Карпюк Аляксей

Выбраныя творы ў двух тамах

Аляксей Карпюк

Выбраныя творы ў двух тамах. Том 2

Выбраныя творы. У 2-х т. Т. 2. Раман-быль. Апавяданні.— Мн.: Маст. літ., 1980.— 448 с.

Раман-быль «Вершалінскі рай» аўтар пачаў пісаць у 1970 г. Першы варыянт твора надрукаваны ў часопісе «Маладосць», № 3-5 за 1972 г. «Вершалінскі рай» выдаваўся на рускай мове. У гэтым томе «Вершалінскі рай» друкуецца значна дапраца-ваным.

«Рэпартаж з перона» (з дзённіка загадчыка агенцтва «Інту-рыст») упершыню надрукаваны ў часопісе «Полымя», № 11 за 1962 г.

Апавяданне «Афіцыянтка» ўпершыню надрукавана ў часопісе «Маладосць», № 3 за 1954 г.

Казка «Дзве сасны» ўпершыню надрукавана ў часопісе «Ма-ладосць», № 6 за 1953 г.

Апавяданпе «Пераможца» ўнершыню з'явілася ў часопісе «Полымя», № 6 за 1977 г.

Апавяданні неаднаразова ўключаліся аўтарам у свае зборнікі.

© OCR: Камунікат.org, 2011 год

© Інтэрнэт-версія: Камунікат.org, 2011 год

ВЕРШАЛІНСКІ РАЙ

Спачатку было слова.

I слова выло ў бога. I слова было бог.

(Евангелле ад Іаана, раздзел І, радок І)

ПРАЛОГ

Раздзел першы

1

У вёсачцы Грыбоўшчына праваслаўныя жылі побач з католікамі. Адны і другія гутарылі тым самым, што і ў маім Страшаве, беларускім дыялектам са значным унлывам украінскай і польскай моў, густа перасыпаным германізмамі. На пытанне ж — беларусы яны ці палякі, упэўнена заяўлялі:

— Не-е, мы тутэйшыя! Нават гаварыць ні па-польску, ні па-беларуску не ўмеем! Па-просту гаворым! Гэта за каралём нас пісалі палякамі, за царом — рускімі; халера іх бяры, няхай сабе так і пішуць — абы нас не чапалі!

Паміж халупкамі Чарнецкага і Аўхімюка, якраз пад Станкевічавымі вокнамі, буяў пышны куст бэзу, а ля плота ляжалі валуны. Вечарамі прыходзілі сюды мужыкі з навінамі. 3 аднолькавай прагнасцю і ажыўленнем ад добрых навін і кепскіх слухалі яны і самі. Цёмных і забітых, але здаровых натурай людзей хвалявала галоўным чынам цячэнне быцця, яго падрабязнасці і перыпетыі.

Сёння за дзень сабралася навін шмат,

Карова Чарнецкіх прапарола сабе дручком бок.

На Алекшыцкай грэблі чорт завалок Вінцука ў дрыгву і утапіў чалавеку каня.

Гродзенскі губернатар Сталыпін прыдумаў рассяляць мужыкоў на хутары.

Крынкаўскі аптэкар уставіў сабе жалезную сківіцу.

— Учора аптэкар пасварыўся з дзяцьмі, і сын паабяцаў пабіць бацьку зубы,— апавядаў Чарнецкі Банадык, які днём ездзіў у Крынкі карове за карболкай.— Аптэкар кажа: «От напалохаў — аж да пят гарачэ стало!..» Тады выняў сківіцу, паставіў яе на стол і гаворыць: «На, сынок, бі!..»

Мужыкі сабраліся выбухнуць рогатам, ды з суседняга падворка азваўся плаксівы голас:

— Банадык, каб на цябе халера, што ты сабе думаеш?! Ці не абрыдне табе палітыкаваць там? Раскалі ідзі унь палено, бо сама рады не дам, чым варыць вячэру?! I кабыла звоніць зубамі аб пусты жолаб!..

— Брашы там, брашы, а скончыш, то мне скажаш, добро?!— агрызнуўся на голас Банадык і пачаў апраўдвацца перад сябрамі: — Заразныя бабы так параспускаліса, што чалавеку і дыхнуць не дадуць! У Крушынянах адная таксамо прычапіласа да свайго, што ніколі вады не прынясе. Мужык пабраў вёдры, прывалок поўныя і лінуў праз парог. Тады прынёс другі раз і зноў — плюх!.. Восем разоў схадзіў да калодзежа, покуль яна не здагадалася падперці дручком дзверы!

На гэты раз ніхто не засмяяўся. Устанавілася няёмкая паўза. Было чуваць, як маладзіца няўмела цюкае сякерай і кляне, а ў хаце лямантуе дзіця.

Вяртаючыся да ранейшай тэмы, азваўся сур'ёзна Галамбоўскі:

— Пайшла цяпер мода такая. Настаўніку царкоў-напрыходскай школы Паўтарак выпараў вока, то настаўнік уставіў сабе шкляное, і не пазнаць ужэ, халера на яго, на якое чалавек сляпы!

— Але ці будзе ім бачыць? — усумніўся Базыль Аўхімюк.— Школі не паверу ў гэто! Шкляное — не сваё, што б ты мне ні казаў!

— Вядома! — падхапіў Майсакоў Пятрук.— Во, Хрыстос ні парашкоў не ведаў, ні пілюляў ніякіх, а сляпых рабіў відушчымі! Цяперака і лекараў столькі развялоса, і грошы дзяруць бязбожныя, а не чуваць штось, каб хоць адзін зрабіў такі цуд!

Крыху пашкадавалі цара, які не ведае, што па валасцях ды сёлах вычаўпляюць яго чыноўнікі, паабураліся на «цацалістаў», што заклікаюць заводзіць агульных жонак, ды перайшлі на біблейскія тэмы.

Мужчыны губляліся ў здагадках, што цяпер у той Вавілонскай вежы, якую людзі не дабудавалі? Не можа ж стаяць без дзела такое багацце!.. I цэглы столькі на сцены пайшло, і дзерава на перакрыцце!.. А вушакі і дзверы ў тым гмаху пароблены былі з чыстага золата ды слановай касці — жарты табе?!

Да хрыпаты спрачаліся — Іуда быў падасланы рымлянамі да Ісуса Хрыста як шпіён ці потым прадаўся?..

— Хлопцы, хопіць на дзісь! — першым спахапіўся самы аўтарытэтны на вёсцы: паляўнічы Аўхімюк Базыль.— Давайце напаследак зробім шчэ па адной цыгарцы і будзем разыходзіцца. Жонка і так аблае, што позно,— хоць не вяртайса дадому!

Прыкурваючы ў яго, аганьбаваны сваёй кабецінай Чарнецкі Банадык пакпіў:

— Баязлівы, падло, стаў надта! Бач — бабе патурае!.. То магу за цябе я схадзіць, хай аблае і твая!

— Гандзя мая разбярэцца.

— Ы-ых, хваліся!.. Зраблю так, што ніколі не пазнае!

— Ат, фраер, не брашы дармо.

Шчэ і не верыш? На паўкварты спорым?

Базыля заела: яго слухалі і абодва браты.

— Ну, ну, можам і паспорыць. Паспрабуй, рызыкант!

Дай пяць!

Мужчыны разбілі ім рукі.

Увішны і малы Чарнецкі лакома пацягнуў пару разоў цыгарку, бліснуўшы ў цемры агеньчыкам, а тады жывую жарынку кінуў пад ногі і затаптаў. Затым Банадык ссунуў на патыліцу замусоленую кепку, крэкнуў ды рашуча пакрочыў у Базылёў дом. Усе павыцягвалі шыі — чакалі, што з гэтага прадстаўлення атрымаецца. Аўхімюк прагна курыў ды меркаваў:

«Няўжэ ашукае яе?.. Не павінен, здаецца... Зрэшты, сонная баба, можа, халера, і паверыць — такі брахун, а жыве насупроць, ведае твой кожны куточак!..»

Базыль выразна сабе ўяўляў, як сябар з сяней заходзіць на яго кухню, адхіляе пасцілку, якой завешаны ўваход у бакоўку, як набліжаецца да ложка. Сапуць дзеці, басавіта гудуць патрывожаныя мухі, а яго Генадзя спрасонку бурчыць на Чарнецкага Банадыка:

«Базыль, ты?.. Угамону табе няма!.. Патураеш маладым, бы маленькі!.. Калі ты асцепянішса? Еш бульбу на пліце і кладзіса хутчэй, раніца ж хутко!..»

Банадык невыразна бубніць, сядае на край ложка, сцягвае боты, бярэцца знімаць нагавіцы. Ужо Чарнецкі павінен легчы, і ад яго цяжару скрыпне ложак...

Мужчыны на каменнях захіхікалі. Тым часам Аўхімюку стала не па сабе.

«А-а, то ты та-ак?!» — падумаў ён з абурэннем пра жонку.

Базыль з трывогай каўтнуў сліну ў перасохлым горле, сціснуў кулакі, сабраўся рынуцца дадому, калі раптам за акенцамі немым голасам завішчала кабета:

— А-а!..

Мужчыны зарагаталі.

— О-о, Гендзю маю не абдурыш, морду яму расцарапае файно!— пахваліўся адразу супакоены муж.

Аўхімюк кінуў акурак, растаптаў агеньчык і здаволена пакрочыў у сенцы. Адтуль з адным ботам у руках вылецеў Чарнецкі Банадык. Цяпер, трымаючыся за жываты, мужыкі аж клаліся на дарогу, і ад іхняга рогату папрачыналіся ў хлеўчыку Гандзіны гусі ды нарабілі панічнага крыку.

Чужы чалавек, назіраючы збоку за вулічнай сцэнкай, напэўна, і не заўважыў бы, як пад вонкавай весялосцю грыбоўшчынскіх мужыкоў грызе трывога, а гэтая вёсачка ўжо колькі гадоў бударажыць акругу.

Усё пачалося з нявіннай падзеі ў той час, калі некаторых гумарыстаў яшчэ не было і на свеце. На гэтым здарэнні я вымушаны спыніцца падрабязна.

2

Аднаго разу ў Грыбоўшчыну прыплялася струнастая, таўстаногая дзяўчына. Пару тыдняў яна трапала Русялям лён, часала воўну, прала кудзелю — рабіла ўсё, што ёй загадвалі. Ніхто не ведаў ні яе бацькоў, ні яе імя, ні нават — з якой яна вёскі.

Русялёва Марыся апавядала суседкам: — Рахманая надто і пакорная, але рабіць можа, калі вока не спускаеш з яе, бо лён ці канопля, ці воўна для яе ўсё роўно!.. Ды я гэто ведаю! У мяне старэйшая так падрасла, а — ні слова не гаворыць, і, бачу, гэтаксамо — з галавой нярыхтык! Пашлеш яе агароды палоць, яна буракі павырывае, а лебяду пакіне! Бяда, што рабіць? У ахвяру і кужаль у царкву занесла, вадзіла і па знахарках, і ў манастыры!.. Ажно ў Журовіцах стары манах пытае: «У які дзень яна ў цябе нарадзіласа?» Я сказала. Тады ён: «Э, цётка, не дуры сабе галавы, бо ніц не будзе! Хто народзіцца на благавегачанне — кожны такі!.. «То і гэтая, бабы, напэўно, нарадзіласа ў такі час!

Нібы гэта мела бог ведае якое значэнне, уражаныя цёткі адна ў адной заклапочана слыталіся:

— Але якой яна веры?

— Трэ неяк выведаць!..

Жанчына ўзялася прыблуду экзаменаваць.

Лаўрэнава Юзэфіна прачытала над дзеўкай «Ойчэ наш» па-польску, Марыся — па-руску, аднак беднае дзяўчо толькі зыркала на іх дзікаватымі вачыма і не разумела, чаго ад яе дабіваюцца.

Дасціпныя цёткі прыперлі два распяцці — ад бацюшкі і ксяндза. Нямая ўбачыла медныя крыжы, адразу завішчала ды закалацілася ад страху. Праверылі яшчэ раз — яна баялася аднолькава і таго распяцця і другога.

— Бабы, дальбо, нехрышчоная!— упэўнена ўжо заявіла Руселіха, бытта выкрыла вялікае злачынства.

— Ах, божа ж мой, божа, а то шчэ што такое?!--з жахам ускрыкнула Аўхіміха.— Як нам жыці з ёю!..

Жанчыны перахрысціліся.

Вясковым людзям з пакалення ў пакаленне перадаваўся містычны страх перад ненармальнымі ды калекамі. Найбольшым грахом лічылася не дапамагчы такому чалавеку. Прыблуду трэба было некуды ўладкаваць.

Стараста дазволіў нямой пасяліцца ў пустой хаціне.

Бойкая Марыся не паленавалася схадзіць у мястэчка Крынкі і дамовіцца з рэстараншчыкам Хайкелем, каб ён узяў да сябе няшчасную круціць сатуратар да газіроўкі і спружыну ў «шафе, што іграе».

З часам людзі звыкліся, як летам босая, а зімой— у вялізных салдацкіх чаравіках без шнуркоў нямая з нейкай лёгкай пакорнасцю валочыць у мяшку з крынкаўскага рэстарана аб'едкі — перамешаны цукар з кашай ды селядцом — і так сабе жыве.

Седзячы пад тым самым бэзам на валунах, што блішчалі, як адпаліраваная косць, агорнутыя забабонным страхам цёткі праводзілі ўважлівымі вачыма нямую і ўздыхалі:

— Як маецца небарака!..

— Што зробіш, калі гэтаму стварэнню гасподзь чамусьці адной клёпкі не даў!

Вечарам трэба было ўладкаваць дзяцей, клапаціцца аб вячэры — на каменнях, як ужо было сказана, сядзелі адны мужчыны. Яны выпадак разбіралі больш грунтоўна.

Прызвычаены да таго, што ўсё на свеце мае сваю прычыну, самастойны мужык, Клімовічаў Лаўрэн, ламаў сабе галаву:

— Так-то яно так. Але для чаго, скажы, трэ было нарадзіцца ёй без языка?! Каб адно мэнчыцца?..

— I забрысці не да каго-небудзь, а — да нас? — паддаваў жару Русель.— Хай бы затрымаласа ў Гуран ці Плянтах — свет жа велькі! — а то, халера,— на табе, тут!

— Недармо ўсё гэто, от пабачыце!

— Мо для выпрабавання бог паслаў?!

— А што думаеш? Раней гэтак часта бывало. Пажыве, пажыве ў вёсцы такі пасланец год-другі, потым бог да сябе яго забірае, а ў вёсцы знаменні адкрываюцца!..

Лаўрэн паківаў галавой.

— Шчэ бяды вёска не абярэцца, калі скрыўдзіць хто такую нядойду!..

— О-о, трэ цяпер глядзець ды глядзець!

— Бабы ёю заняліса!..

— Марыся мая Хайкеля папярэдзіла,— не прамінуў пахваліцца сваёй кабетай Русель.— Схадзіла да яго і зрабіла ўсё як трэ!.. Адно ці верыць такому недавярку?..

3

Мінуў нейкі час, і нечакана для ўсіх таўстаногая дурніца нарадзіла сына.

— Бабы, а чаго ад яе хацець?..— разважыла Руселіха.— Мало — дурная, шчэ і пакорная, як цялушка!.. Што яна з дзіцем рабіць будзе?

Грыбоўшчынскія цёткі папракліналі местачковага нягодніка, што спакусіў сірату, і зачасцілі ў халупку, дзе сярод трантаў кешкалася дзіўная пара, завохкалі: дзіця з'явілася на свет вялікае і рухавае, такім бываюць адно гадавалыя малыя.

Выхаванне груднога дзіцяці — далікатная школа эмацыянальнага жыцця. Успрыняцце свету для такога жэўжыка даходзіць праз тонкае адчуванне адценкаў роднага слова, разам з ласкавым і клапатлівым, трывожным і чулым, уміленым і мудрым выражэннем мацерыных вачэй, з яе радасным захапленнем, смехам і дыханнем. Дурніца такога багацця, вядома, сыну даць не магла. Псіхіка хлопчыка, бы ў таго няшчаснага падкідыша, які трапіў у нару да ваўчыцы на выхаванне, пайшла на перакос. Але жахлівыя скуткі гэтай анамаліі людзі меліся адчуць значна пазней.

Покуль што цёткі зносілі парадзісе падарункі і дапамагалі ёй чым маглі. Жонка Аўхімюка заўважыла ў ненармальнай яшчэ і эпілепсію.

— Слухайце, бабы, але ж нямая—прыпадачная! — аб'явіла яна сяброўкам.— А божа ж мой, каб хоць не задушыла малое, калі прыступ кіне!..

Трывожыцца ім давялося нядоўга.

Крынкаўскія ўхажоры дурніцу да непрытомнасці напаілі, і яна перад вёскай сканала. Хаваць на могілках нехрышчоную поп не дазволіў, і яе закапалі на выгане. Сіраціну аддалі да гаспадара Станкевіча пасвіць гусей. Цёткі дамовіліся, вядома, што чалавек сірату завядзе ў Крынкі ды ахрысціць.

Першыя словы малы пачаў вымаўляць толькі ў шэсць год. Аднак жвавы і непераборлівы хлопчык, які еў і свіную бульбу, ніколі не хварэў ды спаў у хляве разам з каровамі, дзядзьку здавальняў.

Неўзабаве за сіратой пачалі заўважаць ненатуральную сілу.

Калі пастухі пачыналі дужацца, Станкевічаў парабак даваў рады нават пераросткам. А то ўзлазілі яму на плечы браты Аўхімюкі, і ён пёр іх праз вёску подбегам. I ніхто, напэўна, не ўмеў так «выстраліць» з жабы ці дабрацца да вераб'інага гнязда...

Станкевіч сам быў католік, усё ніяк не мог вырашыць, куды ж яму завезці малога парабка: да касцёла ці да бацюшкі? Аднаму і другому трэба было плаціць грошы альбо валачы два пуды жыта. I дзядзька нарэшце махнуў рукой.

Сірата гэтак і застаўся нехрышчоным. Людзі яму прыдумалі імя самі.

Паўтарак — празвалі асілка ў Грыбоўшчыне.

4

У той час, калі за гусямі ў Станкевіча бегаў танны пастух, Клімовічава Юзэфіна на пагорку, жнучы, нарадзіла другога сына, Альяша. Страшаўскія хлопцы з пакалення майго дзеда ў Студзянскім лясніцтве спускалі сосны, а ў Грыбоўшчыне сталаваліся. Жыццё потым так слаўнага Альяша прайшло на іхніх вачах. Апавядаючы нам, малым, пра тое, як, калісьці жылі людзі, дзед ахвотна расказваў і пра меншага Лаўрэ-навага наследніка, і пра Паўтарака. Было пра што паслухаць.

Клімовічаў Лаўрэн трымаў сыноў у паслухмянасці, біў за справу і без прычыны, а жонка ў звычайных праявах дзіцячай натуры бачыла адну загану.

Бывала, сядзяць бабы ў нядзелю на тых самых каменнях пад плотам, а маленькі Альяш падбяжыць да Юзэфіны з галінкай бэзу ды пахвадіцца:

— Маму, глянь — кветка!

— Кінь зараз жа гэто зелье! — крычала Юзэфіна, бытта ў сынавых руках было нешта агіднае.— Кінь, покуль бацькі не паклікала!.. Кідай гэто дзераво!..

Хлопчык панура адыходзіў.

Павяла аднойчы Юзэфіна абодвух сыноў у Вострава да прычасця. Ведаючы, што ад яе, перахрышчанай з каталічак, бабы не будуць адводзіць вачэй, Лаўрэніха апранула сыноў у плюшавыя касцюмчыкі з кароткімі штонікамі, у якіх яшчэ ніхто з малых не хадзіў,— хай глядзяць, якая яна маці, і зайздросцяць.

Бацюшка ўзяў з пазалочанай чашы намочаны ў віне хлеб, сунуў лыжачку ў рот Максіму. Дзіця закашлялася і пырснула ўсё прычасце сабе і брату на грудзі.

У царкве ўзняўся перапалох. Раззлаваны свяшчэннік ад абурэння не знаходзіў слоў. Помслівыя бабкі апяклі Юзэфіну злараднымі вачыма. Дзячок жа дзелавіта вышчыкнуў нажнічкамі кавалкі з касцюмчыкаў, куды капнула «кроў і цела Хрыстова», сабраў усё у талерачку і панёс паліць у кадзідле...

Юзэфіна потым не магла забыць ганьбы, не магла дараваць старэйшаму сыну прамашкі. Максім вечна хадзіў у сіняках, а маці на кожным кроку яму цвярдзіла:

— Ніяк не здохнеш, заменак ты!.. Іншыя малыя ўміраюць ці топяцца, а цябе, паганца, і халера не бярэ!.. Каб ты сінім агнём згарэў, байструк няшчасны, як ты на маю галаву навязаўсо!..

Зрэшты, малыя наогул тады не надта ведалі ласку. Хлопчык выбягаў на вуліцу, а іншы дарослы кідаў стандартны жарт:

— Патрымай, патрымай мне яго, я яму зара сюську адрэжу!

I здаволенаму дзецюку смешна было глядзець, як перапалоханы да смерці малы даваў драла на свой падворак.

Уяўную распусту ў дзяцей тады выганялі ледзь не з дня нараджэння. Білі іх і ў школе. Сыпалі на падлогу грэчку і ставілі з паднятымі рукамі на калені. Гадзінамі прымушалі маліцца...

Аднак ні беднасць, ні лупцоўка не перашкаджалі ім стаць дарослымі, а палачнае выхаванне давала вынік.

Суботнімі і нядзельнымі вечарамі, захльшаючыся ад маладосці і свабоды, страшаўскія лесарубы з Альяшом і яго братам Максімам зацягвалі на ліпу якому-небудзь дзядзьку сані альбо затыкалі снопікам удаве комін ды ішлі да цёткі патрабаваць выкуп. Узброеныя бязменамі і нажамі, гарланілі:

— Нас пабі-іць, пабі-іць хацелі.

Нас пабі-іць збіра-аліса-а!

А мы та-ак жа не сядзе-елі,

Таго ж дажыдаліса-а!..

— урываліся на музыкі, разганялі сапернікаў.

А ўжо каранным нумарам у іх было — злавіць на вуліцы дзеўку, завязаць ёй на галаву спадніцу і потым на вечарынцы ўспамінаць падрабязнасці і гэтак рагатаць, каб ахвяра бачыла разяўленыя ад весялосці раты, бачыла, як паказваюць на яе пальцам.

Верхаводзіў над усімі Паўтарак — дужы, пранырлівы: насуперак яму і слова не скажы.

Сын прыпадачнай вырас падобны на камель дуба. Нібы выліты з аднаго кавалка магутны торс, мускулістыя і кароткія ногі, а на квадратных плячах сядзела моцна пасаджаная галава з шырокімі сківіцамі. Рухаўся хлапец, нахіліўшыся наперад,— бытта толькі і займаўся тым, што развальваў платы ды выбіваў з вушакоў дзверы.

Паўтарак мог хапіць за рогі быка, заламаць яму галаву на спіну, і жывёліна, як падкошаная, апускалася на калені.

А то яшчэ ўпіраўся ў ручку воза, і конь не мог зрушыць з месца. Паздзекаваўшыся гэтак з дзядзькі, Паўтарак браўся за колы, паднімаў воз, і перапалоханы да смерці фурман з палукашкам ды саломай ляцеў на зямлю.

Надышоў час, забралі да войска страшаўцаў, якія працавалі тады ў Студзянскім лясніцтве.

Пайшоў служыць Клімовічаў Максім, потым і яго брат Альяш.

У салдаты не ўзялі адно Голубавых хлопцаў — Якуб з Настусяй папрадавалі ўсё, што маглі, падкупілі прызыўную камісію і ўладкавалі сыноў майстрамі да краўца ў Гродна.

Не ўзялі служыць і Паўтарака. «Па прычыне тупасці і хранічнага сіфілісу» — напісалі сіраце ў дакументах урачы.

5

Ішлі гады.

Вярнуўся з войска мой дзед.

Вярнуліся і астатнія страшаўскія лесарубы, і былыя задзіры ды толькі часамі ўспаміналі, як ў Грыбоўшчыне разганялі музыкі ды палохалі людзей. Іхняя свядомасць к таму часу склалася ў адпаведныя стэрэатыпы.

Усе яны пажаніліся, падмянілі пастарэлых бацькоў на гаспадарках, гадавалі сваіх дзяцей і гэтаксама, як дзяды і прадзеды, пасціліся перад вялікімі святамі, хадзілі ў царкву ці касцёл і выстойвалі абедні ды з жанкамі паддаваліся ажыятажу вакол мошчаў «Іудзеямі ўбіеннага Заблудаўскага дзіцяці Гаўрыіла»[[1]].

Аж не верыцца, страшна падумаць, што і маё Страшава было ва ўладзе такіх забабонаў.

Дзед мой не схадзіў на каляды да царквы — двайнёй якраз жарабілася кабыла. Але стараста ўзяў яго на ўлік і вясною не дазволіў бабе Палосі выслаць перад працэсіяй з Габрусём звоец палатна.

Яе ганьбу вясковыя кабеты напаміналі бабе Палосі да самай смерці. Гэтак жа да смерці пакараная жанчына ўсё апраўдвалася, што пацярпела праз антыхрыста мужа, бо сама яна — чыстая перад госпадам богам і дзевай Марыяй, як расінка.

Бацька на вялікі пост выпіў у Гарадку з кампаніяй ды закусіў каўбасой. Не паспеў ён дайсці дадому, а вестка аб крамоле Палосінага сына ўжо ўскалыхнула Страшава. Мужчыны выйшлі гулякам насустрач ды не ўпусцілі іх у вёску. Перапалоханыя не на жарты хлопцы пабрылі на балота, зашыліся ў абарогі і сталі чакаць, покуль ачысцяцца ад скаромнага і выйдзе хмель.

Цяпер ужо наступнае пакаленне страшаўскіх юнакоў, з імі і мой бацька, спускалі ў Студзянскім лесе выносныя сосны ды гэтаксама хадзілі на вечарынкі, затыкалі саломай каміны, прывязвалі да галля чые-чебудзь сані ды лавілі дзявок. Толькі ўжо сталаваліся нашы хлопцы ў другой вёсцы. У Грыбоўшчыну цяпер было небяспечна і заходзіць.

6

Сын дурніцы з немцам Вілем з Саколкі сабралі рэ-цыдывістаў, якія ўцяклі з гродзенскай турмы, і стварылі бандыцкую шайку. Пранырліваму, крыважаднаму і зусім дурному, калі нап'ецца, бандыту аднолькава было — рабаваць папа з працэсіі з мошчамі ці сцягнуць з галавы ў цёткі хустку, а таму, хто сказаў слова супроць,— паламаць рукі і ногі.

Паўтараку нехта ўвёў у вушы, што ён павінен помсціць за сваю маці. Асілак перапыняў чыю-небудзь дзяўчыну на дарозе і валок да магілы на выган гвалціць.

Іншы раз яго бандыты блакіравалі паліцэйскі ўчастак. Паўтарак з галаварэзамі ўрываўся ў крынкаўскі рэстаран, браў за ножкі стол, паднімаў яго над галавой і пытаўся:

— Ну, гаварыце, хто тут з вас мой татко?! Прызнавайцеса, хутчэй!.. А-а, пазатыкало вам гагаўкі?!. Цурык! — кідаў ён, бы праклён, завучанае ад Вілі нямецкае слова і са страшнай сілай апускаў цяжкі стол на каго папала.

Ні жывыя ні мёртвыя госці забіваліся ў куток ды крадком мацалі сінякі, а бандыты выкладвалі перад сабой браўнінгі, кінжалы ды займалі месцы.

Да таго часу Паўтарак аброс мясам, адруз, яго твар знявечыла хвароба, што перадалася ад маці. Зубы ён меў рэдкія, вялізныя, тоўстыя вусны — нерухомыя, ад чаго гаварыў неразборліва.

I вось гэтая амаль бязносая двуногая пачвара шчапала кінжалам дошку стала, а з яе грудзей, бы са склепа, вывяргалася страшаае бубненне:

— Хайкель, запускай шафу, што іграе!.. «Барыню» давай!.. Не, спружыну, жыдзе, круці сам, маці мая ў цябе круціла яе, мэнчыласа!.. Вы, мае татачкі, марш танцаваць усе!.. Каму кажу — марш, бягом!.. Краля, раздзявайса!.. Вілі, пагуляй з ёю, дзетка! Цурык!..

На дзіва, людзі ў далёкіх вёсках хацелі бачыць у Паўтараку рыцара.

— Чулі, што ў Крынках Паўтарак зноў нарабіў?! — прыехаўшы з мльша, прывозіў дзядзька навіну.—Уварваўсо да багача Хайкеля і кажа: «Аддавай усенько, недавярак, што нажыўсо на гарэлцы, што табе людзі назносілі!..»

— Ну,— пацвярджаў скваплівы іншы, бытта пра гэта ведаў даўно і толькі маўчаў.— Тады сабраў крынкаўскіх удоў, сірот і давай раздаваць ім рублі і багацтво!.. Шчэ дабраўсо да воласці. «Хіба цар-бацюшка вучыць: вас так здзіраць налогі?» —прыстаў да чыноўнікаў і выбраў там усенькія грошы. Вярнуўся ў вёску ды аддаў мужыкам, у каго няма каровы ці каня! Паліцыя цяпер ездзіць па хатах, хоча адабраць тое багацтво, але — дзе ты бачыў!'..

— Не вырваць ім го-одзе ўжэ!..

Апавядаючы ўсё гэта потым дома за вячэрай, не адзін бацька з педагагічным прыцэлам кідаў:

— От усыпаў багацеям, от выкінуў штуку крывасмокам!.. Геройскі хлопец удаўсо, чуеце, дзеці?.. Як дзесьці файно тым бацькам маючы такого сына!

А царскаму ўраду было не да бандыта.

7

У Прынёманшчыне якая мела ўжо традыцыі класавай барацьбы (першая забастоўка ў Гродне зарэгістравана ў аналах гісторыі пад 1879 годам!), набліжаліся падзеі 1905 года.

Рэвалюцыянер Голуб на Саборнай плошчы ў Гродне застрэліў начальніка губернскай жандармерыі, дзяржыморду і садыста, палкоўніка Зубава.

Неўзабаве на тую самую плошчу помсіць за брата адправіўся малодшы Голуб. У час цезаімянінства «яго імператарскай вялікаеці» ён выскачыў з натоўпу, прарваўся праз сонм папоў і чыноўнікаў, адштурхнуў разгубленага губернатара і пачаў гаварыць пра рэвалюцыю, пакуль не засеклі яго казакі шаблямі.

У бліжэйшых ад Грыбоўшчыны мястэчках к таму часу нешматлікі пралетарыят перажываў якраз момант прабуджэння. Прасмярдзелыя быдлячымі скурамі, са з'едзенымі вапнай і дубільным экстрактам рукамі гарбары ў Крынках устанавілі ўладу рабочых ды абвясцілі рэспубліку.

Аднак імкненняў пралетарыяту сяляне Гродзеншчыны тады яшчэ не разумелі, і кожны, хто выступаў супроць улады, уяўляўся для іх злачынцай, асабістым ворагам, а гарадскі люд без зямлі — галадранцамі, якія не вартыя нават добрага слова. Новыя тэрміны «сацыяліст» і «аратар» на вёсцы абазначалі тое самае, што антыхрыст. Фанатычная багамолка Піліпіха з Празнікаў, пачуўшы стрэлы карацеляў у Крынках ці Гарадку, біла паклоны ў бок царквы ў Востраве, палымяна хрысцілася ды горача маліла бога:

— Госпадзі, спасіцель наш адзіны, пан наш усясільны, калі, ну, калі ж ты ўрэшце забароніш гэтую свабоду і пакараеш злыдняў цацалістаў?!.

У сяле панаваў непахісны аўтарытэт бацюшкі і цара далей. У цэрквах і касцёлах пракліналі забойцаў, братам Голубам жадалі смажыцца на самым дне пекла і маліліся за ўпакой душы слаўнага «грамавержца ў гідру рэвалюцыі» палкоўніка Зубава.

З паперці і амвонаў зачытвалі зварот вышэйшага духавенства:

«...Захаваць і абараніць царскую ўладу памазаніка божага, не даць на папранне ворагам — сацыялістам і бунтарам, безупынна маліць бога, бо толькі цэрква і касцёл — месцы, дзе аб'яднаюцца бедныя і багатыя, пан і слуга, дзе ўсе знойдуць падтрымку...»

Калі жандармерыя прыехала ў Грыбоўшчыну забіраць Голуба з жонкай, людзі збегліся і глядзелі на арышт, як збягаліся калісьці, мабыць, не без страху, але і са зларадным здавальненнем, на аўтадафэ ў часы святой інквізіцыі. Старога Якуба і яго Настусю нават мала хто і пашкадаваў.

Хутка расправіліся і з «Крынкаўскай рэспублікай». Яе важакоў каго расстралялі, каго ў кайданах павезлі ў губернскую турму, каб адтуль выслаць этапам у халодную і далёкую Сібір.

За гэты час увішны Паўтарак увайшоў у сілу, і ні прыставы, ні жандармерыя, ні сотні гродзенскіх казакоў не маглі цяпер яму даць рады. Хітры бандыт адчуваў небяспеку, бы звер. Лясоў і балот на Гродзеншчыне тады хапала. Шайка выслізгавала ад пагоні і знікала ў гушчары ці крэкаці, каб потым з'явіцца ўжо там, дзе найменш яе чакалі.

Страшная здань бандыта вісела над халупамі, як злы дух. Марыся Русель станавіла на калені сваіх дачок, рана і ўвечары прымушала іх паўтараць за сабой малітву:

— Усемагутны божа, айцец любімы, які свайго сына не пашкадаваў паслаць на зямныя мэнкі, каб ратаваць нас, грэшных, і даў сілу Давіду пакараць Галіафа! Даруй ты ўжэ грахі нашыя, зрабі нарэшце гэтак, каб злыдзень Паўтарак свету не бачыў!.. Няхай паадсыхаюць у гэтаго нехрыста паганыя рукі, якімі нас мэнчыць, хай паадвальваюццо яго ногі, што па зямлі носяць!

Толькі малітвы не дапамагалі.

I людзі зносілі пакорна бандытам выкуп. Паілі гарэлкай. Не выпускалі з сяла дачок. А прызвычаенне да банды паступова стала гэтак закаранелым, што ў Грыбоўшчыне пра яе гаварылі між іншым, як у апісанай сцэне ля плота, калі сур'ёзны Галамбоўскі ўпамянуў пра шкляное вока настаўніка царкоўнапрыходскай школы.

Раздзел другі

1

У свой час вярнуліся з войска і браты Клімовічы.

Максім у арміі даслужыўся чына, яго адразу ўзялі ў гродзенскую жандармерыю. Толькі паслужыў у ёй нядоўга. Страляючы ў палкоўніка Зубава, старэйшы Голуб куляй зваліў на Саборнай плошчы і Максіма.

Пагараваўшы, стары Лаўрэн малодшаму Альяшу выбраў працавітую і ціхую нявесту і неўзабаве памёр.

Асірацелая Юзэфіна ўспомніла, кім была да замужжа, вывалакла з куфра іконку маці божай з Чэнстаховы і цэлыя дні па-польску малілася — прасіла бога дараваць ёй здраду. Яе ж Альяш ажаніўся, стаў гаспадарыць на сваім і братавым надзелах, а дзеці на вёсцы таксама і яго пачалі зваць дзядзькам.

Альяш гарэлкі не браў і ў рот, не цягнула яго і да людзей, чалавекам быў нелюдзімым. Толькі і дома карысці з яго многа не мелі. Дзяцей ён не любіў, з жонкай жыў кепска — яна сварылася з-за кніжак.

У салдатах Альяш служыў дзеншчыком у афіцэра і навучыўся чытаць, Цяпер ён кожную нядзелю заглядваў у царкоўныя фаліянты.

Альяш ведаў напэўна: брата Максіма загубілі гарадскія «аратары» і «бунтары». Усё новае, паводле Альяша, было параджэннем сатаны, д'ябла, і ўпартаму селяніну захацелася чорным сілам стаць папярок. Абмежаваны дзядзька старажытныя тэксты ўспрыняў слова ў слова, паверыў ім па-мужыцку — грунтоўна, раз і назаўсёды.

У бабак і сялян, што «святога пісання» чытаць не маглі, Альяш паступова пачаў выклікаць пашану, з-за чаго Юззфіну аж распірала ад гонару. Не даючы сказаць нявестцы і слова, старая стала сына падхвальваць. Неўзабаве нелюдзімы яе сын і стварыў славутую легенду, з якой і пачалася ўся яго дзейнасць як прарока.

Альяш стаў людзям апавядаць, што, калі ён пасвіў коней, раптам яго асляпіла незямное святло, на небе з'явілася багародзіца ды аб'явіла, што бог даручае яму пабудаваць на тым: пагорку, дзе яго маці нарадзіла, царкву.

Яшчэ багародзіца бытта сказала Альяшу, што тое месца будзе святым, а ён стане прарокам-цудатворцам.

Калі развіднела, на дрэве вісела іконка маці божай з Чэнстаховы. Альяш спалохаўся, іконку з гарачкі закапаў, але ў наступны дзень яна бытта зноў апынулася на той самай галіне.

Гэткія байкі тады былі надта распаўсюджаныя.

Страшаўскі Клемус на поўным сур'ёзе нам апавядаў — калі ён пасвіў валоў, раптам заныла ў яго спіна, засвярбелі ступакі. Праз хвіліну перад ім адкрылася зямля, і ў яме з агнём ён убачыў капец золата.

Не звяртаючы ўвагі на жар вуголляў, дзядзька пачаў выграбаць золата сабе ў прыпол, але яму ўсё здавалася мала. Ён дацягнуў да ракавога моманту — вяртаўся аднекуль чорт, праспяваў пеўнем, і багацце знікла.

— Во, сляды ад агню, бачыш?— паказаў ён мне свае закарэлыя рукі з белымі плямкамі, дзе прамяністымі зборачкамі нарасла маладая скура. — Эх, каб паспеў да таго, халернаго, пеўня золато тое вынесці наверх, хібо ж я такі цяпер быў бы, сынок?..

Мне і сёння дзядзьку шкода. Самаашуканства, мусіць, было такое моцнае, што і рукі ў чалавека пакрыліся пухірамі.

Яшчэ Клемус упарта і падрабязна расказваў, як перад ім з'явіўся пан Езус ды аб'явіў яго святым. Некалькі пакаленняў страшаўскіх дзяцей ведала на памяць, што сказаў Сцяпанаваму бацьку Хрыстос і дзе здарыўся цуд...

Як Клемусу яма з золатам і Хрыстос, так і поўнаму забабонаў Альяшу магла з'явіцца ў яго хваравітым уяўленні і маці божая. А мог ён усё выдумаць, але потым столькі разоў паўтараў хлусню, што і сам у яе паверыў. Так ці інакш, але страшаўцы дакладна памяталі, калі Альяш пачаў апавядаць сваю легенду, і смяяліся з яго, бы са старога Сцяпанавага бацькі.

Смяяліся людзі з грыбоўшчынца дарэмна.

Пахаваўшы маці, а разам і яе веру, якая яго пад-сцёбавала, Альяш рук не апусціў. На ўзгорку пад лесам Клімовіч і праўда пачаў капаць роў для падмурка ды вазіць туды камяні.

2

Дзіўна паводзяць сябе часамі людзі.

У перапоўненай зале варта кашлянуць ці пазяхнуць аднаму чалавеку, як пачынаюць кашляць і пазяхаць астатнія, — гэта ж не выдумка, што за мяжой дырэктары тэатраў нанімаюць спецыяльных рагатуноў, каб сваім смехам падахвочвалі ўсю залу.

З'яву такую вучоныя пазываюць «псіхалагічным рэхам».

...Неўзабаве навіна пра аб'яўленне Альяшу маці божай і аб яго рабоце перакінулася на вёскі суседнія ды памчала па іх тым самым тысячагалосым «псіхалагічным рэхам». Імчала ўжо перайначанай, з дапаўненнямі, вырастаючы ў легенду — бытта тады, як у далёкіх сёлах людзі размалёўвалі «геройскія» ўчынкі Паўтарака.

— От, дзіво!— казала ўсхваляваная цётка.— Глядзіш з вёскі — восім чалавек капае траншэю на падмурак, а зойдзеш на пагорак — усяго адзін! Адыдзіса да вёскі, павярні галаву назад — зноў налічыш восім!.. Мроіцца табе, ці што?.. Пералічу шчэ раз. Не, такі — восім!

— Святая сіла дапамагае!

— А што думаеш?.. Аж страх бярэ!..

I на ўзгорак аднойчы збегліся бабы з Нетупы, Гуран, Вострава і Ляшчыной. Прарок якраз паехаў па каменні. Яго пагорак быў удоўж і папярок перакапаны і завалены гарбылямі ды скрынямі з вапнай. Пад навесам матава блішчала слюда на іконцы маці божай з Чэнстаховы. Праваслаўны Альяш быў сынам каталічкі, і цётак абразок не здзівіў.

— Во, тая, што падказвае яму, як храм будаваць!— прашаптала цётка Піліпіха з Празнікаў.

— Ну! — пацвердзіла і старая Руселіха.— Праз яе Юзэфіна з таго свету з сынам гаворыць!

Цётка хвіліну набожна памаўчала, успамінаючы.

— Ах божа, божа, ці даўно, здаецца, яна тут Альяша раджала!.. Якраз жыты жалі, а я са сваімі была ў той унь лагчыне. Прыбягае Лаўрэн — падабрэлы ўвесь, вінаваты — і просіць: «Цётку Маруся, ідзеце да яе туды ў снапы, ужэ пачалосо, а я не ведаю, што рабіць!..» Прылятаю адным дыхам... А стогне, а енчыць!.. I цяпер якой пашаны дачакалася, у памагатарах на небе ў багародзіцы!..

Бабы пасталі на калені, пачалі маліцца.

Усе раптам уздрыганулі ад нечаканага віску Марысінай дачкі, Русялёвай Хрысціны:

— Ой, глядзеце, на небе зноў яна!..

— Дзе?.. Дзе-е?.. — пасля хвіліны напружанага маўчання з забабонным страхам, баючыся свайго малавер'я, баючыся самі сабе прызнацца, што нічога не бачаць, зашапталі бабкі.

Гляньце, дыхт ля хмаркі!.. Унь, кучаравай той!

— У ядвабнай ша-аце і ў залатой каро-оне, са сваім дзіцяткам на руках, ах, бо-ожа!..— ледзь не вар'яцела ад шчасця цётка Піліпіха.

— Шчэ і ўсміхаецца да нас, родная!.. Няўжо не бачыце?!. Глядзіце ж!..— паказала ўжо трэцяя бабка, ды так шчыра, бытта хапала цуд за ногі.— Такая самюткая, як на Альяшовай іконцы, са шрамамі на лічыку!

— Ох, і я ўгледзела!.. Бы з-за тума-ану таго, дальбо, паказаласо!..

Русялёва Хрысціна расчулена ад радасці ўспляснула рукамі:

— Ах, заступніца ты нашая!.. Дзякуй табе, што ашчаслівіла нас, грэшных і бедных гаротніц! Цяпер выслухай ты сірот сваіх і памілуй!

Сотні здранцвелых ад цуда вясковых жанчын, якія пакаленнямі чакалі збавення, загіпнатызавана пацягнулі ў неба рукі, пазадзіралі галовы.

— Зрабі нам... Спусці на нас... Дыхні ў раны нашы, каб пазажывалі яны... Ах, якая я шчаслівая, ах, як мне до-обро, што цябе ўбачыла! — спяшаючыся, што вось-вось не стане цуда, а яна мае яшчэ столькі сказаць, крычала Піліпіха.

Далей цётка не вытрывала і расплакалася. Затое Русялёва Хрысціна перадыхнула, і з вуснаў таленавітай гаварухі паліліся словы:

— Пакутніца ты нашая, дзева Марыя! Падзякуй госпаду богу за любоў святую да нас і сына адзінароднаго, катораго паслаў ён нам на збавенне грахоў нашых!

Хрысціна бухнула лбом у пясок, а за ёй адбілі паклон і астатнія.

— Маці божая, якая ў мэнках раджала, у цярпеннях выкарміла і на крыж Галгофскі праводзіла дзіцятко сваё адзінае, ахіні нас хмарай нябеснай, прымі нас у лік дзяцей сваіх ясных, вазьмі пад сваю апеку маладыя і старыя сэрцы нашыя і спашлі на нас сілу і шчасце духа тваго святаго, каб мы маглі справамі сваімі ўсцешыць сына тваго адзінароднаго, збавіцеля нашаго любімаго!

Хрысціна набрала паветра і загаварыла да неба зноў:

— Сваімі божымі далонькамі, што датыкаліся ранаў сынавых, блаславі — і дзетак нашых, і ўнукаў і праўнукаў, і мужыкоў, добрых і няўдалых, і суседзяў, любых і пастылых, і чужых, і сваякоў, ды тых грэшнікаў па ўсяму аблічы зямному, хто яшчэ не ведае волі божай, бо, павер, кожная душа хоча ратунку!..

— Скажы там госпаду,— цягнула яна ў экстазе,— няхай і ён пройдзе каля нас ціхімі крокамі, пачуе малітвы нашы гарачыя, і асвеціць нас прамяністым святлом сваго твару незямного, ды сагрэе чарадзейнай святасцю сваёю, а мы будзем удзячныя і служыцімем — усе служыцімем яму верна, покуль смяротны пот не залье нашыя скроні, не ўскалане нас прадсмяротная ікаўка, а кроў не застыне ў жылах, ды не пагаснуць нашыя вочы і дыханні, амін!

— Амін!— як адзін чалавек, выдыхнуў натоўп енк. Баязлівае маўчанне абарвалася. Людзі раптоўна заварушыліся, пачуўся плач і адчайны крык:

— Мацер свята-ая!.. Ма-ацер божая!..

— То дайце ж мне даслухаць, яна гаворыць штось! — дамагалася Руселіха.

— А я толькі бачу, але нічагутко не чую!

— I я...

— Дзе, цётко Піліпіхо, пакажэ-эце вы ж!..

— Я ўсю жызню маліласа, і бог мяне ўважыў!.. Я ўсё маліла, нрасіла бога, і ён паслухаўсо...

—...Кажу — гаворыць нам, бабы!

— Хто, што гаворыць, куды глядзець?!. Баба Насця, дзе тое вы бачыце?!

Нечы прарэзлівы дыскант заглушыў усіх:

— Змоўкнемо, бабы, змоўкніце, маладыя, ша-а! Хіба можно гэто кожнаму слухаць?.. Адной Хрысціне дано чуць голас багародзіцы, хай адная і ўслухаецца!

На ўзгорку адразу запанавала мёртвая цішыня.

— Слухай, Хрысціна. Слухай добро і нам усё перасказвай!

Руселіха з той жа ўзнёслай ад радасці ўсмешкай, з блуднымі ад узбуджанасці вачыма, утаропленымі ў неба, з нездаровымі — чырвона-белымі — плямамі на твары, пачала скарагаворкай ды з паўзамі ўпэўнена перадаваць:

—О! спасіцельніца гаворыць, бытто ўласць... Што ўладу бог даручае на зямле... Нашаму Альяшку, Лаўрэнаваму сыну, і аб'яўляе яго божым чалавекам!

— Ах-х!..— зноў выдыхнуў натоўп.

— Выходзіць, гэто — праўда?! — пачуўся прыглушаны ад жаху і здзіўлены голас.

— Яму такі!..— падхапілі адразу некалькі ўражаных бабак.

— Мелі рэхт тыя, што гаварылі!

— Ціхо, бабы, не перашкаджаймо ёй! — перакрыў усе галасы дыскант.

I святыя словы Хрысціна нерадавала далей:

—...Што Альяш у госпада тут — намеснік!.. Пабудуе... божы храм!.. I не адзін!.. Тры!.. Наказвае, каб Альяша мы слухаліса, бо чалавек гэны прывядзе нас да царства нябеснаго!

Натоўп застагнаў, заварушыўся.

— Будзем мы яго слухаць, царыца нябесная, мілая ты заступніца нашая, ва ўсім будземо слухаць!.. I споўнімо волю яго, што б ні пажадаў!.. А скажы госпаду богу і яго сынаві, што мы не пашкадуемо ні сябе, ні жывата, ні каня, ні вала сваго, ні дзетак сваіх, ні мужыкоў, каб...

З-за хвойнічку выплыла лянівае воблака пылу — Альяш вёз каменне.

— А-ей, бабы, дальбо, мусі, нехрыст Паўтарак са сваёй шайкай валіць! — першай прачнулася з масавага псіхозу і ўстрывожана абарвала Хрысціну Аўхімюкова Гандзя.

Секунду аслупянелыя ўсе маўчалі — прачыналіся і астатнія. Тады немым голасам віскнулі дзяўчаты.

— Ратуйса хто як можа!.. Хутчэй бяжэмо да мужыкоў!..

I бабы, якія гэтак добра ўладкаваліся сабе на пагорку, падабраўшы спадніцы, ламанулі ў вёску.

3

З таго дня, калі жанчыны на свае ўласныя вочы ўбачылі на ўзгорку маці божую і пават гутарылі з ёю, яны пачалі дапамагаць Альяшу варочаць каменні і капаць зямлю. Руселіха, Хрысціна, Пятрук Майсакоў з Грыбоўшчыны, Піліпіха з белавежскай вёскі Празнікі ды яшчэ пару чалавек нават пакідалі свае сем'і, зракліся гаспадарак і пабрылі па вёсках збіраць на царкву грошы.

Альяш нечакана аб'явіў, што шукае купцоў на свае поле і балота. Жонка і падлеткі-дзеці запратэставалі, нават узбунтаваліся, але бацька дзяцей адлупцаваў да сінякоў, а жонку так ударыў кулаком па галаве, што жалезны грэбень на патыліцы ўвагнаў ёй пад скуру, кабеціна аблілася крывёю і самлела.

Пакінуўшы сабе з дзевяці дзесяцін толькі адну, Альяш зямлю прадаў, вытаргаваныя грошы паклаў у агульную касу і туды яшчэ дабавіў усе 5000 рублёў, якія засталіся ад брата Максіма. Затым на ўсю суму накупіў цэглы, вапны, наняў рабочых, і тыя неўзабаве заклалі фундамент, пабудавалі сцены.

У царкве самае працаёмкае — афармленне будынка ды яго верх з купаламі. На гэта патрэбна было грошай шмат. Зборшчыкі вярталіся ні з чым — у далёкіх вёсках Альяш аўтарытэта яшчэ не меў, там хапала сваіх баламутаў.

I гаспадарку звёў, і братаў капітал растраціў, і царквы не пабудаваў!— пачалі пасмейвацца з яго вяскоўцы.

— З торбай па свеце пойдзе!

— Нават яго матка боска цяпер не ўратуе! Альяшу і на самай справе трэба было нешта прыдумаць.

Сярод багамолаў рускай імперыі побач з Распуціным «грымеў» тады протаіерэй Андрэеўскага сабора — цудатворац Іаан Кранштацкі. Цяпер усе мы ведаем, што гэта быў агалцелы манархіст, а разам з Пурышкевічам — душа чарнасоценнага «Саюза Міхаіла Архангела», аднак цудатворац яшчэ меў і та-лент ачароўваць слухачоў пропаведдзю, валодаў таямніцай гіпнозу, а для дзядоў нашых — быў богам. Тысячы людзей валілі да Іаана Крашнтацкага, каб набрацца сілы ў змаганні з нядоляй.

Дзядзька Клімовіч задумаў таксама схадзіць да протаіерэя за дапамогай. Багамолы яго падтрымалі.

— Не можа быць, каб ты вярнуўсо адтуль без нічого!— запэўніла Хрысціна.

Раздзел трэці

1

Пакасілі ўжо балота. Альяш узваліў на плечы мяшок з харчамі, і Руселіха, Піліпіха, Майсак з іншымі багамоламі праводзілі яго да гродзенскага вакзала.

Адмахаўшы пешшу паўсотні вёрст, сяляне на другі дзень раніцой апынуліся каля горада і селі над Нёманам снедаць.

Для губернскага горада пачыналася якраз пара канікул. На нёманскае люстра вады выплывалі першыя байдаркі. На берагах маячылі з вудамі рыбакі.

Грыбоўшчынцы, калі хадзілі да рэчкі, у лес ці на поле, то не бескарысна, а — па грыбы, ягады, шчаўе ці траву. Таму цяпер яны не маглі ні хвіліны спакойна сядзець.

Паказаўшы на байдарку, Майсак хмыкнуў:

— Хэ!.. У такую шкарлупу — ні сена пакладзі, ні мяшок бульбы ўкінь!

— Для распусты гэто!— згадзіўся з ім Клімовіч.— Пазалазяць у іх ды грэюць трыбухі і льшды!.. Цьфу, як гадко!..

— I я кажу!.. Або унь рыбу вудзяць. Ну якая ім карысць з гэткай работы?!. Як ужэ лавіць, то так, як ловяць у студзянскіх сажалках — кломляй або сеткай, а то стаяць невядома колькі слупам, пакуль павісне што на гэту пугу! I не абрыдне ім!..

— Бо нічого іншаго, Майсак, не маюць да работы!.. От, дурнота ўсё і разбэшчанасць!

Рэшткі хлеба людзі паклалі ў торбу, і ўся кампанія пакрочыла на вакзал. Горад яшчэ спаў. Цяпер абураліся бабы.

— Сонца ўзнялося, а яны ўсё яшчэ ў пасцелях вы-лежваюцца! — дзівілася Піліпіха.

— У нас спіна паспее задубянець да гэтай пары, так наробішса! — дадала суседка.

— Бо жывуць чужымі мазалямі і выядаюць усё смачнейшае, што ты выгадуеш ці заробіш!— растлумачыў Майсак.

— Ох і жуву-уць!— падхапіла Хрысціна.— Гэто ж яны булкай і цукрам кожны дзень ласуюццо, а ты купіш якого кухана ў нядзелю, то не ведаеш як дома дзяліць!

— Адрыгнецца ім ўсё гэто!

Піліпіху, якая праслужыла ў паноў не адзін год, расчулілі ўспаміны:

— Бабы, каб вы адно пабачылі, дальбо, сабакі ў іх ядуць смачней, чым нашыя дзеці!.. У маіх быў кабель, то не кожную каўбасу ёў!.. I ў аддзельным пакоі жыў!..

— У хаці?! — дзівілася Хрысціна.

— Дальбог!

Альяш не вытрываў:

— Не ведала? У іх нават нужнікі ў пакоях! А паедзем, бывало, на манебры і мой «ваша благародзя» бярэ з сабой луджаны гаршчочак. Такі — з ручкай! Ноччу, падло, лянуецца выйсці на двор, раніцой яму бяры гэто і вынось, цьфу!

— Ліхо іх ведае, як панскія насы і церпяць! — здзізілася, Хрысціна і аб'явіла з гонарам: — Свайго Жучка я нават і ў сені не ўпускаю. А дзеці ў мяне змалку прывучаныя бегаць у прыстаўку!

— Праўда, бабы, не ўсе добро маюць так, беднякі е і тут! — сказала трэцяя цётка.— Аднаго спыталі: «Дзе жывеш?» — «Пад лодкай ля ракі!» — «А дзе жыве твой брат?» — «У мяне на кватэры. Скразнячок абоім галаву асвяжае, і купанка пад бокам!»

Памаўчалі. Ім насустрач важна крочыў чыноўнік — пан пад гальштукам, са стаячым накрахмаленым каўнерыкам, з бліскучымі шчыблетамі.

— А надуўсо, чысто бусел на нашым выгане! — паказала на яго Руселіха. — Божа, як сумно, мусі, быць такому чалавеку!.. Ні табе пасмейса, бы іншыя людзі, ні ты сядзь сабе на траву, не падзівіса на сонцо, не ўлезь у што-небудзь!.. I як ён зможа рабіць цэлы дзень у гэтакім адзенні!..

Клімовіч таксама паглядзеў з абурэннем на выфранчаных гараджан:

— Робяць яны? Як бы не так!.. У іх свято кожны дзень! Або кніжачкі ў цянёчку чытаюць, або збяруццо і палітыкуюць!..

Альяш перажываў за брата. I Максім хадзіў вось па гэтых самых вуліцах! Крочыў па іх і ў свой апошні дзень... Ён спадзяваўся атрымаць вахмістра па службе і з удзячнасці госпаду богу за павышэнне намерваўся пабудаваць у Востраве на могілках каплічку. Так і не ажаніўся, усё збіраў грошы...

2

Грыбоўшчынцы апынуліся на пероне.

Замрузаныя змазчыкі рыхтавалі ў дарогу паравоз — абстуквалі яго малаткамі, дакручвалі гайкі, залівалі масла ў хадавыя вузлы.

Ля буфета з брызентавым навесам тоўпіліся пасажыры першага і другога класа — элегантныя вайсковыя з шаблямі пры баку, свяшчэннікі і прыказчыкі з сакваяжамі ды ўзбуджаныя і рухавыя яўрэі, якія заўсёды кудысьці спяшаліся.

З аранжавым шнурком ад нагана, важна, бы генерал на пастаменце, сярод перона тырчаў гарадавы, выглядаў сабе які-небудзь занятак ды падкручваў чорныя вусы.

Маладая яўрэйка насіла скрыначку з дарожнымі пакетамі, а вакол яе бутэлек і фруктаў увіваліся восы. Памаляваныя вусны латочніцы яшчэ больш адцянялі белае цела дзяўчыны, а яе прыгажосць напамінала буйную кветку ў цяпліцы, якую мог пашкодзіць першы вецер.

У лужыне паміж рэльсаў блішчалі, пераліваліся перламутрам тлустыя плямы машыннага масла, моклі акуркі і шкарлупа ад яек.

Спалоханыя жанчыны глядзелі на ўсё гэта з насцярожа-най цікавасцю.

— Смярдзіць як нафтай!.. — зморшчылася Руселіха.

— Ля, ён і праўда — увесь з жалеза!— дзівілася з паравоза яе сяброўка. — Паглядзеце, а дым і зверху, і знізу валіць клубамі!.. Страшыдло якое, фу!..

— Альяш, а як ён едзе?— дапытвалася Хрысціна.

— У той пузатай бочцы ўстаўлены вялікі кацёл. У ім грэюць ваду, каб кіпела! Унь тым чорным камнем грэюць! Пара з катла б'е, хлешча па калёсах і штурхае вагоны!

— А-а!..— здзівіліся яны хорам ад таго, як проста створана пачвара і адразу страцілі да яе цікавасць.

— Каб што добрае прыдумалі, а — гэто, чортавы фокусы! — уставіў Майсак.

— Не бог яго стварыў! Людзям зрабіць яго падказаў антыхрыст! — зноў загаварыў Альяш.— Цяпер ад іх уздоўж чыгуначнага палатна ўсе вёскі, лясы пагарэлі!.. Нават трава не расце, каровы перасталі даіцца!

— Бачыш, якая бяда на народ! — уздыхнула бабка Піліпіха. — Шчэ паморак і да нас дойдзе!

— А чаму свіней пакасіло так у нашай вёсцы? Усё ад гэтых фігляў! Чыноўнікі дапалі да грошай і, думаеш, храмы за іх будуюць?.. Калі пакроўскі сабор у Гродне пачалі, а унь — у рыштаванні стаіць і шчэ стаіціме колькі!.. Іхнія выдумкі давядуць, што шылам хлеб есцімем! Трэ было пешшу дабірацца да Кранштата, ды не паспею вярнуцца да жніва!

— Далёко, Альяшку! — паспачувала яму Піліпіха.— Ты ўжэ пацярпі на гэтым смярдзючым д'ябле, памолішса там за нас, а мы памятаць усе будзем, як стараешса для вобчаства!

Латочніца паднесла пакет з бутэлькай:

Купіце, пане, у дарогу ліманады!

Альяш зыркнуў на яе спадылба:

— Памый свае лупы ў той унь лужыне пстрычка!

— Адва-ажны ты! — палесцілі яму ўдзячныя бабы, калі латочніца адышла.— Каб толькі прыставу не паскардзіласа!

— А чаго яна лезе?!.— больш за ўсіх абуралася Хрысціна. — Трэба ж так вымазацца, цьфу!.. Нават за дзесяць рублёў не паднесла б такой агіды да сваго рота!

— Падумаць толькі, з голымі рукамі да мужыкоў павылазілі! — падтрымала яе Піліпіха.— Шчэ адно засталосо калені агаліць! Бога не баяцца, распутніцы!.. Дзіво, што пажары і паморкі кругом — як гэты свет зусім не разваліцца!

— А нашыя папы, глянь?! — дадаў Альяш.— Хай ужэ афіцарня, свістуны гэтыя, выядаюць прысмакі, але і яны вытрываць не могуць, каб не распіваць сваіх чаёў і піваў! А дома ў цянёчку, думаеш, святое пісанне чытаюць? Кніжачкі любоўныя! Цьфу!..

— I праўда,— згадзіўся Майсак.— Здаецца, паводзілі б сябе, як належыць пастырам — дастойно і прызваіто, — дык не! Бо грошай маюць без ліку, не ведаюць, куды падзяваць!

Нейкі час усе маўчалі.

Альяш успомніў разварочаны ўзгорак за Грыбоўшчынай, разварушаных багамолаў, братавы грошы, якія страціў, а да мэты было ўсё далёка, і з неспакоем падумаў пра таямнічы Кранштат. А калі і там яму не дапамогуць, што тады рабіць, куды падацца, у каго дапамогі прасіць?..

Вяртацца без нічога ён не меў права.

— То ўзяў бы ў дарогу бутэльку пітва якога-небудзь, грошай табе мы ж сабралі! — параіла Хрысціна.— Наесціса булкі з ліманадай, і больш я нічого не хацела б!..

— Бо ты целу даеш браць верх над душой! А ў мяне бог е, таму я над целам стаю!.. I трымаю яго так, як сказано ў паслані апостала Паўла — чалавек павінен есці мало і толькі тое, што ваздзелае сваімі рукамі.

Дзяжурны пазваніў на пасадку.

З жудаснай няўпэўненасцю ў тое, што чакала ў далёкім Кранштаце, з адчуваннем азарту ад рызыкі — вернецца пераможцам у сяло ці з пустымі рукамі — дзядзька падняў мяшок і накіраваўся да цягніка. Цёткі, бегучы за ім трухтам, лісліва ўпрошвалі:

— Умалі, умалі ты ўжэ, Альяшку, таго цудатворца Іаана, каб ён закінуў слоўцо перад госпадам богам — хай прыйдзе нарэшце пагібель на Паўтарака!

— Дальбо, праўда! Як мы там ні саграшылі за тых Голубаў, за прыпадачную маладзіцу, але хай ужэ злітуецца, хай адменіць кару!

— Сам ты ведаеш, скупілі мы даўно свае віны! Хопіць аж занадто тае мэнкі!

Дзядзька хмыкнуў, шпурнуў мяшок у тамбур і, бытта не сваімі нагамі, палез у вагон.

— Ну, то я паехаў! — пачулі яны толькі з тамбура.

3

Кранштацкаму цудатворцу тады было ўжо амаль восемдзесят. Час, калі бласлаўляючы налева і направа рукой, раз'язджаў ён па гарадах і весях Расіі, а коннікі — прабівалі яму калідор цераз незлічоны натоўп, незваротна прайшоў.

Зараз гэта быў знямоглы стары — азызлы і поўны, бы калода. Дзень і ноч Іаан маліўся, хадакоў прымаў зрэдку, ды і то толькі — самых настырных. У такіх выпадках бедных з багатымі гуртам заводзілі ў невялічкую залу, дзе пачыналася агульная гутарка.

Дабіўся, каб трапіць на прыём, і Альяш.

— Царкву будую, святы ойча! — аб'явіў ён, калі пасля нейкага генерала дайшла да яго чарга. — Прадаў сваю зямлю восем дзесяцін... Ды братавых грошай было... I будую во...

Протаіерэй не паверыў сваім вушам.

— Свой надзел прадаў?!

— Так. У Гродзенскай губерні, на граніцы з Польскім Царствам, айцец Іаан, — пачціва ўдакладніў памочнік.

Хвіліну панавала прыемнае маўчанне.

— Чуеце?!— узрадаваўся Іаан.— Чалавек не па шчасце сваім дочкам ехаў сюды, як гэты генерал! I не моліць, каб сусед яго згарэў, бы маліла тая памешчыца!.. Не сабе здароўя і выгоды просіць, як многія з вас тут плакаліся перада мной, а — пра ратаванне людскіх душ думае!..

Цудатворац абвёў прысутных пераможна вачыма— бытта людзей, ад якіх чакаў толькі нядобрага.

— Не-е, у нас ніколі не было і ніколі не будзе месца грахаводнаму вальнадумству!.. Расія такі ачысціцца ад мякіны — розных сацыялістаў-бязбожнікаў ды анархістаў-вар'ятаў і не пагразне ў бездані распусты, у твані ганьбы!.. Чым мы былі б без цара?! Праз такіх во людзей тысячагадовая Расійская імперыя стане яшчэ благадзенстваваць!.. Ну, ну, выкладвай усё, слухаю цябе, сын мой!

Альяш меўся яшчэ сказаць, як не хапіла ў яго грошай, як выбіўся з сілы і ўжо страціў надзею, бо пачалі смяяцца мужыкі, як апанавала яго сумненне. Але прысутныя ў зале глядзелі на селяніна з такой пашанай, а вочы старога з гладка прычасанымі валасамі на рыхлым ілбе так добразычліва і цёпла глядзелі, што дзядзька Альяш раптам адчуў, як яго напаўняе якаясць дужасць і моц.

Шчыра ўсхваляваны протаіерэй дарэмна чакаў, каб барадаты беларус сказаў што-небудзь яшчэ, каб паслухалі прысутныя.

— Нават землю прадаў?!— прыглядаўся Іаан да грыбоўшчынца з нехаванай зайздрасцю. — Гэтая ахвяра, мужык, пахвальная, за табой по-ойдуць, ох, як пойдуць! — паківаў ён галавой не то ад захаплення, не то ад зайздрасці і з патэтыкай закрычаў: — Рускі чалавек, хто навучыў цябе непакорнасці і бяздумным мяцяжам?! Аднак, — невычэрпная крыніца таленту народнага! Гасподзь бог неўзабаве адкрые ўсім вочы, як адкрыў гэтаму чалавеку!..

Прысутныя лісліва і з зайздрасцю паківалі галовамі. Цудатворац на хвіліну задумаўся.

— Толькі ведай, чалавеча, шлях твой будзе не ружамі высланы! Стане ён цярністым і горкім!— загаварыў ён зноў.— Не спадабаешся ты сваім бацюшкам! Ох, не спадабаешся, станеш ім папярок горла!.. Аднак ты, мужык, не звяртай увагі на іх, усім сэрцам трымайся бога, любві к цару і рабі, прадаўжай сваё!

Альяш рос ва ўласных вачах.

Протаіерэй хацеў сказаць пра папоў яшчэ нешта, але асцерагаўся, каб не прычапілася кансісторыя.

— Не здавайся, сыне мой! Упарта ідзі, і ідзі па вызначанаму табе божым духам шляху! Усё рабі так, як падказвае табе сумленнае сэрца праваслаўнага чалавека, спазнаеш тады шчасце перамогі і блажэнны будзеш, сын мой, як блажэнны думкі твае і дзеянні, а ўсе твае зайздроснікі развеюцца, як разлятаецца нікчэмны попел ад подыху ветра!

Старац перахрысціў пілігрыма, нечакана яшчэ і пакланіўся, а за цудатворцам грыбоўшчынскаму дзядзьку паспешліва пакланіліся ўсе, хто знаходзіўся ў зале.

— Да ўсяліць гасподзь бог сілу ў цябе для тваёй пачэснай справы і падтрымае ўсемагутнай сваёй дзясніцай ды захавае тваё здароўе да глыбокай старасці, амін!

— Амін! — з пашанай хорам прашапталі пасаром-леныя хадакі.

I протаіерэй пачаў слухаць другога барадача — чалавека з Паволжа, які ўжо скардзіўся, што на свіней напаў паморак і ніхто не можа даць рады — ні малітвы, ні ветэрынары.

Альяш прынёс Іаану ў ахвяру некалькі рублёў. У канцылярыі протаіерэя грошы прынялі і выдалі Альяшу па ўсёй форме квіток — на гербавай паперы з царкоўнымі знакамі, з каляровым малюнкам Андрэеўскага сабора.

З гэтым бласлаўленнем і квітком дзядзька і адправіўся дадому.

Раздзел чацвёрты

1

А ў Грыбоўшчыне за гэты час адбылася драма.

У вёсцы жылі тры браты Аўхімюкі. Тыя самыя, якіх яшчэ пастушкамі цягаў на спіне Паўтарак, каб паказаць сваю сілу. Старэйшы з іх, Іван, служыў у войску, але захварэў на сухоты, і яго датэрмінова адправілі дамоў. Базыль і Валодзька заставаліся на гаспадарцы.

Сядзеў сабе аднойчы Іван на лавачцы перад хатай ды грэўся на сонцы, а яго браты пад акапам пілавалі на зіму дровы. Аднекуль узяўся п'яны Паўтарак. Бандыт хапіў хворага за галаву, пачаў гнуць Івану курну і бубніць:

— Ага... тваю маць, ездзіў па мне калісь на выгане, прызнавайса?!

Падскочыў на падмогу самы малодшы брат, Валодзька. Бандыт піхнуў яго локцем, I Валодзыса апыніўся аж у крапіве пад плотам.

— Прызнавайса, ездзіў?!.

Іван пачаў вырывацца, потым прасіць:

— Не збыткуй, мы ж дзяцьмі тады былі, што ты ўздумаў!

Паўтарак разлютаваў.

— Не падабаецца?.. Цурык!.. Зара шчэ не так зраблю! Я табе голаў у с... запіхну!

Валодзька зноў наляцеў на яго пеўнем, але зрабіць нічога так і не змог.

З жахам убачыўшы, што Іван ужо пасінеў і з рота ў яго пацякла кроў, Базыль шмыгнуў у хату, выхапіў з шафы дубальтоўку і праткнуў ствалом шыбіну.

— Ну, нягоднік, маліса! Амба табе!

Паўтарак павярнуў галаву, папярэдзіў:

— Кінь забаўляцца гэтым!

— Даўно-о я чакаў такого моманту!— узвёў Базыль куркі. — Бэбахі зара вы-ыпушчу!

Паўтарак схапіў паўпол Івана з Валодзькам:

— Страляй цяпер, ну!

— А-а, маладзец супроць авец, хаваешса за іх, збаяўсо, падло?!

— Хто, я-а?!

Бандыт братоў адпусціў.

Хлопцы разбегліся, а Паўтарак усім сваім анамалічным корпусам павярнуўся да акна, яшчэ нават узяўся ў бокі.

— Ну, паглядзім, які ты адважны! — прабубніў скрозь нерухомыя вусны.

Базыль і бабахнуў бандыту ў жывот адразу двума зарадамі.

Ахутаны белым дымком, Паўтарак прастагнаў:

— М-м, ты гэ-этак?..

Задыхаючыся ад болю падтрымліваючы акрываўленымі пальцамі вантробу, бандыт палез у хату.

— Я ўсё ваша гляздо-о спляжу! — шчэрыў ён пакрытыя ружовай пенкай зубы.— Усіх я вас зара!.. Цурык!.. Угробіць Паўтарака хочаце?

Прыкметна слабеючы, ён хрыпеў з бяздумнай лютасцю:

— Ні так лё-огко Паўтарака... Шчэ не нарадзіўсо такі герой, каб мяне... Я зара... Цурык!..

— Капут!— уздыхнуў Базыль.

У брамцы з'явіўся Вілі. Браты скочылі ў хату, падперлі дзверы дручком.

— Не страляйце, Аўхімюкі, ваша ўзяла! — кінуў братам сакольскі немец. Ён падышоў да цела, нагнуўся над мёртвым ужо галаваром і пляснуў яго па твары: — Гэта табе за тое, што так па-дурному папаўся. А цяпер давай развітаемся!..

Вілі нагнуўся, пацалаваў сябра ў вусны і пайшоў да брамкі, дзе яго чакала шайка.

2

Яшчэ ў той самы дзень Аўхімюкоў забралі на ўчастак у Крынкі, а ўсю акругу апанавала радасць.

Не помнячы сябе ад шчасця, багамолкі бегалі ад хаты да хаты і цвярдзілі:

— Ага, чулі? Усявышні паслухаўсо просьбы Альяша, выбавіў нас ад бяды!

— Звёў са свету гэтаго смока!

— То — знак божы!..

— Е-такі гасподзь на свеце, е-е, што б хто ні казаў!

— Дараваў нам грахі, ласку праявіў!

— Расчыніў гасподзь дарогу свайму чалавеку!

— Калі ўсявышні хоча, то яўляе цуд і зло пераўтвараецца ў дабро!

— Якое шчасце, што сярод нас божы выбраннік жыве!..

— Пабачыце, як цяпер нам добро пад яго апекай будзе. Так адно калісь бывало, калі святыя вадзіліса, жылі разам з простым народам!

— Гарадскія брахалі, бытто ўсё гэто — мана! Ткнуць бы іх цяпер носам!

— Ой, каб цяпер людзі хоць добро спаткалі Альяша з таго Кранштату!

— Мы ўсе на станцыю хльшем!

Піліпіха, Руселіха, Майсак пабралі ў Востраве царкоўныя харугвы, склікалі баб, мужыкоў, і натоўп адправіўся ў Гродна спатыкаць святога чалавека, што ўратаваў вёску ад пачвары. Людзі чакалі Альяша на вакзале трое сутак, а тады з песнямі ды малітвамі павялі яго ў Грыбоўшчыну.

3

Вестка пра тое, што Іаан Кранштацкі прызнаў гры-боўшчынскага прарока, абляцела неўзабаве вёскі. Багамолы здалёк прыходзілі і прыязджалі да Альяша, каб паўзірацца ўласнымі вачыма на «святую паперу» са знакамі самога цудатворца.

Людзі ў момант стварылі легенду.

— Пагаварыў Іаан цудатворац з нашым Альяшом, распытаў пра ўсё, пакланіўсо яму нізко, блаславіў на будаўніцтво храма дый аб'яўляе:

— Покуль мы тут з табой так файно гаварылі, Паўтарак у Грыбоўшчыне ўжэ і дух спуеціў, супакойса, Ілья!.. I не гневайса, але грошай ад цябе не прыму. Бо жыву я на вадзе і хлебе, многа не патрабую, нашто мне гэты завал? Як выйдзеш за Кранштат, так і аддай іх першаму чалавеку, каго напаткаеш!

Альяш гэтак і зрабіў. Трапіў яму салдат рыхтык. Хлапец надта ўзрадаваўся:

— Прыдаліса твае рублі, ойча, шчэ як прыдаліса!.. Гэто ж я растрату ў казне ўчыніў і тапіцца ў Фінскі заліў ішоў ужэ!..

Неўзабаве Іаан памёр. Багатыя на выдумку сяляне і гэтую падзею звязалі з Альяшом. Паліцэйскія чыны прыступілі якраз складваць пералік Іаанавай спадчыны, перапісвалі ўсе яго параходы, карэты, шубы, залатыя крыжы, сярэбраныя рэчы і тоўстыя пачкі асігнацый, а па вёсках пайшла гуляць казка.

Цудатворац на бяседзе ў Кранштаце Альяшу прызнаўся:

— Ілья, хутка, чую, усявышні мяне забярэ да сябе. На грэшнай зямлі месцо зоймеш ты, дарогу табе я аслабаніў. Ідзі і ўластвуй, дапамагай бедным людзям, змагайся з чортам, а на мае хаўтуры бог пакліча цябе з Гродна!

