыхала, жыла і бруіла, з-за чаго мільярды бязгучных сняжынак, ледзь далятаючы да яе, імгненна раставалі. Над полем узнімаўся лёгкі і прыемны парок, бытта пасля цёплага дожджыку летам на лузе лёгка дыміць ён над каровамі.

Ці з-за таго, што Лаўрэн аж пяць месяцаў жыў на паркеце ды кожныя чатыры дні прымаў ванну, ці па іншай прычыне, толькі хутар цяпер уражання на яго не зрабіў.

Не было на што глядзець.

Голыя ліпы з разлезлым бусліным гняздом. Пацямнелая ад моху дахоўка з недарэчным надпісам «1935», які з жоўтага за гады стаў цёмна-карычневым. З коміна курыўся ляніва дымок. Заядла брахаў чужым голасам сабака. Лазілі стракатыя куры. Хтосьці з вядром ішоў да хлява...

Дом, ліпы, плот, хлеўчыкі — хутар як хутар, якіх над Нёманам — сотні. Пра тое, колькі там было перажыта ім са сваімі, бытта — ні слядочка.

Чамусьці ўпершыню Лаўрэн убачыў, што яго драўляная хата складзена з крывога бярвення, і ўспомніў — на першагатунковае дрэва не хапіла грошай: ляснік Шмігельскі, вядома, быў лайдаком, але сачыў строга, што мужык вязе з лесу. Зараз не мог зразумець — чаму сцен хоць не ашаляваў? I часу меў дастаткова, і шалёўка знайшлася б!.. Дом здаўся старым, прымітыўным ды аслізлым ад вільгаці з расталага снегу ды старой гнілі. Усёй сваёй спіной, усім целам ад пят да галавы выразна адчуў, як зараз стыне там халадзіна і сырасць — на кухні, у баковачцы, у вялікай хаце, у сенях і свірне. Што тыя печы — палі ў іх не палі, а хата яго так і будзе зімаваць, поўная сырасці і халадзіны. Да сярэдзіны вясны так працягнецца, да самага вялікадня...

Ды і жылі цяпер пад тым дахам зусім незнаёмыя людзі. Ну, прыпрэцца да іх і што скажа? Як тым людзям глядзець будзеш у вочы?! Напэўна, там усё перасяленцамі спляндравана, перароблена і перайначана. Толькі жанчынам уласціва ўсё захоўваць ды перада-ваць, а чужая гаспадыня — чужы дом і дыхае ўжо сваім духам. Прыезджыя завялі прытулак паводле ўласнага густу, а ў яго, Лаўрэна, прытулку ўжо ніколі не будзе — круці не круці, а нічога не выкруціш. Усё, што за тым роўненькім плотам ён перажыў, цяпер для яго замкнёна на сем спускаў — не варта старое чапаць. Нагадаўся сумны выпадак.

На яго ліпе з даўняга часу гняздзілася пара буслоў. Самец сваёй палавіне быў надзвычай верны і стараўся для яе, бы разумны чалавек. Калі ў спёку самка выседжвала маладых, бусел прывалакваў дабычу, вывальваў яе з горла на ражны перад сваёй палавінай — на, падмацуйся, нябога. Накарміўшы жонку, расхіляў над ёй буданчыкам чорныя крылы ды на сваю кабету зважліва, рытмічна і далікатна ганяў ветрык. Гледзячы на яго старанні, аж уміленне чалавека брала. Складзенымі ў два вялізныя зігзагі крыламі ганяць ён мог гэтак паветра некалькі гадзін — адкуль столькі цярпення і сілы бралася ў вутлай птушкі з доўгімі тоненькімі костачкамі.

У той год, як памерла Ніна, самку якісьці гіцаль на балоце забіў — стрэльбаў цяпер па хатах колькі хочаш, і бабахаць з іх рукі многім аж свярбяць.

Самец з тыдзень не знаходзіў сабе месца. То кружыўся над хута-рам, то падаў на гняздо, апускаў дзюбу ды прывабна клекатаў, клека-таў і клекатаў. То, бытта напалоханы раптоўна нечым, акурат яго хто кальнуў у бок, усхопліваўся з гнязда, даваў над вёскай круга, але за-раз жа вяртаўся зноў. А потым унь там, над поплавам, набраў вышы-ню ды з усяго маху грымнуўся аб зямлю, пераўтварыўшыся адразу ў камячок чорна-белага пер'я, з якога шыльцамі вытыркаліся тыя ж паламаныя костачкі ды чырвоная дзюба, а таксама галянястыя ногі.

На поплаве Лаўрэн небараку і закапаў.

Цяпер на той ліпе толькі гняздзяцца вясной гракі, таму і выглядае буслянка, бы даўно нястрыжаная і непрычасаная галава якогасьці хулігана.

Лаўрэну падумалася: а ў яго дакладна такая самая разбэрсанасць ды развал на душы. Ён цяжка ўздыхнуў і спахапіўся — занадта ж доўга тырчыць тут ды ўзіраецца на сваю былую хату. Што людзі падумаюць?

Нагоду для плётак даваць не варта.

Абмінуўшы жытнюю рунь, Лаўрэн памаленьку выбраўся на да-рожку і адразу апынуўся ў другім канцы вёскі. Там жыла жончына сястра, Марыся.

Неўзабаве пасля смерці Ніны яго швагерка паслізнулася на лёдзе каля свайго калодзежа і так нязграбна ўпала, што пашкодзіла пазваночнік. З той пары кабета і ляжала без руху. Мужыка Марыя — вядомага на ўсю акругу гуляку і выпівалу, Шмігельскага Вацлава,— пахавала даўно. Жыла адно з сынам.

2

Як і спадзяваўся, сваячніцу Лаўрэн застаў у па-святочнаму прыбранай вялікай хаце на ложку. Падпёртая пад спіну вялізнымі, пастаўленымі тырчма, падушкамі са снежна-белымі навалочкамі, абкладзеная грэлкамі, кабета ляжала з выцягнутымі перад сабой двума валікамі амярцвелых ног у тоўстых ваўняных панчохах. Каля ложка і пад ім бялела мо з дзесяць пасудзін — эмаліраваных каструль і каструлек, місак і місачак, талерак і кубкаў. Ляжалі лыжкі, лыжачкі і відэльцы. Усё — чысценькае, прыкрытае папяровымі сурвэткамі. Посуд так быў расстаўлены, каб хворая магла сама дацягнуцца да яго рукой.

Пачуўшы ў памяшканні чужога, Марыя павярнула да яго галаву, заахвоціла:

— Заходзьце, заходзьце, хто там?

— Свой, Маня, свой...

У раптоўнай цішыні адчувалася, што хворая ад радасці аж не верыць сваім вушам. Лаўрэн запэўніў:

— Ну, я-а гэто, я-а...

— А-а, завітаў да мяне, нарэшце?!

— Ага...

— Завіта-аў-такі-і! А цяпер ты мне прызнайса, як на споведзі, ці не ўстыд табе было не паказувацца столькі часу?

— Ой, не кажы, швагерко, бо маеш рэхт![[57]] Устыд, шчэ і як устыд!

— То добро, што хоць устыдзішса!

Даўшы «добры дзень», Лаўрэн для блізіру абмахнуў рукавом табурэтку, апусціўся на яе побач з хворай сваячніцай ды як мага больш бадзёра і чула загаварыў:

— Неўзабаве — Новы рок, а ты, бедная дзеўчына, усё з гумовымі торбачкамі валяешса. Так табе гэто падабаецца?

Сваячніца ахвотна падхапіла гульню.

— Каб яны пайшлі дымам, як гэтыя торбачкі мне збрыдлі ўжэ! Ніц не зробіш, Лаўрэнку! Аніяк мая бяда не праходзіць. Хачу не хачу, а — мушу валяцца!

— Не прыкідуваешса?

— Дай ты веры! Прымаю ў сябе лякарство — нашае і загранічнае! Раблю і раблю націранне! З медпункта дзяўчаты мне кажнюткі дзень даюць уколы! I пігулкі іхнія п'ю! Нашы бабы нават знахарку з Раму-цеўцаў прывозілі на спаса! Яна мне вугалькі бярозавыя ды альховыя на ваду кідала. Крышыла зелле на попел і ногі мне ім абсыпала. Параілі ногі мачою сваёю памыць, я і гэто зрабіла. Свянцонай вадой крапіла — усё-ўсё рабілі, а — ніц не памагло, хоць ты каравул крычы! Ляжу я тут ужэ другі рок ды ляжу, бы тое тоўстае палено. Ох, і праўда людзі гавораць — калі здароўя ў чалавеку няма, то і за грошы яго не нойдзеш! Мушу з гэтым мірыцца!

Толькі цяпер, калі вочы прызвычаіліся да паўзмроку, Лаўрэн разглядзеў добра швагерку і спалохаўся.

Бледная, рыхлая і сырая скура перад ім трымала яшчэ ў добра яму знаёмых абрысах чалавечую плоць. Але пры кожным руху калекі гэтая плоць пералівалася, бытта вадкасць. Марыя ж была такой здаровай і віднай кабетай. Яна ж не толькі гродзенскаму пану калісьці морду разадрала — З ёю лепш было не задзірацца, калі не хацеў трапіць ёй на язык.

Калісьці ў такую самую пару года на ферму да іх завітаў мажны начальнік з жоўтым партфелем. Страху ён да гэтага нагнаў свінар-кам, і ў кароўніку загадчык фермы чакаў яго з непакоем. Завітаў начальнік да іх і давай прыглядацца да бітонаў, ручнікоў, цадзілак і нават — да рук даярчыных. Правяраў шкалу на малакамеры. Перабраў і пераважыў усе гіры. Праверыў вагу і нават — ізаляцыю на правадах. Яшчэ і папстрыкаў уключальнікамі. Прыдрацца не было да чаго, і тут ён успомніў нарэшце — трэба ж за нешта і пахваліць людзей. А за што? Набычана пахадзіў, пахадзіў яшчэ крыху па кароўніку, папрыглядаўся дый кажа:

«Гм, на двары — такая макрэнь, а ў вас тут гэтак суха!»

Марыя, не задумваючыся:

«Сухо, а няўжэ! Але паглядзі, пан-таварыш, якія ў нас усіх мокрыя лбы — не тое што ў цябе! Бо мы бэйсаць так па вёсцы часу не маем!»

Бабы захіхікалі. А рэвізор адразу бытта ростам паменшаў ды — задам, задам, задам падаўся да дзвярэй і непрыкметна знік.

Доўга на ферме ўспаміналі выпадак ды ганарыліся сваёй даяркай. Калі ж прыязджала якая-небудзь камісія, загадчык з той пары спатыкаць гасцей пасылаў толькі Марыю і ніколі не каяўся — гэтая няпрошаных спадарожнікаў справаджвала хутка.

Няўжо перад ім тая самая жанчына?

Тым часам сваячніца скорагаворкай сыпала:

— Добро, дзеверку, ой, як файно, што ўздумаў пра мяне ды завітаў у мой дом! Бо Франак, гіцаль, каторы дзень не з'яўляецца — знік некуды, і годзе! А прыйдзе — мало толку! Як з апалу, уварвецца ў хату, кіне што-небудзь на зубы, памяняе майку, трусы ды зноў кудысь прэцца!

Раптам занепакоілася:

— А ці добро табе на гэтым табурэце сядзець? Крэсло унь сабе вазьмі!

— Буду ўжэ тут, якая розніца...

— Рабі як сабе хочаш — будзь як у сябе дома!.. О-ой, які маладзец, што заглянуў, бо так хочацца пабачыць хоць якога сваяка, блізкаго і роднаго чалавека, хоць перакінуцца з ім слоўцам, а іх у мяне мало, і ляжы адной!

— У цябе ж самы галоўны — сын!

— О-ой, Лаўрэнку, пра што ты?! Ці дасі ты веры — мяне не так ён, як чужыя людзі даглядаюць, велькае ім усім дзякуй! Учора балон з газам памянялі мне газавікі. А старшыня — ах, які ён у нас людскі чалавек, каб яму бог даў здароўя! — брыкету свежаго цэлую машыну прыслаў! Заўчора з «Быткамбіната» чыстую бялізну прывязлі, то во, адразу і памяняла: ляжу на ёй, бы тая пані Вішпінгова, а згомтаную — у сцірку забралі! Даяркам палікмахера маюць прывезці, то заказала, каб і да мяне завялі!

Тут сваячка з несвядомым какецтвам пакруціла галавой ды на манер, як рабілі даваенныя гродзенскік паненкі, а Марыя ад іх пераняла, напэўна,— падбіла сабе далікатна за вушамі валасы — спачатку адной жменяй, затым — другой.

— Бы той магнатцы табе патураюць! — не ўстрымаўся ад здзіўлення сваяк.

— Яй-бо, патураюць! Абяцалі цілівізар яшчэ да вечара з рамонту вярнуць! Паштарка нават пенсію прывязла на ровары і выдала! А толькі што вучыцелька са школьніцамі мяне навясціла: паршуку цеста занеслі, курачак мне павыпускалі -— хай палазяць на падворку па чыстым паветры крышку ці хоць пастаяць пад акапам на адной назе, і ўсё нясціса лепш будуць! Дзяўчаткі, каб яны ўсе раслі здаровыя, печы заадно напалілі, а то да ранку сырасці надуло мне ў кожны вугал. Мела хэнць на яечню, то насмажылі на масле, добро мяне накармілі і во гэтых самых халерных грэлак наставілі — ляжы, бабо! Шчэ потым нават мокрай анучай пагвэздалі падлогу!

Падумаўшы з жахам аб сваіх ботах з граззю, Лаўрэн зірнуў уніз. Сапраўды, у памяшканні было прыбрана. Нават віднеліся свежыя сляды ад вады на дошках падлогі, ад чаго велькая хата і мела святочны выгляд. Толькі ў кутку, пад абразамі бязладна горбілася нейкае ламачча, але ў паўзмроку нельга было разабраць.

— О-ой, Лаўрэ-эне, пойдзеш назад, то абавязково зірні за мой хлеўчык і правер, ці дзеці часамі не выкінулі на-сметнік скарлупіны ад яек! Шчэ куры, заразы, знойдуць, а потым яйкі свае пачнуць дзяўбці!

Ён добра памятаў, як некалі сам чытаў абедзвюм сёстрам з насценнага календара параду гаспадарам і гаспадыням — наадварот, курам скарлупіны ад яек трэба якраз і даваць, пакрышыўшы, бо інакшу дамовых птушак вапны не хопіць у арганізме, і яны тады пачынаюць несці бурхлі.

I во — маеш.

Нінка калісьці падтаквала яму, слухаючы, як чытае каляндар, але да канца дзён сваіх не магла пераадолець у сабе вясковага забабону — такая дакладна і сястра.

Ці толькі ў гэтым падобныя?

Знахароў Нінка заўсёды высмейвала, а перад смерцю і яна папрасіла прывезці рэмуцеўскую бабу Агату ды загадала сябе акрапіць свянцонай вадой перад смерцю.

Альбо ўзяць таго валуна каля могілак.

Дзед калісьці, адлупіўшы кавалак на крыж, потым яшчэ штосьці намерыўся рабіць і павыдзёўбваў у камені цэлы радок дзірачак для клінкоў. Потым штосьці яму перашкодзіла. Дзіркі паступова зацяг-нула машком. Вясковых баб часам бытта хто спецыяльна падбух-торваў. Яны з панікай пускалі пагалоску, што ноччу па валуне хадзіла сама мацер божая. Тады, дурніцы, хапалі малых, ляцелі да валуна ды маліліся, маліліся і вішчэлі. З імі разам бегла, вядома, і Нінка. Веча-рам жонцы тлумачыў, якія і ад чаго на камені гэтыя «слядочкі».

Жонка падтаквала яму, шчэ і смяялася з дурных баб, але ў нас-тупны раз паўтаралася ўсё тое самае зноў. Потым ужо прызнавалася: у сляды ніколі не верыла, але заўсёды іх баялася і не магла з сабой нічога зрабіць. Лаўрэн ёй толькі спачуваў.

— Самотнаму чалавеку кепско, факт. Хлопец твой цёнгле ў дарозе, бы мае сыны, і карысць для цябе, Марыя, з яго малая. Бо, вядомо, сын — не дачка. Нінка мая, памятаю, таксамо часто пра гэто гаварыла, але так дачкі і не дачакаласа. Тады на нівестак стала надзею ўскладваць. I што думаеш? Хлопцы завялі тых жанок, нівестак у яе стало аж тры, а ўсё адно радасці не мела. Пасля чакала надто, каб унучка пабольшала ды стала памагальніцай. I тут...

Швагерка перабіла:

— О-ой, Лаўрэ-эн, каму-каму, а табе, самаму блізкаму чалавеку, як на той споведзі ў цэркві перад бацюшкай усё выкладу, нічого не ўтаіўшы, толькі паслухай! Розныя бываюць сыны, дзевер! Цябе — унь як шануюць, дагаджаюць ды мілуюць, а мой? Ад яго абэйсця са мной і ногі выцягнуць можно!

— Чаму ты так на яго...

— О-ой, каб ты адно ўсю праўду ведаў! Каб ты пажыў тут хоць з тыдзень які!.. Ладно, хай сябе хоць бы глядзеў! Прызнацца табе, якія грошы зарабляе, то ты нігды веры не дасі! Нават і падумаць страх! Куды большыя, чым мы калісь з сястрой, царство ёй нябеснае, за буракі выганялі! Бо калхоз наш багаты, то надто добро цяпер людзям плаціць — мой у масле, дурань, мог бы купацца! О-о, каб нам такія калісь палучкі — адразу разбагацелі б! Глянь — пусцюткая ў яго шафа! Ні касцюма, ні марынаркі! Вісяць толькі абцёпканыя ды латаныя-пералата ныя джынсы і куртка, што хлопцы твае падарылі. А чаму? Бо ўсё мае ашчадны, а не багаты — дзіравы мех нігды не напоўніш! Гэты дрыцкін атрымаў, напрыклад, у зэшлым тыдні зар-плату і мэнт-мэнт — грошыка цяпер за душой у яго не знойдзеш, ве-даю напэўно, бо ў мяне хацеў паўсотні выцыганіць! Марнатравец — і толькі! Часамі, здаецца, хапіла б кія ды адвалкавала б, але ж — без ног!

— Мо пагавары з ім...

— Во-во! Гаварыць з ім — што ў печку крычаць! Грошы ўяго кішэнях трымаюцца акурат што ў рэшаце — вада! А ты ашчэ мне кажаш — пагавары. З чортам гавары, а ён — брык дагары! Адно і глядзіць, каб матануць да тае Басі ў сталоўку на чарку з рознымі гунцвотамі! А гэтыя бутэлькі дарма не дае нават Бася, хоць, заўважаю, і віды на яго якіясь строіць!

— У-унь што-о!..

— А ты думаў, напэўно, я цану сабе набіваю і цябе разжалабіць хачу! Не-е, Лаўрэн, я — шчыро! Цэлую бяду з ім маю! У-ух, які кепскі! Усё камбінуе, некаму штось дастае, штось выбівае! Усім абяцае, а людзі прыходзяць да мацеры ды патрабуюць, ды скардзяцца — цярпі мне ўсё гэто! А няўважлівы такі да роднай маці, бзіклівы і брыдкі — да агіды! Падумай! Раптам па яго якісь мамэнт надыдзе, пачне са мной сварыцца і палено з плотам змяшае, а душу маю, дальбо, да самай крыві абдзярэ! Альбо наставіць чагось свае лупы, цэлы дзень злуе, і тады слова не акажыса! Нігды не пагаворыш з ім, бы з чалавекам, не папытаешса пра што-небудзь, паганы — страх! Толькі што ж ты зробіш — мушу цярпець, бо не чужы, сваё ж дзіця адзінае! Калі быў малы, надто ж мы з Вацакам яму патуралі. Нядармо кажуць — дасі дзіцяці патолю, а сабе — нядолю! Кабета ўздыхнула:

— Найгорш, Лаўрэне, нікому пра гэто не раскажаш — сваго ж смецця на чужы сметнік не выносяць. Аднаму табе і адкрываю душу, бо ты — дзевер, а яму — родны дзядзько: сваяк не заплача, то хоць скрывіцца, і чалавеку ўжэ лягчэй. Ляжу тут на чыстай пасцелі, вылежваюса, час маючы, і не раз, не два разважаю — як майму хлопцу дапамагчы і што мне рабіць з ім, адзінокай слабой бабе? Здаецца, каб палепшаў, ушчыкнула б яму сваго сэрца!

— То нашто табе з-за такого гіцля ўбівацца? Го-о, маеш з-за чаго сабе галаву дурыць — сябе глядзі! Радзіла на свет, выгадавала, падняла на ногі, дарослым стаў і — як сабе хоча!

Сваячка непрыязна апякла яго вачыма:

— Доўго думаў?

— А што?

— Для каго — гіцаль, але ж не для мяне, дзевер, хоць і сама так часамі яго абзываю! Для вароны, Лаўрэн, вараня белае, а для важыхі важаня мякенькае!

— Але, маеш рэхт, дальбо. Так яно і е...

— Дый я ўжэ, вядомо, па-бабску занадто нагаворваю! Не-е, не такі ён, мабыць, і прапашчы! Ён — не гультай! I не якая-небудзь маруда — калі за што возьмецца, работа ў яго руках аж гарыць!

Марыя не без гонару паказала за падушкамі адмысловы пульт.

— Толькі зірні сюды, Лаўрэн! Гэты шпянёк пацісну, і ў мяне ў велькай хаце электрыка ўключыцца. Ад гэтаго — на кухні. Гэты, чырвоненькі,— на цілівізар. А чорны — на электраплітку, бо яна ж у мяне пад ложкам стаіць, каб сама ваду мяняла ў грэлках, калі нікого паблізу няма. А тут націсну шпунцік — і дзверы з сяней на двор штось ужэ так зарыглюе, што ніхто не адчыніць, каб невядомо як стараўса! I люфтачку адгэтуль магу адкрыць ды зноў зачыніць! А ўсё ж трэбо было прыдумаць, усенько змаздыгаваць, каб яно работало, як, па-твойму, правільно разважаю? Правільно! Ба-ачыш, кепалы мае, чорт яго не бра-аў!

Збіраючыся з думкамі, крыху памаўчала.

— Прыдумалі б ашчэ адзін файны камбінат і на гэто, бы зрабілі для тае бялізны, каб чалавек толькі замэльдаваў, куды трэ, і камбінатаўцы адразу самі за такім дрыцкіным, як мой Франак, сачылі і не давалі яму разгону!

— Кажаш ты, Марыся, быле што. Глупство гаворыш. Такого камбіната не зробяць нігды.

— Чаму так мяркуеш? — з недаверм узняла вочы на сваяка старая кабета.

— А як — сама падумай?!

— Няўжэ-э?!— вельмі засмуцілася.— От, шчэ буду галаву ламаць, як! Столькі цяпер вучоных развялоса, разумных надто, і яны ніц не змогуць?

Хвіліну аб нечым разважала.

— Ці вучастковаго міліцыянера мне папрасіць — свой жа хлопец служыць, з нашым Франакам нават да школы хадзіў. Бо і на чорта пярун е, наш вучастковы не аднаму ліху даў рады — ты ж яго сам ведаеш, вільчукоўскі хлопец, са шляхты!

— Кінь гэто, Маня. Нават і міліцыя да кожнаго п'яніцы ці фулігана прыставіць чалавека не можа.

Кабету агарнула роспач.

— Для чаго ж ім палучкі велькія даюць і мацыклеты з калыскамі, для чаго ў мундуркі, як у дзятлаў, паапраналі, радзівы на спружынках паначаплялі — усё ж гэто грошы, напэўно, не абы-якія каштуе?!

— Пустое, Манька, гаворыш,— тлумачыў цярпліва, бы малой, Лаўрэн.— Потым мо і на гэто ліхо людзі спосаб знойдуць і рады будуць даваць. Напэўно — знойдуць.

— От, велькая мне радасць, што будзе потым! Ты кажы пра цяпер!

— Цяпер — ніц не скажу. Покуль што — кожны на сябе пярэвяс-ло круціць. Лепш — ажані.

— А як жа! Зара такія дзеці, што бацьку з маткай так табе і паслухаюцца! Хутчэй! Я не змагла выперці да калодзежа, каб мне лёд ломікам скалоў! і во, з-за гэтаго неслуха ляжу тут каторы месяц, спаралізаваная, бы тая кукалка! Ляжу ды выглядаю, каб хоць хто злітаваўса ды зайшоў, а ты прапануеш — аж такое! Дай ты веры, Лаўрэне! Казаць яму ажаніцца — што гарэхі на купал масалянскай царквы кідаць!

— Але, цяпер яны такія...

Задумаўся і Лаўрэн. Праз хвіліну:

— Нічого, швагерко. Сам на якую-небудзь нарвецца,— уздых-нуў.— Абкруціць рызыканта як міленькаго. А табе трэ было з Вацакам думаць, як Франак папярок лаўкі ляжаў!

— Каб той розум наперад, што прыходзіць пасля, хэ-э, дзе-е-вер!

— Во-во, заўша так.

— Тады пашто нам языком малоць дармо? Я ж цябе пра выйсце пытаю!

— Вядомо, якое яно можа быць: трэ супакоіцца ды цярпець, зубы зашчыміўпіы.

— Дзе-евер, што ты такое гаво-орыш, гэто ж — сы-ын мой, крыві-інка мая адзі-іная, як супакоіцца маю, ты паду-умаў пра такое? Дай ты веры, Лаўрэн, нават тая лядашчая курыца за сваё цыплянё хвалюецца і перажывае!