— I рыхтанькі так было! Памёр ён. Людзі так файно нясуць цудатворца на могілкі, і на труне ляжыць ад царскага двара крыж з белых кветак. Урачысто так сабе яны ідуць па тым Пецярбургу праз Красную плошчадзь, а за імі ўвесь народ валіць. I цар дэўсае за труной ды слёзы хусцінкай выцірае, і сама царыца з сынам, і генералы з архірэямі, а па баках войско выстраілісо і драгуны! Уздумаласо камусь задраць на небо галаву, аж там — зорка рухаецца за імі ў белы дзень!.. Нават сам імператар з імператрыцай адразу здагадаліса, хто гэто, і пакланіліса ёй!..

4

Ішоў год за годам.

Альяшова жонка падарвалася на рабоце і памерла. Сын пасварыўся з ім, пайшоў добраахвотнікам на фронт,

Дочкі павыходзілі замуж і адракліся ад бацькі...

А дзядзька рабіў сваё. Нават у часы сусветнай бойні раз'язджаў па імперыі са скарбонкай.

Грамадзянская вайна сабраныя Альяшом рублі абясцэніла.

Між Грыбоўшчынай і Савецкай Расіяй пралягла граніца.

Аднекуль прыплёўся састарэлы Голуб. Ён, перабіваючыся жабрацтвам, нікога не пазнаючы, хадзіў па палях і ставіў крыжы на безымянных магілах, а нястомны Альяш пачаў зноў з нічога. Яго сябры — Майсакоў Пятрук і Давідзюкоў Аляксандар — адправіліся ў Канаду на лясныя работы і праз два гады прывезлі на царкву крыху долараў...

I вось за сабраныя такім чынам сродкі ў 1926 годзе Альяш Клімовіч, хоць застаўся без зямлі і сям'і, але «храм» такі пабудаваў. Выйшла звычайная, пабеленая вапнай цэркаўка, што белым яечкам цяпер прыгажэла на ўзгорку і здалёк кідалася ўсім у вочы, калі хто ехаў у Крынкі.

Будавалі самавукі-дойліды — людзі з бліжэйшых вёсак, без ніякіх, вядома, чарцяжоў, таму, калі глядзець на яе зблізку аб сіметрыі і лёгкасці прапорцый гаварыць не прыходзілася, затое ў вастраверхіх і тонкіх купалах нават і прафану кідаліся ў вочы элементы касцёльнай готыкі. Альяш гаварыў, што ў сне часта з'яўлялася маці і наказвала будаваць так, а не іначай.

Менавіта вакол гэтай будыніны бушавалі потым такія страсці.

ЧАСТКА ПЕРШАЯ

Раздзел першы

1

Успрыняцце грыбоўшчынскага дзіва для мяне ішло праз падзеі ў сям'і.

У нашай хаце жыла бацькава сястра, цётка Хімка. Летам 1915 года Гродзеншчыну займалі кайзераўскія войскі. Цётка, уцякаючы ад немцаў, разам з усімі страінаўцамі адправілася ў Казань. Калі ж наступіў час вяртання, дачку з сынам яна пакінула ў сваякоў і вярнулася ў вёску адна.

Перабіваючыся ў Страшаве на адной крапіве і лебядзе, жанчына збіралася дзяцей забраць потым, калі ўзніме разваленую вайной халупку, завядзе якую-небудзь кароўку, узаб'ецца на парася. Але нечакана ўстанавілася цвёрдая граніца — у Казань цётку больш не пусцілі, як яна ні абівала парогі гміны і староства.

Спачатку Хімчын сын пісаў, што вучыцца на лётчыка, а дачка — на доктаршу, ды сувязь з дзецьмі абарвалася, і Хімка ўжо даўно не мела ад іх вестак.

Затое да бацькавай сястры даходзілі жудасныя чуткі з Расіі. Бытта там — на жанчынах аруць. Усіх бацюшак адправілі на Салаўкі і на іх возяць лес. У цэрквах парабілі канюшні. А каб не было лішніх ратоў, калі паўторыцца голад, палавіну дзяцей забіваюць, тады малыя трупікі высушваюць, мелюць на муку і такім страшным парашком пасыпаюць палі сельскіх камун...

Не кожны чалавек, на жаль, з гадамі разумнее.

Ахопленая непакоем, асуджаная вескай, што ў свой час пакінула дзяцей адных на чужбіне, вінаватая кабеціна старалася ўсім дагадзіць. Маме не давала ўзяць у рукі вядра. Суседзям біла масла, церла лён, даглядала дзяцей. I ні ў кога не брала платы нават падарункамі!

Непрыкметна жанчына ўпадаць пачала ў містыку. Цётка Хімка гадзінамі выстойвала на каленях перад абразамі, усё як бы чакала, чакала якога-небудзь збавення, прагна выглядала цуды і дачакалася.

Абкружаная дзецьмі, аднойчы ўбегла яна ў хату ды з парога закрычала:

— Услухайцеса, брат, што скажу!.. Слухайце, браціха!.. То ж на пагорку ля Грыбоўшчыны пад лесам раптам вырасла з зямлі святая царква з цудатворнымі іконамі — Журовіцкай божай маці на грушы і младзенцам Гаўрыілам!

Мы якраз абедалі.

— А ты сама бачыла?— прыпадняў з-над міскі галаву злосны бацька.

— Людзі гавораць!

Брат яе сурова аблаяў:

— Дзяцінееш ты ці якую халеру?! Толькі слухай кожнаго, наплятуць табе!.. Лётаеш па вёсцы і байкі разносіш!.. А камору ўсю іконамі заваліла!.. От, дальбо, выберу час, дабярусо туды ды папалю ўсё, так і ведай! А багамолкі твае ў хату маю хай не паказуваюццо, не сунуць і носа!.. Няма табе іншаго занятку, як блытацца з кожнай?.. Жыла б сабе ў Расеі з дачкой ці сынам, як пані, мо і ўнукаў гадавала б цяпер, а так — вар'юеш во дзень у дзень!

Але Хімка і не думала крыўдзіцца — да братавых нападак прызвычаілася даўно.

— Дальбо, вар'юю, шчэ і як!— уніжана паддакнула яна брату.

Цётка паперла ўжо вестку на вуліцу. За ёю памчала чарада малых. Хутчэй пастараліся даесці ды вылецець на двор, каб, барані бог, не прапусціць нічога, і я з братам.

Дзеці за Хімкай прападалі.

Калі саджалі ў печ хлеб, з астаткаў цеста яна нам выпякала то адмысловыя гускі, то бусліныя лапкі. Хімка ведала пра ўсё на свеце.

Спытай яе — чаму з бярозы сок цячэ? «Бо калісь маладзіца прадала мужа, бог яе замяніў на бярозу, і яна кожную вясну, калі так хораша на дварэ і цешацца ўсе людзі ды птушачкі шчабечуць,— плача па ім салодка-горкімі слязьмі!» А чаму зязюля кукуе? «Гэто дзяўчына пасля смерці так усё каханаго кліча: «Якуб! Якуб!..»

Так яна магла расказваць гісторыю кожнага дрэва і былінкі, кожнай птахі, і на гэта не трэба было надта цётку і ўпрошваць!

Хімчын сын, Яшка, меўся прыляцець у Страшава на аэраплане і абавязкова кожнага з нас пакатаць па небе.

У цётчыным куфры ляжалі партрэт барадатага імператара Мікалая II і стосік папяровых грошай з двуглавым арлом. Хімка нас запэўніла — вось-вось вернецца на прастол цар, яна адразу разбагацее, і малыя тады зажывуць...

На вуліцы Хімку чакалі суседкі. Кабеты загаварылі пра такія навіны, што ў нас закружыліся галовы.

— Чула і я!— падхапіла вестку Сахарыха.— За адну ноч царква там, кажуць, вырасла з зямлі, бы грыбочак!

— Ну,— ведала ўжо пра ўсё і цётка Кірыліха.— Раніцой людзі паўставалі, сабраліся снедаць, глядзь у вокны, а там — дзіво!.. Толькі пах кадзілаў нябесных стаіць у паветры на ўсю вёску, тры анёлы на гарэ трубяць, ды ад іх свет б'е, як ад сонца?

Хімка пасмялела:

— А царква прыгожая, кажуць, бы лялька!.. I правіць у ёй прарок Альяш!

— Бабы, дальбо, той самы чалавек, што з нашымі мужыкамі сосны пускаў у Студзянцы! Цяпер там такое адкрыў, такое велькае, і даў людзям!..

— А я-то гляджу, куды гэто гайнаўскія бабы ўчора выбраліса, бы на фэст, наадзяваныя, па грыбаўской дарозе, якая нагла іх прэ ў будзень так!

— А пазаўчора — свіслачанскія!.. Ужэ каторы дзень валіць туды народ!

Мужыкоў забрала ў іх імперыялістычная вайна. Не адно пакаленне такіх цётак знаходзіла суцяшэнне ў царкве. За тысячагадовую гісторыю сваю рэлігія стварыла захапляючыя міфы, легенды і абрады, якія глыбока ўвайшлі ў свядомасць людзей. Бабы лёгка давяралі сваё гора асобе аўтарытэтнай, але пабочнай — бацюшку. Свяшчэннік цярпліва слухаў, з прафе-сіянальным уменнем супакойваў, гаіў боль, знімаў грахі і даваў парады.

Так вялося, так было трыста і сто гадоў таму назад. Але алошняму пакаленню суджана было абуджацца.

Бабкі спахапіліся, што бацюшка з нашага прыходу вельмі ж далёкі ад іх. Свяшчэннік да цётак не хаваў і гідлівасці. Каб вымыцца ў нейкай там лазні, поп кожную суботу ездзіў у далёкі горад, а покуль сесці за стол да снядання, спецыяльнай шчотачкай чысціў нават сабе зубы...

Аднойчы цётка Хімка прадала дзве курыцы, панесла яму грошы.

— Айцец Уладзімір,— папрасіла яна, — даю за здраве маго Яшкі, каб ён там не лётаў надто высоко, не выхіляўсо са сваго вераплана над той Казаню!.. Я ведаю яго — шчэ малым у мяне наравіў усюды ўзабрацца толькі і клопату мела — сцерагчы яго!.. Памаліса за Яшку, айцец Уладзімір! А заадно — і за Маню, каб яе хворыя любілі і галава ад лякарстваў не балела — гэто ж як яна іх адно церпіць?

Бацюшка пачастунак узяў, але Хімкі слухаць не стаў. Яшчэ зазлаваў нават:

— У камсомоліі ці ў саўдэпіі, нябось?! Крыжы з цэркваў здымаюць твае дзеці там, а ты — «памаліса»! Усе яны пячаткай антыхрыста будуць мечаныя для страшнага суда, усё ім адрыгнецца потым!

Кірыліха і Сахарыха аб сваіх сынах, бязбожніках, перад ім і рота не смелі адкрыць. Як тыя дрэвы, што стаяць у вадзе, а засыхаюць ад смагі, яны аж задыхаліся ад адзіноты і суму, хоць жылі заўсёды сярод людзей.

Затузаныя бабкі, бытта за саломінку, схапіліся цяпер за вестку з Грыбоўшчыны. Яны ўраз паверылі ва ўсё тое, што выдумалі самі, а іхнія збядованыя і ўстрывожаныя душы пацягнула да Альяша з яго незвычайнай царквой.

— Во, цяпер уздыхне-ем!— радавалася на нашым падвор-ку цётка Кірыліха.

— Вядомо!— загаварыла Сахарыха. — Бо прарок — свой мужык. Такі табе і дапаможа, і выслухае, і зразумее!.. Нават вылечыць, сцаліць твае раны, а беднаму шчэ і грошык дасць які на дарогу!

— Свой свайго зразумее, чаму не-е,— падсумавала Кірыліха. — Такія апекуны бедных і няшчасных толькі калісь былі. Затое тады і людзі добро мелі!

— О-о, мае тато з мамай, памятаю, як пачнуць расказ-ваць, як файно калісь бывало, як пачну-уць, то я аж не веру! — успомніла Хімка.

— Усе мы былі крыху недавяркамі. Шкада, не вернеш ужэ таго часу!

— Жонаў-міраносіцаў склікае Альяш да сябе! — аб'явіла Сахарыха.— Мая пляменніна Ліза з Меляшкоў — тая, што мужык за блуд з хаты прагнаў, ужэ адправіласа з гайнаўскімі бабамі да яго! Учора заходзіла з клумкамі адпачыць...

— Каму можно — грэх не пайсці да такого дзела!

Хімка задумалася.

— То і мне мо падацца ў тыя міраносіцы?.. Усё роўно я тут адная, як той пень...

Бабкі падхапілі:

— Маеш рэхт, Хімачко!

— Дальбо, сам Ісус Хрыстос падае табе руку, каб з гора выбавіць!..

— Але ці спраўлюсо я, ці прыме бог маю ахвяру?!

— Правер! Не прыме — толькі бяды той! Вернешса, і годзе, нічого ж не прападзе твайго!

— Па табе тут хто плакаць, думаеш, стане або ты надто брату ці брацісе патрэбная? Адзінокая, бы тая зязюля, кукуеш з дня ў дзень!

— Ой, куку-ую, ой, мне тру-удно часам, бо-ожа ты мой!— заплакала яна.

— То і слёз дарэмно не лі!

— Ідзі, ідзі, не раздумвай, шчэ і святой станеш!

Хімка ўздыхнула ды пачала выцірацца.

2

Памалу ашаламляючая вестка пра грыбоўшчынскі цуд агарнула вёкі, як лясны пажар. I не мела значэння, што навокал знаходзіліся людзі, якія ведалі падрабязна, як узнікла царква і што ў ёй за прарок: абяздоленым хочацца ўспрымаць толькі тое, што прагнуць іхнія нешчаслівыя душы.

Наша Хімка пачала рыхтавацца ў паход пасля таго, як прысніўся ёй прарочы сон.

— Ах, сніцца мне, бабы,— апавядала яна раніцой,— бытта я сяджу за сталом у мамы і трымаю пяро, а перада мною во так — сшытак ляжыць. I хтось мне гаворыць з-за спіны:

«Пішы, пішы сабе, але глядзі, не азірайса!..»

Я памачыла пяро, толькі хацела паднесці яго да паперы, ды чарніло — кап! На чыстую старонку! Вядомо, як перастала хадзіць у школу, так трыццаць пяць гадоў не трымала ручкі!.. I я, бы маленькая, нагнуласа ды каплю — лізь! Цяпер перад сабой бачу ў люстэрку, што мой язык — чо-орны, чорны, бы тарфяніско!..

— Ох і на кепскае ж гэто, Хімачко, мусі, прысніласо табе!— паспачувала ёй Агата.

Цётка Кірыліха падхапіла:

— Што цябе чакае, бедную?!

— Але вы ўслухайцеса, услухайцеса, што шчэ будзе!.. Тады хтось той з-за спіны кажа:

«Пішы!»

А я яму адказваю:

«Дай мне новы сшытак, бо гэты мокры!»

Бачу, ён мне падае цераз плячо раскрыты сшытак другі, а мой язык ужэ пабялеў — нібы на ім чарніла і не было!.. I я во пішу сабе і не азіраюсо. Тое штось напісала на левай старонцы, а правая, а пра-авая, гляньце, у мяне белая. Кажу:

«Скончыла, але шчэ толькі месца чыстаго, што рабіць?»

А голас той:

«Ты цяпер добро сама падумай. Толькі не спяшы!»

Прачынаюсо, і, ведаеце, бабы, мяне раптам бы пчала ўджаліла, так асяніла здагадка. Узірайцеса! Запісаная папера — сорак тры гады маго жыцця, усе мае беды і мэнкі. Клякса — мой цяжкі грэх, кінутыя на чужбіне дзеці. Чыстая старонка — другая палавіна жызьні!.. Бог здымае з мяне грэх — ачысціў язык, наказвае ісці да Альяша і пачынаць там жызню наново!

Бабам адняло мову.

— I мне адразу стало так лёгко-лёгко на душы,— ужо па-маладому свецячы вачыма, апавядала ім Хімка далей,— бы пасля споведзі бывало да замужжа адно. I я раптам падумала і сабе сказала — го-оспадзі, які ясі на святым небе, раз ты гэтак адкрыў мне ва сне вочы, цяпер буду вернай вавек!.. Пайду, на каленях папаўзу, на жываце павалакусо да тае Грыбоўшчыны, стану і я таксамо жаной-міраносіцай, амант!

Пару дзён назад бабы раілі самі Хімцы ісці да Альяша, а цяпер іх агарнуў забабонны страх.

Жанчыны павохкалі над сяброўкай, бытта над страчаным чалавекам, ды разышліся па хатах, каб расказваць мужыкам пра дзіва. Але цётку гэта ўжо не надта абыходзіла — яна занялася зборамі.

Хімка з глінянай місы зачарпнула жменю солі ды пацерла свае жоўтыя, нібы выразаныя з бручкі, шырокія лапатачкі-зубы. Затым цётка памыла ў дзвюх водах галаву, не спяшаю-чыся расчасала валасы, пашмаравала іх маслам, спляла косы і старанна адпрасавала белую хусцінку з карункамі.

Тады Хімка патрымала ногі ў цёплай вадзе, пашкрэбала пяткі і доўга мылася ў балейцы.

Нацягнуўшы свой лепшы андарак, Хімка нарыхтавала торбачку з ежай, склала цёплую хустку, пералічыла свае грошы, завязала іх у вузялок ды загадала нам з Валодзькам:

— Хлопцы, бяжыце па скрыжаванне дарог пад Дубава і ўзірайцеса. Калі зноў будуць ісці ў Грыбоўшчыну чужыя людзі, тымпэндам мяне клічце!

Сама ўпала на калені перад іконай, кінула сабе тры пальцы ўрачыста на лоб, прыклала да жывата, а ўжо кулаком прыпячатала адно плячо, другое ды пачала чытаць акафіст з малітоўніка:

— О! пресвятая владычица, пречистая дева богородица, господа бога моего Иисуса Христа мати! Припадаю и молютися, яко матери царевой, предначиная к тебе недостойное сие моление, аще приемлеши, о! мати царя небесе и земли, принеси к царю царствующих, все господу, сыну твоему и богу и прощения всем согрешениям моим испроси, житию надеждь сопричастника сотвори, вся бы можеши, яко матери царя всемогущего...

Трэба прызнаць, што нічога няма мацнейшага за слова. Здаецца, бязвобразнае яно, але часамі дзейнічае мацней уеялякага вобраза. Недарма столькі пакаленняў дрыгавічоў глыбока верылі ў магічную яго сілу. Гукі складоў акафіста ўражлівую цётчыну душу перанеслі ў далёкі свет дзіцячай бесклапотнасці, гармоніі і летуценняў, урачыстага перазвону бомаў, паху кадзіл, кажухоў — поўных містычнай сімволікі аскетычных твараў, якія ў ззянні серабра глядзелі на яе са сцен. Усё гэта напаўняла яе гаючым болем, надзеяй, верай і ўліло ўпэўненасць ва ўласныя сілы.

Каб адгаварыць сястру ад намеру, у каморку ўвайшоў бацька ды прыступіў здалёк:

— Цьфу, балбочаш, як папугай! Ну, Хімка, растлумач мне, што азначае: «предначиная к тебе, аще приемлеши...» Скажы мне, як ты гэто разумееш?

Са шкадаваннем, што ў яе такі безнадзейна тупы брат, поўная пашаны да малітвы, цётка вінавата растлумачыла:

— Божыя словы не разумець трэбо. Імі трэ напаўняцца.

Бацька хмыкнуў і хвіліну думаў, што адказаць. Потым безнадзейна махнуў рукой:

— А рабі ты, што сабе хочаш! Схадзі, схадзі шчэ да таго Альяша, мо цябе гэто справіць!

Ён плюнуў зноў са злосцю і выйшаў з хаты.

Не ў прыклад яму мама наша была летуценніцай, і гэта для мяне з Валодзькам не прайшло бясследна. Цётчына маленне, якое мы чулі неаднойчы, мудрагелістыя фразы акафіста, створанага яшчэ ў 623 годзе, ахутаныя німбам таямнічасці, поўныя экспрэсіі, якогасьці адчаю і элементаў паэзіі зачаравалі нас і на гэты раз. Каб пляменнікі выканалі яе просьбу, цётка мусіла нам напомніць:

— Хлопцы, што я вас прасіла?..

Стаялі мы з Валодзькам за вёскай з гадзіну.

Нарэшце з лесу Дубава выплыла нешта жывое, пачало выцягвацца і распаўзацца па полі — ішлі кобрынцы. Дзядзькі ў пасталах з торбачкамі цераз плячо наперадзе калоны неслі іконы і харугвы з шаўковай бахрамой і шнуркамі. Святыя лікі глядзелі з харугваў ганарліва, а сонечныя зайчыкі бліскалі на шкле.

Выпаўзшы з лесу, людзі стаўпіліся вакол харугваносцаў і нешта заспявалі. Цяпер усё выглядала гэтак, бытта старажытная дружына са сцягамі выйшла насустрач татарам: праз хвіліну калі скончыцца гэтая малітва, яны для храбрасці яшчэ з лёскатам ударыць дзідамі ў шчыты — раз! раз! раз!..— і рынуцца ў смяротны бой.

Покуль мы клікалі Хімку, кобрынцы прайнілі да вёскі ўжо з паўдарогі. Песня скончылася, і дзед у пасталах з новымі аборкамі паверх ануч з суравога кужалю і ў касаваротцы з такога ж палатна, адно з вышытымі кветкамі на грудзях, не надта голасна кінуў у натоўп працяг усё таго ж акафіста:

— Радуйся, луч солнца мысленнаго!.. Ну, чаго маўчыце, паўтарайце за мной!

— Радуйся, луч солнца мысленнаго! — адказаў яму бязладны хор.

Дзед кінуў ужо мацней, незадаволена:

— Радуйся, сияние света исходящего!

— Радуйся, ісіяне света ісходяшчаго! — адказалі людзі дружней.

— Радуйся, молния, души озаряющая! — усё па-трабавальней цвярдзіў дзед.

Покуль хор паўтарыў фразу, Хімка забрала ў нас клумкі, пляменнікаў пацалавала, сунула нам па пяць грошаў і, заціснуўшы ў руцэ белую хусцінку з карункамі, нырнула ў воблака пылу, падстроілася да калоны.

— Радуйса, як гром урага ўстрашаючая! — падхапіла Хімка, як песню, наступны рэфрэн, а мы заганарыліся сваёй цёткай: усе словы малітвы яна ведала на памяць, паўтараць ёй будзе лёгка.

Пілігрымы ўвалілі ў вёску.

Высыпалі з хат і застылі ля платоў страшаўцы. Міма іх натужліва тупалі дзесяткі пасталоў. Саплі чужыя людзі. Стары кобрынец у касаваротцы цяпер ужо кідаў лозунгі акафіста зычна, маладжавым голасам. Дужыя і моцныя галасы зараз жа фразу паўтаралі, а будынкі з лёскатам адбівалі рэха.

— Радуйся, скверну грехов отнимающая!

— Радуйса, скверну грахоў адымаючая!

—...оў адымаючая!

— Радуйся, чаша, радость почерпающая!

— Радуйса, чаша, радасць пачарпаючая!

—...дасць пачарпаючая!

Рэфрэн у пілігрымаў быў падобны на рытмічныя выбухі нейкага адчайнага енку, пранізваў да самых касцей. Страшаўцы нерухома ўзіраліся і слухалі гэта з сур'ёзнымі тварамі.

— Радуйся, жизнь таинственного ликования!

— Радуйса, жізнь таінственнаго лікавання!

—...веннаго лікавання!

— Радуйся, невеста, неневесная!

Манатонная песня, якой, здаецца, не было канца і краю, гэтак кобрынцаў захапіла, напоўніла ўздымам, што ніхто з пілігрымаў на вяскоўцаў нават не глянуў. Поўныя замілавання, залюляныя рытмам рэфрэна, з бліскучымі ад унутранага агню вачыма багамолы прайшлі страшаўскі брук і ўзнялі зноў на гасцінцы пыл.

Зачараваныя гульнёй дарослых, мы з братам праводзілі Хімку да наступнага лесу.

3

К таму часу ўжо многімі пясчанымі дарогамі пылілі ў Грыбоўшчыну людзі. Іхнія натоўпы потым зліваліся ў цэлыя рэкі народу і валілі, валілі ў тое Грыбава, як людзі спрошчана называлі цяпер вёсачку. Акрамя таго, што ў Грыбоўшчыну неслі свае мары, надзеі, боль і гароўныя залатоўкі, у фурманках валаклі божаму чалавеку падарункі. Везлі таксама хворых, калек, а па хатах, як удар току, пралятала вестка:

— У Грыбоўшчыне цуды сталі тварыцца, як калісь у Журовічах ля іконы мацеры божай на грушы! Нямко з-пад Навагрудка загаварыў!

— Маладзіца з Бельска не мела дзяцей. Ілья над ёю памаліўся, і яна зацяжарыла!

— А мужчыне шчэ на вайне адбіло памяць. Дакрануўся да іконы ў Альяша чалавек лобам і адразу ўсё ўспомніў!

Узяўшы для блізіру місачку круп, у нашу хату прыбегла цётка Кірыліха. Убачыўшы, што дома бацькі няма, яна асмялела адразу і пасыпала:

— Адзін чалавек не паверыў у цуд і кажа: «Ашуканец ваш Альяш!» I аслеп. Зайшоў да Журовіч, маці божая на грушы яму гаворыць: «Уверуй у Ілью, калі хочаш свет божы бачыць!..» Ён паверыў і стаў відушчым!.. Ці ён адзін! Хлапец з Бельска ад нараджэння меў бельмы. Прывязлі яго ў Грыбава, вочы сталі чыстымі, чыстымі, бы дзве расінкі!

— А маю пляменніцу дак лейцамі вылечыў! — пахвалілася цётка Сахарыха.

— То тваю Лізу ён біў, а да калекі з Дзернякова Ілья толькі дакрануўся, а нага — раз-два і адрасла! Калека адкінуў кульбы і сабе пайшоў! Толькі шрам у яго застаўсо, як бардовая нітачка, каб людзі памяталі, што бог стварыў такі цуд! Чалавек цяпер усім дае той шрам памацаць!.. А з-пад Картуз-Бярозы мужык вёз жонку. У яго бабу штось улезло... «Куды ты мяне валачэш, я туды і галавы не магу павярнуць!»— гаварыла штось у ёй, а сама ўсё заходзіласа ад плачу. Альяш прачытаў над ёй «Іжэ херувімы», «Верую»... Учора мужык вёз яе зноў праз Страшаво дахаты. «Есці хочацца надто! Ой, і так мне до-обро, лё-огко, бы гаючай вады напіласа!»

— Гэто ўжэ яна цяпер так гаворыць!— дапамагла Сахарыха цётцы Кірылісе.

— Ну! «Бач, а ты ўсё ўпірааласа, бы маленькая, не хацела ўсё!..»

— Так мужык кажа!

— «Дальбух, Серафім, нічога не памятаю!»

— Зноў — яна!

— Ну! Я накарміла яе. Пасядалі абое на воз і так харашэ сабе паехалі — бы два галубкі! — Кірыліха абвяла ўсіх пераможнымі вачыма: — От што значыць боская сіла!

Цётчын старэйшы сын быў цяжка хворы. Каб лячыць яго, не хапіла б і ўсяе Кірылавай гаспадаркі. Якая маці не ўзрадавалася б гэткай аказии?

Бачачы, што мама яшчэ сумняваецца, цётка горача пераконвала:

— Манька, паглядзела б, што там робіцца, дальбух! Бы тых дроў, усялякіх кульбаў валяецца ля царквы! Нават возікі на калёсах ад равэраў пакіданыя!.. А сляпыя, што сталі бачыць, з сініх акуляраў цэлую горку ўтварылі!.. I яшчэ дзіво: хто туды ідзе, ногі — бы там волавам наліваюццо ад стомы, а назад — як на крыллях цябе прэ боская сіла! Якісь Сямён з-пад Вілейкі, босы, без ніякаго абутку, па снезе зімой прыйшоў да Грыбоўшчыны, і ногі не адмерзлі! Данілюк з Рыбалаў зімой пасадзіў у воз старую маці, хворую жонку, цешчу, траіх дачок і паехаў туды. Усенькую ноч прасядзелі яны на снезе на кукішках, прамаліліса, а вярнуліса ў свае Рыбалы — хоць бы кашлянуло каторае з іх!

Кірыліха ў Грыбоўшчыне яшчэ ні разу не была. Мама хацела пра гэта цётцы сказаць, але ўспомніла яе прыпадачнага Васіля і прамаўчала.

Хваробы маюць адносіны і да працэсаў псіхікі, што працякаюць у арганізме чалавека. Для нас часта не так важна тое лякарства, як асоба лекара і давер пацыента.

Напружанае чаканне і ўзбуджанасць вялізнай масы народу, прысутнічанне таго, што сімвалізуе незямныя сілы, атмасфера поўнага даверу да Альяша выклікалі ў хворых вялізны шок. Жаданне цуда, прага стаць здаровым у моманты моцнай экзальтацыі часамі і праўда прыводзілі да выздараўлення.

Легенды пра цудатворствы Альяша разыходзіліся па ўсёй Прынёманшчыне, ляцелі далей. Даходзілі нават у далёкую Заходнюю Украіну, на Палессе, за Вілейку і Нарач.

4

Насталі дні, і адных грошай Альяшу пачало паступаць па некалькі тысяч злотых у дзень. Раз у суткі дзядзька выручку запіхваў у конскую торбу, вёз яе ў Крынкі для падліку, а тады ў збанках закопваў у хвойнічку. Застаўшы аднаго разу пастушкоў, калі тыя яго манеткамі гулялі ў «арла» і «рэшку», Альяш пачаў выручку хаваць у гумно. Аднак і тое месца было не вельмі надзейнае,

Два вясковых вартаўнікі аднойчы схаваліся ад дажджу ў Альяшоў будынак. Адзін з іх адкінуў пару снапоў, а там — банкноты. Покуль яго сябар раздумваў — браць ці не грошы, чалавек напіхаў сабе ў кішэню сем тысяч злотых (потым добрую хату пабудаваў у Саколцы!), і святы ў наступны дзень прапажы нават не заўважыў.

Жулікаваты пляменнік нацягаў у Альяша тысяч з дзесяць, заехаў у Варшаву ды з сябрамі прапіў.

Царкоўным вартаўніком Альяш наняў Фелікса Станкевіча — сына гаспадара, што некалі гадаваў Паўтарака. Хітры Фэлюсь аднойчы старога напалохаў чортам і заграбастаў усё, што за святочны дзень багамолы знеслі.

Крынкаўскія гандляры адзін парад адным прыставалі да Альяша, каб купіць падараваныя яму пілігрымамі рэчы, фурманкамі вывозілі дабро з вёскі. Іншыя біліся за права лічыць Альяшу штодзённы збор.

З Гродзенскай настаўніцкай семінарыі, з Беластоцкай гандлёвай школы туды зачасцілі на заробкі студэнты. Хлопцы нейкі час мелі сабе крыніцу нажывы. Вучоба каштавала не абы-якія грошы, мой адзін знаёмы, дзякуючы Альяшу, скончыў нават сярэднюю прафесіянальную школу.

Грашовыя ахвяры пілігрымы складвалі проста ў горбачкі перад іконамі. Студэнт на каленях дапаўзаў да маці божай, старанна біў паклоны, і адначасова вуснамі стараўся захапіць як мага больш залатовак, ды языком запіхваў сабе іх за шчаку. Тады хлопец выбіраўся на двор, хутчэй перакладваў мокрыя залатоўкі ў кішэню і зараз жа ўшчымляўся ў натоўп, наравіў зрабіць другі заход.

Такія былі плотачкі.

З усяе Польшчы хльшулі ў Грыбоўшчыну жабракі і валацугі, зладзеі і жулікі.

— Матко, абнавіць вам ікону? — прыставаў іншы такі тып да гаспадыні, трымаючы ў бутэльцы нейкую вадкасць, а ў руцэ пэндзаль.— Будзе свяціцца — аж ззяць, і танна каштуе!

— У нас сваіх цудаў хапае!— выправаджалі камбінатараў мужыкі.

Мабыць, толькі абнавіцелям у Грыбоўшчыне і не шанцавала. Затое іншым прайдзісветам пажыва была не малая.

Аднаго разу ў Гуронах да Кастэцкага Мірона зайшоў малады ды рухавы паўпанак з Беластока.

— Я — Вацэк,— адрэкамендаваўся гаспадару.— Патрэбен мне конь да вечара. Дам пяць злотых за дзень!

З палявой работы Мірон якраз управіўся, конь стаяў без дзела, пяць злотых не валяліся.

— Можно і згаварыцца...

— Бочка ў цябе знойдзецца? — бойка пытаўся далей Вацэк.

— Хіба тая кадушка, што гуркі зімой былі? — пачухаў патыліцу Мірон.— Толькі смярдзіць, бо каб не рассохласа, расолу шчэ не выліваў!..

Госць энергічна закамандаваў:

— Абы не працякала. Валачы!

Яны заехалі ў Вострава да калодзежа і набралі поўную кадушку вады. Паўпанак уліў у яе бутылку сіропу, кіёчкам размяшаў. Тады жменяй зачэрнуў з кадушкі малінавую вадкасць, пакаштаваў і з гідлівасцю плюхнуў астаткі назад:

— Цьфу, пойла!.. Ладна, будуць жлуктаць і такую!.. Язджай пад сваю царкву!

Прыбыла фурманка на святы ўзгорак, і яе адразу абступіў народ.

— Пяць грошаў за шклянку! — аб'явіў Вацэк ды закрычаў на людзей: — Што вы, як быдло якое! А ну, выстраіцца мне ўсім у калейку!

За трэцім заездам у Вострава беластачаніну не хапіла сіропу, але людзі ахвотна плацілі і за звычайную ваду.

Побач з тым месцам, дзе яны так гандлявалі неса-лоджаным пітвом, шчоўкаў пустым затворам фотаапарата, браў задатак і нават выпісваў квітанцыі ды абяцаў людзям праз тыдзень фатаграфии Вацэкаў сябар. К абеду «фатограф» раптам склаў сваю трыногу, падышоў да Вацэка, усхвалявана нешта шапнуў, і ў таго адразу адпала ахвота ад гандлю.

Вацэк дастаў з кішэні жменю манет, запрапанаваў:

— Фурман, бяры сваю долю і валяй дамоў!

— Надто много... Мы дамаўляліса...

— Ты варт гэтага. Хапай, калі даюць!..

Аднак Мірон набраў манетак роўна на пяць злотых.

Махінатар паўзіраўся на Кастэцкага са шкадаваннем і паціснуў плячыма:

— Ідыёт!

Абодва паўпанкі накіраваліся да царквы. З развязанасцю адпетых бандзюгаў расштурхалі яны бабак, дабраліся да галоўнай іконы і на вачах натоўпу напхалі сабе кішэні купюрамі.

Покуль ашаломленыя святатацтвам бабкі апамяталіся, покуль вярнулася да іх здольнаець галасіць, жулікі былі ўжо на вуліцы. На цвінтары ўзняліся паніка і лямант. Мужчыны рынуліся з каламі за зладзеямі, але тыя ўпалі ў хвойнічак, і толькі іх бачылі.

То быў звычайны эпізод, пра яго да вечара забыліся.

У распараджэнні прарока і пасля пакраж заставаліся сумы не малыя. На здаровы розум з такімі сродкамі Клімовіч і праўда мог бы што-небудзь карыснае зрабіць народу — пабудаваць у вёсцы школу, бальніцу, дапамагаць бедным, але дзядзька ад гэтага быў надта далёкі.

Нават калі хто з вяскоўцаў прыходзіў да Клімовіча пазычыць на каня, які зламаў нагу, на карову, бо дзеці жылі без малака, дзядзька Альяш ніколі грошай не даваў. Нават не вельмі ўступаў пра гэта ў гаворку. Збедніцца і кажа:

— Адкуль іх узяць — я сам думаю пра гэто! Столькі мне тірэ будаваць шчэ, званы купіць!..

Аднойчы зяця яго завезлі ў беластоцкую бальніцу выразаць сляпую кішку, і да Альяша раніцой прыбегла ўсхваляваная дачка, Вольга.

— Здрасце, тату! Ну, як вы жывеце тута? — акінула яна позіркам бедную хацінку.— Столькі гадоў у нашым доме ні разу не была!.. Ой, якое ў вас усё чорнае і бруднае!.. Не мыеце нічого, не праветрываеце хаты! О, нават смецце не падмятаеце, чаму-у?

Толькі цяпер яна ўбачыла двух жанок-міраносіц, якія прытаіліся за бацькавым ложкам і над адчыненым куфэркам.

— Ужэ не могуць дапамагчы вам гэтыя кватаранткі, адсохлі б ім рукі! — абурылася дачка.

У Альяша якраз жыла наша Хімка з Сахарышынай пляменніцай.

— Калі ваш тато не хо-очуць, каб мы яму прыбіралі! — вінавата ўставіла цётка Хімка.— Колькі раз мы браліса, але яны не даюць!

Вольга цётак не заўважала:

— Ладно, потым навяду парадак — прыйду знарок. Цяпер я да вас па справе!

Дачка сцішыла голас і папрасіла:

— Тату, дайце грошай. Дахтары патрабуюць дзвесці злотых за аперацыю і гавораць, калі не заплачу напярод, да Волеся нават і не падступяцца, глядзець не стануць! А дзе ж мне ўзяць такі маёнтак, падумайце самі,— гэта ж дзве каровы!

У бацькі — ні спачування, ні спагады, ні цікавасці, хоць ён дачкі столькі не бачыў. У яго вачах была адна насцярожанасць.

— Нікому не даю! — заматляў галавой.

Вольга не спадзявалася, што стары адразу яе і па-слухаецца, таму не пакрыўдзілася. Яна рашуча падсела да яго на лаву, працягвала сваё.

— Каб быў які хваравекі, як некаторыя мужыкі, а то — гэткі здаровы мужчына!.. Ніколі не хварэў — бы корч той, вы ж яго добро ведаеце!.. А ўзяло!.. Богам малю — дайце, тату! У вас жа і так раскрадваюць іх, хто толькі хоча! Не шкадуйце для такой справы!.. Дахтарам — што!.. Памятаеце Балейку з Гарадка?.. Ён не заплаціў, так жонка і памерла ў пустым калідоры гарадоцкай бальніцы!..

Стары сурова маўчаў.

— Загіне Волесь, застануцца сіроты, што ж я з імі рабі-іці-му, у-гу-гу-гу-уу!..— паспрабавала яна разжалабіць бацьку плачом.— Вы ж мяне і замуж аддалі без ніякаго пасагу, і ад спадчыны дзядзькі Максіма нічого не дасталосо, то пашкадуйце хоць цяпер! Што для вас значыць якія-небудзь дзвесці злотых, калі ў вас е тысячы!

— Не магу, Вольга, царкоўныя яны, не мае. Грэх мне іх раздаваць! — уздыхнуў ён цяжка і хвіліну памаўчаў, як бы паўзіраўся ў сябе.— Дасць бог — чалавек твой не памрэ, не плач. Валасінка не спадзе з галавы нашай без волі госпада!

Ашалелая маладзіца нейкі час моўчкі, неразумна глядзела на бацьку.

— А-а, то вы ўсё такія ж са-амыя?!.— раптам яе прарвала, а застылыя ля пераносіцы дзве слязінкі заіскрыліся халоднымі аганькамі.— Так слухайце ж цяпер, тату, я вам скажу ўсю праўду! Вартаўнік ваш, Фэлюсь Станкевіч, — злодзей! Ён вас абакраў! Ніякаго чорта ў царкві тады не было!.. Фэлюсь упусціў вам чорнаго пеўня праз акно!.. Вы з царквы кінуліся бегчы, а ён сабраў у мяшок грошы і перадаў швагру ў Шудзялава!.. А швагер той адразу купіў малатарню, астатнія паклаў на кніжку і цяпер з вас, дурня, смяецца! Панапіваюццо ў крынкаўскім рэстаране і хваляцца, які прыбытак дае ім ваша царква! Ха-ха! З-за яе вы зусім з глузду з'ехалі!.. Завялі сабе такую макулу і гуляеце, а што каля вас вычаўпляюць — не бачыце!..

Яе словы чулі багамолкі. Самалюбівы стары сумеўся:

— Як са мной гаворыш?! Ты што — павуча-аць мяне ўздумала, дзеля гэтага прыйшла?!

Няпрошаныя слухачкі Вольгу толькі акрылілі.

— Слухайце, тату, слухайце, я не скончыла шчэ ўсяго!.. Праз яе вы і маму загналі ў магілу!.. Фэйчар з Крынак як ёй грэбень з галавы выдзіраў — забыліса?! Яны хутко потым і памерлі!.. I дзядзькавы пяць тысяч на царкву звялі!.. Нават Толік праз яе на вайну пайшоў!.. З-за яе часамі і я пачынаю ў бога не верыць!.. Бо, здаецца, калі б ён быў там дзе-небудзь на небе, хоць які, нават — самы дурны, не можа быць, каб дазволіў вычаўпляць усё гэто! Ён даўно паслаў бы перуны на вашу паршывую царкву!

— Госпадзі Ісусе! — перапалохана захрысцілася жана-міраносіца з Меляшкоў.— Даруй ёй грэх яе!

— Шчэ і багаху-уліш?! — выбухнуў стары.

— Кажэце, кажэце сабе што хочаце, я вываліла, што думала, бо інакш не магла!

— Як гаворыш з родным бацькам, пытаю, заменак і блюзнерка ты?!

Дачка яшчэ больш павысіла голас.

— Які вы мне бацько?!. Ці вы мяне хоць адну зіму ў школу з іншымі дзяцьмі пусцілі?! Ці вы мяне, як была малой, хоць на воз з сабой куды ўзялі?.. Ці вы мне якую казку расказалі або па галаве пагладзілі, пашкадавалі?!.

— Вытыка-аць роднаму бацьку, папрака-аць мяне ўздумала?!. Ты для бацькі... Ты для яго... Ты павінна мне рукі і ногі цалаваць і да зямлі кланяцца! Даўно я цябе крапівой сцябаў, распуста!

— Во, во, заўсёды вы так!.. Ці хоць раз я ад вас добрае слово пачула, ці вы мне калі хоць раз кухана купілі?!

— Пра булкі загаварыла?! Не аб душы, а унь пра што, аб распусце ўспомніла?!— усхапіўся з лавы, пайшоў да яе разлютаваны ўжо Альяш.— Плявузгаць на роднага бацьку прывалакласа сюды?! Хібо я пры сваім так пасмеў бы?.. Хібо я бацькоў сваіх калі-небудзь...

Дачка не зварухнулася з месца, з выклікам глядзела ў вочы старому. Альяш азірнуўся, каб хапіць што-небудзь у рукі, але нічога не трапляла.

— У-у, паразбэшчвалі вас усіх гарады, параспускалі, і вы бога забылі, сатане паддаліса!.. Мало, мало я цябе, заменак ты, дзяжыў малую, толькі цяпер гэто бачу!... Марш, вырадак, з маёй хаты, багахульніца, марш адгэтуль!

— Ат, нічого, бачу, ужэ вас не перайначыць. I праўду людзі кажуць — з якой лысінай жарабя родзіцца, з такой і здохне! —устаючы, уздыхнула раптам паспакайнелая дачка, а голас яе зрабіўся цвёрдым. — Можаце не выганяці, пайду сама!

Вольга накіравалася да дзвярэй.

— Пагу-утарыла з родным таткам, от і пагу-ута-рыла, нічога не скажаш, файно пагаварыла!..

— Шчэ й грошай царкоўных дай ёй, бачылі вы такое?! — аж сіпеў разлютаваны стары.

— Годзе ўжэ не трэ, калі вы гэтак сляпыя!.. Пайду без іх! Пайду прасіць у крынкаўскаго Хайкеля!

— Ідзі, ідзі, багахульніца, да жыдоў-недавяркаў! Толькі табе і засталосо ісці да іх! Бо краста на табе няма! Вырадак антыхрыстаў! Бальніцы захацеласо! Давядуць вас гарады са сваімі выдумкамі, пачакайце: усе ў пекле будзеце!.. Палітыкаваць шчэ яна будзе тут у маім доме!..

Ля парога дачка прыпынілася і заявіла з пагрозай:

— I пайду. Пайду да зусім чужых людзей у Беласток, наймусо служанкай, ці ў Валілах — на тартаку дошкі стану насіць! Да найгоршай работы наймусо, а ўсё роўно Волеся выратую!.. Не дапушчу, покуль жыціму, каб мае дзеці пасталі сіротамі — ніколі гэтаго не будзе!.. Адно запамятайце, тату: і ўнукам закажу, каб вас не прызнавалі і нават не глядзелі ў ваш бок!

Вольга бліснула злымі вачыма на багамолак.

— Заставайцеса тут з гэтымі прыдуркамі, іграйцеса сабе ў святых і анёлаў!.. Цьфу на вас за Волеся, за Толіка, за нашу няшчасную маму, і будзьце вы праклятыя на векі вечныя!

Дачка з усяе сілы ляснула дзвярыма ды пайшла.

— То, Альяшку, бог не пакрыўдзіўсо б, не пакараў бы мо цябе моцно так за такое!..— асцярожна параіла старому Хімка. — Усё ж такі — роднае дзіця, свая крывінка!.. Даў бы ты ёй тыя грошы, што яна прасіла. Дзе ж Вользе такі капітал знайсці цяперака?!

Прарок вызверыўся і на яе.

— А дулю бачыла?! Я ім — крынкаўскі ліхвяр, па-твойму?! Я ім — працэнтнік?! Ого, чаго захацелі!.. Адно пачні пазычаць, і пабягуць да цябе галадранцы, казначэем у іх так і зробішса на вёсцы!.. Адзін табе верне пазычанае, за іншым папаходзіш, трэці скажа — не браў і знаць цябя не знаю!.. Пачнецца зайздрасць, абгавор, хібо іх не ведаю?! Грошай царкоўных яны ў мяне і на панюх не атрымаюць!

— Маеш рэхт, Ілья!— падлашчвалася Сахарышына сваячніца.— Гадуй, гадуй дзіця, і ад яго потым ніякай ні пашаны, ні дапамогі, толькі — крыўда і сорам!

— Сама бачыш, як шануюць цяпер яны сваіх бацькоў!.. Яйцо курыцу бярэцца вучыць!..

Людзі з Грыбоўшчыны памятаюць толькі адзіны выпадак, калі парушыў Альяш сваё правіла.

Ехаў стары ў лясніцтва Пачапок, а Мікалай Чарнецкі пры самай дарозе араў. Альяш даў Чарнецкаму «бог помач!», Мікалай, як заведзена, адказаў «бог заплаць!» і хацеў ужо пагнаць кабылу, ды ўбачыў, як з Альяшовага возіка штось выпала. Араты крыкнуў фурману, каб спыніўся, сам выйшаў на дарогу ды падняў з каляіны конскую торбу.

— Але і цяжкая яна ў вас! — здзівіўся Чарнецкі, узваж-ваючы на руках Клімовічаву згубу.— Вы свайго буланчыка, дзядзьку Альяш, чыстым аўсом, мабыць, корміце ды шчэ й солі падсыпаеце, то-то ён у вас у яблыках увесь!

Стары споўз з воза, замітусіўся.

— Ты глядзі, як жа яна ў мяне вы-ываліласа, халера на яе? Я, здаецца, так трымаў пад сабой...

Альяш развязаў вузел, і Чарнецкі ледзь не абамлеў, убачыўшы столькі грошай.

— Бяры сабе тры жмені за гэто! — шапнуў Альяш, бытто іх хто мог на полі падслухаць.

Чарнецкі замяўся.

— Што вы, дзядзьку, не трэ мне вашых гро-ошай, што з імі буду... Я падняў, бо бачу, штось вываліласо...

— Бяры, бяры!..— таксама разгублена ўгаворваў ён Мікалая, хаваючы слязлівыя ад расчуленасці вочы. Прыгадзяц-ца! Хату сабе пакрыеш гонтай!.. Або — дахоўкай!.. У Стоках пад Свіслачу, цяпер вырабляюць надто добрую — ніякі вецер не паб'е... I спецыяльныя дзірачкі ў ёй парабленыя для дроту, і выпалена над-то добро...

Але і гэты выпадак здарыўся тады, калі Альяша вынесла на вяршыню славы.

Альяшова багацце разыходзілася бязладна.

Дзядзька закупляў вялізныя распяцці з пазалочанымі ланцужкамі.

У гандляроў Альяш набіраў цэнтнеры свечак, сярэбраныя кадзілы і шмат іншых царкоўных рэчаў.

Аж у Пачаева пасылаў дэлегацыю па іконы Журовіцкай маці божай на грушы ў аправе з чыстага золата...

Бо Клімовіч і сам быў поўны забабонаў і містыкі. Каб упэўніцца ў гэтым, нармальнаму чалавеку дастаткова было на яго зірнуць хоць адзін раз.

Раздзел другі

1

Прарока давялося мне бачыць, і спатканне з ім патрабуе падрабязнага апісання. Бо пра Альяшову эпапею я цяпер апавядаю рэтраспектыўна, з пункту гледжання сталага чалавека. Але тады я бачыў падзеі інакш.

Мяне хоць і выхоўвала атэістычная сям'я, але я цвёрда верыў у загробнае жыццё.

Айцец Уладзімір на ўроках рэлігіі ў класе маляўніча апісваў загробны быт, а ў нашых суседзяў — Клемусавага Сцяпана і Малога Рыгарулькі ляжала на стале Біблія. У ёй пра ўсё гэта было надрукавана ды паказана яшчэ на страшных малюнках.

Я быў упэўнены — у вялізных катлах са смалой будзе кіпець настаўнік Янкоўскі, які высмяяў мяне перад класам, бо я не ведаў, як па-польску называецца матылёк.

Будзе там смажыцца і стары Ціванюк за тое, што цкаваў мяне сваім кудлатым Рэксам, і паліцыянты, бо яны не раз забіралі майго бацьку ды некуды вывозілі, і тады нам з Валодзькам трэба было вельмі рана ўставаць, самім рэзаць сечку каровам і кабыле, сячы дровы...

Ну, вядома, будуць кіпець у смале і яўрэі — а чаго яны ў бочках з цвікамі выкачваюць з хлопчыкаў кроў і пякуць з яе мацу на свой вялікдзень?

Я сабе выразна маляваў, як абкружаныя варонамі на небе чэрці, счапіўшыся хвастамі для большай устойлівасці, зграбаюць віламі грэшнікаў, ладуюць на фурманку ды перасыпаюць іх соллю, чырвонымі мурашкамі і павукамі.

Вароны зларадна каркаюць, стары Ціванюк, паліцыянты, Янкоўскі лямантуюць і просяцца, але чэрці няўмольныя. Наладаваўшы нягоднікамі воз з капцом, рагатыя працавітыя істоты паганяюць коней да вялізнай адтуліны, з якой валіць смаляністая пара і дыхае жэрла вулкана — аж зажмурваць трэба вочы!

Змакрэлыя і памурзаныя д'яблы плюхаюць злыдняў у кіпучую вадкасць — толькі разлятаюцца пырскі! Так ім і трэба! Хіба можна, каб на свеце была несправядлівасць, каб адзін аднаго крыўдзіў толькі з-за таго, што ён большы?

Яшчэ я ведаў ад цёткі Хімкі — за мной неадступна ходзіць анёл-храніцель. З-за яго часамі я і за стол садзіўся надта асцярожна, каб не прыціснуць апекуна плячыма.

Нават паміраць мне не было страшна. А чаго баяцца? Пасля смерці мяне чакаў рай — жыццё, як у дачнікаў з Гродна ці з Беластока, што наязджаюць летам у вёску: ні табе ўрокаў, ні пасьбы кароў, — хадзі сабе ў трусіках сярод сіняватых султанаў паглянцаванага сітніку ля рэчкі, лаві слімакоў ды яршоў, ганяйся за конікамі з цэлафанавымі крыльцамі ды еш, колькі сабе хочаш, шакалад і цукеркі ў сярэбраных паперках.

Калі мяне крыўдзілі часам бацькі, я нават марыў хутчэй памерці. Будуць мэнчыцца, успамінаць, як мяне крыўдзілі, плакаць — і няхай! — казаў я ў такіх выпадках і горача шаптаў малітву.

У Альяша я паверыў з радасцю.

У маім уяўленні паўставаў палац са шкла, які іскрыўся, бытта празрысты лёд у марозную раніцу. У тым шыкоўным палацы я ўжо бачыў прарока — ма-гутнага волата, бы Ілью Мурамца. Волат лунаў на дыване-самалёце з пакоя ў залу, з аднаго паверха на другі, галава яго зіхацела, бы поўня, арэолам незямнога святла, а вакол пырхалі з залатымі трубамі го-ленькія анёльчыкі і рассявалі жменямі агністыя іскрынкі.

Цяпер я не прапускаў магчымасці, каб не паслухаць таго, што гаварылі пра Альяша. А ў нас аб ім гаварылі кожную раніцу, кожны дзень і кожны вечар.

Найбольш пра падзеі ў Грыбоўшчыне ведала Нюрка, што хадзіла з хаты ў хату і ткала ўсім дываны: дзяўчына зарабляла так на пасаг сёстрам грошы. Да красён наняла яе і мама.

Нюрка паходзіла з белавежскай вёскі Забагоннікаў, з кур-ной хаціны. У такой халупцы не дыхні ад чаду, не прыткніся ні да чаго ад сажы, і дзеўцы належала быць худой, як дранка, чорнай ды засмоленай, бы смалакур, з выедзенымі ад дыму вачыма. Наперакор логіцы Нюрка была чырванатварая і здаро-вая. Сацінавая кофта на ёй свяцілася снежнай белізной. На грудзях красаваліся свежая валошка і васількі. Мокрыя бялкі яе сініх, як у нашай мамы, толькі поўных вачэй былі чыстымі — нібы вымытая эмаль на новай каструльцы. А з-пад бёрда дзяўчыны выходзілі з лёгкасцю, бытта нараджаліся самі сабой, дзіўныя ўзоры аленяў і шашачак — зялёных, жоўтых, бардовых...

Незямная белізна вышытай Нюрчынай кофты, яе майстэрства, бляск эмаліраваных бялкоў і пашмараваных кароўім маслам валасоў паступова мяне ўпэўнілі, што Нюрка — святая, і я заміраў каля яе сам не свой.

Найчасцей я хаваўся ў цёмны куток ды загіпнатызавана пяліў вочы на дзяўчыну-анёла, упіваўся яе голасам і выглядам. А ў гэты час нахіленыя над кроснамі жанчыны гаварылі пра рай.

— Мая мама кажуць: «Покуль перазімуем, то гэтак намерзнешса, што летам сама сабе не верыш — няўжэ ўсё гэто чалавек выцерпеў!» — манатонна цягнула Нюрка. — А ў раі табе заўсёды цяпло і файно, бы ў нас на Пятра — зіму і лето можно нават без рукавоў хадзіць! Адно трапіць туды можа не кожны, бо апосталы за гэтым надто ж сочаць.

— А-а, глядзяць вельмі, кажаш?— не то ў жарт, не то ўсур'ёз, перапытала мама.

— А то як жа! Туды хацелі б усе, вядомо!.. Мая мама трапяць у рай напэўно. Яны — ні аднаго пацера, ні паста не прапусцілі, ні адной лаянкі не вымавілі, у нядзелю нажа ў рукі не ўзялі!.. А я надто грэшная. О-ой, грэшная, о-ой, як!.. Ужэ ў мяне ўсё до-обро, до-обро ідзе, а потым і сама не бачу, калі наемса без меры ці пачынаю абгаворваць сваіх дзяўчат... Ніхто не чуе, у галаве сабе абгаворваю, але ж гэто — усё роўно! — дзяўчына са шкадаваннем уздыхнула: — Сатана, вядомо, падбівае, а я паддаюсо яму...

— I ніяк не можаш стрымацца?

— Ох, і малюсо, і кару сабе прыдумваю, а ўсё дарэмно!

Мне таксама было дасканала вядома, за што туды трапляюць. За знішчаную вужаку бог даруе чатыры грахі. За ссечаную крапіву пад плотам — пяць грахоў мінус. Напаскудзіш у рэчку — дабавіш супроць сябе два, кінеш на зямлю кавалачак хлеба — тры. I адразу даруюцца ўсе грахі, калі заб'еш рапуху. Але ж рапуха — ведзьма, паспрабуй забі толькі! Покуль замахнешся каменем, кіне чары, і яшчэ памрэ твой бацька ці маці!

Я старанна вёў падлік сваім прамашкам. Падлічваў кожнага забітага на балоце ці ў лесе гада, знішчаную на вёсцы крапіву ды ўважліва сачыў, каб сума адных учынкаў заўсёды перакрывала другія. Выходзіў цвёрды баланс, не ўпусціць мяне з Нюркай у рай ніхто не меў права.

Найбольшай прыемнасцю было ствараць фантастычныя вобразы, як я з ёю лунаў сярод аблокаў і нам свяціла сонца, гучалі пчолы, клапатлівыя чмялі задам выбіраліся з кветак, на страсе ля рэчкі клекатаў бусел, а яго бусляняты з яшчэ чорнымі дзюбамі прабавалі крылы.

— ...Лоні абнавіласа ікона і ў нас,— адкусіўшы пітку, цягнула дзяўчына ўжо пра іншае.— Спасіцель абнавіўсо. Развесіла я тады бялізну на плоце, вярнуласа, а штоеь зіхаціць на ўсю хату!.. Мы з мамай глядзь! Ажно ікона гэто!.. Альяш падарыў маме і тату аж дзве. Такія фа-айныя, бага-атыя — за шклом абедзвія!.. Блаславіў і кажа: «Наце, на вашу жызню бу-дзе: табе — спасіцель, а табе, Ганна, Заблудаўскі Гаўрыіл...»

— А чаму яны ўсё абнаўляюццо, скажы ты мне, Нюрка?— гэтаксама паўжартам, паўсур'ёзна пацікавілася мама.

— Такая е тайна божая, цётку, такая е сіла гасподня. А як вы хочаце?.. Усё ж такі лік святы!.. Або часамі на чалавека надыдзе неразгаданая сіла боская, і ён сам не ведае тады, што і скажа. Як на Альяша. Яму так адкрыто, што ён кожнаму ўказвае на грэх. Аж жутко — так адданы богу і служыць праўдзе! Якаясць гарадская маладзіца падышла да бласлаўлен-ня, Альяш ёй: «Ты свае валасы падвітыя выкінь і шпількі павыкідвай. Думаеш, ашукаеш каго?» А яна і праўда так харашэ падвіла сабе іх, бо кароткія былі, ледзь і разгадаеш!.. Гэтак ён кожнаму, цётку, адразу праўду ў вочы кіне — ці пра твой блуд які, ці фальш або махлярства...

Жанчыны хвіліну памаўчалі.

— Штось нашай Хімкі даўно няма з Грыбоўшчыны,— успомніла мама.— Трэці тыдзень моліцца там... I гаспадарка зрабілася для беднай нямілая, яе бульбу мусела я матыкаваць!.. Мо назаўсёды там застанецца? Але ж хто стане тады яе гектары абрабляць, нам і на свае часу не надто хапае!

— Жоны-міраносіцы работы там ма-аюць!.. I нашыя дзяўчаты з Забагоннікаў пайшлі туды!

Нюрка ўздыхнула над асновай, задумалася.

— Альяш бярэ іх у святыя дзевы... Вытку вам гэтыя дываны, пайду туды таксамо.

— Пойдзеш?..— паспачувала мама.

— Чаму не пайсці, падумайце, цётко Марусё?.. Дзяўчаты нашыя добро там маюць так!.. Толькі много псалмаў даводзіцца развучваць, але ж хібо гэто работа?.. Жывуць сабе на ўсім гатовым...

«А як жа я без Нюркі буду?»— агарнуў мяне жах. Нейкі час толькі стукала бёрда, і са свістам прашываў ніткі чаўнок.

— Цётко Марусё, а Ілья хутко і праз ваша Страшаво будзе ехаць.

— Адкуль ты ўзяла гэто?

— От, пабачыце,— таямніча намякнуў мой анёл.— Ведаю, што кажу...

— I чаго чорт панясе сюды яго?

— Так яму ўсё ўказвае.

2

Паступова нашу вёску пачала разбіраць ліхаманка, што вось-вось з'явіцца Альяш. Цяпер бабы толькі і гаварылі пра падзею. Мужчыны гразіліся, што падстрояць фокус.

— Хай, хай адно з'явіцца!..— нядобра бліскаў вачыма бацька.

— О-о, Страшаво яму не якія-небудзь Празнікі!..— гаварылі іншыя мужчыны.— Не сунецца больш!

Гэтым часам іхнія жанкі чакалі святога, бы архірэя. Нават сабраліся на савет. Цётка Кірыліха параіла бабам выслаць перад ім кужэльнае палатно, як рассцілалі мацяркі і свякрухі перад Заблудаўскім Габрусём. Жанчыны так і гэтак абгаворвалі прапанову, ды ўсе прыйшлі да згоды, што мужыкі, халеры, ім выслаць палатно не дадуць — цяпер не тыя мужчыны.

— А-ай, пра што мы гаворым! Дзеці збегаюць у альшынку і наламаюць галінак! — знайшла выйсце цётка Сахарыха.— Праўда, наламаеце, хлопцы?

— Налама-аем! — з гатоўнасцю пракрычалі мы.

— Ну і годзі!

— Лісты вольхі шчэ маладыя па-ахнуць так!..

— Высцелім дарогу зялёнымі галінкамі, і шчэ як файно будзе!

Але прарок з'явіўся ў вёсцы нечакана, было ўжо не да галінак.

— Прыехаў! — У момант малыя абабеглі хаты. Бабы пасыпалі на вуліцу і адранцвелі. Сталі збірацца ўжо і мужчыны.

Мы з братам якраз вярталіся са школы, падышлі да зборышча і ад здзіўлення забылі нават закрыць раты.

Дзівіцца было з чаго.

На фурманцы сядзеў сухенькі дзядок з даўзёрнай барадой ды цьмянымі вочкамі, якія патанулі ў шчацінні. На ім была саматканая світка, кужэльныя нагавіцы ды звычайныя сялянскія боты — ні разу не чышчаныя, закасцянелыя, са стаптанымі абцасамі і скрыўленымі заднікамі.

Яшчэ больш уражаў дыван-самалёт, якім святы кіраваў.

Шустры буланы конік цягнуў вазок з тоўстымі дзеравя-нымі восямі. Нашы дзіцячыя душы ўразіла, што замест атос ад колаў да аглабель напружылася, як дзве струны, пара лазовых вітак. Хамут да аглабель Альяшовага возіка прымацаваны быў вяровачкамі. Ніякіх табе набэдрык — адзін падхвоснік, а на голых дошках пад пасажырам — старая конская торба. Толькі хвост буланчыка быў завязаны ў такі самы фарсісты вузел, якім завязваў сваёй кабыле і наш бацька. На жываце ў коніка выпіраў дакладна, як у нашай Машкі, гуз, памерам з гусінае яйка,— і конік, мусіць, лёг на капыта і прапароў сабе трыбушыну.

Покуль буланчык, зганяючы мух, падрыгваў скурай, Альяш на страшаўской дарозе гаварыў. Аднак гаварыў ён мала, неяк ціха і спакойна, больш усё слухаў, бы кагосьці чакаў ці насцярожана выглядаў...

«I гэто той святы-ы?!.— не мог прыйсці ў сябе я.— Выходзіць, і праўда бацько казаў, што бабы так сябе ўгаварылі, як тады, бытта ў цёткі Агаты абнавілася ікона?!.»

Якія ўжо страшаўскія мужчыны былі бязбожнікі, як яны ні злавалі на грыбоўшчынскага дзядзьку, аднак перад нечаканым дзівацтвам разгубіліся таксама. Стары Цівашок збіраўся яму напомніць, як разам разганялі яны музыкі, ушчамлялі ў лучыну хвасты катам ды цешыліся, што ашалелыя кошкі носяцца па вуліцы. Дзядзька Верабей меўся сказаць, як завязвалі на галовы дзеўкам спадніцы, сачынялі байкі пра святых і грэшных, мацер божую і манашак. Бацька кават на-мерваўся нацкаваць на яго нашага Брытана... Але ўсе яны цяпер тырчалі зводдаль, анямелыя.

Стаялі нашы мужчыны нават больш уражаныя, чым тады, калі праз нашу вёску валілі кобрынцы. Глядзелі страшаўцы, дзівіліся, а каб тыя ўсе іхнія думкі выкласці на паперу, то яны прыблізна гучалі б так.

Це халера, нібы чары якія хто на кабет пусціў!

— Гэто шчэ што!.. Заехаў Альяш у Ятаўты, двум мужыкам памяняў жонак. Новыя пары ўжо каторы месяц жывуць і, кажуць, не сварацца нават!

— А свая жонка? Шчэ раніцой была баба як баба, сама ж з Альяша смяялася, а паглядзі, што з ёю робіцца цяпер — бытта яе падмянілі!

— Магніт у яго якісь е, каб панаваць гэтак над народам, ці якая халера?.. Ён жа іх, кажуць, лейцамі нават лупцуе, а яны, во, лезуць да яго, моляцца!..

— I каб відны быў чалавек! Малы, стары, сухі заменак!..

Покуль мужчыны так самі з сабой разважалі, страшаўскія бабы ўсё шалелі. Яны з енкам і віскам кідаліся перад возікам на калені, білі паклоны ды нешта гаварылі, гаварылі і гаварылі — бытта трызнілі.

Буланчык настолькі прызвычаіўся да падобных сцэн, што пастрыг толькі вушамі на Ціванюковага Рэкса, раптам вельмі спакойна расставіў сабе ногі і пусціў на дарогу пругкую струю. Бліскучы струменьчык абдаў бабак пырскамі пеністага піва, але ніхто з іх на гэта не звяртаў увагі. З шалёнымі вачыма цёткі лезлі цалаваць прароку рукі, полы світкі і боты. Піхалі яму на бласлаўленне маленькіх дзяцей, знятыя са сцен, засе-джаныя мухамі абразы. Нарабілі гвалту і ляманту на ўсю вёску.

А мяне грызла расчараванне.

3

Пад вечар таго самага дня новая хваля вандроўнікаў да Грыбоўшчыны затапіла наша сяло. Солтыс (стараста) развёў іх па хатах начаваць. Нашаму дому выпала сем бабак з-пад Бельска.

Бацька прывалок рэзгіны гарохавіння і выслаў ім падлогу ў вялікай хаце. Мама назбірала трэсачак, распаліла ў пліце. Мы з братам, слухаючы дзіўную мову, не маглі ад гасцей адвесці цікаўных вачэй.

— Подвынься, бо тут надто мякко — гріх!— бурчала адна бабка.

—I я гороховінь тількі жменю підослала!

— Я лягу на голую підлогу!..

— Цётко, што будзеце есці?— спыталася мама ў старэйшай.

Жанчына папрасіла каструлю, ячневай крупы і тым самым украінскім акцэнтам аб'явіла:

—О, це тількі будэ істы нашэ бріннэ ціла!

Мама засыпала крупу, заліла каструлю вадой і паставіла на агонь, а сама пайшла даіць каровы. Ужо і астатнія бабы прымасцілі пад галовы сабе клумкі, апусціліся каленямі амаль на голыя дошкі ды пачалі маліцца.

Вярнулася з дайніцай мама, а госці ўсё шапталі малітвы. Мама працадзіла малако, заглянула ў каструлю ды толькі цяпер спахапілаея, што каша пустая. Яна літасціва паківала галавой ды плюхнула ў страву з паўкварты сырадою, тады адліла ў кубак для Валодзькі, а рэшту павалакла апускаць у калодзеж, каб раніцой несці ў горад.

Ля парога дагнала маму Нюрка і шапнула з жахам:

— Цётко, што вы нарабілі, яны ж клятву давалі! Папярэдзіла дзяўчына позна. Багамолы ўсё бачылі, і мамін учынак іх нібы ашпарыў. Нейкі час яны абурана маўчалі, а тады, як па камандзе, усхапіліся, пабралі свае клумкі. Старэйшая жанчына кінула праклён:

Яко исчэзает дым ды исчэзнэт,

Яко тае воск от лыца вогня,

Тако да погыбнут бэсы

От лыца любящего бога!

Фу, фу, сатана, сгынь!..

— Фу, фу, фу!..— дунулі па тры разы варожа на маму, бацьку, на мяне з Валодзькам усе астатнія бабы, з гідлівасцю абышлі пліту і адна за адной пакінулі хату.

Разгубленая мама плюнула мне і брату ў вочы ды кінулася іх праціраць фартухом, нібы цёткі аблілі нашы вочы труцізнай. Аднак гэтага здалося ёй мала. Мама выхапіла з куфра вянчальную свечку, каб накапаць на клямку воску.

— Не дапаможа!— аўтарытэтна аб'явіла Нюрка.

— Ты думаеш, Нюрачка?— мама яшчэ больш напалохалася.

— Дзе вы бачылі! О, каб закапалі клямкі воскам раней!.. Цяпер трэ, каб яны самі праклён знялі!

Мама паляцела за бяльчанамі.

— То пачакайце, звару зара вам друго-ой, бяда не вялі-ікая! — стала ўніжана прасіць іх на двары. — Вярніцеса, ці можно не еўшы, лю-удзі!..

Бацька з парога закрычаў:

— Не чапай, чорт іх бяры, калі яны здзяцінелі, бы іхні дурны Альяш!.. Вярніса! О-о, я б ім шмаравідла, якім сячкарню мажу, накідаў бы ў гаршчок!

Мама не паслухалася. Толькі як яна ні ўпрошвала, а на гарохавінне бельчанкі ўжо не вярнуліся — паклаліся спаць пад грушу на пругменні.

Пару мінут мама не знаходзіла сабе месца.

— Ой, шчэ папсуюць нам дзяцей сваім праклёнам! — не то пажалілася яна бацьку, не то пыталася ў яго парады.

— Ы-ых, што ты сабе ў галаву ўбіла?

— Ніц не кажы! Каб хоць гэто гаварыла адная!.. Столькі іх было, ды кожная кінула ла такому слову...

— Цьфу, забабоны, як зараза, ужэ і ты пачынаеш вар'яваць!.. Манька, выкінь іх зараз жа з галавы і займіса дзелам, брахня гэто ўсё!

— Праўда?!— мамін голас уздрыгануў ад перажытага хвалявання, і вочы засвяціліся.— Нічога, кажаш, не будзе? Ты ўпэўнены...

Праз нейкі час бацькі задумаліся, што ж рабіць з ячневай кашай. Самі ўжо павячэралі, пакінуць яе да раніцы — скісне. Вываліць у цэбар свінням — грэх, яна ж на малацэ.

Вярнулася ад бяльчан якраз ткачыха і пацешыла:

— Ну, дзякуй богу, здаецца, пра вас забыліса!..

— А што ўжэ будзе, няхай!— уздыхнула мама і добразычліва папрасіла:— Нюрачка, золатца, ты — маладая, з'еш гэтую кашу, каб не марнаваласа!

— Што вы, цётко Марусё, я ж бульбы з расолам добра пад'ела!

— А-ей, такой маладой дзеўцы нічога не каштуе паесці шчэ раз — як за плечы закінуць! Бяры, бяры, у ёй жа малака цэлы кубак!.. I выстудзіласа ўжэ — само цяпер есці!

I Нюрка села на парог з каструляй ды ўсю падмысціла.

— О-ох! Аж дыхнуць, дальбох ты мой, цяжко! — паставіла яна пусты посуд на плітку.— Дзісь хібо лягу ў вялікай хаце на гарошмінах, а то шчэ скачусо з лавы!

— Кладзіса, кладзіса, халера іх бяры, заўтра тыя гарошміны вывалачам!

Неўзабаве я лёг спаць. Мяне мучыла расчараванне жыццём. Альяш — суцэльнае ашуканства, як і абнаўленне ікон. Выходзіць, у Грыбоўшчыне няма і замка.

Найбольш балюча перажываў з-за Нюркі.

Дзяўчына харчавалася ў нас разам з бацькамі, а ў памяці маёй чамусьці не запала ў душу, што і як дарослыя ядуць. Зрэшты, я не быў пэўны да таго дня, ці Нюрка ўвогуле ела, як усе.

Цяпер мне выразна прадстаўлялася, як мой анёл з каструлькай кашы ў жываце качулкай варочаецца на падрыхтаванай бяльчанам пасцелі ў вялікай хаце, варочае мокрымі, эмаліраванымі бялкамі ды цяжка дыхае.

Заварвала аднойчы мама крахмал на бялізну і сапсавала.

— Вывалі яго на пругмень, куры здзяўбуць! — паперла мяне на двор з гаршком.

Выйшла нечага на падворак Нюрка, убачыла на траве месіва сіняватага студзеня і спыталася ў бацькі, што гэта такое. Бацька тады якраз быў у добрым настроі.

— Не ведаеш! Гэ!.. Кавалак хмары адарваўсо ад неба!

У Нюркі адразу падкасіліся ногі. Дзеўка ўпала на калені ды пачала шаптаць малітву.

Іншым разам панеслі мы з ёй на балота бяліць палатно. Перад тым як разаслаць на траве, палатно мы намачылі ў возерцы і ў альшынцы крыху затрымаліся. У гэты момант мы і сталі сведкамі драмы.

У вулей вярталася наладаваная ўзяткай пчала. Ляцела напрасткі, праз возерца. Бедная не разлічыла сіл, пацягнула яе ўніз, а бераг быў зусім блізка. На паверхні вады — ні былінкі, ні лісціка, а толькі гладкая, поўная сонечных блікаў фіялетавая прорва.

— Чырк! — пчала кранула ножкамі вады і бездапаможна распасцерла на вадзе крылы. Канец.

Я хапіў кіёк, каб падчапіць няшчасную, ды бойкі акунёк убачыў лёгкую дабычу, бяспечна да яе знізу падскочыў, пчалу прагльшуў і праз пару секунд... выплыў жыватом уверх.

— Цьфу, цьфу, нячыстая сіла! — перапалоханая дзяўчына перажагналася, хапіла мяне за руку, хапіла мокрае палатно ды кінулася ўцякаць.

— Гэто — чорт!— цвярдзіла яна мне, а ў самой на лоб і скроні выступілі бліскучыя кроплі.— Бачыў, як ён ікламі хапіў рыбу?

Перапоўнены жудасным страхам, я неўзабаве вярнуўся да возерца адзін. Сучком пачапіў акунька і добра яго разгледзеў. Брахня! На ім не было ніякіх дзірак. Проста — яго ўджаліла пчала. Рыба гэтак нашпігавана была ядам, што наша кошка потым доўга да акунька прынюхвалася.

Успомніліся мне цяпер перад сном і гэтыя два выпадкі.

Ужо не хвалявала, што Нюрка нас пакіне. Аднак было сумна і нядобра. Цягнула некуды ўцячы. Не хацелася нікога бачыць. Адпала ахвота і ад малення. Я быў нешчаслівы, і свет здаўся такім агідным, што я расплакаўся.

Толькі мае дзіцячыя перажыванні не ішлі ні ў якія параўнанні з тым, што тварылася на вёсках і хутарах, які ажыятаж кіпеў вакол імя прарока.

4

У наступны дзень паміж Страшавам і Гарадком мы з братам спаткалі пілігрымаў, якія пакляліся дабрацца да Грыбоўшчыны на каленях.

Людскія твары былі нібы вылепленыя з патрэсканага ілу, у які густа наўтыкалі шэрага і рыжаватага шчаціння. Яны мелі пачырванелыя ад недасыпання вейкі, перасохлыя і патрэс-каныя вусны, у іх ліхаманкава свяціліся вочы, а ў выгаралых бровах, у шчацінні, на брудных вісках віселі кропелькі поту.

Калі дзядзькі ўпаўзалі ў вёску, мы з Валодзькам здагада-ліся людзей палічыць.

Малацілі па страшаўскім бруку бруднымі каленямі, падмяталі яго абцёпканымі рэшткамі зрэбных нагавіц ды пакідалі на каменнях свае крывавыя сляды сто восемдзесят тры чалавекі!

Дзядзька Салвесь стаў іх бэсціць.

— Вы — што, маленькія?.. Як вы, дальбо, можаце на людзей глядзець?.. З вас дзеці во смяюццо!

Засмяглымі вуснамі, асіплымі галасамі і з глыбокім перакананнем у слушнасць сваёй справы бліжэйшыя фанатыкі на Салвеся агрызнуліся:

— Фу, фу, адыдзі ты, сатана!

Дзядзька не пакрыўдзіў і мухі, але тут разабрала і яго.

Салвесь хапіў пугу, уляцеў у самую гушчу пілігрымаў, давай іх сцябаць і прыгаворваць:

— Дахаты!.. Дахаты паўзеце, лодыры вы!.. Дурні яловыя, ведаеце, хто такі Альяш?.. Спытайце мяне, я з ім дзевак шчупаў!.. Кабыла мая больш святая!.. Марш да хатаў, дуралеі!..

На дзіва, людзі як бы яшчэ і ўзрадаваліся. На тварах тых, каго дзядзька даставаў пугай, ужо свяцілася шчасце, што яны прагнулі святога таінства, даўно надта чакалі і вось такі нарэшце да яго далучаюцца.

Мармычучы словы малітвы, людзі з баязлівай радасцю — бытта Салвесь збіраўся іх казытаць, падстаўлялі дзядзьку плечы і лезлі, лезлі і лезлі далей, а калені іхнія шкрабыталі па голаму бруку, нібы шамацелі па стале клешні шматлікіх ракаў.

Грэшнікі пачалі свой нялёгкі старт аж на Палессі, напаўгалодныя і брудныя прапаўзлі ўжо з чатырыста кіламетраў...

Раздзел трэці

1

У Грыбоўшчыне Альяш мусіў выходзіць да народа па некалькі разоў на дзень. У гэтых «яўленнях прарока народу» цяжка і разабрацца, чаго было больш — самаашуканства цёмнай масы, містыкі, даўніх рэлігійных традыцый, якія прабіліся нечакана скрозь гушчу цемры і праз слаі пакаленняў, ці звычайнага авантурызму і шарлатанства.

Зблізку ўсё выглядала наступным чынам.

Да царквы на фурманках і пешшу прыбывалі і прыбывалі новыя людзі. На адведзеную пляцоўку пілігрымы клалі падарункі: вузлы з ільном, воўнай ці ручнікамі, мяхі зерня, звойцы кужалю, звязаных бараноў, авечак і нават курэй. Безупынна кідалі ў вялізныя пустыя бочкі вязанкі сушаных грыбоў, клінковых сыроў, цэлыя галовы воску. Асцярожна выкладвалі ў кашы яйкі.

Улічвалі толькі больш каштоўныя падарункі.

Дзядзька з Глінян прымацаваў да коліка пярэстую карову, паклаў ёй пад нос травы і папярэдзіў прыёмшчыка:

— Пабегала на вялікі пост. Чацвёртае цяля. Бабы нядаўно падаілі, можа цярпець да вечара. Рахманая. Я — Ракуць Іван. Вёску ведаеш — Ракітніца!

Выслухаўшы гэтак вычарпальную інфармацыю ахвяра-даўцы, барадаты прыёмшчык у рыжым кажушку занёс прозвішча чалавека ў прыходную кніжку і з пахвалой прагаварыў:

— Рука дающая да не оскуднеет. Храні цябе гасподзь, Іване, і тваю, браток, сям'ю!

Іншы барадач у такім самым кажушку прымаў ад баб і мужыкоў з Сыраежак сабраныя імі паўтары тысячы злотых. Сунуўшы рознага фармату банкноты ў скураную торбу, ён паставіў знак у сваёй прыходнай кніжцы, выдаў распіску і растлумачыў:

— Гэто вам квіт, каб мелі апраўданне перад вобчаствам. Будзеце вы цяпер, сёстры і браты, пад апекай царыцы на небясі, а так жа будуць дзеткі вашыя і іхнія патомкі, амін!

Ашчасліўленыя, што задатак на збавенне ўдалося ўпіхнуць у дастойныя рукі, сыраежкаўцы з палёгкай селі на запаветны ўзгорак, дзе гудзеў ужо вялізны табар. Мужчыны павыцягвалі самлелыя ногі, паздымалі пасталы і з асалодай чухалі натруджаныя ступакі. Хто не даваў зароку пасціцца, браўся за падсілкаванне.

Людзі павымалі яйкі, сыры, салёныя гуркі, аслізлыя чвэрткі качаноў квашанай капусты, бутэлькі з малаком і лусты хлеба, да ніжняй скарынкі якога папрыліпалі вугельчыкі ды запечаныя кляновыя лісты.

— О-о, яны сабе балюку, бессаромныя, развялі тутака! — напала на іх старая дзеўка.

Яна была з тых багамолак, якія пільна сачылі за чужымі паводзінамі і ўсіх падазравалі ў нечым кепскім, прыпісвалі ім тое, што самі хацелі б рабіць, і толькі не хапала адвагі прызнацца.

— Забыліса, куды папрыходзілі?! Прысмакі выядаць у святым месцы сабраліса?! А цыбулькі, а рэдзькі з соллю, а хлеба з вадой не хо-очаце?!

Вінаватыя, пасаромленыя і няўпэўненыя, ці не зрабілі найбольшай у сваім жыцці прамашкі, сыраежкаўцы адразу страцілі апетыт і ўжо спехам хавалі ў вузлы сваю ежу. Толькі не магла выцерпець маладая дзяўчына: яна кусала сушаны сыр, хаваючыся, з кулака, прагльшала цэлыя кавалкі.

З народам покуль што гутарылі «няштатныя агітатары», як бы мы іх сёння назвалі. У гаваруны іх ніхто не вызначаў і гэтаму не вучыў. Яны сабраліся стыхійна вакол грыбоўшчын-скай з'явы — былі яе арганічнай часткай і неслі службу ўжо з дакладнасцю старанна заведзеных механізмаў, у якіх панакручвалі пругкія ды надзейныя сталёвыя спружыны.

То была эліта прарока.

У той жа час гэта былі цёткі і дзядзькі, якія дваццаць гадоў таму назад пачыналі з Альяшом збіраць грошы на царкву. Самае дзіўнае, што мінула сусветная калатнеча, на нашай тэрыторыі за гэты час пяць разоў мяняліся ўлады, а вера ў грыбоўшчынскага прарока ў людзей як бы нават пабольшала — у паклоннікаў Альяша цвёрда закараніўся якісьці аўтаматызм думкі і паводзіны.

У напружанай цішыні на ўзгорку старэйшая дачка Русялёвай Марысі, Хрысціна, правіла сабраным:

— Як не звазіў Станкевіч хрысціць дзіця прыпадачнай, як тыя браты Голубы паднялі на прастол руку, так бог вёску і пакараў!.. Маці божая, што ў нас тварыласою!.. Хто меў на каго крыўду, паставіў бандыту кварту, і ён таго паб'е, парэжа, косці паламае ці воко выпара!.. I ніхто не мог яму, мае мілыя, даць рады — ні паліцыя, ні стараста, ні народ!.. Так было страшно, так страшно, што бабы звечара, паверце, і на двор не выходзілі!.. I во заходзіць Альяш у Кранштаце да Іаана, а цудатворац пакланіўсо яму, блаславіў дый кажа: «Мне ікона Казанскай божай маці ўказвала, што ты е божы чалавек. Вяртайся хутчэй у сваю Грыбоўшчыну і служы верне народу, а злыдзень ад ныне будзе пакараны!» Прыходзіць Ілья ў вёску, а паганая галава нехрыста ўжэ з плячэй скаціласа, і людзі ўздыхнулі!..

Старая Піліпіха бажылася — на ўласныя вочы чула, як ноччу Альяш гутарыў з госпадам богам і дамаўляўся, каб на палі выпаў заўтра дожджык.

— Рано ўстаю, а ўсё змочано, расце так файно, аж буіць!.. I ніхто на вёсцы нават не здагадваецца, хто стварыў гэты цуд. Я спатыкаю яго на вуліцы дый кажу: «Ілья, я ўсё падслухала, пра ўсенько ведаю!..» А ён мне: «Ну і няхай сабе, ведай!.. Адно памятай: нікому ні слова не кажы. Хай людзі сабе маюць добры ўраджай, хай радуюццо і хваляць бога!»

Наталля Клімовічава паведамляла, які Альяш:

— I арэ, і косіць, і тое самае есць, што мы ўсе, толькі мяса ў рот не бярэ — бы святыя старцы калісь. Не каштуе і гарэлкі — не ўпросіш ніякім спосабам, дарэмно!.. Адно моліцца і моліцца за народ!..

Але ўсіх заглушаў моцны голас Аляксандра Данілюка з Каменя.

— Людзі некалі жылі ў саду Эдземскім, бяды не ведалі — нават не хварэлі,— прыступіў ён да прамовы апошнім.— Ды парушылі наказ госпада бога, з'елі забаронено яблыко і спазналі адразу зло!.. I з той пары пачалі забіваць адзін аднаго, брат пайшоў супроць брата, сын — на бацьку, сваяк — супроць сваяка, на зямлі настало гора, хваробы і смерці, а слёзы і кроў паліліся рэчкамі!

— Ах, гооспадзі, саграшылі як!..— уздыхнула бліжэйшая бабка.

Голас Давідзюка загучаў бадрэй.

— Тады цар нябесны паслаў на іх патоп, каб адумаліса,— не памагло. I ён пачаў пасылаць месію. Іаана Хрысціцеля. Майсея. Ісуса Навіна. Ісуса Хрыста. Георгія Пабеданосца... Много, ой, много пабывало іх на грэшнуй зямлі — не пералічыш! I апошнім з'явіўсо Іаан Кранштацкі.

Прамоўца перадыхнуў, і бабка са шкадаваныем ад непапраўнай страты паспела ўставіць:

— От, каб дурныя не з'елі таго яблыка, от жызня цяперака была б усім, дзева Марыя!..

— Бы маленькія, не маглі ўжэ пацярпець у тым раі!..— азвалася іншая старая.

На іх зашыкалі, і Давідзюк прадоўжыў:

— Вы думалі, Іаан Кранштацкі памёр?! А чаму, калі Іаана няслі на Казанскія могілкі хаваць, па небе ішла над труной зорка?.. Яна паказвала людзям, што Іаан уваскрос і апусціўся на землю ў вобразе звычайнаго мужыка, ісцінно вам кажу! Усімі хвалёны наш прарок Ілья е другі цудатворац Іаан, памазанік божы, уноў народжаны Ісус Хрыстос і айцец нябесны — сам бог у святой тройцы!.. Гэто вялікае шчасце і міласць нашаго госпада што ён пасланы з нябёс простым чала-векам, суддзёю Хрыста, сына божаго! Так любіце ж вы яго, брацця і сёстры, паважайце ды маліцеса!

З выгляду не то доктар, не то настаўнік, з голым, як калена, чарапам, з набухшымі жыламі на шыі і старанна паголеным тварам Давідзюк, надзеўшы звязаныя нітачкамі акуляры, адкрыў Біблію і зачытаў з Новага Завета:

«Ибо тот, о котором сказал пророк Исая: голос вопиющего в пустыне: приготовьте путь господу, прямыми сделайте стези ему», амін!

За гэты час, покуль гучалі прамовы і складаліся ахвяры, кожны ўдзіельнік грандыёзнага мітынгу паспеў адчуць, што ён — нікчэмнасць, пясчынка людскога мора і ў той жа момант ён — дужая частка якогасьці магутнага руху. I людзі дружна, ахвотна і ўпэўнена падхапілі:

Амін!

2

А за кулісамі гэтага зборышча ішла ліхаманкавая работа.

Паўтара дзесятка заклапочаных баб і мужыкоў шмыгалі туды-сюды, нібы прадстаўнікі вайсковага штаба абмяркоўвалі дэталі не абы-якой аперацыі, і па ўсяму было відаць, што абавязкі свае выконвалі са здавальненнем.

— Дзе тая Хімка?!— пыталася ў Петрука, бытта паддавала сяброўку і скардзілася курносая жана-міраносіца з Меляш-коў.— Хутко свечкі запальваць, ды няма чым! Кудысь пайшла па запалкі і прапала!.. Да гэтай пары і ў Крынкі можна было схадзіць — па смерць адно пасылаць яе!

Задумёны стары шэрай пяцярнёй расчэсваў бараду і маўчаў.

Меляшкоўка хацела тараторыць далей, але па зямлі ледзь дыхнуў вецярок. Маладзіца ведала, што не можа не падабацца нават гэтаму дзеду. Ліза белымі, адвыкшымі ад сялянскай работы рукамі какетліва прытрымала падол спадніцы і ўскрыкнула:

— Ліха на цябе!..

— Колькі вы іх нішчыце — не напасешса!— адводзячы ад спакусы вочы, прабурчаў Майсак.— Я ж вам выдаў па тры скрыначкі!.. Яны таксамо грошы каштуюць!.. У сваіх Меляшках, нябось, кожную запалку на дзве палавінкі калола ці да суседак бегала за жарам, а тут і берагчы ўжэ, думаеш, не трэ?!

Расчырванелая ад цепльші, поўная захаплення сабой, так і гэтак паварочваючыся да старога, яна з гуллівасцю маладой дзеўкі адрэзала Майсаку:

— Паспрабавалі б вы самі запаліць палавінкамі, калі людзі падпіраюць з усіх бакоў, а ў цябе тысяча свечак!

Дзед не слухаў. Да яго падляцела іншая басаногая бараболка, перабіла:

— Дзядзьку Пятрук, там валяць ужэ новыя!.. Перавалілі, кажуць, Плянты!.. Заблудаўцы харугвы са сваім младзенцам Гаўрыілам валакуць! Шаўковыя!..

— Шчэ не ўправіліса нават з гэтымі, і — во!.. — пакпіла меляшкоўка.— Што рабіць будзем, чаго стаімо?!

З агнём у вачах ад нядаўняй прамовы на ўзгорку пады-шла разахвочаная, памаладзелая Хрысціна і на ўсіх накрычала:

— А нашто тых дапускаць сюды? Будзе калатнеча, як мінулы раз! Заблудаўцаў трэ пратрымаць пару гадзін на выгане ля Гуран, там суха!.. Пасылай, Пятрук, каго-небудзь насустрач!

— Ладно, не кіпі, як самавар, схаджу туды сам!— усё так жа даіў пальцамі шэрую бараду дзядзька.

— I не баўсо, бо зара так і наваляцца!..— дабавіла Хрысціна.— Чаму крынкаўскі яўрэй палатна не забірае — усе хоры заваленыя кужалем!.. I трэ кагось паставіць ля кошыкаў глядзець, каб гнілыя яйкі не здавалі, а то скупшчыкі зноў адмовяцца іх у нас браць!

— Яны валяць дарогай, а я паджгаю напярэймы балоцечкам, якраз паспею. Давідзюк на цвінтары, здаецца, канчае сваё, клічце Ілью, хай ужэ ідзе. А кужалю Піня браць больш не хоча: кажа — не штандартнае!.. Трапанага лёну нягодніку падавай!.. Палатно хай паляжыць там яшчэ, покуль прыдумаем, куды дзяваць!.. А з яйкамі — чыстая бяда! Як ты іх пазнаеш, каторае гнілое, каторае — не?! Хай ужэ кладуць, якія маюць!.. Затое сушоныя грыбы, воўна і куры — ходкія!

I ў гэты час з запалкамі падышла Хімка:

— Пятрук, там пастаўскія сектанты жалезную Біблію прывалаклі, а з-пад Валожына — ікону якуюсь! Хочуць, каб мы ў царкву ўсё забралі. Біблія файная і вялікая — як пячная засланка!.. У храм я накіравала, а ікону...

— Нашто — у храм? На цвінтар трэ вынесці, хай і людзі паглядзяць на яе ды парадуюццо падарункам!.. Э-э, вучы вас усё і вучы, а вы, халера, як былі бабы, так бабамі і застаецеса!.. Цьфу, толку з вас!..

Майсак яшчэ не скончыў касціць падуладных, як валожынскія сектанты былі ўжо тут.

На чале невялічкай групкі мужчын крочыў босы дзяцюк. Зрэбную кашулю чалавек падперазаў саламяным перавяслам. Густая і рыжая барадзішча яго была перасыпана сівізной і выглядала так, нібы ў скамечаную брылу мёду нехта намяшаў белых нітачак. Босыя дзядзькі на дручках-насілках валаклі за ім вялізны зашклёны малюнак трох дзядоў.

— Айцец Пятрук, прымі яго ў нас!— пачціва папрасіў рыжабароды, адводзячы вочы ўбок.

— А, Сямён! — павітаў яго Майсак.— Бараду і ты ўжэ запусціў?.. Ледзь пазнаў цябе! Хрысціна, паўзірайса, што там у іх!

— Разглядвала ўжэ, ды не разумею нічога, глядзі сам!— нядобразычліва да Рыжага кінула Руселіха.

Валожынскія мужыкі апусцілі на зямлю насілкі з абразом памерам паўтара на два метры, і папярок пыльнай дарогі ноша зайграла аранжавай, ультрамарынавай і зялёнай фарбамі, а вялізнае шкло — сонечнымі блікамі.

— Пасярэдзіне, здаецца, Хрыстос, а гэто?.. — уставіўся ў ікону Майсак.

— Святая тройца, айцец Пятрук...— вінавата падказаў Рыжы.

— Пачакай, пачакай!.. Ці не ты, Сямён, злева?

— Я, айцец...

— О! так і ведала, штось тут не рыхтык! — са зларадным абурэннем заўважыла Хрысціна.

— Так, та-ак!.. Значыць, прывалок нам сябе. Ну, а трэці? — ухмыльнуўся ў вусы Майсак.

— Міхалоўскі Ломнік, айцец...

— Балагол?..

— У Вільне нас малявалі за дзвесце злотых... На Троцкай вуліцы!.. Але файно зрабілі, праўда?.. Мы баяліся надто, каб шыбу не пабіць, жарты — такое велькае шкло!.. Трэсне, думаю, і — капут!.. Цэлай данеслі, дзякуй богу. Запыліласо толькі, халера, надто...

Ён кінуўся выціраць шкло рукавом.

— Дванаццаць дзён брылі! Памаленечку!.. Сур'ёзны Майсак быў няўмольны. Ён адно з палітаваннем паківаў галавой.

— Хоць зімой ты і босы ў Грыбоўшчыну часто хоходзіш і много посцішса, аднак рано табе, браток, у святыя. Яе, Сямён, не вазьму, забірай назад!

Хвіліну панавала няёмкае маўчанне.

— Ах, божа, гэтак людзі патраціліса надарэмно!..— успляснула рукамі Хімка.

— А хто іх траціцца прасіў?

Рыжабароды самазванец, як школьнік, якога падлавілі толькі што на фіглях, з жулікаватай разгубленасцю ўхмыльнуўся, папляваў на шыбу і пачаў яе церці рукавом яшчэ больш старанна. Яго сяброў уся гэтая размова як бы і не датычыла ўвогуле — яны займаліся сваім клопатам.

Босыя валожынцы адзін аднаму перадавалі спатнелае дзеравянае вядро, з прагнасцю загнаных да смерці коней пілі ваду і з панурай і насцярожанай цікавасцю азіраліся.

— Што, так будзем стаяць?! — пагнаў сваіх баб Майсак да работы.

Гэта была хоць і саманароджаная, нідзе не зарэгістрава-ная, але ўжо добра наладжаная і паўнакроўная арганізацыя.

3

У той час, калі на нвінтары ішла падрыхтоўка, Альяш быў дома. Ён сядзеў на калодцы ля печы і нахмурана касіў вочы на майстроў.

Ля стала з заскарузлым посудам ды запыленымі царкоўнымі фаліянтамі — бо Альяш і далей не дазваляў бабам наводзіць у сябе парадак — спінамі да іканастаса, які цьмяна блішчаў фальгой і шклом, далікатна сядзелі славутыя на ўсю Польшчу браты Кавальскія з Пярэмышля.

Дзе Грыбоўшчына, дзе той Пярэмышль, аднак браты разнюхалі добры заробак, прымчалі сюды і другія суткі цярпліва тлумачылі ўпартаму «пану Клімовічу», што званы адліваюць не з чыгуну, бронза вельмі дарагая, а работа ліцейшчыка тонкая, бо кожны звон павінен мець сваю танальнасць, таму даводзіцца не раз перарабляць, у выніку яны мала менш каштавалі б, калі б адліваць іх з чыстага золата.

— Як для пана — вельмі танна зробім: шэсць тысяч за галоўны! — абяцаў яго брат.— Акорд гарантуем. Па корпусе дамо рысуначак — святога Ілью на калясніцы.

— Задораго, панок,— непарушна цвярдзіў гаспадар.— Пяць тысяч, сходную цану даю!..

— Пане Эльяш, мы і так вам палову сэрца адкроілі!.. Адальём з чылійскай медзі, волава дадамо даваеннага, пару фунтаў серабра дабавім!

— А гаму пан Эльяш сам праверыць камертонам!

— О-о, гучанне наладзім — экстра кляса, раўці будуць — як вавельскія смокі![[2]] З малінавым звонам!

— Ат, зубоў мне не загаворыце! — абарваў бесцырымонна Кавальскіх прарок.— Бачыш ты разумнікаў!.. Ён мяне рысуначкамі, як малога, цешыць!.. Так яму і паддамса на іх, ага! Што, мо палезу на званіцу глядзець на вашы малюнкі?! Людзей туды павяду паказуваць іх?! Ці знойдзецца іншы дурань і туды палезе?.. Пашукайце дурняў дзесь!.. Добро вам даю, панкі, такія грошы — не жарты!.. Ого!.. Колькі цяпер ладная карова каштуе ў Крынках на кірмашы? Сто злотых. Пяцьдзесят кароў за звон вам мало?.. З усяе Грыбоўшчыны згані табун быдла, і гэтаго мало яшчэ? Хто вам паверыць!

Браты перайшлі ў наступленне з новай энергіяй, але гаспадар знарок далей маўчаў, як бы іх не чуў.

У хату ўляцелі задыханыя хлопчыкі і дзяўчынкі. Глытаючы паветра, сур'ёзнымі і перапалоханымі фізіяноміямі ды гордыя, што першыя прыносяць гэтак важную вестку, малыя адзін перад адным закрычалі:

— Дзядзьку Альяш, ідзеце ўжэ, вас клічуць!

— Там зноў сабраліса!

— Много іх? — нездаволена насцярожыўся прарок.

— Мно-ого!

— I цёцю хворую прынеслі!

— На пярыне!..

— Альяш пакорна ўздыхнуў, цяжка падняўся з калодкі.

— Ну, мне трэ...

— Прошэ, прошэ, нех пан ідзе куды трэба! — усхапіўся брат, а за ім узняўся і другі.

Кавальскія выйшлі за гаспадаром, пазнімалі пінжакі, гальштукі, паклаліся на траву і цярпліва пачалі чакаць кліента. Гэтым часам прыгорблены, абкружаны малымі Клімовіч грузнай хадой шасцідзесяцігадовага селяніна паплёўся праз вёску да царквы. З-за платоў не зводзілі з Альяша доўгіх позіркаў грыбоўшчынцы.

Першыя дні для яго аднасяльчан увесь гэты спектакль быў вялікім дзівам, а цяпер людзі прыглядаліся да свайго аднавяскоўца, нібы хацелі ўпэўніцца, ці гэта той самы чалавек, якога яны так даўно ведалі. Толькі Альяш не забыўся, як гэтыя самыя грыбоўшчынцы, калі ён скандаліў з жонкай і дзецьмі ды на будаўніцтва храма прадаў гаспадарку і ўклаў без шкадавання ўсе Максімавы грошы, злараднічалі і абзывалі яго вар'ятам.

Альяш адчуў, як напаўняецца помслівым здавальненнем.

У выгаралым кажусе, з вязанкай матык яму насустрач ішоў высокі і сухі, як дрыль, Базыль Аўхімюк — адзіны чалавек на вёсцы, якога Альяш шанаваў.

— Дзень добры! — павітаў яго сябар.

— Здароў, прарок! — спыніўся Базыль, дабрадушна ўсміхаючыся сабе ў рэдзенькія і прасмаленыя самасадам вусы.

Побач стаялі хлапчукі і лавілі кожнае слова патрыярхаў. Дзядзькі былі для іх багамі. Адзін некалі перамог страшнага бандыта, другі — уславіў вёску. Грыбоўшчына хоць і маленькая, куды ёй да Плянтаў, Вострава, Гуран ці Нетупы, а з-за царквы яе відаць нават з Крынак, а ведаюць яе яшчэ далей...

— Ну, то як маешса? — спытаўся Базыль.— Горбішса ўжэ, бачу, і ногі валочыш!.. А як хадзіць мне, на дзесяць месяцаў старэйшаму?! Нічо-ого, гадоў з пятнаццаць шчэ з табой паскрыпім на белум свеце!

— Не думаў шчэ пра гэто, не было калі! — ухіліўся ад пытання прарок.— Ат, пра што маем гаварыць. Памірае найперш не той, хто худ, але той, каму суд!

— Ніц не скажаш, бывае па-рознаму!

Старыя памаўчалі.

— Матыкі парабіў? — Альяш з асуджэннем дакрануўся да жалязяк.— I твае бабы ўжэ распанелі, рукамі не могуць выбіраць бульбы!.. Бачу, і жыто касой пачынаюць некаторыя на вёсцы касіць, — уздыхнуў дзядзька.— Адна распуста пайшла — хутко ў пальчатках да работы стануць выходзіць, ото ж чорту пацеха будзе!

— Дурное ты, Альяш, правіш!— пасур'ёзнеў Базыль.— Калі мы былі дзяцьмі — дашчаная падлога грахом лічылася! А памятаеш, як бабы не хацелі з курных хат перабірацца?.. Ды што — бабы! Нашыя бацькі нават плуга баяліса, бо думалі, што ад яго збажына перастане расці. «Плугам гараці — шылам хлеб есці!» — цвярдзілі. Ды валамі толькі поле абраблялі! Усё палохалі адны адных, што конь капытамі раллю здратуе. Кожны гаспадар па пары быкоў трымаў і хваліўса: «Вол — божы сокал, звер хрышчоны, ён Хрыста няньчыў, а конь — чортаў падгрузнік, яму не раўня!» Ажно — дзе тыя валы? Бачу, хоць на дзеравяных васях ездзіш ды з лазовымі віткамі замест атос, а сахой і ты не надто гарэш, буланчыка свайго ў плуг запрагаеш! I пасталы абуваці не хочаш, бы твае багамолы і багамолкі!

Альяшу было непрыемна перад дзецьмі, але Аўхімюк не даваў аказацца.

— З таго часу як прыйшоў з войска, боты, нябось, юхтавыя носіш, бо любіш, падло, ногі сухімі трымаць! I ў той Кранштат не пешшо, як усе праведныя страннікі, хадзіў, а — пасажыркай, бы той пан, ха-ха!..

Альяш вінавата апусціў галаву.

— Што матыка, то не кіпцюры, не скажы! Параблю да іх чаранкі, і маёй Гандзі ды нявесткам усё менш нагінацца будзе! От, якраз меў вольны час, накінуў кажух на плечы, каб сонца ў авечую скуру пякло, а не ў маю, і схадзіў у Плянты да каваля, узяў аж тры штукі за пуд жыта. Восенню — як знайду!

— Усё роўно — непарадак. Паглядзі, як маладыя абыходзяцца з бацькамі? Ніякай пашаны! Вольга мая...

— Альяш, за што некаторых бацькоў шанаваць? Вазьмі крынкаўскаго Хайкеля. Аддзяліў сына, узяў да Голды зяця, кожнаму дзіцяці выдзеліў капітал ды яшчэ і дапамагае, покуль яно акрэпне. А што я сваім магу даць? Ты ж сваіх проста прапёр з хаты!.. На свет мы іх з табой пусцілі? То і сабакі пацекаюць і потым раджаюць, затое шчаняты, як падрастуць, бацькоў цураюццо!

Базыль бразнуў матыкі пад плот, дастаў капшук, крэсіва, пачаў круціць самакрутку. Ён — плячысты і худы, з рэдкімі, пракуранымі вусамі — паслініў цыгарку і з вышыні свайго росту, нібы заглядаючы ў глыбокую яму, паглядзеў на сябра прыжмураным вокам.

— Ну, а ты ўсё са сваімі багамоламі і багамолкамі палітыкуеш ды забаўляешса?

— Што зробіш, людзі патрабуюць.

— Патрабуюць, значыць. Тэ-эк. Праходзіў каля тваёй бытта святой будыніны. Цябе там ужэ чака-аюць!.. Разлягліса на траве цыганскім табарам... Э-э папы, кудлы, прапілі цэрквы, панам прадаліса, жываеды, і няма ім веры ад народа!.. Няшчасныя, затузаныя людзі цягаюцца па белум свеце, праўды шукаюць, не ведаюць, куды і туліцца, а ты іх дурыш — манну нябесную абяцаеш!.. Ой, з агнём, Альяш, іграеш!.. Давядзе твая гульня да кепскаго, загубіць цябе твая палітыка, памянеш маё слово!.. Нашто табе яно старому чалавеку?

Альяш хаваў вочы.

— Адумайса і кінь усё гэто, покуль шчэ не позно!.. Пабудаваў царкву, і добро, хай людзі моляцца ў ёй, хто так вельмі хоча, шчэ вы-ыдумаў штось!.. Халера, які з цябе прарок, што яны трэляць?.. Цяпер вучаным трэ быць на гэто, а ты адно распісацца ўмееш да кніжку сяк-так прачытаць!.. Адно вёску смяшыш!

Альяш з апушчанай галавой плёўся далей.

— А-а, не любіш, падло, ужэ праўды?! Ідзі, ідзі!..— пачаў Базыль красаць агонь.— Шчэ памянеш маё слово!..

— Разумны надто!— буркнуў дзядзька ды напаў на малога, які падвярнуўся пад ногі:

— Чаго вушы развесіў?! Марш, гіцлю, дахаты!.. Валэндаюццо, байструкі, праходу з-за іх няма людзям!.. Ламачыну зара на вас знайду!..

4

Раптам людское мора на цвінтары перастала заўважаць прапаведнікаў і ўстрапянулася.

— Сам ідзе!—прабегла па людзях вэстка электрычнай іскрай.

Цёткі і дзядзькі дружна бухнулі на калені, мужчыны яшчэ пазрывалі шапкі, перапалохана ўсе ўталопіліся ў прыгорбленую фігурку старога ды акамянелі.

Альяш падышоў і спыніўся. Сумным позіркам ён абвёў пляцоўку з падарункамі, палатнянымі палаткамі гандляроў з развешаным стракатым таварам, шэрае, бы зямля, мора апранутых у зрэбніну чалавечых целаў, застылыя галовы жанчын і мужыкоў, цікаўныя вачаняты дзяцей, якія папрыходзілі з мацяркамі, — і таксама замёр.

Пару хвілін усе маўчалі.

У мёртвай і напружанай. цішыні сіратліва і трывожна прабляяла авечка. З кузні ў Плянтах даляцеў рытмічны перазвон. З сіплым шумам распароў магутнымі крыллямі свежае паветра бусел, над цвінтаром даў круга, падкурчыў лапы ды спакойна сабе пайшоў зніжацца на выган. А недзе ў бязбрэжнай высі гэтак жа бескланотна і бадзёра, як сто, як тысячу, як дзесяць тысяч гадоў таму назад, з настойлівасцю толькі што заведзеных аўтаматаў, званілі раўнадушныя да чалавечых клопатаў і бед нябачныя жаўрукі.

Дагэтуль пры спатканні з народам Альяш не адчуваў да яго ніякай жаласці, абыходзіўся з людзьмі бесцырымонна і рэзка. Сёння яго бытта падмянілі.

— Гэ, паздымалі!.. Надзеньце, надзеньце шапкі, бо прыпякае!— кінуў ён бліжэйшым дзядзькам, якія глядзелі на яго з пашанай.

— Нічого, і без шапак пастаім!— спакойна разважыў той селянін з Глінян, які нядаўна прывязваў карову.

— Бог нават травы, лесу ці жыта і то не зраўняў, а ты на прыкмеце ў госпада!— лісліва выгукнуў нехта з натоўпу.

Альяш на гэта нічога не адказаў. Ён уздыхнуў, са спачуваннем паківаў галавой ды ціха прамовіў да людзей:

— Мае вы бабы, мае вы мужчынкі, мае чадо!.. Туліцеса, бы бяздомныя авечкі, не ведаеце, якого бога шукаць!.. Папы, кудлы, не любяць вас, не лю-убяць, ого!.. Цярпець усіх нас яны не могуць!.. Я ведаю, ім — абы малебень адправіць і грошы вырваць!.. Няма ў іх ніякай веры, няма!.. Прапілі яны сваю веру, прапілі-і, прабалява-алі і панам яе прадалі!

Натоўп, звязаны ў адно цэлае настроем, бы сухая салома, загараецца ад слоў, якія адпавядаюць іхняму настрою. Тады застаецца толькі людзям загадваць.

— Ох, прадаюць нас, прадаю-уць!— прашамкала бяззубым ротам і цяжка ўздыхнула бліжэйшая бабка.

— Яшчэ я-ак!— уздыхнулі іншыя.

— А чаго ты ад іх хацела?!— жвава павярнуўся Альяш да бабкі і напаў на яе, нібы цётка з ім не згаджалася.— Нават у Бібліі пра гэто напісано!.. Адзін чалавек ішоў калісь у Ерусалім ды трапіў на бандытаў. Розныя паўтаракі здзерлі з яго вопратку, пакалечылі, пазбыткавалі ўволю і пакінулі ледзь жывого. Праходзіў блізко бацюшко, паўзіраўсо на пабітаго ды пайшоў сабе далей. Гэтаксамо прайшоў мімо левіт-дзячок. А ўбачыў яго просты мужык-самаранін, і толькі ён зжаліўсо. Затрымаў сваго асла, злез, перавязаў чалавеку раны, завалок слабого ў пастаялы двор, пакінуў яму нават яшчэ і грошай на лячэнне!

Апавядаючы з паперці прытчу, бацюшкі сотні гадоў людзям гаварылі, што пад выглядам міласэрнага самараніна быў сам Хрыстос. Тлумачэнне легенды ў даслоўным значэнні выстаўляла яе зусім у іншым святле. Таму людзі як бы анямелі ад начаканасці, а ў іхніх вачах застыла абуранае здзіўленне: «Ага-а яны ашуквалі нас, падлы!..»

— У святым пісанні гаворыцца, што так было калісь, так е і цяпер!— правіў далей прарок.— Ад папоў і дзіяканаў няма чаго добраго нам чакаць! Ого, дачачаешса ад кудлаў і лайдакоў, а як жа — кішэнь трымай шырэй!

Людзі на цвінтары асмялелі. Словы прарока іх адразу зблізілі, узрадзілі ў кожным адчуванне сваёй значнасці таго, за што яны змагаюцца. Альяшову думку жыва падхапіў многагалосы хор:

— Праўда твая, Альяшку! — Так яно і е!

Яны ўпершыню мітынгавалі пра тое, што дагэтуль гаварылі толькі за вуглом.

— Ратуй нас, няшчасных!— крычалі ўжо некаторыя са слязьмі ўміленага захаплення і надзеі.

— Усявышнім табе ўказано праз Іаана Кранштацкаго!

Уздым масы перадаўся ўжо і Альяшу. У яго па-маладому заблішчалі вочы, шэры твар раптам паружавеў, сам ён зрабіўся порсткі, маладжавы, нават як бы падрос, а голас павысіў да віску:

— Папы, гэтыя махляры кудлатыя, вас палохаюць, што калі не будзеце слухаць іх, то звёзды з неба паспадаюць!.. Вы нікому з іх не верце!.. Кожнаму звязда загарыцца ў вашых сэрцах, і яе агонь напоўніць вашыя душы! Вы толькі аднаму мне верце!.. Я вас вывяду ўсіх на дарогу!.. Мяне нічога не ўтрымае!.. Я кіем удару па моры, вада расступіцца, і павяду вас па сушы!..

Альяш у парыве афекту ўзмахнуў рукамі.

— Павяду, от пабачыце!

У простых і адсталых людзей закладзена якаясьці містычная пашана ад алегорый і прытчаў. Асабліва на іх уздзейнічаюць біблейскія сказанні. Таму аб'яўленае прарокам загіпнатызавала натоўп.

Акрыяўшыя і падабрэлыя людзі, гэтыя барадатыя, з засмяглымі і патрэсканымі вуснамі дзядзькі, з густа збараздованымі плугамі жыцця тварамі бабулькі і свежыя маладзіцы, у якіх шчокі і шыі былі кранутыя, як чэсаны лён, загарцам, а валасы старанна раздзеленыя на прабор, узіраліся ўжо на грыбоўшчынскага Майсея з адданасцю, бязмернай надзеяй, поўнымі любві і веры вачыма, поўныя прагнай гатоўнасці, і гэта прыдавала ім натхнёнай велічы. Бы дзеці, якія ані хвіліны не сумняваюцца, што ў дарослага ёсць сродак, каб споўніць любое жаданне, загаіць кожную больку, людзі дружна пацягнулі рукі да прарока, а з глыбіні душ паляцелі просьбы:

— Вядзі нас, Альяшку, у зямлю абетаваную!

— Саваофе Ілья, злітуйса над намі!

— Гора нам!

— Толькі ты можаш уратаваць усіх — ты ў бога на прыкмеце!

— Бяры маю душу, бяры мае рукі і ногі, бяры мае малітвы і рабі з імі што хочаш, адгэтуль я не пай-ду-у! — заплакала, завішчала, забілася ў істэрыцы жанчына.

— Сколькі да цябе ішлі, не адганяй ты ўжэ нас, грэшных! — расплакалася бліжэйшая цётка.

Зараўлі ўжо і другія расквеленыя бабы, і над пагоркам доўга гучаў іхні плач.

Чытаць Альяш пісанне то чытаў, але здарылася гэта ўжо надта даўно. Бедны інтэлект непісьменнага мужыка з забітай і глухой вёсачкі ўжо не знаходзіў патрэбных параўнанняў з Бібліі, не знаходзіў і слоў, каб растлумачыць, куды ён збіраецца іх весці і што паказаць. Выпаліўшы завучаную прытчу пра міласэрнага самараніна, пра зоркі і мора, Альяш запнуўся. На ўспамін нічога не прыходзіла. Не нараджалася ў галаве ніяк, бытта дзядзька ўпёрся раптам у глухі плот і — ні з месца.

Няёмкае маўчанне панавала нядоўга. Побач стаяла Альяшова апора, твор яго жыцця і ўся яго гаспадарка — царква.

Альяш уздыхнуў ды стаў апавядаць пра званы. Пачаў жаліцца людзям на майстроў.

— Думаю так: трэбо нам файныя павесіць, каб іх у абедню не забівалі крынкаўскія, калі пачнуць званіць там... Каб нават у Гарадку было чуваць, і ў Бераставіцы, Саколцы... Адзін трэ пудоў на шэсцьдзесят адліць, а тыя — меншыя... Ды майстры, халера на іх, вельмі много грошай хочуць злупіць! Шэсць тысяч злотых за галоўны!.. Я ім кажу: «З усяе Грыбоўшчыны згані вам кароў, і то не хопіць на адзін бом!» Не згаджаюццо! А што ім?.. Гарадскія жулікі абодва, хібо ім нашаго мужыка зразумець?.. А даведаліса — аж у Пярэмышлі, ля Карпат!.. Дак дураць мяне, што рысу-уначак на іх выляпяць... Хто іхнія малюнкі разглядаціме, наверх мо палезеш з-за гэтаго?!. Трэ нам каб добро званілі!

— О-го!— здзівіўся нехта ў абсалютнай цішы. — Шэсць тысяч!..

З— алама-алі, брат, паны-ы!..— кінуў другі смялей.— Не паскупіліса!..

— Дурняў знайшлі!

— Грошай ім шкада нашых?

I на ўзгорку наступіла разрадка. Людзі сябе адчулі бы на вясковым сходзе.

— Нічо-ого, на званы збярэ-эм!— прыгроб пецярнёй раскудлачаныя валасы худы, жаўтлявы з твару мужчына і накіраваў ход разважанняў у іншым напрамку.— Калі іх мы ў сваю царкву куплялі, то плацілі па шэсць злотых за кілё, а па сто за пуд. То за шэсцьдзесят пудоў — памнож і палічы. Так яно і выдзе!

— А ты, Ілья, не шкадуй грошай на такую справу, не шкадуй!— закрычала з тлуму бабка. — Каб толькі файныя былі, і з рысу-у-начкамі! На ўсіх яны е!.. Бывало, у бежанстве залезем на званіцу з дзяўчатамі, а там святы Георгій пікай змея пратыкае! I мы глядзім на дзіво, не наглядзімса, аж — страх! Штосьці шчэ там панапісувано святое!..

Нейкі дзядзька нават усхапіўся на ногі і замахаў доўгімі рукамі:

— А я скажу — от што! То ў рысуначку ўся яго моц!.. На іншым так намалявано, што звон табе кожны гром, кожную маланку ад вёскі адгоніць ці пажар які адверне альбо — паморак!.. Эканоміць нам па званах— грэх, праўду вам кажу!

Гэтак доўгую прамову чалавек пракрычаў дыскантам і знямоглы зноў упаў на мурог.

Натоўп загудзеў: хіба можна сумнявацца? Калі трэба для такой справы — сродкі знойдуць і не такія.

— Толькі каб званілі, як на небе!..— выказала пажаданне цётка Піліпіха.

— Майстры цяпер е до-обрыя!..— супакоіў яе жаўтлявы чалавек.— Адно, вядомо, не скупіса — дай ім у лапы, падмаж добро!

— О-о, цяпер усё зробяць, абы грошы!..

— А што думаеш?— памяркоўна ўжо праказаў стары.— Давядзецца махлярам гэтым плаціць, калі цаны нават і не скінуць! Давядзецца вываліць гэтакі капітал, ніц ужэ не зробіш!..

5

Абгаварыўшы так і гэтак праблему званоў, Альяш перайшоў да справы:

— Цяпер вы мне скажэце — чаго хочаце?

Разгубленыя людзі хвіліну памаўчалі. Усім было так добра, што яны ўжо і забыліся, чаго сюды прыйшлі.

I ў гэты якраз момант шасцігадовая дзяўчынка ля маладзіцы з дзіцячай непасрэднасцю спыталася:

— Дзядзя-а, а праўд... А праўда, дзядзю, што цэрква гэтая з зямлі вырасла?

Праз натоўп пракаціўся стрыманы смяшок — такі, каб не парушыць урачыстасці хвіліны,— пракаціўся і насцярожана змоўк. Стала выразна чуваць, як старыя бабулькі прыглушана абрынуліся на маладую маці:

— Куды глядзіш?!

— Прывяла ў святое месцо і бахура сваго — сачы!

— Усенькую распусту сюды валочаць!

— Божа, як брыдко!..

Спалоханая маладзіца пачала маліць прарока:

— Звіні, Альяшку, чалавек божы, звіні! Маладая яна яшчэ ў мяне зусім, ды надто дасціпная! От, усё ёй, дурненькуй, трэбо ведаць, перапытаць!.. Такая ўжэ ўдаласа!.. Манечка, што табе я казала дома? Ці я цябе не вучыла, і што ты мне абяцала?! Звіні, айцец Ілья, не крыўдуй на малое!..

Альяш і не збіраўся бянтэжыцца і крыўдаваць. На хвіліну ён задумаўся, як бы заглянуў у сябе. Тады стары ўздыхнуў і не надта голасна аб'явіў:

— Вядомо, з зямлі. Цэгла ж і дзераво — з зямлі выходзіць, а то як жа?!

Па натоўпе прабег магутны ўздых палёгкі. У вачах людзей засвяцілася захапленне мудрасцю прарока.

— Так чаго вы ад мяне хацелі б? — паўтарыў Альяш пытанне.

— Долі няма, Альяшку!— паскардзілася цётка з перавязаным вокам.

Людзі ўжо цалкам асвоіліся і памалу пачалі асэнсавана выкладваць свае балячкі.

— Гора ў нас, Альяшку, такое, што не заліць і золатам!— аб'явіла з зямным паклонам сухая кабеціна.— Мелі адную дачку, такую прыгожую — бы сонцо, і памерла!

— Пачакай, скажу я, а то станеш тут зара па-бабску выць!— нецярпліва абсёк яе муж.— Ну і памерла, бо так ёй там было напісано!.. Слухай, Альяш! Дачку павёз я хаваць. Бацюшко за тры злотых не захацеў ісці на могілкі. Спатрабаваў, халера на яго, каб я два дні яшчэ яму адкасіў на балоце! Я са злосці хацеў яму пакінуць пакойніцу на ганку і паехаць, але куды падзенешса? Мёртваму ўсё роўна, як пахаваюць, ды людзі абгавораць!.. I я згадзіўсо!.. А да цябе прыйшоў паскардзіцца, адвясці душу!.. Чаму яны, скажы, нажываюццо нашай бядой, хібо так ім, гунцвотам, дазволено?

Натоўп падтрымаў мужыка дружным абурэннем — дзядзька трапіў у точку. Адусюль паляцелі выкрыкі:

— Што, няма на іх управы?

— Труну не паспееш паставіць у яму, а поп ужэ, глядзіш, і адслужыў!.. Мах-мах сваім крапілам, прабумболіць абы-што і лойдзе!.. Толькі б грошы злупіць!..

— А за хрысціны як дзяруць!

— Бы з ільняного семя масло выціскаюць на маслабойцы — колькі даецца!

— Жызні не маем!.. Прыехалі сіквістратары, за падаткі апісалі ўсенько і пакінулі нас без нічого: ні свіначкі, ні кароўкі, ні курычкі!.. Было пару вулляў, і тыя ўзвалілі на воз, ы-гы-гы-гы-ы!.. — зараўла цётка на ўвесь цвінтар.

— I ў нас таксамо каморнікі лютуюць! — пастаралася перакрычаць плач іншая цётка.

— Веру нашу ганьбуюць надто!.. У нас пропаведзь чыталі па-польску, а хто крычаў, каб чытаць па-нашаму, паліцыя забрала таго ў халодную — сядзець!

— А я — на пуці кастылі забіваў. У рамонтнай брыгадзе. Мне загадалі змяніць веру. Я панам кажу: «Гэто пасталы можно так просто змяніць ці кашулю!..» Яны: «А-а, ты шчэ й адбрэхваешса?!» I з работы праперлі — узялі католіка на маё месцо!

— Скажы, Ілья, прэзідэнту таму пра ўсё гэто. У Варшаве нічого не ведаюць!.. Прэзідэнт цябе паслухае!..

— А што — прэзідэнт?! Пад бокам у гродзенскаго архірэя з Сафійскага сабора касцёл робяць!.. Нанялі нейкіх гіцляў, і тыя паскідалі ўжэ з кумпалаў праваслаўныя крыжы! Думаеш, да Масціцкаго не дайшло, думаеш, ён газет не чытае?.. Усміхаецца толькі сабе дзесь у вусы!..

— Масціцкі загадаў, а архірэй заадно з ім!

— Вядомо. Разам чаі распіваюць на балях ды на курортах вылежваюццо!

— Трэцюю ўжэ чэркву ў Гродне нявечаць!..

— Каля Хэлмна і Седлец — пяцьсот штук, дзеду, іх закрылі, а свяшчэнікам рукі і ногі паламалі!..

— Калі гэтак пойдзе, ніводнай не застанецца!

— Гэтаго і хочуць! Паслухай, што народ ужэ спявае:

Гора наша, гора, як на свеце жыці,

У цэрквах праваслаўных не будуць служыці!..

— Ужэ пад татарынам было лягчэй! Татарын той, кажуць, хоць веры не чапаў!

— Цяжко нам, Ілья, прыйшлі да цябе скардзіцца, во!

Прарок памаўчаў, як бы ўзважваў так і гэтак усе просьбы і скаргі.

— А хібо Хрысту было ле-епш?! — выбухнуў ён нечакана.— Ці лепей было, пытаю вас?

Стары хвіліну патаптаўся, як бы выбіраў сухое месца, як бы збіраўся з думкамі.

— Сядзіць у цямніцы за народ, а побач — жулік і бандыт Варава. Прыходзіць ад Понці Пілата пасланец ды кажа: «Варава, ты свабодзен, тваё месца зойме Ісус!..» I народ узняў гэтаго Паўтарака на рукі ды яшчэ з лікаваннем папёр на волю! Як было ўзірацца на ўсё з крыжа і цярпець божаму сыну?!

Нечаканы паварот гутаркі і тон прарока публіку ашаламіў. Людзі як бы перапалохаліся, што недагледзелі, далі прамашку, сказалі зусім не тое, што трэба.

— Ах, Альяшку, няўжэ-э! — падтакнула нейкая бабка.— Ён то, вядомо, столькі за нас выцерпеў, бедны, што нам грэх тут нават і рот адкрываць са скаргамі!

— Вы лепш паглядзеце, да чаго раснусцілі дзяцей сваіх! — без лагічнай сувязі з мукамі Хрыста і скаргамі мужыкоў, а пад уплывам таго, што было на душы, крычаў ужо прарок. — Не шануюць нас з вамі, бясчэсцяць!.. Толькі каторае ад зямлі адраеце і ўжэ наравіць цябе вучыць!.. Яйцо курыцу вучыць!.. Хібо гэтак абыходзіліса калісь мы са сваімі бацькамі?!.

— То ж з хаты выганяюць, Альяшку!— горка заплакала бабка з перавязаным вокам.— Хто дзе бачыў, каб мацеры даводзіласо падаваць у суд на родных дзяцей, каб судзіцца са сваімі сынамі? Старэйшы, як суне мне кулаком — зоркі пасыпаліса!.. А потым кажа — вон з хаты, га-га-га-га-а!..

— I выганяць такія, чаго ад іх чакаць, калі гарадскую распусту перанялі! Мы пры сваіх старых нават вылаяцца не смелі, не то што закурыць!..

Альяш сябе ўзвінціў да такога стану, што аж тросся, вочы яго блішчалі, і на твары з'явіліся плямы.

— Настане, ужэ хутко настане тое, што ў святым пісанні сказано: «Будзе горкі плач і скрыгат зубоў, горы на нас палезуць і каменюкі ўсіх нас накрыюць!..»

Перапалоханыя бабкі ўжо плакалі наўзрыд. Дзядзька супакоіўся, хвіліну зноў перабіраў нагамі, сумна падумаў аб нечым, затым махнуў рукой:

— Ат, чаго мы тут будзем тырчэць? Пойдзем лепш у цэркаўку, памолімсо!

6

Пілігрымы з палёгкаю ўздыхнулі, удзячна загулі і, зачараваныя прастатой і мудрасцю легендарнага прарока, пачціва расступіліся — прапускаючы яго наперад.

Праз шчыльны шпалер целаў Альяш накіравауся да дубовых дзвярэй, паабапал якіх на сцяне былі намаляваныя два божыя асветнікі з сумнымі лікамі,— яны трымалі доўгія, разгорнутыя да зямлі хартыі са славянскай вяззю. Людзей, хто стаяў з краю, раптам абуяла шалёная адданасць да святога — бабы рынуліся цалаваць яму ногі. Дзядзька тады яшчэ не хадзіў з дужымі целаахоўнікамі, якія потым бесцырымонна адціскалі народ. Яшчэ не залашчаны, шчыра абураны Альяш то сілай выдзіраў нагу з нечых абдымкаў, то, як на распаленую патэльню, ставіў яе на штосьці жывое і мяккае, то выпадкова трапляў ботам у твары.

— Ты што, дурніца, хочаш?!— прастагнаў ён перапалоха-ны не на жарты, вырываючыся з клубка цел і шчэпленых рук.

На прыступках дзядзька перавёў дых, насцярожана азірнуўся.

Ніхто не крыўдаваў. Наадварот! Тыя, хто атрымаў у зубы ці ў галаву ботам, нібы дакрануліся да нечага запаветнага і нават шчасліва ўсміхаліся.

У крайняй дзяўчыны быў рассечаны твар і вусны. Бараду і шыю яе залівала кроў, жывымі макавымі кветкамі расплы-валася яна па белай кофце. Дзяўчына яшчэ нават не разумела, што адбылося, твар прамянеў маладой адухатворанасцю, а вочы блішчалі — у іх свяціўся водбліск спазнанага шчасця.

— Во, маеш, каб другі раз ведала!— з абураным шкадаваннем пракрычаў Альяш. — Бо выдумалі штось!.. Ікону цалуйце, я такі самы чалавек бы ўсе!

Дзядзька з-за халявы вывалак даўзёрны ключыска, са старэчай няўклюднасцю адамкнуў пудовы замок, і расхіліў да адказу масіўныя палавіны, ды пайшоў у сярэдзіну.

Праз акенца ў купале цадзілася цьмянае святло. З распяцця цяжка звісала абвітая гірляндай з дзеразы і барвінкавымі вянкамі худзёрнае і доўгае цела Хрыста. Зіхацелі падсвечнікі з тоўстымі, размаляванымі залатымі спіралькамі свечкамі — па дваццаць пяць злотых за штуку. Пад іконамі, абкладзенымі ручнікамі, трымцелі аранжавыя агеньчыкі лампадак, ад іх ірдзелі жывое серабро на абразах і незлічоныя пеўнікі на вышываных палотнах ручнікоў. Свежа памытую падлогу бабы густа пасыпалі падвялым аерам ды сітнікам.

Дзядзька патэпаў да алтара, апусціўся на адно калена і пачаў шаптаць малітву. На душы ў яго было моташна.

Альяш не мог забыцца Базылёвых шпілек і памятаў, як на яго глядзелі з падворкаў людзі. Баяцца, паважаюць. Але, нябось, грыбоўшчынцы не забыліся, як жонка з-за дзяцей цэлае жыццё кароткае ваявала з ім супроць царквы, надрывалася на рабоце, як ён яе лупцаваў. Сын яму не дараваў, папрасіўся на вайну і загінуў на аўстрыйскім фронце. Абедзве замужнія дочкі не захацелі яго нават прызнаваць. От праўда — хто хоча быць лекарам другім, не павінен паказваць ран сваіх.

Гэтым часам самазваныя памочнікі ўваліліся за прарокам першыя ды разбегліся запальваць свечкі.

На падстаўках перад абразамі і распяццем можна было ўжо разлічыць устаўленыя ў збаны букеты кветак — абвязаныя істужкамі, шнуркамі, травянымі вяночкамі ці загорнутыя ў тоўстую паперу, у якой іншая цётка з крамы прынесла мыла. У праёме паміж абразамі бялелі выразаныя з папяроснай паперы сняжынкі, густа ўтыканыя міртам.

— Куды вы, здаровыя?!— наводзіла Хрысціна парадак на прыступках.— Дайце раней іх упусціць!..

Пілігрымы паслухмяна спыніліся.

У царкву, рытмічна паскрыпваючы мыліцамі, першым пачыкілдаў інвалід.

На дошцы з ролікамі за ім пакаціўся абрубак чалавека. Ён упёрся далонямі ў зямлю, лёгка перанёс сябе цераз парог, і ролікі ўжо загулі па падлозе.

Прайшла высокая сухая дзяўчына з бледна-сіняватым, бы качынае яйцо, тварам, з ліхаманкавым позіркам.

Увалаклі на брызенце нерухомую бабу.

За насілкамі збедаваная маці ўнесла хлопчыка: тварык малога абліваўся потам, з грудзей вырывалася цяжкае дыханне, жанчына туліла худое і абвялае цельца сына да сябе ды штосьці яму, цалуючы ў лобік, шаптала.

Упаўзло яшчэ з дзесятак хворых і калек...

Паступова губляючы стрыманасць і прыстойнасць, сталі набівацца ў царкву і пілігрымы. Яны ўжо забілі ўваход, кагосьці здушылі. Пачуліся енкі і крык:

— Што ты ці-існеш?!

— Ну, куды, куды прэце, як быдло рагатае?!

— Свінні, а не людзі!.. Чалавек да вас па-харошаму, стараецца, хоча як найлепш, а вы?..

— Дай волю нашаму народу!

— Бізун патрэбен!..

Нарэшце царкву людзі запоўнілі, супакоіліся.

Жоны-міраносіцы склалі рукі да малітвы, а па іх прыкладу пачалі маліцца ўсе. Мармытанне соцень вуснаў злілося ў суцэльны гук. прытуніла боль, прабудзіла надзею, дадало нейкай сілы.

Перастаў маліцца прарок, перасталі жоны-міраносіцы, сціхлі і людзі.

Тупа пастукваючы каленнымі чашачкамі па дошках памытай падлогі, таропка папаўзла да прарока першая цётка.

— Ну, што табе баліць?— не надта ветліва спытаўся ў яе Альяш.

— Галава, Лаўрэнцьевіч!.. Памаліса за мяне!.. Мая малітва не даходзіць, я надто грэшная!..

— Галава?

— Спасу няма, так мэнчыць!.. Ад тваго слова архангелы не адвернуццо, тваё слово святыя пасланцы да самого госпада данясуць — ты на прыкмеце ў яго!

Клімовіч сціснуў далонямі цётчыны скроні, прамармытаў пару фраз малітвы і кабеціне аб'явіў:

— Мусі, паганая кроў застыла пад чэрапам!.. Яна, як збярэцца там, так і пачынае мардаваць чалавека!.. О, тут, на макаўцы!.. А п'яўкі ставіла?

— А як, жа!.. Панапіваюццо, як качулкі, аж страх, а палёгкі — ніякай!

— Ну, мо цяпер паможа! Ідзі, выздараўлівай ды зноў маліса богу, і я буду маліцца за цябе.

Альяшова ўвага да яе слабасці цётку расчуліла да слёз.

— Вялікае, вялікае, надто велькае табе дзякуй, божы чалавек! Ох, каб гасподзь бог даў табе сілы і здароўечко! I дзеткі мае будуць маліцца за цябе дзень і ноч!.. Я ўсім, усім людзям пра гэто раскажу!.. Дай залаценькую сваю ру-учаньку, падай ты мне яе... Я не — о! М-м!..

— Ну, добро, добро, я не архірэй!

Альяш адарваў ад яе вуснаў далонь.

— От, як смала прыклеіласа!.. Адчапіса!.. Ідзі, ідзі ты ўжэ!.. Ну, хто там зноў?

Вынырнула тая самая бабка з перавязаным вокам і ўжо, як перад добра знаёмым ці сваяком, расплакалася:

— Гэто ж, падумай, айцец, сыноў я так любіла, так гадавала, недасыпала начэй, а яны выраслі, пажаніліса і паказалі мне абодва фігу!.. Пабілі нас з мужыком!.. Ён злёг, а я да цябе — за парадай! З Крушынян мы!.. Э-э, ты маго добро ведаеш — Макаль Барыс, з табой разам да войска прызываўсо!.. З самого краю наша хата, калі ад вас ехаць, пад вербай з бусляніцай, успомніў?! Каб так грызлі родныя дзеці — хто калі чуў?! Нагаворнай вадой напаіў хто іх ці якое ліхо?!.

Цётка, мабыць, чула пра канфлікт Альяша з дзецьмі і была ўпэўнена, што знойдзе ў ято разуменне і падтрымку.

Прарок нечакана на яе накінуўся:

— Бо зямлі не апісала сынам, таму яны і грызуцца з табой!

У бабкі адразу высахлі вочы.

— Ага, які ты!.. Дак мы ж шчэ з бацькам жывыя!.. Як памрэм, як нас заваляць у яму, хай тады са сваімі разумнымі панскімі жанкамі і дзеляць сабе тыя гектары!

— Што-о?.. А паглядзі, як робяць крынкаўскія жыды — даросламу дзіцяці дадуць столькі дабра, каб яно само жызню магло пачынаць. Аддзеляць, а потым шчэ і дапамагаюць, покуль яно не стане на свае ногі. А ты са сваім Барысам як зрабіла, думаеш, не ведаюць людзі?

Прарок касціў цётку, адчуваў нейкую боль, бытта касціў нехта яго самога, і Альяшу зрабілася нібы лягчэй.

— Няма чаго табе тут плакаць. Што насеяла, то і жнеш. Не дуры, бабо, мне больш галавы і ідзі сабе — унь людзей шчэ колькі ў мяне чакае! А табе чаго?

— Сляпы я, Ілья-прарок!— малады мужчына тыцнуўся падзёўбаным воспай тварам Альяшу ў грудзі.— Сляпы ад нараджэння!.. Так хочацца ўбачыць сваіх!.. Зрабі цуд, божы чалавек, табе дано госпадом такое с л о в о!

Альяш азірнуўся, і Хімка зараз жа падставіла паднос. Прарок плюнуў у яго, абмакнуў палец і даткнуўся ім да вачэй сляпога.

— Калі ўсявышні злітуецца, то мо і...

— Не кажы, ад цябе памо-ожа, я ве-едаю, святая рука твая лё-огкая!.. Ты ўсё можаш!.. I с л о в о такое ведаеш, я знаю! — не памятаў ужо сябе ад шчасця сляпы.

— То ідзі, вытрымлівай пасты і маліса!

Хвіліну падумаўшы, нібы доктар, які ўспомніў яшчэ пра адно рэдкае лекарства, Альяш дадаў:

— «Верую» і пацеры божай мацеры перад кожнай ядой і перад сном кожным карысно... Толькі думаць пра што іншае тады не трэ ўжэ, бо ўсё дарэмно будзе!..

— Буду гаварыць!.. Бу-уду, айцец святы!.. Усе ночы на каленях выстойваць буду, калі гасподзь тваімі вуснамі так мне наказвае, усё зраблю!

Трымаючы сына за рукі, бацька са сваякамі вялі высокага юнака. Прышчаваты хлапец з усяе сілы ўпіраўся, набычана круціў галавой і раз-пораз выбухаў дзяціным, легкадумным смехам, бытта ззаду яго казыталі.

— Пятрук! Петручок! Не брыка-айса так, гэты дзядзько цукерачак табе дасць!— угаворвала яго маці.

— А оты не пайду-у!..

— Ідзі, ідзі-і ж, слухайса!

— Не!.. Ыэ!.. Гэ-э!..

Альяш яшчэ здалёк разгадаў хворага.

Дзядзька ўзяў у Хімкі з падноса медны крыж, і на вачах соцень пілігрымаў мелася адбыцца яшчэ адна магічная сцэна выздараўлення.

Стары з сілай апусціў плашмя цяжкі крыж на галаву хворага ды грозна закрычаў:

— Выйдзі, сатана!

Людзі стрымалі дыханне.

Вар'ят жахліва тузануўся назад, але бацька са сваякамі яго не пускалі.

У напружанай цішыні дзядзька Клімовіч пракрычаў цяпер мацней:

— Выйдзі, табе кажу, сатана!

— Га!.. Га!..— выдыхаў паветра хлапец цяпер са страхам, нібы яго штурхалі ў кіпяток, і ён з апошняй сілы трымаўся, каб туды не зваліцца. Вочы вар'ята бегалі, як у зацкаванага ката.

— А вы не ў ціятры папрыходзілі на туманныя карціны глядзець, не маўчыце!— непрыязна накінуўся Альяш на людзей.— Мо я грэшны і бог мяне не паслухае, мо хто е больш дастойны сярод вас і гасподзь пачуе яго! Сатана, выйдзі!.. Паўтарайце за мной!

— Вы-ыйдзі!.. — хорам папрасілі пілігрымы яшчэ здранцвелымі вуснамі.

— Сатана, выйдзі!— падаў ён каманду зноў.

— Выйдзі, сатана! — пракрычалі людзі цяпер ужо дружней з затоеным страхам, з нядобразычлівым абурэннем да нячыстае сілы і замерлі.

— А куд... куд-дой?— каўкнуў перасохлым горлам хворы.

Стары не зводзіў з яго вачэй:

— Кудой зайшоў!

— Не вы-ылезу тудой!— плаксіва папрасіўся не-нармальны.

— Выйдзі, нячысты!

Увесь зал, як адзін чалавек, гыркнуў ужо зларадна і з пагрозай:

— Выйдзі!

— Гэ!.. Гэ!.. Я праз галаву залез!..

— А я табе кажу, кудой забраўсо, тудой і вылезеш!— замахнуўся прарок на хворага цяжкім крыжам.

— Не-е, дзядзьку, не-е!..— завішчаў вар'ят, бы маленькі хлопчык.— Я выйшаў, дзядзьку, не трэ-эбо!

Юнак уткнуў галаву ў мацерыну кофту.

— Ну, добро, Петручок, до-обро ўжэ, ты — цаца! — стала суцяшаць яго жанчына.— Супакойса, маленькі, сціхні ўжэ, родненькі ты мой!

Хворы быў увесь спатнелы і рахманы, бы грудное дзіця, а яго плечы ўздрыгвалі ад пакоры і ціхага плачу. Людзі адыходзілі здранцвелыя. Усе з палёгкай уздыхнулі ды зашапталіся пра тое, што страшная небяспека прайшла, дзякуй богу, міма кожнага на іхніх вачах.

Мабыць, няма больш нічога страшнага, як чыстая праўда, якая такой не з'яўляецца.

— Бач, і на гэты раз сатана такі паслухаўса!— з захапленнем прашаптала бліжэйшая цётка.

— О-о, Альяш толькі так прыбядняецца і гаворыць, што не ўсё можа, а сілу мае вялі-ікую!— з гонарам праказала іншая.

— Дзякуй! Ой, вялі-ікае дзякуй табе, айцец, за выздараўленне сына! Ой, як мне цябе... Ён жа адзін у нас, і так, павер, было нам цяжко!..

— Ладно, богу дзякуй!..

Маці са слязамі на вачах ад бязмернага шчасця ледзь магла вымавіць слова і, абнімаючы рахманага хлапца, які ўсё дрыжаў ды плакаў, пачала прабівацца з мужыком і са сваякамі праз натоўп да дзвярэй.

7

Да Альяша з сарамлівай усмешкай паўзла Тэкля з Празнікаў — гладкая, каравокая маладзіца з расхрыстанай кофтай на грудзях і чорнай радзімкай на смуглай шыі. Кожная цётка ведала, што Тэкля доўгі час распутнічала ў Гродне з сынам памешчыка Дэлясі, потым выйшла замуж, але кінула на вёсцы мужа, старога бацьку і круціцца з маладымі мужыкамі, разводзіць сорам.

— Табе чаго?

— Адпусці мне, грэшнуй, мае віны!.. Закінь слаўцо перад богам за мяне, распутніцу, чалавек божы!

Альяш нарэшце пазнаў яе. Ён схапіў жанчыну за нос, павадзіў улева і ўправа і блудніцу пасарамаціў:

— Няма, няма чаго табе тут бываць, годзе! Тэкля паспрабавала абняць яго за калені.

— Айцец, пашкаду-уй, не праганя-ай!

— Ты чаго прыперласа сюды — хвастом круціць? — прарок распаляў сябе яшчэ больш: — Ідзі, ідзі з маёй царквы, каб нагі тваёй не было тут! Няма табе дарогі да госпада, ты ім праклятая!..

— Ой, не слухай яго, госпадзі, не слуухай!..— пацягнула маладзіца рукі да Хрыста.

— Не баяцца бога, швэндаюць усялякія ў святое месца! — падлашчвалася бліжэйшая хворая.

— Гнаць такіх трэ і сабакамі цкаваць! — уторыла, другая.

Альяш азірнуўся — за ім прытаілася вялікая чарга. Хрыпеў з заплюшчанымі вачыма хлопчык. Асветленая свечкамі яго маці шэрым ручніком выцірала ў малога з лобіка пот, бурбалкі сліны на вуснах ды зыркала на Альяша вачыма, у якіх было трывожнае чаканне, роспач і надзея.

Бліскучымі, расшыранымі вачыма глядзела на яго з брызенту нерухомая кабеціна з бязладна распушчанымі валасамі, і гэтак жа чакала каля яе сухотніца.

Перад іконай крыўлялася дурніца і гаварыла дзеве Марыі:

— А оты, я такая самая, як ты!

— Ве-ерачка, вялікі грэх так казаць! — упрошвала яе напужаная святатацтвам маці.

— А чаго яна тут выстаўляецца?!. А оты, яна такая самая, як я! — яшчэ больш разыходзілася дурніца.— У мяне сукенка нават лепшая, з фалдамі, во!

— Ы-ы, нячыстая сіла і ў гэтуй!

— Звяжыце яе, покуль калейка дойдзе! — параіў нехта.— Шчэ бяду накліча на ўсіх нас...

Ля іконы дзевы Марыі пачуліся валтузня і прыглу-шаны крык ненармальнай:

— А чаго яна выстаўляецца?!. А оты, я такая самая!.. Не чапайце, укушу-у!..

Нават не азірнуўся, не паглядзеў, як душаць дурніцу, не спускаў з Альяша вачэй ды цяжка і з прысвістам соп пракуранымі лёгкімі чалавек-абрубак.

Не азіраліся, таксама пакорна чакалі сваёй чаргі і ўпарта на яго глядзелі ліслівыя вочы другіх мацярок, а іхнія маршчыністыя і спатнелыя лбы адбівалі бляск свечак. Бабы папрыводзілі сваіх калек даўно, іх ён да сябе каторы дзень не дапускаў, але яны з цярплівай упартасцю нечага ўсё чакалі і чакалі...

У тую пару Альяша яшчэ не збіла з тропу слава, ён не страціў яснасці думкі і на сваю цудатворную сілу глядзеў з разважлівай практычнасцю грыбоўшчынскага мужыка. Ну, калі застыне кепская кроў у галаве ці ў баку, дапамагчы ён можа — хіба ён горшы за плянтаўскую знахарку?.. I Антонаў агонь здыме, і каўтун адрэжа. Нават хопіць, можа, яго сілы, каб рассасаліся бельмы з вачэй. Але ж ці можа ён адрасціць гэтым вось калекам ногі?.. Такое моцы не было нават і ў Іаана Кранштацкага, дарэмна людзі яму прыпісваюць. Меў яе толькі Ісус Хрыстос, які мог і мёртвага ўваскрасіць, і смакаўніцу адным позіркам засушыць ці нават суцішыць буру. Хіба ж дурным бабам уталкуеш, што не дапамогуць і лекі, калі прыйдзе на векі?! У іх жа адны забабоны наўме!..

Мітусню з катэгорыяй такіх хворых Альяш лічыў дарэмнай тратай часу. Дома яго чакалі браты з-пад Карпат. Яшчэ што-небудзь пакрадуць — ці можна верыць гарадскім?! На балоце ў пракосах парылася неварочанае сена. Буланчыка трэба было б даўно забраць з выгана ды напаіць, а то запякуць авадні. А ў царкву ўсё лезла людская пльшь і да таго напоўніла залу, што ўжо хісталіся клірасы, трашчалі скабы, нельга было варухнуць і локцем, а ў перагрэтым, з млосным пахам расплаўленага воску, у гэтак душным і густым паветры цяжка было і дыхнуць...

I будуць так лезці, покуль ён тут!

Мешкаватыя целы ў шэрым, нібы абсыпаным попелам, адзенні павыціраюць бакамі свежыя сцены, паабдзіраюць фарбу на калонах, перакуляць падсвечнікі, наробяць на падлозе тлустых плямаў...

От ужо і праўду кажуць — дай нашаму брату гадзіннік, то ён засадзіць яго сабе за халяву і кланіцай ад воза будзе накручваць. Альяша разабрала злосць — а ну вас усіх да ліха: патурай тут усім!..

Не сказаўшы нікому ні слова, дзядзька порстка ўсхапіўся, нырнуў за алтар, выбраўся на двор і пакрочыў на выган.

— Чаго ён пайшоў? — расчаравана пыталіся адна ў адной кабеціны.

— Ніц не знаю!.. Толькі што быў такі людскі, так харашэ гутарыў з усімі, цуды свае вытвараў...

— Калі з хлапца нячыстаго выганяў, я ледзьве не ўмерла са страху.

— Але. Аж дым з вушэй пайшоў у дурного, бачылі?

— Шчэ і загрымела нават штось, залеската-ало!

— Мо Альяш пакрыўдзіўсо за што?

— То дзіво!.. Нашыя людзі давядуць да чаго хочаш!

I пілігрымы самі сабе стварылі тлумачэнне. Збедаваная маці бязрукага хлопчыка ўразіла ўсіх адкрыццём:

— Гэто празнікаўская блудніца ў ім цудатворную моц пагасіла, таму Альяш і зазлаваў!

— Можа быць!

— Ах, курва паршывая, падумайце, што прыдумала!.. I на святого чалавека пазарыласа!

— Я адразу яе раскусіла, як толькі глянула ў паганы гэты цыганскі твар!

— А гладкая якая!..

— Чаму не быць гладкуй? Бо яна спрацаваласа, дзяцей гадуючы, ці жылы надрывала на рабоце, як ты?.. Толькі ўволю жарэ, уволю сабе высыпаецца, ніц не робячы! Сядзіць, кажуць, перад люстэркам цэлымі днямі!..

— Дзіво, што такая ў ім моц пагасіла!..

— I зрабі ты што добрае з нашым народам, выслужыса перад богам, калі е такія гадаўкі!..

— Бабы, тутака яна!.. Во, шчэ і моліцца бытто!.. Хопіць табе, падкалодная змяя, прыкідувацца!

— Ах, унь дзе яна, вы-ыдра-а!..

I цёткі, якія сотні вёрст валаклі сваіх калек ды апошнія грошы патрацілі ў ахвяру царкве, разлютавалі. Натоўп дружна кінуўся на маладзіцу, парваў на Тэклі адзенне ды са злым здавальненнем пачаў чыніць расправу.

У царкве ўзняўся віск і лямант.

— Лю-удзі, што вы гэто ўзду-умалі?.! — нырнула ў гушчу бабскую цётка Хімка ратаваць Тэклю.— Пакіньце!.. Пакі-іньце, бо грэх, дальбо, велькі грэх будзе ўсім нам, калі мы ў храме што кепскае ёй зробім!

Хімка з кватаранткай вырвалі ледзь жывую маладзіцу з клубка целаў, завялі за алтар і тымі ж дзвярыма, якімі выйшаў Альяш, выпусцілі маладзіцу на двор. Сказалі:

— Жанчынам тут хадзіць не дазволено, ды гасподзь бог літасцівы, на гэты раз даруе нам! — запэўніла сяброўку Хімка.— Куды большы лёг бы на нас грэх, калі б у храме праліласа чалавечая кроў!

— Я нікуды не пайду-у адгэтуль! — упала на мурог ды завыла Тэкля.

Жоны-міраносіцы не ведалі, што і рабіць.

— Чарвяком буду тут поўзаць, як сабака, ногі яму буду лізаць, але ачышчэнне за віны склапачу-у!.. М-м, якая я грэ-эшная! — у прыпадку адчаю маладзіца да крыві закусіла апухлыя вусны і засадзіла ў пясок кіпцюры.

— Годзі ўжэ, не ўбівайса, як яно там пакажа! — пацешыла меляшкоўка.— Можа, і ачысцішса, бы я калісь...

— Склапо-очаш, сястра, ачышчэнне, склапо-очаш! — стала яе супакойваць добрая цётка Хімка.— Мы з ёю таксамо закінем перад Альяшом слаўцо... Ты адно не адступай, не здавайса, гасподзь літасцівы!

Хімка знайшла прарока і прыстала да яго:

— Падумай добро, ці маеш право прагнаць празнікаўскую маладзіцу, Альяш!

— Гэтую распусту? — ускіпеў, закрычаў на яе Альяш.— А ў Бібліі як сказано? Калі Пінкус убачыў, што адная ізраліцянка блудзіць, то ўзяў піку і прастрыміў ёй трыбух!.. От як трэ з імі! Жаласць тут пускаеш, добранькая надто!.. Бога трэ любіць дваяко — і злымі ўчынкамі таксамо! Нагі яе тут не будзе!..