I сваячніца загаварыла ўжо праз усхліпы:

— Так цяпер харашэ зарабляюць, файно так апрана-аюцца і мо-оды глядзя-аць! Столькі цяпер тава-ару ў магазінах! Такая цяпер жы-ызня ўсюды пайшла! Якія гро-ошы выганяюць, якія грошы трымаюць на кні-іжках! Такія пасталі ўсе здаво-оленыя, разу-умныя, чы-ыстыя, мажныя і прыго-ожыя! Так усе далёко пайшлі-і! Куды толькі ні пасылаюць дзяцей сваіх зара вучыцца! Куды толькі самі ні егдзяць — і ў Польшчу, і на курорты, і ў Маскву, і за Маскву!

Марыя аж хапілася за галаву:

— Бо-ожа ж мой бо-ожа!.. Лаўрэнку, скажу табе па шчырасці — надто ж хочацца, каб і мой сын сярод іх быў не горшы! Каб і яго, дурня, людзі паважалі, каб і ён жыў разам з усімі! Калісь, як помніш, любілі ў нас казаць — ке кожная саломка ў куль ідзе. Вядомо, тонкую ці пакрэмзаную — выкідвалі, каб куля не псавала. I во, тваё роднае дзіцятко людзі ад сябе адпіхуваюць, бы тую збэрсаную саломінку,— ведаю, дзевер, напэўно знаю, што не любяць яго! Махінатарам абзываюць і цваняком, падумай! Слухай усё гэто мне, во! Ах, чаму на мяне аж такое няшчасце, дзеверку! I як мне такое перажыць, як мне вы-ытрываць, гы-гы-гы-гы-ы-ы-ы!..

Маршчыны яе раптоўна напоўніліся такімі буйнымі слязамі, быт-та над тварам яе адкрыў хто кранік з вадой. Узмок і пацямнеў адразу нават каўкерык яе крэмавай кофты, узмок і пацямнеў край падкоў-драніка.

— Не плач, Марыся, сціхні! Лепш падумай, што ты мне натрэліла тут! Чаго ты толькі не намалола! Хібо ж людзі — кулі саломы? Ты адно добро прыглядзіса вакол сябе — што ні чалавек, то і свае мухі мае!

Прыціхлая ад плачу кабета ўзглянула на сваяка, нібы штосьці ўспомніўшы.

— Мо і праўду кажаш...

— Напэўно, не сумнявайса! А як супакоіцца? Вельмі просто. Успомні нас, маладых, Такія ўжэ мы былі праведнікі і цацы? Я, калі быць шчырым, бацькоў шанаваць стаў адно пасля іхняй смерці. А ты мо такім анёлам, думаеш, была і так іх слухаласа? А твой нябожчык, Шмігельскі? Успомні, успомні! Падмёткі на хаду ў людзей твой гаёвы адрываў! Які ўжэ Вацак да дзевак быў ласы, а да выпіўкі — найзаяд-лейшы з усіх! Бывало, нап'ецца, вылезе на вуліцу і каго, слабейшаго за сябе, спаткае — трах! трах! трах! — па мордзе ды радуецца! Аднак вуздэчку на яго ты нябось падабрала.

— Але, праўду кажаш — найзаядлейшы,— адразу павесялела ка-бета, агорнутая ўспамінамі.— Часамі як надыдзе ўсё тое мне на па-мяць!.. Цяпер часто як падумаю, які мой палячок быў самавольны, што мне тая вуздэчка каштавала, што я намэнчылася,— госпадзі, Ісусе!

— Ну, во, сама бачыш — падабрала.

— I Франак у бацьку ўдаўса. З твару — не скажу, зусім падобны да мяне з Нінкай і на тваіх старэйшых, а характарам — выліты татко.

Хвіліну аддавалася прыемным успамінам.

— Спяваць любіў і ноту меў добрую... Любімая Вацкава песня шчэ і дзісь у вушах стаіць...

Нечакана зацягнула сабе пад носам:

Казала мі пані матка

Яблушэчка тшонсць,

Влецял ці мі под кошулькен

Не цнотлівы хшоншч

Я от страху поблядла,

З галэнзім на сэнк падла...

— О-ой, Вацак быў ласы, о-ой, ла-асы-ы!.. I Франак такі ўдаўсо. Толькі з твару — іншы... Бо нядарам людзі гавораць — якое дзераво, такі клін, які ойцец, такі сын, дальбух ты мой, праўда! О-о, праўда!

— Чаго ж цяпер ойкаць і чаго плакацца? Тупо выкавана, Марыся, навастрыць надто цяжко.

— Во-во! I мой вырас пад небо, а дурань што трэбо. О-ой, дурны, ой, негадзі-івы! Дый я не першая з ім. Шчэ старыя людзі, памятаю, любілі казаць: малое дзіця — галава баліць, а вырасце — баліць сэрцо. Так цвярдзілі, бо перажылі рыхтачкі такое, што і ў мяне атрымліваецца — напэўно перажылі, бо прыдумаць і гэтак сказаць — не прыдумалі б! А паслухаць цяпер вясковых — кожная баба на сваіх скардзіцца! Я тады ўспамінаю маму. О-ой, таксамо ўбіваліса за нас, за мяне і братоў маіх — не дай бог як! А калі тато іх лаялі, што лішне ўбіваюцца, мама тату казалі: «Змоўкні, Пятрук! Нешчасліва тая матка, што не гаруе за сваё дзіцятко!» Так было за даўнім часам! А калісь людзі мілей жылі, адны адных уважалі!

— Ну, так чаго ж ты, Марыся, у чорта хочаш, я ўжэ і не ведаю!

— А ніц не хачу!

— Даўно б так!..

— О-ох, мацер божая, усе святыя, як мне давесці гэтае боўдзіло да тае пенсіі, да яе яму шчэ та-ак далёко!

— Але, малады шчэ ў цябе надто...

— А найгорш, што я — адная!.. Адная-адзіношанькая — ужэ каторы рок!..

З лёгкай злосцю на сябе:

— I скажы ты, Лаўрэне, нада мной як бы хто павесіў праклён на ўсё жызню — няўжэ і паміраць з ім буду?! Век пражыла, а як на свінні праехала, столькі гора перажыўшы!

У параўнанні з ляснічым Куксам, якога на вёсцы калісьці баяліся ды ненавідзелі, гаёвы Шмігельскі быў як свой. Зялёная Даліна з пэўнага часу за яго нават стала перажываць. Бо Вацак, як казалі на вёсцы, «утрэскаўся ў Марысю, бы чорт у сухую асіну», але маці лесніка — фанатычная і дурная каталічка — не давала сыну дазволу браць з праваслаўнай шлюб. Цягнулася гісторыя некалькі гадоў.

Апынуўшыся потым у Карагандзе на высяленні з Лаўрэнавым братам, абодва хлопцы ў 1943 годзе напрасіліся да польскага войска. Юзік Маркевіч пад Варшавай склаў галаву, а зялёнадалінскі гаёвы пасля перамогі з поўнай грудзінай новенькіх крыжоў з'явіўся на вёсцы і адразу згуляў вяселле.

Вацлаў зноў прыняў Бабій Гай. Здавалася, цяпер яму жыць з Марысяй ды радавацца.

Гадоў з пяць пасля вайны мужчыны касілі ў прынёманскай пойме асаку. Наляцелі хмары, і хлынула навальніца.

Як звычайна ўзрадаваныя бываюць мужыкі пад цёплым нечака-ным дажджом, і павесялелы Вацак пабег да стажка з сенам, дзе ўжо хаваліся абодва Нінчыны браты з п'яніцам Аляксеем, якога тады яшчэ Амэрыканцам называць не дадумаліся. Шмігельскі ўваткнуў глыбока чаранок касы ў балота побач з косамі сваякоў ды палез да мужчын прыкурваць.

Асляпіла ўсіх бліскавіца. У косы смальнуў пярун і Вацлава са шваграмі пабіў. Адразу. Ні адзін з іх нават не варухнуўся. З усяе кампаніі ўцалеў адзін п'яніца, Аляксей, хоць і ў таго потым на назе адваліўся палец.

Таку Зялёнай Даліне пасля вайны стала раптам яшчэ аж тры ўдавы. Але столькі пра той выпадак ужо гаварылася, столькі бабы выплакалі слёз, што цяпер ні ён, ні яна нават не ўспаміналі пра яго. Адно падумаўшы пра адно і тое самае, Марыся, а за ёю і дзевер цяжка ўздыхнулі.

Крыху памаўчалі.

— Жыў бы мой Вацак, то, няпраўда, удваіх мы рогі Франку абламілі б...

— Што зробіш, калі так атрымаласа...

— А ведаеш, дзевер, я таксамо спадзяюса, вельмі надзеюса і надто бога малю, каб так было,— жонка яго абкруціць і чалавекам зробіць. I патрэбная яму не такая, што вады ў лыжцы не замуціць, а — з характарам. Шчэ і не абы-якім характарам! Зубы патрэбны на яго до-обрыя!.. I табе прызнаюса, ужэ тут адна да яго прыглядуваецца і так, і гэтак, воко на яго трымае і да сябе прыманувае, забягае часамі да мяне лашчыцца...

— О?! А ты — бяду-уеш!

— Ды ашчэ і мой век не ўвесь выйшаў. Надзеюса ашчэ і самой пакрысе ачомацца, на ногі такі ўзняцца і дабрацца да гэтаго гунцвота. Быць таго не можа, каб я не адгайкаласа ашчэ! Толькі ж цяпер гэты высакосны рок, каб на яго ліхо, каб на яго,— так старых людзей і косіць, так і сячэ, так і падцінае!..

Залвіца суцішыла голас:

— Дай ты веры, Лаўрэн, столькі на вёсцы за лето, восень і вясну памерло, столысі іх на могілкі адправілі — аж страх чалавека бярэ, калі перабіраць пачнеш!

— І маладыя паміраюць, Маня... Жанчына абурылася:

— А ты думаў — з-за чаго яны гібнуць? Сытае жыццё чалавека псуе!

— Чорт іх ведае, што іх псуе...

Сваячніца гаварыць яму не дала:

— Не дазволь чалавеку папрацаваць у асалоду, да сёмаго поту, да знемажэння — ураз і акалее! А маладыя цяпер — так! Некаторыя стараюцца надто смачно паесці. Вельмі много п'юць, ды ўсё — каньякі, шампанскія, бальзамы, вэрмуты! Да гэтага надто падкія — калі не вып'е каторы, у яго аж чэрці пад каўняром калдычуць! Усе амаль кураць — нават бабы! Іншыя любяць гаварыць няпраўду, а да работы лякуюцца! Пэтлахі такі запусціць і — тыднямі выдрындоўвае, затое рабіць яму німа калі! Шчэ крадуць цяпер як! А з-за гэтаго — што? Сам ведаеш, не трэбо табе і тлумачыць! Цело нават ў здаровым чалавеку робіцца рыхлым, бы той кісель ці — жабін жур, у ім цэлымі клубамі чэрві заводзяцца! А што, думаеш, робіцца ў гэты час з душой? А душа зморшчыцца на высушаную грушу ды, вядомо, пачынае псавацца! Гніе-е, гніе-е, гніе-е, і малады ўжэ — брык і гатовы! Ляжу я сабе тут і не раз думаю — добро, калі няма таго свету! А калі ён е? Як усе яны перад богам на небе стануць, што яму скажуць?

Лаўрэн паблажліва ўсміхнуўся.

— О, шчэ ён і крывіцца! Мо — няпраўда? А-ай, і сам пра маладых усё добро ведаеш, што я ўзяласа разводзіць табе па-бабску!.. Нашае пакаленне жыло, Лаўрэне, зусім не так — мы з табой загартаваныя! А во, сыпацца як пачалі... Аднак, здаецца, дзякуй богаві, праносіць ужэ... Пасля Кавальцоваго Макара не чуваць, каб хто зноў меўса ТУДЫ зысці... Дый, я кажу, мой век ашчэ не ўсенькі выйшаў! Да рускаго Новаго року засталоса тры тыдні — зусім-зусім не веле, дацягну мо дасць бог як-небудзь. Мне б, Лаўрэне, толькі да мясаеда! Вучыцелька абяцала ашчэ якіясьці травы надто памоцныя. У медпункт, казалі дзяўчаты, загранічныя зашчыкі[[58]] надто важныя прыбудуць. А ў Сямірэнках, кажуць, файны знахар аб'явіўса — выслухаць чалавека ўмее, а руку мае да таго лёгкую, што ўсім-усім людзям дапамагае, шчэ як дапамагае! Не ўпрашу свайго абібока пад'ехаць на яго грузавічцы — вучыцельчын мужык, што чырвоны трактар водзіць, на сваіх «Жыгулях» мяне падкіне ў Сямірэнкі!.. Дый, што ты не кажы, хутко ўжэ настануць і велькія халады. А ў мясаед зіма — на мароз, сонцо — на вясну! Зямля тады ўсміхацца пачне да сонца, сілу набіраючы, а там, як ты сабе хочаш, гарачае лето зноў прыйдзе.

Заўважыў Лаўрэн, што ад хвалявання ў сваячніцы на твары выступіў нездаровы румянец колеру сырога мяса і затрэсліся два абвіслыя мяшкі паабапал падбародка. З сумам сабе адзначыў — перад ім ляжыць ужо не жылец на гэтым свеце. Не мясцілася ў Лаўрэнавай галаве, што гэтая чалавечая знямоглая істота ў студзяністым хісткім целе мае яшчэ нейкую там кроў, звычайныя людскія жаданні і нават — смех і гора! — збіраецца ўзняцца неўзабаве на ногі ды караць шалапутнага сына.

Як яна нагадала нечым Нінку!

3

— Ну, во, усё нутро, дальбух, перад табой вывернула. дзевер!

Марыся з-пад падушкі дастала белую хусцінку з мярэж-камі. Стала выціраць слёзы.

— О-ой, як зрабіласа мне до-обро ад таго, што файно з табой пагаварыла! А-ах, як стало лёгко — бы пракашляласа пасля цяжкой хваробы, а мо шчэ лепш!..

Зірнуўшы ў вокны, з удзячнасцю дадала:

— Такая снежная плюха, а ты не пабаяўса ехаць і зайшоў! Ах, як харашэ зрабіў!

Яна раптам спахапілася:

— О-ой, дзевер, чаму ж я такая паганая — заладзіла, бы тая траскотка, пра сябе ўсё валкую ды валкую! Столькі ж мы з табой не бачыліса? Чакай, чакай... Апошні раз быў ты ў мяне... Амаль паўгода, калі прыходзіў развітувацца ды ношу мне прывалок! Ой, даўно гэто было! Гавары лепш, як ты жывеш!

— Чаго адразу панурыўса ды маўчыш?

— Што тут казаць...

— Да ЯЕ прыехаў?

— Ну.

— А мы тут гадалі — чаму ж так доўго стары Маркевіч да свае Нінкі не едзе і нават не паказуваецца? Пакрыўдзіўса за што-небудзь ці якое ліхо, што і ў вёску — ні нагой? Да таго Гродна — рукой падаць, аўтобусаў — пяць на дзень!.. Мяне цёнгле пытаюцца, цёнгле прыстаюць і пра помнік таксама дапытуваюцца, а я ніц, а ніц не магу адказаць нікому!

— А чаго яны чужую стрэху крыюць? Хай прыгледзяцца добро, ці свая не цячэ!

— Вядомо, розныя плёткі — мякіна, яе развее, быле вецер. I шчэ кожнаму вядомо — мы з табой на чужыя раты гузікаў не наўшываем. Гузікаў тых не хопіць! Але ж, Лаўрэн, сам ведаеш — вёска!

З палёгкай уздыхнула, бытта зняўшы з грудзей цяжкі камень.

— Ну і годзе — навясціў-такі ЯЕ! Як там было, а сплыло! То і дзякуй богаві, што прамінуло, і валкаваць пра гэто больш мы не станем!

— Марыся, раней мне не было як прыехаць!

— Усім так і тлумачыла, але — пайдзі, угавары іх! А помнік, Лаўрэне, нарэшце пастаўце, бо хто-хто ў Зялёнай Даліне, а нашая Нінка яго вартая!

— Якая розніца, калі Нінкі тае няма.

— Усё роўно табе сваю жонку і пасля смерці крыўдзіць не выпадае!

— Мёртвыя — не крыўдзяцца.

— О-ой, не кажы так, дзевер,— грэх! I для людзей трэ!

— Што ты заладзіла — усё пра адно і адно! Прыйдзе час — паставім!

— Паставіце? Веру! Ну, то і добро. Больш пра гэто казаць нічого не буду, калі так не падабаецца. Годзі. Пагаворым лепш пра іншае. Слухай, Лаўрэн, а самаго меншаго, Колю, вы там у сваім Гродне не забываеце?

— Як ты яго, Марыся, забудзеш? Пяць пальцаў на руцэ, а ўсе роўныя.

— Не, праўда?

Лаўрэн задумаўся.

— Мо ён да гэтай пары там ужэ і велькім пісацелем стаў... На Уладзікавай шафе тры папкі яго ляжаць. Браўса нават з адной чытаць... I ведаеш, складно і разумно так усё вывеў пра даўніну... Пра палац пана Вішпінга, пра Вільчыцы... Ашчэ пра тое, як калісь мужыкі, хаваючыса ад паліцыі, табаку садзілі паміж сваіх палеткаў...

— Мо не трымай іх, а пашлі яму!

— Я спытаўса, але ён адпісаў — хай, тату, шчэ паляжаць. Ну, то хай сабе і ляжаць, і на іх прыйдзе час. Але надто хочацца самого пабачыць...

— Што табе перашкаджае з'егдзіць да таго Уладзівастоку? Дабі-раюцца ж неяк туды і старыя людзі да сваіх дзяцей! Цыбулю маладым мяшкамі туды валочаць, яблыкі, грушы і нават — бульбу! А ты, напэўно, і ветэранскі білет на дарогу маеш?

— Кожны рок прападаюць талоны...

— Бо дурны быў, а цяпер выкарыстай!

— Бярог, Маня, для Караганды... Усё збіраўса з'егдзіць туды і магілу бацькоў пашукаць... Але кожны раз не выходзіло — то тое, то гэто...

Залвіца пазмрачнела.

— Але, трэ было б і туды... Таксамо перажылі якуюсь дурасць — такіх майстраватых людзей, як твой бацько з братам, вывозіць, бытто ім тут работу ае знайшлоса б!

— Ну! Кукса, вядомо, быў ворагам і такім застаўса, але ж маі-іх?!. Калі іх забралі ў саракавым годзе, то я заляцеў хоць развітацца. Мама сунулі дзедаў насценны гадзіннік з зязюлькай, якого шчэ дзед-плытагон у Прусіі купіў, сказалі: «На, для дзяцей памяць! I чакайце, мо хутко вернемса!..» Але больш нігды ні яе, ні... Вядомо, велькая дурасць была, калі цяпер падумаеш пра тое — аж няёмко за такую сільную ўласць! Сколькі тады мужыкоў ад зямлі гзтак адарвалі, ад млыноў і кузняў, даўшы волю розным Савоськам!.. Бытта хто наверсе, гэтак іграючы, недазволеныя жарты з людзей рабіў, збыткі з іх строіў! Каб не ўсё тое, каб не тая дурасць, то жылі б цяпер, Марыя, шчэ лепш!

— А няўжэ! Шкада, таго нігды не вернеш!.. А ты паслухай мяне — не едзь у Караганду, бо што ты цяпер знойдзеш сярод тых пяскоў? Думай лепш пра жывых — да Коліка махні!

— Відаць, праўду кажаш,— цяжка сваяк уздыхнуў.— I Нінка, паміраючы, прасіла Мікалая не забываць...

— А дарога табе не страшная — папаегдзіў па свеце, дзякуй богаві!

— Ат, што там праехацца...

— То ўгаварыла, дзякуй богаві! З'егдзіш, бачу?!

— Відаць...

— О-ой, а нех цябе, як ты файно, Лаўрэне,выглядаеш! I поўны рот залатых зубоў маеш, бы той пан Вішпінг! Такі стаў ві-ідны, фарто-овы!..

I тут, раптоўна ўражаная вялікай здагадкай, залвіца ажывілася:

— Пачакай, пачакай, сваяк, а ты мо жаніцца збіраешса і, выфранціўшыса гэтак ды надушыўшыса адэкалонамі, мо на вяселле прыехаў нас з Франакам запрашаць?

— Во, во, не хапало адно мне там вяселля!

— Ну?

— Э-эх, Маня, Маня! Мне, Марыся, засталоса цяпер, калі ты хочаш праўду ўсю ведаць, бы таму буслу, што калісь над нашым поплавам за хлеўчыкам,зверху, разагнаўшыса... памятаеш?

— То — бусел. А ты — не кажы, і такія цяпер жэняцца. Унь — памаладзелы, шляхотны ды пахнеш нават!.. Чула, сыны ды нявесткі там над табой ужэ вельмі надто трасуцца і дагаджаюць — нават вядра са смеццем не даюць вынесці на двор, праўда гэто?

— Даглядаюць — аж занадто...

— Я і кажу!..

— Во-во...

— А ты — нездаволены?

— Чаму?

— Лаўрэн, паглядзі мне ў вочы!

— ...

— Я пытаюса — ты нездаволены?

— Хто табе казаў?!

— А чаму маўчыш?

— Я не маўчу! Я прызнаю — вельмі даглядаюць!

— Чэсно?

— О-о, мне там файно, калі б не сумота!.. Файно-файно, залвіца, нічога не падумай!.. А то ашчэ атрымаецца, бытто прыехаў сюды на сваіх скардзіцца!

— Як сабе хочаш ты гавары, а я, дальбо, зайздрошчу! I ўсе старыя табе надто зайздросцяць у нашай вёсцы — кожны з табой адразу памяняўса б! Дай ты веры, дзевер, і не бурчы! Жывеш сабе без клопату — на ўсенькім гатовым!

— Клопату пазбыцца, швагерко, гэто — не здабытак, а — велькая страта.

— З другого боку, калі ўзглянуць, то, вядомо, яно та-ак...

А Лаўрэн ледзь не закрычаў — ён зайздросціць якраз «усім ста-рым»! Яшчэ як зайздросціць! Бо нават галоўны на ўсю акругу былы гультай, «афэрма», лятун ды гандляр-самагоншчык, якога Лаўрэн заўсёды лекцэважыў, нават і той кудысьці пнецца, некаму дапамагае, валочачы з горада хоць сабе і свіныя аб'едкі, а ён — пазбаўлены нават і гэтага!

Што там — Крапак.

Нінчына сястра — гэты жывы труп, у якім застаўся толькі адзіны Марысін голас ды павадкі, і то спадзяецца ачомацца, у нешта верыць ды лічыць, што яе «век шчэ не ўсенькі выйшаў». А чаму? Бо мае баба клапаціцца аб чым — аб няўдалым сыне, помніку для сястры, аб брыкеце, курах, балонах для газу, бялізне, тэлевізары... У яго ж адабралі ўсё-ўсенькае. Закрылі перад ім святло наглуха, не пакінуў-шы нават і маленькага прасвету. А ён, як на тое, яшчэ зусім рухавы і пры поўнай свядомасці. Як бы ахвотна, з якой бы радасцю ён тут застаўся б хоць зараз.

Калоў бы дровы і шчапаў лучыну на распал.

Насіў бы ваду і напаўняў бы варам ёй грэлкі.

Лячыў бы Марыю і карміў.

З вялікай прыемнасцю цярпеў бы лаянку, дурныя бабскія стогны, капрызы і захцянкі, буркатню і розныя забабоны ад гэтай старой схварэлай калекі за няўдалым сынам, што засталася самай блізкай істотай яму на свеце...

Але скажы пра гэта — не паверыць, булавешка. Зрэшты, залвіца на роднага сына унь як скардзіцца і — што, цяпер пачаць яму валіць таксама ка сваіх гэтак? Яна — як сабе хоча, а ў яго не павернецца язык.

Марыя яшчэ нейкі час тлумачыла тупому сваяку, старалася ўбіць у галаву яму, які ён шчаслівы, ад чаго павінен скакаць ад радасці, хваліць сыноў і нявестак, а Лаўрэн, уставіўшыся ў покуць, зацята маўчаў, усё чакаючы — ну, калі ж ты, баба, скончыш сваю пропаведзь, якая мне так абрыдла; ну хопіць ужо, хопіць.

4

Паступова Лаўрэнавы вочы прызвычаіліся да паўзмроку ў памяшканні,і ў зваленых горбай прадметах пад сталом ён раптам пачаў пазнаваць Нінчыны шафкі ды палічкі, якія сам парабіў ды памаляваў яшчэ задоўга да нямецка-польскай вайны, калі хлопцы былі зусім маленькімі. Таксама там валяліся яе пабеленыя саганы, міскі, лыжкі, каструлі, абвязаная дроцікам верцеха, у якой сыны перад Новым годам малолі для куцці мак, медзяны рондаль. Ляжалі добра вядомыя па шчарбінках на адбітых ручках ладышкі і збанкі. Выбіраючыся летам з Зялёнай Даліны назаўсёды ў горад, Лаўрэн старую парахню для дымакура аддаў вясковым пчалярам. Нінчыны кросны, матавіла, калаўротак з прасніцай, церніцу на лён і каноплі, трапалку, часалку, капаньку ды свае рэзгіны з бацькавым цэпам, добры вярстак і моцную яшчэ ляду, якой карысталася некалі паўвёскі, ён пазавалакваў у Гудзевіцкі музей і аддаў арганізатару яго — Белакозу. Усё астатняе дабро асцярожна загарнуў у посцілку, закінуў сабе на плечы ды прывалок Марыі на памяць — на, сваячка, карыстайся.

Залвіца заўважыла, куды сваяк глядзіць.

— Сын абяцаў павесіць усё на кухні да маяго, але ж — куды там, у гэтаго кручанаго верціхвоста заўша справы е важнейшыя! Ого — уважыць мяне ён! Не крыўдуй, Лаўрэне! Хутко паднімуса на ногі, папрыбіваю сама ды акуратно ўсё расстаўлю!