Аднак і мужная Хімка нечаму тут навучылася. А яшчэ яна ведала па брату — калі чалавек надта злуе, яму трэба даць выліць свой гнеў: махаць рукамі, крычаць, а калі супакоіцца, дамаўляцца з ім лёгка.

— То Пінкус. Не адмаўляй ёй, бо грэх будзе велькі!.. Успомні, Ілья, калі іудзеі прывязлі на асле Ісусу Хрысту блудніцу на расправу, то ён нават галавы не падняў на іх. Сын божы і далей пісаў сабе перстам на пяску. Толькі сказаў: «Каго вы, людзі, судзіце?! А ну, кіньце ў яе камень той, хто без граха!» I ніхто, Альяш, не кінуў. З той пары стала жыць з усімі ў міры. А Марыя Магдалена колькі блудзіла? Потым шчэ святой стала!.. Не-е, Альяш, ты не маеш права прагнаць няшчасную кабету. Ты яе прымеш, і жыць яна будзе з намі, месца ўсім хопіць — Грыбоўшчына унь якая велькая!

8

Пасля вячэры Хімка з сяброўкай пайшлі ў царкву мыць падлогу. Альяш, сцягнуўшы боты, пацёр анучай натруджаныя за дзень ступакі і апусціўся перад іконастасам на калені.

— Отчэ наш, іжэ ясі на небясі, да свяціцца імя тваё, да прыйдзе царство тваё... да будзе воля твая,— цяжка ўздыхаючы, прабубніў ён, паступова пераходзячы на шэпт.

У памяшканні панаваў паўзмрок. Перад іконамі сваёй халоднай строгасцю гарэла адна свечка, а ў вышчэрбленым блюдцы блішчаў расплаўлены ад яе воск. Пахла цвіллю, мышамі ды каля дзвярэй, дзе вісела збруя буланчыка,— конскім потам.

Памаліўшыся, прарок устаў і азірнуўся.

Яго ложак быў засланы, салома пад пасцілкай — узбітая пухкай падушкай, прыстаўка да ложка рассунутая, як бывала адно тады, калі ён спаў з жонкай і дзецьмі — гадоў з дваццаць таму назад, а то і болей. У кофце без рукавоў, выставіўшы ландышавую белізну маладога бабскага цела, стаяла Тэкля ды, задуманая, шкрэбала сабе калена.

Паспытваючы нейкія рэшткі забытага даўно хвалявання, стары выбухнуў:

— Ты — што, д'ябал цябе сюды падаслаў?! Распусты захацела?! Кашулю падняла і чухаешса!

Усё ў палоне таго ж хвалявання, стары пачаў маладзіцу не то вінаваціць, не то дапытваць, не то караць.

— У горадзе, нябось, цябе саўрацілі?!

— У Гродне! — праенчыла яна.— У грэх увялі, бы чатырма коламі па мне праехаліса!..

— Афіцэры?

— Жорж Дэлясі. На Фолюшы!

Тэкля нагнулася да самых яго ступакоў. Водзячы то ўлева, то ўправа галаву, у такт сваім рухам яна ўзмалілася:

— На-бі мя-не, свя-ты ста-рац, як пар-шы-ву-ю са-ба-ку, ты ж — муж-чы-на!.. На-бі-і, мне лягчэй бу-дзе-е!..

У Альяша з новай сілай абудзіўся ўніжаны і пакрыўджаны дзяншчык. Ён закрычаў не сваім голасам:

— I раздзявацца прымушалі?!

— Прымушалі, святы айцец!

— I на стол танцаваць паднімалі?!

— Было-о!..

Альяш пайшоў да дзвярэй, дзе на коліку, убітым у сцяну, вісеў хамут з няхітрай збруяй.

— На сурвету клалі грошы, і па іх хадзіць мусела!.. Але я ніколі іх не брала!.. Потым Жорж забіраў сабе іх!.. Я тады яшчэ ў грошах і смаку не знала!..

Тэкля зыркнула спадылба на Альяша, здагадалася, што ён хоча рабіць, упала на калені ды стрымала дыханне.

— Аднак, грашы-ыла з імі? — абуяны злоснай рашучасцю Альяш зняў з коліка вяровачныя лейцы.

— Было-о! — з надрывам заенчыла Тэкля і закрыла вочы рукамі.— Ну, лупі, лупі, чаго стаіш?! Толькі не шкадуй, мо-оцно, з усяе сі-ілы ўдар, каб бале-ело!

На яе мяккія плечы са свістам апусціліся лейцы. — Га-ах!..

— Не чую, мацней!.. — з нездаволенай нецярплівасцю, з прагным да шаленства жаданнем растравіць сваё гора і захліснуцца ў ім падагнала яна Альяша і ўжо нават адважна адняла ад вачэй рукі.

— Хло-опчык у мяне нарадзіўсо! — са страшным крыкам аб'явіла яна.

— Э-эк!..— крэрнуў зноў стары.

— О-ох, запякло, о-от запякло-о!..— дзіка пазлараднічала сама з сябе маладзіца.— О-ох, так табе, нягодніцы, і трэбо! Такі здаро-овенькі малы!..

— Га-ах!..

Далей Альяш з усяе сілы дзяжыў па спіне яе лейцамі, а Тэкля не то звар'яцелым, не то адчайным крыкам, поўным болю і радасці, спавядалася:

— Ён забраў малое, калі шчэ не магла хадзіць!.. О! забалело, забалело, до-обро забалело!.. Занёс яго ў Ласясянку ды ўтапіў, бы кацяня!.. О-ох, я гэтаго, дальбох, вартая!.. Занёс, а мне загадаў маўчаць!.. О! добро мне так, нягоднуй!

Прарок вяроўкі апусціў.

— Прыйшоў гарадавы, пытае — твой?.. А я не прызнала-са!.. Да роднага сына не прызналаса!.. Ну, лупі!..

Не ўпершыню было Альяшу караць так блудніц, і ён сам не разумеў, што сёння з ім адбываецца. Ці ў яго руках раптам не стала сілы, ці ў жанчыны гора было гэтак вялікае, што Тэклю не бралі і лейцы... Чамусьці лупцаваць яе больш ужо не мог.

— Ну, бі мяне, чаго перастаў?! — стукаючы то кулаком, то лбом у гліняную падлогу, енчыла, прасіла, патрабавала яна.— Больш не хочаш? — спыталася з расчараваннем.

Альяш маўчаў.

— Не хочаш і ты-ы, гы-гы-гы-гы-ы!.. I ты не хочаш пэцкаць аб мяне ру-укі!.. Тады ратуй мяне, грэшную, хоць малітвай, хай бог даруе мне ві-іны!.. Ты святы, ты можаш!.. Ты с л о в о такое ведаеш, яно табе богам данае!.. Ой-ой-ой, недарэзаная я, падпілаваная ракіта, вішня з падсечанымі карэнцамі, як мне цяпер жы-ыці, ох-ха-ха-ха-а!..— зайшлася яна плачам і расцягнулася знямоглая перад старым.

— З распутнікамі б...?! Дзіця роднае, сука, загубіла?! Не біць — закінуць табе на шыю пастронак трэбо і задушыць — і то будзе мало!

Альяш ужо выкінуць маладзіцы не мог.

Касціў ён яе толькі так, для парадку, а ў самай справе адчуваў, што гэтага скандалу ён як бы чакаў ад смерці жонкі — з прагнасцю і жаданнем.

Дзядзька нерашуча патаптаўся, адкінуў лейцы, штурхнуў маладзіцу нагой і кінуў:

— Цэлую ноч будзеш маліцца во тутака, сатана дзіявальс-кая! I каб не дакраналася ні да чаго ў маёй хаце, паскуда паршывая, бо ты е нячыстая!.. Бачыш ты яе, ложак мне паслала ўжэ, у жонкі набіваецца!..

Альяш пайшоў да іконастаса зноў.

— Нічога, вытрываю і гэто сатанінскае наваджэнне, бачыў не такіх!..

Ужо разумеючы, што атрымала перамогу, з падлогі жаласліва папрасіла Тэкля:

— Не праганяй мяне, святы чалавек, мне зусім няма куды падацца, не гані з хаты сваёй!

— На кухні ля цабэрка будзеш спаць!

— Нават у сабачай будзе жыці стану, ценню хадзіціму, калі загадаеш,— мо вымалю ў госпада ратунак!..

...Хімка з меляшкоўкай вярталіся з царквы позна. У Альяшовай халупіне стаяў крык і енк, што аж дзінькалі шыбы.

— Ох, як разышоўсо наш гаспада-ар!..— стаіўшыся, прашаптала меляшкоўка з гордасцю ад таго, што і яна належыць да кампаніі прарока. Пачуццё супольнасці было ёй вядома не з-за выгады. Так прастытуткі прывязваюцца да сваіх сутынёраў, хоць тыя з іх здзекаваюцца і не лічаць за людзей.

— Гэто добро, хай пакрычыць, пакрычыць на яе, ха-ай! — разважыла наша цётка Хімка.— Калі я расказала Альяшу пра свой грэх, ён і мяне так бэсціў. Ой жа бэ-эсціў, няхай бог крые-ратуе! Затое так, дальбо, добро было мне пасля...

— А-га-га-га-а!..— даляцела з-за акна.

Жанчыны сталі прагна лавіць енк і жальбу маладзіцы. Паспрабавалі і самі ўсплакнуць ды адпаведна сябе настроіць, каб паспытаць гаючую асалоду растрывожанага болю.

Хімка шапнула:

— О! Б'е ўжэ яе!..

— Ага, лупцуе!.. — як бы з зайздрасцю пацвердзіла маладая меляшкоўка.

Праз хвіліну Сахарышына пляменніца ўздыхнула і з гонарам пахвалілася:

— I я яго прасіла, каб пабіў, расказаўшы пра свой блуд. То як пачаў мяне свянціць той самай вяроўкай, як пачаў!.. — з вясёлым ажыўленнем і пахвальбой успомніла яна,— аж потам пераняло і слязьмі гэтаксамо зайшласа! Затое забыласа адразу пра мінулае, хоць і залечувала пісягі на целе доўга. Бы рагі, крывавыя, паплылі па мне праз усю спіну і бакі!.. О-о, сілу ён мае, паспытала яе і я, паспыта-ала!..

— Святы чалавек! — уздыхнула ўдзячная цётка Хімка пад дзікі, падобны на смех, Тэклін енк і скавытанне.— Колькі людзям дабра робіць!

— Бы Хрыстос, дальбо!..

— А непрыветлівы такі, здаецца!.. Як тое сонцо: глянеш — заплачаш, а ўсе яму рады!.. Недарам гэтак пруцца ў гэту Грыбоўшчыну — дзень і ноч, з усіх канцоў свету!..

— Шчаслівыя мы, Хімачка!

— О-ох, ніц не кажэм, Ліза, шчаслівыя! Я так у Страшаве мэнчыласа пры брату, так мэнчыласа, што і не выказаць. Бывало, праміне ноч, а я і вока не заплюшчу — галасы ўсіх пеўняў на вёсцы вывучыла, дальбо! Як прыйшла сюды, як засталаса, то бы не ново на свет нарадзіласа! Аж не верыцца цянер, што магла інакш жыць!

— А яна, бедная, усё не сціхае... От узяўсо за яе, от чалавек заядлы!..

— Малада-ая, слёз мно-ого!.. Хай, хай вы-ыплачацца, Ліза, гэто надто добро, калі выцячэ з цябе ўвесь урэдны сок, не перашкаджаймо мы ўжэ ім.

— Але ці падумала ты, Хімко, што рабіць нам, куды самім падзецца, гэто ж — ноч?

— Падзенемса куды-кольвек, каб большай бяды адно не мелі!

Гэтак уражаныя трагедыяй ды з-за таго, што крык у Альяшовай халупе нагадваў больш сямейную сварку, цёткі яшчэ крыху пастаялі ды адправіліся шукаць іншы начлег.

9

У той час, калі Тэкля прыжывалася ў Альяша, бабы па вёсках і хутарах падхапілі і разносілі новую легенду.

Цёткі з захапленнем апавядалі ўжо адна адной, які Альяш празорлівы.

— Ён табе кожнаго наскрозь бачыць. Ты не думай, ад яго нічога не схаваецца!

— Нават распутніца не змагла ашукаць Ілью! Альяш паглядзеў на яе дый кажа: «Хоць ты і ў шоўк апранутая і сама надто прыгожая, але ты е сатана і ад мяне адыдзі!»

— А тая, кажуць, пачула гэто, раптам як загагоча, заржыць! Людзі — глядзь на яе ногі! А там — капыты! Носам пацягнулі — серай смярдзіць!

I народ усё валіў на паклон да месіі. Таго вечнага месіі, якога з пакалення ў пакаленне чакалі мае продкі. Шмат стагоддзяў не было спалучэння такіх спрыяльных абставін, што дапамаглі гэтак распаліць містычны агонь веры.

Раздзел чацвёрты

1

З лёгкай Хімчынай рукі ў Грыбоўшчыну зачасцілі многія нават і з маёй вёсачкі.

Наш сусед, Клемусаў Сцяпан, перад паездкай туды разважаў услых:

— Во, Трафім Лебядзінскі — такі здаровы і малады — памёр, а я — хілы і слабы — жыву. I майму тату дзевяносто пяць хутко, а шчэ і зубы маюць, і грыбоў за восень на цэлую зіму навалочаць з лесу, і заснуць могуць, як маладыя. Бацькавых жа равеснікаў і косці даўно ўжэ стлелі на мастаўлянскіх могілках!.. Чаму так бывае, га?.. Думаеш, без прычыны?.. Трафім навычаўпляў штось, толькі людзі пра гэто не ведаюць!

— Ты. глядзі! А я, дурань, столькі жыў побач, у войску чатыры гады праслужыў разам і ўсё лічыў, што Трафім памёр ад сухоты! — пакпіў з суседа бацька.

— Але! Толькі чаму яна да цябе не прывязаласа ці да мяне?! Е-е такая сіла на небе, якую не ашукаеш! Што ж, павінен там сядзець хтось галоўны ды кіраваць усім, камандаваць!.. Вядомо, аднаму не справіцца з клопатамі на зямле, то ён вымушаны заводзіць сабе памагатараў тут — архангелаў розных ці такіх, бы Альяш!.. Таму да яго і народ прэцца з усяго круга свету!.. Грэх яму не пакланіцца! З Альяшом мы некалі і лес пад Студзянкай спускалі, і сажні ставілі, пні карчавалі!.. З'езджу!.. Калісь тату на дарозе з'явіўсо сам Ісус Хрыстос, не ўгнявіць бы ненарокам і яго!..

Сумленны, працавіты і практычны дзядзька Сцяпан вынес такую ісціну з усяго нялёгкага жыцця, ёй даверыўся, праз яе — не да канца зразумелую, поўную містычных загадак — і нішто ўжо яго не магло пераканаць у іншым.

Малы Рыгарулька ўскінуў на руку хамут, пайшоў запрагаць каня з голай ружовай плямкай на храпе. Перад бацькам ён разважаў крыху іначай.

— Ты, Нічыпар, я ведаю, смяешса, што еду ў Грыбоўшчы-ну. Святы Альяш ці не — хто яго ведае. Калі і на самай справе недзе бог е, то што тады?.. Унь яўрэі ў Гарадку не тое што мы з табой, невукі,— усе школы паканчалі, а ў бога вераць, шчэ і як вераць! Заўсёды сінагогі ў іх поўныя — сам ведаеш!.. То вазьмі ты ў мяне Біблію, пачытай! Там напісано: перад канцом свету з'явіцца на землю прарок Ілья. Я табе нават пакажу старонку!.. Думаеш, зра паперу марнавалі б на няпраўду і зра час трацілі б на пісаніну? Біблію пісалі людзі ву-учаныя, будзь пэўны, яны ўсё ведалі напярод!

— Да ну-у?..

— Не нукай, не запрог! — разышоўся Рыгарулька.— Еслі людзі не лгуць ды Альяш — той самы прарок?.. Што ён — просты мужык? Так і святы Восіп быў звычайным столярам, а ў яго сам Хрыстос нарадзіўсо!.. А калі ўсё ашуканство — толькі і страты той, што праедусо ў Грыбоўшчыну, халера яго бяры, плаціць за гэто нікому не трэ!.. Ну яго!.. Шчэ выявіцца, што Альяш усё ж такі ад неба, то мне будзё лепш, як таму, хто туды не ездзіў ні разу!

— Тады мо і мяне возьмеш пад абарону, слаўцо якое перад госпадам закінеш? — ухмыльнуўся бацька.

Толькі цяпер сусед убачыў, што яго разыгрываюць, і ад абурэння аж пабялеў.

— Зноў з мяне смяешса?

Дзядзька перайшоў у наступленне:

— Ты нібы ўсё ве-едаеш, разу-умны такі надто, збытку-уеш з кожнаго, смяе-ешса!.. А от ты мне скажы — на чым Зямля павешана?

І Рыгарулька зірнуў на бацьку гэтак, нібы пайшоў з казырнога туза.

— Як гэто — павешана? — сумеўся бацька.

— А от — так! На чым вісіць яна на небе — на вяроўках ці пачэплена на які гак жалезны?.. Ну, кажы, кажы, хутчэй!..

Бацька ледзь стрымліваў сябе ад весялосці.

— Гавары!..

— Вяроўка гэтакі цяжар не вытрымае, Рыгор, нават — канапляная.

— Не вытрымае, прызнаеш сам? — Разляціцца ўшчэнт!

— Тады на чым жа?

— Дальбо, не ведаю.

— А хто яе павесіў?

Дзядзька пераможнымі вачыма абвёў хлопчыкаў, якія прыслухоўваліся к дыспуту на астранамічную тэму.

— Ага, маўчыш, бо не хочаш прызнацца, што і гэтаго не ведаеш, гонар цябе заядае, так?

— Ха-ха-ха-ха!.. — пакаціўся бацька ад смеху. Сур'ёзны Рыгарулька нават не азірнуўся. Ён упёрся каленам у канцы бярозавых дужак хамута, зацягнуў супонь і пачаў заматваць кончык.

Парэмскага Ёзіка, з якім Альяш некалі снопікам затыкаў удовам каміны, жонка датуль пілавала, покуль мужык не здаваўся. Кожную нядзелю пасля снядання дзядзька таксама здымаў з коліка ў сенцах збрую, браў абабітую бліскучымі бляшкамі дугу з кальцом для звончыка, крочыў на падворак рыхтаваць падводу ды кілзаў каня. Праз хвіліну ён садзіў сваю тоўстую Нінку ў палукашак, валок кошык з курамі ў падарунак Альяшу, і яго фурманка ўжо плялася разам з другімі да святога месца, хоць сам Парэмскі быў бязбожнікам і глядзеў на ўсё, бы на нейкі цырк.

Многа сталых людзей ехала туды толькі з-за таго, што не было куды падзецца. Газет на вёсках амаль не выпісвалі, радыёпрыёмнікі мелі толькі багачы, а прырода чалавека такая, што яго нястрымана цягне да цікавага.

Некаторыя разважалі так:

«Збажыну ўсю пасеяў, бульву пасадзіў і нават ужэ абсажкаваў. Да сенакосу яшчэ пару тыдняў, а што маю рабіць?.. У Журовіцах і Пачаеве — быў. У Звярках пад Заблудавам, адкуль той младзенец Гаўрыіл, быў таксамо. У Падворкі, дзе ікона абнавіласа, ездзіў. У сваім прыходзе — тыя самыя анекдоты пра ксяндза і бацюшку. Сходку паны, заразы, рабіць не дазваляюць. Народ усё прэцца ў якоясь Грыбаво,— ай, была не была, махну, дай, ліхо на яго, туды і я, пагляджу!..»

Такі дзядзька таксама ішоў рыхтаваць фурманку ці пампаваў ровар, як у нас называлі веласіпед.

Гнаная прагай да новых уражанняў валіла туды і моладзь.

Уваходзіла, напрыклад, у Грыбоўшчыну кампанія юнакоў і дзяўчат і ўжо дзівілася з размовы бабак з-пад Наваградка. Цёткі вымаўлялі смешныя словы: няўжо», «нешта», а замест «са» казалі «ся»: «наелася», «напілася», «памылася»...

Іграла катрынка. Дзеці дудзелі ў гліняныя пеўнікі.

Квічалі і грызліся ашалелыя ад бяздзелля і мітусні коні...

На вочы юнакам трапіў жабрак з вялізнай бародаўкай на носе. Ён трымаў медную конаўку, выпіленую з масіўнай гільзы ад снарада, дробненька званіў па ёй пяціцалёвым цвіком і прытворна маліў:

— Падайце, падайце, Хрыста радзі, інваліду з Брусілаў-скаго прарыва! Не забывайце сына ацечаства, шматпакутнаго воіна!

Хлопцы кіўнулі на сваіх спадарожніц:

— Прасеце ў іх, дзеду. Яны багатыя, бо мы свае грошы даўно прапілі!

Барадаты абарванец, у якога ад укусаў сабак ніколі не зажывалі да каленяў ногі, уздыхнуў з прытворным шкадаваннем:

— Гэ, калі я быў молад, то меў і на дзевак голад, а пры старасці пры такой не грэбую ўжэ ніякой!

Хлопцы зарагаталі ды абкружылі жабрака з пытаннямі.

— Дзеду, а праўда, што жонка крынкаўскаго войта дала вам булку, а вы ёй каменем пабілі шыбу?

— Гэто, хлопчыкі, быў не камень, а — тая самая булка!

З вуснаў старога хітруна далей паліліся цэлыя каскады рыфмаваных вастрот — беларускіх і польскіх; на жаль, яны не да друку.

Чалавек з шышкай на носе неўзабаве спахапіўся:

— Ой, дзетачкі мае, ідзеце сабе, ідзеце, а то з-за вас тутака нічого не зараблю, старая мяне і на парог не пусціць!

Жабрак уздыхнуў, па-буслінаму падкурчыў нагу, напусціў на сябе павагу, забразгацеў меднай конаўкай ды закрычаў да баб ужо зусім у другім тоне:

— Баляць мае раны, сястрыцы міласэрныя! Ныюць раны вецерану з-пад Мукдэна, гвардзейцу яго емператарскаго высочаства, кавалеру георгіяўскіх крыжоў трох ступяней!.. Пад Сучанам я тры варожыя ланцугі адалеў: адзін напільнікам распілаваў, пад другі падлез, а трэці ланцуг пераскочыў!..

Хлопцы заржалі зноў.

— Бібліі, Бібліі амаль дарам! — зводдаль лямантаваў гандляр.— Сатана дрыжыць ад страху, убачыўшы, што «святое пісанне» танна так прадаю!..

На маладых наляцеў другі гандляр. Бязногі паляк трымаў на кіёчку сандалі і, трасучы пустой калашынай з кульцёй да калена, прадэкламаваў:

— Ludzie, ludzie, nie stójcie, tylko buty kupujcie, kto jeden raz spróbował, ten od razu dwa kupował. Jak na kołku powiesicie, 10 latek przenosicie!

Аўтаіранічная рэклама інваліда прыйшлася ўсім да сэрца.

— Пан, а дарам даеш? — спыталіся хлопцы.

— Już ten umarł dawno, kto dawał za darmo!

Побач гарланіў фокуснік:

— Amerykańska gra, za dolara — dwa! Ja mam ręce, imi kręcę. Ty masz gały żeby patrzały. Kto ma oczy z korka, ten dopłaca z worka. Śpiesz, bracie, bo jutro nie będzie!

А ля плота ў патайным куточку прымасцілася бабка Цярэніха — плянтаўская знахарка (калі ўсе лічылі, што нашага Валодзьку пакусаў шалёны сабака, ездзіла да яе «выпісваць хлеб» брату на лячэнне, вазіла ёй сала і мама).

Паралізаваная ніжэй пояса, абкладзеная цёплымі хусткамі, з сівымі вусікамі бабка пад плотам давала дзеўцы параду. Да знахаркі выстраілася чарга. Накрыўшы кліентку квяцістай шаляноўкай, Цярэніха пявуча свірчала па-кніжнаму маладой на вуха:

— Насі пры сабе мясо жарабяці — высушанае ў гаршку новум і ў пячы паліраванум, з якой толькі што хлеб вынялі! Да каго ні прыкладзеш — кахаць будзе! Добро мець пры сабе валасінкі з хваста воўчаго або пагрызеныя мурашкамі косці жабы. Толькі — правы бок, памятай, бо ад левага цябе любіць не будзе!.. I глядзі, дзетка, не дай засвяціць месяцу сваю кашульку!..

— Што вы, цё-отачку, хібо я дурная, сама не ведаю! — ад хвалявання дзеўка ўся аж дрыжала.— Як сонцо заходзіць, бялізну забіраем дамоў, мама мяне так і пруць за ёй!

З натоўпу, што запрудзіў шчыльна цвінтар, выскачылі дзве сястры Несцяровіч з Гаркавіч і ўпалі пад плот. Яны, знямоглыя, абнялі штыкеціны і калаціліся, нібы ад плачу.

— Будзе вам, ну! — прыбегшы за імі, пачала лупцаваць дзяўчат па плячах старэйшая сястра.— Сціхніце, Люба, Зінка, ну! Смешачкі сабе тут знайшлі!

Пару мінут таму назад гаркавічанкі ўшчаміліся ў самую гушчу багамолак. Чакалі ўсе прарока. Бывалая беластоцкая служанка, старэйшая з сясцёр — Жэнька — заўважыла сваім:

— Калісь у Ерусаліме ішоў Хрыстос да храма, убачыў гандляроў, узяў пугу і прапёр іх, а першасвяшчэннікам заявіў: «Богу патрэбны добрыя справы і помыслы, а не грошы!» А колькі тут сабраласо розных гандляроў, але іх штосьці не праганяе ніхто!

— Бо заўсёды прадаюць там, дзе фэст! — адрэзала ёй нейкая бабка.

Толькі Жэнька прыдумала, што ёй адказаць, ды натоўп закатлаваў і раздаўся ў бакі. Да царквы крочыў сам Альяш. Бліжэйшыя бабкі ўжо хапалі за полы яго шэрага зіпуна, падалі на калені ды вішчалі, як вар'яткі.

Нахмураны стары з усяе сілы адбіваўся і шпарка сунуў у бок гаркавічанак.

Калі прарок падышоў бліжэй, Люба з жахам убачыла, што ў яго расхрыстана шырынка.

— Геня, Геня, унь, глядзі! — тузанула дзяўчына сястру за рукаў.

Убачыла непарадак ужо і Зінка.

— Ой, нават зрэбныя кальсоны відаць, хі-хі-хі-хі!..— пырснула і яна.

На дзяўчат варожа глянулі бабкі. Малодшых сясцёр, як на тое, агарнуў ужо такі прыступ весялосці, што яны мусілі выбірацца з натоўпу.

— Бабы: «Спасі нас, Альяшку, блаславі, грошы прымі ў мяне ў ахвяру, Ілья!..» — ікаючы, скрозь спазму, выдаўлівала з сябе ўжо Люба, павісшы на штыкеціне.

Зіна падтаквала:

— А ён: «Богаві маліса, а не мне!.. Кухана лепш дзецям купі ў Крынках за гэтыя грошы!..» — а ў самого... як у п'янаго чысто!.. Прарок, пхі-хі-хі-хі!

Толькі Жэня супакоіла сясцёр, толькі паралізаваная Цярэніха намерылася накрыць цвяцістай хусткай наступную кліентку, як нечакана джыганула, асляпіла ўсіх белая пры дзённым святле маланка ды серабрыстай заблытанай зігзагай асвятліла набрынялы вадой фіялетавы абвал хмары і касую сцяну шкляных нітак дажджу.

— А-ей, змокнем!..

Не паспелі адзвінець яшчэ ўстрывожаныя жаночыя галасы, а на зямлю ўжо, як выбух, пругка сыпанулі буйныя ды іскрыстыя на сонцы кроплі.

Чарга да знахаркі ўмэнт разляцелася. Дзяўчаты з перабольшанай панікай кінуліся хлопцам пад пінжакі.

Не саромеючыся цяпер людзей, хлопцы ціскалі дзевак і ў абдымку з імі бытта беглі хавацца ад цёплага, як чай, і шчодрага дажджу. Дзяўчаты прыпаднімалі падолы, бліскалі мокрымі каленямі, а іхнія звонкія галасы вёску напоўнілі віскам, дзікай маладой радасцю і захапленнем. Над усім гэтым кірмашом зіхацелі на ўсё неба падвойныя дугі вясёлак.

— Мам, мам, глянь туды, залатыя стужкі выпалі з неба! — казаў пад ліпай нейкі малы, дзе прымасціліся сёстры Несцяровіч.

У той дзень з моладзі Альяша і бачылі толькі мо гаркавічскія дзяўчаты, але сваім паходам былі задаволены ўсе. Адных прымавак і смешных гісторый маладыя мелі цяпер на ўсё жыццё.

...Калі падсумаваць, то выходзіць — і старыя і маладыя трапілі ў арбіту вялізнай легенды і не маглі супрацівіцца магутнай сіле, што цягнула іх да Грыбоўшчыны.

Выклікаў гэты вялізны рэфлекс, запусціў у рух, прымусіў цёмную масу дзейнічаць ураз заданым кірунку, адпаведна яе інтэлектуальнаму ўзроўню — дзядзька Альяш. Хацеў ён ці не, а ўжо стварыў цэлую сістэму, самастойную веру са сваім механізмам уздзеяння на людскія душы.

2

З-за Грыбоўшчыны, у нерабочы дзень — на Ілью, у нашу хату сабраліся мужчыны.

На з'езд ТБШ збіралі дэлегацыю. У сувязі з гэтым у Грыбава паслалі на разведку мамінага брата — Мікалая Кахановіча. Чакаючы яго, мужчыны доўга гутарылі і накурылі нам поўную хату.

Нарэшце прыкаціў на ровары пасланец і яшчэ спатнелы пачаў дакладваць:

— Усё гэтаксамо!.. Наз'ягджаласо люду, што ў гры-боўшчынскіх калодзежах не стало нават вады! Вакол святого ўзгорка — непраходны абоз! Толькі ўздыбленыя ў неба аглоблі тырчаць, бы гарматы, выстаўленыя на нямецкія цыпіліны!.. Равераў, людзей — што тых мурашак! Вішчаць, грызуцца коні, а рух, гармідар, мітусня — бы ў пятнаццатым, калі выягджалі ўсе ў бежанство!..

Я ў гэты час прытаіўся ля парога ды стараўся ўсё запомніць. Менавіта ў дзяцінстве запамінаеш нават тое, чаго і не разумееш. Як ні парадаксальна, але незразумелае ўразаецца тады ў тваю псіхіку нават лепш.

— Бачыўсо са сваімі хлопцамі. З плянтаўскімі Пракопчыкамі, Яўгенам Курзай з Новаго Вострава... Перад пагалоўным вар'яцтвам і яны толькі моўчкі паціскаюць плячыма! Калі і закажам у цэнтры афішкі, ніхто не стане іх чытаць, адно ў турму сябе паддамо!.. От каб палкі войска кінуць супроць іх, тады і затрымаў бы мо гэтае шэсце!

Покуль пасланец прагна піў ваду, бацька заўважыў:

— Дзіво што наз'ягджаласо. З аднаго Страшава паехало фурманак колькі, а палічы ўсе вёскі!.. Знайшоўсо адзін абармот і водзіць усіх нас за нос, халера!— аж скрыгітнуў ён ад злосці зубамі.— Пабраць бы добрыя бізуны ды пачаць свянціць па парадку — дурнота з іх умэнт вылецела б!

— Не дапаможа, Нічыпар! — запярэчыў яму Сахарышын сын, Ёзік.— Наадварот. Тады шчэ больш будуць ехаць — ужэ як да святого велікамучаніка! Разумнікі знайшліса ў Канюках. Багамолаў білі. У пляных ямах мачылі. Калючыя драты папярок дарогі працягвалі... Бачаць — нічога. Калі багамолы сабраліса на маленне ў «каўчэг» перад партрэтам Альяша, хлопцы падпалілі будынак. Што ты думаеш? Не ўцякалі з агню нават — палічылі, што гэта воля боская. Хлопцы потым сілай іх вывалакалі! А чаго дабіліса? Пагарэлі каровы, свінні, а багамолы пасталі яшчэ больш заядлыя.

— То ён толькі так гаворыць, а сам нават сястры роднай не змог адгаварыць, каб не ішла туды! — напомніў Салвесь.— Не так гэто просто, халера, ого!..

З сямі тысяч «кэпэзэбоўцаў» большая палова сядзела ў турмах, астатнія члены Кампартыі Заходняй Беларусі былі ў падполлі. Такім падпольшчыкам быў і Ёзік. Хлапец у бежанстве скончыў у Казані школу.

— Маеш рацыю, Салвесь! Да рэлігіі трэ адносіцца асцярожно, — пачаў тлумачыць задуманы Сахарышын сын.— Яна вырасла з туманнага, неасэнсаванага мышлення, з палітычных, культурных і эканамічных уплываў. Рэлігійныя легенды і цячэнні творацца не як рэзультат таго, што знаходзяцца наіўныя і трапляюць на вуду, Нічыпар, якому-небудзь шарлатану ці хітраму ашуканцу. Родзяцца — па неабходнасці, запаўняюць вакуум, што ўтвараецца ў людскіх душах.

Пабачыўшы, што гаворыць незразумела, хлапец думку праясніў:

— Вазьму сваю маму. Я прайшоў гімназію, бачыў рэвалюцыю, перачытаў масу кніжак, словам, атрымаў маральны зарад, таму ў любых умовах знаходжу занятак для душы — мне ніколі не бывае сумна быць самаму з сабой. Маму ў такім напрамку не выхоўвалі, але душа іхняя не можа цярпець пусткі і патрабуе сваго. У бацюшцы разуверыліса. Была ў вёсцы «Грамада», то і яны, бы малыя, з дзяўчатамі спявалі колішнія песні, танец стары нам паказвалі, нейкія гускі з дзеўкамі пяклі... Нават у царкву перасталі хадзіць! Як за-бракло для душы занятку, маму і пацягнуло да Альяшовай рамантыкі! I іх брат мусіў дзісь везці ў Грыбаво! Так што лягчэй абазваць людзей дурнямі, але гэта не так.

— Маеш рэхт,— здаўся бацька.— Грыбоўшчына — тупік, куды паны загналі народ!

— Яшчэ й які! — згадзіўся Ёзік.— Гэта не значыць, што нам трэ маўчаць і цярпець. Мікалай, будзеш у Вільне на з'ездзе, пра ўсё раскажы! Проста ўстань перад сходам ды выкладвай! Мо газета якая падхопіць. Лепш было б, каб які-небудзь паэт ці пісьменнік зацікавіўсо грыбоўшчынскай з'явай, як калісь Караленка — мултанцамі![[3]]

— Слухайце, а Павел Бельскі з Пянькоў — той, што ў гуртку чытаў нам свае вершыкі, цяпер Альяшу служыць! — успомніў Мікалай.

Іншыя мужчыны таксама спахапіліся — і яны ведаюць «грамадоўцаў», якія прысталі да прарока.

— Во! — падхапіў Ёзік.— Успышка рэлігійнага псіхозу ў Грыбоўшчыне ўзнікла як духоўная патрэбнасць. Лягчэй за ўсё мужыкоў аблаяць і закляйміць — цяжэй зразумець! Свалачныя паны закрылі ўсе выхады імкненням людскіх душ, пакінулі толькі гэты.

3

Прадстаўнікоў на з'ездзе магла чакаць турма, таму дэлегатамі мужчыны вызначылі адных халасцякоў.

Суму хлопцам сабралі невялікую, на гэтыя грошы ў Вільна паехаць магло толькі двух. Цягнік туды пятляў праз Беласток. Мужыкі прыкінулі — калі садзіцца ў Гродне, будзе танней, пасланцоў змогуць адправіць больш. У Вільне дарогу хлопцам аплацяць, вярнуцца будзе за што.

Як толькі мужчын не стала, у нашай хаце пачаліся зборы. Бацька пазычыў швагру камізэльку, рыжыя боты з цвёрдымі халявамі, а маці паўшывала гузікі і адпрасавала брату кашулю. Боты былі на два нумары завялікія. Мікалай выслаў іх тоўстым слоем кулявой саломкі. Кахановіч хацеў нават яе набраць з сабой, але швагер абразуміў:

— Здурэў? Такого дабра знойдзеш у кожнай вёсцы! Саломы табе хто пашкадуе?

Са свежымі брытвеннымі парэзамі, залепленымі паперка-мі, прыйшлі гатовыя ў дарогу Мікалаевы два сябры з Меляшкоў. Франтаватыя хлопцы пазычылі яшчэ сакваяжык з меднай ручкай, паклалі ў яго сала, хлеб, гальштукі. Накрышылі ў запас самасаду ды сталі развітвацца.

— Не падлазь толькі там дзе, а то галаву ўраз складзеш! — трывожна пацалавала яго мама.

— А-ей, бяды колькі! — зухавата кінуў брат.

— Ну,— напомнілі аб сабе і астатнія хлопцы.— Дзеці па нас плакаць будуць?

— Але і лезці без дай рацыі на ражон няма ча-го!— напомніў ім бацька.— Найлепшы герой той, хто справу зробіць і жывым застанецца!

Каб не трапіць лішні раз на вочы паліцыі і даносчыкам, хлопцы адправіліся ў дарогу на ноч, а мы з Валодзькам, як калісьці цётку Хімку, іх праводзілі. Я аж да лесу валок цяжкі сакваяжык і з нецярпеннем прыкідваў, калі дзядзька Мікалай вернецца — з падарункамі, незнаёмымі пахамі і навінамі.

Без адпачынку страшаўцы адмахалі пяцьдзесят кіламет-раў, а раніцой апынуліся ў Індуры. Там знаёмы пекар — аднавокі Іцка — пакарміў іх цёплымі булкамі ды завёў гасцей у сінагогу. Хлопцы забраліся за печ на нейкія маты, знялі пінжакі і паклаліся адпачываць.

Цэлы дзень у сінагозе галасілі яўрэі ў чорных ярмолках з паласатымі тэласамі на плячах. Над талмудамі ў абшарпаных вокладках старыя плаксіва выводзілі кожны нешта сваё, паўтараючы за худым і дзюбаносым кантарам рэфрэн:

— Ашрэй иошвэй вэйсэхо, ойд ялэнухо сэло![[4]] Аднак стомленым вандроўнікам увесь гэты калектыўны гвалт не перашкодзіў адсыпацца, а багамолам да чатырох незнаёмых не было ніякай справы.

Прыцемкам страшаўцы пакрочылі далей. Цяпер яны мелі перад сабой усяго дваццаць пяць кіламетраў. За імі натужліва дуднелі па бруку колы нейкай фурманкі. Ціхая ноч абяцала быць цёплай, а над галовамі блішчаў сярпок маладзіка. Хлопцаў як бы наладаваў хто зарадамі энергіі, гумару і бадзёрасці.

Калі яны ўзабраліся на гару супроць Баяр, меляшковец, радуючыся зычнаму голасу, зацягнуў у неба:

Эй, месячэ, месячку, выйдзі за гару,

То я з сваёй міленькай яшчэ пастаю!

Зусім з другой інтанацыяй, з прытупам Мікалай яго перабіў:

Ой, жаль, сэрца рвецца, што дзяўчына не вернецца,

Во-озьмуць яе лю-дзі, мая не будзе-е!..

— Халера, каб не наклікаць якой бяды вееялосцю! — зараз жа спахапіўся дзядзька ды стаў сур'ёзны.

Мікалай паспрабаваў рэпеціраваць прамову, сябры сталі дапамагаць — у Грыбоўшчыне бываў кожны. Атрымалася ў іх несур'ёзна.

— Ліхо яго бяры, хопіць, Альяша размалюю і так! — сам сябе падбадзёрыў аратар.— Мы прывыклі! Стань перадаваць пра ўсё, як яно е, расказваць падрабязна — за жываты будуць брацца, не можа быць, каб гэтаго смеху я не змог расказаць!

У гэты момант і пачала іх даганяць фурманка.

— Хлопцы, мо пачэпімся? — закрычаў меляшковец.

— А што? — ажывіўся Мікалай і прыгледзеўся.— Гэ, Хімка? А хто гэто барадаты каля цябе?.. Ой, Пятрук!.. Куды вас трасца нясе на ноч? А-а, мабыць, кужаль прадаваць вязеце!.. Вядомо, вы нас, землячкі, падвязеце, праўда?

Але хлопцы ўжо ўзабраліся на палатняныя звойцы і падавалі Мікалаю руку.

4

Шудзялоўскі войт падказаў Альяшу, што ў Гродна збіраецца прыехаць з Варшавы прэзідэнт. Войт параіў што-небудзь падараваць галаве польскай дзяржавы. Багамолы задумаліся.

— Хібо з вярсту кужалю? — запрапанаваў Майсак.— Хай сабе перадасць яго прыютам! Дарыць не свае панам, халерам, падабаецца!..

Астатнім гэтага здалося мала. Давідзюк саслаўся на Біблію, аўтарытэтна заявіў:

— Даюць богу богава, а кесару — кесараво. Трэ завязці яшчэ грошай яму, ісцінно вам кажу!

Альяш напіхаў салявы мяшочак крэдыткамі, ссукаў са свежай каноплі тоненькую дратвачку, зашыў яго і мяшочак даверыў Хімцы.

...Майсак правіў выдзеленай войтам парай коней, а наша цётка прыгрэла мяшочак сабой ды баялася, каб хлопцы не ўздумалі пацікавіцца, на чым яна едзе.

— Ну, Хімка, ты ўжэ ўрасла, пусціла корні ў Грыбаве, змірылася з усім? — дыхнуўшы цётцы маладым цяплом у твар, са шкадаваннем спытаўся ў яе Мікалай.

— Нічого, Коля,— з годнасцю і ноткамі мацярынскай цеплыні адказала яна.— Хто змірае дух свой, той куды мацнейшы за таго, хто пакарае гарады!

— Ха!.. Змірай, змірай — так на шыю табе і ўзлезуць!

— На тым свеце, Колечка, усе роўныя будзем!..

— Паехала зноў пра сваё!..

Хімку хлапец ведаў аж надта: яму адразу зрабілася з ёю сумна. Яго сябры завязалі з Петруком гарачы дыспут, і Мікалай прыслухаўся.

— Ты знайшоў сваю праўду? — упарта адбіваўся ад меляшкоўца фурман.— I кажаш, што бога няма? I маеш рэхт, што так гаворыш! Бо адкуль ты можаш ведаць, што бог е, калі ты не перажыў яго? А я ведаю напэўно, бо перажыў!.. Е ў цябе праўда? То нясі яе высоко і дастойно, як нёс сам Хрыстос, а я буду несці сваю, і не мяшаймо адзін аднаму!

— Не перашкаджаць табе? — не адставаў меляшковец ад Майсака.— У тваёй Бібліі гаворыцца, што першымі людзьмі на зямлі былі Адам і Ева, так?

— Ну, так.

— Адамавы хлопцы пажаніліса і пабудавалі гарады, так?

— Няхай.

— Ты не выкручвайса, а гавары — так ці не? — Ну, так.

— То дзе ж набралі яны жонак і народу ў свае гарады, калі і людзей на ўсім свеце не было, чаму такая брахня стаіць у тваёй хвалёнай Бібліі?.. Не ведаеш? То як жа ты верыш? Цемра ты!..

— Слухай! Калі я ем панцаковую кашу і мне на зубы трапіць асцюг, то я ж не вывальваю міску ў цэбар! Выкідваю толькі асцюг, а кашу ем далей...

— Пра кашу пачаў ужэ ты!..— узрадаваўся Мікалай і кінуўся сябрам на падмогу.— Пра соль і перац шчэ ўспомні!.. А-а, халера, не маеш чым крыць, падло!..

Дарога дэлегатам здалася адным імгненнем.

...Раніцой хлопцы апынуліся на гродзенскай станцыі. У дэпоўскай сталярні знайшлі самавітага Лявона Шыдлоўскага — з ім Мікалай спатыкаўся толькі на сходках.

— Каго бачу, Кахановіч, о! — уставіў на іх выпучаныя вочы сталяр.— Значыць, ты са сваімі ўжэ тут! А да нас учора сам прэзідэнт прыехаў, от што!

Чорны, бы старая і распараная халява, успатнелы твар чалавека быў заклапочаны.

— Кажуць, паліцыя, скону ёй няма, атрымала загад вылоўліваць дэлегатаў, о! — пачухаў дзядзька патыліцу мускулістай і загарэлай рукой.— Цэлы дзень трэ вам, хлопчыкі, насцярожанымі быць, от што! Вечарам пасылаю ў Вільню сваіх кур'ерскім, адпраўлю і вас заадно. У поездзе едзе таксамо і прэзідэнт, але вы не бойцеса, о! У такім вагоне арыштоўваць мо пабаяцца, каб не ўзнімаць скандалу — сам жа дазвол падпі-саў на той з'езд, от што! Калі ўжо крануць на пероне, танна ў рукі не давайцеса—лямантуйце, каб карэспандэнты ўбачылі, яны ж надта іх баяцца! А покуль што залазце унь у стружку ды спіце, о!

— Думаеш, прыйшлі мы да цябе вылежвацца тут? — Кахановіч яго высмеяў.— Вечара дачакаемся без сну, пойдзем горад глядзець! Нашыя бацькі і дзяды егдзілі сюды крэпасць будаваць, усе хлопцы ў войску тут перабылі, і дзевак нашых колькі тут у паноў пераслужыла!..

— Прэзідэнта мо пабачым заадно! — дапамаглі Мікалаю сябры.

— Не маленькія, самі мяркуйце, о! — стаў Шыдлоўскі праз галаву здымаць залатаны фартух.— Чорт вас бяры, мне вашых задніц не шкада, калі трапіце пад гумы! Давайце грошы на білеты, іду купляць сваім, то і вам куплю заадно! Унь кран і шкафчык, там е ўсё, ваксуйце боты!

5

У той дзень якраз Гродна ашчаслівіў прадвыбарнай «візітацыяй» сам галава дзяржавы.

Хімік па прафесіі, гэты чалавек у маладосці знайшоў новы метад прывязкі азоту. Ужо тры дзесяцігоддзі жыў ён з дывідэндаў, што адчыслялі фірмы за патэнт і паі, а ўрадавыя падхалімы раздувалі яму славу вялікага вучонага. Апошняй сенсацыяй для афіцыёзаў паслужыла бытта бы стварэнне прэзідэнтам машыны для прадукцыі горнага паветра. Гэтае вынаходніцтва мелася вырашыць усе беды на зямлі.

Пасля снядання мэр горада, пан Стэмпоўскі, надзеўшы свой цыліндар, павёў высокага і мажнага пана ў афіцэрскіх ботах ды ў чорным, з заламанымі над вухам палямі, кацялку на інспекцыю.

На Замкавым дзядзінцы прафесар Ядкоўскі завёў прэзідэнта пад палатняны дах. Павольны, як бусел, у клячастых брыджах і ў панчохах да каленяў вучоны паказаў толькі што раскапаную ім княжскую царкву XII стагоддзя. Пад вялізным навесам з суровага кужалю ўражаў сваёй правільнай формай, зіхацеў маёлікавымі пліткамі ўнушальны помнік старажытнай рускай культуры, вытыркаўся з-пад дзевяціметровага культурнага слоя зямлі якраз там, дзе, паводле ўсіх падручнікаў гісторыі, можна было раскапаць толькі касцёл.

Пан прэзідэнт слухаў моўчкі. Ён нават крануў асі-метрычную і плоскую цэглу са слядамі пальцаў старажытных майстроў. Паспрабаваў укалупнуць разведзены на жаўтках і бычынай крыві акамянелы раствор. З недаўменнем паківаў галавой:

— Умелі калісьці рабіць, г-ого!

— О! Майстры былі выдатныя, пане прэзідэнце! — згадзіўся вучоны ды з дасканалым веданнем справы пачаў прафесіянальна распісваць працэс старажытнага рамяства.

Аднак прэзідэнту падзеі васьмісотгадовай даўнасці ўжо апрыкралі. Ён правёў рукой па неахайна сшытым рознымі ніткамі палатне і абарваў вучонага:

— Удалося ж пану раздабыць матарыялу такі кавал!..

Прафесар вінавата замяўся.

— Тут у вёсачцы ля Гродна мужык аб'явіў сябе прарокам, пане прэзідэнце. Забабонныя сялянкі назносілі яму кужалю. Я купіў семсот метраў за паўсотні злотых! Біёлаг Каханоўскі, вандруючы летам з гімназістамі, завітаў у тую вёсачку і падказаў пра палатно!.. «Гарцэжы»[[5]] мне сшылі...

За прэзідэнтам замацавалася слава добрага гаспадара. Стары і малы ў Польшчы ведаў з газет, як ён даражыць кожнай дзяржаўнай залатоўкай, якія алейкі і клумбы, якія фартухі ды камбінезоны носяць рабочыя ў гарадку, дзе дыміў лісіным хвастом яго завод мінеральных угнаенняў. Калі ён туды прыязджаў летам, адміністрацыя збівалася з ног, глянцуючы пасёлак, тэрыторыю завода, а паліцыя праганяла з пасёлка бо-сых сялянак з кошыкамі і бідонамі.

Іграючы ролю руплівага гаспадара і на Замкавым дзядзінцы, прэзідэнт яшчэ раз пашчупаў палатно і паківаў галавой:

— Семсот метраў за паўсотні, го-го!..

— Але ж — так, пане прэзідэнце! — пачціва пацвердзіў вучоны, прыемна здзіўлены, што менавіта гэтае глупства зацікавіла госця.— Ільняное! Тут яго пяць акраў! Пакрыць дошкамі дах абышлося б мне сем разоў даражэй!

На развітанне госць уразіў сваёй эрудыцыяй прафесара:

— Падчас экспедыцыі Нобіле на Поўнач, як потым было выяўлена, выжывалі толькі тыя палярнікі, хто меў на сабе льняную бялізну!

«Візітацыя» ад Замка адправілася пешшу ў горад, дзе высокі госць калісьці вучыўся ў гімназіі.

Стэмпоўскі, на якога леглі клопаты аб прэзідэнце, паходзіў з первеню, але трымаў фасон. Ён насіў абвіслыя і нафібраныя вусы, а ў воку — манокль. За яго любімую прымаўку гараджане мэра празвалі — Пане Ласкавы.

Сапраўдныя інспектарскія здольнасці свайго шэфа Пане Ласкавы ведаў аж надта. Прэзідэнт быў з тых правяральшчы-каў, якія не здольны заўважыць далей звычайнай прамашкі салдата з ганаровай роты, пабітага акна ці калдобіны на вуліцы. I Пане Ласкавы пастараўся.

У Гродне быў вылізаны кожны камень. Краі бруку абведзены белай лініяй вапны. Выпуцаванае шкло вітрын зіхацела, як крышталь. Цэнтр старажытнага горада ўражаў белізной пабеленых касцёлаў і цэркваў. Лашчылі вока сваёй фарбай рэкламныя шчыты фірмы мыла «Елень-Шихт», «Мэйдэ-Рэвольвэр», папяросных гільз «Гэрбэво», крэму «Нівэа». Зелянелі маладыя дрэўцы. Нідзе — ні аднаго жабрака. Абодва масты праз Нёман, узарваныя ў вайну, ужо злучалі берагі, на гужавым дробненька мільгацелі спіцы сялянскіх фурманак...

Здаецца, не было да чаго прыдрацца. Тым не менш прэзідэнту чагосьці не хапала. Мэр насцярожана чакаў узбучкі.

— А велатрэк яшчэ існуе? — успомніў прэзідэнт, слабасцю якога быў веласіпед.— Я там некалі вучыўся ездзіць!

— Пане прэзідэнце, двухколавая машына ўжо даўно выйшла на дарогу, велатрэкі аджылі,— як мага далікатна і цярпліва стаў тлумачыць яму мэр.— I наш зарос лапухамі. Вайсковыя браліся іпадром размясціць там, але, пане ласкавы, не хапіла ім пораху.

Прэзідэнт нерашуча патаптаўся на месцы, сумнымі вачыма абвёў вуліцу, усё чагосьці выглядаючы.

— Ага! — спахапіўся.—Пан запрудзіў горад італьянскім клёнам! А дзе славутыя гродзенскія каштаны?

— Мой намеснік, Мячыслаў Віткоўскі, іх сплавіў! — загаварыў Стэмпоўскі з крыўдай.— Праводзіў адпачынак у Італии і накупіў там саджанцаў. Вярнуўся з Неапаля, наняў адразу брыгады рабочых. Мы ўсе былі супроць, а гарадняне —- гэ! — тыя нават дэманстрацыю наладзілі! Пабілі рабочых, паламалі ім пілы, але ён паслаў паліцыю і каштаны выцяў у пень. Бяда мне з ім!..

Што Метэк Віткоўскі ў легіёнах уратаваў ад кулі Пілсуд-скага, з буквара ведаў кожны школьнік. Свайго збавіцеля маршал уладкаваў потым у міністэрства ўпраўляючым. Але нацыянальны герой намазоліў усім вочы самадурствам, і маршалу давялося хаваць яго ў правінцыі.

Стэмпоўскі скардзіўся, аднак абароны прасіць і не думаў.

У маі 1926 года Пілсудскі з вайсковага лагера Рэмбэртув рушыў на Варшаву дывізіі, прапёр прэм'ера Вітаса, прэзідэнта Вайцяховіча ды галавой дзяржавы зрабіў сённяшняга высокага госця Гродна. Генерал Загурскі нешта асмеліўся сказаць супроць і нават ударыў маршала па твары. Пілсудскі выняў пісталет і на вачах людзей генерала застрэліў. Труп заслужанага легіянера зашылі ў мешкавіну ды ноччу апусцілі ў Віслу. З той пары Пілсудскі цвердзіць: «Польшча—гэта я!» — жыве сабе ў Сулеювку, гадуе ружы, ездзіць праз Гродна да сваёй каханкі ў Друскенікі і час ад часу пазваньвае зброяй або стукае кулаком па стале, а прэзідэнт выконвае яго волю. Хіба з-за Віткоўскага гэта палітычная лялька стане ўступаць з ім у канфлікт? Унь як адразу прыціх!

На беразе Нёмана прэзідэнт цяжка ўздыхнуў, аддаючыся ўспамінам.

Восенню гімназісты наладжвалі спаборніцтвы на лепш выразаныя грыбочкі з каштанаў і мініяцюрную мэблю. Вясной жа дрэвы запальвалі цэлыя кандэлябры белых свечак... Загубіць такую прыгажосць! Як упэўнена сябе нахабнік адчувае — нават не прыйшоў вітаць галаву дзяржавы!

На пляцы, перад магістратам (якраз там, дзе калісьці казакі засеклі Голуба), сабраліся гімназісты і дэлегацыі павятовага горада. Ззаду выстраіліся зялёныя сіметрычныя брылы войска. З будынкаў звісалі даўзёрныя бела-чырвоныя палотнішчы. Прэзідэнт прыняў кветкі, дачка каменданта горада, Ванда Квяткоўская, падышла яго вітаць.

У кракаўскім каляровым касцюмчыку, палаючы гарачымі румянцамі, чароўная гімназістка зрабіла рэверанс ды меладыч-ным, як сярэбраны званочак, галаском прадэкламавала:

— Пан прафесар і вучоны, якога ведае ўся зямная куля! Наш дарагі госць, пан прэзідэнт, што ўсклаў на свае плечы адказнасць перад богам і гісторыяй за лёс грамадзян пястоўскай магутнай дзяржавы! Вы з маршалкам Пілсудскім адстаялі для нас вольную і багатую Польшчу, а сваім выдатным вынаходніцтвам горнага паветра ашчаслівілі грамадзян... Грамадзян... I старых...

Тут Ванда збілася з вызубранага тэкста. Пачуўшы, з якім расчараваннем уздыхнулі шэрагі гімназістаў, яна спалохалася і ўжо нібы ля дошкі адказвала нявывучаны ўрок:

— Цяпер... Цяпер самы багаты... У каго мала грошай і хто не зможа ехаць у Татры ці Закопанэ, будзе мець у сваім доме горнае паветра... Бо яно забівае палачкі Коха, якія жывуць вакол нас... I які-небудзь хворы, слабы ці бязногі зможа такім паветрам у сябе на ложку... А палачкі Коха... I наогул... Пан прэзідэнт, калі яшчэ вучыўся ў нашай гімназіі, вырашыў для Польскі, для бедных...

Паненка расплакалася.

— Ну, ну, сціхні, дзіця! — па-бацькоўску прытуліў да сябе госць Ванду пасля няёмкай паўзы.— Бачу, што і ты вельмі любіш Польшчу, а гэта — галоўнае! Хай мацер божая з Чэнстаховы мае цябе пад сваёй апекай! Вазьмі на памяць! — выняў ён з кішэні партманет, падаў пяцізлатовую манетку і, засаромлены сваёй дабратой, паправіў: — На цукеркі з калежанкамі вам!..

Затое старшыня саюза асаднікаў генерал Бэрбэцкі прамашкі не даў. Ён уручыў госцю сімвалічны ключ ад горада, прыклаў два пальцы да канфедэраткі з сярэбранымі зігзагамі, стукнуў абцасамі і добра напрактыкаваным доўгай службай у царскім, аўстрыяцкім і кайзераўскім войску голасам ды лужанай ад гарэлкі глоткай з пафасам пракрычаў:

— Вялікі наш грамадзянін і шаноўны пан прэзідэнт! Мэльдую паслухмяна, што рыцары традыцый Завішы Чорнага і Збышка з Мысловіц, Кміціца і Скшэтускага, Ордона і Пілсудскага клянуцца табе тут, у магутнай сталіцы Стэфана Баторыя, што ў даным бастыёне цывілізацыі на дзікім усходзе яны не дапусцяць сюды лібералізму ды жыда-камуны! Ніякія бальшавікі, ні швабы, ні сусветная плутакратыя не пахісне нас з занятых пазіцый! А калі ўздумаецца ім сунуцца да нас, мы дастанем свае вострыя шаблі і будзем іх сячы, як мы секлі пад Псім Полем, Грунвальдам, Берэстэчкам, Венай і Варшавай, гура-а!

— Гур-ра-а! — з гатоўнасцю і маладым энтузіязмам закрычалі тысячы панічоў і паненак, батальёны салдат, і гэты крык пругкай хваляй пракаціўся па закрытай высокімі будынкамі цэркваў і касцёлаў плошчы. Галубы з магістрата фыркнулі з такой панікай, што захісталіся палотнішчы, і карэспандэнты паспешліва запісалі гэтую дэталь — як памер той цеплыні і сардэчнасці, з якой гарадняне спатыкалі першага грамадзяніна сваёй рэспублікі.

Затым у магістраце купцы і фабрыканты паднеслі госцю падарункі. Зроблена ўсё было далікатна: у тоўстых адрасах прэзідэнт са здавальненнем адчуваў цяжар падарункаў. Не заглядваючы ў саф'янавыя вокладкі, ён адразу здаваў іх сакратару.

Дастойнага госця і ўсіх сабраных найбольш пазабавіла дэлегацыя «мясцовых русінскіх хлопаў» — гэтага племені мяо-мяо, якое жыло на «Крэсах Усходніх». Барадаты стары мужычок у світачцы самавіта і сур'ёзна паклаў ля ног прэзідэнта зашыты дратвачкай мяшок ды коратка аб'явіў:

— Кесару — кесараво, пан прэзідэнт!

Тады сялянка з журботнымі і добрымі, бытта ўвабраўшы-мі ў сябе ўсю зямную мудрасць і боль, вачыма, з годнасцю яму пакланілася, падала суровы сімвалічны ручнік (не станеш жа звойцамі завальваць панскі пакой!) і спакойна прадэкламава-ла:

— Ад нашых ніваў і палёў прымі, пане, сонейкам сагрэтага, росамі памытага, ветрыкам авеенаго вярсту кужалю! На фурманцы ён!

Пару мінут са здаволенасцю каланістаў усе пацяшаліся з мужыка — адкуль ён ведае такія словы?! Паспрачаліся, удакладняючы, на колькі вярста большая за кіламетр, і перайшлі да наступнай «імпрэзы».

6

Куратар народнай асветы нібы выпадкова праводзіў у кабінеце старосты педсавет. Пана прззідэнта запрасілі быць яго ганаровым госцем.

На павестцы дня стаялі два пытанні: па якім баку вуліцы хадзіць вучням у школу і дапускаць ці не дапускаць на школьную ёлку яўрэйскіх дзяцей.

Член савета ксёндз-дэкан Баркоўскі напомніў пра грэх за ўкрыжаванне Хрыста, які ляжаў на яўрэях. Пасля кароткай спрэчкі пажадалі паслухаць думку высокага госця. Прэзідэнт заўважыў, што Ісусава дрэўца існуе для ўсіх дзяцей, а наконт другога пытання ён заявіў:

— Трэба з малога вучыць грамадзяніна Польшчы к парадку і паслухмянасці. Таму на заняткі вучні няхай крочаць па адным тратуары, а дамоў — па другім.

Самастойны і ўпарты біёлаг Ян Каханоўскі прапанову высмеяў ды засцярог, што дзеці — жывая ртуць, і нават уся паліцыя не ўтрымае іх у такіх рамках. Аднак голас яго патануў у дружным захапленні мудрасцю госця, і абедзве прапановы ўхвалілі. Павестка дня была вычарпаная, сталі вырашаць бягучыя справы.

Біёлаг Ян Каханоўскі запоўніў калідоры школы і падворка клеткамі са звярамі і даўно насіўся з дзёрзкай ідэяй стварэння для горада заапарка. Біёлаг выкарыстаў момант, звярнуўся да прэзідэнта за дапамогай.

Галаве дзяржавы Каханоўскі са сваёй выхадкай не спада-баўся, аднак трэба было іграць справядлівага дзяржаўнага мужа — заўтра выпадак апішуць газеты. I прэзідэнт настаўніка падтрымаў, падсказаў Стэмпоўскаму перадаць для заапарка велатрэк і гэтак расшчадрыўся, што загадаў аддаць Каханоўскаму ўсё «русінскае» палатно!

К таму часу паміж госцем ды прысутнымі ўстанавілася свойская атмасфера. Які б ні быў на ім касцюм, ідэальна накрухмаленая кашуля, а даўзёрны Саваоф зблізку аказаўся звычайным старым з сівымі рэдзенькімі вусамі ды цьмянымі вачыма. Людзі ўжо сталі гаварыць яму, што набалела.

Спатыкалі галаву дзяржавы асаднікі, купцы, чыноўнікі, яўрэі, рускія эмігранты, рабіны I папы, толькі не было нікога з немцаў, хоць у Гродне жыло іх тысяч з пяць. Прафесар Ядкоўскі стаў дакладваць:

— Як толькі ў Германіі да ўлады дайшоў Гітлер, нашыя немцы адразу наладзілі трыумфальны марш, пане прэзыдэнце! З факеламі, паленнем кніжак на плошчы, разгромам яўрэйскіх крамаў... I ўвогуле — што нас чакае? Гітлер матарызуе армію, будуе авіяцыю, а мы ўсё спадзяёмся на коней!

У напружанай цішыні прэзідэнт абвёў усіх сумнымі вачы-ма, памаўчаў. Затым у магістраце прагучаў славуты маналог галавы польскай дзяржавы, запісаны стэнаграфісткай для нашчадкаў як глыбіня мудрасці дзяржаўнага мужа сваёй эпохі.

— Панове, роля каня для патрэб сухапутнай арміі не змянілася! Раптоўная механізацыя — толькі мода з усімі яе недахопамі. Пры першым сутыкненні з рэчаіснасцю гэтая мода не вытрывае экзамену. Страшна сабе ўявіць стокіламетровую калону машын, расцягнутых на беднай сетцы нашых дарог! Звычайнага кювета машына не пераадолее, а для гнядога ён — забава! Што атрымаецца, калі з флангаў наскочыць кавалерыйская дывізія на бездапаможную кішку гэтых латвапальных скрыначак запалак?

— Рубакі нашыя пашаткуюць іх на капусту! — падсказаў Бэрбэцкі.

— Катастрофа немінучая! Авіяцыя? Небяспека ад бамбардзіровак не большая, чым пры пераходзе вуліцы, калі вы рызыкуеце трапіць пад машыну! Няхай Гітлер матарызуе армію, няхай выпускае з канвеераў скрыначкі запалак нашым уланам!.. А факельныя маршы ва ўсёй Польшчы заўважаныя. Міністар замежных спраў увайшоў у кантакт з Берлінам, і там урачыста пакляліся такіх эксцэсаў не паўтараць. У банках Трэ-цяга Рэйха — ні грама золата! Іхняя эканоміка вось-вось збанкрутуе з-за валюты, і Гітлер пагарыць!

— Колькі мы гаворым аб фінансавым краху Германіі, а жыццё ў ёй цячэ сваім руслам! — зноў не вытрываў біёлаг.— Германія развівае гаспадарку, зброіцца і знаходзіць каласальныя сродкі на субсідыі! Усё, чаму нас вучылі прафесары эканомікі — пра золата, валюту і яе курс, гандлёвы баланс, што мелася быць непарушнай асновай дзяржавы, на прыкладзе дыктатарскіх урадаў,— аказалася фікцыяй!

Высокі госць загаварыў з раздражненнем:

— Я цаню, панове, вашыя клопаты аб Прынёманшчыне, але вы верце свайму прззідэнту. Я трымаю ў руках усю інфармацыю. У мяне дастаткова трэніраваныя мазгі! Я кожны дзень езжу на веласіпедзе, трымаю сябе ў форме, таму быстра схопліваю сэнс з'явы і прымаю патрэбныя захады!..

Староста запрасіў прэзідэнта ў банкетную залу, дзе з цэлым аддзяленнем сваіх афіцыянтаў чакаў іх у фраку сам гаспадар рэстарана «Еўропа» пан Пытко.

За абедзенным сталом з сервізамі, пазычанымі ў князя Друццо-Любецкага, дзелавая размова прадоўжылася.

Прэзідэнту спатрэбіліся каыдыдатуры заслужаных грама-дзян для ўзнагароды ардэнамі і медалямі. Людзей спецыяльна падбіралі рознай веры і маёмасці. Староста з мэрам кандыдатуры называлі, госць ківаў галавой, а сакратар заносіў прозвішчы ў спісак.

— Паляка Юзэфа Ёдкоўскага — за раскопкі!

— Яўрэя Бэрку Старапольскага за будаўніцтва фабрыкі гродзенскіх веласіпедаў «Вільк» — 700 машын у год!

— Рускага, царскага генерала ў адстаўцы Трусава за ахвяру 1000 злотых на будаўніцтва дома «Стжэльца»...

— Панове, не забудзьце даць аднаго беларуса! — напомніў прэзідэнт.— Яны з украінцамі ўсё крычаць, што іх крыўдзім!

— Прапаную мужыка з-пад Крынак, ад якога сёння была пара дэлегатаў з падарункамі! — падсказаў староста.

...Нарэшце па вуліцах горада працокалі сотні капытоў — к магістрату на белых конях ехаў эскадрон сувальскіх улан. Падкаціла чорнае, бытта выцесанае з адной бліскучай брылы антрацыту, ландо на гумовым хаду. Гэтым фаэтонам ездзіў яшчэ губернатар, славуты Сталыпін. Ім карыстаўся кайзер, заняўшы ў 1915 Гродна. Запрагалі яго і Пілсудскаму, калі маршал па дарозе ў Друскенікі начаваў у Гродне. У пажарнай камандзе для гістарычнага фаэтона спецыяльна адкормлівалі чацвёрку гнядых.

Трымаючы цыліндры падкладкай з крэмавага шоўку ўверх, Стэмпоўскі са старостам падсадзілі прэзідэнта ў гістарычнае ландо, узлезлі самі ды прымасціліся «візаві» госцю. Не азіраючыся, староста пнуў фурмана зонтам у спіну. Стары дзед з маршальскімі вусамі папусціў раменныя лейцы, па-мазурску кінуў:

— Вічта, вё-о!..

Перабіраючы, нібы пальчыкамі, нагамі, чацвёрка застаялых звяроў лёгка кранула фаэтон, і яго гума зашуршала па каменях. Прагучала вайсковая каманда — за ландо з флажкамі на жалезных дзідах выцягнуліся двума лініямі ўланы.

Маляўнічы караван адправіўся на развітальны аб'езд горада, дзе на тратуарах стаялі перапоўненыя маладым патрыятызмам «стжэльцы» з гімназістамі. Яны не маглі дачакацца, калі можна будзе крычаць, махаць флажкамі ды сыпаць паперкі.

На вуліцу выйшла і ўся паліцыя. Сёння яна была нязлосная, занятая важнасцю гістарычнага моманту. Вартаўнікі дзяржаўнага парадку з пасачкамі пад барадой сачылі цяпер уважліва, каб людзі не вылазілі з тратуараў на брук. Яны чакалі запаветнага моманту, каб злавіць позірк высокага госця. Да страшаўцаў нікому не было снравы.

Нашы «тэбэшоўцы» нагледзеліся на панскі карнавал уволю. Назбіраўшы малым братам, сёстрам ды пляменнікам поўныя кішэні каляровых паперак, страшаўцы завулкамі адправіліся на станцыю.

7

На пероне ўжо даўно блішчалі свежым лакам і ні-келіраванымі ручкамі вагоны кур'ерскага. Уздоўж пульманаў, як на расстрэл, выстраіліся амярцвелыя чыгуначнікі. Ля будынка вакзала пана прэзідэнта чакала вузкае кола з вышэйшага свету. Генерал Бэрбэцкі раздаў дзецям дубцы і малых муштраваў:

— Рота, слухай маю каманду!.. На пля-чо!.. К на-азе!.. Шагам — арш!..

Кожны гараднянін ведаў, што маршал Пілсудскі меў звычку лавіць у парку дзяцей і так забаўляцца: на малпаванне здзяціненага генерала сабраныя не звярталі ўвагі. Расфуфыра-ныя дамы ні на секунду не забывалі, што толькі ім выпаў гонар стаяць тут. З дрыжаннем сэрца яны стараліся сабе ўявіць, якое ўражанне зробяць уборам, прычоскай і пекнымі дзецьмі на вы-сокага госця. З заміраннем душы гадалі, ці будуць мець гонар звярнуць на сябе ўвагу іхнія мужыкі, ды смакавалі асалоду, з якой стануць заўтра размалёўваць падзею перад знаёмымі.

Галаваром іншай групы быў камандуючы вайсковай акругі — генерал Румболь.

Заслужаны легіянер і ўладальнік пары маёнткаў вёў сябе незалежна: інтэлігентны твар жывога і энергічнага пана не выказваў ні страху, ні хвалявання. Яго аксельбанты, сярэбраныя зігзагі ды лак на рамянях блішчалі крыштальнай свежасцю, а дапасаваны да зграбнай фігуры мундзір рабіў Румболя статным і маладым.

Афіцэры, што абкружылі камандзіра, заразіліся яго бяспечнасцю. Спаборнічаючы ў элегантнасці, чакалі яны высокую асобу з пачуццём прыемнага абавязку. Іхні генерал нядаўна трапіў у канфлікт з сям'ёй прэзідэнта. Паводзіны Румболя ва ўсёй гісторыі былі рыцарскімі, і афіцэры без вагання сталі на яго бок. Справа выглядала гэтак.

Румболь над морам адпачываў.

Аднаго разу ўзняўся вецер. Бязбрэжны прастор вады раптоўна счарнеў і закатлаваў, паветра напоўнілася прарззлі-вым віскам чаек ды трывожным гулам сігнальнага звону. Купальшчыкі даўно паўцякалі на бераг, толькі нейкім двум тыпам уздумалася выпусціць якраз на хвалі яхту. Бутленькая скарлупка, вядома, перакулілася. Пасажыры сталі роспачліва валтузіцца ў хвалях.

На беразе ў паніцы забегалі дзве дамы.

— Яны плаваць не ўмеюць! — вішчала адна.— Езу, коханы, што будзе, о-ей!..

Салёнымі пырскамі вецер сек твары людзям: курортнікі і не думалі лезці ў ашалелы калаварот!

Румболь быў выдатным спартсменам. Ён сцягнуў з сябе вопратку, размашыстай сажонкай перасек пеністыя грэбні ашалелых хваляў і дабраўся да перакуленай яхты. Недарэкі пачалі збавіцеля цягнуць на дно. Генерал пааглушваў абодвух кулаком ды пабуксаваў, як кацянят, да берага, дзе яго курортнікі прывіталі дружнымі апладысментамі.

Адзін тапелец ачнуўся і прамармытаў падзяку, а другі быў без свядомасці. Цяжка дыхаючы, Румболь кінуў яго на пясок перад дамамі, праказаў:

— Адкачвайце гэтага дурня!

— Пане генерале, вы забываецеся! — абурылася дама маладзейшая.— Перад вамі — мой муж, міністар Пшыбыльскі!

Толькі цяпер да яго дайшло, што перад ім — дачка і жонка прэзідэнта!

— То бяры, пані, гэтага ідыёта, што плаваць не ўмее, а лезе ў час шторму ў хвалі, і ратуй, бо мне ад холаду ногі зводзіць!

Так Румболь тады і не дачакаўся слова падзякі. Чамусьці ён быў упэўнены, што прэзідэнт выкажа яе сёння на пероне. Не сумняваліся ў гэтым і афіцэры. Толькі ж чаму не паклікаў яго ў магістрат, калі збіраў вярхі горада і куды запрасіў нават каменданта?.. Няўжо каб дагадзіць жонцы?

— Кабеты могуць рассварыць каго хочаш! — падбадзёрваў свайго начальніка франтаваты палкоўнік Квяткоўскі — ён з-за дачкі быў у добрым гуморы.— Учора бачыўся ў Варшаве з генералам Яхантам. Яго салдаты стаяць на варце каля кватэры прэзідэнта. Адзін радавы ўздумаў весці дзённік. Яхант пацікавіўся, што ж такі вясковы недарэка можа апісваць. Узяў замусолены сшытак і чытае: «Сёння ў гарохавым супе трапіла дзве порцыі мяса!.. Зноў стаяў на варце ля Бэльвэдэра. Дочкі прэзідэнта запрасілі альпійскую чэмпіёнку Валясевічувну, каб навучыцца бегаць. Лёталі па парку. Але ж і цыцкі трасліся!..»

Кампанія вайсковых выбухнула рогатам здаволеных сваім лёсам і здаровых целам мужыкоў.

У гэты момант загаманіла людское мора, і недзе блізка пачуліся крыкі:

— Нех жые-е!.. Пану прэзідэнту — ві-іва-ат!.. Нарэшце на прывакзальнай плошчы з'явілася чорнае ландо. Уланы развярнулі коней і стрымалі натоўп. Аркестр грымнуў туш.

Энтузіязм моладзі запаланіў і прэзідэнта. Яго вочы блішчалі ўжо маладым агеньчыкам, твар пакрыўся чырвона-шэрымі плямамі. У акружэнні старосты, мэра прэзідэнт з сарамлівай сціпласцю прыняў ад дзяцей кветкі і стаў развітвацца.

Высокі госць знайшоў час і словы, каб развітацца з кожнай дамай.

Ён паклікаў нават генерала Бэрбэцкага, палкоўніка Квяткоўскага і паціснуў ім рукі. Каменданта прэзідэнт нават спытаў, ці дачка яго не надта перажывае прамашку, ды папрасіў перадаць панне Вандзе, што ён паненку будзе заўсёды памятаць..

Праходзячы каля Румболя ў салон, прэзідэнт на генерала нават не ўзглянуў. Генерал не ведаў, што ў Варшаве ўжо ляжаў падпісаны маршалам загад аб пераводзе яго ў стан спачынку... (Так Румболю і трэба. Хай ведае другі раз — зяці прэзідэнта не тонуць, кулаком па башцэ іх не б'юць і тым больш — не абзываюць дурнямі!)

Як толькі ў тамбуры ўрадавага салона знік дастойны госць, падкаціла масляністая стальная аграмадзіна француз-скага паравоза з бела-чырвонымі сцягамі, скрыжаванымі наперадзе катла. У суседнія вагоны пачалі пускаць нешматлікіх пасажыраў — кур'ерскія ездзілі амаль пустымі.

Селі ў вагон і страшаўцы.

— Дзяжурны па станцыі знаёмы! — шапнуў ім на развітанне клапатлівы Шыдлоўскі.— Ён пазваніў у Вільню, каб вас спаткалі, о!..

8

Хлолцы нашы ўжо ехалі, а гумар іх не пакідаў. Яны з прагнасцю маладых ды здаровых людзей, якім не гэтак часта даводзіцца бываць далей суседняй вёскі, з цікавасцю да ўсяго прыглядаліся. А недзе там, за тонкімі сценкамі,— гэткая кампанія, што страшна і падумаць. Столькі за адзін дзень убачыць і перажыць!

— Чым так пахне, хлопцы? — пацягнуў носам Кахановіч ды выглянуў у калідор.— Ага, дзеці іхнія ядуць штось!

Прыгледзеліся і астатнія.

Па калідоры лёталі паніч з паненачкай. Малыя смакталі не то яблыкі, не то памідоры, а шкуркі сабе шпурлялі ў адчыненае акно. Пасучы кароў, гэтыя падвялыя, зморшчаныя лупінкі нашы хлопцы знаходзілі на пуці, прабавалі іх нават жаваць I пляваліся — такім цвёрдым ды агідным здаваўся панскі прысмак. Це халера, які ён унь сакавіты і араматны — аж у носе свярбіць!

— А гэты іхні прэзідзнт? — дзівіўся Мікалай. — Смарчок, хоць і высокі надто. Кожнага старого страшаўца звадзі ў лазню, чыста апрані, пакарміўшы добро, будзе выглядаць не горай!

— А я глядзеў і думаў: і пра такого чарвіваго грыба калісь у школе прымушалі мяне шчэ і вершык вучыць!

...Калі яны пад'язджалі да Вільні, у вагон уварваўся хлопчык з газетамі і пракрычаў:

— Незвычайная навіна — прэзідэнт у Гродне!.. Купляйце экстра-выпуск за дзесяць грошаў!

Мікалай падаў хлопчыку манетку.

— Ну, ну, што паны там пішуць — давай паглядзім! — разгарнуў ён паперу і пачаў чытаць. — «Праз цяжкія, алавяныя хмары, якія некалькі дзён віселі над горадам, раптам прабіліся радасныя промні сонца! Трыумфавала прырода! Трыумфавалі і ўзрушаныя сэрцы гараднян на думку, што ў іхні горад прыязджае Пан Прэзідэнт ды выпадзе ім шчасце правесці хвіліны найвялікшага хвалявання, адчуваць побач Найбольш Дастойнага Чалавека Рэспублікі!..» Ах, брахун прадажны, як лоўко размаляваў! — дзівіўся Мікалай, апускаючы пару абзацаў.— «... Але ж ці можа быць большая асалода, ці можа чалавека спаткаць вышэйшая ўзнагарода, як у знак любві і павагі да Маестата скласці ў Дастойныя рукі Найшаноўнейша-га Грамадзяніна Рэчыпаспалітай сімвалічны падарунак. Чэсць такую атрымалі: фабрыкант Старапольскі, памешчык Трусаў...», такі і такі... Халера на вас!.. «Мужыкі з вёскі Грыбоўшчына...» Што-о? З Грыбава?! — анямеў Мікалай.

Ад раптоўнай здагадкі анямелі на хвіліну і яго сябры.

— Дак во куды яны кужаль перлі! — паківаў галавой меляшковец праз мінуту.

— Ну-у, Хімачка, швагер цябе ў дом цяпер не ўпу-усціць! — пагразіўся Мікалай.— Ты бачыш, такая сабе святая і добрая, ды — на табе, куды занясло!

— Цьфу, халера, шчэ і на іх возе ехалі!.. А не прызналіса!..

Цягнік прыбыў на месца. У вагон уварваўся ў «рагатыўцы» з малінавымі кантамі чыгуначнік, спытаўся:

— Хто тут сваякі Шыдлоўскага?

Гродненцы азваліся.

— Шлюс, калегі, ваш з'езд адмянілі, холера ясна! Дэлегатаў ловяць! Ого, нашыя паны дазволяць такую вольнасць — збірацца і штосьці вырашаць тым, каго лічаць слугамі і парабкамі: фігу з макам!

— А як жа мы? — разгубіліся хлопцы.

— Не высоўваць носа адгэтуль, тут вы покуль што бяспечныя. Гліне і ў галаву не прыйдзе, што вы аж так нахабныя: ехалі кур'ерскім з самім панам прэзідэнтам! Калі вагоны адвалакуць у парк — ходу ў Парубанскі лес!

Раптам скончыўся ў нашых хлопцаў запас сілы, Грыбоўшчынскі Альяш ды іншыя праблемы адышлі ўжо на задні план. Дзе правесці ноч, як абмінуць аблаву, як пераадолець дзве з палавінай сотні кіламетраў?

Раздзел пяты

1

Праваслаўнае духавенства не магло не бачыць, якую папулярнаець мае Клімовіч у паствы, але доўгі час глядзела на прарока скрозь пальцы. Калі ж дзядзька пабудаваў сапраўдную царкву, яно стала перад дылемай: сектант, раскольнік, самадур, а храма яго нікуды не дзенеш, што рабіць?

Глядзелі на самазванца адзін год, глядзелі другі...

Каб не апынуцца ў дурнях, не адбіць ад сябе веруючых, каб палажыць лапу на Альяшова багацце духавенства вырашыла дзейнічаць. Настаў дзень, і ў глухую вёсачку на шыкоўных лімузінах з Гродна пакаціў сам архірэй са світай — уладыка Антоній.

Архірэі, як вядома, для эфекту прымушаюць веруючых су-мысна сябе доўга чакаць. Але ў Антонія на гэты раз была такая пільная справа, і так ён да яе спяшаўся, што ў Грыбоўшчыне з'явіўся раней нават вызначанага часу і свайго амерыканскага «хрыстлера» з тонкімі, аблітымі белай фарбай спіцамі ўладыку давялося спыніць у бліжэйшым хвойнічку ды чакаць.

Сотні басаногіх падшыванцаў абкружылі машыны, якія яшчэ дыхалі перагрэтым маторам, вострым пахам бензіну — дзеці пажыралі сур'ёзнымі вачыма доўгавалосых папоў — не папоў, дзядоў — не дзядоў. — Па-ам! — пасігналіў ім архірэйскі шафёр. На хвіліну як бы памяняліся яны ролямі. З сур'ёзнасцю дарослых хлопчыкі ламанулі ў поле, а самавітыя барадачы па-дзіцячаму рассмяяліся. Нарэшце прыбыла дэлегацыя мужыкоў. Дастойны госць у адну руку ўзяў архірэйскі жэзл, у другую — сярэбраную дараносіцу, што вёз у падарунак новаму храму, і дазволіў сябе выняць з машыны. У свежых ад дзёгцю ботах, у раз на год адзяваных касцюмах, паголеныя і маладжавыя дзядзькі няўклюдна ўзялі ўладыку Антонія пад рукі і павялі на святы ўзгорак, дзе з напружанай цікавасцю чакаў іх людскі мурашнік — добрых тысяч дзесяць сялян на чале з Альяшом. Напярод архірэя забеглі падвучаныя нашай Хімкай малыя дзяўчынкі ў белым адзенні і пачалі ўсцілаць дарогу дарагому госцю пялёсткамі язміну.

Стаяла цудоўнае, як па заказу, надвор'е. Увесь дзень яшчэ быў наперадзе, прыпякаць толькі пачынала. У ласкавым небе — ні хмурынкі.

Да застылага ў напружанай цішыні натоўпу паволі рухалася працэсія. Малыя ў белых сукеначках з дзіцячай грацыяй апаражнялі кошычкі, шчодра сыпалі беленькі сняжок. На чале світы пратадзіяканаў і бацюшак, трымаючы дараносіцу і жэзл перад сабой, па пялёсткавай сцежачцы з урачыстай паважнасцю крочыў архірэй. Залаты роспіс вопраткі ўладыкі, цэлага сінкліта пасярэбраных сціхароў і рыз іскрылі на сонцы, нібы абсыпаныя брыльянтамі, а ўжо дараносіца гарэла агнём і сляпіла вочы.

Маўклівы натоўп пасярэдзіне раскалоўся. У гэтай шчыліне дужыя мужыкі ўзяліся за рукі, утварылі ланцуг, і архірэй увайшоў у людскі калідор. Кожны чалавек хацеў нешта бачыць — ён пнуўся як мог, таму па баках хвалявалася хісткае мора галоў. Ад нецярплівага трапятання незлічоных ног узняўся пазалочаны промнямі жоўты пыл і, нібы жывым німбам, ахінуў гэтую працэсію багацця, пышнага бляску, павагі і размаху.

Стыхійная маса напірала і нецярпліва гула, як вялізны пчаліны рой, які раптам пачаў раіцца і бзынчаць вакол маткі.

Ужо здавалася, спружынены ды агорнуты нестрыманай цікавасцю сялянскі трапяткі гурт перакуліць слабенькі ланцуг мужыкоў, захлісне, затопча архірэя і сатрэ яго світу, ды на падмогу прыйшла цётка Маруся — старога Русяля жонка. Хрысцінінай маці было ўжо гадоў з восемдзесят, але яна раптам зычным і ма-аджавым голасам зацягнула:

Досто-ойно е-есть, яко воі-ісціну-у...

Хрыеціна з сёстрамі, царкоўны хор і тысячы жанчын толькі чакалі сігналу,— падхапілі песню, і галасы іхнія зліліся ў магутны выбух:

Блажы-ыці ця, багаро-одзіцу!..

І просценькая мелодыя, адшліфаваная сотнямі пакален-няў такіх жа спевакоў, магія незразумелых і старажытных слоў захліснула людское мора.

О, сіла харавога спеву!.. Калі рэлігія — опіум народа, то опіуму гэтага найбольш таіцца ў царкоўнай песні!..

Мелодыя мацнела, дасягнула свайго максімальнага крэшчэндо, і ўжо здавалася, што яна запоўніла неабсяжны акіян глыбокага неба, дасягнула сонца, а ўдзельнікі ўрачыстасці не адчувалі нават пад сабой грунту. Поўныя надзеі і магутнай сілы, якая налівала іхнія душы, яны, даведзеныя да грані мроі і рэчаіенасці, нібы апынуліся ў перагрэтай ласкавымі і шчодрымі промнямі бязбрэжнай высі.

Архірэй ужо без перашкод увайшоў у перапоўненую прахалодай і церпкім пахам бярозавага ліста царкву, прыклаўся вуснамі да Альяшовай іконкі — маці божай з Чэнстаховы, не падаючы і выгляду, што яна каталіцкая. З блюда ўладыка павольнымі рухамі ўзяў крыж, а ў гэты момант бацюшка з Вострава, айцец Якаў, накінуў на яго ліловую мантыю, ды епіскап прыступіў да службы.

Неўзабаве два дзесяткі бацюшак у раззалочаных рызах на чале з архірэем, як належыць, учынілі таінства. Яны гэтак жа ўрачыста, прыгожа, без запіккі, зладжана — нібы ўсім спектак-лем зверху кіраваў нявідны дырыжор — адспявалі, адмаліліся, паволі і велічна абышлі новабудоўлю з крэсным ходам, абкурылі ладанам уквечаныя гірляндамі з дзеразы сцены і, нарэшце, прысвоілі цэркаўцы імя святога Ільі.

Антоній выязджаць з Грыбоўшчыны не спяшаўся, прабыў у вёсачцы некалькі дзён.

Усе царкоўныя хоры былі завалены кужалем ды іншымі непапулярнымі ў гандляроў падарункамі. Архірэй правёў інвентарызацыю, арганізаваў фурманкі і дзесяць кіламетраў кужалю, паўтары тысячы ручнікоў ды пару соцень ваўняных дываноў абозам вялізным адправіў у Гродна.

— Манастыры ўсёй епархіі будуць мець бялізну цяпер надоўга! — аб'явіў ён, узрадаваны, сакратару, не могучы сабе дараваць, што з'явіўся так позна.

Тады ўладыка загадаў парабіць скарбонкі на грошы ды расставіць іх пад святыя іконы і каля ямаў, адкуль пілігрымы набіралі ў хусцінкі святы пясочак.

Архірэй забараніў і блізка падпускаць да царквы крынкаўскіх гандляроў, а ўсё неабходнае, нават свечкі і нафту, паабяцаў выдаваць з кансісторыі.

Абраз маці божай з Чэнстаховы — памяць Юзэфіны — памясціў у самы далёкі куточак.

Побач з цэркаўкай уладыка выбраў месца для філіяла гродзенскага манастыра, і землямер нават паўбіваў ужо кіёчкі.

Затым Антоній прыступіў да прыняцця грыбоўшчынца ў манахі. Пабаяўшыся, што дзядзька выкіне які-небудзь фокус, абрад скарацілі да мінімуму.

Два архімандрыты падвялі да ўладыкі Альяша ў адной бялізне. Падалі паднос з ножніцамі.

— Возьми ножницы и да-аждь ми я-а!..— рэчытатывам загадаў уладыка.

Альяша хоць і вучылі перад гэтым, ён пераблытаў усё і загаду не выканаў. Уладыка сярэбраныя ножніцы сам тры разы кінуў на зямлю, сам іх падняў, падрэзаў дзядзьку лохмы крыжам і даў яму імя — Іаан. Прысутныя бацюшкі праспявалі тры разы — госпадзі, памілуй! — напялілі на старога падраснік, і на гэтым пастрыжэнне скончылася. ,

Службу ў царкве архірэй даручыў весці бацюшку з Вострава — айцу Якаву. Будынак загадаў Альяшу здаць пад распіску протаіерэю крынкаўскага сабора — айцу Савічу.

У памочнікі новаму Іаану ўладыка прыставіў маладога ігумена Серафіма з трыма манахамі, якіх прадбачліва ўзяў з Гродна.

Зрабіўшы ў вёсачцы столькі пературбацыі, уладыка ў апошні дзень прастаяў з раніцы да абеда на паперці, даючы магчымасць бабкам абслюнявіць пацалункамі сваю мясістую і валасатую дзясніцу, цётак блаславіў і тады адправіўся дамоў.

2

Самае парадаксальнае, што ва ўсім гэтым спектаклі, які выклікаў не то авантурыст, не то фанатык, не то ўпарты самадур ды ўцягнуў у сваю гульню тысячы цёмных і абяздоленых сялян, часамі нават перадавыя людзі бачылі нешта такое, з-за чаго сімпатызавалі грыбоўшчынскаму дзіваку, а сэрцы іхнія пачыналі ў грудзях часцей біцца.

Тлумачыцца ўсё проста.

Пры тым страшэнным беззямеллі, якое цярпелі нашы перанаселеныя вёскі, праваслаўная царква ў Польшчы валодала 142 тысячамі гектараў (стан на 1932 г.)! Бацюшкі паходзілі з багацеяў. Летам, калі мужыкі з жанкамі і дзецьмі надрываліся ў полі ад цямна да цямна, на іхніх вачах матушкі з гладкімі папоўнамі вылежваліся ў цянёчку. Сем'і свяшчэнні-каў харчаваліся кожны дзень так, як сялянскія толькі на вялік-дзень, а іхнія дзеці вучыліся ў гімназіях — разам з дзецьмі багацеяў.

Урад праводзіў палітыку акаталічвання і паланізацыю беларусаў. Варта было яму выказаць пажаданне, і ў цэрквах адразу папы сталі службу весці па-польску; толькі пагроза ўсеагульнага непадпарадкавання прыхаджан прымусіла-такі іх чытаць пропаведзі па-ранейшаму.

Які мог аўтарытэт мець бацюшка ў працавітага, зайздрос-нага, чулага на сацыяльную несправядлівасць і прызвычаенага да самастойнасці мужыка Прынёманшчыны, у галаве якога скрозь пласты містыкі, забабонаў і цемры пачалі ўжо прабівацца першыя расткі класавай свядомасці?

Поп — прадстаўнік труслівага праваслаўя, гісторыя якога амаль не ведае канфлікту паміж уладай свецкай і царквой,— для больш свядомых сялян быў не толькі тым самым папам, але яшчэ і ненавісным прыслужнікам каланізатараў. На вёсцы не было больш высмеянай і заклеймаванай анекдотамі ды прымаўкамі асобы. А на свеце так заведзена — калі твайму смяротнаму ворагу падставіць ножку чалавек і не вельмі блізкі, ты ўзрадуешся яго поспеху, чалавек стане табе мілым.

У Грыбоўшчыне здарылася штосьці падобнае.

...Айцец Серафім з манахамі пасяліўся на вёсачцы і бытта бы стаў дапамагаць Альяшу.

Ад архірэя не адстаў віленскі каталіцкі епіскап — ён для раўнавагі адправіў туды «Жывыя Ружанцы» [[6]].

Вёска, дзе ўчынкі кожнага чалавека на віду, цяпер займела новую тэму для плётак.

Да Чарнецкіх зачасціў вечарамі сам ігумен Серафім — малады і прыстойны мужчына з чорнай густой барадой і з буйнымі белымі зубамі. Часу для размовы з госцем гаспадары надта не мелі, трэба было якраз карміць жывёлу, даіць кароў: ігумен цярпліва гуляў з малымі.

Гуляў айцец Серафім з дзецьмі Чарнецкіх да той пары, покуль не з'яўлялася Зоська з «Жывых Ружанцаў». Апранутая ў кракаўскі кажушок, не ўзнімаючы на мужыкоў вачэй, будучая манахіня пачынала раздаваць малым ласункі, бралася рабіць ляльку з анучак, а Серафіму ў гэты момант прыспічвала якраз адпраўляцца дамоў.

Калі выходзіла потым і Зоська, цётка Насця для цікавасці выглядвала на двор і бачыла заўсёды тое самае. Ля хлява маячыла цень ігумена. Будучая манашка ішла да яго. Абое браліся за рукі і знікалі ў цемры.

— Шчэ з такім фо-окусам! — бурчаў Мікалай і пляваўся: — Бытто не можно сустракацца без пасрэднікаў!.. Ходзяць сюды і час нам толькі аднімаюць!

— Табе шкада, што ходзяць? — бараніла святую пару цётка Насця.— Дзяўчына сваёй начальшцы, мусіць, вытлумачыць, дзе была,— у іх там, бы ў казарме!

— А-а, во чаму яна ў кажушку летам! — здзівіўся Насцін Мікалай.

— Дайшло, дзякуй богаві! — здзекавалася маладзіца з мужа.— Можно падумаць, што ніколі ты не быў маладым!.. Не выдавай іх, глядзі, калі ігуменша заўтра спытае!

— Што ты — я нават рады! Бо не раз думаў — маладая, прыгожая, а карысці — ні людзям, ні сабе!..

Гэтым часам Серафімаў памочнік не менш рамантычна праводзіў час.

Шурка Банадыкоў прыехаў з войска на пабыўку і начаваць напрасіўся ў бацькоў у гумно. Хлапец ужо ляжаў на сене, радаваўся, што ён дома, удыхаў знаёмыя з дзяцінства пахі. Раптам скрыпнулі дзверы, і ён адчуў, што ў гумно ўбеглі двое. Мужчына па-руску нешта трызніў, а жанчына шаптала па-польску...

Калі яшчэ раз скрыпнулі дзверы і наступіла поўная цішыня, Шурка апамятаўся ды вылецеў на пругмень.

— Мабыць, з Альяшовай шайкі айцец Уладзімір з каталічкай зноў марцавалі! — вытлумачыў яму бацька.— Я табе гаварыў — падапры дзверы цэпам!.. О-о, у нас цяпер тут такое, сынок, бывае, што і ў горадзе не пабачыш!..

Трэці манах у вясковай глушы запіў да таго, што пачаў валяцца пад плотам.

Гэтак паводзілі сябе маладыя манахі вечарам. А днём яны абавязак перад кансісторыяй выконвалі акуратна. Усе падарункі, якія народ і далей валок прароку, манахі старанна апрыходавалі ды адпраўлялі ў Гродна. I атрымалася неўзабаве, што Альяш ды яго памочнікі цяпер не мелі нават грошай на соль ды нафту.

Падстрыга спахапіўся, што яго лоўка абдурылі.

3

Як біблійнага. Адама, да рашучых дзеянняў і Альяша падбіла жанчына.

Выйшла аднойчы Насця Чарнецкая па ваду і каля Клімовічавай хаты ўбачыла маляўыічую карцінку. У цёмным манашаскім клабуку на галаве, у даўзёрным падрасніку, падпяразаным вяроўкай, сам гаспадар у агародчыку касіў буланчыку канюшыну, а яго Тэкля, абхапіўшы рукамі штыкеціны, залівалася горкімі слязамі.

Грыбоўшчынскія жанчыны прынімалі да сэрца перажы-ванні незвычайнай пары, нераўнадушнай да яе была і цётка. Чарнецкая падышла бліжэй ды паслухала.

— Альяшку мой лю-убы, галубок мой ненагля-ад-ны, сірацінка мі-ілая, дзіцятко ро-однае!— спецыяльна, каб чулі суседкі, імітуючы старых, жаласліва выводзіла маладзіца.— Чаму нельга мне нават уха-аджваць за табой, сціраці тваю кашу-ульку, наварыці табе е-ес-ці?!— упірала Тэкля на сваю блізкасць.

— Адстань, не скуголь, як сука! — цыкнуў на яе Альяш.

«Ева» румзаць не пераставала.

— I чаму ты паддаешса іхняй ула-адзе? Айцу Серафіму так мо-ожно з Зоськай спатыкацца, а мне з табой чаму-у забарон вы-ышаў?! Хібо пара яму каталічка, скажы, хібо так запісано ў святых кніжках?.. Мы з табой нават і ве-еры адной!

— Што табе за дзело да іх?! — зноў кінуў Альяш, толькі касой махаў ужо не так роўна.

Тэкля ўсё адным тонам цягнула сваё:

— А каб таго архірэя параліч разбіў, якую ён на цябе чорную адзяжыну напя-аліў, як ён цябе на смех людзям вы-ыставіў, бы таму Самсону ручанькі і ножанькі твае пазавя-азуваў!.. Абдурылі нас, буржуі, абдуры-ылі, кудры твае ядвабныя пастры-ыглі, крыльцы саколіку яснаму падсе-еклі!..

Як і належыць сапраўднаму мужчыне, Альяш не вытры-ваў. Ён раптам спыніўся, не то Тэклі, не то сялу, не то небу, не то самаму сабе сказаў:

— Што, апранулі мяне, падлы, у гэтыя лахманы і думаюць — купілі ўжэ?! Шчэ і камандуваць будуць?! З кім гаварыць, з кім жыці загадаюць?! Я ўжо нічога не варты?! У сваёй царкве не маю права зайсці за клірас нават?.. Малакасос Серафім будзе мяне павучаць, як з народам гаварыці маю, і грошы мне цыркаць па жменьцы на нафту?! А хто ён такі, адкуль узяўсо?! Дзе гэты цуцык быў, калі ўсё гэто я сваімі мазалямі, гарбом сваім, жыламі сваімі будаваў ды зносіў?! У Гродне высежуваў-со, чаі з коржыкамі смачнымі распіваў сабе, а цяпер панукае шчэ мной!..

Чарнецкая выразна чула — Альяш мацюкнуўся.

— Пачакайце ж, папы-шкурадзёры, устрою ж я вам вяселле, мяне шчэ сам кранштацкі цудатворац вучыў, як не паддавацца вам!..

Альяш стаў выціраць травой касу, але зараз жа раздумаў — шпурнуў яе на канюшыну і порстка памчаў з агародчыка.

Стары прыляцеў да царквы, паслаў дзяцей па манахаў, а старэйшага хлопчыка папрасіў выламаць ляшчынавы кіёк.

— Толькі — ёмкі, глядзі! — загадаў хлопчыку. Калі Серафім з браццямі з'явіўся на цвінтары, а на бясплатнае відовішча збеглася палова вёскі, дзядзька Клімовіч сарваў з сябе падраснік, клабук і патаптаў іх. Здранцвелая цётка Хімка ды іншыя бабкі ад жаху не паспелі нават перахрысціцца, як Альяш ужо схапіў кіёк, пачў лупцаваць манахаў ды прыгаворваць:

— Вон, вон, падлы, каб вашай нагі тут не было больш!.. П'янкі тут, гіцлі, развялі, блуд?! Вы са сваім архірэем ды папамі веру прадалі ды мяне падбіваеце ўжо на гэто?! А дулю бачылі?! Зайдзіце да свайго пузатага ўладыкі ў Гродне ды скажыце — больш я яму не Іаан Клімовіч! Дурня сабе тутака шукае, патураць яго забабонам буду! Бач ты яго, бы кранштацкаго цудатворца, мяне Іаанам назваў і ўжэ думаў, паддамса яму!..

Стары падняў з зямлі парваны падраснік, шпурнуў манахам:

— I лахманы гэтыя валачэце яму!

Ад таго, што іх выкрылі, што разбураюцца ўсе планы, а на ганьбу глядзіць цэлая вёска, служкі божыя разгублена тапталіся, наступаючы сабе на полы даўзёрных падраснікаў.

Уцякаць манахі не спяшалі.

Каб змякчыць наганяй, які іх чакаў у Гродне, маладыя мужчыны ў балахонах, бытта вінаватыя шкаляры, цярпліва зносілі здзек старога самадура ды зыркалі на людзей зацкаванымі вачыма.

— Аддамо, дзядзьку Альяш, аддамо! — прамямліў перапалоханы ігумен і пакорна павалокся за сябрамі па вуліцы.

Разлютаваны прарок пачаў вырываць з зямлі кіёчкі, якімі была разбіта пляцоўка пад манастыр, стаў шпурляць іх за манахамі:

— Вон, гунцвоты!.. Цуцыкі архірэевы!.. Ско-ончыласо ваша панаванне ў Грыбоўшчыне, так і перадайце яму — няма больш тут таўстапузаму нажывы!..

Альяш падбег за імі яшчэ трушком ды патрос кулаком:

— Чучалы!..

4

Да вечара збегліся з навакольных вёсак багамолы. Усё яшчэ раззлаваны Альяш аб'явіў, што адкрывае новую веру — «ільінцаў».

Паводле яго «новага вучэння» для кантакту чалавечай душы з госпадам богам — мітрапаліты, архірэі, папы і манахі — лішнія дармаеды. Мужыкі і самі могуць даць рады ў храме без пасрэднікаў ды розных кансісторый. Іх жа небыло за Ісусам Хрыстом — гэтыя дармаеды падмазаліся да народа потым!..

— Мужыкі ўсе бедныя? — пытаўся ён сабраных.— Бедныя, гэто праўда! Ну і што?! Затое ўсе роўныя і праведныя, бо не жывуць чыім коштам, не ведаюць распусты, таму вышэйшыя над панамі і бацюшкамі ды бліжэйшыя богаві!

— От праўда, вядомо — бліжэйшыя!..— з радасным гонарам закрычалі бабы ды мужчыны.

— Каму трэ дзіця хрысціць — прынось сюды, ахрысцім!.. I выспаведаем цябе, думаеш — горш за папа?.. Спавядаць будзем кагалам, як гэто рабіў Іаан Кранштацкі — пастануць усе на калені ды каюццо, хто ў чым саграшыў!.. А то гавары аднаму папу на вухо свой грэх, а што ён — бог?.. Не-е, гэтыя кудлы, гэтыя духоўныя дзікуны, прыдумалі так, каб больш грошай выдурыць у людзей!.. А за споведзі такія, за хрысціны, мярліны — ніякіх грошай, ніякай платы зярном ці работай браць не будзем! — абвяшчаў далей сваю радыкальную рэформу прарок.— Хібо што сам чалавек пакладзе на храм колькі захоча, тады — няхай, яго дзело!

— Ой, як добро бу-удзе! — захапіліся бабы.

На гэтым знамянальным сходзе ўзяў слова пазнейшы «міністр прапаганды» грыбоўшчынскай абшчыны Аляксандар Давідзюк.

— Для чаго нам патрэбна вера? — распачаў ён падводзіць тэарэтычную базу пад такое рашэнне прарока.— Для ачышчэння патрэбна нам вера, ісцінно вам гавару! Народы Сярэдняй Азіі для такого ачышчэння прыносілі ў ахвяру агнцаў! Індусы — амываюццо ў Гангу! Плямёны Афрыкі для ачышчэння распалюваюць вогнішча і праходзяць праз агонь! Палякі імкнуцца да Чанстаховы!.. А я з-за гэтаго кінуў гаспадарку ў Камяні ля Гайнаўкі і прыпёрса ў вашу Грыбоўшчыну! Доўгі час на душэ ў мяне было лёгко і файно, бытто нанаво на свет нарадзіўсо ці ў Ерусалім схадзіў. Як паса-дзілі нам на шыю манахаў, як заціснулі айца Ілью, так у мяне і рукі апусціліса. I скажу вам, брацця і сёстры, як на святой споведзі,— пацягнуло нават да выпіўкі, пачаў я лаяцца ды паддавацца ляноце!.. I не мог нічога з сабой параіць, бо пасяліўсо ва мне нячысты, накапіласа і запоўніла мяне погань! А ўсё таму, што не хапіло той улады для мяне прарокавай, якую тут я застаў у першыя дні! Людзі праўду кажуць: «Які поп, такі і прыход!..»

— I нам не хапіло! — уражаныя вучонай шчырасцю аратара, закрычалі багамолы.

— Зап'еш тутака, калі табе не даюць верыць у каго хочаш!

Давідзюк на хвіліну глыбока задумаўся, нібы паглядзеў міма натоўпу, бытта паўзіраўся на далёкую мэту і загаварыў ужо спакайней:

— Таму правільно айцец Ілья, наш прарок, зрабіў, што прапёр манахаў! Як дом стары патрабуе адновы, так і вера нашая за дзве тысячы гадоў надто састарыласа і патрабуе направы! У царквах загняздзіліса клубы змеяў, усю кроў з яе выпілі. Са згрызоты ўся яна счарнела!.. Замест медных званоў — шыны жалезныя на званіцах вісяць! Замест дарагіх і прыгожых ікон — падраныя харугвы дзіркамі свецяць! Хіба нашаму духавенству царква — маці? Нашыя пастыры пасуць самі сабе жываты, статка божае распусцілі! А каму царква не маці, таму бог не бацько, ісцінно вам кажу! I гасподзь бог саслаў нам праз айца Іанна кранштацкага прарока, каб святую веру, якой пакланяліса нашыя дзяды і прадзеды, калі шчэ не было ні папоў, ні архірэяў, ні манахаў, а жылі толькі аратыя ды жывёлаводы — аднавіць, адрамантаваць ды людзям вярнуць яе свежай і магутнай!

— Першыя свяшчэннікі,— з набухшымі жыламі Аляксан-дар пасыпаў зноў вучоныя факты,— не верылі ў прышэсце Хрыста і былі пакараныя шчэ ў старажытным Рыме! Другія свяшчэннікі з архірэем Антоніем танцавалі пад дудку Пілсудскаго, дапамагалі нас прымушаць гаварыць па-польску, дапамагалі панам закрываць святыя храмы, нявечыць праваслаўе, не верылі ў прызначэнне Ільі, таму гасподзь бог таксамо сурово іх карае — аднімае паслушэнство ў паствы. Наш айцец, усемагутны і мудры Ілья і памазаны самім госпадам, цяпер прызывае трэціх свяшчэннікаў — яны, ісцінно вам гавару, будуць усе як адзін людзі з простаго народу, як і сам прарок, як і мы ўсе!

— Больш нікого нам не трэ-э!— дружна падтакнуў натоўп.

— Брацця і сёстры, радуйцеса ды весяліцеса такой падзеі — вера наша ўваскрасае! — урачыста скончыў сваю прамову Давідзюк.— У нашых душах запанавало зноў ачышчэнне, таму павіншуемо адзін аднаго са святам і вазлікуймо!

Мужыкоў агарнуў энтузіязм.

— Здзейсніласо! — закрычалі.

— Выкурым давайце ладанам царкву, каб у ёй і духу папоўскаго не было!

З ап'янелымі ад шчасця, заплаканымі вачыма, узбуджа-ныя, бабкі кінуліся цалавацца. У царкве гулка зачмокалі пацалункі, пачуліся радасныя воклічы:

— Віншуем цябе, сястрыца!

— Віншую, брат мой!

— Дзякуем табе, прасвятая багародзіца, што спаслала на нас сілу і благадаць духа тваго святаго! — пасыпала Руселіха.— О! дзякуй табе, нашая заступніца і маці, прачыстая дзева Марыя! Хрыстос уваскрэс!

— Не грашы, Хрысціна, не вялікдзень гэто!

— I ўваскрэс!.. Вядома, не сын божы, але — наша праўда! — падтрымала дачку старая Маруся.— Усе кажэм — ваісціну васкрэс!

— Ваісціну васкрэс!

5

Папулярнасць Альяша была ўжо такая вялікая, што кожны яго крок у Грыбоўшчыне па магутным і добра наладжаным бяздротавым тэлеграфе, чым выдатна служылі аднародныя і настроеныя на пэўную хвалю людскія масы, імгненна адбівалася мільённагалосым рэхам у сэрцах непісьменных ды зацюканых сялян.

Учынак Альяша ўразіў багамолаў, у свядомасці якіх лозунг — царква без папоў — выклікаў ужо цэлы пераварот. Людзі месцамі шалелі ад радасці.

Гэтым часам сельскія настаўнікі закідалі пісьмамі ўстановы і рэдакцыі, у якіх апісвалі, як заядлыя «ільінцы» пазабіралі са школ дзяцей ды адправіліся з імі ў Грыбава, як утварыліся дзіцячыя хоры, як школьнікі развучваюць у хорах гімн Альяшу: «Ты лішыўсо ўсяго крова, царкву божую саздаў, і што меў ты дарагого, на алтар святы аддаў! Ты другі Іаан Кранштацкі, цябе любіць наш народ, падаеш ты савет брацкі — усім, хто да цябе прыдзёт!..»

Настаўнікі прапанавалі, каб прарокам занялася паліцыя. Але пранікаць у тайнікі душ сваіх грамадзян, спыняць пажар «новага вучэння» ўрад і не думаў. А пасля «візітацыі» прэзідэнта ў Гродна была надрукавана ў «Газеце беластоцкай» пастанова:

«За будаўніцтва святыні

і выдатныя заслугі перад Рэчпаспалітай

узнагародзіць пана Эльяша Клімовіча

з Сакольскага павета

ордэнам «А драджэння Польшчы».

Неўзабаве і праўда Альяшу прыбылі па пошце ордэнская кніжачка ды запрашэнне — выкупіць у дзесяціднёвы тэрмін ордэн вартасцю дваццаці злотых у беластоцкім магазіне рэгалій.

Раздзел шосты

1

«Новае вучэнне» разрасталася.

Знаходзіліся ўсё новыя фанатыкі, што пакідалі свае сем'і, зракаліся гаспадарак ды прыязджалі ў Грыбоўшчыну, каб служыць прароку. I калі пачатак гэтага руху ўзнімалі галоўным чынам жанчыны, то цяпер хлынулі і мужыкі.

«Новае вучэнне» патрабавала і новай арганізацыі.

У святога неўзабаве з'явілася верная кагорта «трэціх свяшчэннікаў». З іх арганізавалася «святая тройца», «святая пяцёрка», «святая сядміца», «святая дванаццатка»...

На самай справе гэта былі звычайныя дзядзькі з якіх-небудзь Сыраежак, Гнойніцы, Плецяніцы, Ганчароў ці Сабакін-цаў — Васіль, Макар, Базыль... У Грыбоўшчыне гэтыя людзі прысвоілі не толькі сабе старазапаветныя імёны, загадавалі біблійныя бароды. Цяпер кожны з іх трымаў сябе перад людзьмі паводле ступенькі іерархіі, якую дзядзька займеў у абшчыне, падабраў сабе адпаведную інтанацыю ці тэмбр голасу.

Па нейкім законе супрацьлегласці да наогул смірнага і непітушчага дзядзькі Клімовіча пацягнуліся скончаныя алкаго-лікі, буйныя фантазёры і аферысты, таленавітыя валацугі, прыроджаныя спевакі, паэты ды звычайныя графаманы і жулікі. Адчуваючы, што сродкі тут неабмежаваныя і жыць можна прыпяваючы ды цікава, у «штабе» прарока кожны з іх у момант знаходзіў сабе прымяненне ды занятак — толькі крыху трэба было для гэтага праявіць кемлівасці і ініцыятывы.

Былі такія, што зусім не імкнуліся да Альяшовай кампаніі, вялі жыццё самастойнае і незалежнае, спатыкаліся з прарокам адно тады, калі ўздумаецца як, напрыклад,— бас з Ісакійскага сабора ў Пецярбургу, Мікалай Аляксандравіч Рэгіс, пра якога будзе мова асобна.

Покуль у Грыбоўшчыне адны складалі Альяшу гімны ды частушкі, а другія спатыкалі пілігрымаў поўнымі царкоўнай тарабаршчыны ды высакапарнай блытаніны прамовамі, «трэція свяшчэннікі» з грашыма на начлег і харчаваннем у кішэнях рыхтаваліся ісці ў праваслаўную Польшчу прапаведа-ваць «новае вучэнне». Ролю кіраўніка апосталамі-прапаведні-камі ўзяў на сябе міхалоўскі Ломнік.

Гадоў сорак вазіў ён з міхалоўскіх фабрычак на склады ў Беласток сукно, а перад смерцю сваю бываласць балагола ды няздзейсненыя мары прынёс у Грыбоўшчыну. Густым басам, якім столькі гадоў паганяў ламавых коней, мудры стары перад адпраўкай «трэціх свяшчэннікаў» даваў ім настаўленне:

— Адно будзьце там асцярожнымі, лішняго не гаварэце — добра вяроўка доўгая, а рэч — кароткая.

— Спыняйцеса на тым, што зацікавіло вашага слухача, і на пытанне адказвайце словам божым — пачытайце шчэ раз Біблію, там на ўсё знойдзеце адказы.

— Пры размове будзьце ветлівымі, не хвалюйцеса, не абурайцеса з-за быле глупства, з сябе не выходзьце. Калі нават людзі абражаць стануць — карона з галавы не спадзе, губляць не маеце чаго!

— Старайцеса гаварыць шчыро, не панібратнічайце і думайце, дзе памыліліса.

— Не саромейцеса, не падайце духам, калі не ўдаецца,— пераканаць усіх нельга, так рабіў нават сам Хрыстос.

— Ніякіх смешачак, ні жарцікаў — зубаскалаў і нашыя людзі не любяць надто.

— Заўсёды гутарку канчайце малітвай і падарункам — іконак, маліцвеннікаў, крыжыкаў з сабой браць не лянуйцеса!..

— Майце конскую вытрымку, сабачае цярпенне, упар-тасць вала і прыхільную рахманасць ягняці, тады чаго-небудзь даб'ецеса, амін.

— Амін! — пакорна падхоплівалі на кожным такім інструктажы Ломніка «трэція свяшчэннікі» ды ішлі ў народ.

У іншай глухой і лясной вёсачцы, куды навіны даходзілі са спазненнем на цэлы год, такія прапаведнікі замянялі сённяшнія тэлевізары. Даведаўшыся, хто да іх завітаў, бабы зляталіся з часалкамі, калаўроткамі, вязаннем ды шыццём.

Доўгімі зімовымі вечарамі вопытныя жаночыя пальцы механічна скублі кудзелю і вязалі панчохі ды світэры, часалі воўну, абдзіралі крупу, а ўражлівыя душы, бы губка, убіралі апавяданне місіянераў з легендарнага Грыбава аб вісельніках, жыцці святых, заваленых чалавечымі касцямі ямах ды такіх страшных выпадках, ад каторых у цётак на галаве дыбам валасы паўставалі і жанчын разбіралі халодныя дрыжыкі.

— Шчэ, шчэ раскажэце, айцец! — вызваньваючы зубамі, прасілі маладзейшыя.

I апосталы не скупіліся.

Яны апавядалі пра бога і д'ябла, паноў-міраедаў і лютых камуністаў, якія прадаліся чорту ды цэрквы пазакрывалі, пра добрага Альяша і яго вучэнне. Клімовічавы пасланцы плялі маляўніча, на колькі хапала ў іх фантазіі, часта верачы ва ўсё і самі.

— Чуеш, Пятрук, жыды прымаюць праваслаўную веру! — неслі навіну мужыкам бабы.— Крынкаўскія ўжэ прынялі!..

— Бач, недавяркі, калі адумаліса!..

— А ў Саветах у мужыкоў землю ўсю адабралі і голад над-то вялікі! От шчасце, што мы ў бежанстве там не засталіса!..

Іншая прылятала да мужа з сенсацыяй:

— Сядзіш тут у хаце і ніц не ведаеш!.. Выйшаў загад: хто паверыць у Ілью, таго сына да войска не бяруцімуць!.. I падаткі маюць зняць — Альяш егдзіў да самого прэзідэнта ў Варшаву! Той выслухаў яго, даў чаю напіцца дый кажа: «Хопіць з беднаго люду драць!.. Я не ведаў, што такое творыцца, дзякуй табе, што падказаў!..»

Настаў час, калі ў многіх вёсках людзі ўвогуле перасталі хадзіць да царквы. На сходзе ў кансісторыі бацюшкі напалі на свяшчэнніка з Вострава, што царква з яго прыходу бунтуе веруючых. Прыпёрты да сцяны айцец Якаў пахваліўся, што падаў на грыбоўшчынскага мужыка заяву ў крынкаўскі пастарунак і хутка зоймецца ім паліцыя.

Гэтым часам паступова сталі пуставаць праваслаўныя храмы і ў мястэчках. Нарэшце адной нядзелі сарвалася служба і ў нашым прыходзе.

Здарылася гэта ў дзень святога Ільі.

2

Прозвішча бацюшкі з Гарадка было Вінаградаў. У нашай школе ён вучыў дзяцей рэлігіі, і вучні яго лічылі чалавекам цярпімым. Аднаго разу Нінцы Арсэнікавай бацюшка ўдарыў не па далоні, а трапіў лінейкай у вока, але поп адразу павёў дзяўчынку да доктара ды заплаціў яму пятнаццаць злотых! Аднак званар, які ведаў папа бліжэй, думкі нашай не падзяляў.

Адным словам, бацюшка ў той дзень надзеў перад абедняй рызу, выйшаў з-за кліраса і аслупянеў. У зале тырчалі толькі дзве бабкі ды царкоўны вартаўнік — ён жа і званар — дзядзька Шэрамета.

— А дзе народ?

— Вядомо дзе! — ухмыльнуўся вартаўнік еабе ў вусы.— Дзісь жа фэст у Грыбоўшчыне, айцец Уладзімір!

Вінаградаў са здзіўленнем улавіў у голасе Шэраметы сімпатыю да бунтара і як бы зайздрасць, што не можа паехаць і ён.

— Чаго вы ходзіце к адступніку, божа правы?! — напаў поп на дзядзьку, бытта той быў ва ўсім вінаваты.— Гэты ваш «прарок» увайшоў у змову з д'яблам!

I бацюшка сваім грамавым голасам пачаў бубніць на ўсю царкву пра тое, што даведаўся ў кансісторыі.

— Жулік і шарлатан ваш Клімовіч, няўжо вы не разумееце?! У яго доме — патаемнае акенца, прароблена спецыяльна! Хітрун ваш садзіць побач з сабой падкупленых мужыкоў, тыя ўзіраюцца на дарогу ды падсказваюць, хто ўязджае ў Грыбоўшчыну. «Гэто Макараў Іван са Скраблякоў вязе хворую на сэрца дачку да вас, айцец Ілья, а той — Мікалай Казёл з Меляшкоў — валачэ сына калеку...»

— Ах, бо-жа, што робіцца! — падзівілася бабка.

— Альяш потым і ўражае вас, цёмных ёлупняў, тым, што дакладна ведае пра селяніна, а вы яму і верыце хутчэй! Ён ужо цэлыя мяхі золата мае і гарэм маладых распутніц сабе завёў, бы персідскі шах, даруй мне, госпадзі, што вымаўляю непрыстойнае слова ў тваім доме!

Бабкі ўжо набожна хрысціліся, але непадкуішы Шэрамета толькі хітра ўсміхаўся. Бываў і ён у Грыбоўшчыне! У Альяша жыве празнікаўская баба і гатуе страву — дык Альяш жа ўдавец, што ў гэтым кепскага?.. Затое званар добра ведаў, што цяпер кожны тыдзень у царкоўнай касе не было чаго і падлічваць.

Шэрамета асцярожна запярэчыў:

— Не, айцец Уладзімір, сілу святую Альяш мае, ніц вы не кажэце!.. Бывае, што царква яго закрыта на замок, а ў ёй. — хор псалам спявае!.. Мая Юлька на ўласныя вушы чула, калі ў мінулы фэст начавала ў Грыбоўшчыне! Такія анёльскія галасы гучалі, што бабы і заснуць не маглі, так усю ноч і ўслухаліса!

— Ёлупень, плёткі паўтараеш! — зазлаваў бацюшка.— Цяпер ёсць такія апараты з пласцінкамі! Можаш іх накруціць ды ісці спаць, усё роўна іграць будзе! Прыходзь пасля абедні да мяне ў плябанію, пакажу — грамафонам называецца!

Дзядзька пераканаўся, што з папом спрачацца дарэмна — легкадумны чалавек, хоць і вучаны.

«Хэ, мяхі золата ў Альяша знайшоў, калі Клімовіч нават лазовыя віткі да аглабель сам вяжа, падмёткі сабе прыбівае ды самаробнай дратвай дзіркі ў ботах зашывае — ніколі іх да шаўца нават не насіў!.. Ну, ну, хай ужэ будзем ёлупнямі! — казаў сам сабе дзядзька пераможна ў душы, надта ўзрадаваны, што звычайны мужык з Грыбоўшчыны падставіў ножку нават Вінаградаву, які ні каня сабе не запражэ, ні палена дроў не расколе.— Ха, сярдуеш?.. Як поп на сяло сердзіцца, то сяло на папа п..! Пабачым, паба-а-чым як ты шчэ заспяваеш, якая стане твая матушка, якія будуць папоўны, калі людзі не пойдуць да царквы тваёй гэтак з паўгода! Белых пальчатак летам насіць не будуць!.. А то сядуць за стол да міскі з супам і на хлеб шчэ масло мажуць, каб вы падавіліса, буржуі!.. Грамафонаў не ведаем, думаеш?.. Хайкелеву шафу ў Крынках, што іграе, я круціў, калі ты шчэ пад стол пяшком хадзіў!..»

Вартаўнік ужо смакаваў прыемнасць. Вечарам збягуцца прагныя да навін мужчыны з Гарадка — ото ж будзе ім пра што апавядаць, ото ж нарагочуцца з Вінаградава.

Паступова пачалі гэтак жа пуставаць храмы ў Крынках, Бераставіцы, Саколцы, Свіслачы, Ваўкавыску...

Толькі ў вялікіх гарадах ідэі «новага вучэння» покуль што ніякага поспеху не мелі. Але Альяша гэта зусім не хвалявала.

Прарок на сходы абшчыны болей не пайшоў, пакінуў усё вырашаць Ломніку. Дзядзька Клімовіч быў занадта абмежава-ны і бездапаможны, каб уплываць на спантанны выбух людской самадзейнасці, якая разыгралася вакол яго асобы.

Покуль «трэція свяшчэннікі» на чале з міхалоўскім балаголам падтрымлівалі ажыятаж вакол яго імя, Альяш з захапленнем гаспадарыў.

Дзядзька ўспомніў каляровыя вітражы на вокнах андрэеўскага сабора ў Кранштаце. Стары разведаў, што дакладна такія самыя робяць у Вільні, і фурманкай адправіўся аж туды ды заказаў вітражы для сваёй царквы.

Паскідаў з даху цяжкую чарапіцу, пакрыў яго цынкава-най бляхай — лёгкай і бліскучай на сонцы.

Вычытаўшы ў Евангеллі ад Лукі ўпамінанне пра гасцініцу, сабраўся пабудаваць яе для пілігрымаў, а пры гасцініцы — стойлы ды калодзежы для коней.

Выбраў месца для ветрака.

Альяшу нават стукнула ў галаву дзёрзкая ідэя — будаваць сабор, і не малы, а гэтакі — як Андрэеўскі! Ён паслаў рабочых у поле капаць ямкі ды прабаваць, дзе лепш закласці фундамент, каб будынак прастаяў вечнасць...

Заняты справамі, Клімовіч нязграбна ўзбіраўся на той самы вазок з дзеравянымі восямі, падкладваў пад сябе конскую торбу з грашыма ды адпраўляўся ў Студзянскае лясніцтва, крынкаўскую цагельню ці краму.

Затое Альяшовых актывістаў аж падмывала дабрацца да вялікага горада, узбунтаваць народ, адкрыць людзям вочы, прышчапіць «новае вучэнне» і там.

3

Перад сёмухай пятнаццаць жанчын з Тэкляй і зусім старэнькай, але яшчэ жвавай Піліпіхай згаварыліся заваёўваць непакорнае Гродна.

Тэкля павесіла сабе на ланцужку медны цяжкі крыж з эмалевым медальёнчыкам пасярэдзіне, раздала бабам партрэты Альяша на кіёчках. Піліпіха ўзяла іконку, на якой прарок намаляваны быў з залатым венчыкам над галавой, а нашай Хімцы Давідзюк удружыў кіпу лістовак з «залатымі словамі прарока Ільі...». Стаяла сухое надвор'е. Каб не было горача, жанчыны ў дарогу адправіліся на ноч.

У гродзенскім саборы святой Пакровы (на вуліцы, Ажэшкі) у першы дзень сёмухі грымела набажэнства. Сабор напаўнялі былыя царскія адвакаты, чыноўнікі, мяшчане. Людзям гэтым жылося добра, Польшча патрабавала спецыялістаў, гэтыя асобы былі свабодных прафесій і грошай бралі ў кліентаў колькі хацелі.

Яшчэ знаходзіліся ў саборы рускія памешчыкі, або тыя, хто з Расіі вывез золата і брыльянты...

Аднак усе яны адчувалі, што дабрабыт іхні існуе адно датуль у гэтым ціхім гарадку над Нёманам, покуль Пілсудскі не вырасціў нацыянальныя кадры, не адабраў зямлю для асаднікаў, не разышлося золата і брыльянты. Царква для гэтых людзей была як бы клубам, у якім яны дадавалі адны адным бадзёрасці, надзеі, дзе паспытвалі «пачуццё локця» сваёй вузенькай не то кампаніі, не то калоніі.

Апранутыя ў габардзіны і шоўк, усе яны ўзнёсла і задумёна глядзелі на асветлены сотнямі рознакаляровых лямпачак алтар, на бліскучую рызу бацюшкі Майсеева.

Настала хвіліна ва ўрачыстай абедні, калі пачцівы Майсееў зычным, маладжавым і добра пастаўленым ды трэніраваным голасам зацягнуў:

Твоя от твоих, тебе приносяще-е

О всех и за вся-а!..

У гэты якраз момант, з узнятымі на кіёчках партрэтамі дзеда, і ўваліліся ў сабор бязладным натоўпам грыбоўшчынскія бабы. Тэкля потым прызнавалася, што надта ж разгубілася, толькі адступаць было позна.

Маладзіца апынулася перад рускай дваранкай у шляпцы — жонкай палкоўніка Сямёнава. Тэкля ўзяла ў Хімкі лістоўкі, стала іх піхаць мадам Сямёнавай ды гаварыць:

— Сястра, сястра ва Хрысце, на, гэто — са святой вёсачкі Грыбоўшчыны, з таго Грыбава, дзе святы прарок абітае!.. Ідзі туды, чаго тут выстойваць будзеш з імі!.. Папы — ашуканцы, хіба ты не ведаеш? На небе адзін усявышні, а на зямлі — прарок ды намеснік яго, грыбоўшчынскі Саваоф Ілья!

Здавалася, загаварыла Тэкля, і надта голасна, але ў вялізным саборы з купалам, як неба, свой голас яна ледзь пачула.

— Сястра, пачытай, тут пра ўсё надто разумно напісано!..

Пышная дваранка, мадам Сямёнава, муж якой і на службе польскага ўрада атрымліваў за два месяцы службы столькі, колькі варта была ўся гаспадарка Тэклінага бацькі, нават галавы не павярнула да басаногай сялянкі.

Гэтаксама важна, напышчана ды з узнёслай і маўклівай пачцівасцю да моманту літургіі стаяла ўся публіка.

Як нічога не бывала, з-за клірасаў і аднекуль з гары грымеў славуты ва ўсёй акрузе, магутны чатырохгалосы саборны хор:

Тебе по-оем, тебя благослави-им!..

Цёткі дзеўкамі працавалі ў горадзе служанкамі. Калі збіраліся ў дарогу, у іх падсвядома ажылі старыя крыўды. Некаторым жанчынам раптам захацелаея адпомсціць сваім эксплуататарам за страчаную прыгажосць, каб гэтыя паны, паўпанкі з жанкамі мелі чыстыя кашулі, спакойныя нервы, напоўненыя страўнікі, каб былі гэтаксама дагледжаныя і чыстыя іхнія барчукі і барышні, іхнія балонкі, фокстэр'еры і бульдогі, сіямскія Ваські і сібірскія Муркі.

Для Тэклі ж — гальштукі, бабачкі ды белыя кашулі муж-чын напомнілі і тыя часы, калі п'яныя афіцэры, запусціўшы на грамафоне «Карабейнікі», прапанавалі ёй танцаваць на стале, а самі з рогатам лічылі на яе целе радзімкі.

Але штосьці атрымалася не так, як бабы запланавалі.

У велічным багацці храма, сярод анёльскіх гукаў зладжанага хору, які грымеў не то зверху, не то знізу, не то злева, не то справа і зусім побач, сярод згуртаванай ды чужой публікі, варожай панскай сілы і напышанасці, дзе з-за іх прыходу ніхто не ўздрыгануў, не азірнуўся нават, бабы і Тэкля са сваёй выхадкай і «новым вучэннем» здаліся самі сабе надта смешныя, нічога не вартыя — бы тая сучкастая падлога іхняй царквы на фоне бліскучай і чыстай, як у аптэцы, мятлахскай пліткі, выкладзенай у сіметрычныя ўзоры, як гугнявы голас Давідзюка з яго гудносай капелай у параўнанні з анёльскімі гукамі ў гэтым саборы! Хіба ім парушыць гэтае раскошнае і пышнае ды ўпэўненае павскае хараство і моц?

Тэклю агарнуў адчай. Вернуцца ў вёску, там узнімуць іх на смех! Як паглядзець людзям у вочы, паказацца Альяшу? Яна нават крыж яго ўзяла!

Маладзіцы захацелася хоць насаліць як-небудзь панам. Яна ўжо забылася, хто цяпер яна ў Грыбоўшчыне. Агорнутая нейкім бяздумным буйствам, Тэкля стала падрыгваць усім целам, прытупваць ды з адчайным віскам спяваць добра вядомую песню:

Эх, полны-ым, по-олна моя коро-обушка,

Есть в ней си-итец и пар-ча!..

Недарэмна жанчыны думалі, што іх ніхто не заўважае. Майсееў быў вопытны бацюшка. Ён адчуваў, калі нават хто паварушыцца ў зале. Свяшчэннік і баб адразу заўважыў. Толькі ён таксама разгубіўся і нейкі час не ведаў, што рабіць. «Правакацыя католікаў? — стараўся зразумець і ламаў галаву ён.— Аднак крычаць, здаецца, не па-польску?.. Хуліганы?.. Тады былі б мужчыны!.. Вар'яткі вырваліся з псіхіятрычкі ў Хварошчы?.. Замнога!.. А мо сектанты?.. Мабыць, яны!.. Папя-рэджвалі ў кансісторыі, а я не верыў!»

Калі прыкідвацца далей, бытта нічога не здарылася, было немагчыма, бацюшка змоўк, даў знак дырыгенту і абарваў хор.

У саборы наступіла раптоўная цішыня. Тэкля спалохалася яшчэ больш ды змоўкла на паўслове.

Майсееў з гневам павярнуўся да бунтарак. Як па каман-дзе, павярнулі да цётак галовы адвакаты, інжынеры, памеш-чыкі ды расфуфыраныя дамы.

— Что за безобразие? — пачуўся зычны і абураны голас яго.— Как вы посмели ворваться сюда?! Кто вас сюда впустил?! Марш отсюда, богохульщицы!.. Выходите немедленно, сейчас же убирайтесь вон из храма!

За ўсё існаванне сабора ўпершыню ў ім гучала такая свецкая прамова. Баб ужо свідравалі сотні абураных вачэй. Да іх скалілі залатыя зубы, ненавісныя фізіяноміі паны і паўпанкі, а на ласчоных тварах застылі цікаўныя і паблажлівыя ўсмешкі. Жанчынам зрабілася надта сорамна за свае босыя ногі, прапахлую кужэльную вопратку, растрапаныя валасы і хусцінкі. Нібы іх голымі выставілі перад народам.

— Староста, сейчас же выведите их нз храма!— каманда-ваў Майсееў.— Выбросьте эту сквернь немедленно прочь!

Да цётак падляцелі паслугачы.

— Буржуі, а от мы вас зусім не баімсо!— распачліва віскнула Тэкля.— Усё роўно прарок Альяш—адзіны бог на зямлі і Саваоф!.. Настане, не думайце сабе, настане от ужэ хутко той час, прызнаеце яго і вы!.. Прызнаеце, акаянныя!

— I вы дачакаецеса пагібелі!— паспела закрычаць худая і касцістая Палагея Субета з Плянтаў ды стала адбівацца.— Каб на вас пранцы напалі!.. Каб вас сіфіліс згнаіў!..

— Не лезь, адстань, халуй паршывы!.. Не цапай мяне запэцканымі лапамі, не купіў! — цвярдзіла разлютаваная Тэкля.

Нейкі мужык хапіў цётку Хімку.

— Ма-анечка, сыно-очак, дзе-еткі вы мае, рату-уйце сваю матку! — вырывалася з крыкам цётка і выпусціла лістоўкі. Паперкі белымі галубамі разляцеліся па саборы, і толькі цяпер стала ўсім відаць, як іх многа.

Мужчына ад разгубленасці Хімку выпусціў.

Найбольш лямантавала Піліпіха. Бабка ўпала на падлогу, накрылася з галавой цёплай хусткай ды енчыла:

— Караву-ул, забіва-аюць, людке-е!.. Ой, рату-унку, кара-ву-ул!..

Дужым мужыкам было не да бабкі, яны атакавалі маладзейшых. Тэкля рванула ланцужок, адбівалася крыжам. Іншыя пусцілі ў ход партрэты, кіпцюры. Адступаючы да дзвярэй, Хімка палка хрысцілася ды цвярдзіла:

— Дзеткі мае, вы адно гляньце, паглядзеце, што ро-обіцца тутака!.. Ах, Я-ашачка, ах, сыно-ок!.. Ах, Ма-анечка, чаму вы не ідзе-еце?!

Ля ўвахода стаяў ларок. Уся гэтая калатнеча з імпэтам наляцела на яго, перакуліла масіўныя камоды. Пакаціліся свечкі, металёвыя распяцці, паляцелі са звонам грошы на падлогу, а пад ботамі раз'юшаных мужыкоў захрумсцелі іконкі.

Праз хвіліну бабы апынуліся на бруку.

Выбраўшыся на Індурскую шашу, жанчыны, каб перавес-ці дых, завярнулі да Нёмана.

Піліпіха адразу паставіла пад куст іконку, укленчыла на траву ды пачала біць паклоны і маліцца. Бабы прыклалі адна адной кампрэсы да сінякоў. Памыліся ў рэчцы і прычасаліся. Уклалі свежыя косы. Затым паселі на мурог, узяліся за вузлы і торбы.

Паступова развязаліся языкі.

Ужо закусваючы сітнім хлебам з ліманадам, жанчыны ўспаміналі выпадак ды здаволена рагаталі, бытта вяртаючыся з гулянкі.

— Ну ж і крычаў, ну ж і перапалохаўся бацюшко! — пераможна смяялася касцістая Палося.

Рыжая і маленькая таўстуха Тамарка — яе браціха — дадала:

— I паноў — аж халера брала!

— А гэты халуй як хопіць мяне на рукі!..— успомніла Палося.— Але я паўпанка, каб на яго пранцы, добро сперазала кіёчкам ад патрэта, аж увагнуўсо мой кавалер!.. Кофту, заменак, распаласаваў!.. У каго аграфка е, бабы, трэбо скалоць!.. Ох, і тут шчэ сіняк, прымочкі пакладзіце!.. А пяку-уць як!..

Увесь у кропінках, бы вераб'інае яечка, курносы тварык Тамаркі ды зялёныя вочкі аж свяціліся ад спазнанай досыта асалоды ад перамогі. Яна пахвалілася:

— А я сваяму ўхажору праехаласа кіпцюрамі па мордзе — як бараной!

— Мяне, ля, хапіў паўпол і папё-ор, папё-ор некуды мужык!— жалілася Хімка.— Як вырвусо, як пабягу, то аж ля аптэкі апынуласа! Азіраюсо — і вы бяжыце!

— Нават ланцужок парвала ад крыжа!.. I эмаль патрэскаласа!.. Ой, жанчыны, дасць мне Альяш, дальбо!.. Хоць ланцужок счапіць як-небудзь!.. Папрашу каго з мужыкоў на вёсцы...

— I краму ім перакулілі!.. — не ўнімалася Тамарка.— Дабра столькі ім напсавалі — на злотых дзесяць, а мо і больш!.. I добро ім так! Бо дзе гэто бачыў хто, у царкве — гандаль! Альяш ніколі не дапусціў бы да такого!..

— Аднак сарвалі мы ім, бабы, свято, папсавалі ўсю музыку! — падсумавала Палося.— Мне ніколі не было так страшна, а хай на яго! Думала — паліцыю выклічуць!

— I паклікалі б, каб не ўцяклі! — разважыла Хімка.

— Затое памятаць нас будуць доўго! — уздыхнула Палося.

— Адну цётку Піліпіху не крануў ні адзін кавалер!— пырспула Тамарка.— Але ж вы, цётко, і нарабілі енку — на цэлую іхнюю царкву!

Бабка старанна біла паклоны ў пясок перад малюнкам Альяша ў глыбокай, бы скрыначка ад расады, рамцы і нават не павярнула да іх галавы.

— Рыхтык, засмяецца яна табе!.. От заядлая ў сваёй веры! — з пашанай і захапленнем заявіла ўжо прыціхлая Тамарка.

Хвіліну бабы памаўчалі, паўзіраліся на бліскучы плёс ракі, на жоўтыя пляжы ды замглёную сцяну лесу.

— Як тут файно!..— здзівілася Палося і сама сабе адказала: — Але ж ці табе гэто хараство? Праўду мой мужык чытаў у газеце:

I сасновы бор, пясок, у Нёмане купанка,

Птушак розных галасок — панская гулянка!..

Усе ўздыхнулі.

Праз хвіліну худая маладзіца ўсхапілася:

— Ох, божа, чаго тут выседжваю, як тая пані, мяне ж дзеці чакаюць дома!..

Устаючы, Палося яшчэ раз уздыхнула:

— Мужык прыб'е, дальбо!.. Ён у мяне ў гэто нічого не верыць і адразу скача з кулакамі да морды!.. Ці прыдумаю гладко?.. А сінякі куды мне дзяваць? Выручайце, бабы, калі біцца надто будзе!..

Пра свае сем'і ды гаспадаркі раптам успомнілі і астатнія жанчыны. Усе яны пасур'ёзнелі ды пачалі збірацца ў дарогу. Тэкля іх павучала:

— Трэ нам цяпер трымацца разам на вёсцы!..

4

Інцыдэнт у гродзенскім саборы настолькі быў нязначным, што, напэўна, не кожны гараджанін, хто ў першы дзень сёмухі вярнуўся з літургии, палічыў патрэбным расказаць пра гэта дома. Затое ў Грыбоўшчыне баб спаткалі, як гераінь.

Праз дзень-другі выпадак аброс неверагоднымі падрабяз-насцямі і разляцеўся па вёсках сенсацыяй.

— Чулі, што ў Гродна грыбоўшчынскія бабы натварылі? — пыталі адна ў адной страшаўскія цёткі.— Кажуць, увесь горад перавярнулі ўверх дном!

— I не кажы! — пацвердзіла аўтарытэтна Кірыліха ды стала маляваць падзеі, бытта сама там прысутнічала: — Ішоў якраз малебень. Тэкля з бабамі ўнесла патрэт Ільі на паперць сабора і пачала казаць слово божае, якое Альяш атрымаў. Бацюшко хацеў яе спыніць, дак Альяшоў патрэт як засвееціц-ца, заблішчы-ыць, бацюшко як схо-опіцца!.. З кадзілам і ў рызе на званіцу пабег!

Бліскаючы ад унутранага агню вачыма, Кірыліха натхнёным позіркам абвяла слухачоў:

— Ісціны крэст! А народ, які ў саборы ў той час быў, давай бабам у ногі кланяцца ды гаварыць: «Мы даўно ведалі пра вашаго Ілью, але нас папы не падпускалі да яго новаго вучэння! Мілыя сёстры, дзякуем вам, што свет нам адкрылі!..» I людзі раз-два павыкідвалі свае іконы з прытвора, памясцілі ўсюды Альяша!

— Уся вуліца, кажуць, завалена абразамі архімандрытаў, уладык розных і мітрапалітаў! — уставіў Рыгарулька.

Кірыліха сыпала падрабязнасці, нібы з мяшка:

— А потым народ як разбушаваў па горадзе!.. Прыбягаў нават архірэй — тая кансісторыя яго адтуль зусім блізко,— а людзі яшчэ больш сваё! Тады ўладыка давай сунуць бабам золато поўнымі жменямі, каб толькі яны адсталі ад царквы, а бабы яму: «А як жа, так мы табе і прадамосо, якраз на такіх трапіў!..»

Пабачыў уладыка, што аніяк на сваю руку іх не перацяг-не, пачухаў сваю патыліцу, узяў полы ў рукі і паджгаў у староство, каб гаварыць па ціліфоні з сваім маршалкам, хай той дае войско!..

— Во, прыпяклі!..— захапіўся Рыгарулька.

— Хай і Пілсудскі цяпер свае вусы папакруціць у Варшаве той, хай ведае нашых! — уключыўся ў размову і Клемусаў Сцяпан.— А што ён сабе думае — заваяваў нас ад Расеі і так яму гэто пройдзе? Па курортах сабе будзе толькі егдзіць?!

— Ну!— цётка перайшла на шэпт і даверыла таямніцу: — I на ўсмірэнне выклікалі войско!

— Учора наш Іван вазіў у Гродно бульбу, то ўласнымі вачыма бачыў — каля сабора салдат! — спахапілася Сахары-ха.— I каля іншых цэркваў круцяцца яны!.. Але ўсё з дзеўкамі пад ручку сноўдаюць!..

— Баяцца, каб і туды не дабраліса нашыя, а дзевак бяруць для блізіру — няўжо не здагадаешся чаму? — падказаў Рыгарулька.

— Баб у турму пабралі?

— Мусяць выпусціць, калі народ разбушаваў! — разважыла Сахарыха.

Кірыліха і на гэта мела што сказаць:

— Падумайце, якая Тэкля малайчына! У Гродне да яе падляцеў малады і надто файны афіцэр. Падскочыў так, тымі шпорамі залачонымі ды шабляй — дзвэн! дзвэн! — і гаворыць: «Ты, паненка, гэтакая пекная, бы князёўна, дазволь, мілая, я цябе выратую ад астрога!» А яна: «Э, нічого, паночку, я не баюсо, бо веру ў Ілью! Хай бяруць мяне, халера іх бяры, у турму, але хай ведаюць, што ў іх нічого не выйдзе!»

...Хоць з такімі ж уяўнымі рэзультатамі прапагандысты «новага вучэння» вярталіся з Беластока, Брэста, Вільні і Баранавіч, падобныя байкі, народжаныя фантазіяй прагнага да жыцця, таленавітага на выдумку, поўнага аптымізму ды невычэрпнай энергии народа, па закону ўсё таго ж «псіхалагічнага рэха» ляцелі па вёсках і мястэчках. Магутных і жывых пагалосак — гэтага эліксіру прыгнечаных — ніхто не мог бы спыніць ніякімі бар'ерамі.

Раздзел сёмы

1

Яшчэ адну спробу аб'яднацца з прарокам зрабіў гродзенскі ўладыка. З такой мэтай ён і адправіўся ў Грыбоўшчыну. Для большай упэўненасці па дарозе захапіў крынкаўскага протаіерэя — аўтарытэтнага Савіча.

На гэты раз уладыку Антонія мужыкі ўжо не спатыкалі. I малыя дзяўчынкі дарогу пялёсткамі не ўсцілалі. На святым узгорку было і зусім мала народу — не больш сотні. Не кінуў сваіх пільшчыкаў і цесляў, не пайшоў сустракаць высокапа-стаўленую духоўную асобу і дзядзька Альяш.

Архірэй і віду не падаў, што халодны прыём яго ўразіў.

«Хрыстлер» зараз жа завуркатаў маторам і, падымаючы за сабой жывую істужку пылу, памчаў у Вострава, прывёз яшчэ адтуль бацюшку. З айцом Якавам уладыка прыступіў да літургии, адклаўшы размову з упартым адступнікам на пасля — яны меліся паклікаць Альяша на трапезу.

У рытуале архірэйскай службы ў час абедні наступае момант, калі ўладыка павінен мыць рукі, а потым выціраць іх ручніком. «Трэція свяшчэннікі» падсунулі пусты посуд, і ўладыка Антоній, бы нейкі артыст на сцэне, разыгрываў амавенне насуха.

Госць да правакацыі быў падрыхтаваны і не падаў выгляду, бытта нешта здарылася. Іпадыяканы ў белых сціхарах склалі над ім пазалочаныя рапіды. Уладыка Антоній скорагаворкай прачытаў пару абзацаў з Евангелля, сваё немаладое цела грузна павярнуў да народу ды паспрабаваў людзей узяць словам.

— Праваслаўныя брацця і сёстры! — звярнуўся ён з прамовай.— Што б ні было паміж намі, аднак усе мы застаёмся авечкамі аднаго вялізнага гурту — усе мы асобы той самай веры. Што такое вера? Пра яе цяпер пытаюцца гэтак, як Понці Пілат некалі — пра інсціну!

Разгледзеўшы застылыя твары і насцярожаныя позіркі мужыкоў, духоўны саноўнік свайму голасу прыдаў яшчэ сардэчную цеплыню і душэўную даверлівасць.

— Ні на мінуту не забываючы тут, на зямлі, госпада нашага нябеснага,— працягваў ён, перадыхнуўшы,— мы пры дапамозе божай благадаці, якая жыве ў нас, імкнёмся к духоўнаму і маральнаму ўдасканаленню, што накрэсліў нам пастыр наш і начальнік — гасподзь і спасіцель! Святло яго на працягу двух тысяч гадоў гарэла перад чалавекам, і ён, азароны ім, вучыўся славіць веру святую і айца нашага, іжэ есі на небясі, да свяціцца імя яго! Для нас, праваслаўных, вера — аграмадны дар вялікага госпада бога грэшнаму чалавеку, упэўненасць у тым, чаго не можам бачыць і чуць. Калі яна дадзена каму памерам толькі з гарчычнае зерне, той можа перастаўляць з месца на месца горы, а хто ёю валодае поўнасцю, пра гэтага гавораць: «Вы богі есць!» I славяць самого госпада: «Вся возможна верующему!»

У доўгім і раззалочаным адзенні прамоўца цяпер нічога не бачыў. Аслеплены ад плыні замыславата-напышаных фраз, ён цэлымі патокамі ўжо кідаў іх у здранцвелыя мужыцкія твары.

— Праз гэтую веру мы ўсе ведаем, што з намі выдарыцца і што быць павінна. Праз яе мы ведаем, куды ідзе памёршы. Адкуль гэта нам вядома?.. Усё гэта абгрунтоўваюць аўтарытэтам людзей, якія неапісаным цярпеннем, энергіяй ды з дысцыплінаванасцю сцвердзілі рацыю нашай праваслаўнай веры. Вы іх не шукайце ў сваёй вёсачцы, дзе жывуць звычайныя аратыя,— прамоўца асцярожна падышоў да самага галоўнага, з-за чаго прыехаў.— Такія людзі, якіх і ўвесь свет не варты быў, якіх шануе ўся Усяленная, а супроць ісціны, што яны прапаведавалі, не магла выстаяць ні адна варожая сіла!.. Мы не раздзяляем думкі з католікамі аб звышчалавечых якасцях дзевы Марыі, як гэта робяць з-за цемнаты сваёй некаторыя з вас!.. Праваслаўная царква дае сваім членам шырокі прастор, але ў сваім вучэнні яна дае багаслову пункт апоры і маштаб, з якім і рэкамендуе саразмерыць уеякае рэлігійнае разважанне, каб пазбегнуць супярэчлівасці з догмамі ды вераю царквы! Праваслаўе ніколі не забараняла прыхаджанам чытаць Біблію, каб чарпаць з яе больш патрэбныя звесткі аб веры, як гэта робяць католікі! Аднак праваслаўе прызнае неабходнасць пры гэтым кіравацца талкаваннямі святых айцоў царквы, а не давярацца непісьменным разважанням аддзельных сялян, як легкадумна давяраюць у вас многія сумленныя аратыя і хлебаробы...

На яго здзіўленне намёк на Альяша ў мужыкоў ніякай рэакцыі не выклікаў, і ўладыка ўжо быў упэўнены ў поспеху сваёй місіі.

— Няма, брацця і сёстры, сумнення ні ў кога, што праваслаўе — тая анёльская гіпотэза, якая ахоплівае ўсе выпадкі нашых паводзін! Мае дарагія сябры, сёстры і брацця,— мінуць, пройдуць, у Лету кануць стагоддзі, зменяцца пакаленні, а вучэнне праваслаўнай царквы...

Мажліва, з пункту гледжання царкоўнай рыторыкі прамова гродзенскага архірэя была «на вышыні», але мужыкі слухалі яе, бы турэцкае казанне. Мажны ж саноўнік да таго захапіўся, што нават не адчуў — людзі толькі чакаюць моманту.

Нарэшце адпаведны момант наступіў.

Калі ўладыка Антоній з глыбіні свайго балахона пачаў даставаць хустачку, каб выцерці ўспатнелы лоб, нехта закрычаў:

— Мужыкі, што тут ён нам усё трэліць? Сколькі нагаварыў, а пра што, каб яго спытаць?!.

— Туману нам пускае!..

— Не бойса, ён ведае, што кажа! — прагрымеў голас Ломніка ад дзвярэй.— У Бібліі, бачыш, мы не можам самі разабрацца! I дзеве Марыі зашмат пакланяемса!.. Ашчэ — Альяша занадто слухаем!.. Ён ведае, што казаць!

У храме адразу загуло. З усіх бакоў пасыпаліся выкрыкі:

— Дурня знайшоў!

— Братоў і сясцёр тут шукае! — Бач, сваячок знайшоўсо!..

— А язык у яго як падвешаны!..

— Матавіло!..

— Пазайздросціў, што дзеву Марыю славім? — віскнула Хрысціна і з узнятымі кулакамі кінулася ў яго бок.— Ты бы столькі перацярпеў, падло!

— Не чапай, паліцыю шчэ навядзе сюды! — стрымліваў цётку Ломнік.— А табе, архірэй, будзе нам зубы загаворуваць!

У зале забушавала яшчэ больш.

— Цэрквы ў Гродне папрадаваў і нас падбіваць прыехаў! Унь якое пузо наеў нашым гарбом!

— I сыпле — вокам не міргне!

— Школу спецыяльную канчаў, каб людзей простых ашукуваць!

— Чаго прыпёрса, кудла ?!