Сваяк заёрзаў на табурэтцы і цяжка ўздыхнуў:

— Ад беднай Ніны недзе ўжэ і фосфар на могілках увесь выйшаў, а гэтае барахло — хоць бы крыху змяніласа!

— Чаго ж дзівіцца з гэтаго — так заўсёды яно е-е!..

Але дзевер яе не слухаў.

За шафкай вытыркаўся скрутак глянцаванай паперы. Бытта крануты прадчуваннем, Лаўрэн не паленаваўся ўстаць. Каб не наслядзіць, ступаючы адно кантамі абцасаў і задзіраючы ўгору насы, падышоў ды ўзяў скрутак.

Гэта была знаёмая фатаграфія.

Прывезлі яе сыны з горада на пахаванне мацеры. Партрэт тады быў свежанькі, бліскучы ад глянцу і не скручваўся. Неслі яго ўрачыста перад дамавінай, а ўсе вяскоўцы надта ўміляліся: унь якія сыны ў Маркевіча, як любяць і шануюць сваю маці, як для яе стараюцца — нават партрэт зрабілі большы за пячную засланку.

Яшчэ нікому, як свет светам, у Зялёнай Даліне не было такога гонару.

— Гэты патрэт новы жыхар з тваёй хаты прывалок зусім нядаўно. Валяўсо недзе там у крапіве пад плотам зморшчаны — ніхто з вас тады чамусьці не квапіўса яго ўзяць, ад'ягджаючы ў сваё Гродно, хоць ён шчэ зусім файны, месца мало займае і есці не просіць. То я сказала чужому чалавеку — велькае табе дзякуй, сынок, ды загадала кінуць туды таксамо, каб паляжаў. Як толькі паднімуса, то папрашу каго з суседзяў рамку зрабіць ды павесіць тут, у велькай хаце навідоку ля маміных абразоў і патрэтаў братоў сваіх. Хай сабе і ён тут вісіць, калі ўжэ вам стаў непатрэбен, бо нядобро, каб яе лік абы-дзе валяўса ды плёнтаўса — усё ж не хто-небудзь, а — родная сястра мне! З ёю столькі прамыкаліса за жызню, столькі лямку папацягалі, столькі паплакалі і пасмяяліса.

Лаўрэну набеглі слёзы і комам падперла дыханне.

Не ведаючы, што ў сваяка на сэрцы, Марыя той самай скора-гаворкай пачала захапляцца дзеверам зноў. Цяпер ужо лесціла, бы Зміцер Крапак. То яшчэ раз зайздросціла ды з забабонным страхам каторы раз упамінала пра высакосны халерны рок, які павінен такі ўжо вось-вось скончыцца. А тады зноў загаварыла пра дзіўкыя лекі, што абяцала вучыцелька. Правіла пра знахара ў Сямірэнках зноў — які ён чалавечны, як з людзьмі гаварыць умее, як вылечвае знямог-лых і нават — калек, бы сам Ісус Хрыстос рабіў такое калісьці ў Ерусаліме.

А Лаўрэн слухаў і думаў — як гэты чалавек чапляецца за жыццё і не хоча з ім развітацца!

Зрэшты, смерці баіцца не толькі яго сваячка, а і Зміцер Крапак.

Іначай было з Маркевічам.

Розум і бываласць практычнага мужыка давалі яму магчымасць адчуваць сябе адзінкай вялізнага чалавечага роду, які існуе вечна. Адносіўся Лаўрэн да смерці абыякава, бо цвёрда ведаў: сядзіць яна ў табе, бы тая птушка тырчыць у дзедавым гадзінніку; не відаць яе, не відаць, але падыдзе час, абавязкова выскачыць і — ку-ку! Стары чалавек — бы той спелы яблык на дзераве, што доўга вісець не можа і падае мусова, хоць ты разарвіся. Але і пасля смерці ты жывеш у сваіх дзецях, унуках, людской памяці альбо ў тым, што пакінуў пасля сябе зробленым. Смерці не мінаваць, затое ты і несмяротны, бы той Ісус Хрыстос,— чаго ж яе баяцца.

Галоўнае — каб меў з-за чаго на свеце жыць, за што трымацца. Каб бачыў у гэтым сэнс. Каб меў у сабе веру і гарэў ёю. Каб жыць цягнула і давала яна радасць. Трэба не смерці баяцца, а — пустога жыцця.

Сваячка яго, жывы нябожчык, прыдумвае сабе розныя гаплючкі — бы тыя шкарлупіны ад яечні. Снуе ў марах уяўную будучыню, выдумвае чортведама што ды ўчэпіста трымаецца рзшткамі сілы на паверхні. Вядома, падпоркі слабенькія. Затое на душы бабе спакайней I дзень кожны мае запоўнены.

Але для чаго цягнуць яму? Каб яшчэ колькі разоў пад'есці ў Гродне, паспаць на паласатым матрацы, памыцца ў ванне, пабзын-чаць электрабрытвай па твары, а пасля сысці з трэцяга паверха ды палазіць па выпуцаваным да бляску, багатым, але ж такім чужым горадзе, пакуль не здарыцца з табой якое няшчасце, I тады валяйся во гэтак жывым трупам з якім-небудзь паралічам? Крапак і той нават патрэбен яшчэ сваім дзецям, зяцям, унукам, дочкам, сваёй Хвядоры, а значыць, і людзям. Дурны Зміцер гэтага зусім не разумее і шчэ скардзіцца, дубовая булавешка, перад кожным сустрэчным ды ледзь не плача, бы тая баба,— шчэ пават зайздросціць. А ён — сірата круглы пры жывых дзецях — як бы лішні і не патрэбны абсалютна нікому дармаед.

— Ты, сваяк, мо папалуднаваць хочаш?

— Кажы, калі галодны! Накармлю-у! Ну, прызнавайса! У мяне ўсяго — паўнюткі халадзільнік! Працягні толькі унь туды руку і выбі-рай, на што маеш хэнць! Можам нават саланіны табе наскварыць зара! У мяне ўсё е-е!

Лаўрэн усхапіўся як уджалены.

— Не-е, Маня, што ты выдумля-аеш, я нядаўно е-еў!.. Ну, то, мусі, паеду — I так столькі часу ў цябе забавіў!

Ён нагнуўся, каб развітацца.

— Мусіш ехаць ужэ?!. Пабу-удзь шчэ хоць з паўгадзінкі, не пакіда-ай мяне!

— Не, сваячко, хопіць!

— А-а, так мало пабыў!..

— Сколькі мог, Марыя...

— То хутчэй прыягджай зноў!

— Як яно выйдзе, сваячка...

ЗНІКНЕННЕ СТАРОГА

Праз некалькі дзён Лаўрэн задоўга да світання, старанна пагаліўшыся, зноў абуў свае юхтавыя — з даваенных яшчэ часоў — боты з высокімі халявамі ды аб'явіў, што збіраецца на вёску яшчэ раз. Цяпер супакоены Уладзік старога не адгаворваў. Толькі вечарам яго крыху насцярожыла, што бацька доўга не вяртаецца.

Днём прынеслі якраз пенсію. Не ведалі, як быць, і Кіра кабеце запрапанавала:

— Каб стары не мусіў хадзіць на пошту, мо дайце, Аркадзеўна, грошы ад вас прыму я!

У вачах нізкай і кірпатай татаркі Аркадзеўны на хвіліну загарэлася насцярожанасць. Але Маркевічы былі ў яе даўнія кліенты, пенсію выдалаі прымусіла Кіру падпісацца ў квітанцыі. Адразу кладучы грошы на шафу, нявестка яе супакоіла:

— Тут ён іх трымае. Паляжаць сабе да прыезду!

Паштарка ўсумнілася:

— Каб дзеці іх там...

— Што-о вы, не дастануць!

А сам Лаўрэн вярнуўся аж к канцу наступнага дня.

Сыну надта не спадабалася, што стары яго — як сам прызнаўся — начаваў у Крапака. Уладзік здзівіўся: чаму не ў цёткі Марысі, а ў зусім чужога чалавека. Вядома, яны разам служылі калісьці ў польскім войску, хадзілі разам і да дзяўчат, калі былі кавалерамі, але ж сын добра памятаў, што бацька аб старым Зміцеру ніколі нават добрага слова не вымавіў. Наадварот, яшчэ і высмейваў, які прымак гультаяваты ды лятун. Бацька з участковым Панімаеш-Касцевічам калісьці нават самагонны апарат у яго адбіраў. Яшчэ прызнаваўся, што з рук няхлюі — Касавокай Хвядоры — брыдзіўся б з'есці нават кавалак хлеба. Калі ж маці хацела часам купіць у Зміцера якую-небудзь кофтачку, што пасля вайны той прывозіў з горада, бацька на яе навальваўся:

«Купі, купі ў прайдохі яйцо, то яно без жаўтка акажацца!»

Чаму цяпер да Крапака аж так перамяніўся, Лаўрэн сыну тлумачыць і не збіраўся. Толькі на пытанне, як Зміцер жыве, неахвотна буркнуў:

— Халера яго не брала.

Падумаўшы, дадаў:

— А жыццё таму-сяму Зміцера, аднак, навучыло, калі так разабрацца над ім!.. Такое было з яго барахло, такі пустацвет і няздара — каня правільно запрагчы не мог, а, бачу, вылюдзіўса як бы крыху. Нават сумленне пачало ў ім прабівацца перад смерцю і сам чалавекам пачаў рабіцца.

Неўзабаве Лаўрэн паехаў у вёску яшчэ раз. Цяпер не вяртаўся ўжо і на трэці дзень.

Не дачакаўся сын бацькі і на дзень чацвёрты...

НА КОЛЬКІ ШКЛЯНАК ЧАЮ ДЗЕЛЯЦЬ ЛІМОН

1

Калі мінуў аж цэлы тыдзень, а бацька так і не з'яўляўся, абодва сыны пачалі трывожыцца. Потым забегалі адзін да аднаго на параду. Спрабавалі нават званіць у сельсавет і праўленне калгаса, але нічога не даведаліся.

У братоў Маркевічаў так ужо вялося, што галоўным лічыўся — сярэдні. Вінаваты Павел з надзеяй у голасе пачаў брату тлумачыць:

— Марочым мы з табой толькі голавы людзям! Скокні ў вёску ты, Уладзік, сам ды старого прывязі! Ты бачыш — спадабаласа яму там гэтак! Скокні, скокні! Ужэ хопіць яму гасцяваць, а цябе ён лепш паслухаецца!

— Сам думаю пра гэто...

Дачакаўшыся выхаднога, Уладзік выкаціў нарэшце з гаража ад-рамантаваныя «Жыгулі», прагрэў матор, праверыў яшчэ раз, як уклю-чаецца святло паваротаў, ды махнуў у Зялёную Даліну. Спраўная машына неспадзявана хутка адолела добры асфальт і вынесла яго на знаёмы ўзгорак.

Уладзік спыніўся, паглядзеў на вёску.

Перад ім у далінцы былі параскіданыя — то бокам да вуліцы, то шчытамі — зялёнадалінскія будыніны, густа абкружаныя калючкамі голых дрэў прысаддзя. З алавянага неба сыпаў сняжок. Людзі сядзелі па дамах з размаляванымі белай, жоўтай і сіняй фарбамі сценамі, верандамі, вокнамі, нават — з каляровай дахоўкай. Будынкі гэтыя назваць хатамі — язык не паварочваўся. Уладзіка першы раз уразіла такая відаль сваёй ахайнасцю ды прыгажосцю.

I гэта — яго вёска?! Як малюначак!

Яго ўпікнула нейкая зайздрасць, і Уладзік сябе супакоіў:

«Падумаеш! Фарбы цяпер па магазінах — навалам, і яна — за капейкі!»

Стаяла абсалютная цішыня. На падворках і вуліцы — ні душы. Заснежаныя дахі, садкі і палі дыхалі спакоем, дабрабытам і ладам. З цёплага салона машыны малады Маркевіч з нейкай сумнай тугой доўга разглядваў усё надта знаёмае, і яму ўжо здалося, што ён адгэтуль ніколі і не выязджаў, а варта толькі ўключыць газ, націснуць на педаль — і праз хвіліну-другую яго машына ўскочыць на бацькаў падворак.

Мільганулі, як цені, урыўкі ўспамінаў.

Злева ад дарогі да самага Нёмана бялела вялізнае прасцірадла вясковага выгану. Божа, колькі ён, пасучы кароў, на выгане гэтым правёў з Паўлам ды з іншымі вясковымі хлопцамі дзён — ад ранняй вясны аж да позняй восені і кажнюткі год! Большую частку сваіх гадоў потым правёў у абласным горадзе, а напэўна столькі не ўбачыў цікавага ды хвалюючага, як на гэтым, здаецца, зусім голым бубне.

Якраз во тут ён не раз і не два стараўся зразумець дзіўную з'яву — чаму, калі кінеш гатаванае яйка ўверх, яно ўпадзе на поплаве і не паб'ецца. Запускаў угору з усяе сілы — яшчэ і яшчэ, а яно — нават не расколецца.

Менавіта на гэтым поплаве Уладзік дражніўся з бабулямі, што таксама выганялі на пашу свой статак:

«Цётко Хрысціна, паглядзіце, а вашыя каровы дагары плячыма ўсе пасталі!»

«Ма-ацер божая, сыно-ок, дзе-е?!.»

«А во-о!»

«Цьфу, гіцлю!»

«Вы пе верыце?! Праўда, яны плячамі дагары стаяць! Прыглядзе-цеса да іх адно — бачыце? А унь рапуха вылезла з зямлі і ў вашай пярэстай — малако ссе!»

Бабка гналася за ім ужо з кіем:

«У мяне сэрцо ад страху зайшлоса, а яму — смешачкі?! А на, а на, а на!..»

Ён паддаваўся, як малой:

«О-ой, баліць! О-ой, цётачку, дальбух, больш казаць такога ніколі не буду! О-ой, баліць, баліць, баліць!»

«Скажу твайму бацьку, заменак, і Лаўрэн за фіглі, што тут на паствіску вычаўпляеш, шчэ дабавіць!»

«Я вам кароў папасу — толькі яму не кажэце!..»

Уладзік усміхнуўся ўспамінам.

Ужо цалкам супакоены, адпусціў тормаз ды пакаціў уніз шукаць гэтага самага бацьку.

Ля аўтобуснага прыпынку трапіў яму на вочы Крапак з сумкамі. Пакурылі. Пагаварылі пра падвор'е. Тое-сёе ўспомнілі. Абмяняліся навінамі — хто замуж выйшаў, хто ажаніўся, хто выехаў ці пайшоў да войска. Уладзік старому паабяцаў завезці ў горад сумкі. Запісаў адрас, куды іх скінуць. Але пра бацьку і дзядзька Зміцер нічога сказаць не змог. Аднойчы з горада ехаў, маўляў, са старым у аўтобу-се. Праз тыдзень паабедалі разам у сталоўцы, пакаштавалі смажаных карпаў, і стары тады начаваў у Крапакоў, бо зрабілі «па сто грамаў» — бацька не адважыўся ў такім стане адпраўляцца на ноч у дарогу, ды і Хвядора Змітрукова не захацела яго адпускаць — схавала нават Лаўрэнаву куртку і выдала толькі раніцой. А на світанні паснедалі, яшчэ і пагутарылі пра дзяцей, пра ўраджаі, надоі і жыццё, пахваліліся ўнукамі, папалітыкавалі крыху. Абое Крапакі затым правялі госця да аўтобуснага прыпынку. У касіркі выбралі яму самае лепшае месца, дачакаліся машыны, пасадзілі старога нават у аўтобус ды прасачылі, пакуль машына не знікла на «закрэнце». Болей стары ў вёсцы пе з'яўляўся.

Ну і галаваломка — куды ж бацька мог падзецца?

На ўсялякі выпадак Уладзік адправіўся на могілкі. Там пастаяў, паслухаў, прыгледзеўся, поўнымі грудзьмі ўбіраючы свежае паветра.

Перад ім усё было пакрыта ілыбокім, добра ўжо зляжалым снегам. Трэба было прыкласці не абы-якія намаганні, каб сабе ўявіць, што пад гэтым белым пакрывалам ляжыць зямля, якая праз пару месяцаў буйна зажыве, заквітнее ды напоўніць ваколіцу духмянасцю. Уздоўж і ўпоперак снег перакрэслілі шматлікія ланцужкі птушыных слядочкаў. Могілкі цяпер праглядваліся наскрозь, а ў канцы іх жаўцелі, нібы тоненькія кветачкі, свежыя крыжы і тумбы. Ад лянівага ветрыку слаба калыхаліся галінкі дрэў, а лёгкі шумок наводзіў санлівую тугу і супакойваў. Усё тут было надта звычайнае. Даўно-даўно знаёмае. Усё ў гэтую пару года — вельмі нецікавае. На бацькаву прысутнасць абсалютна нішто не паказвала.

Малады Маркевіч пераступіў агароджу ды выглянуў на свой хутар. Бытта ў чужой мясцовасці паўзіраўся на знаёмую з дзяцінства хату з хлеўчыкамі, калодзежам і прысадамі. Кінулася ў вочы — толькі бацькава хата стаіць па-даўнейшаму: ні рамы вокан, ні сцены, кі платы непамаляваныя. Што ж, старому і так было добра, а новы жыхар яшчэ прыжываецца.

Раўнюткае поле перад Уладзікам пакрываў белы прасцяг. Там-сям цямнеў па ім буры налёт сажы з гродзенскай ЦЭЦ-2, да якой адгэтуль па простай лініі — кіламетраў сорак.

Яшчэ ў адным месцы, каля самага валуна, які выставіў шэрае пуза са снежнай белі, вароны цікавіліся нейкай чорнай кропкай — бы галоўкай ад запалак. Да сажы Уладзік апошнія гады паспеў прызвы-чаіцца. Пузаты валун з пачарнелымі ад моху дзірачкамі памятаў з дзяцінства — казалі, прадзед хацеў з яго яшчэ адзін крыж зрабіць на другую мяжу, але штось яму перашкодзіла. Толькі чорная кропка на момант прыцягнула, бы магнітам, Уладзікаву ўвагу. На ўсё неба недзе весела пракрычала варона, бытта па хвалілася:

Кра-а-а! Кра-а-а!..

Нічога кепскага ён не мог і падумаць, таму, прыгледзеўшыся больш уважліва да валуна, услых сказаў:

— Гэтыя чортавыя груганы занятак знойдуць заўсёды — нават у халадзіну!

На момант Уладзік страціў фізічнае адчуванне свайго цела, бо зноў агарнулі яго шчымлівыя ўспаміны.

Звонкае, марознае паветра. Асаблівы пах дыму з комінаў — шэрага і чорнага ў залежнасці ад таго, паліў гаспадар у печы альбо гаспадыня — у пліце дровамі ці торфам. Іскрыць крыштальна чысты іней на дрэвах. Незразумелая для людзей пераклічка гэтых самых непаседлівых ды крыклівых варон. Прыгінаючыся, Уладзік прабіраецца з санкамі па глыбокім снезе і стараецца, каб, барані божа, не ўбачыла яго з акна ды не ўзняла лямант маці, што сын яе махнуў на Нёман. Уладзік і сам не дурань. Рэчка, напэўна, яшчэ замярзаць і не думала, да яе зараз не падступіцца. Адтуль далятаў сіплаваты прыглушаны і магутны гуд ільдзін: «Псю-у-у-у-у-у-у-ў!..»

Каб Нёман скаваць, трэба, каб дваццаць ці болей градусаў марозу патрывала хоць паўтара-двое сутак,— праверана сваім градуснікам у Гродне.

Уладзік валачэцца спрабаваць акасцянелае ад холаду і ачыш-чанае вятрамі ад снегу бліскучае люстэрка лёду ў іншае месца. Пнецца да свайго поплаву — на старыцу, дзе шумяць на ветрыку паламаныя патычкі сухога трыснягу, хістаюцца ды жаласліва шапочуць аб нечым, бы жывыя істоты, якія трапілі ў бяду і аніяк не могуць з яе ўжо выбрацца.

Ад тужлівых успамінаў у сярэдняга Маркевічавага сына прыемна і доўга шчымела сэрца. Ён ужо гатовы быў стаяць ля могілак да самага вечара. Але ж у Зялёную Даліну прыехаў не для гэтага — трэба было ўрэшце знайсці бацьку.

I куды стары мог падзецца, што за фокус?

Пасяліўся на хутары зімой? Малаверагодна — занадта горды, каб паказваць сваю слабасць і заходзіць туды нават вады папіць. Дый дзядзька Крапак адразу пахваліўся б такой навіной — хіба ж магло такое быць Змітруком і яго Хвядорай незаўважаным? Аніяк не магло. То мо заехаў да сваёй швагеркі — цёткі Марысі — і там сабе цяпер спакойна жыве?

О, хутчэй за ўсё — завітаў да яе і прытаіўся. Як Уладзік пра такое раней не падумаў?!

Толькі ж чаму Франак ані слова не сказаў, калі забягаў на мінулым тыдні? Нябось чуў, як яны з Паўлам галаву ламалі — дзе бацька...

Ат, зразумееш часам таго Шмігельскага.

Зрэшты, Франак тыднямі дома не начуе, хлопец мог нічога не ведаць.

Уладзік адразу накіраваўся да цёткі. Цяпер, падагнаны надзеяй ды якімсьці трывожным азартам нецярпення, крочыў па снезе ўжо амаль подбегам.

2

Спаралізаваная жапчына пляменніка спаткала насцярожаным пытаннем:

— О-ой, і ты-ы з'явіўса?!

— Не чакалі?

— Я вас заўша чакаю! I заўсёды вам рада! Мог бы і раней завітаць!

— То чаго дзівіцеса?

— Я з-за таго, бо...

— Што «бо»? Ану, кажэце, кажэце, калі пачалі ўжэ, цётку Марыся!

— А ты не падганяй! Шчэ замалады мяне падганяць! О-ой, што гэто мы, бы малыя, гульню ўздумалі якуюсь тут разыгрываць, калі трэ нам з табой... Уладзік, скажы мне чэсно, што ў вас там з бацькам атрымаласа?

Тут ён і падумаў — нарэшце напаў на верны след.

Уладзік вінавата нават апусціўся каля жанчыны на табурэтку, рыхтуючыся выслухаць папрокі — усё, што толькі скажа. Зыркнуў па хаце, пашукаў бацькавых слядоў.

Усё было да болю знаёмае, але — цётчына. Уладзік здзівіўся — чаму так? I асцярожна пацікавіўся:

— Цётку Марыся, а чаму пытаецеса?

— Не выкручвайса, бы мой Франак, нашкодзіўшы,— аж занадто вас, такіх гунцвотаў, ведаю! — і кажы першым — я раней у цябе спыталаса!

— Што атрымаласа? — ён шчыра паціснуў плячыма.— Здаецца, нічого асабліваго. Не, не прыпомню, каб што было... А што магло атрымацца, скажэце?

Сваячніца недаверліва заглянула яму ў вочы:

— Махлюеш?

— Ва-ас мані-іць буду?!

— То пабажыса!

Уладзік аж заёрзаў на табурэтцы:

— Ісціны бог, нічого, цётку Марыся! Ісціны бог, пабажыўса і другі раз, во! А магу шчэ і перажагнацца нават!

Кабета прыкметна паспакайнела.

— Нічого?

— Не!

— А мо пра што-небудзь не ведаеш? Мо ты ведаеш не ўсё? Бывае часам і такое!

— Я-а?!. Ну, цётку Марыся, вы ж і ска-ажаце!..

— Ты глядзі, бо, калі брэшаш, пакрыўджуса — да самай смерці не дарую!

— Дальбо, сказаў вам чыстую праўду!

— Тады — паверу...

— А ў чым справа, можаце ж вы мне сказаць, нарэшце?

— Ну, добро, калі не ашуканец. Даўно ведаю, што з Паўлам вы не заменкі, бы іншыя,— з вамі шчэ ладзіць можно. Тады, Уладзік, слухай!

Збіраючыся расказаць пра ўсё грунтоўна, цётка прыўзнялася на локаць, другой рукой лоўка збіла падушку. Зноў паставіла яе тарчма і лягла больш выгодна.

— Бацько твой быў тут у мяне — тыдні з два таму, каля польскаго Новаго року. Але ўсё чамусьці маўчаў. Шчэ яго пахваліла, што файно так выглядае, што ў самого пана Вішпінга разрабіўса, а Лаўрэн мне ў адказ насупісто цыркне слово і болей — ані. Добро бачу — на сэрцы ў яго штось, бо якісь хмуры ды смурны. Відаць, уроіласа яму штось у галаву, толькі ніц мне не хоча гаварыць — анічагутко! Усё глядзі-іць, глядзі-іць, глядзі-іць на мяне, але мяне нават не бачыць! Ладно, думаю сабе, распытаю і ўсё выведаю ў цябе іншым разам — быць таго не можа, раскажаш як міленькі. Потым, чую, праз тыдзень у вёску завітаў зноў. Нават нанач станавіўса. Чакала адзін дзень, чакала другі... А гэтая мая хата вялізная ды пустая, як надзьмутая ветрам! Таму я ўжэ, паверыш, так яго выглядала, што аж кроў ва мне ўся застыла на смалу, а ён? Не завітаў! У тым канцы вёскі, у Крапакоў, спаў на раскладанцы — у велькай хаце яго прымалі! I дай ты веры, Уладзік, гэтак мне зрабіласа крыўдно, гэтак маркотно і гэтак ужэ непрыемно, што хоць ты завый! Але ж — ніц не зробіш, бо я прыкаваная да ложка, бы тымі гірамі прывязаная ўся, таму лётаць па вёсцы ды шукаць каго і клікаць покуль што не магу.

— Адкуль вы ведаеце, дзе шчэ быў, вы ж з дому не выходзілі, цётку Марыся?

— Не бойса, не бойса — ведаю ўсенько, што мне ведаць трэбо! А нават мо ведаю і больш, не лічы мяне, пляменнічак, за дурную!

Кабета ўставілася ў яго вачыма, вытрывала так хвіліну ды бытта пайшла з казырнога туза:

— Ад Басі буфетовай! Яна, пара табе ведаць, сваячок, кліночкі да маяго Франака падбівае, таму і да мяне часто лётаць пачала апошнія тыдні — з буфета тое-сёе прыносіць. Дзеўка паспела і, вядомо, баіцца, каб малако не скісло. Ніц супроць яе не маю, хай сабе браў бы. У майго — капейка не запарыцца, а з гэтай жонка, напэўно, выйдзе гаспадарлівая. Дай ты сам, Уладзік, веры — парэжа ў сталоўцы лімон на дзесяць шклянак чаю і шчэ цэлаго паўлімона дахаты прынясе! Мо скажа хто, і брыдко так рабіць, але ж памяркуеш з другого боку — а хто прызваіты ў тую сталоўку цяпер ходзіць, Уладзік, хату сваю маючы? Усе нармальныя людзі дома сталуюцца, а туды ідуць — каб выпіць. А калі ўжэ такі каўтне той брыдоты, то якая розніца яму, што падаюць!.. Ну і дзе ты, Уладзік, бачыў такія граблі, каб граблі ад сябе?!. Зыск у сталоўцы сваёй мае — сям'ю заводзіць ужэ можа!.. А ведаеш, гладкая дзеўчына, з белым і поўным целам! Бровы цёмныя, вочы тыя — аж гараць, а грудзі — добрыя бомбачкі! Такая і дзяцей цыцкай выкарміць — не тое што іншыя пстрычкі: адно родзіць і ўжэ саджае малое на іскусцвеннае, ужэ адлучае, ужэ ў раток яму тую хімію піхае! То і мужык будзе такой трымацца, а не лётаць за чужымі спадніцамі, і малое на правільную дарогу накіруе. Бо мой Франак чаму можа наследніка навучыць? Хібо што — на пень брахаць!

Па вачах кабеты было відаць, як цётка хвіліну думае ды сумленна мяркуе — так і гэтак.

— Мо толькі крыху залішне мондрая. I голас у яе занадто вішчаты ды сама вельмі траскатлівая — жаба ў яе на языку не спячэцца, не-е, языком гэтым аперазацца лю-убіць!

— Але ж дзе, Уладзік, цяпер знойдзеш ты нявестку, якімі былі калісьці мы з тваёй мацерай! Дзе зараз такую падыскаць? Вывеліса добрыя — нарыхтык!

— Кажуць, добрых мышы паелі, цётку Марыся!

— Табе смешачкі, а я — сур'ёзно! Ой, хай набяжыць на памяць, пра што гэто я пачала... Ага! То буфетова казала, Лаўрэн, прыехаўшы сюды другі раз, у сталоўцы палуднуваў і мужчынам зафундаваў па добрай чарцы. Тыя падпілі і давай яго таксамо распытуваць. А ён — што?

— Ну?

— А — нічого! Бомкнуў толькі ім: «От, як гаварылі калісь, кожны мае сваю вош, што грызе!» ды зноў — бы вады ў рот набраў. Адно — Бася кажа — твар яго выцягнуўса, весь аж счарнеў. Так насупісто і прасядзеў. А калі бавіў час у Крапакоў і касавокая Хвядора пачынала яму цвярдзіць, што гэтак фартово выглядае, бо яму ў горадзе надто шыково жывецца, твой бацько так на Хвядору паглядзеў, што бабе адразу заткнуло.

— I ўсё-о?!

— Ага, а табе шчэ мало? Гляньце вы на яго, трэ яму шчэ больш! Хопіць па самыя годзі, Уладзік, і таго! Хібо ж гэто нармально? Сам падумай добро! Якоесь носіць у сабе велькае гора, сказала мне і буфетова! Мы, бабы, не тое, што вы, мужыкі, на гэто — разгадлівыя, о-ой як разгадлівыя! Стары чалавек адно не хацеў ні з кім дзяліцца сваім горам. Ну і што, калі слова не вымавіў? Дай ты веры, пляменнік, бяды, бы таго агню ды кашлю, ад людзей аніяк не ўтоіш! Праўда, па натуры ён невясёлы — такі ўвесь іхні род. I Лаўрэнаў бацько насупістым быў, а ўжэ дзе-ед Мі-іхал!..

Твар і вочы кабеты пасуровелі ад успамінаў.

— Калі жонка, нарадзіўшы яму Яфіма, неўзабаве памерла, то Міхал увогуле перастаў адзывацца, казалі мне мама, да людзей! Мужыкі ў вольную хвілю то гарэлку пілі, то спрабавалі нават з малымі галадранцамі ў пікара гуляць, у лапту, то пад плотам збіраліса ды — гэ-гэ-гэ! — а ён каля могілак усё свой той крыж з каменя высякаў, высякаў і высякаў. Восень, зіма, снег злазіць, а твой дзед — дзяўбе і дзяўбе, бы які дзяцел, ні да каго не адзываючыса, як нямко. Жартачкі, такі быў крыж! Калі ў музей да Гродна забіралі — аж два краны мусілі падганяць, і то штось у ім там ламаласа!.. Я і кажу, Маркевічы ўсе да работы былі ўпартыя, як немцы, але і — замкнутыя, што слово з іх не выцяшуць. Аднак і жызню калісьці людзі мелі не тую, таму больш маўчалі і панурымі выглядалі. Затое цяпер — іншая справа! Так чаго ён зара такі? Б'еце вы Лаўрэна там ці з хаты выганяеце, хутар адняўшы?

Уладзіка ад галавы да пят прашыў холад — выходзіць, бацькі не было і тут. Ён устрапянуўся:

— Але, б'ём! Дубінай! Шчэ голадам морым! З хаты выпіраем калом!.. Вы і гэтая ваша буфетова з жабамі на языку зусім ужэ з глузду з'ехалі ды вярзеце чортведама што! Як вы маглі такое падумаць нават, цётку Марыся?

Тая не слухала:

— Скажу табе, Уладзік, як маці твая,— не грашы з Паўлам! Не грашыце там у сваім Гродне! Ой, не грашыце, бо, напэўно, бог, Люцыпар ці яшчэ якая сіла е і за такое надто ж карае! Не ты, то твая жонка, твае дзеці, унукі ці ўнукі ўнукаў панясуць, абавязково панясуць надто ж цяжкую кару, о-ох, панясу-уць! I цяпер не які-небудзь, а — высакосны рок, і ты пагавары з людзьмі на вёсцы, паслухай дый сам прыглядзіса, сколькі народу памірае — страх! Асабліво — старыя! Так і сыплюцца, так і сыплюцца!.. Ён у вас не прасіўса, я добро ведаю! Але ж калі самі пажылого чалавека звакавалі ў велькі горад ды выдралі з роднаго гнязда, то ўжэ ж там з Паўлам ды са сваімі надто вучанымі ды прыгожымі такімі жанкамі за ім даглядайце! Дагляда-айце, дагляда-айце і дагляда-айце! Глядзіце там за ім не ліш бы як, а — добро глядзіце!

— Што-о вы, цётку Марыся, выдумваеце, хібо ж мы не глядзім? Шчэ як даглядаем, ісціны бог, чаму вы не верыце?!

— Тады што з ім такое?

— Сам хачу разабрацца, дальбух!

— Мо сумно яму там — нуда заядае?

— Напэўно, сумнавато...

— То прыдумайце ўдвух з Паўлам які занятак яму, хібо ж так гэто зрабіць вам ужэ цяжко?

— I не просто!

— А нашто чапаць было ды везці — чортведама куды? Нашто патрэбно было гэто вам рабіць? Нашто з гнязда выдзіралі? Нашто адгэтуль выкарчоўвалі? Калупаўса б тут сабе да апошняй сваёй гадзіны на бацькавай сядзібе, радуваўса б сонейкам і дажджам, сваім бытаваннем, ніякай нуды не ведаючы, і ўсе мы спокуй мелі б!

— Так яно выйшло...

— Выйшло-дышло! Бачыце, захацеласа яго жонцы на бліскучай машыне паегдзіць, думаеш, не ведаю прычыны? Дурань, уся вёска пра гэто гаворыць! Во што ты, пляменнічак, навычаўпляў! I чалавека — роднаго бацьку — пад самы корань секануў, і сябе ў людскіх вачах на смех выставіў! Дзыгаў, дзыгаў, дадзыгаўса, а цяпер — радуйса!

— Ат, людзі могуць гаварыць што хочаш! Якраз мая Кіра была супроць, цётку Марыся. I зара не маю ні дня ні ночы з-за гэтай машыны спакою — грызе і грызе, а хай яго халера!

— Дак — чаму?

— Узялі, б-бляха, а цяпер таго не вернеш! Вінавата ўздыхнуўшы, Уладзік хвіліну падумаў.

— О, прыдумаў ужэ, як бацьку забавіць — кожную раніцу пачнем з ім бегаць!

— Што, што-о, бе-егаць?!

— А вы, цётку Марыся, мабыць, і не ведаеце, што гэто такое! Вам, мабыць, Франак ваш і не гаворыць! Цяпер у нас пайшла мода такая — і старыя, бы наш бацько, і маладзейшыя, бабы і мужыкі — на світанні апранаюць спартыўныя касцюмы, адпаведны абутак ды кепкі і па вуліцах лётаюць!

Яна пляснула рукамі:

— Падурэ-элі хібо?!

— Што-о вы! Інжынеры, і ўрачы, і генаралы-адстаўнікі, і звычайныя людзі!.. Ашчэ якія ўсе здаволеныя бегаюць — бабы і мужыкі, хлопцы і дзеўкі! Раніцой выруліш на асфальт машыну — так і глядзі, каб не наехаць на катораго гаўрыка, так і цікуй — ляцяць, бы зайцы! Зімой і летам і ў любую пагоду! А мно-ого! Ну, а наш бацько шчэ такі жвавы — ледзь мяне не абгоніць!

— Ашчэ што выдумай!

— Ісціны бог, цётку Марыся! Нават дзісь куплю ва універмазе яму і сабе па пары красовак, спартыўных касцюмаў, яны цяпер усюды е навалам,— дзякуй, што падсказалі! Б-бляха, і як гэто я сам не здагадаўса?!

— Купі, купі! Во-во!

— Чаму не верыце?

Пляменнік у сваячніцы адчуў сябе ўжо колішнім хлопчыкам, які зайшоў да любімай цёткі перад вялікаднем па валачонае[[59]] ды выхваляецца, што ён ужо вялікі — унь, можна нават дацягнуцца рукой да цвіка, на якім вешаюць шапку.

— Уладзік, Уладзік, бойса ж ты бога, што ты мне тут намало-оў, падумай!

— Нічого, цётку, і не мялю, я — праўду...

— Ага!.. Табе ж — пад сорак! О-ой, майму Франаку — трыццаць, а вы абодва яшчэ дурні яловыя, бачу — як дзве кроплі вады! Бытто галовы ў вас мохам напіханы, шчэ і — сівым! Паслухала б цябе нашая Нінка!.. Бо-ожа, бо-ожа, які цяпер свет настаў — як вы дзяцей сваіх настаўляць будзеце і ў людзі выводзіць, дайце ж вы ве-еры абодва! Мацер божая, багаро-одзіца святая, Ісусе Хрысце, каб аж такое сталаму мужыку магло калісь у дум прыйсці — Лаўрэну бегаць!

— А што?

— На танцы ўздумай куды яшчэ яго павесці, бо некалі файно так факстрот і польку танцаваў!

— Ну-у, цётку Марыся, гэтаго ўжэ не-е... Хоць, а хто яго ведае, наш бацько — самі ж памятаеце — у каблук, кажуць, даваць любіў калісь надто!..

— А ты, бачу, шчэ і туды завядзеш! Шчэ прыдумаеш яму паланэз і венгерку танцаваць, бо табе што?!

— Але ж трэ штосьці рабіць!

— Трэ?! Ты, баламуце, для бацькі лепш сотак да вясны паста-райса выпісаць у сваго начальства сколькі-небудзь, калі можаш! Калі самому не ўдасца, хай твая Кіра на сябе выпіша яму зямлю! Вам жа, гарадскім, таксамо нябось агароды выдзяляюць цяпер, і Лаўрэн сабе будзе на сотках цэлы дзень грэбацца памаленьку — вясной, летам і восенню! Ды і зімой знойдзе на іх сабе занятак, ён — такі, добро яго ведаю! Вясной садочак на іх пасадзіць, трускавачкі, пчолак завядзе, а снег выпадзе — зайцоў ад яблынь ганяць стане, і то добро! А ты старому — бегаць! Бойса ж ты, пляменнічак, бога, не выдумляй чаго не след і не смяшы людзей!

— Ха, сотак выпісаць — зусім просто! Мясцком на аўтабазе ледзь не кожны дзень нас упрошвае, але я ўсё адбрыкваюса — на вёсцы цэлы хутар пакінуў з добрым садком і зноў браць? Ну, цяпер свае законныя шэсць сотак забяру абавязково, цётку Марыся! Дзякуй вам, што мяне надавумілі!

— Няма за што дзякуваць — каб адно мая парада на карысць табе пайшла, дуралю!

— Будзьце пэўныя!.. Нават буду на сотках скалачу! Не-е, шчэ нават файны домік саб'ю, хібо ж гэто доўго зрабіць? З вокнамі, з верандай, з вастраверхім дахам, як у Друскеніках літоўцы робяць! Стары прычандалы зможа там пакідаць! Ды і Кіру з дзяцьмі сяды-тады падкіну туды! Бацько ёй пакажа, як у зямлі капацца, а яна ў мяне гаспадарлівая! А дзецям? Растуць і думаюць, што булкі на кустах, бы вінаградзіны, вырастаюць! Ды і сам падскочу часамі на вучастак! Б-бляха, як гэто раней не здагадаўса сам! Не рублі, вядомо, тыя соткі дадуць! Сколькі гульні будзе малым і яму, забаўкі той, чыстаго паветра!

— Адумаўса і ўзяў свае мазгі ў жменю, нарэшце, дзякуй богаві!

— Ей-бо, адумаўса! Яшчэ раз, цётку Марыся, дзякуй вам!

З вялікай радасці падабрэлы пляменнік вырашыў сваячніцу нават пашкадаваць:

— Вы нас бэсціце во, што забралі да сябе бацьку, а самі — ля-жыце тут пластом дзень у дзень зусім адныя, і што ў гэтым добраго? Не дай бог, занядужыце ці горшае што здарыцца — нават не будзе каму святла ўключыць! Так і валяцца будзеце ў цемры, покуль сын з рэйса не вернецца!

Сваячніца ўзглянула на яго і праверыла, ці пляменнік кажа гэта ўсур'ёз.

— Ты што такое гародзіш, Уладзік! Падумай над тым, чаго толькі тут намалоў! Мы ж тут адзін аднаго ведаем напралёт! Калі ў маіх вокнах, не дай божа, не загарыцца святло, то праз дзесяць мінут — паўвёскі збяжыцца! Ты за мяне, пляменнічак, не бядуй! Гэто ў вашых гарадах так! Гэто там у вас людзі паміраюць, а бліжэйшыя суседзі і ведаць пра гэто не ведаюць!

— Здаюса, цётку Марыся, ваша праўда... У нас так...

— То чаго мелеш быле-што? Лепш сябе пашкадуй! Пляменнік не рады быў, што ўвязаўся з цёткай у перапалку. Зрэшты, не гэта цяпер для яго было самым галоўным. Ён раптам усхапіўся ўзрадаваны з табурэткі — так проста знойдзены ў горадзе ратунак для бацькі.

— Толькі ж дзе нашаго старого носіць, дзе яго знайсці, каб вы таксамо шчэ, цётку Марыся, параілі мне? З тыдзень, як некуды знік, і ніхто не ведае куды! Дзе цяпер можа быць, куды мне падацца яго шукаць?

Цётка паківала галавой ад палітавання над нездагадлівасцю маладога сваяка.

— I не дадумаешса?

— Не-а!

— А шчэ лічыш сябе такім разумным!

— Во сітуацыя!

— А-а!.. ,

— Не цягніце, цётку Марыся, бо не вытрываю і ўзарвуса!

— То — слухай! Да Коліка вашаго ва Уладзівасток махнуў!

— Ну-у-у?!.

— От табе і «ну-у»!

Уладзік насцярожыўся:

— Адкуль такія ўпэўненыя?

— А сядзеў тут на гэтай самай табурэтцы перада мной апошні раз ды прызнаваўса — па самым меншым, па Мікалаю, надто сумуе і вельмі хоча яго пабачыць! Успамінаў тут і Нінін наказ — не забываць малого! Шчэ прызнаваўса — ветэранскі білет кожны рок у яго марнуецца за так!

— Ага! Ані разу ім не карыстаўса...

— А вы з Паўлам куды глядзелі?

— Не туды, вядомо, цётку Марыся! Дальбо, не туды! Б-бляха, як мы праваронілі — біць нас мало!

— Вядомо — мало! Але добро, што хоць пакаяўса, бо ад майго арыштанта не дабіўса б і гэтаго! Свайму дрыцкіну я заўша вытыкаю, што вы лепшыя!.. Ну, во, а цяпер твой бацько ўзяў ды махнуў аж туды! I зараз — напэўно, ужэ там даўно! Колька недзе пасадзіў яго на самы велькі ўладзівастоцкі карабель і катае свайго бацьку па тым акіяні ды паказувае яму ўсялякія кіты і хвастатыя сірэны, пра якія ў Бібліі напісано!

— Можа быць...

— I не думай нават — напэўно так е! Ён тут спачатку вагаўса — ці не з'егдзіць лепш у Караганду, пашукаць магілы бацькоў і пакла-ніцца. Помніш дзеда Яфіма і бабу Нюру?

— Мало.

— Сколькі ты меў, як іх...

— Чатыры гады было мне, калі іх забіралі. Запомніласа што? Ай, зусім мало? Як баба мёдам частавала... Дзед ракаў вучыў мяне лавіць у Верацейцы каля свайго млына, а я надто іх баяўса... Карцело да трыбаў, якіх вада круціла, але дзед не падпускаў і казаў як вырасту, тады падпусціць...

— Ну — во! Тут яму ўталкавала, што няма чаго валачыса ў пяскі да тых вярблюдаў, бо што там цяпер знойдзе? Столькі ж гадоў праляцело! Лепш падумаць пра жывых і з'егдзіць да сына. Лаўрэн і пагадзіўса.

Толькі цяпер убачыла, што пляменнік — на нагах.

— Ты — што-о, уцяка-аеш ужэ?!

— Трэбо, цётку Марыся, дальбо, трэбо!

— Пасядзі-і шчэ, Уладзічак, мы і палавіны ўсяго не абгаварылі! А то вы, абодва з бацькам, забягаеце толькі, бы агню пазычыць, ды адразу — лататы! Лепш пра дзяцей мне сваіх зара раскажы! Дзесь у мяне для іх ландрыначкі прыпашаныя... Франак паведаў, малая ў школку ўжэ ходзіць? Скажы, а памятная да навукі хоць?

Але ён больш сваячкі не слухаў.

3

Уладзік ледзь не хапіўся за галаву — якая ж з яго булавешка, як ён мог адразу не падумаць з Паўлам, што стары адправіўся менавіта ва Уладзівасток, а не куды-небудзь.

Колькі яны, абодва, пра гэтую паездку гаварылі! Абмяркоўвалі яе так і гэтак!

Бацька туды адправіўся, нічога нікому не сказаўшы, бо, мабыць, пакрыўдзіўся за нешта на Кіру. Тая можа чалавека давесці да таго, што і свет стане табе з аўчынку. Ну, ён жонцы зноў пакажа! Цяпер, б-бляха, навечна запамятае і шчэ многім накажа нават, як старога чапаць!..

А ўсё гэта — глупства.

Галоўнае — стары вернецца. З нявесткай ён памірыцца яшчэ не адзін раз, бо Кіра — такая-сякая, вядома, але ж і не злапомная, а ён, Уладзік, будзе цяпер куды разумнейшым. Сам стане арганізоўваць старому распарадак дня і — нават гадзіны. Бо дзе хто бачыў, каб кінуць бацьку так без аніякай апекі ды паставіць на гэтым крыж. Гэта ж — не па-людску. Дый бацька ў іх — адзін. А як стараўся сынам, калі яны малыя былі, калі вучыліся, як мацеры дапамагаў!.. Іхні стары — не які-небудзь лайдак Амэрыканец-Рубдваццаць, не лятун Зміцер ці распутнік Шмігельскі. Ён — чалавек усімі паважаны і чагосьці варты. Без догляду пакідаць яго, у такім узросце, ні ў якім выпадку не выпадала. Догляд бацька патрабаваў, мажліва, большы, чым Ігар.

Сын раптам склаў сабе план, як пачне клапаціцца пра старога. Дый увогуле з бацькам у іх павінна адбыцца яшчэ самая галоўная размова, якую яны чамусьці ўсё адкладвалі з ім і адкладвалі на пасля. I напэўна — адбудзецца, хай толькі стары вернецца з Далёкага Усходу.

А як там застанецца?

Не, не можа так быць, каб Мікалай пакінуў яго ў сябе — няма там умоў. Клімат, кажуць, на Далёкім Усходзе толькі для маладых ды здаровых...

ТРЫВОЖНАЯ ЗАГАДКА

1

Выскачыўшы ад цёткі, Уладзік на ўсялякі выпадак пачаў яшчэ распытваць некаторых зялёнадалінцаў — хто трапляў яму на вочы. Рабіў гэта цяпер не баючыся. Пытаўся ў людзей адкрыта і ўпэўнена, бо ў запасе на тое, дзе можа зараз бацька знаходзіцца, меў варыянт надзейны. Ды яму, супакоенаму цалкам, нават ужо хацелася пахва-ліцца перад землякамі новенькай і даведзенай да ідэальнага стану машынай апошняй маркі.

Размаўляючы з людзьмі, Уладзік без патрэбы адкрываў у «Жыгулях» капот. Праверыў раз і другі агні павароту. Уключаў ды выключаў фары. Кожнаму земляку прапаноўваў паслугу — дармовы транспарт да самага Гродна альбо хоць — дадому.

Ніхто з запытаных старога ў апошнія дні не спатыкаў. Вядома, не магло іначай і быць — ён жа адправіўся на Усход. Горш, што ні адзін зялёнадалінец не пацікавіўся — чыя машына, колькі за яе «ўваліў» грошай, якая яна на хаду, бо каго цяпер такім дабром у прынёманскай вёсцы здзівіш.

Адным словам, вяртаючыся ў горад, Уладзік адчуваў нейкі нядосыт.

Яшчэ ён спахапіўся, што чамусьці паступова знікае і ўпэўненасць у тым, дзе бацька. У душу зноў закраўся ды рос холад трывогі. Агортвала дрэннае прадчуванне і нейкі страх.

Дома ішоў ён да шафы ватнімі нагамі — бы на расстрэл. Памалу зняў бляшанку і ў яе заглянуў. Грошы ляжалі на месцы.

Мажліва, было іх дастаткова ў бацькавай кішэні? — падумаў сын ды капнуў пальцамі глыбей.

У скрыначцы ад кілаграмовай порцыі кітайскага чаю са стракатымі малюнкамі з жыцця далёкай усходняй краіны знаходзіліся нявыкарыстаныя талоны ка праезд цягніком, а там, дзе няма чыгункі,— караблём.

Пад талонамі ляжаў і новенькі, бо ніколі бацька не насіў па кішэнях, пашпарт у бліскучым цэлафане...

— Усё-о, да Мікалая ён паехаць аніяк не мог! — трацячы апошнюю надзею, сказаў сабе амярцвелы сын ды ад трывожнага хвалявання аж прысеў на плюшавых сабачак.

От табе і на!

Тады — куды ж ён знік?!

Праз хвіліну Уладзік устрапянуўся і, бы той, хто тоне, хапаецца за саломінку, з новымі праменьчыкамі надзеі пачаў мацаць яшчэ па шафе.

За новенькай мандалінай яго пальцы натрапілі на Мікалаевы папкі. Адкрыўшы іх, пагартаў адну, другую і трэцюю, але там не было нічога вартага ўвагі. Уладзік успомніў, што ўсё намерваўся пачытаць, што там маладзейшы брат такое нашрайбаваў, і папкі паклаў на сервант, каб вечарам заняцца імі грунтоўна.

Зноў стаў шарыць па шафе.

Цяпер пальцы яго натрапілі на невялічкую кніжачку ў жоўтым каленкоры. Старанна абцёршы аб штаны лёгкі пыл, на тытульным лісце з недаўменнем прачытаў словы, напісаныя размашыстым незнаёмым почыркам:

«Свайму земляку з-пад Бераставіцы і Гродна — Лаўрэну Яфімавічу Маркевічу — для знаёмства і з павагай, аўтар зборніка...»

Надта ўражаны знаходкай, сын знайшоў у кніжцы закладку на старонцы з гістарычным нарысам пра Гродна і зразумеў адно — усё гэта звязана нейкім чынам з яго бацькам. Аднак вытлумачыць, што да чаго, мог бы толькі бацька сам.

Неўзабаве забегла нечага з работы на хвіліну дамоў Кіра. Узглянуўшы на мужа, яна адразу ўсё зразумела. Паведаміла і пра свае перажыванні.

Днём заглянула да яе кірпаценькая татарка — праверыць, ці яе пенсіянер атрымаў грошы. Даведаўшыся, што Лаўрэн так і не з'яўляўся, Аркадзеўна ўзняла гвалт і запатрабавала пенсію назад. У прадчуванні няшчасця, на гэты раз Кіра не рабіла мужу ніякай сцэны і нават яго не папракнула — расказала пра ўсё не менш устрывожана, чым Уладзік.