I ў віднага саноўніка праваслаўнай царквы з-за спінаў пярэдніх мужыкоў паляцелі гнілыя памідоры ды яблыкі — дакладна гэтак, як ляцелі мінулым годам у Крынках, калі забаставалі гарбары, а рабочыя праганялі з трыбуны нежаданага аратара з прадажнага фабрыкантам прафсаюза, пана Капітулку.

Айцец Якаў з Савічам кінуліся ўладыку ратаваць.

2

Вярнуўшыся ў Гродна, архірэй паспешліва сабраў у кансісторыю свяшчэннікаў, служачых ды старастаў храмаў.

Калі ўсе сышліся і з'ехаліся, узбуджаны саноўнік пачаў даваць разгон падуладным звычайнымі свецкімі словамі. Сарамаціў іх доўга, не хаваючы сваёй горычы.

— Цёмныя мужыкі, нейкія сектанты, а як дзейнічаюць, бачыце?! Госпадзі, як яны народ паднялі!.. Якія папулярныя, як людзі ім вераць! Чаму не вераць гэтак нам — адукаваным?! Бо яны дружна ды ўпарта блюдуць сваю лінію! А мы свой ісцінны шлях не беражом, мы — хто ў лес, хто па дровы!..

Разам з матэрыяльным дабрабытам прысутныя ўжо набылі характэрныя рысы чыноўнічага саслоўя —кар'ерызм, саперніцтва, інтрыганства, нізкапаклонства перад начальст-вам ды іншыя неабходныя якасці, для таго, каб лічыцца чыноўнікам добрай закваскі, быць на віду і ў фаворы маючых уладу. Агледзеўшы гладкія твары, уладыка Антоній ужо з абурэннем касціў падуладных:

— Ваш галоўны абавязак — сеяць мір і згоду, даваць маральную падтрымку і духоўную сілу міранам, а вы чым займаліся ўвесь час?! Колькі я мусіў патраціць сілы на такое глупства, каб памірыць стары архірэйскі хор з новым саборным?! А колькі трачу часу, каб стрымліваць ашалелых нахабнікаў?! Які-небудзь непісьменны, але пранырлівы бацюшка бязлітасна спіхвае з цёпленькага месца людзей з вышэйшай адукацыяй — свяшчэннікаў са шматлікай сям'ёй — і адбірае ў іх апошні кавалак хлеба!.. А хто пазаймаў у нас пасады царкоўных старастаў?.. Былыя ротмістры жандар-мерыі ды майстры вінакурань!.. Чаго тут дзівіцца, што ў нас шырыцца сектанцтва і з'явіўся «прарок» Ілья — які поп, такі прыход?!. Зрэшты, пра Альяша ў нас з вамі будзе размова аддзельна! — саноўнік разлютаваўся не на жарты.— Вы мяне ў зман увялі!

Уладыка Антоній быў чалавекам рашучым, нават крутога нораву, таму сабраныя ў зале ўгіналіся, хавалі вочы — кожны баяўся, каб уладыка яго не крануў.

— Вы супакойвалі мяне, што «прарок» — лакальная з'ява!.. Хіба адтаго, што прамаўчым, закрыем на яе вочы, не стане праблемы?! Так толькі могуць дзейнічаць платныя слугі, якім няма справы да поспеху нашай місіі!.. Я навяду ў сваёй епархіі парадак!.. I вас працаваць прымушу!..

Да Альяша ў наступны дзень памчалі кансісторскія паны ў капелюшах. Толькі Клімовіч да іх нават не выйшаў.

Тады архірэй выклікаў з Крынак бацюшку Савіча. Адводзячы ад протаіерэя вочы, саромеючыся аголенага ў сваіх словах намеру, уладыка Антоній заявіў:

— У святой царквы павінны быць у Грыбаве свае вушы. Падбярыце там бабак, якія за плату згодзяцца дакладваць пра кожны крок Альяша. На грошы не скупіцца!

...Хто ведае, што яшчэ прыдумаў бы ініцыятыўны архірэй Гродзенскай епархіі, каб абмежаваць уплыў грыбоўшчынскіх мужыкоў на праваслаўных прыхаджан і іх прыручыць, калі б далі размахнуцца.

Сам таго не разумеючы, дзядзька Альяш даўно стаў аб'ектам, з-за якога ішла барацьба паміж каталіцызмам і праваслаўем. За дзейнасцю Антонія з насцярожанай увагай сачыў віленскі каталіцкі епіскап — Рамуальд Ялбжыхоўскі. За плячыма віднага каталіцкага дзеяча і ўплывовага чалавека стаяла магутная арганізацыя з тысячагадовым вопытам барацьбы з ідэйнымі праціўнікамі.

Калі стала відочна, што гродзенскі ўладыка становіцца папярок дарогі каталіцкім вярхам, «біскуп» націснуў адпаведны гузічак, і добра наладжаны механізм адразу здзейнічаў.

У каталіцкай газеце нечакана для ўсіх, з'явіўся хлёсткі фельетон аб непрыстойных паводзінах архірэя Гродзенскай епархіі. Са спасылкай на шматлікіх сведак, з пералікам пікантных падрабязнасцей, журналісты размалявалі епіскапа Антонія гомасексуалістам.

3

Зганьбаваны ўладыка сеў у свой «хрыстлер» і памчаў у Варшаву. Па дарозе ў польскую сталіцу Антонію было пра што думаць. Ён аж кіпеў ад абурэння і ні на момант не сумняваўся, што мітрапаліт яго абароніць. Іначай і быць не магло!

Грыбоўшчынская абшчына знаходзілася пад кантролем кансісторыі ўсяго пару месяцаў, а ў цэлай епархіі вырашыліся адразу ўсе эканамічныя праблемы. Гэта не нова! Некалі за ахвяры паломнікаў да іконкі маці божай на грушы пад Слонімам быў пабудаваны Успенскі сабор у Журовічах ды яшчэ тры храмы, а журовічскія епіскапы валодалі такой маёмасцю, што па багаццю маглі пацягацца з Хадкевічамі, Сапегамі ды Радзівіламі!..

Неабходна толькі знайсці ключы да грыбоўшчынскай стыхіі і падпарадкаваць мужыка Клімовіча з яго кампаніяй. I не паддавацца католікам! Таксама і на Журовічы касцёл потым наклаў лапу!.. У 1726 г. рашэннем папскай капітулы Журовіц-кая маці божая на грушы была каранавана. У свой час нават праваслаўнага младзенца Гаўрыіла з Заблудава католікі нахаб-на сабе прысвоілі і трымалі гадоў сто!.. Няўжо паддацца, каб яны і Клімовіча перацягнулі на свой бок?! Мітрапаліт Дзіянісій напэўна дапаможа!..

Прыбыўшы ў прадмесце польскай сталіцы, Прагу, машына ўладыкі накіравалася на вуліцу Зігмунтоўскую да царквы святой Магдалены, дзе памяшчалася дыяцэзія. З-за сваіх заслуг Антоній без даклада ўварваўся да галавы праваслаўнай царквы ў Польшчы:

— Ваша высокапрасвяшчэнства, зноў козні католікаў! Я цярпеў, але болей не магу!..

Мажны і энергічны мужчына з малочна-белай мітрай на галаве і посахам у руках як бы даўно чакаў госця з Гродна. Мітрапаліт адразу стаў яго папракаць:

— Што вы нарабілі!.. Я вас, Сяргей Іванавіч, папярэджваў — не задзірайцеся! Папярэджваў, калі вы да мяне прыязджалі, наказваў праз давераных!.. Я маліў вас адумацца, умерыць сваю энергіго, калі заязджаў у Гродна!..

Мітраналіт спахапіўся, што гаворыць неасцярожна, і загадаў свайму калейніку-манаху прасачыць, каб ніхто іх не падслухаў з прыёмнай. Тады саноўнік перайшоў на свецкі тон.

— З кім ты, Сяргей Іванавіч, ваяваць уздумаў?.. Нават бабак падкупіў у нейкай там вёсачцы!..

— А-а, праінфармавалі ўжо! — сумеўся архірэй ды выбухнуў: — У мяне ўсе прыходы аголеныя з-за гэтага мужыка! Я вымушаны штосьці рабіць!..

Пастукваючы посахам, гаспадар захадзіў па пакоі:

— Бачыш, як справу палякі арганізавалі!.. Зразумей, Сяргей Іванавіч, у той вёсачцы — усяго адчайная спроба ўратавання вясковых традыцый, нарушэнне якіх для адсталых і прымітыўных сялян — раўназначна канцу свету. Мужыкі з вартай лепшага прымянення ўпартасцю і адчаем асуджаных насякомых спрабуюць агрызнуцца! Імпульс гэты ў іх стыхійны, бяздумны, хоць і гэтак бурлівы! Выступаць супроць натураль-нага працэса на вёсцы — неразумна! Пройдзе ў людзей само, як праходзіць катар, трэба толькі цярпенне!

Мітрапаліт уздыхнуў і на хвіліну спыніўся. Сонца кланіла к захаду і асвятляла саноўніка праз акно. Ён напружана думаў, як бы зачэрпваў важную ісціну з глыбіні свайго нутра, а расшыты брыльянтамі крыжык на белай яго мітры гарэў далікатнымі іскрынкамі.

Праз хвіліну ён ужо выкладваў новыя аргументы:

— Гэта — форма распачлівай барацьбы за існаванне этнічнай групы! Яна перад пагрозай пагалоўнай паланізацыі аб'ядналася вакол рэлігійных эксесуараў культа — выдуманага куміра, грыбоўшчынскай царк-вы, харугваў, ікон і званоў! Але пры чым тут мы?! Нам трэба сваёй справы трымацца!

Калі Дзіянісій быў нікому не вядомым вікарыем на Валыні, уладыка служыў ужо архірэем у Пецярбургу. Цяпер гэты шляхцюк браўся павучаць яго, пецярбургскага воўка. Антоній ледзь сябе стрымліваў.

— Як ты так можаш!.. Пад адным Хэлмнам палякі разбурылі нам паўтысячы храмаў!.. З іншых цэркваў павыносілі бацюшак і пакідалі ў сметнікі!.. Ужо і ў Гродне тры царквы пайшлі на злом!.. Прыхаджане не даюць мне праходу, вытыкаюць імі, а праваслаўны мітрапаліт спакойна пра гэта разважае!

Дзіянісій энергічна стукнуў інкруставаным посахам у персідскі дыван:

— Каго ты, Сяргей Іванавіч, папракаеш у недахопе адданасці да святой царквы?! Свяшчэннік Смарагд, страляючы ў айца Георгія[[7]], царства яму нябеснае, цэліў і ў мяне, і я толькі цудам уратаваўся тады ад кулі раскольніка!.. Між іншым, а чаго гэты поп дабіўся?.. Азлобіў урад і насцярожыў прыхільных нам сяброў-палякаў. Потым трэба бы-ло пакласці столькі старанняў, каб насцярожанасць развеяць!

— Так. што, па-твойму, паддацца ім?! — выбухнуў Антоній.— Сёння палякі палец адхапілі, заўтра — паадсякаюць нам і голавы!

— Не ўпадай у крайнасці! Трэба і нам паводзіць сябе разумна. Увайдзі, Сяргей Іванавіч, у душы і палякам! Паўтараста гадоў былі яны ў няволі, і касцёл цярпеў ціск ад нашых губернатараў ды архірэяў! Тыя дяцьсот цэркваў былі ў свой час пераробленыя ўніятамі з касцёлаў, католікі проста вярнулі сваё!.. У Гродне разбурылі царкву, пабудаваную ў памяць Мураўёва, таму не дзіва, што яе і разбурылі!.. I гісторыю сабора, з якога зрабілі касцёл, ведаеш дасканала — ён у свой час быў нашымі перароблены з касцёла, пабудавана-га яшчэ князем Вітаўтам у падарунак сваёй жонцы!..

Крыху астылы Антоній уздыхнуў:

— Ага, прызнаеш і сам!.. Цёмныя мужыкі няхай гэтага не разумеюць, але мы павінны глядзець праўдзе ў вочы! Пры ўсім пры тым свяцільнікі нашай веры — праваслаўныя храмы — у асноўным стаяць непарушна! Свяшчэннікаў Хэлмшчыны на работу я ўладкаваў!.. Такім чынам, нашае ядро захавалася непарушным! Цяжкія дні перажываем, дарагі сябра, што зробіш!.. Цяжкія.

Мітрапаліт быў яшчэ і рэктарам духоўнай акадэміі. Пахаджваючы, як перад студэнтамі, трымаў ён прамову зноў:

— Бачылі мы ўсякае!.. Наша царква перацярпела татарскае іга. Перажылі мы, дзякуй богу, без вялікіх страт і ганенне Пятра Першага. А чаму? Бо не давала ўладзе царква прычыны для непакою палітычнага характару! Пара нам урэшце вучыцца на прыкладах гісторыі! Пілсудскі нам перашкаджае, бо загадаў польскую мову ўвесці. Цэзар Юліян быў няверуючым, аднак салдаты-хрысціяне ахвотна служылі ў яго арміі! Калі патрабаваў ад іх малітвы язычаскім балванам, яны выбіралі бога, аднак, калі загадваў ім — у атаку! — адразу былі яму паслухмяныя!..

Упарты мітрапаліт Нікан хіба лепш зрабіў, што супраціў-ляўся Аляксею Міхайлавічу?.. Цар-бацюшка ўсё роўна яго зламаў і свабоду царквы разбурыў. Дзвесце гадоў потым праваслаўе не магло падняцца на ногі...

Савецкая Расія вось-вось рассыплецца. Перад намі тады стануць грандыёзныя задачы, якіх не спатыкала аўтакефаль-ная царква з часоў Кірыла і Мефодзія! Трэба дачакацца святога дня ўваскрасення праваслаўя поўнымі сілы і энергіі! У імя гэтага я не маю права рызыкаваць ядром добра сыгранага апарата дзеля ўратавання адзінкі, нават — мне блізкай і дарагой! Прабач, Сяргей Іванавіч, але і ты на маім месцы зрабіў бы гэтаксама. Тым больш што твае ворагі сведкаў падрыхтавалі надзейных!

— Што праўда, то праўда, падрыхтава-алі!.. — усміхнуўся госць з горкім сарказмам. Зусім зламаны Антоній праз хвіліну ўзмаліўся:—Што за езуіцтва, Аляксей Мікалаевіч!.. Які з мяне гомасексуаліст, падумай толькі, што за абсурд!.. Я — стары чалавек!..

— Разумею цябе, дарагі! Прысядзь, калі ласка!.. О! Сюды і слухай!.. Цярпі, скора настане наш час. У Расіі страшэнны голад — духоўны і маральны. Там стаміліся, нас чакаючы! Калі цябе стануць зноў у Піцеры насіць на руках, павер, не будзе мець значэння, што палякі табе аднойчы падставілі ножку і быў ты некалькі месяцаў ў загоне! Наадварот, тваёй біяграфіі такая дэталь надасць пікантнасці!..

Гаспадар і сам апусціўся на мітрапаліцкае крэсла ды ўгаворваў ужо сябра, нібы паслухмянага пакорлівага школьніка:

— Покуль што, Сяргей Іванавіч, паедзеш у Пачаева. Хацеў цябе паслаць у Журовіцкі манастыр на адпачынак. Там вельмі рамантычнае месца, цудоўная манастырская пасека, чаплі гняздзяцца над возерам ля сабора... Эдэмскі куточак!.. Але віленскі «біскуп» еў бы цябе поедам і там, а ты чалавек гарачы, клюнеш на правакацыю раз-два. Пабудзь далей ад граха. Пасядзі покуль што ў Пачаеве, зводдаль ад Ялбжыхоўскага, ці-шэй вады, ніжэй травы, я ж буду пра цябе заўсёды памятаць і маліцца... Што зробіш, кожная ўлада даецца нам ад усявышняга!..— уздыхнуў мітрапаліт, думаючы ўжо пра другое.

...Цяпер архірэем Гродзенскай епархіі стаў айцец Савва. Новы епіскап пачаў раз'язджаць на тым самым «хрыстлеры» з тонкімі, нібы аблітымі смятанай, спіцамі, але дарогу ў Грыбоўшчыну свайму шафёру загадаў назаўсёды забыць.

4

Акордам да легенды пра разгром духавенства альяшоўца-мі прагучала ў нашай хаце апавяданне Хімкі.

Цётка з'явілаея ў Страшаве, каб даведацца, ці не прыйшло ад дзяцей пісьмо. Збегліся суседкі, засыпалі Хімку пытаннямі, адно гаварыць яна не вельмі спяшалася. Поўная шчодрай дабраты, унутранага здавальнення і радасці, наша цётка сядзела на лаве з заціснутай моцна ў кулаку ўсё той жа карункавай хусцінкай ды таямніча ўсміхалася.

Хімку ўвогуле нельга было пазнаць! Некуды падзяваліся згорбленасць і гатоўнасць усім паслужыць. Яна сядзела з пачуццём уласнай годнасці, твар і рукі зрабіліся ў яе белымі, нібы ўвесь свой век жыла яна ў горадзе і ў дастатку. Нават адзенне на ёй было ахайнае і адпрасаванае.

— А-а, паявіласа-такі? — увайшоў у хату бацька.— Ну, здраствуй!.. То і ты, кажуць, праславіласа ў вайне з кудламі?! — не без гонару заўважыў ён, дараваўшы ўжо сястры нават тое, што яна вазіла прэзідэнту кужаль.— Малайчы-ына!.. Я з панамі ваюю, а ты — з папамі ды архірэямі! Ото ж узяліса мы з табой парадкі наводзіць! А-а, і не ведаў, і не думаў, што такая ты ў нас нарадзіласа заядлая!

— Якая ўжэ е,— сціпла развяла рукі сястра.

Адпусціўшы Хімцы пару шпілек за тое, што яна вось ужо цэлы год прымушае брата абрабляць яе землю, робіць яго сваім арандатарам, бацька пахваліў зноў:

— Так кудлатых разагнаць, такую ганьбу на іх наклікаць, хто б падумаў!.. Ведаеш, на вёсцы пра гэто цяпер толькі і гавораць! А-а, малайчыны!

Бацька прайшоўся сюды-туды па хаце. Вакол сядзелі бабы, і мужчынская годнасць не дазваляла з сястрой уступаць у інтымную размову — адклаў на пасля.

— Інцярэсно, а што далей думаеце вы рабіць? — зацікавіўся ён.— Папы ў спакоі не пакіну-уць вас!

— На ўсё воля божая.

— Ну, ну, надзейса на яго! Зрэшты, кажуць, у вас там цудаў многа бывае?

— Чаму не, здараюццо.

— То звадзіла б туды і мяне, паказала б! Дальбо, столькі пражыу на свеце, вайну праваяваў, а ніводнага шчэ не бачыў!

— Каб заслужыць цуд, трэ быць чыстым і дастойным. А ты? Калі свой лоб перажагнаў? Як мама цябе лупцавалі!.. Да споведзі і да прычасця калі хадзіў? Перад жаніцьбай, бо бацюшко шлюбу не даў бы!.. Ты ні ва што не верыш, нічого і не ўбачыш, нават каб туды і прыйшоў! Думаеш — не? Бачыла, прыходзяць туды такія!..

— А як паверу?

— Бог шчодры, хапае ў яго святых дароў іншым, то хопіць і табе.

— Эт, такія казкі я ўжо не раз чуў ад вашаго брата, багамола! Але ты зрабі мне такі цуд, каб яго ўгледзеў кожны!

— Усе не могуць быць дастойнымі ў бога.

— А ты ж толькі што гаварыла, што ён шчодры і міласці ў яго — мяшкамі, і ўсім хопіць!

— Я пра адно кажу, а ты — пра другое.

— А-а, як ты выкручвацца навучыласа! Бачу, недармо яны цябе там трымалі, недарма хлеб у іх ела!

— Ела, што бог паслаў.

— I Евангелля начыталася, бачу, а разумееш ты ў ім много? От, паўтараеш завучанае, як папугай, бы тую малітву!

— Евангелля — кніжка царкоўная, яе мудрасць святым духам запячатана, кожнаму яе нельга разумець.

— Толькі —твайму Альяшу!

— Ілье — адкрыто.

Бацька раптам адумаўся, што спрачацца з такімі — дарэмная трата часу.

— Ат, чорт вас, дуралеяў, разбярэ! — нецярпліва махнуў ён рукой і пайшоў.

На гэты раз Хімка і брывом не павяла, што ўгнявіла брата.

Бабы засталіся самі.

— Залвіца, то як ты жывеш там? — пацікавілася мама, шукаючы ў Валодзькавай галаве.— Гэто ж — ні дзень, ні два і ні тры! Столькі сядзець у той Грыбоўшчыне, столькі выцерпець там!.. Чым займаласа там цэлы год, расказвай!

— Чым усе жоны-міраносіцы,— сціпла адказала Хімка.

Жанчыны памаўчалі.

— Мая меляшкоўская пляменніца апавядала, што моляцца яны ўсе там, у царкве прыслужваюць ды людзей прымаюць! — каб разварушыць сяброўку, уставіла Сахарыха.

— А пэўна ж! Столькі народу валіць кожны дзень, клопат з імі велькі, мабыць? — не адставала цягнуць за язык залвіцу мама.— То расказвай, не маўчы ўжо, мы тут свае ўсе, смяяцца не будзем, як брат твой! Надта разумны.

— Нам званы прывезлі да пачапілі,— загаварыла нарэшце Хімка, і вочы ў яе ўжо загарэліся.— Альяш высвянціў іх, прачытаў малітву такую: «...Госпадзі, як прагучаць гэтыя званы, няхай адступіць змрок і цемра, зло і няшчасце, маланкі і громы, засуха і голад ды знішчальная сіла града...» Далей я забылася... I цяпер, як удараць, як удараць дружно на «Верую», то такая ўрачыстасць — бы на небе, калі часамі прысніцца!.. Бягуць людзі адусюль паглядзець і паслухаць, а радуюццо, а гамоняць, бы дзеці!.. Ні бацюшкі, ні архірэі, ні хто другі, а — самі сабе іх купілі, самі і ўстанавілі! Белавежскі Антанюк з мужчынамі ўзвалакаў іх вяроўкамі!.. Ах, колькі канапляных вяровак парвалі!.. I цяпер яны — бом! бом! бом!.. Адзін тоўсто так, як чмель, а тыя ўсё танчэй, танчэй ды гудуць, бы Яшкаў самалёт у нябеснай высі!.. I, паверце, бабанькі, наўслухаюсо, намалюсо за дзяцей, выплачусо салёнымі слязьмі — выйдзе з мяне гэты ўрэдны сок, ды та-ак мне на душы стане лёгко, та-ак файно, што больш нічого, здаецца, і не трэ!

— Ох, і мне часамі так хочацца некуды пайсці ды адвесці душу! — пазайздросціла ўжо мама ды цяжка ўздыхнула.— Але твой брат ні ва што не верыць, узніме сварку ды не адпусціць!.. А тут шчэ і часу шкода!.. Свіней кормім на праданне... Унь Ігнаты купілі малатарню, трэ і нам падумаць аб ёй...

— Кі-іньце вы, Манька, за Ігнатамі ганяцца!

Хімка хапіла яе ўжо за руку і стала пераконваць:

— У нас прытчу апавядалі, паслухайце адно! Імчаў па дарозе на чацвёрцы коней адзін багаты купец. За ім выехаў купец на тройцы. Едзе сабе і думае: у мяне ж толькі на аднаго каня меней, чаму я павінен адставаць? I не адстае. Тады выягджае купец ужэ толькі парай. Гэты бачыць тройку сівых і думае: у яго ж болей на аднаго каня, чаго я павінен адставаць? Выягджае двуколка, купец у ёй бачыць наперадзе пару ды разважае гэтаксамо: у мяне толькі на аднаго каня меней, усё роўна не адстану!.. I конь яго ад натугі здох, гаспадар зруінаваўсо — вядомо, усяго і было таго багацтва!.. А той, што на чацвёрцы, яшчэ і дзісь егдзіць недзе!.. Падумайце добро, Манька, так і вам — не ўгнацца, мусі, за братам Рыжаго Ігната!

— Мо і праўду ты кажаш...

Мама аж разгубілася і на тую залвіцу, якую калісьці лічыла занішто, нават на вы ніколі не назвала, цяпер паўзіралася з пашанай.

Жанчыны загаварылі пра дзяцей.

Сахарышынага Ёзіка і Кірылішынага Валодзьку якраз трымалі ў турме. Бабы пачалі Хімцы зайздросціць, што яна ў лепшым становішчы, бо хто ведае, мо Яшка яе ў Саветах ужо і ў камісарах ходзіць, і волю людскую мае, а іхнія хлопцы — гніюць на цэментавых падлогах ваўкавыскай турмы. А калі нават і вернуцца, то што іх у гэтым Страшаве добрага чакае? У турме яны, кажуць, не марнуюць час, адны адных нечаму вучаць хоць...

— На тыдзень па два разы хаджу ў пракляты Ваўкавыск! — паскардзілася Кірыліха.— Ногі да каленяў стаптала, толькі да сына не дапускаюць. Камендант турмы кажа:

«Не дуры, бабо, нам галавы, ён шчэ пад следствам ўсё, і ні з кім бачыцца яму не дазволено!.. Не трэба было дазваляць, каб выступаў супроць уласці!..»

Так ні разу і не паказалі, ні пісьма не перадалі!.. Ці хоць ведае мой Валодзька, што гэтак для яго стараюсо?..

— А маго Ёзіка, кажуць, надто білі! — заплакала Сахарыха.— Паб'юць, паб'юць, а тады шчэ й вады ў нос наліваюць!.. Пальцы прышчымляюць у дзвярах!.. Здаецца, каб можно было, увесь гэты збытак на сябе ўзяла б, хай бы яму палегчало б — кожную жылачку яму з сябе выпарала б!.. Толькі што ты, цёмная баба, можаш! Ноччу не магу спаці, хоць ты што хочаш!.. I ў рот нічого не лезе!.. Калі ўсе палягуць, стану на калені перад іконай мацеры божай і малюсо, малюсо, малюсо ды плачу...

Хімка ўздыхнула:

— Доля мацярынская — не дай бог! Недарма моляцца дзве Марыі!.. У нас пра мацярок вельмі добро гаварыў прапаведнік з Ліды,— сабралася яна расказваць зноў.— У нейкім там царстве пасадзілі ў цямніцу хлапца. Маці пайшла таксама па начальству, а самы галоўны ёй і кажа:

«Не хадзі, не дуры нам галавы, бо ніц не дапаможа! Выйшаў царскі ўказ, заўтра ў дванаццаць гадзін ударыць вялікі звон і сына тваго на пляцу смерцю пакараюць!»

Маці гэтаксама, як вы, плакала, убіваласа, ноччу галавы да падушкі не прытуліла, а раніцой падумала так — уратаваць зусім яго не магу, але хоць пару хвілінак сыну дарую. Узабралася бедная на званіцу, прытаілася ды чакае. Калі кат занёс сякеру над галавой асуджанага і званар ужэ тузануў за вяроўку, каб падаць знак, яна падставіла рукі пад звон. Язык жалезны ўдарыў у мяккое, і звон той, вядомо, не прагучаў. Так маці і трымала рукі, покуль іх не адбіло!..

— Дзіво што рукі падставіла пад тое жалезо! — скрозь слёзы загаварыла цётка Сахарыха.— Тваё дзіця задаволено, яму добро, то і ўсе мацерыны радасці, ўсё шчасце!

Бабы ўсхліпнулі пачырванелымі насамі, пачалі выцірацца ражкамі хусцінак.

Для мяне і брата цётка Хімка была за няньку. Адчуваючы, у якой яна цяпер пашане, я цётку сваю слухаў, напаўняўся гонарам і быў з Хімкай сэрцам. Толькі хлапечае самалюбства мне не дазволіла выказаць сваю любоў Хімцы ўголас — мне ішоў ужо адзінаццаты год. Затое нецярплівы і маладзейшы на тры гады мой брат дачакаўся, калі цётка змоўкне, вырваў сваю галаву з маміных рук і спытаў:

— Цёцю, а вы, праўда, больш у Грыбоўшчыну не вернецеса?

— Пайду, Валодзечка, пайду, дзетка! — паспачувала яму Хімка і прыгарнула пляменніка.

— А-ай, не трэ-эбо больш, я з вамі зноў спаць буду! — узмаліўся ён.

— Дурненькі. Я там у іх — міраносіца. Без мяне ім ніяк не абысціса.

— А што вы там носіце?

Бабы рассмяяліся.

— Так богавы служкі называюццо! — прыняла ўсур'ёз братава пытанне цётка.

— А-а!..— са шкадаваннем працягнуў Валодзька.

— Мушу туды ісці, сынок, бо мне сон такі прысніўса і бог загадвае, каб я служыла дзядзьку Альяшу.

Хімка ўздыхнула з забабоннай пакорнасцю ды зноў звярнулася да сябровак:

— Ах, і сніцца мне, бабы, бытто я анынуласа ў аблаках, але не магу аглянуцца, бо вішу, і баюсо, каб не праваліцца ў бездань. Гляджу — перада мной на хмары якіясь людзі вылежваюццо. Бы на беразе разлягліса і грэюццо на сонейку!..

«Дайце руку, каб я ступіла на цвёрдае!» — прашу іх.

«Не можам,— кажуць.— Пачакай, хутко будзе ісці той, хто падасць!»

I во, а людцы вы мае, бачу нейкую ўжэ цень і чую за сабой пах. Але такі дзіўны арамат, такі дзіўны, што за ім, здаецца, пайшла б на край свету! I цень гэтая і пах блі-ізяцца да мяне памаленьку, блі-ізяцца!.. Хтось падае руку, але не-е, не ба-ачу яго, а чу-ую толькі ўсё той пах, а бачу адну цепь!.. Хтось той сціскае мне моцно руку, сцягувае на хмару, а рука такая сі-ільная, цё-оплая і таксамо пахучая, паху-учая!.. Тады той нехто кажа:

«Ідзі за мной, адно не азірайса ні налево, ні направо, ні назад!»

I мы некуды крочым. Збоч сцежачкі анёлы з залатымі дзідамі стаяць і нам кланяюццо, ластаўкі снуюць. стрыжы вішчаць, буслы лётаюць...

I тут ён раптам мяне пытае:

«Ці памятаеш сваё прозвішча?»

Я думаю, думаю і ніяк не ўспомню прозвішча, нават — дзявочаго. Тады нехто той падводзіць да варот гэтакіх, бы ў Казані былі ля той гімназіі, дзе мой Яшка з вашым Ёзікам вучыўсо, але куды большых, ды з такімі бліскучкамі, як агонь жывы, з вісюлькамі рознымі, і кажа: «Чытай!»

I я чытаю... Толькі адно слово там: «Светач». Першы раз такое слово чую і бачу, дальбо, напісаным... Я адразу прачнуласа, упала на калені і давай бясконца маліцца!

Хімка ў заканчэнне аб'явіла зачараваным малым:

— Сам гасподзь бог, Валодзечка, паказвае мне быць светачам: хадзіць па людзях, насіць ім праўду пра вучэнне прарока, пра грыбоўшчынскаго дзеда Альяша! А мо і ты, калі вырасцеш, станеш некалі такім...

Сахарыха ўздыхнула з зайздрасцю:

— Якая ты, Хімачко, шчаслівая!.. А так табе было цяжко, так трудно, так ты тут кукавала, і так мы цябе шкадавалі ўсе — аж страх і ўспомніць!

Хімка згадзілася:

— Было! Праўду людзі гавораць, што, пазачыняўшы ўсенькія дзверы, усявышні хоць вакенцо для ратунку чалавеку пакіне!

ЧАСТКА ДРУГАЯ

Раздзел першы

Альяш прагнаў манахаў, і тыя вярнуцца пабаяліся. Бацюшку з Вострава, важнаму архірэю і чыноўнікам Гродзенскай кансісторыі паказаў фігу, і гэтыя паны нічога яму не змаглі зрабіць...

Такія звесткі зноў разварушылі сялян, і псіхоз вакол Альяша як бы атрымаў другое дыханне. Цяпер яшчэ больш магутныя патокі жанчын ды мужыкоў хлынулі пехатою, на каленях, фурманкамі ды веласіпедамі па незлічоных дарогах і дарожках Заходняй Беларусі ў Грыбава. Прыбыўшы пад цэркаўку, людзі падалі на калені і спявалі толькі што створаны Паўлам Бельскім новы гімн прароку:

«Ты, Ілья, наш святы страннік, табе слава і прывет! Ты вялікі Хрыста Йзбраннік, служыш богу многа лет! Людзі зблізку і здалёку к табе йдуць, йдуць і йдуць! Няма таго чалавека, які б не быў ужо тут! Наш начальнік у тройцы слаўны, усімі зрымы чалавек! Ты— тварэц усіх непасціжны — Альфа і Амега ў век!..»

Нядаўна з Пярэмышля прывезлі чатыры званы. Хоць браты Кавальскія грошы з Альяша здзерлі немалыя, але, праўда, адлілі іх на славу: з галасамі магутнымі, чыстымі ды звонкімі — мёртвага з магілы падымуць ды падбадзёраць!

Дзядзькі, якім давялося ўзбірацца на званіцу, з-за ляноты мо ніколі не шмаравалі свайго воза, але ложы грыбоўшчынскіх званоў старанна пэцкалі тавотам, а метал з сярэдзіны і з пакатых бакоў выціралі рукавамі світак.

Калі ад вёсачкі аддзялялася цяпер шэрая фігурка самога Альяша, званары хапалі вяроўкі і званы зычна, з вышыні царкоўных вежаў, з урачыстай узнёсласцю абвяшчалі акрузе:

— Ідзе-е!.. Вось ён! Вось ён! Вось ён!.. Згорбленая фігурка старога падыходзіла да цвінтара, і там пачынаўся тады вэрхал. Жанчыны з дзікім віскам кідаліся да Клімовіча, цалавалі яму світку, ногі і брудныя нагавіцы, якіх чалавек ніколі не мяняў і не чысціў.

— Бом!.. Цялям-цялям-цялям!.. Бом!.. Цялям-ця-лям-цялям!..— грамавым акордам дабаўляла эмоцый вялізнымі, як скляпы, горламі літая бронза з вышыні.

Дужыя целаахоўнікі браліся за рукі, бесцырымонна адціскалі ад прарока баб, рабілі ў людской згуртаванай масе праход.

— Чаго тут тырчыш, як жаробная кабыла? — крычалі адчайна, бы на пажары.— А ну, назад!

— Не вышчарай зубы, як на праданне, дай яму дарогу, не бачыш?!

Аднак наўмысная грубасць і сіла не заўсёды дапамагалі. Спраўнейшыя кабеціны кідаліся мужыкам пад рукі, разрывалі заслон і з ашалелым енкам ныралі на зямлю, выдзіралі травінкі і пясок, да якіх дакранулася нага святога. Іншыя дабычу выхоплівалі адна ў адной з рук, вырывалі адна адной валасы, драпалі твары. Дарагую каштоўнасць бабы завязвалі ў хусцінкі, каб занесці яе тым, хто застаўся дома.

Гэтым скарбам бабы потым пасыпалі куточкі сваёй халупы — каб прыйшло ў хату шчасце. Сыпалі на галоўкі дзетак — каб не ўраклі іх злыдні, былі паслухмяныя, не хварэлі і не мачыліся. Пясочкам гэтым пасыпалі нават мужанька, каб не запіваў і не ленаваўся.

Крапілі кароў, свіней, коней і цялятак — каб не браў іх паморак і не шкодзіла дрэннае паветра.

Пырскалі ім Тузікаў і Жучак, каб не шалелі...

Дзіўнымі бываюць выкрутасы чалавечай псіхікі.

Малая дзяўчынка папросіць цябе расказаць байку і з аднолькавым захапленнем будзе слухаць яе сем разоў, хоць ведае, маладая хітруня, што ўсё гэта выдумка. Псіхіка маладога парастка патрабуе запаўняць час гульнёй, нерэальным жыццём, а дзеці, якія пазбаўлены гэтага, вырастаюць непаўнацэннымі, духоўнымі калекамі, а часамі — злачынцамі.

Калі задумаешся над рытуалам, які разыгрывалі нашы непісьменныя сялянкі пры абнаўленні ікон, нараджэнні прарокаў, са святым пясочкам ды свянцонай вадзіцай, пачынае цябе падмываць здагадка — а мо жанчыны тыя былі не такімі ўжо і цёмнымі?! Са здзіўленнем знаходзіш у тых падзеях элементы гульні — нейкую затоеную магутную сілу духа.

То была якаясьці татальная праява духоўнай патрэбнасці, спосаб запаўнення вакуума і форма праяўлення адчаю душы збядаванага народа, які спрабаваў наіўнымі сродкамі выбрацца з маральнага прыгнёту.

То быў апокрыф нястрыманай фантазіі, трызненне людзей, якія трацілі надзею, аднак з апошняй сілы стараліся ўтрымаць яе хоць бы якім-небудзь чынам, бо іначай — што ж тады заставалася?

Іхняя наіўнасць стаяла побач са святасцю.

2

Маленні, спяванне псалмоў і трапараў на вечарах у Грыбоўшчыне зблізілі паклоннікаў «новага вучэння» і сцэментавалі іх у дружную абшчыну.

Альяшова эліта жыла бесклапотна, прыпяваючы. Каб не трапіць «во искушение дьявольское», каб заглушыць у сабе плоць, змагары за «чысціню веры» ва ўсім свеце прыдумалі розныя схімніцтвы, адмысловыя пасты, накладвалі на сябе жалезныя вярыгі, да ног прывязвалі ды валачылі за сабой пудовыя гіры, цэлую зіму хадзілі босымі, а то — замыкаліся на гады ў сырыя пячоры.

«Трэція свяшчэннікі» і не думалі іх паўтараць.

Тэкля нават прывезла да Альяша з Празнікаў свой сіні, размаляваны белымі ўзорамі куфар з кофтамі ды сукенкамі і клапацілася аб старым, як самая верная жонка.

Непрыкметна ля кожнага апостала з'явілася «святая сястра». Апосталы ад гэтага нібы памаладзелі і не вельмі цяпер спяшаліся з вёскі, каб «прыдбаць новыя душы».

Альяш меў ужо пад семдзесят. Ён быў няздольны, каб зразумець, якая навісла над яго абшчынай пагроза і куды ўсё гэта вядзе. Ніхто не заўважыў, калі ў Грыбоўшчыне ўсё пайшло перакосам.

Каля гуранскай дарогі на пагорку стаялі спарахнелыя крыжы ды расло з дзесятак рыжабокіх ядлоўчыкаў — стройных, бытта кіпарысы. Між копчыкаў і ядлоўцу слалася па пяску, і ўпарта выстойвала супроць ветра, гарачыні, сушы, і нават замацоўвала сваё існаванне нейкая зялёная і сакавітая раслінка-ўюнок. Тут спрадвеку хавалі дзяцей, якія нараджаліся нежывымі.

Аднаго разу ў Грыбоўшчыну брыло аднекуль чалавек сорак багамолаў ды багамолак, яны спыніліся пад спарахнелай крыжавінай. Пілігрымы на копчыках памаліліся, папалуднава-лі. Тады жанчыны расплялі косы, схадзілі да калодзежа і ў бутэльках з-пад малака прынеслі вады. Затым мужчыны паклаліся, а багамолкі сталі мыць ім ногі. Выцершы кавалерам ступакі распушчанымі валасамі, багамолкі дружна пазнімалі сукенкі...

Хутаранскія цёткі падышлі і аслупянелі ад таго, што ўбачылі: на багамолках іх напарнікі ехалі ў рай! Прыйшоўшы ў сябе ад жаху і абурэння, гуранскія бабы выпусцілі з рук кошыкі ды з віскам кінуліся назад.

— Што яны робяць там, распутнікі, дзеці ж глядзяць! — уляцелі цёткі са скаргай у вёску.

Хапіўшы, што трапіла ў рукі — калы, пугі,— мужчыны рынуліся да могілак. Сяляне потым дзівіліся,— як іх ні дубасілі, ні кідалі аб зямлю, пілігрымы толькі непрытомна нешта мармыталі ды хрысціліся.

За Бераставіцай у Рамуцеўцах сектанты, якія адкалоліся ад Альяша, таксама выкінулі лозунг: «Далоў сорам!»

Ноччу зборышча рамуцеўцаў клала ў балейку раздзетага мужыка ці жанчыну ды пад ліхаманкавыя малітвы і завыванні чэрпалі з балейкі ваду і пілі.

Раптам адкалоліся ад Альяша самыя верныя яго багамолы ў Цялушках пад Гайнаўкай. Цялушкінцы аб'явілі сябе анёламі. Яны складчынай купілі аж шэсць царкоўных званоў, пачапілі пасярэдзіне вёскі на дубовыя перакладзіны і па іхняму перазвону збягаліся на сустрэчу са святым духам у хату, празваную чамусьці «каўчэгам».

Потым голыя маршыравалі па вуліцы. Ад незвычайнага карнавалу шалелі цялушкінскія сабакі. Жучкі ды Тузікі не пазнавалі сваіх гаспадароў. Са ўздыбленай на спінах поўсцю наравілі яны ўхапіць іх за ягадзіцы, што выклікала надта ж вялікую весялосць у вясковае дзетвары.

Зрэшты, так было не толькі на Гродзеншчыне. Здушаныя сацыяльным і нацыянальным прыгнётам людзі спарадзілі выбух рэлігійнага псіхозу, якога не было даўно. Захлынула хваля дзікага сектанцтва!

На Валыні мужык Іван Мурашка адкрыў секту «сіяністаў». Пару гадоў ён хадзіў па вёсках з грыфельнай дошкай на шыі і з надпісам: «Я — нямко, але хутка бог мне адкрые вусны і на сямі мовах скажа праз іх вам, што рабіць!»

Нарэшце дошку ён адкінуў ды аб'явіў:

— Усе ў грахах! Набліжаецца канец! Усё ператворыцца ў пыл і попел, людзі счэзнуць з твару зямнога, застануцца толькі мае вучні!

Для сустрэчы на небе з Ісусам Хрыстом сваіх аднадумцаў Мурашка намерваўся перасяліць на гару Сіон, таму сектанты самі сябе назвалі «сіяністамі».

Збіраліся мурашкінцы таксама вечарамі. Новы прарок занавешваў вокны, укручваў лямпу і ў паўзмроку раздзяваў «жонку па духу» — Кавальчук Вольгу — і клаў яе на «святую плашчаніцу». Тады перад застылымі ў містычным жаху людзьмі браў абцугі, адцягваў скуру на грудзях жанчыны і брытвай рабіў надрэзы: у «сіяністаў» гэта называлася — «здымаць пячаці». Кроў маладзіцы прарок пускаў у бутэльку з вадой. Ма-лінавай вадкасцю пэцкаў усім прысутным «сіяністам» ілбы, шчокі і даваў прычашчацца.

Тады зборышча распраналася да бялізны, людзі ўтваралі кола, клалі сабе рукі на плечы і пачыналі выбіваць чачотку ды ў такт выкрыкваць.

Святую вадкасць з дамешкай крыві валынскія сектанты адмервалі напарсткамі ды прадавалі як рэліквію і сродак ад усіх хвароб: запораў, Антонавага агню, сляпой кішкі, уроку, загавораў, ламаты ў спіне, сухотаў і белай гарачкі. Ёю мачылі хусцінкі, якія ўручалі місіянерам, калі тыя накіроўваліся ў вёскі прапаведаваць вучэнне галоўнага «сіяніста». Мачылі анучы і кідалі іх пад ложак, каб вывеліся блашчыцы ці прусакі.

У тыя самыя дні, калі сяляне Косаўшчыны падаставалі з-пад стрэх вінтоўкі, пабралі сякеры і вілы ды пайшлі граміць пастарункі, сектанты Піншчыны стварылі духавы аркестр, абыходзілі вёскі, хутары і рабочыя пасёлкі. Пачуўшы здалёк бравурную музыку, людзі кідалі работу, збягаліся паўзірацца на дзіўнае воінства, а ў гэты час «лаўцы душ» — прапаведнікі — узлазілі на складныя табурэткі і заклікалі слухачоў уступаць у «Вінаграднік Хрыстовы» прарока з Кобрына — Кастуся Ярашэвіча.

На аркестр і хор Ярашэвічу баптысцкі цэнтр са Злучаных Штатаў прыслаў долары, і гэты прарок са сваёй капэлай выязджаў на гастролі нават за акіян. Кобрынскія дзяўкі з эмігранцкіх сцэн і эстрад Ныо-Йорка, Чыкага, Філадэльфіі восем месяцаў давалі канцэрты, славілі ў песнях Хрыста і Егову ды побач з гэтым спявалі «Зязюленьку». «Ой, лянок», «Ні аддай жа міне, маці!».

Неўзабаве дзяўкі ў забітыя паляшуцкія вёскі прывезлі нябачныя дагэтуль бюстгальтары, трусы, стракатыя, як дзятлы, кофты ды апавяданні пра заморскія дзівы, чым выклікалі ў сябровак зайздрасць і прыток новых людзей да Ярашэвіча.

Але, напэўна, усіх пераплюнуў прарок з-пад Маладзечна, які стварыў секту «планетнікаў».

Падобны на Клімовіча дзядзька пачаў прапаведваць навіну, бытта людзі пасля смерці пасяляюцца на другія сусветы, што бог яму даручыў пачэсную місію— выдзеліць на небе кожнаму мужыку па цэлай планеце: з палямі з чыстага чарназёму, з лесам і выганам, сенакосам ды рэчкай!

I знайшліся сяляне, каторыя гэтаксама сталі нагвалт прадаваць свае гнілыя будынкі, камяністыя вузенькія палосачкі, на якіх нават нельга было павярнуцца і каню, каб не патаптаць поле суседу. Усе яны з сем'ямі пабеглі да маладзечанца, каб там прагна чакаць смерці і нарэшце разжыцца абшарам ды стаць сапраўдным гаспадаром, багатым і незалежным, на ўсю планету!..

А гэтым часам у Альяша пад бокам з'явіўся небяспечны сапернік, чорнабароды айцец Мікалай.

3

Мікалай Рэгіс быў родам з Жабінкі, а ў Грыбоўшчыну з'явіўся пасля прыгоды ў Падзалуках. Над мужыкамі з гэтай вёсачкі надта ў маім Страшаве пацяшаліся. Што ж, смяяцца сапраўды было з-за чаго.

Адмірал Калчак побач з кавалерыяй, кулямётнымі і сапёрнымі ротамі завёў сабе яшчэ «Ісусавы палкі». Такіх салдат апранаў у мундзіры з крыжамі, наперадзе такога палка крочылі папы. Пасля грамадзякскай вайны будзёнаўцы і чырвоныя матросы засталіся ў СССР, затое ў вёскі Прынёманшчыны прыбегла шмат салдат белай арміі.

У Падзалуках якраз і асела цэлае аддзяленне «Ісусавага палка».

I вось аднаго зімовага вечара завітаў да іх абарваны і ледзьве не босы барадач. Солтыс, як рабіў гэта заўсёды ў падобных выпадках, праверыў у вандроўніка дакументы і павёў яго да Валодзькі Каваля начаваць.

Мікалай Аляксандравіч! — па-інтэлігентнаму прадставіўся госць, назваўшы сваё прозвішча, ды сціпла прысеў на лаве чакаць, калі гаспадыня пакорміць бульбай з расолам.

Далікатныя манеры, чыстая руская мова вандроўніка ўзбударажылі вёску. Слухаць яго збеглася поўная хата прагных да навін сялян.

У той вечар у халупе падзалукскага Каваля доўга гарэла газовачка. Барадач столькі ведаў пецярбургскіх гісторый ды падрабязнасцей пра жыццё архірэяў і двара, што мужыкі пачалі насцярожана да незнаёмага прыглядацца.

— Мужчыны, я так думаю: ці не пераадзеты цар гэто? — выказаў здагадку адзін селянін, калі позняй ноччу мужчыны пакінулі Кавалёву хату.— З паўгода, пэўне, ужэ не чуваць, каб дзе-небудзь з'явіўсо на людзях![[8]]

Гаспадар спахапіўся:

— Упаўне можа быць! Сам прызнаўсо, што зваць Мікалаем Ляксандравічам!

— Фамілію, халера, я не надто разабраў, адно ўлавіў, што на «ры»!— дадаў солтыс.

— Мужчыны, от пабачыце, ён! — запэўніў ужо глыбока перакананы той мужык, хто першы выказаў здагадку.— Рыхтык такі на патрэтах, наглядзеўсо я на іх калісь досыць!.. А гасудары лю-у-бяць так пераапранацца, у народ ісці!.. Нядаўно і пад Бельскам так было! Прыйшоў у вёску, стаў жыць сабе на кватэры, простым шаўцом прыкінуўсо, абразы маляваў, а потым — бах! — царом аб'явіўсо! Сам чытаў у газеце!..

Анямелыя дзядзькі доўга маўчалі.

— От шчэ фокус выйдзе, калі та-ак!..— пачухаў патыліцу заклапочаны гаспадар.— Адно дзело прачытаць, як ён да каго зойдзе, а другое — калі да цябе!..

Суседзі пазайздросцілі:

— Завітаў на начлег такі госць, а ты спалохаўсо?!. Гасудары такіх потым абсыпаюць золатам!..

— Шчаслівыя вы з Лёдзяй, Валодзька, дальбо, шчаслівыя!.. На вас жа маліцца цяпер будуць!..

Барадача гаспадыня паклала ў бакоўцы на саломе спаць, а гэтым часам падзалукскія «манархісты» не заснулі ўсю ноч.

Мужчыны, як падабае сур'ёзным людзям, здагадку захацелі дакладна праверыць. У Царскім Сяле служыў гвардзеец з вёскі Валілы і цара ведаў не толькі з «патрэтаў». Ён стаяў ля дварца на варце, царская карэта і машына праязджалі каля яго кожны дзень.

Мужчыны паслалі ў Валілы фурманку.

...Барадач раніцой прачнуўся ад грукату шматлікіх ботаў за сцяной і замёр. Праз шчыліну ў пабеленых дошках ён са здзіўленнем разгледзеў, як з шапкамі ў руках на кухню ўвалілася гурба сялян. Дзядзькі апусціліся сярод курынага пер'я на калені ды шэптам спыталіся ў гаспадыні:

— Мікалай Ляксандравіч Раманаў ужэ ўсталі?

— Спяць шчэ! — з пашанай і гэтаксама шэптам адказалаім цётка.— Унь курыца на сняданне ім ужэ зварыласа, але не ведаю — будзіць ці хай шчэ крыху паспяць...

Мужыкі хвіліну думалі.

— Не чапай, Лёдзя, хай самі ўстануць,— разважыў старэйшы.— А твой Валодзька дзе?

— Пабег да солтыса відэлец пазычыць! — пачала апраўдвацца вінаватая кабеціна.— I мо якую шклянку ў яго дастане!.. Я каву ім закіпяціла, а ў хаце — адзін кубачак, і той патрэсканы!.. У солтыса то паліцыянты палуднуюць, то войта частуюць, і ўсё ё!..

Начлежніку здалося, што сніць.

4

Перад самай вайной па ўсёй імперыі ездзілі ўпаўнаважа-ныя і адбіралі басоў у Піцер, для Ісакійскага сабора, куды царская сям'я любіла прыходзіць на малебен. Багамолы з Брэста падказалі вярбоўшчыкам:

— У жабінскай царкве адзін хлапец так моцно раве, што голас яго, калі ён пусціць ноту, аж у морду б'е!

Гэтак Мікалай Рэгіс з глухой беларускай вёсачкі, якую людзі празвалі Жабінкай, апынуўся ў Ісакійскім саборы. Пасля рэвалюцыі ўладальнік незвычайнага баса з'явіўся ў Берштах ля Шчучына дыяканам.

Берштаўскі прыход даваў прыбытак някепскі, мясціна была бойкая, а бацюшка — памяркоўны, але ахвотнік да выпіўкі — новы дзячок — неўзабаве з-за гісторыі з бандытамі пасаду страціў.

Нейкі час Рэгіс бадзяўся па вёсках, перапісваў папам ноты і псалмы, пераплятаў кніжкі, рыхтаваў ім на зіму дровы, для папоўскага быдла і коней рэзаў сечку. Рэгіс нават даіў папоўскія каровы, покуль не падказалі яму пра вакантнае месца дыякана ў калодзежнай царкве пад Беластокам. Няштатны папоўскі парабак вырашыў паспрабаваць шчасця.

Так па дарозе ў Калодзежную і трапіў Рэгіс выпадкова на «манархістаў».

Падзалукцы Рэгіса далей не пусцілі. Хоць ён адкры-та царом сябе і не прызнаваў, але і не аднекваўся — усе наступныя дні да глыбокай ночы чалавек забаўляў мужыкоў пецярбургскімі байкамі.

Сяляне за гэты час Рэгіса адкармілі, абулі, з ног да галавы адзелі ва ўсё новае. На кашулі, пінжаку, на новым кажушку зялёнымі, сінімі і жоўтымі ніткамі падзалукскія бабы вышылі прыблудзе карону, царскі вензель з ініцыяламі «М. А. Р.». Так жа размалявалі камплект жаночай вопраткі, і, даруючы яго ганаравому госцю, солтыс заявіў:

— Гэто — вашай дочцы, аўгусцейшай князёўне — Таццяне Мікалаеўне Раманавай —- вялікай наследніцы рускаго прастола! [[9]]

Тады мужыкі выслалі брычку дыванамі, пасадзілі ў яе дастойнага госця і з шыкам адправілі ў Грыбоўшчыну. Якой логікай кіраваліся пры гэтым падзалукцы, зразумець цяжка.

У святой вёсачцы Мікалай адчуў, што «на цара» Альяша не надта купіць, і з ходу падабраў да самалюбівага старога ключык. Мікалай нізка прароку пакланіўся, пацалаваў нават пачціва яму руку ды, як мага задушэўна і ўрачыста, аб'явіў:

— Айцец Ілья, прыехаў я да вас, каб усе думкі і помыслы, што гасподзь бог будзе глаголіць вашымі вуснамі, упісываць у Біблію!

Дзядзька Альяш ад разгубленасці нават хмыкнуў, але нічога не адказаў. Адразу паслаў у вёску Майсака шукаць для госця кватэру.

Рэгіс, мабыць, дасканала вывучыў натуру падобных людзей. А мо завочна добра ведаў Альяша — у часы бадзяння наслухаўся пра яго дастаткова. Так ці інакш, з таго часу стары нібы падрос, нават горбіцца стаў як бы менш, а да госця адносіўся з пашанай.

Новы апостал неўзабаве Альяшовых багамолак узяў не толькі сваёй мажнасцю. Калі былы харыст у грыбоўшчынскай цэркаўцы зацягваў псалм, людзі адны адным паказвалі дзіва — дрыжалі лямпы, а на свечках і лампадах трымцелі агеньчыкі!

У крынкаўскім рэстаране, падвыпіўшы, Мікалай дэманстраваў фокус: яму падносілі фужэр, дзячок «пускаў ноту» ў посуд, і фужэр разлятаўся ўшчэнт!

Пасяліўся ён на кватэры ў Міхала Лапуця, абставіў пакой абразамі, сярод якіх была ікона святой тройцы нябачных дагэтуль на вёсцы памераў — два на тры метры!

У грыбоўшчынскую цэркаўку Рэгіс хадзіў толькі пад настрой. Часцей за ўсё Мікалай прывалакаў кошычак гарэлкі з закускай, закрываўся ў пакоі і не выходзіў да багамолаў, покуль не канчаліся запасы. Такім чынам, былы дзячок усё, што зносілі яму людзі, прамантачваў. Трэба аддаць яму справядлівасць, часамі быў шчодры.

Пачала Лапуціха распальваць у пліце, а Мікалай падаў ёй сваю бутэльку з нафтай:

— Не мучся, бабо, не дуй так, лопнеш! На, аблі дровы, і яны ўраз займуцца агнём!

Гаспадарлівая Міхалава жонка толькі пырснула для блізіру дарагую вадкасць і бутэльку прыхавала.

Аднойчы п'яны Рэгіс уваліўся ў хату да Лаліцкіх, калі там былі толькі дзеці, і пачаў раздаваць грошы. Малыя атрымалі суровы наказ ад бацькоў — у чужых нічога не браць, але на гэты раз падаліся спакусе, падарунак прынялі.

Назаўтра стары Лапіцкі вывалак з-пад ложка новыя боты, каб ісці ў гміну, ды аслупянеў: у наску ляжалі залатыя рублі з адбіткам цара!

Зрабіўшы дзецям суровы допыт, дзядзька забег да марнатраўцы, паклаў манеткі на стол:

— Айцец Мікалай, вы пакінулі іх учора ў маёй хаце!

— То пашто аддаеш?! — здзівіўся Рэгіс.

— Не хачу чужого.

— Бяры, бяры, покуль не раздумаў!

— Я іх не зарабіў, і яны не мае.

— Ну і дурань!

— Які ўжэ е.

Але найбольш каларытнасць сваёй натуры марнатраўца і праныры Мікалай выявіў пры наведванні сваіх шматлікіх паклонніц па вёсках.

5

У летні дзень Рэгіс наняў за дзесяць злотых Мірона Кастэцкага з фурманкай. Мікалай вынес загорнутую ў прасціну ікону Журовіцкай божай маці на грушы, уладкаваў яе ў саломе ды фурмана папярэдзіў:

— Толькі не смейся, калі ўгледзіш нешта!..

— А мне што?! — паціснуў плячыма Мірон, яшчэ не надта разумеючы, у сувязі з чым патрабуюць ад яго такое абяцанне.

Мужчыны селі на засланы пасцілкай воз, паехалі.

— Ну, Мірон, хваліся, якое маеш багацце! Фурман узрадаваўся, што слаўны, інтэлігентны пасажыр, ды гэтак папулярны сярод людзей, не ганьбуе ім, і ахвотна размову падтрымаў.

— То вядомо, якое... Дзве каровы. Каня. Пару авечак. Жонку і пяцёро дзяцей...

— Яшчэ, напэўна, Бобіка, ката, свінню з парасятамі ды курэй з дзесяць!.. Дзеці мурзатыя, босыя, бо ты, боўдзіла, нават абутку ім, вядома, не прыдбаеш!

— От яшчэ!.. Не панскія — летам босымі ўсе лётаюць! — не пакрыўдзіўся фурман і ўздыхнуў: — Надто цяпер не накупляешса той абутак, няма вельмі заробку зара. Раней у Гродне на фартах хоць крыху прыраблялі, то шашу пракладвалі з Беластока на Ваўкавыск, і наймалі нас, а цяпер — дзе мужыку той грош зарабіць?.. Хібо падвязеш так во якого папа, зімой лес з дзялянкі завалачэш на станцыю, ды баба прадасць якое яйко або пеўніка...

— Лапухі вы, лапухі!.. Глядзі, Пінкус адных агаркаў ад свечак на два пуды кожны дзень збірае ў Альяша! Воск пераплаўляе, робіць зноў свечкі і мае прыбытак!.. Але Піня не лянуецца дзеля гэтага і з Крынак ехаць сюды ў дождж і ў мароз, вы ж — сядзіце на залатой жыле, ды цяжка вам задніцы падняць!..

— Гэто — праўда! — самакрытычна згадзіўся Мірон, успамінаючы Беластоцкага Вацэка.

— Во! — раптам успомніў Мікалай.— I Клемус Амерыканец з Алекшыц стаў падбіваць кліночкі да Альяша!.. Толькі Піня Клемусу, пабачыш, спуску не дасць!.. От будзе пацеха, калі счэпяцца між сабой два гандляры!..

Мірон прамаўчаў.

Праехалі яны Крынкі і накіраваліся ў Алекшыцы. На небе — ні хмурынкі. Не было і ветру. Час цягнуўся паволі. Хіліла на сон, было цяпло, ды стаяла такая ціш, што здавалася — было чуваць, як збоч дарогі дружна цягнула сокі зямлі буйная, густая яравіна. На пустым шляху са знямоглымі ад спякоты вербамі тады-сяды трапляліся адно палякі, што гурбамі ішлі ды ехалі да касцёла, а іхнія фурманы паганялі па-свойму коней: «Вічта, вьё-о!„»

— Пятро ў іх дзісь! — успомніў фурман.— Праз два тыдні і наша свято. Ранняе ў гэтым годзе.

— Пятро?.. Зноў навалакуць салёных каўбас, ха-а-эх!..— пазяхнуў пасажыр.— I нашто яны так іх перасольваюць?! Ад пякоткі потым ніяк не выбавішся!..

Фурман вёў сваё:

— От вы скажэце: чаму гэто палякі заўсёды святкуюць раней кожнае свято? У гэтым годзе наш вялікдзень пасля іхняго быў праз цэлы месяц! Дзіво, Хрыстос-то ўваскрэс адзін і той самы?!

— А ты і не ведаеш? — ажывіўся Рэгіс.— Калісьці на Галгофу праваслаўныя і католікі адправіліся разам. Напаткалі Іардан. Палякі былі абутыя ў чаравікі, пазнімалі іх і перайшлі рэчку ўброд. Нашыя ж, як заўсёды, усе былі ў пасталах. Покуль яны развязалі аборы, разматалі анучы, перабрылі Іардан, покуль абуліся зноў, то на Галгофу прыйшлі няскора і, вядома, цуд убачылі пазней. Таму і святкуем заўсёды пасля палякаў!

Заклапочаны фурман глядзеў на пасажыра нейкі час і не разумеў — праўду той гаворыць ці не.

— Праз Малую Бераставіцу добро паганяй каня!.. Камуністаў там жыве многа. Ну іх к д'яблу, фанатыкаў гэтых!..

Калі скончыліся вербы і не стала ценю, Рэгіс сцягнуў з сябе кашулю. Выставіўшы белае цела неспрацаванага, у росквіце сілы мужчыны, параіў:

— Скідвай кашулю і ты, дай целу праветрыцца!

— Рыхтык! — спалохаўся фурман.— Каб скура злезла ды заражэнне крыві было?!

— Дурань! Няўжо ты ніколі не загараў?

— У войску некаторыя хлопцы яшчэ з сакавіка хаваліса ў зацішак ды спрабавалі загараць, але я баяўсо.

На ўзгорку замаячыў натоўп пілігрымаў з харугвамі і бліскучымі на сонцы абразамі.

— О! У Грыбава ўжо паўзуць! — насцярожыўся Мікалай.— З'язджай, з'язджай з дарогі, каб не пазналі, а то гэтыя вар'яткі да ночы мяне не адпусцяць!

Калі фурманка аб'ехала бязладны статак людзей полем, Рэгіс прыстаў да фурмана зноў:

— Значыць, кашулю знімаць баішса, каб не было заражэння. А вечарам, вядома, дачок не выпускаеш без хустак?

— I сам без шапкі не выйду! Шчэ лятучая мыш у валасы ўблытаецца!..

— Во, во!.. I малако твая жонка недзе цэдзіць праз дзірачку ад сучка ў дошчачцы?!

— Ну-у, мая баба гэтаго не робіць! Што не забабонная яна, то не-е!.. I ўвогуле цэдзяць цяпер так толькі некаторыя старыя! — шчыра разважыў еур'ёзны Мірон.

— Аднак яшчэ цэдзяць?!

— Мая цешча. Кастэцкая Верка. Гарбатая Агата. Ёзікава Зося...

— Бушмэны вы!.. Папуасы!.. Мала вас, дуралеяў, розныя пінкусы ды альяшы з ломнікамі...

Рэгіс хацеў нешта сказаць яшчэ, але мёртвая і застылая спякота яго размарыла. Мікалай вяла выцягнуўся на саломе, пазяхнуў, падставіў плечы пад ласкавыя і шчодрыя промні чэрвеньскага сонца і, залюляны возам, ахунуўся надоўга ў салодкую дрымоту.

Праз пару гадзін фурманка ўехала ў Алекшыцы і падкаціла к рэстарану.

— Спыні падводу! — загадаў Рэгіс — увесь ружовы ад сонечнай ванны, як распараны хлопчык, з белымі ламанымі рубцамі ад саломы на шчацэ.— Пара нам паесці!.. Хай Амерыканец корміць. Ён жа сваяком робіцца — у Грыбоўшчыне другую карчму адкрывае!..

— Ото дзіво. Ці мало іх цяпер туды з'ягджаецца на пажыву? Да халеры і трохі, гандляроў розных!.. А Клемус — гэтакі вуж, усюду ўлезе!

Кастэцкі рассупоніў каня, даў яму торбу. Пасажыр старанна прыкрыў дзяругай ікону ды паклікаў абедаць.

— Каб толькі не пабілі мне шкло!..— трывожыўся ён, адганяючы ад воза малых.

6

Алекшыцкі рэстаран трымаў Клемус Кавальчук, празваны Амерыканцам. Кар'еру гэты чалавек зрабіў нядаўна.

Вярнуўся Клемус з бацькамі пасля вайны з бежанства ды ўбачыў, што даў прамашку: з гаспадаркі хлеба хапала ўсяго да каляд, а заробку — ніякага. У Расію назад не пускалі. Завітаў у вёску вярбоўшчык у Аргентыну: Клемус, не раздумваючы, паехаў за акіян.

Неўзабаве ў Алекшыцы прыйшло пісьмо з Паўднёвай Амерыкі. Малодшы Кавальчук пісаў, што з індзейцамі працуе ў каланіста парабкам. На пытанне сяброў, як яму там жывецца, эмігрант адказаў вершам: «У халоднай Рыгентыне жыве Клемус на чужбіне. Край вялікі, край далёкі, жыве Клемус адзіноко. Усё Клемусу гаротно, язык ломіць — так маркотно. Й калупае ў кансерве мясо з нейкай дохлай сцервы!»

Аднойчы Кавальчук вычытаў, што бразільская газета аб'явіла ўзнагароду 10 000 долараў таму, хто пройдзе сельву да Амазонкі. Клемус кінуў каланіста, пехатой дабраўся да Бразіліі, запрапанаваў і сваю кандыдатуру.

На пакарэнне джунгляў стартавала трыццаць сем сарвігалоў розных нацыянальнасцей, сярод іх знайшоўся і адзін беларус. Карэспандэнты не знайшлі ў слоўніках адпаведнай назвы і запісалі Клемуса ўкраінцам. Па ўмовах конкурсу ўвесь час трэба было ісці аднаму, мець пры сабе толькі нож і компас, а праз паўтара месяца на Амазонцы пераможцаў меўся чакаць кацер.

— Не бойся пумы, ягуара, тапіра ці алігатара,— павучаў яго на развітанне стары індзеец, з якім ён у каланіста-немца пасвіў кароў.— У джунглях самае страшнае — павукі, машкара, рыбкі-піраніі ды мурашкі, якія ў момант пакідаюць з чалавека адзін шкілет. Не чапай прыгожых кветак, матылёў, фруктаў — усе яны з атрутай! I не пі без фільтра вады — у вас, белых, далікатныя страўнікі!

Клемус усе парады індзейскага сябры запомніў добра.

Яшчэ алекшынец падумаў гэтак: калі ён мае выйсці да Амазонкі, то найлепш трымацца якой-небудзь рэчкі, яна абавязкова выведзе да мэты.

I Клемус бытта ў ліхаманкавым сне шэсць тыдняў прадзіраўся праз зялёны і сакавіты гушчар, брыў па вадзе. Часамі цячэнне нясло яго на бервяно.

Яго цела раздзіралі калючкі, поедам ела машкара, мутнеў розум ад голаду, і ён толькі смактаў ваду — з рэчкі, з дрэваў, з зямлі...

Нарэшце непрытомнага Клемуса падабралі на беразе вялікай ракі. Ён быў адзіным чалавекам, хто выйшаў да Амазонкі, і гэтым пацвердзіў, што ўпартасцю і вытрымкай варты сваіх землякоў, якія ў той час на адным хлебе і вадзе паўзлі на каленях у Грыбава.

Калі кацер прывёз Клемуса да доктара і вандроўніка прывялі да свядомасці, ім заняліся карэспандэнты. Хлапца здымалі ў кінахроніку. Фатаграфавалі для прэсы. Размалявалі на старонках газет, як ён у сваім падарожжы вырываўся з зубоў алігатараў, як індзейцы намерваліся зняць з яго скальп і зрабіць шашлык (хоць у сельве ён не бачыў ні тых, ні другіх!)...

Аднак Клемуса не хвалявалі артыкулы. Непрызнанне фільтра яму дорага абышлося. У Клемусавай пячонцы загняздзіліся амёбы і інфузорыі, супроць якіх не ведалі лекаў. Хлапец раптоўна стаў паўнець, а дактары яму аб'явілі, што дні яго палічаныя.

Атрымаўшы сваю прэмію, Кавальчук прывёз долары ў родную вёску, пусціў іх у дзела і гэтак вырашыў правесці астатак сваіх дзён. Яго млын і рэстаран у Алекшыцах прыносілі не малы даход. Таўсцёрны, як вялізная бочка, і бурдовы Кавальчук з-за жывата сам сабе не зашнуроўваў і чаравік, ажаніўся на васемнаццацігадовай прыгажуні Стасі, надта любіў пагаварыць, а ў выпіўцы не адставаў і ад маладога. У гарэлцы тапіў, як ён любіў тлумачыць, свае бразільскія інфузорыі.

...Рэгіс з фурманам пераступілі парог Клемусавага рэстарана.

У зале панаваў прыемны халадок, народу было мала. Абедалі пару балаголаў, а пад сцяной з карабінамі на каленях сядзелі два паліцыянты. Бліскучыя боты тонка парыпвалі пад сталом. На лакіраваных казырках фуражак, якія ляжалі на падаконніку, блішчала сонца. Паліцыянты з куфляў пакрысе цягнулі дармовае піва ды насцярожана пазіралі праз акно — вартавалі свае веласіпеды.

— А-а, Мікалай!..— як брата, спаткаў Амерыканец госця, і яго туша выкацілася з-за прылаўка.— Ужэ з тыдзень не было цябе!.. Куды ты выбраўсо?

— Да каханак, па валачоннае!..

— Ну ж і юрлівы ты — як кныр!

Абодва зарагаталі. Аптыміст Клемус — з радасным захапленнем, што яго сябар нарэшце выблытаўся з бяды і нават добра ўладкаваўся, а Мікалай — не то з выклікам, не то са слядамі крыўды.

Адной ночы ўзброеныя бандыты ў Берштах вывалаклі з хаты мясцовага дзяка, падвялі пад рэстаран і загадалі папрасіць гаспадара адчыніць дзверы. На знаёмы голас дзяка заскрыгіталі замкі, заляскаталі жалезныя штабы, і дзверы неўзабаве адчыніліея. У апошні момант рэстараншчык спахапіўся ды адкрыў страляніну. Пярэдняга бандыта ён улажыў на месцы, астатнія разбегліся.

Суд потым дзяка апраўдаў, але не мог завязаць людзям языкі. Па вёсках распаўзліся неверагодныя чуткі, і архірэй Рэгіса звольніў з пасады па прыніцыпу: не то ён украў кажух, не то ў яго кажух укралі...

Рэгіс у Алекшыцах заказаў абед, абслугоўваць іх узяўся сам гаспадар. Кавальчук стараўся паказаць, што госця ставіць нараўні з сабой, а іншыя ў зале — дробязь, не вартыя ўвагі. Нават — паліцыянты!

— Во, пачакай! — успомніў Кавальчук, усхапіўся ды прынёс ад паліцыянтаў паперку з вучнёўскага сшытка.

— Кіроўнік школы адабраў сёння ў сямікласнікаў! Перапісвалі адзін у аднаго на ўроку!.. Паслухай, што пра вас пішуць камуністы:

«Святы Альяш з хмары зваліўся, упаў у Грыбоўшчыну ля нас! I чаго, каб хто спытаўся, злез стуль боскі свінапас? Святых сабраўся сонм сяброўскі: Мікола Рэгіс, якісь Панкрат, трэці — Бельскі наш, Пянькоўскі, чварты — Ломнік-канакрад. Ён ім ро-зум устаўляе, нежывым дае жывот, а цалаваць дык застаўляе ў халявы ад чабот!.. Яны круцяць млын свой боскі, пылам сыплецца мука! Едуць дурні малоць з вёскі, стуль, з-пад Бельска, здаляка!.. Ломнік у ролі быў Хрыстоса, Бельскі вучнем быў, Пятром, й дым пускалі беларусам — аж трудна выкруціць пяром!.. Дык будуй, браты, бар'еры, закладайма ТБШа! Шлях пакажам у свае дзверы — лепшы, чым у Альяша!..»

Клемус склаў паперку і з захапленнем паглядзеў на госця:

— Ну, як?

Упамінанне яго імені ў паэме Рэгісу вельмі спадабалася.

— Ло-оўка!..— шчыра прызнаўся ён.

— I я кажу! — з дабрадушнай бесклапотнасцю пацвердзіў узрадаваны, што справіў сябру прыемнасць, Кавальчук.— Папрыносілі дзеці ў школу, халеры! Малалетнія, судзіць іх за гэто не могуць! Паліцыя адно пазапісвала прозвішчы і ўлепіць бацькам штрафы за гэтыя «бар'еры», га-га-га-га!..

Фурман уявіў сабе, што чакае мужыкоў, ад страху перастаў нават есці і зыркнуў пад акно. Паліцыянты абводзілі ўсіх вачыма з фанабэрлівай перавагай.

Яшчэ Мірон заўважыў — калі Клемус адносіў паперку, Мікалай ужо падміргваў яго жонцы.

— Паслухай, Мікалай, заягджаў да мяне толькі што Піня! — не то аб'явіў, не то збіраўся параіцца рэстараншчык, вярыуўшыся ад паліцыянтаў.— Адклікаў мяне на падворак ды пытае: «Адкрываеш сталовую ў Грыбаве?» — «Думаю!» — кажу. «Клемус, два каты ў адным мяшку ўжыцца не могуць! Грыбоўшчыну трэба табе пакінуць у спакоі!..»

Адно цяпер Мікалай зразумеў, чаму Кавальчук стараўся яму так прыслужыць — падбіваў кліночкі, шукаў заступніка і хадатая.

— Палохаў?! — здзівіўся дзячок.— I цябе бярэ ўжо за глотку?..

— Як бачыш... Даваў паўтысячы адступнога...

— А ты?

— Дурань я браць якіясь пару соцень... Там у вас кожны месяц больш буду мець!

— Залатая жыла!

— Сам ведаю. Толькі каб ён, халера на яго, чаго-небудзь мне не падстроіў! Пінкусу дарогу перайсці — ого-о!.. Трэ будзе вартаўнікоў папімаць, а то спаліць яшчэ!..

— Табе відней,— аб'явіў дзячок нейтралітэт.

— Ладна. У Бразіліі машкара не загрызла, алігатары не зжэрлі — не дамса і гэтаму бандыту! — сам сябе падбадзёрыў Клемус і выставіў рахунак.

— Восім злотых!

Заінтрыгаваны Рэгіс паабяцаў грошы потым і загадаў Мірону запрагаць.

7

Колы фурманкі зноў манатонна перасыпалі, нібы сеялі праз сіта, пясок палявой дарогі, паскрыпвалі рамяні збруі, а над канём увіваўся першы ў гэтым годзе авадзень. Выпітая гарэлка абодвум кружыла галовы.

«Два каты ў адным мяшку!..» — успомніў за вёскай Рэгіс.— От, цікава будзе паглядзець, калі гэтыя скарпіёны ў банцы пачнуцца царапацца!.. А ўсё робіць жаднасць!..— пераскакваў з тэмы на тэму дзячок. — Чуў, як пра мяне ў вершыку камуністы напісалі?.. Эх, паліцыя надрукаваць у газетах не дазволіць яго, а то бы і людзі пачыталі!

Таксама п'янаваты Мірон паківаў галавой:

— Але колькі цяпер мужыкам дастанецца!.. За тое, што вычаўпе дзіця тваё, плаці, халера, штраф! Яно ж — дурное, шчэ нічого не разумее!.. Пасылай пасля гэтаго ў школу!..