Мужа вестка даканала.

Уладзік узняў абодва кулакі, хвіліну патрымаў іх у паветры, а тады стукнуў сябе па галаве і застыў як акамянелы.

Жонка не вытрывала і пашкадавала.

— Чаго так ужэ ўбіваешса, Уладзік?! — дакранулася да яго пляча.— Што ўжэ будзе! А ты бяры сябе ў рукі — дзеці ж у нас!

2

Стары так і не даваў аб сабе аніякага знаку.

Не знаходзячы сабе месца, Уладзік адправіўся сам не свой на ра-боту. Рэйса якраз не меў, але захацелася перад сябрамі адвесці душу.

У пракуранай дзяжурцы застаў знаёмую дзелавітую атмасферу. Рослыя, мажныя і заклапочаныя мужчыны з пуцявымі лістамі ў руках тоўпіліся каля дыспетчара і душой ужо былі ў дарозе. Уладзік добра ведаў, што не месца і не час тут скардзіцца, але стрымацца не мог.

Павітаўшыся, заявіў:

— Хлопцы, а я сваго старого так і не знайшоў! I тут усіх перапытаў, і на вёску з'егдзіў, а — няма! Як скрозь зямлю праваліўса! Б-бляха, што цяпер мне рабіць — сам не ведадо!

Сказаў Уладзік ні да кога спецыяльна не звяртаючыся і нават не чакаў, што выкліча аж такую жывую рэакцыю. Бывалыя, вечна заклапочаныя шафёры раптам знерухомелі і падабрэлі. Некаторыя, каб выказацца грунтоўна, апусціліся нават на лаўкі.

— Бо не трэ было, скажу табе, Маркевіч, валачы бацьку з хутара! — папракнуў напарнік з лідскага «Інтурыста».— Прывозіў свайго і я, але — для спробы! Думаю, пажыве пару тыдняў, прытрэцца — і тады перавязу цалкам. I што ты думаеш? Дзён з пяць у мяне толькі і вытрываў!

Стодваццацікілаграмовы белабрысы мацак з брэсцкага аўтобуса дабавіў:

— А мая мама — тыдзень адно! «Ой, сынок, як вы тут жывяце: у тралейбусах цесна, у магазінных калейках стаяць доўга, вада хіміяй смярдзіць, кусты пад лінейку падстрыжаныя і нават сонцо грэе не так! Вязі назад да маіх карэнцаў!»

Вадзіцель мінскай машыны ледзьве дачакаўся сваёй чаргі. Паведаў сваё:

— А во я вам, хлопцы, раскажу фокус! Смех і гора! Азяблы Вінцук з маёй вёскі ажаніўса на дачцэ міністра з Масквы! З Вінцуком разам дзесяцігодку канчалі. Ціхі быў, непрыкметны, а во — маеш! Пайшоў на Каўказ у турыстычны паход, пазнаёміўса, і яна ажаніла яго на сабе! Ага. Таксамо вырашыў забраць сваю маці. «Волгай». Забілі ў халупе вокны. Гародчык і садок суседцы аддалі і нават з пустымі багажнікамі у Маскве ўсё е! — паехалі ў сталіцу. А там — аж сем пакояў і жывуць на пятнаццатым паверсе супроць Крамля. Але Вінцук пойдзе на работу і з'яўляецца толькі на вячэру, а бабцы сядзі ды сядзі. Альбо з акна глядзі на Крэмль. Паўзіраласа дзень, два, а далей? Спрабавала байку ўнуку расказаць, але той не стаў і слухаць — у тэлевізар нос пасунуў! Да нявесткі не ведала як падступіцца... Адным словам, праз пару тыдняў жыццё тое бабцы абрыдло так, што яна да сына з плачам — не хачу тваёй Масквы, вязі мяне назад у нашыя Ляпешкі! I Азяблы мусіў падпарадкавацца. На днях да яе заглянуў. Не нарадуецца кабета: «Ох, як мне файно тут-ут, што лепш і не трэ! I выйду куды ўздумаецца, і ўстану, і лягу, а захочацца — і п...ну...»

Ніхто з мужчын не рассмяяўся — глыбакадумна маўчалі.

Уладзіку стала бы лягчэй — ага, і сяброў непакоіла такая праблема, і з імі магло быць такое здарэнне.

Патаптаўшыся крыху ў дзяжурцы яшчэ, ён на ўсялякі выпадак патупаў у міліцыю.

3

Маладзенькі лейтэнант чамусьці Уладзіка выслухаў надта пада-зрона — як якогасьці злачынцу. Затым разгледзеў уважліва, бытта правяраючы, ці не фальшывыя яго дакументы — пашпарт, правы шафёра, вайсковы білет. Прыгледзеўся да Уладзіка, ці ён дакладна такі самы, як на фатаграфіі. Распытаў, ці не сядзеў у турме, ці не плаціць аліментаў, ці не былі пад судом яго жонка, цесць і брат, ці не сварыўся са сваім бацькам. I як з ім увогуле жыў? Яшчэ пацікавіўся, ці не меў канфліктаў з жонкай і братамі.

Заглянуўшы ў нейкі блакнот, дзяжурны строга паўзіраўся Уладзіку ў вочы ды спытаўся:

— А навошта вы пару дзён таму назад атрымлівалі пенсію за Эл. Я. Маркевіча?

— I пра гэ-эта вы ведаеце?! — надта здзівіўся шафёр.

— У гэтым кабінеце, грамадзянін Маркевіч, пытанні задаю толькі я!

— Вінаваты, таварыш лейтэнант...

Уладзік стаў тлумачыць, што жонка хацела да бацькі паддоб-рыцца, што жылі адной сям'ёй, і стары мусіў бы валачыся на пошту спецыяльна, што ў сям'і яго адны адным пакуль што давяраюць.

Усё гэта малады лейтэнант выслухаў з каменным выразам твару, а тады спытаўся яшчэ больш строга:

— Зразумела. А цяпер вы, грамадзянін, мне коратка скажыце — якое права ваша жонка мела атрымліваць не свае грошы, а грамадзяніна Эл. Я. Маркевіча?

Доўга яны яшчэ так пікіраваліся, пакуль Уладзік не прызнаў — вядома, яго Кіра не мела аніякага права распісвацца ў паштовым бланку за чужыя грошы.

Наконт таго, дзе стары цяпер можа быць, у гарадскім аддзяленні міліцыі нічога сказаць не маглі. У службовых зводках і спісах, акрамя выпадку пра яго пенсію, прозвішча Маркевіча покуль што не ўпаміналася. I пра якое-небудзь выдарэнне з такім старым нічога аддзяленню невядома.

Неўзабаве туды выклікалі і Паўла.

Дзяжурны з прафесіянальнай дзелавітасцю ўзяўся спісваць са слоў братоў усе прыкметы старога — узрост, вышыню, вопратку, колер валасоў, характэрныя рысы. Яшчэ спытаўся — былі на іхнім бацьку, калі апошні раз выходзіў з сынавага дому, трусы ці кальсоны, кашуля ці майка, і нават — якога колеру, якія па форме былі ў яго гузікі, пачка сігарэтаў.

У аддзяленні загадалі зараз жа прынесці фатаграфію старога ды парэкамендавалі братам чакаць. Маўляў, бацька за гэты час яшчэ і сам аб'явіцца — бывае і так! — а калі знойдзе хоць малейшыя сляды міліцыя, браты абавязкова атрымаюць інфармацыю.

Тым часам ён усё не аб'яўляўся.

ЛАЎРЭНАЎ СОН

Уладзікаў бацька аб'явіцца і не мог.

Апошнія тыдні чалавеку абрыдла да немагчымага, як слушна сказала Кіра, «блытацца» пад нагамі ў сына. Паступова ў ім мацнела рашэнне — плюнуць на ўсё, пасяліцца ў швагеркі ды рэшту сваіх дзён правесці ў Марысі.

Лаўрэн нават не сумняваўся — швагерка яго прыме: свой жа чалавек, а для схварэлай бабы — хоць якая апора і памочнік. Швагерка не толькі яго паважае, а яшчэ і разумее, як разумела яго некалі хіба толькі адна Ніна, таму зробіць усё, што ёй скажа. Уладзіку пра намер свой аб'яўляць не адважыўся. Урэшце падумаў — паедзе ў вёску, уладкуецца, а праз пару дзён загляне ў праўленне, папросіць дзяўчат заказаць Гродна і скажа пра сваё рашэнне сыну па тэлефоне. Дзяўчаты давалі гэтак не раз пагаварыць з Уладзікам, калі яшчэ жыў на хутары адзін.

У Зялёную Даліну адправіўся Лаўрэн пасля абеду, бо вяртацца ж не збіраўся, а для Марыі было, у рэшце рэшт, усё роўна калі да яе завітае — ноччу, раніцой, днём, вечарам. Білет дастаў на гэты раз таксама без месца, але цяпер ніхто, як на тое, над старым чалавекам не зжаліўся — усю дарогу давялося стаяць. Дарога — кароткая, аднак на месца прыбыў стомлены.

Зімовы дзень — зусім малы.

Калі Лаўрэн ля свайго хутара злазіў з «Ікаруса», браўся ўжо вечар, вакол — ні душы; чалавек спецыяльна выбраў такую пару дня, каб менш спатыкацца з людзьмі. Адчуўшы мёрзлы грунт пад нагамі, ён крыху патаптаўся на месцы, бо раптам агарнулі сумненні — усё ж такі ці правільна робіць? Сваячніца, напэўна, вельмі ўзрадуецца, але ж там яшчэ гэты самы Франак, як зірнуць хлопцу ў вочы? Хутчэй за ўсё, Нінчынага пляменніка дома зноў не застане. Аднак жа рана ці позна вернецца...

Каб ні з кім не спатыкацца, каб мець час спакойна яшчэ раз сабе аб усім паразважаць, прыкінуць так і гэтак, да сваячкі павалокся цераз поле напрасткі.

Нават і не заўважыў, калі апынуўся каля могілак.

Стаяў марозік. Мяла лёгкая завейка. З-за рухомых хмарак выглядваў якісьці злосны і пякучы маладзік. Усё паказвала на тое, што вецер неўзабаве ўзмацнее. Але да халадоў чалавек быў цярплівы і трывалы.

Калі ўзнік перад Лаўрэнам валун, яго так і пацягнула даць нагам адпачынак на знаёмым, бы свая кішэнь, камені, абкружаным сухімі бадылямі чарнобылю. Валун вельмі ўжо настыў, таму Лаўрэн намацаў, дзе гусцейшая шчотачка моху, прысеў на яе ды задумаўся. Ісці да Марысі ці не ісці?

Ранейшая ўпэўненасць ужо некуды падзявалася — пераступіць парог да Шмігельскіх няпрошанаму цяпер Лаўрэну штосьці перашка-джала: гэта ў горадзе здавалася так усё вельмі проста зрабіць. Але ж і ў горад вяртацца не мог ужо аніяк.

Калі не да Марысі, тады — куды?

От фокус: і ў роднай мясціне, як таму лядашчаму злачынцу, якому ўдалося ўцячы з турмы, няма куды прытуліцца. Бытта зямлю гэтую не праскразіў пот бацькоў яго і дзядоў, бытта і не перасыпана яго тут рукамі кожная грудачка зямлі, не стаптана ўдоўж і ўпоперак яго нагамі кожная лагчынка і загон.

Мы ўжо ніколі не даведаемся, як дзядзьку тады агарнула хваля бяссільнага адчаю, горла зноў сціснуў абруч крыўды і зноў забіла яму дыханне.

А час ішоў.

Калі б мог тады чалавек апісаць стан сваёй душы і цела, выглядала б усё прыблізна гэтак.

Лаўрэну надта нылі адзеравянелыя ногі. Чаму ж ім было не дзеравянець: мароз не грэе, як чарната — не адбельвае. Магільная халадзіна дабіралася да яго знізу і цераз мох. Сваё цела стары чалавек неўзабаве стаў адчуваць, бы чужое, а самога пачала разбіраць тупая абыякавасць. Хіліла да сну.

Паступова яго ўжо агарнула нават якаясьці салодкая млявасць. Зрабілася ўсё роўна ад таго, што дубянее, а знаёмыя з дзяцінства сілуэты дрэў, будынкаў і родны подых ветрыку ды пошум тых самых кустоў скрозь санлівую апатыю навеялі зноў шчымлівыя ўспаміны — гэты ўдзел жывых і адна з апошніх радасцей чалавека на парозе развітання з жыццём. Яно раптам бліснула ўдалечыні светлымі, вясёлымі, цёплымі і жаданымі праменьчыкамі.

Паступова ён і паддаўся гэтым хваравітым і салодкім успамінам якогасьці лунаціка, забыўшыся ўжо цалкам, дзе ён і што з ім адбываецца.

На момант Лаўрэн спахапіўся, што так і сядзіць на тым самым валуне. Цела яго адзеравянела зусім. Завейка ўсё мацнела, і нізка над зямлёй цяклі ўжэ рэдкія белыя струменьчыкі, а сняжынкі за шыяй пяклі агнём. Ён машынальна падняў каўнер, але гэтага было мала. Каб дарэшты не акалець, трэба было ўзняцца ды валачыся далей — хацелася яму гэтага ці не хацелася, бо магла здарыцца бяда.

Толькі валачыся не было куды.

Пошум ветрыку прыкалыхаў Лаўрэна зноў.

Яму ўжо надта засвярбелі натруджаныя ногі. Свярбелі так, што хоць ты крыкам крычы. Цярпець больш аніяк не мог. Ён загаліў калашыну зрэбных кальсон абедзвюх ног, пачаў смачна чухаць лыткі і аж млець ад асалоды. Ох, як зрабілася прыемна! А тут аднекуль выскачыў жэўжык Блёскін, а за ім — Курачкіна, Самойла і Шалкевіч. Піянеры прысталі да яго:

— Вы нямецкі сцяг з вайны прынеслі?

— Не...

— А пісталет?

— Дзядзя-а, а майго дзеда па вайне не ба-ачылі?

— З чым ты, маляўка, прыстаеш да чалавека?!.

— Бо — ку-урыца бязмозглая, а не Ку-урачкіна!

— Не цябе пытаюся, дурань, адыдзі!

— Сама дурная!

— Адыдзі, бо Ліпе Вацлаваўне скажу!

— Ну і кажы-ы!

— Дзядзя, а нямецкі сцяг...

Але піянераў неўзабаве не стала.

Дзесьці побач лямантавала ўжо невідочная Кіра:

— Ігар, ты куды палез?

— Я за-араз!

— Ігар, табе кажу!

— За-араз!

— Доўга паўтараць буду?

— Ма-ам, гэтая лужа — тонкая зусім!

— От зара атрымаеш за яе!

— А дзед мне дазваляе па тонкіх лужах хадзіць!

— Дам шчэ і твайму дзеду!

— А-ай!..

— Ну, вылезеш адтуль, нарэшце, ці і мне лезці ў ваду?

— Выла-ажу ўзэ...

— А шчанюка навошта з сабой валочыш?

— Гэта — Мухтар!

— Пражані гэты смурод!

— А-ай! Тата абяцаў завезці нас на граніцу — шпіёнаў лавіць будзем!..

— Завязе ён цябе — чакай толькі!

Праз хвіліну:

— Дзеду, а ты на вайне быў?

— І цябе не забілі там?

— Як бачыш, унучак, пашанцавало мне,— пачуўся яго глухі голас.

— Чаму-у?

— Ужэ ведаю. Бо ў цябе былі там знаёмыя, праўда?

Лаўрэн устрывожыўся:

— Што ты ме-елеш?!.

Яго ўсё мацней хіліла да сну.

Ужо Лаўрэну здалося, што ён — у маршавай калоне пад Варшавай. Навокал незнаёмыя салдаты валакуць разабраныя станкачы, мінамётныя пліты — пяткай на плечы. На ім усё няўклюднае ды надта цяжкое — нават гузікі пудовыя,— таму адчувае страшэннае напружанне ў стомленых, непаслухмяных нагах. З усяе сілы стараецца не збівацца з раўнамернай салдацкай хады, але яму ўжо так захацелася спаць, што нічога з сабой цяпер не мог парабіць, і паступова сну паддаўся цалкам. Лаўрэн дагэтуль не раз адно чуў, што спаць на хаду можа толькі конь, для чаго бог яму і чатыры нагі даў; выходзіць, бывае гэтак і з людзьмі.

I вось ужо не стала ветру. Зніклі рухомыя сілуэты будынкаў. Не відаць ужо і контураў яго хутара. Зніклі вясковыя ліпы і таполі, што ў сарцавінах і карэннях стаілі рэшткі свайго дыхання. Знікла залітае месяцам белае поле, па якім імчалі цені ад маленькіх белых хмарак. А ён у «плютоне» паручніка Фіялкоўскага ўсё паныла тупаў адзеравя-нелымі нагамі:

Грым-грым! Грым-грым!

Грым-грым! Грым-грым!..

Якаясьці ўнутраная трывога прымусіла-такі Лаўрэна праз пэўны час прачнуцца. Некалькі секунд ён сам з сабой змагаўся, а секунды тыя здаліся цэлай вечнасцю. Але вейкі нарэшце расплюшчыў ды прыгледзеўся.

Сядзеў ён на камені. На тым самым, дзедавым. Сядзеў на самым краі вялізнага абрыву, якога дагэтуль у Зялёнай Даліне ніколі не было і, здавалася, быць не магло б увогуле — Карпаты ад вёскі за тысячу вёрст. Аднак абрыў перад ім ззяў аж на ўсю пойму ды такі глыбокі, што дых забівала, гледзячы ўніз.

«Мабыць, Нёман у апошнюю паводку такую яміну вымыў, покуль я ваяваў з немцамі. Халерная рэчка і такое зрабіць можа — у яе свае парадкі і нікога не слухае. Чорт на яго, як шкада поймы! Эх, гэтакая трава на ёй вырастала — у пояс! А сколькі там было ракіты, бакасавых гнёздаў, і ўсё ляснула за адное лето! Ну, вядомо, не ўсё. Бакасы ўжэ напэўна вывеліса. Перад навалам вады птушкі ўзняліса на крыло. А трава, трасціна і ракіта — паплылі! Там жа цяпер усё занесла мулам! Хале-ера, з чаго цяпер зялёнадалінцам кошыкі плясці, дзе вёсцы сено рабіць?! З трасціны стрэхі такія файныя былі і вечныя!..»

Лаўрэну давялося выкласці ўсе сілы, каб не праваліцца ўніз, каб, злавіўшы раўнавагу, завярнуць да калоны назад, знайсці свой «плютон», стаць паміж Касцевічам ды Шпаком, углыбіцца на хаду ў сон ды ўзяць пагу:

Грым-грым! Грым-грым!

Грым-грым! Грым-грым!..

Уздагон яму з балота на пойме зноў даляцела векавое «ква-ква! ква-ква!». Толькі чаго гэты месяц такі востры як брытва, чаму не запіхне яго хто за хмары?!.

I тут Лаўрэн вырашыў прачнуцца канчаткова, бо ў крапіве пад плотам надта выла Пранцыся з Вострава. Каля яе гаркатала многа сабак. Бобікі надта грызліся, не могучы падзяліць паміж сабой Пранцысіна мыла. А яно ў агародчыку — навалена вялізнай кучай. Жоўценькія кубікі па дваццаць пяць грошай за цаглінку ляжалі адзін на адным — акурат кавалачкі таго толу, якім Міхась Васілёк збіраўся нямецкі поезд узарваць. Толькі ў гэтых на кожным — дакладна выціснуты знак варшаўскай фірмы са словамі «Jeden Shycht».

Першае, што захацелася яму зрабіць, прачнуўшыся — падняць Пранцысю і суцешыць,— сціхні, маўляў, дурная баба, твае дзеці яшчэ не раз і не два будуць цябе ўспамінаць, калі і з імі на старасць гэтак атрымаецца!

Ён асцярожна абмінуў ашалелых сабак, падышоў да кабеты, а ў крапіве — Сонька Касіла! Яна плача, сіпла кашляе, але Лаўрэна чамусьці не бачыць. Ён нерашуча спыніўся ды задам пачаў адыходзіць з агародчыка, пакуль не схаваўся за кусты. Толькі тады ўздыхнуў з палёгкай.

Вецер тым часам мацнеў — на ноч бралася і добрая завіруха. Паміж ірваных, бы ашмоцце ваткі, хмарак ашалела нёсся кудысьці і нёсся востры, нібы выразаны з халоднага металу, маладзік, перакулены спінкай уніз, асвятляючы заснежаныя палі і бліскаючы сяды-тады шыбамі дамоў.

Недзе спяваў на ўсё горла Франак:

З кобетамі велька бе-да-а,

Леч без ко-обет

Жыць сень не да-а,—

Ой, да-на, ой-да!..

Расплюшчыў Лаўрэн вочы ды са здзіўленнем убачыў сябе ў Марысінай велькай хаце на раскладанцы. Раскладанка новенькая — блішчыць цьмяна алюміній. Матрац таксама новенькі, паласаты. Над ім яскрава, аж да рэзі ў вачах, свяціла лямпачка без абажура. Знізу, зверху і з бакоў грэла прыемнае ды ласкавае цяпло, бо коўдра, прасцірадла ў сваячкі, як і ў яго Нінкі, нявесткі,— дабротныя, а навалочка — белая-белая.

Адчуваў бы сябе Лаўрэн так прыемна, бы ў раі, калі б не мучыла якаясьці трывога.

«Ад чаго ў мяне так?» — насцярожыўся ўвесь ён ды выразна пачуў за дашчанай сценкай мужчынскія галасы. Пазнаў і пляменнікаў голас. Сваяк ужо не спяваў.

— ...Вядомо, Рыгор быў выпіўшы, і я прызнаю гэто, хібо — не? Ну і што з таго, хібо не можно кожнаму чалавеку выпіць? А хто цяпер не п'е, падумай сам?! Не п'е толькі якая-небудзь апошняя здэхля!— пераконваў кагосьці Франак.

Чалавек згаджаўся, і пляменнік працягваў:

— Ну, Рыгор прыйшоў дамоў п'яны, прызнаю. А яго баба што робіць? Прапірае з хаты, разумееш? I калі ўздумала, зараза, прапі-раць? Зімой, у саму халадзіну! Шчэ й на ноч! Рыгору — крыўдно, як па-твойму? Вядомо! А хібо не было б крыўдно табе ці нават і мне на яго месцы? Таксамо халера брала б і кошкі шкраблі б — напэўно шкраблі б! I што робіць Рыгор? На падворку хапае кол, падлятае к дому і калом — па вокнах, па вокнах, па вокнах!..

Хвіліну за сценкай панавала цішыня. Затым:

— Уяўляеш, усе пяць рамаў так і высадзіў! З шыбамі, вядомо! Сагнаў чалавек злосць, не? Сагнаў і нават — файно сагнаў! А ці не законно? Законно — і ты скажаш, і — я, і — ён! А яго заразная баба што робіць? Па міліцыю ды — у суд падаваць! А якія цяпер суды, ведаеш сам, пераконваць цябе не трэ! Суддзі, вядомо, адразу на яе бок сталі — бачыш, дзеці малыя, хворыя! Рыгор зрабіў гэто, маўляў, ужэ не першы раз, тое-другое-трэцяе, і яму адразу, не падумаўшы нават —дзесяць гадоў уляпілі! Як лёду! Дзе-есяць, ра-зу-ме-е-еш? Здурнець зусім можно з-за таго, што цяпер гэтыя суды вычаўпляюць! Рыгор з турмы выйдзе сівым і бяззубым дзедам! Тады яго нават дзеці родныя, якіх ён на свет пусціў, і то пе пазнаюць! I не прызнаюць — каму будзе тады патрэбен, га? Ці справядліво ўсё гэто, я цябе пытаюса, Стасек, га? Справядліво, скажы? Не-е, ты не віляй, а па-чэснаму мне адкажы тут!.. У Старых Песках шафёр чалавека коламі раздавіў — як блін размазаў па асфальце — і толькі пяць гадоў атрымаў, а тут за што столькі, я цябе пытаюса! За адныя вокны — у два разы болей! То лепш ужэ чалавека забіць! Праўду я кажу ці — не, як па-твойму, га? А ты не віляй і кажы мне па-чэснаму!..

Што гэты гіцаль там вярзе? Дзе тая Марыся, чаму свайму абармоту вушэй не надзярэ добра? Яна ж баба, здаецца, справядлівая, як такое можа цярпець?!.

За столькі гадоў чамусьці адно цяпер так выразна Лаўрэн успомніў маці. Які людскі з яе быў чалавек, якая была цярплівая і мудрая! Як яе ён слухаўся, бо мацерын папрок і пахвала ніколі не залежалі ад яе настрою. Такую ж справядлівасць і людскасць прывівала і яму, Лаўрэну, бо кабета ведала, што гэта якраз даросламу чалавеку будзе патрэбным, як прытулак і хлеб. Дый Марысіны бацькі, здаецца, такімі самымі былі, як яго маці, як усе астатнія старэйшыя зялёнадалінцы. Чаму ж Марыся, чаму і ён з Нінкай не змаглі сваім дзецям прывіць тое самае?

Што некаторыя маладыя цяпер вычаўпляюць? Адкуль яны такія ўзяліся?!

Што з іх будзе? Як ужывуцца яны паміж людзей? Як дзяцей гадавацімуць?!

Аднак і гэта ўсё — сон.

Ух, як добра, што размова гіцляватага Франака толькі прысні-лася. Лаўрэну адно здалося, што ў Марысі ляжыць у велькай хаце. Чаго ў гэтай бязногай калекі ён не бачыў? Нянькай ёй быць і не збіраецца — хай сын даглядае.