— Войт кожнаму штраф заменіць на арышт! — бесклапотна заявіў Рэгіс.— Заўважаеш, якак ў гэтага Амерыканца ядроная Стася? — пацокаў ён языком.— А вясковая, тутэйшая!.. Учора ў Бераставіцы гляджу на адну дзеўку ў краме, а яна хоча неяк пакакетнічаць. Робіць мне дурнаватую ўсмешку ды носам — сёрб!.. Цьфу! А возьме ж і яе нехта ў жоны!.. Не-е, гэтая бабка шляхо-отная!..

Поўны мараў Рэгіс зацягнуў «Ярмака», фурман стаў падцягваць. Яны і не заўважылі, калі апынуліся ў Каўнянах.

Раптам Мірон адчуў нейкую трывогу. Як праз сон, даляцела да яго ўсхвалёваная гаворка чужых:

— Рогусь!.. Святы Мікалай!.. Цар!..— крычаў з-за плота нейкі ўсхваляваны хлапец ды так узрадавана, бытта гэтага моманту чакаў тут усё жыццё.

— I я кажу — ён! — дадаў другі.

— Яго я ведаю як аблупленага!

— Едзе ўжо баб дурыць!..— кінуў трэці.

— Давайце правучым!.. Забягай, забягай напярод!..— камандаваў першы.— Хапай хутчэй каня за цуглі, а то ўцячэ, як мінулы раз!

Рэгіс устрапянуўся, бы ўджалены, і адразу працверазеў.

— Паганяй! — гыркнуў ён фурману.

Мірон апрытомнеў таксама і адразу зразумеў, што можа ўляцець і яму. Фурман скочыў на калені, сцебануў каня лейцамі — раз! другі!..

З брамак вынырнулі сабакі і пакаціліся каню пад ногі. Уздагон паляцела каменне. Раззлаваныя хлопцы нешта крычалі, але нельга было разабраць слоў — так сакаталі па бруку жалезныя шыны колаў.

Апынуліся яны далёка за вёскай. Конь змакрэў да таго, што з гнядога зрабіўся вараным, з-пад шлеяў адрываліся шматкі пены і шлёпаліся ў каляіну. Мікалай выкінуў з саломы каменюкі ды праверыў, ці не разбілі ікону. Паціраючы гуз на галаве, паскардзіўся:

— Пячэ-э, зараза, як!.. Добро, што шапка была на башцэ, а то — амба! Чорт, зусім забыўся, і ў Каўнянах поўна камуністаў!.. Ловяць іх, саджаюць, а яны — сваё!.. От, фанатыкі!.. А ты яшчэ шкадуеш, дзівак!.. Ого, не штрафуй, не карай іх толькі!..

Супакоіўшыся крыху, Рэгіс успомніў:

— От быў раз фокус, Мірон. Слухай! Адправіліся мы гэтак удвух з Ломнікам у Забагоннікі. Ломнік паклаў пучок крапівы за сябе ў палукашак. «На дурняў!»— кажа. Я перапытаў, на якіх, але ён гэтакі маламоўны — не стаў тлумачыць. Уехалі мы ў Меляшкі, глянуў я перад сябе, і стала мне моташна: з кіямі нас чакалі цэлай гурбой хлопцы, а воз табе не ровар, адразу не завернеш!.. Азіраюся, а мой Ломнік бярэ з палукашка крапіву, нюхае, нібы мяту, і так сабе спакойна да мяне гаворыць: «Ах, як пахне!.. Ну ж і па-ахне!..» I што ты думаеш?.. Покуль хлопцы з разяўленымі ратамі дзівіліся, навошта ён гэта робіць, мы праехалі скрозь іхнюю кампанію, а тады — па кані ды драла!.. У цырку такое табе не пакажуць!

8

Без прыгод ужо падвода падкаціла да Семяненкаў. З бліжэйшых агародаў убачылі іх бабы, з енкам і крыкам паляцелі наперарэз фурманцы.

— Адно не смейся, глядзі ж ты! — напомніў Мірону ўмову Мікалай, папраўляючы на сабе вопратку.— I ўважай, каб ікону бязмозглыя дурніцы не раздавілі!

— Я іх пугай!..

— Не вельмі дапаможа!.. Зараз пабачыш тут такое, што — ахнеш!..

Праз хвіліну, і праўда, бабы абляпілі воз, палезлі цалаваць Мікалаю рукі і пінжак.

Уехалі яны ў вёску, і фурманка спынілася каля хаты ўдавы. У момант расчыніліся вароты.

Мірон завярнуў на падворак.

Абмінаючы аслізлае карытца, у якім карміліся гусі, фурман накіраваў пад хлеў і стаў выпрагаць каня, пазіраючы, што ж з гэтага далей будзе.

Рэгіс вывалак асцярожна з саломы ікону, набожна перахрысціўся ды пару разоў хмыкнуў — прачысціў горла, паспрабаваў голас. Маладзіца спрытна разаслала ад воза да парога звоец палатна, яе сяброўкі бухнулі на калені, а чорнабароды махляр, урачыста ступаючы па кужалі, панёс Журовіцкую мацер божую ў хату.

Мірон уладзіў у хляве каня, даў яму торбу з аброкам. Не было чаго рабіць далей, таму ён сеў на задок ды пачаў назіраць.

На падворку аб нечым згаворваліся, адна адной раілі, мітусіліся ды галасілі, як на пажары, бабы. З хаты даносіліся ўжо спевы і маленне. Спявалі там і маліліся зладжана, хораша, зычнымі і маладымі галасамі, бы ў грыбоўшчынскай царкве. Скрозь гэты хор грымеў замагільны бас, і вазніца сабе ўяўляў, як там дрыжаць шыбы.

Чалавек пранікся да свайго пасажыра насцярожанай пашанай — ты глядзі, які дзелавы ды вёрткі, бы вуж! Ці дано такое чалавеку ад нараджэння, ці проста пусціцца ён у такую шкуру? — стараўся Кастэцкі зразумець.

Прыйшлі клікаць на вячэру.

У вялікай хаце яшчэ гучалі псалмы і тропары, а Мікалай у баковачцы ўжо чакаў Мірона. Бліскаючы пацеркамі белых зубоў, распрамянёная ад шчасця курносая маладзіца ў вышыванай кофце стала падавапь ім пачастунак, наліваць чаркі і ад Мікалая не адводзіла зачараваных і адданых вачэй.

За вячэрай Мірон добра выпіў, таму не памятаў нават, як давалокся да хлява, як уладкаваўся на возе. Прачнуўся позняй раніцай, добра адпачыўшы. Яму не трэба было нікуды спяшацца. Каля яго кудахталі куры, рохкалі, чыхалі ад пылу свінні, звэнгалі гусі.

— А што робіць мой гняды? — прыпадняў Мірон галаву.

Здзіўлены, што да гэтай пары нікому ён не патрэбен, конь адстаўляў то адну, то другую нагу і пярэднімі зубамі ляніва шкрабаў карыта. Дом удавы па-ранейшаму звінеў ад псалмаў і малення. Там цяпер бушавалі бабы з суседніх вёсак.

Паснедаўшы і напаіўшы каня, вазніца падкінуў у карыта травы ды заваліўся на салому высыпацца на ўсё лета, а каб мець свежае паветра, пакінуў дзверы хлява прыадчыненымі.

Скрозь дрымоту Мірон чуў, як на падворку счапіліся з-за нечага дзве цёткі, як пачалі тузаць адна адну за каўтуны, як іх развалакалі. Потым з пугай уляцеў на падворак нечы мужык, высцябаў сваю жонку і папёр да работы.

У абодвух выпадках бабы прыціхлі толькі на хвіліну і неўзабаве зноў бегалі ды галасілі. Ноччу ўзнялі танцы і грукацелі падлогай, як на вяселлі.

Паступова Мірона агарнуў глыбокі сон.

9

Гасцей з Семяненкаў адпусцілі толькі аж на трэці дзень к абеду.

Мірон выкаціў фурманку на падворак. Курносая маладзіца ў вышыванай кофце стаяла на парозе і румзала, а з Мікалаем развітваліся іншыя бабы — кланяліся яму і абцалоўвалі Рэгіса ад пят да галавы.

Нарэшце Мікалаю далі спакой.

З суседняй хаты цётка прыперла свежы звоец ды разаслала істужку суровага кужалю па забруджанай гусіным памётам мураве. Рэгіс, пакідаючы сляды падэшваў на палатне, пакрочыў зноў па кужалі з іконай да воза, загарнуў абраз у прасціну ды сунуў яго ў салому.

Жанчыны павалаклі свайму богу падарункі — новыя кажухі, воўну, вэнджаныя каўбасы, дываны, лён. Кідалі на воз звязаных гусей, качак.

Паклалі вузялок з грашыма...

Знямоглы, стомлены ды схуднелы Рэгіс уваліўся бокам у воз, шапнуў фурману:

— Пры каня!

Фурманка адарвалася ад енку і апынулася за вёскай. Мікалай уладкаваўся лепей на мяшку ды ўздыхнуў, бытта пасля цяжкой работы. Затым пачаў грэбацца ў трафеях.

— На табе кажух на памяць! — прапанаваў Мірону.

У вачах селяніна з'явіўся жах. Да дзячка вяртаўся гумар:

— Ха-ха-ха-ха! От, лапух вясковы!.. Падумай, ну што з табой кепскага здарылася б, калі б і ўзяў адзін? Паглядзі, колькі іх у мяне...

У гэты час курыца, якая ляжала ля іхніх ног, набрудзіла Мікалаю на чаравік. Дзячок хапіў яе за крылы, шпурнуў у поле:

— Паску-уда!

Чубатка са звязанымі нагамі хвіліну бездапаможна білася крыламі на полі, затым павалілася, знясіленая, на бок.

Мірону стала яе шкода:

— Каршун задзярэ тут або ліса схопіць у адкрытым полі!.. Бабы ж дарылі яе вам!.. Цэлых два злотых далі б за яе цётцы ў Крынках...

— А чаго яна пэцкаецца?!

Рэгіс развязаў вузел — там было дзвесце дзесяць злотых.

— Адразу дзве твае каровы, бачыш?! — паказаў ён.— А дабра унь яшчэ колькі!.. За адзін такі дублёны кажух Піня пятнаццаць злотых адваліць, як думаеш?.. Упаўне!.. А іх тут — раз, два, тры, чатыры, аж — пяць!.. I гускі па чатыры злотых за штуку, качкі — па два!.. Лёну колькі!.. Ведаеш, Пінкус ваш лён адпраўляе за чыстае золата ў Англію, у Белфаст!.. Воўну Піня забярэ таксама... Дываны — барахло, нікому не патрэбныя, у мяне іх цэлая гара сабралася!.. Адным словам, за ўсё — яшчэ сотні тры!.. Ды дзвесце гатоўкі, разам — паўтысячы! I толькі за трое сутак!.. Во, як трэба жыць на свеце, разумееш?!.

Мірон падумаў, што дзяк пераплюнуў нават крынкаўскага гандляра, але сказаць не адважыўся.

У цішы спякотнага дня Мікалай фурмана павучаў далей:

— Вас, дзермаедаў, душыць трэба яшчэ пакаленняў з чатыры, покуль чаму-небудзь навучыцеся! Ты глядзі, колькі я людзям дабра зрабіў за тры дні!.. Думаеш, цёткі не разумеюць, што ўсё — мана? Успамінаючы мяне, п'янага, зараз не адна семяненкаўская баба кляне сябе апошнімі словамі і прыгаворвае: «Прыехаў, махляр стары, каб налізацца, а я, дурніца, і растапырыласа!..» Аднак зараз жа пра гэта забудзе! Бо я даў магчымасць разладавацца іхняй фантазіі і суму. Столькі ўдоў развялося пасля вайны!.. I вось цёткі памаліліся, паплакалі, паспявалі, патанцавалі, паказалі самі сабе, якія яны галасістыя, гасцінныя, добрыя ды клапатлівыя — бабе неабходна паказацца, як яна ўмее дагляджаць... Адным словам, адвялі душу!

— Адвялі-і, яшэ і я-ак!— усміхнуўся, паківаў галавой Мірон.

— О! I ты чуў, як падлога хадуном хадзіла, што вычаўплялі там?! — узрадаваўся Мікалай.— Каб ты бачыў, што было яшчэ ноччу!.. Засынаю з адной, прачынаюея, а пад бокам — ужо другая! Кожная ласкавая, спрагнёная!..

Мікалай увесь увайшоў ва ўспаміны і закруціў галавой.

— Яны плацілі мне за тое, што мець хацелі, і мы — квіты!.. О! Кавалі зноў!.. Чорт вазьмі, Мірон, ледзь не праваронілі!.. Аб'язджай, аб'язджай за гумнамі, няхай іх халера, фанатыкаў гэтых!.. Эх, паліцыі нідзе не відаць!.. Развялі яе столькі, панасаджалі пастарункаў амаль у кожнай вёсцы, а калі трэба, гэтых дармаедаў у бліскучых ботах і са свечкай не знайсці!.. З'язджай з дарогі, кажу табе!

— Грэчка тут узышла, патопчам!

— А-а, рука ў цябе не паднімаецца на яе!.. Хале-ера яе бяры, тваю грэчку, праедзем, покуль заўважаць гаспадары!.. Дай лейцы!.. Но-о, гнеды!..

Калі конь, набіраючы разгон, таропка залапатаў усімі капытамі па кволых лісточках, а колы бязлітасна ўрэзаліся ў пухкую, яшчэ не зляжалую, раллю, у Мірона ад жаху пацямнела ў вачах.

— Што, шкада-а? — пакпіў дзячок.— Цьфу, мужык — мужыком, хоць трэсні на лбу абухом!

Мінулі небяспечнае месца, і Рэгіс вярнуўся да ранейшай тэмы:

— Ве-ершык пра мяне напісалі!.. Хэ-гэ!.. Думаеш, камуністы што-небудзь зробяць нам? Чорта лысага! Перад рэвалюцыяй давалі жызні і Распуцін, і Кранштацкі, і Бесарабскі Інакенцій, і чорт, і д'ябал!.. У часы іхняга Маркса на ўсю Еўропу грымеў Лурд у Францыі!.. Гм, яны ім лекцыю па вёсачках чытаюць пра тое, што душа памірае разам з целам, сонечнае зацьменне бывае ад таго, а вялікдзень не праваслаў-нае свята, а — дрэўнеіудзейскае ды язычаскае. Дзядзькі, цёткі лектараў ветліва выслухаюць, з імі згодзяцца, а ў Грыбава да Альяша ці Рэгіса імкнуцтіа не перастануць, бо іх ніякай сілай не адарваць ад веры ў цуд, які патрэбен ім, бы хлеб! Праўду я кажу?

— То быў і я на такой лекцыі,— згадзіўся Мірон.— Студэнт з Вільні прыягджаў у Плянты. Пра звёзды, месяц вечарам гаварыў. I надто цікаво... Але спаць, халера на яго, кланіло вельмі. А ў даркве не заснеш, ого!.. Службу там пачынаюць зранку, калі чалавек яшчэ не спрацаваны...

— Не толькі таму!.. Ат, каму ўсё гэта я гавару, хіба ты, лапух, такія тонкасці можаш зразумець?! Табе, прыроджанаму нявольніку, свабода — што крылы той курыцы, якая на полі засталася,— ні к чаму!..

Мірон прамаўчаў. Ён самакрытычна прызнаваў у сабе невучонасць. I Рэгіса баяўся ды паважаў за тую незразумелую сілу — бы ў вусатай знахаркі з Плянтаў. якая кіне на цябе вокам і адразу скажа, дзе баліць. Недарма, мабыць, трацілі гэтак бабы галовы!.. Трэба валодаць чарамі ці нейкім прыцяжэннем, каб за пару гадзін сабраць на вёсцы такое вяселле, каб збегліся, як да царквы на фэст. Што ж, спевакамі ў Ісакійскі сабор звычайных людзей не бралі, туды прыходзілі маліцца сам цар з царыцай. Аднак, каб фурману давалі мяшок грошай, жыць так ён не згадзіўся б.

— Зайсці ў алекшыцкі ўчастак, напісаць пратакол на Кавалі за гуза, няхай усыплюць ім па дзесяць гумаў на «пастарунку»? —разважаў услых Рэгіс.— Трэ правучыць камуністаў, а то і на галаву ўзлезуць неўзабаве!..

— Ладно, не забілі ж! — параіў фурман, якому ўжо вольмі хапелася дамоў.— Паедзем лепш!

— Тады кіруй на Крынкі. Толькі доўг занясу ў рэстаран, а то другі раз Кавальчук карміць не будзе. Эх, і ядроная ў Амерыканца жонка!.. Глядзі, як за пару гадоў расквітнела баба, а браў такую ляльку, бы дзіця!..

— А што ёй?.. Выядае сабе, што хоча, над загонамі спіны не гне!— разважыў Мірон.— Патрымай і маю бабу гэтак з адзін месяц, і адкуль толькі лоску і цела набярэ!

10

У Алекшыцы прыехалі яны к вечару.

Маладая рэстараншчыца выйшла спаткаць фурманку. Яна была ўстрывожаная нечым, аднак свайму пульхненькаму тварыку з ямачкамі на шчочках не забыла прыдань прыхіль-ную ўсмешку.

— Стася, прывітанне! Восем злотых прывёз твайму Клемусу, мой анёльчыку!

— А Кавальчука няма! — з выразам нявінна пакрыўджа-нага дзіцяці заявіла маладзіца.— Раніцой арыштавалі...

— За што-о?

— У нашым садку пад яблынямі паліцыянты знайшлі бутэлькі з самагонкай. Узялі солтыса, сведкаў, выкапалі бутэлькі, спісалі пратакол і павезлі Кавальчука ў Крынкі...

Рэгіс нічога не разумеў.

— На якое ліха патрэбна была яму самагонка, ён жа гандляваў «манапалёвай»?!.

— Кавальчук кажа — Піня падстроіў... За самагонку — пяць год турмы!.. Як я цяпер буд-ду...— расплакалася маладзіца.

— Вось табе і «два каты ў адным мяшку»!..— аж прысеў дзячок.— Ну і Пі-іня, ну і маста-ак!..

— Айцец Мікалай, а што мне-е рабіць!..— ужо даверліва памкнулася да яго рэстараншчыца.— Пара-айце, у вас знаё-омых много ўсюду!..

— Не плач, выпусцяць, калі грошай не пашкадуеш!.. Але ж і твой Клемус — амерыканскім алігатарам не паддаўся, а сваёй акуле так ганебна трапіць у зубы!.. Міроне, слухай,— раптам адчуў ён сябе тут гаспадаром.— Ікону завязеш у Грыбоўшчыну і пакінеш у мяне на кватэры — гаспадыні ў рукі здасі! I кажухі, лён, воўну ды іншае барахло Лапуцям у сені скінь!.. Гускі, курэй тут скідвай!.. На, бяры сваю дзесятку, а мне вось трэба дапамагчы бабе...

Раздзел другі

1

Анархія ў абшчыне Альяша панавала нядоўга. Нечаканым забойствам чалавека Альяш адразу прымусіў усіх падпарадка-вацца.

Бульбу ўжо выкапалі, павыбіралі і агародніну. Бабы браліся трапаць лён. Восень даўно ўжо згасіла зелень. Як звычайна ў гэтую пару, заходнія вятры прыперлі з Атлантыкі масу вільгаці — заладзілі дажджы. На вёсцы наступіла мёртвая пара, калі па раскіслых дарогах — ні праехаць ні прайсці, а да калядных маразоў яшчэ надта ж далёка.

Апусцелі, веялі сумам палі. Прыціхлі вёскі. Счарнелі і нібы яшчэ больш паўлазілі ў зямлю скасабочаныя халупкі з набрынялымі стрэхамі. Зямля і неба зліліся ў адзін шэры прасцяг, раздзелены толькі цямнейшай палоскай лесу. Вечары насталі доўгія і сумныя.

У адзін такі вечар Грыбоўшчыну ахінула цемра. Акенцы хацін блішчалі цьмяным святлом, а на падлогах баковак і вялікіх хат покатам, як заўсёды, валяліся чужыя людзі. Святы ўзгорак пілігрымы наведалі яшчэ ўдзень. Там яны наплакаліся і нажаліліся ўволю. Большасць не захацелі нават ужо чакаць і вячэры, а знямоглыя ляглі спаць.

Тыя пілігрымы, хто паспеў заснуць, варочаліся, сіпелі прастуджанымі бронхамі, скавыталі скрозь сон, стагналі ды скрыгіталі зубамі — мо якраз адбіваліся ад чорта, які прыходзіў купляць іхнія душы. Некаторыя раптоўна прачыналіся, устава-лі на калені ды горача маліліся і маліліся да непрытомнасці, да слёз, да шаленства, з нявольнічай адданасцю ды пакорай, і ўсё прасілі бога дараваць «віны». А яе і было толькі — якое-небудзь вострае слова нявестцы, непадпарадкаванне свёкру альбо, ад вялікага жадання купіць дзецям фунт цукру, жанчына на рынку сунула пакупніку масла з бульбінай у сярэдзіне. О! Што значылі дробныя грашкі іншай такой цёткі перад абліччам вялікага злачынства, зману, гвалту і нянавісці, якія па божай волі царылі на свеце! Але ж гэтыя ахвяры, выгадаваныя ў пакорнасці і забабонах, лічылі грэхам вялікім нават сумнявацца!

Адным словам, каб сны тых пілігрымаў можна было чуць, Грыбоўшчына, мабыць, задыхалася б ад скавытання і енку.

Але найгорш было самым цвярозым. Такія цяпер насцярожана прыслухоўваліся з трывогай да ночы і былі сам-насам з думкамі.

За акном сумна цабаніў зацяжны дождж. Цяўкалі перад вячэрай, напаміналі аб сабе гаспадарам галодныя сабакі. Пад печчу завялі сваю манатонную песню цвыркуны. На кухнях пры газовачках гаспадары шаткавалі капусту, і пілігрымам было чуваць, як малыя падшыванцы спрачаліся з-за качаноў і морквы, як хлюпала ў гаршках, перакіпала свіная бульба і пырскі шыпелі на пліце...

Да раніцы можна было яшчэ выспацца на абодва бакі, і найболей цвярозыя заснуць не спяшаліся. Адно цяпер людзі спахапіліся, што зусім не падрыхтаваныя да зімы, а дома чакаюць не дачакаюцца такія ж самыя жэўжыкі са знямоглай бабкай і трывожна мычыць недагледжанае быдла.

З астаткамі забабоннага страху, яшчэ не смеючы нічога кепскага нават падумаць аб прароку, людзі дзівіліся з сябе, як далёка забрылі, з жахам уяўлялі разлезлую дарогу з застылымі і гнілымі лужамі, якія ім зноў мясіць і мясіць пасталамі.

Ногі аж гулі, страх і падумаць, што заўтра трэба абкручваць іх тымі самымі мокрымі анучамі! А казалі, бытта нейкая сіла ў Грыбаве знімае з ног боль, што са святога пагорка ідзеш, нібы ступаючы па небе, нібы напіўшыся гаючай вады.

Сон такіх пілігрымаў не браў. Людзі неспакойна ўздыхалі, варочаліся, шасталі саломай, масціліся так і гэтак, і не адзін з іх у распачлівым адчаі гаварыў сам сабе:

«Эх, і праўду гавораць разумныя, што сам ад сябе, халера на яго, нікуды не ўцячэш, не схаваешса, хоць ты трэсні!»

А ў царкве ў гэты момант Ішло вячэрняе малебства. Зрэшты, такое слова, мабыць, падыходзіць найменш для вызначэння таго, што там адбывалася.

2

Перад палаючымі падсвечнікамі ля алтара згрудзіліся аброслыя па самыя вушы, з ільнянымі торбачкамі цераз плячо, у лазовых пасталах фанатыкі з Валыні.

Злева перад імі ляжалі на сталах боханы хлеба, пірагі, цукеркі, яблыкі і грушы. Стаялі абвязаныя дратваю ды трысцём бутэлькі ўкраінскага віна. Наверсе гэтых прынашэн-няў бялелі паперкі з імёнамі для памінання «за ўпакой», а справа на такіх жа ахвярных сталах ляжалі запіскі «за здароўе».

Тут жа на лаўках чынна сядзелі апосталы, «трэція свяшчэннікі» і сам Альяш. Вялізная кубатура храма танула ў глухой цемры, дзе харысты цягнулі псалмы. Манатонныя гукі мацнелі і адзываліся рэхам у густым змроку скляпення. Адчувалася насцярожанасць, якая бывала заўсёды, калі ў царкве прысутнічаў сам прарок. Настрою гэтаму не паддавалася мая цётка.

Цётка Хімка сачыла за падсвечнікамі.

У цэнтры пазалочанага дыска гарэў тоўсты васковы валік з залатымі абадкамі, а ў плоскай чашы трымцелі васковыя дубцы, акуратна ўстаўленыя ў гнёзды. Для нашай цёткі кожная свечка была канкрэтнай душой, за якую недзе маліліся сваякі. I Хімка гэтага не забывала ні на момант. Свечкі ў яе стаялі роўна, адна ў адну, выгаралі амаль датла.

Калі ўсе чатыры падсвечнікі, дыхаючы расплаўленым воскам, яскрава палалі залатымі пікамі неспакойных агеньчыкаў, Хімка не адводзіла ад жывога букета агню вачэй, а ў гэты час пілігрымы з забабоннай асцярожнасню, нібы дробку солі, перадавалі адны адным новыя тоненькія патычкі. I свечкі цяклі да яе скрозь апрануты ў саматканыя світкі натоўп з раніцы да вечара — толькі Хімка паспявала іх устаўляць.

Цётцы заўсёды было хораша і ўтульна, як цяпер. I хоць яна ад самога Давідзюка ведала, што ад зямлі да неба тысячу вёрст, чулую малітву ўсявышняму яна шаптала, бытта бог быў побач.

Хімка выконвала многа работ адразу: устаўляла свечкі, сачыла за імі, малілася і нічога не прапускала з таго, што адбывалася навокал.

Хор скончыў спяваць. Чуваць было, як дваццаць пяць спевакоў і спявачак зашоргалі нагамі ды палезлі па каменнай лесвіцы ўніз. Па ўстаноўленай традыцыі прарок мужыкам плаціў у канцы кожнай спеўкі, і Хімка ведала, што цяпер будзе.

Вось кіраўнік хору, з фіялетавым носам дзячок Ка-валенка, праціскаецца праз натоўп да Альяша і пакорна застывае.

— Але ж і нотно дзісь, Ілья, спявалі! — паціху хваліць ён сваю капэлу.— Так у крынкаўскаго Савіча, напэўно, не спяваюць, не-е!..

— Як захочаце — можаце і нотно!..— прарок неахвотна суне руку ў палатняны мяшэчак з грашыма ды нездаволена пытаецца: — Ці не патапталі мне там палатна на хорах?

— Паспрабуй не ступі на яго, калі хоры так завалены, што не павярнуцца! Вазоў з васемнаццаць дабра тады забрала кансісторыя, як гаспадарылі тут яшчэ манахі. Потым прэзідэнту ладную фуру кужалю завалаклі... Толькі ж — калі гэта было! А падарункі з таго часу прыбываюць і прыбываюць!

Адным «таптаннем», вядома, там не абышлося. Іншы мужчына добрую шаляноўку або «файнейшы» ручнік такі суне пад пінжак!.. Але Хімка да людзей за гэта нічога не мела — дабро ўсё роўна марнуецца! Піня на яго нават глядзець не хоча, кажа — «не штандартнае», падавай гандляру лён ды воўну, а паны сабе выткуць па-свойму!.. Шчэ невядома, куды ўсё неўзабаве Альяш і дзяваць будзе!..

— Што ты, айцец Ілья! — запэўнівае прарока дырыгент хору, а ўся яго ўвага звернута цяпер на тое, каб хлебадаўца як мага больш зачарпнуў жменяй у мяшэчку.— Хіба ж я дазволю ім таптацца па дабру? Ты ж мяне ве-едаеш!..

— Мінулы раз развярнулі мне ручнікі і звойцы, бытто золато там шукалі, гіцлі!..

— Да што ты?! Я ім скажу, айцец Ілья!.. Я такі, што ў мяне нядоўго і атрымаць!.. О-о, добро, што сказаў, я ім не дарую! А за такі нотны спеў ты ўжэ ім...

— На! — прарок высыпае сярэбраныя кружочкі ў падстаўленыя прыгаршчы.

— Дзякуй! — ужо байчэй кідае Каваленка ды бяжыць на двор, дзе яго чакаюць харысты-мужчыны.

Хімка нават адчувае, з якой дзяцінай прагай — бы Яшка з Маняй лічылі атрыманыя цукеркі — гэтыя дарослыя мужыкі цяпер, агорнутыя такім жа радасным хваляваннем, запаліўшы запалку, лічаць манеткі, каб ісці іх прапіваць. Аднак яна радуецца за людзей, Што зробіш, калі мужыку гэтая гарката — бытта мёд! Ёй здаецца, што разам з харыстамі яе муж, Волесь, царства яму нябеснае, які гэтаксама любіў чарку. I Хімцы прыемна і цёпла робіцца на душы за гэтых людзей, нібы радасць прынесла ім сама.

Давідзюк узышоў каля цёткі на прыступкі чытаць пропаведзь. Прысутныя заварушыліся, згрудзіліся яшчэ цясней — даўно такія пропаведзі сталі вылівацца ў свабодныя дыскусіі, і таму вячэрняе малебства ў царкве нагадвала хутчэй сходку якога-небудзь сялянскага гуртка па самаадукацыі ці — спаборніцтва эрудытаў.

— Дзісь, брацця і сёстры, пагаворым аб трэцім дні работы нашага тварца! — паволі гартаючы вялізную, акаваную мудрагелістымі жалезнымі ўзорамі і клямрамі Біблію — падарунак пастаўскіх багамолаў, урачыста аб'явіў галоўны апостал.

Прапаведнік знайшоў патрэбную закладку і адкрыў неабходную старонку. Узняўшы галаву, паўзіраўся ў залу праз акуляры, якія зіхацелі, нібы празрыстыя льдзінкі, і спаткаўся з недаверлівымі позіркамі багамолаў з Валыні.

— Прарока Ілью прыйшлі мы паслухаць! — закрычалі ўкраінцы, а іхнія вочы нядобра заблішчалі.

— Зноў яны сваё!..— абурылася Руселіха.— Рыхтык стадо быдла папрыходзіло, дальбо! Ілья, скажы ім ты!..

Альяш павярнуўся на лаўцы і накрычаў на фанатыкаў:

— Калі вас сюды ўпусцілі, стойце ды маўчыце, бо не пагляджу, што здалёк,— выганю!

У зале запанаваў снакой.

— На трэці дзень, брацця і сёстры,— загаварыў Давідзюк,— бог утварыў для вады ўмясцілішчы і ў некаторых месцах адкрыў твар зямны. Як гэта гасподзь зрабіў і чаму?.. Ён падумаў, што для вады неабходны вялізныя і глыбокія лажбіны, бо ваду інакш не ўтрымаеш — разальецца! З дошак іх парабіць? Не, дарагія, столькі дошак не напасешса!

— I не вечныя яны! — падказалі з лавак.

— Верно! I ў госпада было адно выйсце — чашы такія выляпіць з зямлі, днішчы выслаць глінай, каб вада не перайшла ў землю, а па краях чашаў для трываласці паставіць горныя аграмадзіны. I парабіў ён зямныя чашы, і ўзняў горы. Умясцілішчы, якія такім чынам атрымаліся, гасподзь бог напоўніў вадою. «I нарэчэ бог тую сушу зямлёю і сабранне вод нарэчэ морам!..»

Покуль Давідзюк клаў на падстаўку акаваную жалезам Біблію, покуль здымаў акуляры і праціраў іх кончыкам рукава кашулі, нейкі дзядзька ўставіў смялей:

— О! Горы е высокія!.. Мы, як былі ў бежанстве за Армавірам, то наглядзеліса ўдосталь! Часамі, як глянеш у поле пры добрым надвор'і — вышэй аблокаў тырчаць, а пачнеш ісці, то будзеш дзень, два плясціса, а — ніц не бліжэй да іх, горы гэтак жа будуць маячыць перад табой і дражніцца!.. I стро-омыя, халера!

Хімцы надта захацелася дабавіць пра тое, што яна чула ад цёткі Кірыліхі:

«А страшаўскія бежанцы, якія лазілі на Каўказскія вяршыні, надто дзівіліса, што там нічого няма. Ні хат, ні кустоў, ні быдла нават... На кожнай гары, на самым яе версе, вісіць толькі іконка Журовіцкай божай маці на грушы або Заблудаўскаго дзіцяці ды гарыць сабе лампада!..»

Але ж нягожа ўвязвацца ў гутарку мужчын. Дый у цёткі быў клопат свой.

У жывым, бы з расплаўленага золата, густым частаколе свечак адзін тоненькі дубчык раптам пачаў чагосьці хіліцца, а пасярэдзіне ў яго выперла каленца.

— Госпадзі, даруй мне, разяве!

Цётка палахліва выняла крывы дубчык з сярэбранага патрончыка, каленца падставіла пад агонь, дубчык распалавініла і ўставіла ўжо два.

Нейкі чалавек хацеў памянуць дзве душы, не хапіла яму, мабыць, грошай, і ўзяў свечку адну. Толькі ўсявышні справядлівы, дзе ж ты яго ашукаеш!..

— Дыхайце!.. Квітнейце сабе!.. Радуйцеса!..— прашаптала яна набожна.

З жаласці да новых кволых агеньчыкаў, з замілаваннем да сябе, што яна гэткая чулая ды справядлівая і ўсё разумее, у цёткі выступілі слёзы.

Праз некалькі секунд Хімка слухала апостала зноў.

— Такім чынам, калі суш паказалася? — замацоўваў Давідзюк свой урок.

— Ужэ на трэці дзень! — разам з іншымі прашаптала і наша цётка.

— Правільно! — падбадзёрыў прапаведнік.— Шчэ ні ў паветры, ні ў вадзе не было жывых істот, а суш у гэты дзень пачала выдаваць з сябе цуды. З грубай, шэрай, з зярністай, як шрот, зямлі, са звычайнага пяску, са жвіру і скал стала вылазіць дзіва — расліны!.. З ілу, з гліны пачало выпіраць, праз каменні сталі прабівацца на свет божы далікатныя кветачкі! Сталі расці, буяць рознаго сорту травы і збажына...

— Ляксандар, Лякса-андар, ты ж не спяшы! — запыніў прапаведніка шчыра зацікаўлены Ломнік.— А праўду гавораць, што вады на зямлі болей?

У зале закрычалі на Ломніка з абурэннем — бытта на хулігана, які сказаў глупства. Аднак галоўны апостал ад свайго не адступіў і вінавата пацвердзіў:

— Гэта — праўда, брацця і сёстры. Вады — дзве трэці, а сушы — толькі адна.

Стары Майсак надта ўзрадаваўся, што надарыўся выпадак і яму ўставіць слова:

— О! Калісь мы з Ляксандрам егдзілі ў Канаду пілаваць лес, то цэлых два тыдні плылі караблём да той Амерыкі, памятаеш, Волесь?.. Вада аж абрыдла нам!.. I салё-оная, салё-оная, у рот не ўзяць!.. Яе нават на кухню карабельную не бяруць! Для ежы возяць з сабой у сталёвых засеках з сушы!.. Мутнаватая, жалезам смярдзіць, а — што зробіш, марская шчэ горш!

— А ў вайну з японцам нас пад Мукдэн перлі морам тыдняў з пяць! — закрычаў з цемры другі дзед.— Ужэ і верыць перасталі, што да берага калі-небудзь прыб'емса! Толькі ляжалі ў трумах ды маліліса — пра вайну нават забылі думаць!

— Во, во! — падхапіў Давідзюк.— А чаму на зямлі так много вады?.. От тут, браты мае, і праяўляецца бязмерная мудрасць тварца. Акіяны і моры служаць жыллём для вялізнай колькасці вадзяных пачвар — розных кітоў, рыбаў, ракаў і русалак. Разам з гэтым служаць і запасовым вадасховішчам для палівання і арашэння зямлі. Ведаеце, як расліны любяць ваду, як много ссуць яе сваімі карэнцамі! Бытто тую кроў па жылах гарачых, ганяюць вадкасць па ўсяму ствалу, па галінках і лісточках і набіраюццо сілы!..

— О-о, вада сілу мае! Без яе жыць нічого не можа, гэто — факт! — пацвердзіў Майсак.

— А соль? — убіўся ў размову нейкі плянтавец.— Паспрабуй паеш несалёнае — і ты не работнік! Ад яе расце ўсё як файно, калі пасыпаць па полі, і ні адзін чарвяк не завядзецца, муха не сядзе ў мясе!.. А пастаў кубак з вадой на стол, насып у яе солі жменю са снегам, памяшай — кубак да стала прымерзне!

— I соль, вядомо, сілу мае, але колькі яе? — разважыў Давідзюк.— Людзі бяруць соль як лякарство, ісцінно вам кажу! Без вады ж не могуць пітацца расліны, а нас абкружае аграмадная колькасць раслін і раслінак, кустоў ды кусцікаў, дрэў вялікіх, сярэдніх і маленькіх...

Валыняне ледзь сябе стрымлівалі ад абурэння. Ход іхніх разважанняў прыкладна быў такі: калі нейкі лысы здыхля гэтак цікава гаворыць, як жа тады гаварыў бы сам прарок, як прыемна было б слухаць яго? Чаму гэты нахабнік не дае слова Альяшу, што гэта робіцца?!

Да ўкраінцаў не было нікому справы.

— Вясной на капусту не напасешса яе! — дапамаглі Давідзюку свае багамолы.— А што ўжэ Студзянскі лес патрабуе, а палі, а выган?!.

— Хай гаворыць апостал Ляксандар, не перабіваймо, мы не на кірмашы!..

— Нічого, нічого, шчэ паспею, выскажусо і я! — памяркоўна заявіў галоўны Альяшоў прапаведнік, пазіраючы паверх акуляраў у залу.— Мне трэбо, каб вы добро зразумелі.

Бывалы дзядзька Аляксандр, які скалясіў паўсвета і так не змог вырвацца з рэлігійных догмаў і міфаў, усё больш даваў волі сваёй фантазіі.

— Уявіце сабе, брацця і сёстры, адкуль жа яе можно было бы ўзяць у такой колькасці нязмернай, калі б не было акіянаў, мораў, азёр ды рэчак?.. Дзякуючы гэтым вадасховішчам зямелька наша з багатай сваёй сямейкай раслін не ведае пяпер недахопу ў вадзіцы. З акіянаў, з мораў і з другіх умясцілішч кожны божы дзень узнімаюццо вялізныя іспарэнні і воблакамі плывуць, плывуць і плывуць над зямлёй ды дажджаць на ёй або ніспадаюць росамі ды прыносядь піццё кожнай травінцы, кветачцы, дрэву, якія самі не могуць хадзіць да калодзежа...

— А каровам, а коням, свінням хібо не трэ яе?! — заўважыў Майсак.

— Я не гавару ўжэ пра тое, якую аграмадную колькасць патрабуюць яе розныя адушаўлёныя і неадушаўлёныя стварэнні — ад чалавека да малюсенькай казяўкі — усё жывое хоча піць і есць, а кожны харч бывае раствораны ў вадкасці!.. Пасля гэтаго, сёстры і брацця, ніхто не можа сказаці, што вады много. Яе столькі на зямлі, колькі трэ для існавання кожнай істоце: тварэц, нябось, прадбачлівы і стварыў усё мераю, лічбаю і вагою — якраз, ісцінно вам гавару!

Давідзюк і сам ведаў, што гаварыць з мужыкамі ўмее, але паспрабуй дагадзі старому. Таму ён, ужо выціраючы свой пакаты, успатнелы ад напружанкя і гарачыні, якой дыхалі яму ў твар падсвечнікі, лоб, прасачыў за рэакцыяй Альяша. А нашая Хімка на момант забылася пра свае мігатлівыя душы, запамінала кожнае слова апостала і эрудзіраваных падказчы-каў, каб потым пераказаць усё страшаўскім бабам ды мець аргументы адбівацца ад брата.

Галоўны апостал не без здавальнення пераканаўся неўзабаве, як яго слухачы ўвайшлі ўсмак.

3

Давідзюк не паспеў яшчэ перавесці дух, а Хрысціна ўжо патрабавала:

— Ляксандар, раскажы шчэ пра сонцо! Кажуць, яно большае за зямлю! Хібо можа гэто бы-ыць?.. Як жа яно ўтрымаласо б такое на небе??!

Давідзюк не спяшаў, даў магчымасць выказацца іншым.

— Вялікае, а ты што сабе думала?! — азваўся раптам сам прарок.— Глядзі, унь свечкі гараць. Аднясі іх у канец вёскі, і святло ў цемры будзе таяць!

— Будзе таяць, Ілья Лаўрэнцьявіч! — ахвотна падхапіў яго падмогу Давідзюк.

— Прарок Альяш! — паправілі апостала абураныя ўкраінцы, а вочы іхнія зноў нядобра заблішчалі.

— Ладно вам!.. Кажу — памаўчыце! — крыкнуў на іх Альяш.— Пра што мы?.. Ага!.. Свечку аднясі ў канец вёскі, і агні будуць, як зерне, а — да якіх-небудзь Плянтаў, то ўжэ і не ўбачыш яе нават адсюль! А сонцо — ого!.. Заедзь у Крынкі, і Гарадок нават, ці ў Кранштат той, і ўсюду яно свеціць аднолькаво і грэе так, хоць і там здаецца ўсё такім малым! Недарма людзі называюць яго — божым вокам!

— Правільно айцец Ілья гаворыць! — узрадаваўся Давідзюк.— Нават заедзь у Амерыку, і ў ёй гэтак жа грэе, а ўзнімеш галаву такі ж маленькі кружочак, бы ў Грыбоўшчыне, і гэтаксамо слепіць вочы, што трэ зажмурваць!

Зала ажывілася, людзі пачалі прапаведніка дапаўняць, і ніхто не заўважыў, што адхіліліся ад тэмы.

— А паглядзі, як летам прыпякае!

— О! толькі засні, паспрабуй, пасля сёмухі на сонцы — так і згарыш!

— Летам — печ страшная!

— Нават конь — які ўжэ вынослівы — і ён не вытрывае на спякоце, а прэцца ў які-небудзь куст!..

I ў царкве паміж людзьмі ўжо не стала насцярожанасці, хоць сярод слухачоў было многа чужых. Дзядзькі загаварылі, бы ў суседа на прызбе.

— Прыдумано ўсё богам ры-ыхтык! — запэўніў Ломнік.— Загаварылі пра коней. Глядзі, якое ў кабылы бывае не густое малако, бо жарабят яна прыводзіць моцнымі і дужымі, выжываюць і так! Але ты вазьмі свінню!.. Парасяты з'яўляюцца на свет хілымі ды голымі, бы мышанята, ды малако ў мацеры — як смятана, і малыя ўжэ праз пару начэй становяцца на ногі!

— Яно, вядомо, прыдумано ўсё вельмі файно! Вада, соль, расліны, сонцо, звёзды з месяцам, каб ноччу свяцілі!.. Усё карыснае,— разважыў Майсак, гладзячы пальцамі бараду.— Але Ляксандар, мне, нашто яшчэ і гэтая зараза — маланка — існуе на белым свеце, як ты думаеш, га?.. Летам, як толькі грымне, так і выглядаеш, ці не курыць дзе твой хлеў альбо абарог!.. От, каб шчэ гэтай бяды мы не ведалі!..

— Нядаўно ў Плянтах, здаецца, і хмар не было, а смальнуло Косці Лавіцкаму ў гумно! — падхапіў іншы дзядзька.— Косця і да царквы легулярне хадзіў і такі зважлівы — дзіця табе не пакрыўдзіць, а сабака яго ўсю зіму ў хляве жыве!..

Давідзюк абвёў вачыма прысутных, пашукаў памочнікаў. Не, чакалі, што скажа ён.

— Бо ў Лавіцкіх ля хутара балота. У балотнай вадзе жалеза много — калісь нават руду з яе варылі. У жалезе — магніт, а магніт прыцягвае перуны!

Мужыкі заклапочана маўчалі. Было відаць, што такое тлумачэнне іх не здавальняла.

— Ляксандар, то няхай білі б у вербы над рэчкай, а то — у будыніну на сушы! — запярэчыў нейкі дзядзька ўслых.

— Але, праўда! — падтрымалі апаненты хорам.

— Дзело гаворыць Ляксандар нам,— зноў пачаў разважаць Альяш.— Пярун — той жа самы магніт! Плянты стаяць на поўнач ад балота, і стрэлка магніта цягне на поўнач, ну? — з пытаннем абвёў стары ўсіх вачыма, ці дайшло да людзей яго тлумачэнне.— Таму і стрэліло туды, а як жа!..

У царкве запанавала поўная пашаны цішыня. Стала выразна чуваць, як дзесьці ў глыбіні залы, дзе панаваў сонны густы змрок, нейкі чалавек усхрапнуў, але ж адразу і прачнуўся ды перапалохана выгукнуў:

— Што?.. Дзе?.. Га?..

Ніхто гэтага і не заўважыў. Украінцы ўсё так жа бяздумна елі вачыма свайго бога. Астатнія мужыкі ўражана ківалі галовамі і бытта адзін аднаму казалі: «Це хале-ера! Недарма Альяш служыў калісь дзеншчыком у афіцэра, трымаў у руках розныя компасы, магнітную справу, ніц не кажы, ве-едае, стары д'ябал!»

— Гэта верно, брацця і сёстры! — сціпла падсумаваў словы прарока Давідзюк.

Адчуваючы, што трэба сказапь яшчэ нешта, і сказаць — надта важнае ды значнае, каб на гэтым скончыць сёння вечар, Альяш закрычаў:

— Перуны — знак гневу божаго!.. У Грыбоўшчыне танцы кожную суботу завялі — збяруцца, і дзеўкі трасуць цыцкамі!.. А свістуны пабяруць папяросы ў зубы ды валэндаюццо па вуліцы, лынды б'юць!.. Яшчэ завялі сабе моду — не святыя кніжкі чытаць, а — пра любоў ды распусту ўсё, хто крыху вучаны!.. Хібо гэто да дабра давядзе?!. Каго ты хочаш ашукаць, бо-ога?!. Унь як перад бурай баляць зубы ці галава, як у баку коле! А перад дажджом як табе косці ломіць?!. А калі мокры снег пачне ляпіць?.. Падзявацца няма куды!..

— Святыя словы кажа айцец Ілья,— паспяшаўся яму дапамагчы Давідзюк.— Прырода — адзіная, і ў ёй усё адно з адным звязано, брацця і сёстры, дзякуй табе, госпадзі, за мудрасць тваю безгранічную! — Апостал памаліўся на ікону спасіцеля.— Айцец Ілья хацеў сказаць, што праз прыроду і мы цесно звязаны з госпадам богам, праз яе ўсявышні нас карае і мілуе!.. Ну і што, калі твой хлеў згарэў, хоць і не ты, а — я грашыў, якая розніца?.. Богаві няма калі разбірацца ў зямной драбязе, і ён не камендант крынкаўскаго пастарунка — Клявітар,— каб чуць што, біць вінавайцу гумай па галаве!.. Мы, людзі,— зярняткі з адной макаўкі, нязначныя і маленькія пясчынкі з адзінага вялікага чалавечаго цела, амін.

— Амін! — пачціва і з пашанай да мудрасці прапаведніка праказаў хор.

— Амант! — сказала Хімка.

— А цяпер, брацця і сёстры, давайце перад сном скажам па тры разы «Ойчэ наш» і «Верую»,. Для чаго нам гэто трэбо? Для таго, каб доўгай і шчырай малітвай разагрэць нашыя халодныя, зачарсцвелыя ў штодзённай суяце сэрцы! Астылыя ў будзённай мітусні душы нашыя інакш не змогуць пранікнуцца любоўю і цёплай верай у госпада бога, у сне не знойдуць яго!

Акрылены апостал упаў на калені ды пачаў чытаць малітву. Па яго прыкладу зашапталі ўсе астатнія.

— Амін! — як заўсёды, першым узняўся Альяш.— Хадзем, бо царкву буду закрываць.

— Амін! — устаючы з каленяў, пачціва сказалі мужыкі хорам, і ад руху паветра неспакойна замільгацелі свечкі.

— Амант! — апошняй прашаптала Хімка. Перажагнаўшы-ся, цётка далікатна, як бы просячы прабачэння ў свечак, пачала на іх фукаць і напаўняць царкву мёртвай цемрай і лёгкім чадам.

4

А ў двухпавярховай гасцініцы — дзіўнай для глухой мясціны будыніне — жыццё ў гэты час цякло па-свойму.

Пакоі, усё памяшканне былі бітком набіты народам. Там, дзе пілі і елі, рабілі гэта па-біблійску — не сядзелі вакол стала, а — «возлежалі». У калідорах час ад часу чулася бегатыя, жаночы смех і хрыплы голас патэфона:

Tango Milango-o,

Tango moich marzeń i snów!..

Тэклю, якая прыйшла ў гасцініцу прыбіраць пакоі, не ў кожныя дзверы і пускалі. Адно прыроджаны такт, няпэўнае становішча ды неабходнасць жыць з усімі ў згодзе жанчыне не дазвалялі гаварыць пра ўсё, што бачыла, свайму Альяшу.

Толькі на другім паверсе ў пакоі паэта панавала цішыня. Са столі ў цэнтр пакоя цягнуўся дроцік. Пачэпленая на ім дзесяцілінейная лямпа асвятляла траіх мужчын.

У воблаку дыму з папяросай у зубах за столікам пісаў вершы лабасты інтэлігент з упалымі вачыма — той самы Павел Бельскі з Пянькоў, чые гімны Альяшу спявалі багамолы. На сцяне над ім віселі два партрэты барадатых дзядзькоў — прарока Альяша Клімовіча і графа Льва Талстога. Былы грамадоўскі актывіст, вядома, не прачытаў да канца ні адной кніжкі Льва Мікалаевіча і меў цьмянае ўяўленне аб яго творах. Павел шанаваў графа, пакланяўся яму за тое, што яго праклялі папы.

Другім у пакоі начаваў вахлаты дзядзька — Піняў фурман. Ён раніцой меўся везці на станцыю Валілы воўну, лён, гусей і курэй, якія Піня купіў у прарока, а покуль што ў верхняй вопратцы валяўся сабе на нарах.

За грубым сталом прымасціў сваё магутнае цела Мікалай Рэгіс. Вышываная касаваротка з адмысловымі вензелямі ды царскай каронай на ім была расхрыстана, на смуглых грудзях вісела на ланцужку вялізнае меднае распяцце, а позірк яго быў сумны. Перад няўдалым дзячком стаялі з кепска выпаленага шкла, таму зялёная, бы ландышаў ліст, бутэлька і закусь.

— Цабаніць як!..— прыслухаўшыся, не то падумаў уголас, не то прамовіў да дзядзькі былы дзяк.— Асенняя плюха, мёртвы сезон. Цяпер тут будзе застой да самай вясны!.. Толькі Рыжы Сямён ці яшчэ які дурань з чырвонымі пяткамі прывалачэцца босы па снезе!.. Госпадзі, як перажыць зіму?!. У горад падацца, ці што?.. Сумота, хоць ты плач!

Як бы пад прымусам, Рэгіс наліў сабе з зялёнай бутэлькі ў шклянку і неахвотна перакуліў яе ў рот. Тады з глінянай місы ўзяў лусту хлеба, цыбуліну, ткнуў яе ў соль і з хрумстам пачаў закусваць.

— Як ні плакаў — бог аднакаў! — прабурчаў фурман, засадзіў пяцярню за пазуху і, прыжмурыўшы ад здавальнення вочы, пашкрэбаў сабе бок.

— Што, вошы адалелі? — паспачуваў Рэгіс.

— I дзякуй богаві, калі яны е! — з глыбокім перакананнем, сур'ёзна адказаў Пінін слуга, павярнуўшы да сябра бялкі з чырвонымі пражылкамі.— Вош толькі ад мёртваго чалавека бяжыць.

— О! трупаў яны пакідаюць адразу, што праўда, то праўда, за вайну наглядзеўся я!..

Павел нервозна зацягнуўся папяросай ды з шумам выдыхнуў дым. Адбіваючы такт і прыслухоўваючыся да свайго голасу, паэт на слых праверыў рыфму:

— Ты тру-дов по-нес не ма-ло, слез не ма-ло ты про-лил... Гм... О! Н сам бог те-бя за э-то... А што — за э-то?.. За это, за это... Н сам бог те-бя за э-то ру-кой щед-рой на-гра-дил!.. Го, атрымліваецца!..

Паэт ліхаманкава ўзяўся запісваць.

— I ахвота яму вазіпца з гэтым!..— паціснуў плячыма Рэгіс.

У гэты момант нехта пастукаў нясмела ў дзверы.

— Прошэ! — па-польску дазволіў Рэгіс. З вядром вады і венікам увайшла Тэкля.

— А, святая душа, Фёклачка! — шчыра ўзрадаваўся Рэгіс.

Маладзіца аддана тры разы пакланілася партрэту Альяша, затым — Талстому, перажагналася і мякка папракнула мужчын:

— Зноў накурылі, хоць сякеру вешай!.. Ой, мужчынкі, мужчынкі, як вы так можаце!..

— А ты для чаго, што б рабіла?.. Навядзі, навядзі парадак у нас, мілая!

— Як жа, навядзеш тут, рыхтык!.. Вазончыкі ад дыму во зусім ужэ зачахлі!.. Хоць бы фортку адкрылі, ці што?! — палезла яна белым каленам на акно.— Бы малыя!..

Покуль маладзіца мокрай анучай працірала падлогу, падбірала са стала акуркі, покуль яна любоўна раўняла саматканыя пасцілкі на нарах ды разгладжвала вытканыя ў шашачку дываны, якімі былі ўвешаны сцены, Рэгіс не спускаў ласых вачэй з пухлаватых яе пакатых плячэй і аголеных рук, якія па локаць яшчэ мелі выразныя сляды летняга загару.

Абмацаўшы Тэклю вачыма з пят да галавы, дзячок шчыра прызнаўся:

— А ведаеш, даражэнькая, пра такіх у Бібліі сказана: «Повела бы я табя в дом матери моей. Ты учил бы меня, а я поила бы тебя ароматным вином, соком гранатовых яблок моих...» Гэтая ядронасць цела, радзімкі на шчацэ і шыі, ідэальна налітыя ногі, зубы, што аж зіхацянь белізной!.. Такая ласкавасць у вачах!.. Колькі разоў на цябе гляджу, столькі і думаю — ну ж і бабу падчапіў сабе наш прарок, ну ж і ўмеў!..

— То дзіво!.. Альяш хоць I стары, але — жывы! — уставіў вазніца.

— Ты сур'ёзна?! Але ж падумай, чалавеча, што ён у свае гады можа рабіць з ёю, ды яшчэ на адной грэчневай кашы?.. Чудзяса твае, госпадзі!

— Скажаце вы таксамо, айцец Мікалай, ну-у вас! — крыху ненатуральна засаромелася Тэкля, наводзячы парадак ля печы з белай кафлі.

— Пра нашага старога смешна апавядаў шудзялаўскі войт, паслухай,— звярнуўся ён зноў да вазніцы.— Альяшу прысудзілі палякі ордэн за тое, што пабудаваў царкву. Прыслалі паперу з паведамленнем: узнагароду трэба выкупіць у Беластоку за дваццаць злотых. Стары зразумеў гэта як пакаранне — ого, выдаткаваць яму такія грошы!.. Ён узяў торбу хлеба, прыбыў у гміну і папрасіў: «Пане войце, а ці нельга было б гэтыя грошы адседзець у арышце, як за штраф?..»

— От камбінатар, ха-ха-ха-ха!..

— А што? — не зразумеў гумару вазніца.— Бо гаспадарлівы. Нічога на яго не скажаш, грошы берагчы ўмее. Народ любіць і паважае яго за гэто.

— Цьфу, табе, Пінкусаваму парабку, нічога не скажы — не датумкаеш!

Тэкля мудра прамаўчала.

Яна была з тых жанчын, каторыя за вонкавай наіўнай сціпласцю ведаюць, чаго хочуць. Жанчына разумела — Рэгіс гаворыць аб прароку так з зайздрасці, гэткая размова нічога Альяшу не зашкодзіць і ад прарока не адыме.

Страціўшы рана маці, семнаццацігадовай дзяўчынай Тэкля адправілася ў Гродна да багацеяў служыць, і там лёс яе кінуў у абдымкі прайдохі і распутніка. Яе потым спайвалі часамі да таго, што на другі дзень Тэкля шукала на сметніку коркі ад бутэлек ды з прагнасцю жавала.

Нарэшце дайшла чутка пра яе паводзіны ў Празнікі, і ў Гродна прыехаў Тэклін бацька. Стары сілай пасадзіў яе на фурманку ды прывёз дадому, дзе яна і жыла пару гадоў.

У празнікаўскага кулака батрачыў сірата, гаваркі Юзік, якому трэба было даўно ўжо жаніцца. Стары прывадзіў яго да сябе чаркай і ўгаварыў прыстаць у прымы.

Згулялі вяселле.

Неўзабаве Юзік з жонкі пачаў здзекавацца, лупцаваць і нават выганяць з хаты. Тэкля пайшла аднойчы з бабамі ў Грыбоўшчыну ды да мужа болей не вярнулася. Пражыла яна тут чатыры гады, слала ложак асобна Альяшу, а сама масцілася на куфры.

Тэкля звязала свой лёс з Альяшом з-за звычайнага бабскага захаплення ўпартай дзейнасцю і дасягненнямі мужыка з характарам — соладка было падпарадкоўвацца такому, верыць і служыць. Альяшовы поспехі яна інстынктыўна зрабіла сваімі, расквітнела нанава і ў трыццаць шэсць гадоў аж свяцілася ледзь не дзявочай прывабнасцю.

Кожную раніцу Тэкля ўсхоплівалася ад пачуцця бязмернага шчасця, радасці, якія чакалі яе цэлы дзень, і з вечнай прагай да работы, з асалодай ад сваёй маладой нястомнасці, з апушчанымі ўніз сарамлівымі вачыма яна насілася да вечара ад дома да царквы, ад царквы да гасцініцы і ў вёску. Да ўсяго, што зрабіў Альяш, адносілася з беражлівасцю руплівай і сумленнай гаспадыні.

З такой жа цеплынёй, як гэта ўмеюць рабіць толькі жанчыны, адносілася яна і да яго нядобразычлівых сяброў, бо надта хацела, каб непрыязь гэтая была ў іх часовай.

Пасля расказанага Рэгісам выпадку з ордэнам Тэкля перажагналася зноў ды пакланілася барадатаму партрэту. Узнімаючыся, сціпла і дабрадушна папракнула жартаўніка:

— Вы — як заўсёды, айцец Мікалай, жартуеце!

— Чаму так думаеш? Я ж — сур'ёзна!.. Сам войт расказваў. Што, ён — брахаў бы?.. I ці толькі гэта!.. З Піняй мы ўгаварылі аднойчы Альяша зайсці ў крынкаўскую лазню. Мыцца-то ён мыўся, а кашулі так і не зняў!.. Ты, гэткая чысцюля, як церпіш такога?! — не ўнімаўся дзячок.

Тэкля паспрабавала перавесці размову.

— I нашто вы, айцец Мікалай, столькі п'яце?!

— Ты лічыш — грэх? — прыкрыў ён локцем татуіроўку на левай руцэ.— Дурненькая, дык жа і сам Хрыстос піў!

— Ска-ажаце вы!

— Не верыш?!

Рэгіс здаравеннай ручышчай хапіў распяцце, адцягнуў ланцужок на выцягнутую руку.

— То Іаан Хрысціцель быў непітушчым, а гэты — яшчэ як піў і людзям нават піць дапамагаў!

— Хібо гзто праўда!

— Што ты! На вяселлі ў Канне Галілейскай, дзе ён піраваў, не хапіла чым напаўняць бакалы, дык Хрыстос твой, за якога ты заступаешся так, са звычайнай вады нарабіў віна для ўсёй кампаніі — піце, на здароўе, сабе!.. Пра гэта ж у кожнай Евангеллі напісана!

— То — віно, а вы — гарэлку!

— Бо там жыта не расце, дурненькая!.. Тыя людзі гарэлкі і не ведалі праз тое!.. А так, напэўна, піў бы і яе, гарэлка ж лепшая! Што для мужыка маладога вінаграднае, падумай!.. Скажу табе па-шчырасці, ён бы і спірт палюбіў!.. От, так. «Входящее в уста не оскверняет!»

Хвіліну яны памаўчалі. Павел, зацягнуўшыся папяросай, прарыфмаваў услых зноў:

— Он ве-ро-ю и прав-до-ю мир про-све-тит, по-знай-те теперь и е-го всю семь-ю!.. Добро, дальбо!.. Адзін куплет можно лічыць гатовым, перапішам цяпер яго начысто, дзе ў мяне папера?.. Ага, тут!..

— «Познайте теперь и его всю семью», гэта — ён пра цябе, Фяклуша! — падміргнуў Рэгіс.

— Нашто вам чапаць і божаго чалавека, айцец Мікалай! — з забабоннай пашанай да паэта праказала Тэкля.— У айца Паўла якраз малітва льецца па ўнушэнню духа святаго!

— Ха-ха-ха-ха!.. Харошая ты, дальбо!.. Усяму ў цябе знойдзецца апраўданне, да ўсіх ты гэтак хораша адносішся, усім спрыяеш! Мне б такую жонку!.. I на назе радзімка, гм!.. Колькі іх у цябе?! Не ведаю, чаго ты да смарчка гэтага прыліпла, што ты ў ім такога ўбачыла?!

Маладзіца паволі выцірала шыбу.

— Скончыўся ён даўно! От, пабудуе якую-небудзь няўклюду яшчэ ў Грыбоўшчыне, прадасць не адну тысячу гусей, курэй, не адну тону льну Піне, каб растранжырыць грошы, але больш гэты дзед нічога не выдасць, павер! Усе яго паклонніцы цяпер да мяне ліпнуць, як мухі на мёд!.. Да яго ходзяць, як сама бачыш,—толькі бяззубыя бабулькі ды Піліпіха з Хрысцінай верныя не адстаюць — што ім іншага застаецца?.. Дзівачка з цябе, дальбо! Кожная дзеўка тут адхапіла сабе маладога апостала, а ты, гэткая чартоўскі прывабная?!.

Тэкля як бы раптам скінула з сябе маску.

— А чаго маю зайздросціць, што жарабцоў нахапалі?! — з бязлітаснай грубасцю збялелая маладзіца апякла Рэгіса агнём сваіх цёмных вачэй.— Нахапалі і прамантачваюць сваю жызню!

Яна кіўнула галавой на сцяну, з-за якой далятаў гоман:

— Наглядзеласа я на іх за свой век па горла!.. I радзімак яны ў мяне папалічы-ылі аж занадто, хо-опіць!.. А самі якімі былі — кожны дзень нават у ванне мыліса, зубы рана і вечарам чысцілі, духамі сябе душылі!..

Рэгіс сумеўся.

Тэкля не адставала — са злосцю ўзмахнула рукой з мокраю анучаю.

— Што ўбачыла?! Ён стары і дзівак, дальбо, праўда!.. Затое ў яго бог е, а ў вас за душой — нічого няма!

— Які бог, ты пра што-о?! Скажы, што ты маеш на ўвазе, Фё-окла?!

Але маладзіца зрабіла выгляд, што непрыемнай хвіліны паміж імі не было, пабегла ў куток з венікам.

— О! і тут павуцінка!..

5

Наводзячы ў кутку парадак даўжэй, чым трэба, Тэкля праз хвіліну праказала ўжо зусім добразычліва, не паднімаючы галавы:

— Шчэ спаткаеце сваю, айцец Мікалай! Кожная за вас пойдзе, дальбо, пойдзе!..

Рэгіс паглядзеў на яе разгублена, аднак яна хавала вочы.

— Дзякуй, што пацешыла... Аднак жа ты з хараактарам!.. Павер, я і не чакаў ад цябе такога!..

— Бо вы таксама скажаце часамі, айцец Мікалай, што і слухаць не хочацца!..— стала не то апраўдвацца, не то папракаць яго Тэкля, а яе смаглы твар заліла ўжо тонкая вінаватая чырвань.— Знайшлі каго ў прыклад прыводзіць!.. Гунцвотаў і лайдакоў!..

Рэгіс усё яшчэ быў збіты з тропу. Ён хвіліну памаўчаў, тады глыбока ўздыхнуў:

— Гм, і я, па-твойму, нічога не варты?.. Гм!.. I ў мяне няма ў душы бога, так?!. Няўжо гэтак нізка скаціўся я, скажы мне шчыра?!.

Дзячок азіраўся на яе, бытта шукаў ратунак.

— Ведаеш, мілая Фяклуша, чаму ўсё ж такі я пью? Мне надта цяжка!

— Праўда?! — Тэкля добразычліва падтрымала яго хлусню.

— Бо я ўсе вашыя грахі на сабе нашу!.. Усе людскія беды ўзваліў на сябе цяжкім бервяном!.. Успомні, колькі да мяне ходзіць, і прыкінь, што мне давялося наслухацца!.. I таму мне вельмі бывае трудна. А вып'ю, і лягчэе адразу, разумееш?.. Не, ты — харошая, добрая, але — жанчына, зразумець сваім бабскім розумам не здолееш!.. Лепш сядай і прычасціся, не саромейся толькі! Звычка прычасця пайшла таксама ад Ісуса Хрыста!

Рэгіс па-панібрацку і з любоўю даў пстрычку распяццю, бытта з Хрыстом ён асушыў не адну бочку віна ды ведае яго, як скончанага забулдыгу.

— Эх, і мужык быў — што трэба! — глядзеў ён на яе ўлажнымі і вінаватымі вачыма.— Ні Павел, ні гэты Пінкусаў балабол — не пьюць, абодва святыя праведнікі, прысядзь!..

У голасе, у манерах гэтага шэльмы — сына жабінскага мужыка, які цяпер аж у Крынкі ездзіў кожны тыдзень да цырульніка стрыгчы ды пырскаць адэкалонам сваю чорную, як смала, бараду, які столькі жыў у Пецярбургу,— была мужчын-ская прывабнасць. У Рэгіса закахалася нават памешчыца са Шчорсаў ды паклікала дзячка ў прымы. Даведаўшыся, што ён праваслаўны, багатая прыгажуня пайшла ў манастыр. Добрай ад шчасця і сардэчнай Тэклі захацелаея чалавека пашкадаваць. З выразам ласкавай добразычлівасці ва ўсёй сваёй фігуры яна пайшла да табурэткі.

У гэты момант на першым паверсе пачулася ламанне ў дзверы. Спевы, крыкі і патэфон у гасцініцы сціхлі адразу.

— Хто там? — насцярожылася маладзіца.— Пачакайце, айцец Мікалай, толькі гляну, каго сюды позно так нясе!.. Свае просто заходзяць, чужы хтось там!..

Тэкля вылецела з пакоя, а за маладзіцай выйшаў і Рэгіс. З дзвярэй у калідор высунуліся цікавыя галовы і насцярожана прыслухоўваліся. Пастаяў, паслухаў і дзячок.

— Ах, смуродзе, ты зноў прыпёрса?! — кагосьці лаяла Тэкля.

— Пачакай, пагаворым! — прасіў мужчынскі голас.

— Пра што гаварыць нам?!

— Ладно, дарую табе ўсё!..

— А-а, даруеш? — выбухнула Тэкля пасля мінутнага маўчання.— Але ці прасіла цябе гэтаго я?!

— Перастань і паслухай! — цвярдзіў мужчына сваё.— Хату будую ў Бераставіцы! Ужо толькі печы засталосо скласці!.. Хадзем, будзем жыці разам! Кафлі белай купім...

— А потым станеш зубы лічыць мне, як у Празніках?!

— Хай рука адсохне, калі больш на цябе падніму!

— Ве-едаю цябе!.. Толькі так цяпер гаворыш, бо цвярозы!.. А нап'ешса, кепскія людзі ўвядуць у вушы, што з прастытуткай жывеш, і зноў жывёлінай станеш!..

Голас мужчыны стаў катэгарычным:

— Так — не?!

— Не глухі!

— Жонка ты мне ці хто?. А ну, збірайса, ідзі па манаткі, бо магу і ў паліцыю заявіць!

— Ах ты, гніда! — узарвалася Тэкля.— Заяўляй хоць сабе самому Пілсудскаму ў Варшаву, бяжы, а я ўсё роўна да цябе не вярнусо, бо не люблю, чуеш?.. Ха, бегаў па вёсцы, бэсціў апошнімі словамі, выгражаўсо, цяпер — во, адумаўсо!.. Жыці буду з тым, хто мне падабаецца, і там застанусо, дзе сама выберу!

— Ну, ну, памалу!..

— I не палохай, не баюсо, начальнік нада мной знайшоўсо!.. Табе ўжэ раз сказала — каб тваёй нагі тут не было болей, запамятай!.. А цяпер — марш адгэтуль! Уцякай хутко, бо скажу Ільі, то ён цябе раз-два адвадзіць ад Грыбава!

— Ы-ых, знайшла кім палохаць!

Рэгіс пачуў, як Тэкля бразнула дззярыма і грымнула дручком, падпіраючы іх.

6

Пакінуўшы гасцініцу, Юзік у Банадыка Чарнецкага выпіў і павыхваляўся:

— Пачуеце, цётко Банадычыха, як ваш Альяш пішчаць будзе ў маіх руках!.. Чырвоная смала з носа ў яго пацячэ-э!.. Сам у турму сяду, але ён — папомніць мяне!

Старога Чарнецкага якраз не было. Жанчына перапалоха-лася, што замнога прадала госцю гарэлкі.

— Ой, Ёзічак, золатцо, мо не варто збыткаваць так са старого чалавека! Лепш па-харошаму ты мо яго папрасі! Дабром усё на свеце можно зрабіць!

— Што там на дварэ? — Юзік выглянуў у акно.— Халера, цёмно як — дасць хто ў морду, і не будзеш ведаць, з кім сварыцца нават!.. Гэто добро!.. Не-е, цётка Банадычыха, Тэклі мне ён так не аддасць! Ого, дурань такую аддаваць!.. Яна — гаспадарлівая ў мяне, скупая на грошы, і работа ў яе руках аж гарыць!.. Але я яму па адной валасінцы бараду выскубаю, тады і глянуць на маю бабу не пасыкнецца!.. Пачакайце адно, я ж яму, старому лычу!..

Раз'юшыўшы сябе гэтак, саламяны ўдавец выйшаў на дождж ды стаіўся ў цемры каля дрэва.

Прарок меў звычку хадзіць адзін.

Юзік дачакаўся, калі Альяш вяртаўся з царквы, і пазнаў яго па белай барадзе. Спачатку і праўда ён загаварыў да дзядзькі па-харошаму, папрасіў адпусціць Тэклю. Для старога спатканне было такім нечаканым, што ён не выдаў з сябе ні гуку.

— Адпусці яе, кажу!.. Забярусо ў Супрасльскі манастыр і любую, якую хочаш, ікону табе за Тэклю прывалаку, чуеш?

Стары хацеў яго абмінуць, Юзік грудзьмі загарадзіў дарогу.

— Або грошай збяру, колькі скажаш! — балбатаў спраўны на язык саламяны ўдавец.— Слухай, дзед, ты ж — любіш іх!.. Кажуць, і па гумнах трымаеш, і ў сасонніку, і ля царквы закапваеш! Сколькі табе — збанок, каструлю?.. Дальбо, збяру, адно адпусці яе!..

Ці з-за таго, што маладзіца была яму дарагой, ці з-за звычайнай упартасці, Альяш усё маўчаў.

— Нашто табе, старому чалавеку, маладая? — ціснуў яго да плота Юзік.— I слухай: калі ты верыш сапраўды ў бога, то ён цябе на тым свеце па галоўцы не пагладзіць, будзь пэўны, гэто вядомо кожнаму!.. На самае дно ў кацёл са смалой чэрці цябе запіхнуць!..

Ад таго, што Альяш быў такі стары,— ніякі не сапернік, што ўсё маўчаў, ад бадзёрасці, якую яму дала Банадычысіна самагонка, Юзік стаў бяспечны ды яшчэ больш гаваркі.

— Але ж і ты сам ні ў чорта, ні ў госпада бога не верыш, толькі дурных баб ашукваеш!.. Хітры святоша!.. Не верыш, прызнавайса!

Ён хапіў старога за бараду ды пачаў валтузіць то ўлева, то ўправа.

— Прызнавайса, нас тут ніхто не чуе!

— Пусці, гіцлю! — нарэшце азваўся прарок.

Альяш упёрся плячыма ў штыкеціны, адарваў Юзікаву руку, адпіхнуў яго каленам і віскнуў:

— Ідзі адгэтуль, цацаліст ты!

— А-а, то па-харошаму не здаешса?!

Юзік палез біцца.

Маладзейшаму на паўтара пакалення мужчыне не цяжка было падмяць пад сябе друзлага Клімовіча, пакласці ў лужу ды сесці на яго вярхом. Але далей хлопцу не пашанцавала.

Распластаны ўжо на спіне Альяш распачліва вывалак з-за халявы кілаграмовы ключыска і так стукнуў Юзіка ў скронь, што аглушыў.

Узняўшыся на ногі, прыткі Альяш прыйшоў у лютасць.

Нобач ляжалі нечыя дровы. Прарок хапіў ёмкі яловы круглячок і доўга хвастаў Юзіка па галаве.

Адкінуўшы кругляк, задыханы Альяш павалокся быў ужо дамоў, але адумаўся і з паўдарогі вярнуўся.

З вялікай цяжкасцю абвялае цела, якое яшчэ хрыпела, нібы качаў хто дзіравы кавальскі мех, Клімовіч завалок пад цэркаўку, сунуў у яму, адкуль бралі святы пясочак, і старанна ношу закапаў рукамі.

Аддыхнуўшы крыху, Альяш прыслухаўся. У яме панавала мёртвая цішыня. На вёсцы перабрэхваліся сабакі...

Альяш спаласнуў у лужыне рукі, на ўсялякі выпадак памыў царкоўны ключ, сунуў яго зноў за халяву і патэпаў дахаты, дзе яго чакала вельмі ўстрывожаная Тэкля.

— А чаго гэты гіцаль лез?! — плаксіва, бытта апраўдваючыся, бытта просячы ў Тэклі прабачэння, надломленым і глухім голасам азваўся стары першым.

Тэклю кранула дрэннае прадчуванне.

— Не, не гэто!.. Не можа бы-ыць, Ілья Лаўрэнцьевіч?! — прашаптала жанчына з жахам.

— Праз цябе, суку, такі грэх прымаю на душу!..— пачуўшы яе ўніжаны голас, выбухнуў ён і замітусіўся па хаце.— Заб'ю, паскуда!.. На калені!.. Д'ябал паслаў цябе на маю галаву, паблытаў!..

Раптам стары абяссілена ўпаў на лаву і заплакаў.

7

Альяш хоць і выбіраў мясціну, але не прадбачыў, што святога месца не прызнавалі сабакі.

Грыбоўшчынскія Бобікі і Рэксы за доўгую ноч Юзікава цела адкапалі. Людзі раніцой убачылі нежывога і ў паніцы пабеглі заяўляць солтысу. Курза Сцяпан упаў вярхом на каня ды памчаў у гміну.

К абеду прыехалі з Саколкі следчыя, а з Крынак прымчалі на веласіпедах паліцыянты.

Чыноўнікі адразу знайшлі яловы круглячок са слядамі засохлай крыві на сучках — каровы, калі іх пастушкі выганялі на пашу, насцярожана цягнулі да яго пысы, прынюхваліся, трывожна мычалі — ледзьве хлопчыкі быдла адагналі.

Неўзабаве знайшлася і цётка, якая падсказала, у каго Юзік выпіваў і як хваліўся, што пойдзе вырываць бараду саперніку.

«Святыя дзявіцы» расказалі следчым пра сварку паміж Тэкляй ды мужам.