Грэе плечы і бакі — на Кірынай раскладанцы. Толькі ж дзіва, калі ён трапіў да Уладзіка на кватэру зноў? Ён жа выразна памятаў, як прысеў у Зялёнай Даліне на камень, як зрабілася халаднавата, а болей — нічога!

Мабыць, сыны прывезлі яго сюды «Жыгулямі» ды паклалі клапатліва на заўсёдашняе месца і — ляжы сабе, бацьку, адпачывай, ты таго ў нас варты, мы цябе шануем. А не памятае нічога, бо соннага везлі.

Унь, чуваць выразна, як унучка ў пакоі, дзе Уладзікаў каляровы тэлевізар, зубрыць вершык. Маладзенькі і далікатны, як у анёла, галасок яе цвярдзіць:

Слава миру на земле!

Слава хлебу на столе!

Вот он, хлебушек душистый,

Вот он, теплый, золотистый!

— Ты, Ігар, куды?

— Да дзеда. Цукерку хацу.

— Не ідзі!

— Цаму?

— Ён — спіць! Здалёк яго прывезлі і нельга чапаць!

— А я хацу!

— Разумееш, нельга, бо — хворы! I ў яго ўжэ ні адной цукерачкі няма!

— Адкуль ты ведаеш?

— Я правярала!

— А дзве — ёсць!

— Ы-ы-ых, не разумее, гэты аршын з шапкай! Няма — ні дзве, ні тры, ні сто, ні тысячу!

— Хацу сам паглядзець!

— А калі нельга?

— А я хацу-у, ён і мой дзед!

— Давай лепш табе загадку загадаю!

— Загадай, як хочаш...

— Ну, слухай! Круглае, як сонца. Гарыць пад ім донца. Зарумяніцца бачок — скок на ручнічок! Што гэта?

— А што?

— Ты, ты кажы!

— Не ўмею разгадваць! Сама мне разгадай!

— Гэта — блін! Ы-ы-ых, нічога ты ні разу не разгадаеш, аршын з шапкай!

— А цаму — аршын?

— «Цаму», «цаму»! Дзед на цябе так кажа! Мурза ты, лепш ідзі і памыйса!

— Я мы-ыўся раз узэ!..

I ўжо чуецца голас Кіры:

— Света, на капейкі, злётай у магазін ды купі свежанькага малака, бо няма чым вас пакарміць!

— Ма-ам, цяпер чарга каля касы, а я шчэ вершыка не вывучыла! Ніна Мікалаеўна двойку паставіць. Ой! — Слава миру па земле! Слава хлебу...

— А ты адразу да касіркі звярніся! Скажы, у школу познішся, і яна адпусціць цябе, калі будзе там чарга! I ўсе цёці і дзядзі ў чарзе цябе прапусцяць!

— Хэ?!.

— Што шчэ?

— Хэ-хэ?!. Прапусцяць!.. А што я — наш дзядуля, што без чаргі стану браць?! Што я — ветэран і на Вялікай Айчыннай вайне ваявала?! Што, я з немцамі білася, і цяпер без чаргі мне ўсё можна і ў касах, і без білета ў тралейбусах ездзіць?

— Не мудры, бо атрымаеш!

— Ма-ам, я не мудру-у, я пра-аўду кажу!..

— Што я табе сказала? Ану — марш!

Чаму яна так на малую? Добрая дзеўчынка расце! Ой, якая файная і разумненькая, каб яна была здаровая! Шкада, не бачыць яе Нінка! I ніколі, бедная, не ўбачыць ужэ...

Нінка ўбегла ўся запыхапая:

— Лаўрэн, ты сабе тут разлёгса, як той пан Вішпінг, і вылежу-ваешса, а якіясь адстаўнікі халерныя на «Масквічы» прыехалі з Гродна стрэльбы прабаваць і нашаго бусла застрэлілі! Там ляжыць, на балоце!

— Дзе-е?! Хто-о?! — не пазнаў ён свайго голасу ад раптоўнага хвалявання.

— Пад грэбляй!..

З хлапечай лёгкасцю і праз сцены вылецеў ён, не адчуваючы ног, на залітую па-летняму яркім сонцам зялёнадалінскую вуліцу, стаў азірацца.

Каля балота два мардатыя дзецюкі спрабавалі завезці легкавую машыну. Каля іх застылі ад жаху пастушкі. Пад альшынкай каля старыцы бялела горба пер'я і костачак. Да «Масквіча» з косамі ды граблямі ляцелі адусюль зялёнадалінскія мужчыны. Бабы стаялі на вуліцы і вішчэлі:

— Лавіце і-іх! Не выпускайце паскуднікаў!

— Зара яны ўцяку-уць!

— Як нам цяпер без бу-усла, людко-ове?!

— Высакосны ж год ідзе, а яны — унь што ро-обяць, па такой птушцы страляюць!

— Гэто — канец свету, дальбо!..

Мужчыны даляталі ўжо да чужакоў, калі тым, нарэшце, удалося матор запусціць, і машына рванула з месца ў бок Эйсмантаў. Мірон насадкай касы ўсё ж такі паспеў з усяе сілы шарахнуць браканьерам па заднім шкле, і яно з хрустам разляцелася на дробныя кавалачкі, усцілаючы грэблю квадратовымі градзінкамі.

— Эх, Лаўрэ-эн, калі б не ўцяклі-і! — ледзь не заплакаў з роспачы Кавалец.

Адстаўнік-маёр з вожыкам на галаве супакоіў Мірона:

— Нічога, нічога, ты не хвалюйся! Нікуды яны не дзенуцца, я знайду іх!

— На хвост солі цяпер ім насыплеш!

— Нумар машыны паспеў запісаць на сігарэтнай пачцы во-о, глядзі! Ту-ут яны цяпер, паскуднікі, у мяне! У гэтай кішэні цяпер сядзяць!

Мірон накінуўся на адстаўніка:

— Аляксей Аляксандравіч, ну і што, калі вы запісалі? Гэто ж — Савоська, прайдзісвет і падзёншчык, што старшынёй у нас калісь быў і качак у пойме выстраляў! А другі — швагер яго! Велькая карысць з запісанаго нумара — выкруціцца падзёншчык гэты і абібок! У яго вяздзе — блат, іх распладзіласа цяпер, як калісь — прусакоў на стрэхах!

— А хто нам бу-усла ве-ерне?

— Ігар, хто так гострыць аловак! Дай пакажу, як трэ-бо! — пачуў Лаўрэн свой голас.

— Я са-ам! — упарціўся ўнук.

— Ты ж не ўме-еш! Э-э, дай нажа!

— А от — умею!

— Ну, хто так, скажы...

— А я ўжэ ве-едаю, дзеду, ве-едаю! Трэ толькі цяпер лоб зморшчыць, праўда?

— Што ты выдумляеш, аршын з шапкай!

Але Ігар раптам палез да яго з пытаннямі:

— Дзеду, а кудой у гэтаго коніка бензін заліваюць?

— Дурань яловы. Коней аўсом кормяць, а не бензінам.

— А што такое авёс?

— Той самы геркулес.

— А маманты ў заапарку бываюць?

— Не.

— А цаму-у?

— Бо іх даўно няма.

— I ўчора ўжэ не было?

— Не.

— I раней?

— Маманты жылі да патопу.

— А што такое патоп?

— Шчэ не зразумееш, пачні табе казаць.

— А ты мне зразумей!

— Калісьці, надто даўно, дождж вельмі падаў. Ліў, як з цэбра, сорак дзён і сорак начэй. Так напісано ў Бібліі.

— А куды вада дзелася?

— Вышэй дамоў падняласа. Вышэй дрэў. Вышэй гор. А тады быдто бы ўсё-ўсенько патануло. I звяры, і птушкі, і маманты твае.

— А людзі патанулі?

— Вядомо.

— А калі гэто было?

— Я ж табе казаў — даўно.

— Не ўчора?

— I не пазаўчора! Куды раней!

— А чаму ты не ўтануў?

— ...

— Бо плаваць умеў і потым выплыў, праўда, дзед?

— Во-во!.. А-ай, які шчэ з цябе аршын з шапкай! Як ты шчэ сабе ўсё ўяўляеш просто. Тады шчэ і мяне не было! Не было і майго дзеда, і прадзеда! Дый усё гэто праўда ці не — невядомо! Усе людзі з тых часоў даўно не жывуць і няма каму нам расказаць, як там адбываласа па-праўдзе!

Лаўрэну раптам здалося — ён ужо разумее, чаму грызла аж так незадаволенасць.

Ну хто, скажыце, цяпер стане ўнукам усё гэта тлумачыць ды разжоўваць?!.

Уталкаваць малому такое — толькі яму пад сілу! Ён лепш за ўсіх зрабіць гэта зможа! Калі ў каго не хапае часу, то ў яго якраз — наадварот! Занятак яму па душы і часу — навалам!

Лаўрэн ужо намерыўся нявестцы так і аб'явіць. Але ўбачыў, як Кіра на кухні над злівам, ахутаная хмарай пары, адцэджвае пельмені. Малюнак уразіў Лаўрэна так, бытта на яго вачах рэзалі жывога чалавека.

Яшчэ большая агарнула трывога.

Пасля згатаваных пельменяў смачным булёнам можна накарміць яшчэ цэлую сям'ю, а гэтая булавешка такое дабро ў каналізацыйную трубу пускае! Ну, што яна вычаўпляе?! Ці ж не вар'яцтва гэта? Чаму ўсе яны, як змовіліся, гэтак грашаць і самі сабе шкодзяць, чаму не адумаюцца?!

Малако збяжыцца — гаксамо ў сарцір нясуць! А колькі хлеба і булак тут марнуецца! Ну, дарослыя, калі ўжо так адзеравянелі да ўсяго, то чорт іх бяры, хай сабе так і робяць. Але ж іхнія родныя дзеці глядзяць, якое марнатраўства бацька з маткай вычаўпляюць. Тое ж самае пачнуць вычаўпляць і яны, калі вырастуць. Бо як не ўталкуеш такому жэўжыку змалку, потым адкуль жа ўсё возьмецца ў яго?!

Толькі здаецца, што дзеці ўсе аднолькавыя...

Вясной і ралля здаецца ўсюды аднолькава гладкай і чорнай, а ў ёй ужо і парасткі могуць быць...

Потым парасткі і даюць дзе што — там пшаніцу, там гарох, там грэчку, а там буракі і моркву...

Таксама і ў малых ляжыць усё парасткамі. Яно бегае, забаўляецца, балбыча, а тое ляжыць сабе і чакае свайго часу...

Вясной, калі не знойдзеш пад зямлёю парасткаў, так і ўраджаю потым не адведаеш — чакай яго не чакай, выглядвай не выглядвай, а жніва не будзе...

I ў людзей закладваюць ураджаі з малога...

Чаго няма ў малога, таго не чакай у яго і не выглядвай, бы на ялавым полі ўраджаю, калі дзіця вырасце...

Лаўрэн спалохаўся за Ігара, Курачкіна, Блёскіна, Самойлу, Кіру, Святланку, сыноў, Франака ды ўсіх астатніх людзей. Яму ўжо надта захацелася ўсіх зараз папярэдзіць і абараніць перад страшнай небяспекай, што іх чакала. Старому дзядзьку Лаўрэну вельмі ўжо не цярпелася гэта зрабіць. I ён разумеў, што зрабіць гэта мусіць абавязкова, што яму ні каштавала б.

Таму пажылы чалавек сабраў усе свае сілы ды выказаў трывогу людзям і ўсяму свету страшэнным крыкам.

На самай справе то быў ніякі не крык. Проста — на сухім чарнобылі і на кусціках могілак, бліжніх і дальніх, ткаў свой адвечны зімні пошум вецер.

А па небе, як шалёныя, кудысьці імчалі ўсё тыя самыя — пакрамсаныя на кавалачкі ваты — хмаркі, і з канца ў канец зялёнадалінскага поля гэтаксама шмыгалі ў адным кірунку, як змовіўшыся, палосы святла. Завейка, пераўтвараючыся ўжо ў добрую мяцеліцу, усё з мацнейшымі парывамі, усё з большай злосцю, з галаснейшай лютасцю на адкрытай плошчы кідалася дробным і пякучым сняжком. Разам з яго крупінкамі клубістая завіруха пераносіла і мільярды травяных пушынак, што прытойваліся ды заміралі за якой-небудзь грудай, каб ранняй вясной пусціць карэньчыкі і бадылікі. Па іхніх тканках шчодра паплывуць сокі глебы.

Летам ад сонца і навальніц, якія без адпачынку пражыць і паліваць стануць пад бліскавіцы ды грамы перуноў, прырода дасць раслінкам буйную жыццядайную вільгаць, ад чаго ўсе яны раптам распусцяцца мільярдамі нявінных кветак і кветачак. Покуль кветкі тыя апладняць пчолы, чмялі і матылькі, покуль яны завяжуцца ў новыя зёрны, раней замільгаюць усе да нас бязмежным морам жаласлівых вачэй і дрыжачымі вуснамі памёршых, што жылі на гэтай грэшнай ды вечна пакутлівай зямлі, дзень і ноч на ёй працавалі, цярпліва ды ўпарта змагаліся, гадавалі дзяцей і ўнукаў, а потым ляглі ў яе на вечны спачын, каб кроў, цела, няздзейсненыя мары, нявыказаны боль і думкі іхнія запульсавалі ў бадылях і бадыліках новых.

О, цені памёршых!

О, затоеныя ў сне вечным браты і сёстры!

Будзьце ж вы ўсе бласлаўлёнымі!

ЭПІЛОГ

ХАЎТУРЫ I УЛАДЗІКАВЫ ПЕРАЖЫВАННІ

1

Дзядзьку Лаўрэна знайшлі аж праз тры месяцы — у другой палове сакавіка, калі з палёў сходзіў снег, а па Нёмане збіраліся дружна шугануць крыгі.

Першыя падалі сігнал аб старым чалавеку вясковыя сабакі. Бобікі і жучкі збегліся на яго выць. Гэта зацікавіла дзяцей. Тыя паклікалі бацькоў — так усё і выкрылася.

Скаваны рэшткамі сумёту ў глыбокай баразне стары Маркевіч ляжаў каля валуна навідоку ад свайго хутара і за трыццаць крокаў ад могілак. Твар яго быў да касці абклёваны варонамі. Размоклая вопратка падобная была да набрынялай вадой кары. З былой цёплай куртачкі тырчалі ў розныя бакі стужкі цыгейкі і жоўтага паралону, а дзядзькавы ногі ў ботах з доўгімі халявамі грунтоўна замураваў заледзянелы снег — людзям давялося выдзіраць іх ломікам.

Што і казаць, здарэнне гэтае для вёскі раўнялася хіба што славутаму землятрусу, які ў 1977 годзе з Румыніі дакаціўся аж да Зялёнай Даліны.

Міліцыя сабрала людзей ды склала акт — пры якіх абставінах і дакладна калі знойдзена цела, у якім яно было стане, якая на ім выяўлена вопратка, бялізна, шапка, шалік і абутак. Затым труп старога павезлі ў горад, дзе занялася ім судовая экспертыза. Гэтым часам двое следчых сабралі яшчэ раз маладых і дарослых зялёнадалінцаў ды распыталі людзей больш грунтоўна. Допыт павялі як прафесіяналы, што ведаюць у гэтым толк.

Вопытныя следчыя вельмі хутка ўстанавілі, як наступіла ў чалавека смерць.

Л. Я. Маркевіч прыехаў у вёску пад самы вечар. Накіраваўся чамусьці па снежнай цаліне ў бок могілак і прысеў на валун. Завейка сыпала густым снегам, а на полі не было жывой душы. На валуне Маркевіча заўважалі зялёнадалінцы не адзін раз і пры жыцці яшчэ жонкі, бо камень наводзіў Лаўрэна на адпаведны роздум — гісторыя каменя на вёсцы была ўсім вядомая.

На гэты раз стары чалавек чамусьці затрымаўся на валуне даўжэй. Але, на сваё няшчасце, ён задрамаў ды замёрз да непрытомнасці. Потым зваліўся ў глыбокую баразну побач, дзе да раніцы яго і замяло снегам.

Як бы ў пацвярджэнне таму, што ўстанавілі следчыя, сведчыў і акт судовай экспертызы.

У акце гаварылася:

«...Стан органаў Л. Я. Маркевіча — здавальняючы. Траўм на целе, драпін на скуры, сінякоў ды слядоў алкаголю ў крыві не выяўлена.

Смерць Л. Я. Маркевіча наступіла ад агульнага ахаладжэння».

Калі ўсё высветлілі, цела міліцыя выдала сынам.

Малодшаму брату сярэдні і старэйшы адразу адбілі ва Уладзівасток тэлеграму. Але Мікалай Маркевіч адправіўся якраз у заморскае плаванне, і нават чакаць ад яго адказу ў бліжэйшы час не было сэнсу, не гаворачы аб прыездзе. Мікалаева Іна тэлеграмай выказала братам спачуванне і папрасіла за мужа прабачэння. Заадно прыслала на пахаванне трыста рублёў ды аб'явіла, што прыляцець не можа таксама — у яслі носіць блізнят.

Павел з Уладзікам вырашылі самі — бацьку на вечны спачын пакласці ў вёсцы, пахаваць побач з мацерай і абаім паставіць летам адзін, але добры, помнік.

2

Калі пляменнік нябожчыка — Франак — раніцой з горада прывёз грузавічкай труну з целам свайго дзядзькі, даяркі прымайстравалі яе на табурэтку ў фае клуба ды выставілі ганаровую варту. Загадчык клуба вынес на сцэну і ўключыў магнітафон з жалобнай музыкай.

Зялёная Даліна, калі гаварыць па-даўнейшаму, мела ўсяго з пяцьдзесят «дымаў» — сярэдняя беларуская вёсачка. Жыло ў ёй цяпер толькі з дзвесце душ, і за пару гадзін ледзь не ўсе яны прыйшлі на пахаванне. Старэйшыя мужчыны з'явіліся чыста паголенымі ды прыстойна апранутымі — як рабілі тут у сумных выпадках з часоў дзеда і прадзеда. Найлепшае адзенне і жанчыны апранулі. А старыя падаставалі нават з куфраў тое, што насілі яшчэ іхнія бабулі. Некаторыя пажылыя цёткі прывалаклі з сабой нават і ўнукаў — тых, што не адбіліся пакуль што ад іх усохлых рук.

На вясковых мярлінах у нас заўсёды лямантавалі ды вылі бабы — голасна, роспачліва і шматслоўна. Пад бабскае выццё, жэсты і лямант кожны раз неслі на могілкі целы памёршых ды забітых. У тых лямантах і драматычных жэстах было асэнсаванне таго, што здарылася, і — пахвала ды слава нябожчыку ці нябожчыцы.

Плач і лямант па памёршых — і абадрэнне жывым.

У кожнай зялёнадалінскай цёткі была напагатове прычына да слёз, а над чужой бядой — енк і плач найбольш салодкі. Два гады з паловай таму, гледзячы на бездапаможнага ўдаўца, бабы давалі волю слязам і дружна галасілі над Нінай. «Наенчыліса» тады яны ўволю.

Ля Лаўрэнавай труны зараз толькі той-сёй украдкай усхліпнуў, бо мала засталося равеснікаў нябожчыка. У зале панавала атмасфера павагі, якая ішла ад даўняй зямной ісціны — «хоць плач, хоць скач, а не ўстане твая кляч»; ад смерці аніяк не выкруцішся, усе памром і ТАМ будзем, а Яфімаў Лаўрэн, калі па-чэснаму ды па справядлівасці разабрацца, пажыў не так і мала — акурат колькі яго аднагодкі. Затое смерць меў надта лёгкую, аб якой іншыя толькі мараць — бальніцы ды розныя аперацыі з перавязкамі і ўколамі, з працэдурамі ўліванняў ды пераліванняў яго, «дзякуй богаві», мінавалі. Толькі ў душы людзі, бытта змовіўшыся, таілі за аднавяскоўца да Лаўрэнавых сыноў горыч абурэння. Але выказаць гэта адклалі на потым, калі надарыцца адпаведная аказія — не станеш жа тут, пры нябожчыку, узнімаць скандал!

Браты на ферме ўзялі гнядога каня з платформай, на якой бацька столькі гадоў звозіў бітоны з малаком ад прыватных кароў да сябе на ферму і валачыў траву з пакосу. Покуль той самы, яшчэ Лаўрэнам добра адкормлены гняды з яблыкамі на крупе, наставіўшы аксамітныя шырокія храпы, падазрона нюхаў паветра ды зыркаў з сумам на людзей, бытта нават сваімі конскімі мазгамі разумеючы павагу хвілі, кабеты ўмомант выслалі платформу даматканымі дыванамі. На краі платформы паставілі цэлыя батарэі вазонаў і вазончыкаў. Затым уладкавалі вянкі. Наклалі яшчэ і кветак.

Не раней і не пазней, дакладна ў той момант, калі было трэба, з'явіўся і старшыня калгаса — энергічны кірпаты хлапец у лёгкай куртачцы з бліскучымі замкамі на грудзях, кішэнях і рукавах ды з такім медзяным ад загару тварам, ілбом, шыяй і вушамі, бытта прыляцеў толькі што з Каўказа.

Усе адразу прыціхлі.

Старшыня дзелавітым позіркам акінуў усіх, хто сабраўся. Учэпістымі вачыма апёк непрыязна Лаўрэнавых сыноў ды не без варожай цікавасці з ног да галавы агледзеў захутаных у чорныя шаляновачкі нявестак. Затым кіўнуў загадчыку клуба, каб выключыў жалобны марш. I адкрыў грамадзянскую паніхіду.

Энергічны малады чалавек пачаў адразу выкладваць усё пра нябожчыка. Гаварыў старшыня без ніякіх паперак, коратка і звонка. Яго словы былі вельмі простыя, непадроблена шчырыя і цёплыя, ад чаго ў клубе зрабілася абсалютная цішыня. Паступова замерлі нават без руху малыя, а ўдзячныя вяскоўцы ледзьве ўжо стрымлівалі хваляванне — нібыта гаварылася пра іх саміх.

Пад канец прамовы загарэлы хлапец нізка пакланіўся труне ды сказаў:

Бывайце, шаноўны дзядзька Лаўрэн! Бывайце, працавіты, сумленны ды сціплы грамадзянін — чалавек з вялікай літары — адзін з тых, залатымі рукамі каторых абноўлена прынёманская зямля і нашая вёска! Усё-ўсенько вакол зробленае створана не абы-якімі намаганнямі вашага шчодрага сэрца, загартаваных нерваў і мужыцкай упартасці, мноствам вашага поту, мазалёў і цярпення! Дзякуем вам, дзядзьку Лаўрэне, за ўсё гэта! Людзі вас, дарагі Лаўрэн Яфімавіч, памятаць будуць ды насіць у сэрцах сваіх! На вашым прыкладзе мацяркі дзяцей будуць выхоўваць, і доўга-доўга, пакуль Зялёная Даліна стаяцьме каля Нёмана, красавацца будзе і плён вашай работы! Ад усіх нас тут сабраных, а таксама і ад тых, хто яшчэ вас добра памятае, хто вам многім абавязаны і шануе вас, але не змог, на жаль, сюды прыйсці сам і выказацца,— нізкі-нізкі вам паклон і ўшанаванне, а родная зямелька хай будзе для вас заўсёды пухам!

Амаль тое самае гаварылі парторг і загадчык фермы. Летам — буракаводка, а зараз — даярка, жонка лайдака Алёшкі, празванага на вёсцы двайной мянушкай — «Амэрыканец» і, па цане «чарніла» — «Рубдваццаць», за ім, пачала:

— Цяжкая, неміласэрная, гарбатая была ўся нашая жызня! У вечнай рабоце, у вечных клопатах, у вечных турботах і беганіне, як правільно ўжэ сказаў тут наш старшыня! Ох, і смылела нам спіна, Лаўрэне, ты сам пра гэто добро ведаеш! Смылела і балела, а мы ўсё тыралі, тыралі і тыралі!.. Ох, і тыралі, як праклятыя!.. I дзякуй табе, што ты нам надто... Што, вядомо, не так, бы некаторыя... Бы мой п'яніца, які з самаго ранку ўжэ адно і думае, каб дзе... Каб з кім... Каб што-небудзь дзе... Добро было і Нінцы тваёй за такім мужыком, бо за густым кустом і трава зелянейшая!.. Твая кабета і магла быць такой, бо ты, Лаўрэне, ёй... Бо яна заўша за табой, чалавекам, як за камен-най сцяной... Бо не так, як іншыя — часам з квасам, а парой — з бядой...

Расцвеленая старшынёй і ўспамінамі жанчына нагадала, як з нябожчыкавай Нінкай палола буракі, як Лаўрэн бярог жонку, як Нінка не лічыла гэта нават вартым увагі, як яна зайздросціла напарніцы, як хваліла чалавека і будзе хваліць, як зайздросцілі Нінцы зялёнадалінскія бабы...

Бедная кабеціна аж падавілася ад успамінаў горкім плачам.

Старшыня даярку ўважліва выслухаў. Паспачуваў. Падзякаваў за цёплыя словы. Спытаўся — хто яшчэ будзе гаварыць? Суседка таўканула ў бок Макараву Тэклю, выгукнула:

— Во, яна!

— Я — потым,— вельмі спакойна і самаўпэўнена аб'явіла Макарыха.

Старшыня здзівіўся, але ўгаворваць не стаў. Паніхіду на гэтым аб'явіў закрытай. Яго адразу атакаваў Белакоз Аляксандр з Гудзевіч — шэптам пачаў прасіць грошай на стары вятрак пад Баранавічамі, каб перавезці яго для этнаграфічнага музея. Каб не парушыць павагі хвілі, асцярожна ступаючы, старшыня з мясцовым актывістам адышлі.

Забітую наглуха труну мужчыны вывалаклі на двор ды паставілі на дываны — сярод вазонаў, кветак, вянкоў з мірту і жалезных, якія сыны прывезлі поўныя свае машыны з горада. Са сцэны звалаклі магнітафон і прымасцілі ззаду.

Працэсія ад клуба паволі вырушыла на могілкі, расцягнуўшыся крокаў на сто.

3

Крапак у гэты час даглядаў на сваім падворку ўнукаў. Яго Хвядора паляцела на пахаванне, а мужа паабяцала падмяніць для памінак. Зміцер пасвіў зараз малых ды, бы той застаялы конь, ірвучыся ў дарогу, стараўся з прагнасцю разглядзець, што адбываецца каля могілак і сельскага клуба.

Гарадскія дочкі трымалі ў дзеда з бабай траіх пяці-шасці гадовых хлопчыкаў. Двое падшыванцаў валтузіліся каля кастра з дрывамі, сляпенькі ж на адно вока — турзаў старога за штаны.

— Дзеду, а куды дзядзю закапааюць?— дапытваўся, заінтрыгава-ны тым, што чуў ад дарослых.

— У гліну, Антон.

— Цяпе-ер?

— Ага.

— Хы, яна ж халодная!

— Памёршыя холаду не адчуваюць.

— А я-ак?

— Просто — ніяк.

— Чаму ў гліну?

— Бо ўсе людзі з яе прыходзяць, у яе і кладуцца.

— А як з яе выходзяць?

— А табе пра ўсё трэ ведаць?

— Ага.

Выпадак з Лаўрэнам Зміцера надта ж уразіў, напоўніў неспакоем, адчуваннем невытлумачальнай віны ды непапраўнай страты. Чалавек з яго быў незайздросны. Даўно зняверыўшыся ў сабе, Зміцер усю надзею і няздзейсненыя мары аб шчасці ўсклаў на Лаўрэна, які, маўляў, спазнае ўвесь той рай і за яго. У душы Зміцер вельмі ганарыўся слаўным земляком ды радаваўся таму, як паважаюць яго людзі, як любяць дзеці і як яму ўсё «шыхуе».

Выходзіць, Лаўрэну даставалася яшчэ горш, але ён умеў бяду сваю хаваць.

Чалавек адчуў сябе надта ашуканым і расчараваным. Вестка так уразіла, што Зміцер цяпер не бачыў сэнсу, дзеля чаго жыць далей. Раптам з'явілася думка, што памрэ хутка і ён. (Як ні дзіўна, але праз дзень і праўда яго разбіў двухбаковы параліч. Крапака ў цяжкім стане «хуткая дапамога» завезла ў бераставіцкую бальніцу, адкуль ён жывым ужо не выйшаў.) А покуль што ад неспакою чалавек не знаходзіў сабе месца. Найлепш яму цяпер было б паштурхацца ў натоўпе аднавяскоўцаў каля труны, але ж нічога не папішаш — унукі.

А гаварыць з малымі Зміцер умеў. Гутарка лілася ў яго з дзецьмі проста, здатна і гладка. Мажліва таму ўнукі любілі яго больш за бабу, што неаднойчы было прычынай сварак у яго сям'і.

— Бог з гліны іх вылеплівае, хібо ж ты не ведаў?

— Не-а.

— Ну, во, то цяпер ведай.

— А як іх вылеплівае?

— Бы твой тато — звяроў з пласціліну.

— А чаму з гліны?

— Яна, унучак, велькую сілу надто мае.

— А якую сілу?

— Падумай сам. З яе печы лепяць. I збанкі. Падлогі калісь гліняныя мелі, ток для малацьбы. Лішаі ёю мазалі, каб зводзіліса. А ў голад, бывало, гліну нават елі. Ты не пробаваў яе хібо ніколі?

— Ага! На беразе Верацейкі, калі бліны пяклі! Поўны рот набіраў!..

— Ну, во!

— А чаму ў таты звяры і людзі, што з лтісці... пасці... пе бегаюць, не маргаюць і не гавораць?

— Бо зляпіць іх — шчэ не ўсё. Ого, каб так было ўсё просто! Яны шчэ — без душы! А твой тата, ды і я душы ім даць не можам, а толькі — бог. Ёо-о, маё-о, ты і пра гэто шчэ не ведаеш?

— Не-а.

Праз хвіліну:

— А душу як ім робіць?

— Дае.

— Ага, дае. А як?

— Вельмі просто. Ты ведаеш, для чаго ў нас з табой пупы?

— Ну, дзіркі на жываце?

— Не-а.

— О-о, унучак, штука надто патрэбная — пуп! Праз яго мы і людзьмі пасталі! Бог такого чалавечка злепіць ды паставіць у зацішак за хлеўчык, каб прасыхаў. А калі на сонцы ўжэ добро падсохне, якраз праз гэты самы пуп удыхае яму душу. I толькі тады — чалавек гатоў. Адно каленкам яму пад попку — ідзі сабе і жыві!

— А што такое бог?

— Старшыня на небе.

— Для чаго ён чалавекаў робіць?

Зміцер хвіліну прыслухаўся, прыгледзеўся ўдаль.

— Бо сумно яму, хлопец, надто на тым небе аднаму. Падумай сам — ні цілівізара, ні радзіва ўверсе няма, толькі хмары і хмары ды часамі якая варона, шуляк ці бусел праляціць! Хібо ж ты не засумаваў бы? А так — выгляне сабе з-за хмаркі, паўзіраецца на народ — усё весялей.

— А дзе цяпер чалавечкі сохнуць, за якім хлеўчыкам?

— По-ойдзем, дзеду, пакажы-ы!

— Ёо-о, маё-о, чаго захацеў! Антон, бог надто злуе, калі за яго работай падглядуваюць!

— Мы схава-аемса, дзеду, не ўба-ачыць!

— Што-о ты, уну-учак?!

— Пра-аўда! Я хавацца ўме-ею і цябе навучу!

— Ой, я баюса! Бо ведаеш, чаму ў зайцоў губа рассечаная?

— Не-а.

Зміцер цяпер з усяе сілы напружыў зрок, выглядаючы. Не, каля клуба ўсё гэтаксама было спакойна.

— Ну, то слухай. Аднойчы касы са сваімі зайчанятамі падышоў да чалавечкаў, калі тыя прасыхалі. Малыя — што? Давай адразу фігляваць! Аднаму чалавечку нос скруцілі, другому ноздры вывернулі, трэцяму валасы выдзергалі!.. А ё-о, маё-о, чаго толькі не навычаў-плялі! Бог убачыў ды надто расстроіўса. А потым шчэ — зазлаваў. Вядомо, было за што! Хібо мы на яго месцы не злавалі б? Зайцы бачаць — бяда, і — лататы ў лес! Але бог паспеў запусціць у звяркоў кульбай і зайчысе рассёк губу! З таго часу людзі на зямлі пайшлі — і крываносыя, і з вывернутымі ноздрамі, і лысыя, і лупатыя, і клышаногія, і ўсялякія... А халерныя зайцы бегаюць з рассечанымі губамі. Цяпер — ясно?

— Ага-а...

Малы хвіліну меркаваў.

— Дзеду-у, а мы чалавечкаў чапаць не бу-удзем! Мы адно пагля-адзім, дзед! Хадзе-ем!..

Убачыўшы, што ўнук з дзедам занятыя надта цікавай гутаркай, кінулі валтузню і астатнія малыя. Прыляцелі да іх, адразу падхапілі.

— Дзед, хадзе-ем!

— Вядзі-і нас, дзед!..

— З такімі насамі — да людзе-ей? Каб баба мяне са свету звяла? Вытрыце іх, недарайды!

I цяпер Зміцеру давялося забаўляць траіх. А гэта было не так проста. Бегчы на абгонкі малыя не хацелі. Што тут прыдумаць?

Дзед выламаў ім вішнёвыя кіёчкі ды пастроіў унукаў «у калону па тры». Праз хвіліну малое «войска» з «карабінамі» на плячах, старанна тупаючы, пад дзедаву каманду ўжо маршыравала. Бязбожна скажаючы польскія словы, хлопцы паўтаралі за ім:

Ты мо-я дзевчы-ыно,

Ты мое-е ко-ха-не,

Дай мі тысёнц зло-отых

На слюбнэ ўбра-не-е!..

Раптам разанулі жаласлівыя гукі жалобнага марша. Крапак «плютону» свайму падаў каманду:

— Стой, хлопцы, во-ольна! Давайце цяпер на іх паглядзім! Там і вашая баба!..

Пераўтварыўшыся ўвесь у слых, Крапак прыліп да плота ды пачаў назіраць, як у бок могілак пацягнулася працэсія.

4

Канчалася зіма. Бы пярэстыя каровы, яе рэшткі яшчэ белягцелі адно ў полі — па ямінах, лагчынах ды балотах.

У Зялёнай Даліне, праз якую везлі на вечны спачын дзядзьку Лаўрэна, таксама ляжалі там-сям языкі снегу. Ён тут быў прыцямнелы, бытта снег сціснуў ад болю калісьці так белыя зубы ды ўсё яшчэ іх гэтак трымаў,— цвёрды ляжаў, як бетон, бо па ім усю зіму тапталіся ды ездзілі,— ён віднеўся ля платоў пад вясковым брудам і разлезлымі газетамі.

Затое неба — сіняе-сіняе, бы з лакіраванай паштовачкі — ураж-вала сваёй бязмежнасцю. Грэла і сляпіла сакавіцкае сонца. Першыя жаўрукі спрабавалі цягнуць сваю адвечную песню — без пачатку і без канца. Праз шыбіны дамоў, размаляваныя на каляровыя квадраты, віднеліся старыя фанерныя скрыначкі ад пасылак ці бляшанкі з-пад кансерваў з зямлёй, у якіх ужо дружна цягнуліся ўгору зялёная шчотачка з тонкіх стрэлачак цыбулі, памідорная ды капусная расада для парнікоў.

Людзі крочылі за труной, парасшпільваўшы зімовыя палітоны. Распрамянёныя жанчыны пасцягвалі на патыліцы цёплыя хусткі ды пазабіралі ў дзяцей шалікі, рукавічкі, пальчаткі.

Лаўрэнавы сыны з нявесткамі ў чорных шаляновачках тупалі адразу за платформай. Уладзік трымаў сына на руках, бо малы імкнуўся ўзабрацца на воз, і не маглі знайсці на яго ўправы. Браты крочылі з апушчанымі галовамі, паныла — не маглі не заўважаць да сябе варожай адчужанасці аднасяльчан. I от дзіва, яшчэ толькі восем месяцаў таму, калі забіралі старога ў горад, была гэта толькі іх аса-бістая справа, і тады ніхто нават не падумаў бы соваць у яе свой нос. Вяртанне ж бацькі ў вёску ўжо датычыла ўсяе Зялёнай Даліны, а яго родныя сыны як бы не мелі цяпер і права што-небудзь пікнуць.

Падзея з нечаканай смерцю старога Маркевіча ўсё пашыралася і пашыралася, абрастаючы, бы той снежны камяк, дзіка неверагодны-мі падрабязнасцямі. Вёска аж млела ад здагадак. Людзі былі наструненыя і намагнічаныя.

Франак Шмігельскі праінфармаваў братоў, што сярод вяскоўцаў разышлася чутка, бытта сыны ў горадзе старога не толькі не даглядалі ды не спрыялі яму, а якраз з бацькі надта здзекаваліся. Бытта білі Лаўрэна ды марылі голадам: калі бацька хацеў чаго-небудзь, напрыклад, баршчу, бонды ці капусты, мусіў употайкі ад родных багатых дзяцей шукаць у звярынцы Соньку Касіла, і масалянка яго падкормлівала, бо інакш — з голаду бы чалавек стары памёр. Бытта нявестка калі і давала свайму свёкру якога балаболу, то гэтак брыдзілася, што посуд і лыжку потым старанна працірала карболкай. Бытта бы нават спаў Лаўрэн у іх, як той сабака,— на галюткай падлозе ў кутку, а пра ложак нават і марыць не мог. Бытта бы паштарка выявіла праз міліцыю, што і калгасная пенсія да Лаўрэна не даходзіць — нявесткі спраўныя забіралі сабе ды дзялілі на ўборы.

А ўсё з-за таго сыны яго гэтак мэнчылі, бо бытта дабіваліся, каб стары прызнаўся, дзе хавае золата, атрыманае ў спадчыну. Яшчэ Лаўрэнаў дзед і прадзед з Налібоцкай пушчы цэлы свой век ганялі па Нёмане аж у Клайпеду плыты, за якія ў Прусіі плытагонам залатымі рублямі плацілі. Лаўрэн сынам бытта бы так і не паддаўся, як яго, беднага, ні муштравалі, як ні мардавалі, як ні здзекаваліся, ні вы-пытвалі.

Лаўрэн бытта бы прыехаў аднойчы ў вёску на ноч, са схованкі ўзяў толькі крыху золата на зубы, а рэшту зноў закапаў туды сама. Вярнуўшыся ў Гродна, зубы тыя сабе ўставіў, паказаў сынам ды нявесткам аб'явіў:

«Бачылі? Астатняе — хай лепш у сырой зямлі гніе да канца свету, чым вам, абармотам такім, чым вашым надто спраўным жанкам карыстацца ім!»

Аўтару гэтага рамана-рэквіема па дзядзьку Лаўрэну сярэдні сын потым прызнаваўся:

— Я тады, б-бляха, з жахам пабачыў — не хочуць чамусьці мяне людзі і слухаць нават. Што — слухаць! Упадзі тады перад зялёнадалін-цамі на калені, разарві на грудзях кашулю, пачні ў дадатак клясціса ды бажыцца і роднай маткай, і ўсімі святымі, шчэ, б-бляха, у доказ стань на вачах у іх зямлю з граззю грызці, што ўсё гэто буйда, што старога ў мяне ніхто не кранаў і пальцам, не казаў на яго кепскага слова, ніколі мы не адбіралі ў яго пенсіі, што ўсе мы, б-бляха, як толькі маглі, бацьку кармілі, паілі і даглядалі, каб цёнгле чалавек быў сыты, у спакоі і дастатку, каб заўсёды свае грошы меў, каб быў незалежны, каб яму цяпло было ды не мулко, каб доўго спаў і смачно з'еў з чыстаго посуду, а ўсё роўна — ніхто не паверыць мне, хоць трэсні! Чамусьці баек ім пра Маркевічаў раптам захацеласа! Уладзік задумаўся.

— Ха! На падлозе спаў — бо так сам захацеў! Карболкай посуд мая жонка яму нібыта выцірала, ха! Кіра, напэўно, і не ведае, што такое карболка — цяпер і на вёсцы не кожная баба чула пра карболку! Жонка выдзяляла яму пажы, відэлец, лыжкі і талеркі, спецыяльны ручнік нават, то і свайму — выдзяляла б, бо такая ўжэ брыдлівая баба ўрадзілася і ніц не зробіш! Але — каб шкадаваць чаго яму?!. Ну, не-е-е, такого не было! Я б за такое ёй!.. I вы-ыдумаюць, б-бляха, чортведамо што!

Уладзіку і на пахаванні было найгорш.

Калі працэсія збіралася вырушыць ад клуба на могілкі, ён першы і ўбачыў спушчаныя скаты ў абодвух «Жыгулях». Спачатку аж не паверыў сваім вачам, таму прыгледзеўся лепш. Не памыліўся — спушчаныя.

З Паўлам яны паставілі машыны на падворку сельсавета. Да скатаў — каб прапароць, з-за плота — падабрацца зусім проста, але ж ці яны маглі тады пра гэта і падумаць! I зараз абедзве машыны стаялі перакошаныя, бо Уладзікавы два колы левыя і абодва правыя Паўлавы — сядзелі на абадах.

Адным словам, братоў Маркевічаў землякі назаўсёды закляймілі. Яшчэ бытта і прыстукнулі пячаткай на векі вечныя — во, гіцлі гарадскія, майце за сваё ды ведайце, што за так гэта вам не прайшло! Бяссільныя цяпер што-небудзь змяніць, з адчуваннем беспаваротнай страты абодва Маркевічы, панурыўшы вінаватыя галовы, насупле-ныя, пакорна тупалі за платформай ды перажывалі.

Недалёка ад Маркевічаў тупалі жонка Крапака Хвядора і ўдава Кавальцовага Макара Тэкля. Маршчатыя бабулі — яшчэ рухавыя. Мелі на сабе бардовыя андаракі з цёмнымі і бліскучымі палоскамі з верху ў ніз ды з кароценькімі махрамі, вытканымі, мажліва, яшчэ да першай сусветнай вайны іхнімі мацяркамі, а мо і бабулямі. Абедзве кабеты трымалі сябе чынна, крочылі незалежна, не спяшаючыся і, бы ад злачынцаў, адводзілі ад братоў вочы, а на тварах ды вуснах сваіх захоўвалі выраз суровай ды сумнай зацятасці. Усё гэта, аднак, ім зусім не перашкаджала захапляцца і божым светам.

Злы Уладзік выразна чуў, як бабулі ажыўлена адна да адной гаварылі:

— Галасіць калі надумала?

— Як труну засыпаць будуць.

— Ага, тады — якраз. Але ты глядзі — нават сонцо стало ў каравул да Лаўрэна!

— До-обры дзень для пахавання, ох, фа-айны!..

Хвядора пацягнула носам:

— Бяссовесныя нівесткі нават у апошні дзень свайго свёкра ўважыць не маглі!

— Гэто не ад іх нясе! Кажуць, на бацькаво цело сын цэлую бутэлечку духоў выліў, бо кепскія пахі ўжэ ад яго пайшлі!

— А-а, хібо што! Глянь, Тэкля, у раўчак! Во-о, на левую руку глядзі, варона! Бачыш? Дальбо, трава зелянее!

— Ага-а! Шчэ якая шаўкавістая!

— I ўвогуле — ах, як на дварэ харашэ! Вясенняе сонцо — што ласкавае слоўцо!

— I ты адно падумай — толькі бліснуло пару дзён якіх-небудзь, а — маеш! Такая шчэ, здаецца, сырая зямля ўсюду, такія халодныя шчэ стаяць ночы з марозікамі, і снег месцамі унь свеціцца, бы чалавечыя косці ля прыгоркаў!

— Але шаршавы.

— На ўраджай! Напэўно — на ўраджай, так калісь старыя людзі казалі!

— Дай бог!

— Сокі ў дрэвах ужэ цякуць! Хутко на балоце і шчавей пакажацца, а там і краты зямлю скапаюць сваімі норамі.

— О-о, тады вясна ўжэ нарыхтык возьмецца — крот табе не стане брацца за работу, яе не чуючы!

— Будзе ўсё гэто, Тэклечка, напэўно будзе! А мы, галубка, з табой — бы тая трава ў жніво — і ў цяпле жывём, і ў выгодах, а — усыхаем, усыха-аем, з кожным днём сохнем! Званы — так і глядзі, зазвоняць над намі!

— Ой, дальбо, Хвядоро, праўду кажаш! Але — ніц не папішаш!

— О-о, ніхто шчэ ад гэтаго не адбрыкаўса — няма такога чалавека і не было! Макар мой, царство яму нябеснае, ТАМ унь з паўгода ўжэ — мне за ім даўно пара!..

— А дзяцей, а ўнукаў — на каго пакінеш?!

— Гэто толькі і трымае мяне шчэ на гэтым свеце, дальбо!

— Не-е, Зміцер мой — не скажу — трымаецца якось. Ноччу спіць добро і паесць можа... А пашлю куды, то хоць і пабурчыць, аднак і ў само Гродно з'егдзіць, і ў Бераставіцу ці ў Ваўкавыск нават. I ў магазін заўсёды ён у нас ходзіць. Пасядзіць, пасядзіць над сваёй Бібліяй, а скажу — за сумку і адпраўляецца! А то ў цілівізар вочы ўставіць. Калі здарыласа ГЭТО з Лаўрэнам, убіў сабе ў галаву, што і ён хутко памрэ. Як ні ўгаворуваю, а ён — сваё... Пакінула яго з малымі на падворку. На памінкі падмяню, бо выпіць, падло, любіць, але з-за ўнукаў нам абаім быць там не выпадае.

Працэсія з асфальту якраз павярнула на дарожку, якая вяла на могілкі. Скончыўшы хваліцца мужыком, Хвядора не прамінула прыгледзецца да «нівестак» нябожчыка, калі на павароце можна было паўзірацца да іх у профіль і ў анфас.

Праз хвіліну сказала, надта ўражаная:

— Але ж ты толькі падумай, Тэкля, старэйшы Нінчын хлопец такім быў, здаецца, цямцеляватым і недапечаным, такое мяло, а кралю адхапіў!

— Але. Нядарам, тыбачко, кажуць — хоць мужык, як шкарпетка, затое жонка яго — як кветка!

— I мы са Зміцерам дзівімоса над гэтым не раз!.. Толькі — бяздзетная. Што Нінчынаму Паўлу з яе красы — на хлеб мазаць да чаю? Без карысці яе краса!

— Мо шчэ родзіць.

— Дай ты ве-еры — яна ж сабаку завяла! Хібо такая пра дзяцей табе думаць стане? Рыхтык!

— Кажуць, мода цяпер пайшла такая ў гарадах... Але людзі гавораць — гэтая шчэ не найгоршая. Жонка меншаго зводзіла Лаўрэна са свету...

— А цяпер прыперліса — адная нявестка і другая на пахаванне. Як падумаю, то Лаўрэн надто ж адзінокім быў у тым горадзе!

— Адзінокімі прыходзяць на свет, адзінокімі і адыходзяць.

— Дальбо, праўда.

— Глянь, а што там Яворскі Стась робіць у Лаўрэнавым садку?

— Кару з яблынь абдзірае, якая шалушыцца!

— А-а, дрэвы збіраецца бяліць. Гаспадарлівы хлопец трапіў...

— Гаспадарлівы! Пару яблынь спілаваў, бо старыя... А Лаўрэну ўжэ ніц не трэ...

— Марыся, кажуць, Франака сваго так прасіла, так маліла, каб на пахаванне ўзяў!..

— А-ай, куды-ы ёй! На днях заходзіла да яе... Не есць ужэ нічого... Страву толькі паныдзгае, паныдзгае... Даходзіць баба. Жыць, беднай, засталоса, бы той расінцы, што застыла на канцы лісточка — да першаго ветрыку... Папаляжала і так даволі!

— Папаляжа-ала, не дай ты божа!..

— О-ой, Тэклечко, паслухай!

З-над Нёмана вецер данёс жаласлізы енк кнігавак.

— Ты ба-ачыш? Прыляцелі ўжэ з выраю і яны!

— Бытта спецыяльна, каб паплакацца над Лаўрэнам!

Уладзіка турзануў сын:

— Тата, а пад'ехаць на возіку дадуць?

Злы бацька гыркнуў:

— Дадуць, дадуць!

— Калі-і ўжо?

— Настане час!

Праз хвіліну:

— А на коніка паса-адзіс?

— Пасаджу — толькі маўчы!

5

Нарэшце працэсія прыбыла на могілкі. Паміж дрэў ляжала яшчэ многа спрасаванага снегу, але і з яго павылазілі ўжо шматлікія квадрацікі магілак з рознымі помнікамі, а на таполях і бярозах прыгрэтыя сонцам купіны амялы зазелянелі ўжо гэтак, як у агародчыках зелянее першая салата. Людзі могілкі паволі аб'ехалі ды спыніліся з канём недалёка ад мясціны, дзе жаўцела выкапаная для дзядзькі Лаўрэна яма і тырчалі лапаты.

Хавалі яго побач з жонкай.

Франак з сябрамі знялі з воза труну ды асцярожна перанеслі цераз нізкую каменную агароджу. Пад гукі тых самых магнітафонных маршаў Шапэна і пачалося пахаванне.

А ў гэты час над сабраным народам дурэлі ад вясны гракі. Бліскучыя, як сажа, птушкі паспелі недзе ад'есціся ды набраць цела, і пад іх цяжарам, бы ад каменняў, угіналіся галінкі высокіх таполяў і бяроз — зусім незразумелым было, як цяжар такі трымае на сабе празрыстае паветра і як гэтыя крамяністыя птушкі ўмудраюцца яшчэ і лётаць.

Разбіраючы, мабыць, надта важную і надта тэрміновую праблему, усхваляваныя гракі ды грачыхі нагвалт нешта даводзілі адны адным, спрачаліся ды дзерліся на ўсё горла, ківаючы яшчэ і ў такт галовамі. Дзерліся — да хрыпаты і знемажэння:

Кр-р-р-ра-а! Кр-р-рра-а!..

Кар-р-рл! Ка-а-арл!..

Мабыць, інфармацыя, якой пры гэтым абменьваліся, была для іх надта абразлівая, бо іншыя ад абурэння дзюбамі, нагамі ламалі нават галінкі ды зноў аж захлыналіся злосцю:

Кр-р-р-ра-а! Кр-р-р-ра-а!.. Кар-р-р-рл! Кар-р-р-рл!..

На бліжэйшую магілку, ані крыху не баючыся людзей, упалі дзве элегантныя плісачкі і, балансіруючы, доўгімі хвосцікамі пачалі абмятаць стары чарназём з рэшткамі снежнай крупы — з аднаго боку, з другога, з трэцяга...

Але птушак ніхто не заўважаў.

У Лаўрэнавых нявестак на тварах малявалася стомленая палёгка — як пры развітанні на вакзале, калі поезд, дзякуй богу, нарэшце адыходзіць і вось-вось яго не стане. Прадаўшчыца парфумернага аддзела з універмага бяздзетная Галіна ўвогуле клопат мела невялікі. Эфектна напусціўшы з-пад шаляноўкі нашампуненыя, цяжкія кашта-навыя кудзеркі, што на сонцы адлівалі жывой бронзай, яна яшчэ выставіла далікатны твар і гладкі лоб, у якім, здавалася кожнаму, хто на яе тады глядзеў, маглі нараджацца толькі вельмі ўзнёслыя, высакародныя, разумныя думкі і ідэі, а чалавек гэты здольны рабіць адно шляхетныя ўчынкі, гаварыць толькі інтэлігентныя і прыемныя словы,— ды з роблена засмучаным тварам цярпліва чакала, калі цырымонія хаўтур нарэшце скончыцца і апынецца яна ў цёплым камфорце салона свайго лімузіна.

У гэты час Кіра, не падаючы і выгляду, бакавым зрокам пільна сачыла за дзецьмі.

Яе Ігар, бадзяга, каля воза паспеў ужо вымазаць аб буксу светлае футэрка ў шмаравідла, і маці зараз ламала галаву, чым бы яго пачысціць, калі вернецца дадому, чым стлуміць смурод нафты. Ці мо лепей узяць нажніцы ды запэцканыя валасінкі акуратна выстрыгчы і гэтае месца добра абліць адэкалонам? Трэба прыгледзецца да шубкі зблізку і тады ўжо вырашаць. Толькі ж невядома, што гэты вісус яшчэ выкіне тут да канца хаўтур,— мажліва, чысціць не стане чаго! I — от бяда, не пабяжыш пры такой сітуацыі да яго, на вачах народа не папрэш ад воза!..

Гэтым часам яе ўвішнага сына зацікавіла ўжо тонкая аксамітная скура рахманага гнядога, праз якую рэльефна прабівалася многа жылак — меншых і большых, бы на карце Паўднёвай Амерыкі — прытокі Амазонкі. Конь пад дубчыкам задрыгаў скурай, бытта зганяючы муху, і малы з радасным здзіўленнем закрычаў да сястры:

— Света, глядзі!

Тая з асуджэннем адводзіла вочы ўбок.

— Светка, хі-хі-хі-хі!

— Ну-у, Све-ета-а!..

Дзяўчынка шыкнула:

— Што робіш, фуліган?

— Хі-хі-хі-хі!

— Мамцы скажу!

— Хі-хі-хі-хі!

— От атрымаеш ад яе! I цябе за гэта не возьме на воз! Я паеду, а ты — не, ага!

— Мяне тата пасадзіць на коніка!

— Паба-ачым, паба-ачым!

— Ён абяца-аў!..

6

Нарэшце Лаўрэнаву дамавіну апусцілі на вяроўках паміж счарнелай ад вільгаці жончынай труной ды пясчанай сценкай. Кожны сыпануў па жменьцы зямлі. Мужчыны дружна хапілі лапаты і абедзве труны пачалі засыпаць. Тэкля толькі цяпер выскачыла з натоўпу і над магілай загаласіла:

Ах, Лаўрэнку, Лаўрэ-энку!

Хто цяпер будзе нас частаваці мё-одам?

Хто нам бочачкі цяпер рабі-іціме?

Калі ты ад нас пайшоў,

То не таму, што табе мы напрыкрылі,

Як надакучылі табе іншыя!

Мы цябе любілі і шанава-алі,

Як на сонейко, на цябе ўзіра-аліса!

У Тэклі гэта быў толькі ўступ. Лёгка адолеўшы яго, бабка цяпер загаласіла зычным голасам на ўсе могілкі:

Ах, Лаўрэне, даражэ-энькі!

Калі ўжэ будзеш на тым свеце,

То не палянуйса адразу знайсці Макара,

Каб перадаць яму ве-естачку!

I скажы макму чалавеку,

Што сыноў, нявестак і ўнукаў я дагляда-аю,

Што дзён надарэмна тут не марну-ую!

А шчэ скажы, што здароўя сама зусім не маю,

Не маю!

Хай Макар мяне тгм з дня на дзень чакае,

Хай чакае!

Успомнілі раптам і іншыя бабы з маладзіцамі, што надарылася аказія вестку перадаць на той свет мацеры і бацьку, сыну і дачцэ, сваяку і сяброўцы, а Лаўрэн зробіць гэта сумленна і талкова, што вестку перадаць праз такога чалавека надта пачэсна. Залямантавалі і яны ды так зладжана адна за адной, бытта кіраваў імі невідочны дырыжор.

Прыбеглі заплаканыя Крапаковы хлапчукі. Кранутая кепскім прадчуваннем, Хвядора толькі глянула на ўнукаў ды паляцела дамоў, а ніхто гэта і не заўважыў.

Мужчыны ўпарта рабілі сваю справу. Засыпаўшы яму, каля Нінчынага крыжа ўкапалі ладную тумбачку з чырвонай зоркай і надпісам на бляшцы. Тады магілку абляпалі лапатамі ды старанна выгладзілі. На жоўты копчык акуратна паклалі з мірту жывыя вянкі і абвязаныя лентачкамі букеты кветак. Прыставілі да крыжа і тумбачкі з восем вянкоў металёвых — ад сыноў, ад нявестак і ўнукаў, ад калгаса, сельсавета і фермы. Затым пад сумную музыку Шапэна ней-кі час усе пастаялі з ненакрытымі галовамі і памаўчалі. Людзі думалі, як бы вырашаючы — разыходзіцца цяпер ці пасля.

Усе выразна чакалі каманды.

Сынам трэба было людзей гэтых запрашаць на памінкі ў сталовую — там даўно накрывалі ўжо сталы, над імі па-сваяцку чаравала разахвочаная Бася. Але ж варожая адчужанасць землякоў цяпер была такой выразнай, што абодва браты ўжо засумняваліся — а ці трэба гэта рабіць.

Варожасць вяскоўцаў перайшла нават на сваяка. Уладзік мімахо-дам чуў, як рыжабароды вадзіцель калгаснага грузавіка, сын настаў-ніцы і завочнік палітэхнікума Юрка за нешта гыркнуў на Франака:

«А я на тваёй праўдзе не быў і быць не хачу, зразумеў? Бо ўсім вядомо, якая з цябе цваная сволач ды махляр, як ты любіш сыпаць людзям жвір у вочы! А шчэ скажу табе, Шмігельскі, ты — надто ўрэдны! Хоць лічыш сябе разумным, як Саламонавы парткі, але запамятай назаўсёды — слухаць цябе больш не збіраюса, пайшоў ты к ядронай мацеры!»

Так цяпер павышаў голас той, хто яшчэ нядаўна маліўся на Франака.

Калі ласка, запрасі, запрасі на памінкі зараз зялёнадалінцаў. Чаму не, на дармовы пачастунак валам прываляць — калтаць змогуць. Яшчэ бацька любіў гаварыць, дзе п'юць, туды і бягуць, у каго сабакай нос нацерлі. Цяпер у калгасе работы мала — людзі больш-менш вольныя. Але ж гэта — вёска са сваімі норавамі, прынцыпамі, звычкамі і хваравітым адчуваннем справядлівасці, а не які-небудзь прафсаюзны сход на аўтабазе, дзе ўсе маўчаць, зыркаюць на гадзіннікі ды мараць аб адным — каб хутчэй скончылася гаварыльня на трыбуне.

Тут ні маўчаць, ні дыпламатнічаць не любяць, не ўмеюць і не хочуць, а што думаюць і адчуваюць, адразу і валяць.

Адзін Зміцер Крапак, падвыпіўшы, не выцерпіць, абавязкова ўспомніць чатыры скаты з дзіркамі, хіба ж праміне? Яшчэ нават нібы і паспачувае: «Ёо-о, маё-о, што якіясьці гіцлі вам, хлопчыкі, нарабілі, каб цябе ўзяла хале-ера!..» Ды галавой нават паківае ад шкадавання. А ў вачах яго прачытаеш такое, што каб і хацеў, да смерці не забудзеш.

А дзябёлая Бася? Тая — дабавіць, хоць і сваячаніцай стаць ужэ збіраецца. У буфетовай — праўду цётка Марыся казала — «жаба на языку не спячэцца» і па словы ў кішэні не палезе!

Толькі п'янчуга Амэрыканец-Рубдваццаць будзе лезці цалавацца ды плясці, што з бацькам былі вялікія сябры яшчэ за польскім часам, стане разувацца, каб паказаць, які ён ветэран, хоць вядома, што палец страціў на балоце.

Вяскоўцы пра такія памінкі потым перадаваць будуць яшчэ нават сваім унукам.

Варожасць гэтая Уладзіка нават крыўдзіла. Адначасова душу яго грызла ўжо і сумленне. Ён сябе дапытваў — а ці яны з Паўлам рабілі ўсё так, як трэба?!.

Адным словам, да сына нарэшце пачало нешта даходзіць, і ранейшай упэўненасці ён ужо цяпер не меў. Найбольш парушылі яе Уладзіку ў міліцыі.

Калі выклікалі туды братоў, каб забіралі цела свайго бацькі ды пакінулі распіску, што не маюць ніякіх прэтэнзій да міліцыі, у калідоры іх спаткаў знаёмы капітан, празваны на вёсцы мянушкай «Панімаеш», а на самай справе — Касцевіч Іван з-пад Скідэля і пляменнік таго самага Міхася Васілька, з каторым Уладзікаў бацька служыў калісьці ў польскім войску. Іван Касцевіч адзін час у Зялёнай Даліне служыў участковым, а бацька ў яго лічыўся актывістам і дапамог не ў адной справе.

«А-а, бацьказабойцы да нас з'явіліся і не запыліліся! — кпліва павітаў іх зямляк.— Ну во, свайго дамагліся вы! Што ж, цяпер — радуйцеся!»

Павел адразу ўспыліў:

«Пайшоў к чорту, начальнік тут мне знайшоўся!»

«Якім правам кідаешся тут гэткімі словамі?»

«А ты якім правам абзываеш нас бацьказабойцамі? Няма ў цябе ніякага доказу так гаварыць!»

«Няма, кажаш?!.»

«А якія, выкладвай!»

Расхваляваўся і Касцевіч:

«Былі б, панімаеш, шчэ тыя самыя доказы — ха-ха! — гутарылі з вамі не так! О-о, тады і пагавары-ылі б — пыл толькі з вас пайшоў бы!»

«Ну-ну!»

«Было б табе і «ну!». Спрабавала, панімаеш, сведчыць нешта Сонька Касіла з Масалян, але потым, баба дурная, раздумала і заяву забрала. Ці не вы ў гэтым пальцы макалі?»

«Сам ты яе шрайбаваць прымусіў! Недзе не адну гадзіну стэльмачыху так і гэтак тут угаворваў ды страшыў, але — не выйшла, ага?! Такое рабіць вы з людзьмі ўмееце!»

«Но, но, уважай на заднія скрэнты! Не забывай, дзе знаходзішся, трымай язык за зубамі! Бо, панімаеш, за такое дзела цябе можна і пад артыкул падсабачыць... Сам добра панімаеш!»

Старэйшы Маркевіч перадражніў:

«Паніма-аеш, паніма-аеш! А што — панімаеш? I што я павінен панімаць да таго, што даўно панімаю?! Гэта ты, Касцевіч, сам ні храна не панімаеш і думаеш, што ўсе людзі такія! Навучыўся тут падазраваць кожнага сустрэчнага і папярэчнага, то з гэтым і да нас прыстаеш! Толькі мы табе — не іншыя! Сам і слядзі за тым, што тут гаворыш!»

Уладзік давай іх мірыць:

«Хло-опцы, што вы счапіліся, бы якія пеўні, дальбо! Па-авел, Іва-ан, абся-ядзьце!»

«А ты чуў, што гэты Панімаеш аба мне і аб табе меле маўчаць мне, па-твойму?»

«Нахабнікамі ўжэ зусім пасталі тут, ад свае вёскі, панімаеш, адарваўшыся!»

«Касце-евіч, Ва-аня, што ты з нас якіхсьці злачынцаў робіш! Масалянка па-бабску магла наплясці сем вёрст да нябёс і ўсё лесам, а вы тут, у сваёй міліцыі, ад празмернай пільнасці, мажліва, вушы і развесілі замест таго, каб талкова разабрацца! Наш стары, павер, Іване, гэто сам з сабой зрабіў!»

«Сам з сабой, ого я-ак?!»

«А от — так! Захацеў ды зрабіў, а вы тут вінаватаго будзеце шукаць! I ведаем з чаго — з нуды ён гэто!»

«А вы дзе былі?!»

«Не там! Вядомо, не там! Усе мы цяпер паразумнелі! Каб ведаў, дзе ўпадзеш...»

Павел брату дапамог:

«I няма закону, каб нас за такое караць!»

«Іш ты, куды загнуў!..»

«А дзе такі закон, дзе, пакажы нам?!»

«Па-авел, Па-авел, а ты таксама — супакойся, а не скачы на капітана, як малы!»

Цяпер гаварыў адзін Касцевіч:

«Слухай, старэйшы Маркевіч, не чапляйся ты тут, панімаеш, за фармальныя гаплючкі, бы той — за саломінку ў вадзе! I не выкруч-вайся, калі нашкодзіў! Калісьці, панімаеш, гуляшчыя дзеўкі сваіх малых са свету зводзілі часта ў нашым горадзе і таксама, панімаеш, на іх законаў не было — рабілі, што сабе хацелі! Адная ў Гараднічанцы свайго бахура тапіла! Другая голадам, панімаеш, марыла, у каморы запіраючы! Трэцяя падушкай душыла! Шчэ былі такія, што людзям пад дзверы ранкам падкідвалі, покуль, панімаеш, і да іх не дабраліся і закон не выдалі!»

Касцевіч строга паглядзеў на братоў:

«Папрывозілі, панімаеш, з вёсак на голы асфальт сюды сваіх старых, родных бацькоў папрывалакалі супроць іхняй волі, павыдзіраўшы з роднай глебы, са сваіх гнёздаў, каб яны тут, панімаеш, на смярдзючым асфальце гібелі!.. Зойдзеш, панімаеш, у абласны аддзел судовай экспертызы, начальнік Андрэеў як пакажа табе дакументы, і ты за галаву хапаешся, калі ўбачыш, што за год у вобласці адбылося!.. А скажы яшчэ во такім, то яны за гаплючкі чапляюцца ды шчэ цябе абвінаваціць хочуць! Круцялі і махінатары!.. Маеце шчасце — для вашага злачынства покуль што, панімаеш, закона I праўда не знойдзеш, да вас яго не прыменіш, а то адгэтуль вас, Маркевічы — адзін і другі, не выпусціў бы я першы! Вы б у мяне тут за такое адказалі на ўсю жалезку! Панімаеш, такой народнай закваскі быў чалавек — на такіх зямля трымаецца! I гэтак яго змарнаваць? Ды з-за чаго?! Была б прычына як прычына, а то — з-за дурасці!.. Як вас толькі зямля на сабе носіць?!.»

Касцевіч павярнуўся ды пакрочыў па калідоры, а браты да вечара хадзілі як апляваныя.

Капітан даведаецца, напэўна, і пра халерныя скаты — ото ж будзе злараднічаць...

А цяпер шчэ гэтых усіх вядзі на памінкі, каб паздзекаваліся з цябе і яны!

Але ж, б-бляха, і адмовіцца ад заказу ў сталоўцы не выпадае. Адны адразу зарагочуць шчэ тут, на могілках,— ага, падлы, уцяклі! Іншыя прысудзяць — нават пашкадавалі, куркулі маладыя, пару рублёў, каб належным чынам і па-людску свайго роднага бацьку памянуць на апошняй вячэры, які ім, напэўна, не адну тысячу пакінуў — пакінуў без сумнення, і пакінуў многа, бо Лаўрэн быў не тратны, запаслівы...

А як запрашэння не прымуць?

Вельмі проста могуць згаварыцца, і ніхто ў тваю сталоўку не пойдзе. Яшчэ потым і хлопчыкаў падашлюць пад вокны, каб дражніліся. Як быць тады? Са Шмігельскім сядзі цэлы вечар у пустой зале ды глядзі на буфетову, як у яе «жаба на языку пячэцца». За чаркай, чаму не, можна было б пасядзець і ўтрох, але ж куды дзенеш жонак, малых? Дзе выйсце? I вырашаць трэба было Уладзіку аднаму. Трапіў ён у сітуацыю, калі, бы пры той дзіцячай гульні, яму выпала жэрабя, ткнулі ў яго пальцам ды сказалі: «Вадзіць — табе!»

...Уладзіку заўсёды здавалася, што, перабраўшыся ў горад да кватэр з ваннамі, гарачай вадой і тэлефонамі, набыўшы машыны самай апошняй маркі, яны з братам надта высока ўзняліся над людзьмі. Засталося зусім мала — адно паставіць за пяць тысяч мацеры помнік (не танней — столькі плаціла прафесарша!), і тады можна будзе глядзець на землякоў з вышыні мармуровых прыступак. А выйшла ўсё далёка не так.

Як цяпер жыць?

Відочна пакуль што адно — брату Мікалаю ды зялёнадалінцам яны з Паўлам прама ў вочы глядзець больш не змогуць. Нават прыехаць у родную вёску ў бліжэйшы час не змогуць!

Мне, апавядальніку гэтай сумнай гісторыі, хочацца аж закрычаць у яе заканчэнне:

«Ці яшчэ доўга, скажыце, так будзе на свеце весціся, што часамі, каб дзеці пасталі хоць крыху разумнейшымі, больш чалавечнымі і абладаванымі жыццёвай мудрасцю, вопытам і ведамі, бацькам абавязкова трэба касцьмі легчы?»

1984-1986

1

Ляснік (мясцовае).

2

Даносчык (польск.).

3

У верасні 19З9 года гітлераўскія войскі на кароткі час занялі частку сённяшніх раёнаў заходняй Гродзеншчыны — Скідэльскага, Ваўкавыскага і Гродзенскага. А разведчыкі — дайшлі нават да занёманскай часткі горада. Камандаваў войскамі генерал фон Бок (тым самым маршрутам генерал наступаў і ў чэрвені 1941 года).

4

Артылерысты танкавага корпуса СС, які першым уступіў у Беласток восенню 19З9 года, і далі пачатак агульнавядомым зверствам, якімі потым так праславіліся гітлераўскія ваякі ў часы другой сусветнай вайны. Група п'яных салдат загнала ў сінагогу некалькі соцень польскіх грамадзян яўрэйскай нацыянальнасці і жывымі іх спаліла (гл, «Ваенны дзённік» Ф. Гальдэра, т. 1, запіс ад 1О.ІХ.19З9 года).

5

Набліжаючыся да вёскі Дамброва (цяпер ПНР), камандзір танкавай часці раптам успомніў: тут у 1915 годзе загінуў яго бацька, лейтэнант кайзераўскіх войск. Гітлеравец вырашыў на тым месцы пакінуць памятны след. Калі яго танкі выйшлі на прыгорак і адкрылася панарама вёсачкі Дамброва, ён загадаў баявым машынам развярнуцца ды ў гонар бацькі па беларуска-польскай вёсачцы даць «салют». Некалысі мінут немцы малацілі з усіх гармат па будынках і прысадах. У выніку — у Дамброве загінула многа сялян, іхніх жонак і дзяцей. Згарэла большая палова будынкаў. Падрабязнасці жудаснага ўчынку нямецкага афіцэра імгненна разышліся па Прынёманскім краі, пасяляючы ўсюды страх і насцярожанасць.

6

Дзядзька Лаўрэн памыляецца. Арган у фарным касцёле (фірмы «Вацлаў Берпацкі, Вільна») мае 30 рэгістраў і аж 2184 трубы і трубачкі!

7

Маладзёжная ваенізаваная арганізацыя ў буржуазнай Польшчы.

8

Юзаф Ёдкоўскі — польскі археолаг (1900—1946).

9

Узвод (польск.).

10

Маршал Юзэф Пілсудскі (1867-19З5) — дырэктар рэакцыйнага ўрада даваеннай Польшчы.

11

Герберт Кларк Гувер (1874-1964), кіраўнік дэпартамента дапамогі, міністр гандлю, а затым — прэзідэнт ЗША (1929-19ЗЗ).

12

Клуб-шынок.

13

Канфедэратка.

14

Клеберг Францішак (1888-1941) — польскі генерал, які ў верасні 19З9 года праславіўся ў баях супроць гітлераўцаў. Нейкі час сдужыў у Гродне.

15

У даваенным Гродне дзесяць працэнтаў насельніцтва былі немцы

16

Шасцімесячная завіўка (польск.).

17

Камінтэрн у 19З8 г. Камуністычную партыю Заходняй Беларусі распусціў, беспадстаўна абвіназаціўшы яе кіраўніцтва ў варожых намерах да ідэі Леніна. У сувязі з гэтым былыя «кэпэзэбаўцы» да 1956 г., калі абвінавачанне было знятае,хадзілі з крыўдным ярлыком.

18

Прагрэсіўная беларуская арганізацыя, існавала ў Заходняй Беларусі ў дваццатыя гады.

19

У маі 1926 года маршал Пілсудскі скінуў канстытуцыйны ўрад і ўстанавіў дыктатуру палкоўнікаў. Яна і праіснавала да верасня 19З9 года.

20

Гадавое царкоўнае ці касцельнае свята (гл. іспанскае — фіеста) — тыповае для былой Заходняй Беларусі.

21

Жарабец (мясцовае).

22

Наяўныя грошы (мясцовае).

23

Дзеншчыкаў П. В. (1918-1980), Герой Сацыялістычнай Працы, старшыня калгаса «Авангард» Гродзенскага раена.

24

Пэўная частка вяскоўцаў былой Заходняй Беларусі так называе перыяд 19З9-1941 гг.

25

Узводны (польск.)

26

Разгільдзяй (польск.).

27

Цябе ўжо тут няма! (польск.).

28

Раённы (польск.).

29

Яфрэйтар (польск.).

30

Касцевіч Міхаіл Восіпавіч, псеўданім — Міхась Васілёк, 1905-1960 гг.— папулярны паэт былой Заходняй Беларусі з в. Баброўня Скідэльскага сельсавета Гродзенскага раёна.

31

З 19З2 года — горад Мічурынск

32

Вячэрняе маленне ў касцёле.

33

Палкоўнік

34

Сума таму атрымалася значнай, бо ў Гродне перад сусветнай вайной стаяла многа царскіх войск. Пераважна былі гэта гарнізоны магутных дванаццаці фортаў з бетону, якія грознай падковай абкружылі горад амаль з усіх бакоў. Для абслугоўвання кожнага форта выдзяляўся паўнакроўны батальён.

35

Аб'ява

36

Каб забяспечыць краіну дастатковай колькасцю тлушчу для тэхнічнай мэты, вайсковае генерал-губернатарства выдала распараджэнне рабіць раскопкі і такім чынам здабываць тлушч ды косці. Гэта рабіць павінны Толькі грабары — прадстаўнікі галоўнай фірмы сыравіны вайсковага генерал-губернатарства. Гаспадары земляў, дзе будуць адбывацца раскопкі, павінны патрабаваць, каб работы ішлі згодна з распарадкам і ямы потым акуратка засыпаліся. Хто без дакументаў, выстаўленых галоўнай кватэрай сыравіны вайсковага генерал-губернатарства, тлушч, косці выкапае, будзе пакараны, а запасы такой сыравіны будуць канфіскаваны. Беручы пад увагу неадкладную патрэбнасць у тлушчы і касцях, неабходна зараз жа дакладваць пра недазволеныя маніпуляцыі на магілах і кожнае нарушэнне гэтага загада. Раскопкі будуць адбывацца галоўным чынам каля былых рускіх пазіцый. Тлушч выглядае цёмна-карычневым, характэрны вострым і непрыемным пахам і будзе запакаваны ў мяшкі. С. і К. камепдант акругі оберст .«. п. Бальцар.

37

Выпадак здарыўся з аўтарам рамана.

38

У буржуазнай Польшчы на тытунь урад трымаў манаполію і за самаволыіую пасадку яго сурова караў — нават за два-тры калівы.

39

Стараста (польск.).

40

Дабрабыт рэспублікі няхай нам будзе найвялікшым законам! (лац.)

41

Жыхары Брэста і Гродна прымаюць праграму тэлебачання ПНР

42

Веласіпед (мясцовае).

43

Усяго да 19З9 года ў Гродне налічвалася цэркваў і касцёлаў — дванаццаць, сінагог і. малельных дамоў — амаль шэсцьдзесят, мячэцяў — адна (на 5О тыс. насельніцтва)

44

Эліза Ажэшка — відная польская пісьменніца. Жыла і тварыла ў Гродне (1840-1910).

45

У дваццатыя гады ў Вільні выходзіў сатырычны часопіс «Маланка» — орган «Грамады».

46

Думай, што гаворыш (характэрная для Гродзеншчыны прымаўка).

47

Вёска аўтара, дзе ён нарадзіўся, з 1944 года знаходзіцца ў ПНР

48

Упаўнаважаная ЦК КСМБ, сакратар падпольнага абкома камсамола (192О-1944). Загінула ў баі.

49

Карані (мясцовае)

50

Дэка — дзесяць грамаў (мясцовае).

51

Каб раздабыць валюту, урад буржуазнай Польшчы забесцэн вывозіў за мяжу цукар. Левыя газеты змяшчалі фатаграфіі, як англічане з мяшкоў польскі цукар высыпаюць у свіныя карыты і як жаруць яго тлустыя заморскія свінні, якія яны ад гэтага гладкія. Факт гэты — адна з прычын сялянскіх бунтаў.

52

Вольна (польск.).

53

Добра (мясцовае).

54

Кепска (мясцовае).

55

Усё ў парадку (мясцовае).

56

Сябар (мясцовае).

57

Твая праўда (мясцовае).

58

Уколы (мясцовае).

59

Святочны падарунак.

Content

Карпюк Аляксей Карані

Аляксей Карпюк КАРАНІ

ПРАЛОГ

ЧАСТКА ПЕРШАЯ

ЧАСТКА ДРУГАЯ

ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ

ЧАСТКА ЧАЦВЁРТАЯ

ЧАСТКА ПЯТАЯ

ЭПІЛОГ

1