Праз пару гадзін следства знайшлі і сведкаў забойства — прарок доўга не мог даць рады маладому целу і прамэнчыўся з ім, покуль завалок у яму.

Адным словам, Альяша пад вечар арыштавалі і прывялі да солтыса. Тоўсты камендант крынкаўскага пастарунка, сам пан Клявітар, паднёс да рук старога панікеліраваныя кайданы. Ён з прафесіянальным шыкам шчаўкнуў аўтаматычнымі зашчаў-камі, ды з усмешкай на пуцалаватым з ружовымі шчочкамі твары, пераможна і з цынізмам у голасе прароку аб'явіў:

— Ну, стара псяюхо, бачыш? I мядзведзю кальцо ў губу ўдзяюць! Развітвайся! Кланяйся нізка ўсім апошні раз, прасі прабачэння, бо сюды ніколі табе больш не вярнуцца! Пахаваюць на казённы кошт цябе пад нумарам на турэмных могілках!

Пануры дзядзька толькі моўчкі пераступаў з нагі на нагу, а на шэрым і зморшчаным ілбе выступілі кропелькі поту.

Гэтым часам пад солтысаву хату, нібы пасля земле-трасення, усё збягаліся і збягаліся людзі. Супроць Курзавага плота стаялі дзве фурманкі. Людзі яшчэ не ўжыліся ў здарэнне, усё для іх было як сон. Не даючы веры сваім вачам, яны анямела глядзелі, як закаванага ў бліскучыя ланцужкі, з такім жа бліскучым замочкам, Клімовіча падсаджваюць два паліцыянты на пярэдні воз, а паабапал арыштанта ўладкоўваюцца цывільныя чыноўнікі з Саколкі. Усё было так нечакана, што людзі не ведалі — шкадаваць ім чалавека ці абурацца.

Здалёк ад усіх тырчала здранцвелая Тэкля.

— О! нясуць! — з жахам пракацілася праз натоўп.

Стараючыся ступаць у ногу і абмінаць лужы, чатыры грыбоўшчынскія мужыкі валаклі на конскай гуньцы цела. Цьмяныя вочы саламянага ўдаўца нерухома глядзелі ў неба. На мёртвым аскале маладых зубоў навекі застыла ўсмешка, бытта Юзік перад смерцю ўбачыў нешта вясёлае ды з тым і заснуў навекі.

Насільшчыкаў суправаджалі паліцыянты — чатыры пародзістыя палякі з Мазоўша. Маладыя інтэлігентныя мужчыны твары мелі паголеныя да сінявы, на аколышах фуражак з вялізнымі туліямі чыстым серабром бялелі нумары і бляшкі, якімі былі акантаваны казыркі, а раменныя пасачкі паліцыянты мелі апушчаныя пад бараду. Падуладных нецярпліва чакаў камендант пастарунка.

Мужыкі павалаклі ношу да фурманкі. Коні пастрыглі, пастрыглі вушамі, пахрапелі і, насцярожаныя, замерлі.

— Кідай — э-эп! — закамандаваў солтыс. Пачуўся глухі стук акасцянелага цела аб драбіну.

Толькі цяпер усхліпнулі бабы.

— Банадык, сена пад галаву пакладзі, а то звісае!— прыкрываючы цела гунькай, з цвярозай абыякавасцю да смерці кінуў суседу Аўхімюкоў Валодзька.

— Ат, цяпер яму ўсё роўна — ці паднятая, ці звісае! — буркнуў Чарнецкі, аднак прыпадняў за валасы Юзікаву галаву і жмут саломы падсунуў.

— Шлюс!.. Панове, паехалі! — загадаў Клявітар сваім паліцыянтам, закінуў карабін на плечы ды пакрочыў да веласіпеда. Гэтак жа закінулі сваю зброю яго падуладныя і паслухмяна пайшлі разбірань веласіпеды.

Апосталы і «трэція свяшчэннікі» ад разгубленасці пахаваліся. Падводы на выгане за вёскай перапынілі валыняне ды мясцовыя багамолкі. Паліцыянты падскочылі выручаць сваіх фурманаў.

— Прэч, прэ-эч! — з церпялівай ветлівасцю на тварах адціскалі яны коламі машын людзей.

— На, бяры лепш мяне, цацаліст ты! — поўзала на каленях, падстаўляла сухія грудзі ды рвала на сабе кофту цётка Піліпіха.— Руку падняў на божаго чалавека, антыхрыст!.. Высмаліць табе маланка слепакі нахабныя, чакай, бальшавік ты няверны, і ўвесь твой род здохне, калі не адступіш, калі святого чалавека не выпусціш!

— Псяюхо, будзеш блытацца тут яшчэ? — зазлаваў Клявітар.

Ён лёгка, бытта кацяня, занёс бабку за кювет, паклаў на мурог. Не паспеў камендант вярнуцца, бабка ўжо перапаўзла роў і апынулася зноў ля яго ботаў.

Апамяталася, на выгане дагнала іх і Тэкля. Маладзіца была ўжо апранутая як у дарогу, трымала клумачак. Тэкля бухнула на калені, палезла да каменданта, абхапіла яго ногі, пачала з плачом прасіць Клявітара:

— Па-ане, гэто ж я-а ва ўсім вінаватая!.. З-за мя-не-е, нягодніцы, усё гэто выйшло!.. Арыштуйце мяне-е разам!

— Дойдзе калейка, пачакай! — паабяцаў ёй начальнік, прытрымліваючы маладзіцу, каб ад'ехаліся фурманкі.— Хоро-оба, якая ты мяккая і файная бабка!.. З табой, псяюха, і я згадзіўся б у адной камеры замкнуцца на тыдзень!.. Недарма мужыкі разбівалі голавы адзін аднаму!..

А гэтым часам праз выган памалу прабіваліся падводы.

Як валыняне ні кідаліся пад колы, як ні вішчалі, ні кусаліся, ні галасілі бабы, яі хапалі за полы паліцыянтаў наша цётка Хімка і Піліпіха, а прадстаўнікі ўлады арыштанта адстаялі.

Службістыя чыноўнікі, надта гордыя, што так хутка ўдалося выявіць злачынцу, на якога ніхто і не падумаў бы, павезлі старога ў павятовую турму ды смакавалі сенсацыю, якая мелася ашаламіць усю Саколку, а потым — цэлае ваяводства.

Раздзел трэці

1

Як толькі падвода з арыштантам ад'ехала, Тэкля з Хімкай кінуліся збіраць апосталаў. Зрэшты, праз пару дзён тыя ўжо і самі адумаліся. Іх агарнула трывога — засудзяць прарока, разгоняць і ўсю абшчыну. Адно цяпер усе яны ўразумелі, чым для іх быў стары.

Бяда апосталаў неўзабаве аб'яднала. Давідзюк Тэклю супакоіў, узяў у яе ключ ды вечарам сабраў у царкве савет «трэціх свяшчэннікаў».

— Гэтаксама арыштавалі некалі бесарабскага прарока, айца Інакенція, і пасадзілі ў Мурамскі манастыр! — трымаў прамову Павел Бельскі.— Людзі дабраліся аж туды і выручылі яго! Дзве тысячы вёрст ішлі малдаване з Бесарабіі ў Аланецкі край!.. Скрозь сумёты, у лютыя маразы!.. Нам жа да Саколкі — смех, вёрст трыццаць, і надвор'е стаіць цярпімае — толькі вады много, тык жа мы не паны!.. Чаго сядзець склаўшы рукі?!. Пад ляжачы камень і вада не пацячэ! Трэбо даць кліч — адразу вёскі паднімуццо!.. Унь камуністы арганізавалі паход сваіх на Васількоў і праперлі штрэйкбрэхераў, хібо мы — горшыя?.. Рабочыя Гарадка хадзілі на Пяшчанікі цэлай кампаніяй, і ніхто не змог іх спыніць!.. А ў часы нашай «Грамады» якія мы паходы рабілі з Паўлам Валошыным?..

— I таксамо паліцыя не магла даць нам рады! — падхапілі іншыя.

— З сякерамі нават туды хадзілі! Паліцыянты з пастарункаў паўцякалі!

— I я памятаю, як усе смяяліса, што Клявітар даваў драла праз акно без мундзіра, а потым загадаў слесарам дзверы абабіць жалезам і засовы паўстаўляць!..

— Гуртам і бацьку біць добро!..

Ломнік, які дагэтуль маўчаў, астудзіў іхні запал.

— Перасаджалі потым і вашых Валошыных і гарадоцкіх герояў! Не тое правіш, брат Павел. Адумайса! На якое ліхо ўвязвацца нам яшчэ ў бойкі з паліцыяй?! Хібо мы падурэлі?! Хай цацалісты сабе грызуцца з ёю, ім так чэшуцца рукі, а нам, мужыкам, рабіць усё трэ з толкам. Што зробіш, часамі трэ і чорту лысаму пакланіцца!

— У трынаццатым раздзеле паслання апостала Паўла к рымлянам гаворыцца, што ўсякая душа няхай будзе пакорнай вышэйшай уладзе! — азваўся і Давідзюк.— Бо няма ўлады не ад бога, ісцінно вам кажу! Начальнікі страшныя не для добрых спраў, а для кепскіх! Рабі дабро і атрымаеш пахвалу ад іх, от чаму наш айцец і прарок Ілья атрымаў ад Пілсудскаго залаты медаль!..

— Супроць уласці не папрэш, халера, ён мае рэхт! — згадзіўся міхалоўскі балагол.— Уласці заўсёды нас падтрымліва-лі, трэ нам гэтым даражыць. На чыім возіку егдзіш, таму і песні спявай, а пакорнае цялятка дзве маткі сасе, так шчэ нашыя прадзеды любілі гаварыць! Я добро памятаю той паход бесарабаў, брат Павел. Ну і што, калі падняліся і пайшлі?.. А колькі малдаван памерло ад тыфуса, акалела на марозе, колькі іх перасаджалі ў турмы?! Не, гэто не ратунак, мужыкі!

— А што, калі Сакольскаму старосце падсунуць узятку? — падаў ідэю Ломнік.

— А возьме? — насцярожыўся Майсак.

— Усе паны на грошы ласыя! Ім трэ — то на курорты, то на шанпанскае, то на паненак ці гульні розныя!.. Сотняй, вядома, яго не купіш, не стане з-за яе пэцкацца! Трэ такую, мужыкі, суму яму даць, каб не адмовіўсо, а хібо ж зрабіць гэтаго мы не можам?

— Падарунак возьме, шчэ і Альяша не выпусціць!

— Часамі і чорт сумленне мае!

— А чым мы рызыкуем?! Якімі-небудзь пару тысячамі!.. Грошы е!..

Пасля кароткіх дэбатаў апосталы сышліся на суме ў гадавы аклад павятовага начальніка і на вока яго ацанілі памерам у 12 000 злотых. Да гэтай лічбы вырашылі дабавіць яшчэ восем тысяч. Выканаць далікатную місію даручылі асця-рожнаму дыпламату і бываламу чалавеку апосталу Давідзюку.

Галоўны Альяшоў апостал раніцой запрог буланчыка. Ні жывая ні мёртвая Тэкля вынесла яму тую самую конскую торбу, нашпігаваную асцём, аддзельна вывалакла грошы, загорнутыя ў суровую палатніну. Апостал анучку вярнуў, сунуў тоўстую пачку купюр у торбу, ускочыў на вазок і паехаў з падворка. Тэкля толькі цяпер успомніла пра вузялок з ежай для Альяша ды кінулася ў хату.

Калі маладзіца з перадачай выбегла на вуліцу, Давідзюк быў яшчэ недалёка, бо перад канём подбегам ішла рыжая карова са збітым рогам ды ніяк не здагадвалася сысці з дарогі. З-за платоў сачылі насцярожаныя грыбоўшчынцы — крыкнуць апосталу Тэкля не адважвалася.

Ужо маладзіца даганяла фурманку, але раззлаваны Давідзюк рагулю аб'ехаў і папёр буланчыка наўскач, Яна ціха заплакала ды паплялася дамоў.

2

Атрымаўшы падрабязныя рэляцыі ад епіскапаў і ксяндзоў пра тое, якія страсці разгарэліся па беларускіх вёсках, кардынал Польшчы, ксёндз, доктар Аўгуст Хлёнд даўно зразумеў, што настае момант, калі сам усявышні падае яму магчымасць узяць рэванш. Цяпер гэтае самае ненавіснае праваслаўе ён без вялікіх намаганняў аслабляў іншым спосабам. Павятоваму і ваяводскаму начальніку кардынал строга загадаў — не спускаць вока з абшчыны і трымаць яго ў курсе грыбоўшчынскіх падзей.

Выязджаючы ў Грыбоўшчыну па сігналу з гміны, сакольскія следчыя чамусьці старосце нічога не сказалі. Даведаўся павятовы начальнік, што за вязень сядзіць у яго турме, і перапалохаўся.

Староста адразу памчаў у Беласток. З ваяводам Генрыкам Асташэўскім пазванілі ў Варшаву. Кардынал спатрабаваў начальнікаў да сябе.

Прымас Польшчы ў пурпуровай мантыі ўважліва ваяводу са старостай выслухаў і першым чынам надта здзівіўся.

— Панове, то гэты мужык з такім хара-актарам?.. Але ж — выдатна! Ён і праўда — той, хто нам патрэбен!.. Не будзем, мае дарагія, суровы лішне к людзям! I ў саміх ёсць эканомкі! Ды і віна яго не вялікая — з такім жа поспехам мог старога прыкончыць і сапернік, але лёс выпаў зрабіць гэта яму! Тым лепей, што гэтаму мужыку палец у рот не кладзі, а ўсявышні не пазбавіў яго і ў семдзесят гадоў удачы!

Кардынал ад захаплення не знаходзіў слоў.

— Што ж, вакол талкавання святых кніжак русіны распалялі фанатызм і не такі! — стаў успамінаць ён гістарычныя паралелі.— Пры цары Аляксею Міхайлавічу тысяч з дваццапь клікуш спалілі сябе толькі ў адным Пашахонскім уездзе!.. О! як гэта мудра, што наш касцёл не дазваляе сваім міранам талкаваць святое пісанне!.. I гэтыя мужыкі Біблію наталкавалі — яшчэ адну секту адкрылі, ды якую магутную, хто б спадзяваўся!.. Панове, вы самі бачыце, што за апусташэнне ён нанёс праваслаўнай царкве, як на фоне гэтага вар'яцтва русінскіх тлумаў выглядаюць нашыя касцёлы на Крэсах!

— Маеце слушнасць, ваша экселенцыя! — пачціва падтакнуў ваявода.— Ды і ў грыбоўшчынскім бедламе столькі нашага! Царква прарока больш на касцёл падобная, у цэнтры вісіць абраз маці божай з Чэнстаховы!

— Я ўсё гэта ведаю!.. Панове, і на мінуту не маеце права забываць, што Ватыкан аб'явіў вашы землі «тэрыторыяй місіянераў». Трэба нам канчаткова выпіхнуць адтуль праваслаўе і наблізіцца да граніц Савецкага Саюза! Гэты волат на гліняных нагах вось-вось пачне рассыпацца! Грузіны, татары, башкіры, украінцы — даўно ўжо чакаюць, каб узняць разню, якой яшчэ свет не бачыў! Тады ваша ваяводства стане для каталіцкіх місіянераў базай для паходу на Усход! Не забывайце, панове, вялікага католіка Стэфана Баторыя... Такой спрыяльнай атмасферы сталіца апастольская не мела на Крэсах Усходніх гадоў трыста!

Староста і ваявода пачціва падтакнулі.

— Такім чынам, мы не зацікаўлены, каб глушыць гэтую секту. Інтарэсы святой веры патрабуюць, каб захаваць яе. Пра вашага мужыка ведаюць нават у Ватыкане!.. Так, так, вашыя рэляцыі ўжо запатрабавалі туды! Гэтага арыгінала зараз жа выпусціць!

— Справа ўжо атрымала такое гучанне...— выказаў заклапочанасць ваявода.

— Трэба было заглушыць яе ў зародышы! Цяпер — думайце самі, панове, як арганізаваць усё, вы людзі вопытныя, і вам на месцы відней. Канфлікту з паліцыяй мець не будзеце. Міністэрства ўнутраных справаў таксама вашага Эльяша падтрымлівае! Клімовіч глушыць работу камуністаў, і генерал Славой-Складкоўскі выдасць заўтра ж дадатковыя распара-джэнні паліцыі! Захавайце, прашу вас, асцярожнасць. Барані божа чым-небудзь выдаць сябе: рабіце ўсё так, каб ніякая вестка не пранікла ў левыя газеты, а тым болей — за граніцу!

— Будзе выканана, ваша экселенцыя!

— Я са свайго боку падтрымаю вас таксама. Папрашу прэзідэнта, каб узнагародзіў гэтага хлопа яшчэ раз. Еніскап Ялбжыхоўскі ў тыя вёскі, дзе праваслаўе найбольш пахіснулася, пашле «Жывыя Ружанцы» — гэтых гарачых сэрцаў у нас дзесяткі тысяч, і ўсе яны прагныя да дзеяння ва славу Хрыста! Духоўныя па прыходах атрымаюць інструкцыі, як тлумачыць з амбона грыбоўшчынскае цячэнне! Больш ласкі гэтаму мужыку! Запрасіце яго, пане староста, на імяніны жонкі ці дачкі, а то проста — на абед!

— Так ест, ваша экселенцыя!

— Але ж і характар!.. Самародак!.. Не перашкаджаць гэтаму дзікаму зубру, панове, дань яму развярнуцца! Калі б такога прарока на Крэсах Усходніх не было — яго варта было б выдумаць нам з вамі!.. Няхай бушуе!.. Няхай робіць што хоча!.. А цяпер — з богам!

3

Ваявода са старостам, кажуць, проста са сталіцы прыкацілі ў Саколку ды ўзяліся дзейнічадь.

Неўзабаве да трупярні заехала вайсковая машына. Захутанае ў мешкавіну цела беднага Юзіка сышчыкі з тайнай паліцыі заладавалі ў зялёны кузаў ды некуды павезлі.

Абодва следчыя, якія вялі справу, атрымалі накіраванне на работу ў іншыя паветы.

Перавялі ў Ялоўку і начальніка крынкаўскага пастарунка, тоўстага пана Клявітара.

Паліцыя атрымала загад — арыштоўваць тых, хто хоць словам абразіць Альяша, і панскія служкі прыступілі да справы.

На ўсялякі выпадак ваявода са старостам адправіліся шчэ да солтыса ў Грыбоўшчыну, каб прыгледзецца на месцы, ці не можна дапамагчы прароку ў чым-небудзь яшчэ.

У свой час царкву прарок перадаў на баланс крынкаўскаму протаіерэю, айцу Савічу. Толькі Альяш нездарма быў селянінам. З-за горкага вопыту многіх пакаленняў і ў ім сядзеў адвечны мужыцкі страх перад кожным падпісаным дакументам. А ўжо тая папера, па якой ён, перад пастрыжэннем у манахі, непрадбачліва надрапаў сваё прозвішча і ўручыў бацюшку Савічу, не давала яму спакою.

Калі ў нядзелю яго вартаўнік дакладваў, што едзе нейкі свяшчэннік служыць літургію, Клімовіч насцярожана пытаўся ў свайго Фэлюся Станкевіча:

— А з якого боку?

— З Вострава, айцец Альяш! Прарок адразу рабіўся адважным.

— О-о, Якаў падлізвацца прэцца?.. Зноў жарабца гэтаго прэ сюды?.. Пакажы яму фігу — самі службу адправім! На святыя мігды,— скажы яму,— што бываюць нігды, купіць мо мяне!

Затое калі бацюшка ехаў з Крынак, Альяш ключ пакорна з халявы вымаў.

— На, адкрывай! Савіч хай покуль што служыць. Мо дакумент выдзяру ў яго як-небудзь, не трэ клявіць гэтаго кудлатаго. Калі папера будзе ў мяне, хай пацалуе тады дзесь!..

Вярнуўшыся з Саколкі, начальнікі зараз жа выклікалі павятовага суддзю:

— Акт перадачы грыбоўшчынскай царквы ліквідаваць! Паперку Клімовічу вярнуць!

— На якой падставе маю гэта зрабіць, пане ваявода, пане староста? — узмаліўся абаронца Феміды.

— Знайсці закон! I зрабіць усё на працягу двух дзён! Справа дзяржаўнай важнасці!

— Так ест, пане ваявода, будзе выканана!..

— I перадаць пракурору — для ўспакаення грамадскасці завесці ўгалоўную справу на Чарнецкую за самагон! Яна галоўны вінавайца гэтага забойства — падбухторшчыца!..

— Так ест!..

4

Забіраць Альяша з турмы пайшоў былы легіянер Пілсудскага — сам староста Вайцяховіч.

Двухметровага росту, энергічны пан гэты ледзь з прыкрытай гідлівасцю і затоенай цікавасцю павёў старога са скудлачанай барадой абедаць. Па Саколцы нібы хто мільгануў вялізным люстэркам, і з-за алавяных хмар на секунду выглянула сонца, заблішчалі шматлікія лужыны, але стары нічога не заўважаў. Цягнучы знямоглымі нагамі пудовыя боты з камякамі мокрай гразі, дзядзька Альяш не выбіраў дарогі, пакорна плёўся побач са старостам у панскі дом.

З далікатным профілем і загадкавай усмешкай, надуша-ная і напудраная ды з прычоскай а-ля Грэта Гарбо пані старосціха чакала іх з хваляваннем. Прыслугу сваю яна ледзь не заганяла, бо славутага госця збіралася частаваць па ўсіх правілах свецкага этыкету, таму выставіла на стол усе свае тонкія сервізы, хрусталь ды расклала серабро. Яна нават новага гродзенскага архірэя так не спатыкала.

— Пані Леакадзія! — прадставіў старосціху Вайцяховіч.— Знаёмцеся!.. А ото наш герой — пачцівы пан Эльяш!

— Вельмі мне прыемна! — з мілай прыхільнасцю заявіла гаспадыня.

Вясковы дзед на свецкую львіцу нават не падняў галавы.

У прыхожай віселі галовы ласёў з разлапістымі рагамі і кабаноў з ікламі. Пад сцяной кленчылі ды з забабонным страхам білі госцю паклоны дзве беларускія дзеўкі. Маленькая балоначка з сярэбраным аброжкам какетліва цяўкнула два разы ды белым клубочкам пакацілася Альяшу пад ногі.

Дзядзька Клімовіч служанкам пакланіўся таксама, нават дазволіў ім пацалаваць руку, а любіміцу пані Леакадзіі стукнуў ботам, і белая сучка ўцякла на кухню.

Пасля кароткага замяшання староста паказаў, куды ісці.

— Прошэ, пане Клімовіч, прошэ бардзо!..

Дзед прагрукатаў у гасціную, прысеў на ўскрай абабітага квяцістым шоўкам крэсла. Апусціўся ён з такой насцярожана-сцю, нібы баяўся забрудзіцца, бытта шоўк заражаны быў каростай, і стаў азірацца, куды прымасціць шапку. Дзядзька Альяш намерыўся пакласці яе на паркет, але перадумаў і апусціў сабе на калені.

Пані Леакадзія хрумснула суставамі пальцаў. На кухні не сціхала з прытворнай крыўдай скавытаць забытая балонка. Як на сонца, зачараванымі вачыма праз дзверы глядзелі на прарока служанкі...

Само сабой выйшла, што ў пакоі ўсё было ліпшяе: і элегантная, з тонкім профілем ды цудоўнай прычоскай пані гаспадыня, і залатыя запанкі на беласнежных манжэтах яе мужа, і саксонскі фарфор, і бутэлькі з замежнымі стракатымі этыкеткамі, і бліскучае піяніна, і ўвесь шык кватэры з багатай мэбляй, што адсвечвала ў навашчанай падлозе.

Нічога іншага не прыдумаўшы, Вайцяховіч мусіў разыгрываць шчодрага гаспадара далей. Ён сеў насупраць старога і шырокім жэстам ды з напускным хлебасольствам праказаў з усмешкай:

— Но, ойцец Эльяш, што-небудзь перакусіць?.. Пан. прагаладаўся за тры дні, праўда? Прашу прабачыць, што так выйшла — паліцыя, следчыя без майго ведама заварылі ўсю справу!.. Нічога, цяпер справа ойца ўладкавана — можаце так лічыць, больш ніхто не адважыцца і пальцам крануць!..— паляпаў ён дзеда па плячы.— Праз пару мінут адпраўлю пана ў Грыбоўшчыну. Але ж, прошэ бардзо, нех ойцец частуецца!.. Но, то давайце пакаштуем, што нам пані Леакадзія падрыхтавала, разам!

І гаспадар сунуў рог крахмаленай сурвэткі сабе за каўнер.

Аднак госць і на яго не падняў галавы.

Дзядзька крытычна і спадылба агледзеў панскі стол, не спяшаючыся ўзяў кавалачак чорнага хлеба, адкашляўся, сумным і прастуджаным у каталажцы голасам папрасіў:

— О! Цыбульку бы мне...

Гэта і былі адзіныя словы, якія ён прамовіў у Вайцяховічаў.

Гаспадары пераглянуліся.

Пані Леакадзія хацела адправіцца на кухню сама, але старэйшая служанка як бы адно чакала гэтай просьбы. З-пад фартуха дастала ядроную цыбуліну, якая аж адлівала свежым глянцам, ды з зямным паклонам падала прароку:

— Вазьміце, айцец!..

Дзед кіпцюрамі цыбуліну разадраў, абмакнуў палавінку ў сальніцу, уставіў вочы ў сурвэтку ды, як пад прымусам, пачаў здавальняць свой голад. Старосціха ў недаўменні слухала нейкі час, як на зубах старога хрумсціць цыбуля, тады зноў пераглянулася з мужам, і на яе напудраным шляхотным твары з'явілася гідлівасць.

Неўзабаве здаволены Вайцяховіч без ранейшай ужо цікавасці да старога бесцырымонна ўпіхнуў дзеда ў свой лімузін ды загадаў здзіўленаму шафёру даставіць прарока ў Грыбоўшчыну.

— Прызнавайся, Янэк, такога пасажыра яшчэ не вазіў?! — рассмяяўся ён.

— Яму толькі ездзіць фурманкай, што гной вазіць! — у тон начальніку пакпіў бязвусы юнак, насмешліва азіраючы госця.— Ладна, мо вытрымае машына і яго!.. Толькі потым бензінам трэба будзе яе адціраць паўгадзіны!..

Юнак паставіў умову:

— Стары, не выхіляцца мне з машыны, разумееш?.. Гэта табе не на печы!..

— Ха-ха-ха-ха!..— заліўся смехам староста, якому сцэнка надта ж здалася пацешнай.

Машына ад'ехала.

Вайцяховічу было чаго радавацца. Уладкаваўшы дзедаву справу, ён адчуў, што адкрывае новы раздзел службовай кар'еры. Сэрца старосты поўнілася вялікай радасцю.

Вярнуўшыся ў кабінет, Вайцяховіч ніяк не мог прымусіць сябе, каб заняцца службовымі справамі. Здаволены сам сабой ён агледзеў кабінет.

На стале — сіметрычна ўкладзеныя альбомы, варшаўскія і замежныя часопісы, мармуровы чарнільны прыбор. За спіной бялеў і кантрасна выдзяляўся на квадраце чырвонага атласа сілуэт арла. З хрустальным пералівам люстра, прывезеная жонкай аж з Чэхаславакіі,— ах, які ў яе густ! — напаўняла пакой радасцю і далікатным ззяннем. Позірк «маршалка» з даўзёрнымі, як у маржа, вусамі, што набычана глядзеў з пар-трэта, здаўся яму цяпер не такім ужо і суровым. Таямніча маўчалі бліскучыя ад чорнага лаку і нікелю тэлефонныя апараты — усё, што яны цяпер маглі перадаць, мала важнае!..

Пану Вайцяховічу раптоўна захацелася пахваліцца перад каханай жонкай. Толькі цяпер ён спахапіўся, што з-за старога дзівака так і не паабедаў. Яшчэ ўспомніў, як яго жонка часта хрумсцела суставамі пальцаў, а гэта была ў яе першая адзнака раздражнення.

— Нічога, дзяўчынка мая, мы цябе зараз супакоім! — чула прамовіў ён да фатаграфіі жонкі ў рамцы, якая стаяла каля чарнільнага прыбора, і ўзняўся.

Начальнік павета, насвістваючы бравурны марш, накіраваўся дамоў.

Усе вокны сваёй вілы Вайцяховіч застаў адчыненымі насцеж. Служанкі на чале з расстроенай і поўнай гідлівасці да ўласнай кватэры паняй Леакадзіяй канчалі выціраць гарачай вадой з содай квяцісты шоўк крэслаў, паркет і браліся церці стол, бытта туды ўзабралася і наслядзіла балонка...

5

Давідзюк застаў Вайцяховіча не ў настроі.

— Што ж, дзякуй,— амаль абыякава заявіў староста, беручы пакет з грашыма.— Падарунак ад вас ахвотна прымаю і перадаю на будаўніцтва шпіталя святога Роха ў Беластоку.

Яшчэ большым для апостала было дзівам, што гэты цар і бог цэлага павета загаварыў устрывожана:

— А вы яго нідзе не спаткалі?! То ж пана Эльяша я адпусціў гадзіны паўтары таму назад! Самому не было часу і паслаў яго з шафёрам. Выехала машына за Саколку, ды пан Эльяш загадаў яе спыніць! Выбраўся на дарогу і аб'явіў, што пойдзе пехатою! Як яго мой Янэк ні ўпрошваў, ні затрымліваў, пан Эльяш не паслухаўся! Што за арыгінал ваш стары?!

Па тым, як староста трывожыцца і вінавата апраўдваец-ца, Давідзюк адно цяпер убачыў, пад якой апекай яго шэф, і да таго асмялеў, што нават перастаў калечыць польскую мову, загаварыў па-беларуску.

— На машыне, пане старосто, айцец Ілья не паедзе! — апостал ужо надта шкадаваў дарэмна патрачаных грошай.— Паводле вучэння Ільі, егдзіць ён толькі можа на фурманцы, у якой няма ні кавалка жалеза!..

Выдатна зразумеўшы на гэты раз галоўнага апостала і без перакладчыка, староста перад селянінам падзяліўся сваімі заўвагамі, як з роўным:

— Калі прыводзіў на абед яго я, служанкі нас папярэдж-валі, што скаромнага стары ў рот не бярэ, але я таксама не паверыў — такі аўтарытэт і не захоча смачна з'есці ды выпіць чарку?! Ажно выйшла не па-мойму, пся крэў!.. Першы раз у жыцці бачу штосьці такое!..

—О! ён на ежу ўпарты!

— Езус Марыя, шапку здымаю перад такім фанатызмам!.. Не дзіўлюся ўжо, што так ляцяць да яго багамолкі!.. Пане Давідзюк, усе сакольскія служанкі цяпер зайздросцяць маім дзеўкам — прыслужвалі іхняму богу!.. Холера ясна, пан Эльяш слабы чалавек, яшчэ што-небудзь здарыцца ў дарозе!.. Янка я адразу папёр назад!.. Але ж я з шафёра спушчу скуру, калі не знойдзе, няхай толькі вернедца з нічым!..

— Альяш ад машыны схаваецца!

— Пан так думае?..— устрывожыўся ён не на жарты.— Тады прашу — едзь пан зараз жа сам, мо яшчэ дагоніць пан старога дзе-небудзь!

— Не хвалюйцеса, пане старосто, нічого не выдарыцца! Дажджу ўжо няма. Пясок хоць і мокры, але стужэў, ісці добро яму!.. Мы, мужыкі, пане, народ вынослівы, а прарок яшчэ і пад апекай божай!..

— Так-то яно так, але я пана вельмі прашу — не затрымлівацца ў Саколцы! «А нуж—відэлец», як мы, палякі, гаворым!

Свайго шэфа Давідзюк дагнаў аж у Трасцяной. Аляксандар стрымаў буланчыка, злез з воза, застыў.

— Дзень добры, Ілья!..

Альяш прамаўчаў, але гэта апостала не ўразіла.

— Ну, як паны — не замэнчылі цябе там вельмі, не замардавалі? — са скупой мужчынскай цеплынёй спытаўся апостал, аддана заглядваючы прароку ў вочы.

Прарок быў не ў гуморы і адказаў пытаннем на пытанне:

— Пыцель у вятрак Піня прывёз?

— Прывёз, а як жа, шчэ пазаўчора! — запэўніў яго Аляксандар.

— А крупарушку?

— Устанаўліваюць якраз майстры!

— Не параскрадалі, пажару ніякаго там без мяне не нарабілі?!

— Знойдзеш таксамо, што спытаці, Ілья Лаўрэнцьевіч!.. Крыўдно аж слухаць!.. Усё ў парадку!.. У царкву толькі раз мы заходзілі, а то ўсё цябе чакаем ды выглядваем!.. I Фёкла Мартынаўна вельмі чакае цябе...

— Чакае, гаворыш? — выбухнуў стары.— То дачакаецца!.. Нагі гэтай сукі не будзе больш у Грыбоўшчыне, хай толькі да яе я дабярусо!..

Агледзеўшы ўпалыя бакі буланчыка, прарок ужо наваліўся на сябра:

— Ты што так каня змардаваў, нашто гнаць трэ было гэтак?! Пакінь вас адно на пару дзён, усё на ніц звядзеце адразу!.. Нават не мог яму хвост падвязаць?! Цяжка табе было закілзаць?.. Во, вандзідла паржавелі нават!..

Сунуўшы каню ў зубы цуглі, зрабіўшы з хваста фарсісты вузел, Альяш нарэшце забраў у Давідзюка вяровачныя лейцы і палез у свой вазок.

— Ну, чаго стаў як слуп — пайшоў! — крануў лейчынай прарок каня, не надта клапоцячыся — паспеў Давідзюк узабрацца ў вазок ці не.

Даехалі яны да Грыбоўшчыны, не прамовіўшы адзін да аднаго больш ні слова.

...Не азваўся Альяш ні да каго і ў вёсцы. Маўчаў гэтак цэлы месяц. Дзядзька сам на сябе наклаў пакаранне — чатыры тыдні вымальваў цяжкія грахі перад абразамі, а ў гэты час Тэкля каля яго хадзіла на пальчыках ды не дыхала.

6

Толькі і апошняе здарэнне зноў нічому не навучыла. Дзіва, да чаго дасягае захапленне цёмнага натоўпу ўяўнымі аўтарытэтамі.

Цяпер нібы хто развязаў вялізны мех, і па вёсках шугануў магутны пратуберанец яшчэ адной неверагоднай легенды —цяпер ужо пра тое, як папы, архірэі ды іншыя ворагі «новага вучэння» захацелі зжыць са свету прарока.

Легенда даляцела і да маёй вёсачкі.

— Падумаць толькі, да чаго дайшлі Альяшовы ворагі! — з абурэннем гаварылі нашы цёткі.— Так усё падстроіць!.. Гэта ж выкапалі на могілках якогось пакойніка, разулі, і раздзелі дагала, ды падкінулі цела Ільі пад самюткі парог! Выходзіць ён рана на двор — чалавек якісь ляжыць нежывы!

— Нават шчэ разбілі яму чэрап ды палено падкінулі папэцканае крывёю!

— Курыцу солтыс зарэзаў і папэцкаў, бо злы на яго быў, што Альяш грошай не дае!

— Знайшліся і сведкі!

— Бо заплацілі ім добро архірэі з папамі!.. Грошай у іх без ліку, а е такія людзі, што нават на роднаго бацьку табе набрэшуць, толькі заплаці!

I далей ужо з расшыранымі ад узбуджэння вачыма перадавалі адна адной фанатычныя бабкі, як крынкаўскія паліцыянты прывезлі закаванага ў жалезныя кайданы прарока ў Саколку, як кінулі яго там у халодную, а ён раптам засвяціўся незямным ззяннем.

— Альяш скінуў свае кайданы ды, бытта праз павуцінку, прайшоў праз жалезныя краты і цэментовыя муры! — малявала цётка Кірыліха.

— А паліцыянты, што яго вартавалі, убачылі цуд і аслеплі! — дабавіла Клемусава нявестка.— I цяпер лепшыя дахтары іх ужэ не могуць выратаваць!

— Проці нябеснай сілы не папрэш! — згадзіўся і яе мужык Сцяпан.

Пераязджаючы на хутар, Клемусаў сын прадаў хату і пасяліўся ў зямлянцы.

— Нічого. Збярэмся з сіламі, то шчэ хату пабудуем прускім мурам! — цешыў ён сваіх.

Ішлі гады. Нараджаліся і раслі, хварэлі і паміралі ды зноў нараджаліся яго дзеці, а лесу Сцяпан не прыдбаў. Яго сям'я зімой і летам гніла ў Сырой ды змрочнай яме, у якую нават мухі не адважваліся залятаць, а жыццё ў ёй трымалася толькі на аптымізме ўпартых гаспадароў.

Мне вельмі непрыемна, што кніжка — такая змрочная. Я б з большай ахвотай стварыў іншую — вясёлых намаляваць куды лягчэй, чым людзей з трагічнымі лёсамі (у старажытнай Грэцыі ўсе скульптуры ўсміхаюцца!). Увесь сэнс у тым, што задума аповесці зарадзілася ў маіх землякоў. Часамі ў пісьменніка абуджаецца кліч продкаў, і ён тады становіцпа летапісцам свайго часу.

I ў мяне перад вачыма стаяць тая счарнелая зямлянка Сцяпана, таленавітая аптымістка Кірыліха і нешчаслівая Хімка, а ў патайных кутках душы, дзе, мабыць, хаваецца ды пераходзіць скрозь ланцужок пакаленняў памяць роду, загаварылі няздзейсненыя імкненні дзядоў і прадзедаў, і я, прамы іхні нашчадак, толькі спрабую выліць на паперу сілу духа, цярпенне і боль землякоў.

Клемусаў сын і нявестка цяпер захацелі яшчэ раз упэўніцца, што ўсё ж такі існуюць, існуюць запаветны эталон праўды, вышэйшая воля, магутны, усяленскі суддзя і тыя самыя таямнічыя справядлівыя сілы! Суддзя гэты Нёману можа загадаць цячы ад Балтыкі да Святой гары, слабога зробіць волатам, беднага — багатым, старога — маладым, нешчаслівага — шчаслівым, толькі ты не падай духам і вер! вер! вер!..

Кірылішын Валодзька трэці год сядзеў у турме, і маці часамі мяне клікала завесці ходзікі.

— Ты паглядзі за адно — ці правільно ідзе яго каляндар! — прасіла пры гэтым.— Забыласа чысто — адарвала яму я ўсе дні на мінулым тыдні ці не?

Час для бабак вымяраўся ад касьбы да жніва, ад жніва да пасеваў, хваробы, смерці знаёмых ці хрэсьбін — календарамі ці гадзіннікамі карыстацца яны не ўмелі. Аднак старая купіла і павесіла сама ўжо трэці каляндар. Для яе важна было, што ён гэтак жа «ішоў» пры Валодзьку. Я адрываў лішнія лісткі, падцягваў гіры ходзікаў, аднак сына замяніць не мог і толькі дражніў.

Гэтаксама перапоўненая прагай да жыцця, наладаваная да краёў жаданнем асіліць несправядлівую, раўнадушную рэчаіснасць, аднак заслабая, каб вырвацца з рамак, якія ёй надало выхаванне, з безгранічнай верай у тыя самыя сілы, якім нават зоры на небе пераставіць — дзіцячая гульня! — цётка Кірыліха натхнёна распісвала падзеі за Сцяпанам.

— А каменданту крынкаўскай паліцыі ды акаянным тым следчым скруціло рукі, ногі, і палякі паўміралі ў страшных мэнках! I так усе прасіліса перад смерцю, так прасіліса: «Дабіце нас, дабі-і-це!..» Але нават апошняй просьбы ніхто не споўніў! I на іхніх дзяцей хваробы напалі — усе падчыстую вымерлі і яны!.. А хто сведчыў на Ілью, той вярнуўсо з Саколкі, а дзеці іхнія ўсе як адно — нямкі! Яны палезлі ў кішэні за грашыма, каб з'егдзіць да дохтара ў Беласток, цап сябе за кішэні, а там замест грошай — асінавыя лісты ляжаць!

Знаходзіліся нават такія, што адправіліся ў Крынкі, каб на свае ўласныя вочы паўзірацца на новага пана каменданта пастарунка паліцыі.

— О! гэты будзе цяпер здалёк абыходзіць Ілью!— цешыліся мужыкі, бытта камендант меўся збаяцца зараз іх саміх.

Іншыя не ленаваліся з'ездзіць у Саколку і схадзіць да староства, паўзірацца на новых следчых...

...Гэтым часам у грыбоўшчынскай абшчыне раскольнікі прыціхлі. Альяша ўсе сталі баяцца, і прарок над апосталамі займеў бязмежную ўладу.

ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ

Раздзел першы

1

Поўны якойсьці супярэчлівасці, рэдкім дзіваком быў дзядзька Клімовіч. Ніяк не зразумець, чаму так бяздумна вызначыў дзень «ікс» (пра што будзе мова). Найхутчэй за ўсё ён і сам верыў у тое, што прапаведваў, бо мала адышоў ад сваіх багамолаў,— усе ідалы варты сваіх паклоннікаў.

А яшчэ — гэты мужык вылез у героі выпадкова. Падобная з'ява на свеце даволі распаўсюджаная сярод усіх народаў і розных эпох. Даводзіцца толькі здзіўляцца небагатаму выбару сродкаў і вузкаму шаблону, па якіх працякае іхняя кар'ера.

Так ці інакш, а мужык Клімовіч, прайшоўшы, хоць і ў мініяцюры, праз сваю «ноч доўгіх нажоў», перыяд гучнай арганізацыі і будаўніцтва, непрыкметна стварыў сваю сістэму, рэлігію і культ. Затым, як і ўсе культы, узнятыя на вяршыню разэкзальтаванымі масамі, хворы назойлівым неўрозам веры ў сваю высокую місію на зямлі, прыступіў да захадаў, каб ратаваць чалавецтва і на гэтай ніве ўвекавечыць сваё імя.

Паводле цёткі Хімкі, уся тая славутая ідэя ў сумбурнай галаве старога нарадзілася летам, і дзядзьку фактычна на гэта падбілі.

...Жыццё ў маленькай вёсачцы працякала як бы ў дзвюх фазах — па-свойму ў багамолаў і зусім іначай у грэшных міран.

Была нядзеля. Грэла, бязлітасна пякло сонца. Шчабяталі ў ліпах птушкі. Удоўж вуліцы імкліва шыбалі ластаўкі з разяўленымі дзюбамі. На агародчыках, у гарачым пяску паласкаліся куры. Пад плотам сабакі ляніва выбіралі блох і час ад часу кляцалі зубамі на мух. Лазілі парасяты, заклапочаныя пеўні, а малыя з парэпанымі нагамі, панадзяваўшы адно аднаму вяровачкі на плечы, лёталі ды галасілі:

— Но-о, кося-а!..

Пад бэзам на каменнях гутарылі бабы. Іхнія мужыкі з бутэлькамі нафты, селядцом, скрыначкай запалак ці кавалачкам мыла неўзабаве вернуцца п'янаватыя з Крынак, Бераставіцы ці Гарадка. Покуль рыхтаваць вячэру, жанчыны з асалодай здаровых сялянак убіралі ў сябе чароўнасць летняга дня ды нетаропка перабіралі жыццё.

— Гляджу на наш бэз і ўспамінаю,— апавядала Чарнецкая.— Раней, калі шчэ жыла ў мамы ў Плянтах, то з Гэляй Матрунішынай адправіліся мы раз у Крынкі на фэст — царквы нашай шчэ не было, толькі сцены жаўцелі на пагорку. У Грыбоўшчыне падыходзімо да гэтаго куста, а ён так файно пахне!.. Сталі мы ламаць. Станкевіч якраз араў на агародах. Чалавек убачыў нас і давай бегчы да дарогі. Уцякаць брыдко. «Ніц не зробіш,— кажу,— Гэля, стоймо ўжэ, што будзе!» А ён падлятае ды крычыць: «Маеш шчасце, што знаёмая, а то на суд падаў бы або зубы панесла б у жмені!..» А нядаўна заходзіць да майго закурыць, і я ўсё ж такі не выцерпела. «Фэлек,— напомніла яму,— каб ты здох, з-за адной лапкі бэзу брыдзіцца гэтак!.. То ля я табе, хадзі, цэлае бярэма наламаю яго!»

— Ой, бабанькі, такі е дурны ён і цяпер! — падтрымала Чарнецкую суседка.— Недарма Клімовіч сторажам трымае! Гэтакі не дасць спуску ні брату, ні свату! Калі сам возьме што, то не падзеліцца, годзе!

— Мой Базыль гаворыць, што ён куды горшы нават за самого Рогуся! — заўважыла Аўхімюкова Гандзя.

— А сам Клімовіч хібо не ўрэдны? — азвалася Чарнец-кая.— Убачыць на вуліцы сваю родную ўнучку і не гляне табе на яе нават! Мой Банадык кажа: «Як спаткаю Альяша, то заўсёды хочацца кінуць — добры вечар! — бо кожны раз у вачах цямнее!»

Загаварыла васьмідзесяцігадовая Галамбоўская:

— Бо жызню меў такую! Хібо ён добрае што бачыў?! Адкуль можа быць добрым!.. Усім дзецям калісь спуску не давалі, а ўжэ самалюбівая Лаўрэнава Юзэфіна — не дай бог, у якой суровасці трымала сваіх хлопцаў! Каб яна казачку якую свайму дзіцяці расказала ці пра птушачак якіх або — хоць прыласкала каторага. Дзе вы бачылі!

— Толькі пра веру, святых ды чорта! — згадзілася Гандзя і напомніла выпадак з прычасцем, калі малы Максім праліў «цела і кроў Хрыста», а маці ніяк не магла дараваць дзіцяці прамашкі.— То і павырасталі чэрствыя ды бяздушныя! Максім, калі быў жандарам, не ведаў жаласці, паплакалі ад яго людзі, і гэты... Зрэшты, успомніце, бабы, як усіх нас гадавалі, якімі мы былі запалоханымі дзяўчынкамі — бы мышаняты! Аднойчы пайшлі ўсе з вёскі на пакос, а мы лётаем сабе во гэтак па вуліцы! Раптам бачым на пагорку штось блішчыць. Мужчыны пакінулі плуг, і адпаліраваны лемех гарэў на сонцы! То дзісейшае дзіця яшчэ табе пабегла б паглядзець, што такое ззяе там, а мы, напалоханыя то ведзьмамі, то цыганамі, то чортам, пазабіваліса ў хату і прасядзелі, покуль не вярнуліса з балота бацькі!

— Дзіця — бы мокрая гліна: чалавека трэ мясіць з малого, бо табе засохне, і потым — капут!

Раптоўна ўстаючы, Гандзіна нявестка спахапілася:

— Цяпер, цётку Гандзя, яны ўжэ лішне смелыя!.. Ой, дзе ж мае абарванцы падзяваліса?.. Ці не падглядваюць зноў за гэтым распутнікам?! Цяпер смелыя, аж — бяда!..

— Надзяры, надзяры вушы і майму, калі ўбачыш там! — кінула другая маладзіца ўздагон сяброўцы.

Жанчына ўжо бегла ў вішні, дзе Мікалай Рэгіс выставіў шацёр са стракатых дываноў, а большыя падшыванцы з нездаровай цікавасцю стараліся падслухаць ды падгледзець з кустоў, што ў тым будане адбываецца.

Былы дзячок у шатры лячыў у гэты час дурніцу. Збедаваныя бацькі аб'ездзілі ўжо Гродна і Варшаву, Журовіцы ды Пачаева, пачулі яшчэ аб адной «методзе» лячэння вар'ятаў — цяжарнасцю.

Мікалай за прыём браў залатымі рублямі і сваю методу лячэння называў «выбіваннем клінам кліна».

Між іншым, калі Рэгіс яшчэ зімой адпусціў гэтак першую пацыентку, грыбоўшчынцы спахапіліся, што і Паўтарак, мабыць, на свет божы прыйшоў такім жа чынам. Толькі нямой прыпадачнай нічога роды не дапамаглі.

На цвінтары ў гэты момант, на вынесеных Станкевічам расхістаных венскіх крэслах, рассядаў у цянёчку вакол стала ўвесь Альяшоў сінедрыён.

Да святога ўзгорка людскія патокі плылі нерэгулярна, амплітуда іхняй пульсацыі залежала ад стыхіі сялянскіх настрояў. Толькі на аналіз гэтай з'явы «трэція свяшчэннікі» здольнымі не былі. Альяшоўцы спалохаліся, што гэтае лета чамусьці зусім мала пілігрымаў. Пра мінулы залаты час ім напаміналі адрапянелыя дубцы, якімі былі ўсланы цвінтар, поле ды выган — зялёнымі галінкамі людзі калісьці ратаваліся ад спякоты і аваднёў, а ў дождж падкладвалі іх пад сябе жабракі.

Адкрываць у Грыбоўшчыне сталовую, для якой ужо завёў быў нават катлы і посуд, Піня раздумаў. Паразбіралі свае буданы крамнікі. Параспаўзаліся жабракі... «Трэція свяшчэн-нікі» цяпер мелі шмат вольнага часу. Распешчаных не абы-якім поспехам апосталаў тачыла трывога — а што, калі так будзе цяпер заўсёды?!

Вінаваўцаў яны гатовы былі шукаць усюды.

— Паліныянты людзей перапыняюць!..— разважаў услых за доўгім, зробленым з негабляваных грубых дошак сталом Майсак.— Затрымаюць фурманку на дарозе, і — чаму таблічкі з прозвішчам на ёй няма, чаму конь нячышчаны? — плаці, дзядзько, штраф! Вядомо, каму ахвота плаціць?!

— А ў Беластоку цэрквы, кажуць, пазакрывалі! — уставіла Руселіха.— Крынкаўскія паліцыянты хваліліся: «Хай ваш прарок паставіць свечку вялікую Мікалаю Угодніку, што ўдалосо яму якось шчэ пабудаваць, бо цяпер нікому не дазваляем, на веру вашу забарон у Варшаве выйшаў!»

— I забароняць паны, а што ім? — заўважыў Давідзюк.— Запалохаць нашых людзей — што раз плюнуць! Толькі як жыці без веры будзем?

— Пад Краковам мужыкі баставалі і паліцыя іх расстраля-ла з кулямётаў, як на вайне! — прынёс навіну з горада Павел Бельскі.— А прэм'ер Складкоўскі ў сейме яшчэ і заявіў: «Паліцыя наша страляла і страляць будзе!»

Свет ускалыхвалі ўжо грозныя падзеі. Памалу яны даходзілі і ў вёску.

— А ў Гішпаніі — вайна! — пасля хвіліны маўчання выкладваў навіны Бельскі.— Самі на сваіх пайшлі!.. Брат ваюе з братам, сын на бацьку ідзе, як было ў Расеі ў семнаццатым!.. Там ціперака такая разня, што па гарадах крывавыя рэчкі цякуць!.. Ужэ немец туды сваіх салдат папёр, самалёты направіў, а Саветы — караблі з танкамі накіравалі!

— У тую бойню таўклі адны адных тут, а цяпер — во дзе счапіліса! — паківаў галавой Ломнік.— Ну, ну, паглядзім, чыя цяпер возьме!

— У германца, як і тады, на спражках напісано: «З намі бог!», а ў рускіх — звёзды, хібо ім цягацца з немцам!..

— Англічане прыдумалі бомбы — як кіне з цыпіліна такую, як узарвецца яна, так да самай вады дастане! — пасля маўчання зноў падсыпаў Бельскі.

— На Усходзе японец усё далей у Кітай залазіць!..— уздыхнуў Майсак.— Спецыяльныя каты па вёсках адсякаюць галовы непакорным кітайцам! У газетах здымкі паказваюць — шабля ў ката шырокая, бы цясак, аберуч трымае, а каля ног яго галовы валяюцца, бы качаны капусты!

Падала голас і Хрысціна:

— Не дай бог гэты японец шчэ і сюды дойдзе, куды падзявацца нам?! Ах, ах, маці божая, што за згіненне валіць на людзей адусюль! Зноў, мабыць, настае Садом і Гамора, ды канец свету ўжэ падыходзіць!

— Прыйдзе тая гадзіна канца свету, ох, прыйдзе!— выгражала бабка Піліпіха.

— Але колькі раней народу намарнуецца — страх і падумаць! — пашкадавала Хрысціна.

— Бо няма такого Саламона, каб сказаў народу — людзі, адумайцеса, пачніце жыць у міры, якого ражна вам трэбо?! — кінуў Майсак.

— А што ты, Хрысціна, хочаш? — азваўся Альяш.— Хто ў тым павінен, што канец усяму ідзе? Самі людзі вінаваты!.. П'янкі, грахі, разбой, танцы, ашуканство на кожным кроку, распуста!.. У жніво ці ў сенакос — параздзяваюццо да пупа... Цьфу!.. Кіем не загоніш маліцца іншаго свістуна да царквы, а ў нядзелю будзе табе рабіць што хочаш, толькі заплаці яму!..

«Дальбог, праўда! — са страхам адзначыла сабе цётка Хімка.— Аж жаласць бярэ, калі паглядзіш, як тыя пчолкі мэнчацца, з кветачак воск збіраюць, каб святы лік ім асвятліць, а такому гіцлю ніц не значыць — падысці да свечкі ды прыкурыць!.. Не-е, Яшка мой не такі, хай бог крые-ратуе!.. Хоць у тых Саветах верыць у бога забараняюць, але Яшка зважлівым быў яшчэ малым, а ўжэ цяпер!.. Ён жа не вінаваты, што да цэрквы іх там не пускаюць!..»

Гэтым часам Альяш разыходзіўся ўсё больш: — Нават крынкаўскія яўрэі перасталі хадзіць у свае сінагогі. А да нас, паглядзі? Дзесятая часць людзей прыйшла ў гэтым годзе, калі параўнаеш з тым, што мелі мы! А што робіцца ў другіх царквах?.. Усе бацюшкі, гэтыя духоўныя дзікуны, залатыя зубы сабе паўстаўлялі! Радзівы нават пакуплялі і слухаюць тое, што богаві адно рабіць дазволено!

— Шчэ не хапало, каб пасталі гаварыць з небам!— прабурчала Хрысціна.

— Знойдуцца такія рызыканты, што і гэто рабіць паспрабуюць, думаеш — не? — згадзіўся прарок.— У Бібліі сказано: перад канцом свету наступіць такі час, калі людзі зробяцца гордымі, бацькам непакорныя ды няўдзячныя. Забудуць храмы, фігляваць пачнуць на рабоце, распустай зоймуццо і з небам спрачацца стануць, брат пойдзе на брата, дачка проці мацеры... Во тады жоўтая чума свет залье, зямля разверзнецца, і на тым месцы застануцца толькі чорная ноч і сем слупоў дыму!

— А мы можам зара пачытаць! — з гатоўнасцю пагартаў Давідзюк і паспешліва павадзіў пальцамі:

— Калі ласка, слухайце: «Ибо восстанет народ на народ и царство на царство, и будут глады и землетресения по местам. Все это начало болезней. И тогда будет великая скорбь, какой не было от начала мира доныне... Ибо где будет труп, там соберутся орлы, и после скорби дней тех люди будут воздыхать от страха и ожидания бедствий грядущих на вселенную... И море восшумит и возмутится, солнце померкнет, и луна не даст света своего, и звезды спадут с неба, и силы небесные поколеблются!..»

— Амант! — ціха прашаптала цётка Хімка ды набожна перажагналася.

— I пакалеблюцца, а што ты думаеш? — разважыў Майсак ды пагладзіў раскладзістую бараду.— У календары было напісано пра зацьменне месяца, і я падумаў — дай праверу! Прыйшоў вызначаны дзень — точно! Таксамо і ў Біблію ведалі, што ўпісуваць!

— М-м, як ты, Пятрук, можаш спакойна шчэ й гаварыць аб гэтум — канец жа свету ідзе! — выбухнула Хрысціна.— Альяш кажа пра залатыя зубы ў бацюшак — гэто што! Папоўны белыя пальчаткі панадзявалі, капелюшы і так пруцца ў гэтым адзенні да царквы!.. А глядзі, што людзі вычаўпляюць з мукі? Ужэ хлеб просто так не могуць з'есці, выпякаюць усялякую рас-пусту!.. Мусіць жа ўсяму гэтаму прыйсці канец, бо далей так быць не монса!..

— Прыглядзіса ты адно да людзей, што прыходзяць да нас: хібо яны такія, як раней былі?.. Рагочуць, усюды лезуць без сораму — бы чортавай пячаткай усе кляймёны!

— Бо і кляймёны, а ты — сумняваласа шчэ?

— Я ўжэ казаў, меў відзенне калісь,— загаварыў Альяш зноў.— Бытто ноччу іду я і бачу: небо распаўзлосо, і людзі, і каровы, і хаты... Застаўсо толькі Вершалін. Горад такі, бытто я пабудаваў на пагорку пад Лешчыной. Пасярэдзіне сабор вялікі вельмі. Домікі ўсе з горкамі, прускім мурам пабудаваны... Вокны ў іх блішчаць на сонцы, бялеюць платы, вапнай пабеленыя... Жарабяты сабе брыкаюць па выгані, дым з каміноў валіць, ды ветракі круцяцца...

Панавала хвіліна цяжкага маўчання. На прыступках царквы Чарнецкі са Станкевічам гулялі ў шахматы. Пачуўся дыялог:

— От жа напалохаў, ух, я ж і баюсо! — кпіў з сябра Фэ-люсь.— А гэто што? — пахадзіў ён выразаным з дзерава канём.

— Гэ, важнасць мне вялікая!— у тон яму адказаў Бана-дык.— Усяго кавалачак палена! І хоць ты стораж царкоўны — шышка важная, а мы твайму коніку зробім сякір-башку, глядзі!..

Занятыя ўсяленскай праблемай багамолы дыялога на прыступках не чулі.

— Ілья, ты ж некалі ўратаваў нас ад Паўтарака,— раптам прыстала да прарока Хрысціна.— Прызнавайса, было гэто? Было!. Так і цяпер — ад светапрадстаўлення, ад жоўтай чумы ўратаваць можаш нас толькі ты! Пакажы нам знаменне!..

— Пара, айцец Ілья, паказаць табе яго! — падтрымаў Хрысціну бельчанін.— Во, і відзенне ўжэ меў!.. Думаеш, бог зра табе намякаў бы?

— Альяш, дальбо, настаў час, каб ты зноў праявіў сваю сілу і цудатворную моц! — ужо патрабавала Руселіха.— Пра цябе ж во нават Біблія пішацца і звязда на небе паказвала калісь у Петраградзе!.. Усе пакланяюццо табе, моляцца на твае іконы!.. Ну і што, калі не ідуць сюды?! Тваё імя так славяць па вёсках усюды!..

— I божае наіце, і сваю неразгаданую моц гасподзь толькі на цябе спускае!

— Даўно чакаем ад цябе святы знак! — ужо настойліва патрабаваў ад галавара сінедрыён. Праз нейкі час дзядзька цяжка ўздыхнуў:

— Сам чую гэто...

I Альяш загаварыў, як бы пад прымусам, як бы ад таго, што надта ж стаміўся народу супярэчыць і вымушаны ўрэшце падпарадкавацца.

— Намякало даўно... I не раз намякало ноччу... А цяпер, калі стало людзей тут мало бываць, пачало мне намякаць ужэ вельмі часто...

— То чаго чакаеш?! Покуль д'ябальская сіла пачне вамі правіць?! I не думай больш цягнуць! Толькі страшнае знаменне, Ілья, пакажы!..

2

Вярнуўшыся дамоў, Альяш узяў пяро, абмакнуў у чарніліцу з дохлымі мухамі і старэчым, крывым почыркам пачаў выводзіць загагуліны. Прарок пісаў «зварот да народа», які потым выклікаў новыя страсці і столькі прынёс людзям бяды ды расчаравання:

Возвещаем Вам Народы

Второе пришествие Господа Нашего Иисуса Хрыста на Землю.

Объявляю я всему Миру Весть най дрожайшую то/сть Найдрошую Весть. Дрощай Вести за сию весть нет вовсем Мире.

I далей гэткімі ж перламі граматыкі і арфаграфіі ён апавясціў, што кончылася нарэшце боскае цярпенне. Пасля таго як на зямлю другі раз зайдзе сын божы, наступіць канец свету. Такога чысла, такога месяца затрасецца зямная цвярдыня, памеркне сонца, пасыплюцца, як гарох, спадуць звёзды, пахіснуцца небасхілы, само неба саўецца ў вялізны рулон, а ўсе гарады і вёскі, перапоўненыя гэтак грэшным народам, абрынуцца ў геену вогненную, а там растануць, як воск, і згараць.

Альяш яшчэ аб'явіў, што ва ўсім свеце застанецца толькі адзіная жывая мясціна — горад Вершалін, які бог яму даручае пабудаваць для сваіх аднадумцаў.

Пасля канца свету грыбоўшчынскаму Вершаліну богам назначана пераўтварыцца ў рай, дзе будуць жыць вечна тыя, хто прызнаў Альяша і яго «новае вучэнне».

«Благими намерениями вымощенная дорога в ад». Валасы дыбам становяцца на галаве, як падумаеш, да чаго прыводзіць цемрашальства, калі адно даць яму волю! Увайшоўшы ў сілу, яно адразу спрабуе ашчаслівіць чалавецтва. Звычайна за такую справу бярэцца той, хто ніколі не любіў ні аднаго бліжняга: абстрактная любоў да людзей — мацёры эгаізм і блеф.

Увесь свой аграмадны капітал, які Альяш паспеў накапіць к таму часу, прарок вырашыў пусціць на пабудаванне славутага Вершаліна, і за справу ўзяўся дзед з размахам.

У бліжэйшай вёсачцы, у Лешчыной, Альяш закупіў сорак гектараў зямлі.

На гэтым абшары дзядзька пачаў разбіваць садок. З Супрасльскай «школы ральнічай» ён стаў завозіць сотні сажанцаў, разбіваць загоны трускавак. Зараз такім абшарам садавіны ці агародніны не здзівіш ні адзін калгас, але ў тыя часы — саракагектарны садок мог сабе завесці не кожны і абшарнік, таму слава аб ім адразу ўскружыла галовы сялянам-багамолам.

Было куплена ім шэсцьсот кубаметраў лесу, дзвесце тысяч цаглін, жалеза і шкла.

Яшчэ Альяш загадаў запрудзіць крыніцы, выкапаць сажалкі.

Ветраку, які пачаў будаваць ля Грыбоўшчыны, адвёў месца за лагчынай на ўзгорку.

Затым у глухую вёсачку, якую цяпер знойдзеш хіба толькі на вайсковай карце-кіламетроўцы, сярод пясчаных і камяністых узгоркаў ды хмызнякоў, пацягнуліся сотні фурманак з лесам, цэглай, кафляй, валунамі, шклом ды вапнай.

Яго цэркаўка атрымалася няўклюднай, цяпер Альяш улічыў і гэта — наняў самых лепшых майстроў.

I вось зацюкалі тапары, зашоргалі пілы, застукалі жалезныя молаты па клінках, якімі калолі граніт на фундамент, і пранізліва зазвэнгала жалеза, з якога на самай макаўцы ўзгорка скляпалі каркас пад ветраны млын...

Мабыць, даўно на Прынёманшчыне ў вёсках не будавалі нічога ў такім тэмпе і не раслі будынкі, не з'яўляліся калодзежы з такім размахам, не цікавіліся будоўляй гэтак масы люду, не транжырылі попусту сілы, матэрыял ды свой талент — слонімскія пільшчыкі, беластоцкія цесляры, ваўкавыскія бляхары ды каменшчыкі са старажытнага Крэва...

3

Дзень за днём рос новы пасёлак. Мужчыны з навакольных вёсак тлумам сыходзіліся глядзець на работы іншых майстроў, бы на якое дзіва! Прыбег аднаго разу ў Грыбоўшчыну падзівіцца і я з братам.

Страшаўцы, з якімі мы прыбеглі на пагорак, ужо бытта забыліся для чаго ўсё гэта будзе служыць — іх захапляла майстэрства ды пафас будаўніцтва. Дзядзькі прыглядаліся, разглядвалі ліштву з узорамі, якой цеслі ашалёўвалі вуглы, і аканіцы, ды ганачкі, ківалі галовамі, цокалі языкамі ды хвалілі:

— Цюк-цюк і — гатово, от, хале-ера!.. Не кожная табе баба вышчыкне такі ўзор з паперы і ножніцамі, як яны, ліхо на іх, выцяшуць сакерай!

— А кавалі унь там, паглядзі,— голку табе выстукае молатам па накавальні!

— Фахо-овец!..

— Пайшлі прускі мур паглядзім!.. Пазбаўленая натураль-ных перашкод, адкрытая і даступная для ўсіх плоская раўніна, Прынёманшчына, каго толькі не перацярпела. За адно чатыр-наццатае стагоддзе крыжаносцы палілі Ваўкавыск восем разоў, за кожным разам дачыста забіралі ў навакольных вёсках быдла, коней, а мужчын вывозілі ў Прусію. Людзі ўцякалі потым з няволі, прыносілі новыя словы, звычкі.

Такім самым шляхам пранік да нас нямецкі стыль будаўніцтва, і цяпер я да яго меў магчымасць прыгледзецца зблізку. На фундамент мацавалі крыж-накрыж, а тады — папярок сасновыя бэлькі ды закладвалі між імі на вапне цэглу.

Прускім мурам я быў нават расчараваны. Бы воск у пчалінай рамцы тырчала цэгла ў ім. Здавалася — штурхні добра кулаком у такую сцяну і выдавіш яе!

Найбольш выстойвалі нашы мужчыны ля крэўскіх каменячосаў.

Славутую на ўсю Еўропу крэпасць у свой час будавала не адно пакаленне беларусаў. Ад яе недзе там, на далёкай Смаргоншчыне, засталася толькі замшэлая, вышчарбленая каменная сцяна, а па вёсках Прынёманшчыны праклён: «Каб цябе павялі ў Крэва камні біць!»

I вось перад страшаўцамі — два нашчадкі тых катарж-нікаў. Аднак на заморкаў яны зусім не выглядалі.

Хлопцы толькі што развалілі стопудовы валун на дзве палавінкі. Яны не без здавальнення правялі рукой па яго шарахаватых, з агністымі іскрынкамі кварца, шнітах ды толькі тады сталі са страшаўцамі закурваць. Здаровыя маладыя хлопцы загарэлымі па локці, прыпудранымі каменнай мукой рукамі круцілі з газеты цыгаркі, а вачыма ўжо выбіралі валун другі. Па ўсім было відаць — ім прыемна адчуваць сваю сілу, яны аж гараць да сваёй работы, якая пружыніць цела ды пры-носіць такую ап'яняючую мускульную радасць, што прымушае забываць аб усім на свеце.

Салвесь дапытваўся ў дзецюка:

— Гэта ж — граніт! Ён цвёрды, як жалезны, а ў цябе, халера, трэснуў, бы асінавае палено! Агнём накаляеш, каб трэснуў, ці што другое яму робіш, прызнайса!

З хлапечай бянтэжлівасцю дзівіўся і я:

— Гляньце, дзядзьку Салвесь, дзеравянымі клінкамі колюць! Хібо дзераво бярэ камень?

Вышэйшы ўспатнелы каменячос ссунуў замусоленую кепачку набакір і ўсміхнуўся, паказаўшы нам мокрыя ды белыя зубы, якімі смела можна было адшчыкваць дрот.

У такіх жа, пасечаных асколкам граніта, нагавіцах і абвязаных анучамі ступаках успатнелы ніжэйшы ростам хлапец пачаў тлумачыць нам, бытта апраўдвацца:

— Я, дзядзьку, вады падліваю! Клінок набухае і рве камень! Шчэ як ірве!

— Це халера! — з недаверам ківалі мужыкі галовамі зноў.

— Трэ толькі не ленавацца, і выдзяўбці добрую ямку для кліна ды не шкадаваць вады! — даваў парады разахвочаны «фаховец», як у нас называлі спецыялістаў.

— I колькі Альяш дае вам за такую работу? — не адставаў Салвесь.

— Як удасца вырваць! — неахвотна прызнаўся ніжэй-шы.— Ваш Альяш — жмінда, якіх свет не бачыў! Мы з ім не цырымонімса! Прыме ў нас расколатыя камні, вапнай адзначыць, то мы паводзім, паводзім па полі, вапну адзін за гэты час змые, падвядзём да горбы з другога боку, і стары другі раз прыме! Калі тры разы так з адной горбай скамбінуеш, то і па пятнаццаць злотых у дзень выйдзе!..

Страшаўцы зацокалі языкамі, зноў заківалі галовамі: гэткую плойму грошай зарабляў адно камендант пастарунка!

Прыляцеў трэці каменячос з вёскі і аб'явіў сябрам:

— Хлопцы, учарашнія багамолкі паскардзіліся старому, што мы спаць ім не давалі ноччу! Альяш мяне ўбачыў і загадаў: «Калі думаеце зарабіць, то слухайце мяне! Да дванаццаці гадзін ночы бушуйце там, колькі сабе хочаце! Як прыйду да вас у дванаццаць, як скажу: «Нячыстая сіла — выйдзі вон!» — то хто ў вокны, хто ў дзверы, але каб і духу вашаго да раніцы не было ля баб!»

Каменячосы ўжо нас не заўважалі.

— Трэ будзе падпарадкавацца, ліха яго бяры, не губляць жа з-за гэтага заробак?! — уздыхнуў засмучаны хлапец.

— А што зробіш? — казаў заклапочаны сябар.— Стары — урэдны, не дай бог!..

4

Нарэшце будаўніцтва дзіўнага Вершаліна, з дамамі, крытымі маркоўнага колеру дахоўкай, з вялізнымі, як у горадзе, вокнамі, было скончана. За пару тыдняў зрабілі печы, пабялілі сцены, зашклілі рамы, паставілі габляваныя платы...

У першых дамах будучага раю размясціўся сам прарок з Тэкляй і «святой сядміцай». Апосталы пасяліліся са «святымі дзявіцамі», і засталіся без пары хіба толькі міхалоўскі Ломнік з надта заклапочаным нябеснымі справамі Давідзюком (нават стары Майсак не ўстаяў, паддаўся меляшкоўскай маладзіцы!..).

Тым часам няўмольна блізіўся вызначаны прарокам жудасны дзень канца свету. Аднак веруючыя з яшчэ большым хваляваннем чакалі Ісуса Хрыста, які вось-вось меўся аб'явіцца на зямлі. I дзядзьку Альяшу трэба было паклапаціцца, каб яго прароцтва споўнілася.

Неабходна было неадкладна знайсці адпаведную жанчыну, якая магла б нарадзіць сына божага. Стаць ёй на-прошваліся многія актывісткі, што атакавалі саборы ў вялікіх гарадах, ды святая рада іх забракавала — новая дзева Марыя мусіла быць непарочнай.

Апосталы аблазілі Заходнюю Беларусь, дайшлі нават да Валыні, і ўсё ім не трапляўся чалавек паводле густу. Выручыла абшчыну цётка Хімка.

Бацькава сястра ўгаварыла стаць другой мацер божай сінявокую і дзябёлую дзеўку з Забагоннікаў, што ткала ў нас дываны. Святая рада Нюрку агледзела ды згоду на гэты раз дала.

Цяпер узнікла праблема святога зачацця. Бацькам быць Альяшу?.. Усе прыйшлі к вываду, што пра гэта нават не можа быць і мовы — стары прарок для далікатнай місіі не падыходзіў.

Рада ўхваліла — к маладзіцы дапусціць самага здаровага маладога апостала — каменячоса Крэва, які прыняў «новае вучэнне» ды застаўся ў Грыбоўшчыне, прысвоіўшы сабе дзіўную біблійскую мянушку «Архіпатрыцый».

I вось на цвінтары ў Грыбоўшчыне наступіла адказная часіна. З самай раніцы сталі сцякацца агорнутыя нейкім ашалелым пад'ёмам багамолкі. Бабы згрудзіліся вакол асобнага доміка, дзе мелася адбыцца святое таінства, пасталі на калені, зацягнулі новы Вершалінскі гімн:

«Это место есть святое, оно влечет нас всех сюда. Собирает воедино крепка сила господа! Наша церковь — неземная, здесь управляет херувим! Эта церковь золотая, это наш — Иерусалим!..»

Павел Бельскі меў звычай оды пісаць даўзёрныя, бы Алекшыцкая грэбля, як людзі жартавалі, але маладзейшыя бабы вымаўлялі ўжо і новую оду без запінкі, шчэ і бытта адна перад адной выхваляючыся. Дэкламавалі яны ў захапленні, бяздумна, бо бязглуздзіца супярэчыць здароваму сэнсу і толькі ў захапленні можна ў яе па-сапраўднаму верыць,

— Ну, то дзе яны там, чаму не ідуць ужэ?! — нецярпліва пыталіся адна ў адной бабы.

— Хопіць прыхарошвацца!

— Няхай, няхай, калі прыйшлі, то пачакаем! — супакойвалі іх старэйшыя.

А ў гэты час наша Хімка рыхтавала да сустрэчы з «Архіпатрыцыям» забагонніцкую Нюрку.

У балейцы пад сцяной стыла вада з мыльнай пенай, а на лаве і табурэтцы валялася Нюрчына вопратка. Дзеўка нацягвала шаўковую крэмавую кашулю з мярэжкамі. Багаты ўбор Піня ім прывёз спецыяльна, і Хімка выменела яго на царкоўную воўну.

— Ой, а слізкая, вужака, якая, а халоодная — бы бляшаная! — з трывожнай радасцю спрабавала песціцца божая нявеста.— Як дурныя жанкі тых паноў бялізну такую і носяць?!

— I я кажу — няма лепшай сарочкі за льняную!— згадзілася Хімка, падаючы ёй масіўную сукенку з малінавага аксаміту.— Зімой лепш грэе, а летам не парыць гэтак!

Нюрка цяжкую сукенку надзела так, як апраналіся гарадскія дачніцы — каб мярэжкі з кашулі трохі выставалі з расхлістанага каўнерыка. Крэмавая кашулька вылазіла і з нізу, давялося шоў падабраць і счапіць на жывую нітку. Краўчыха не ўлічыла жывата кліенткі, таму перад атрымаўся карацейшым, але перарабляць аксаміт не сталі.

— Не будзем псаваць файны матарыял, ён жа такі дарагі, мусі! — вырашыла Хімка.

— Такога нават і ў паноў не бачыла!..

— О! рэдкая матэрыя! Калі будзеш, Нюрачка, ісці, то ўжэ не надто напінайса, тады краі вісецімуць добро!

— Каб не забыць адно!..

— Толькі той бяды, калі забудзеш!..

Дарагія панчохі на тоўстую лытку маладой не вельмі налазілі, жанчыны збаяліся, што парвуцца, і цётка загадала нявесце лакіраваныя туфлі абуць басанож.

— На дварэ — лето, Нюрачка, абыдзешса без іх, цалейшыя будуць!

— Цяпер нават так і паненкі ходзяць па гарадах, сама ў Гродне бачыла, калі з татам бульбу лоні вазілі! — падбадзёрыла сама сябе дзяўчына.

— Толькі ног не мачы, бо набрыняюць адразу... Вытры іх насухо, калі ўжэ ўсадзіла ў ваду! На, выцірай гэтым! — кінула цётка старую кашулю.

Але дзяўчына ўжо была занятая другім. Нібы разглядваю-чы сябе ў люстэрку, Нюрка насцярожана пацікавілася:

— Цётко, а ён, кажуць, надто велькі, праўда?..

Не дачакаўшыся адказу, пырснула смехам:

— Каб не задушыў шчэ, чаго добраго!..

Хімка падумала і адказала не адразу:

— Мой бьгў таксамо мажны мужчына, царство яму нябеснае!..— перахрысціла яна лоб.— I мне здаваласо — такі здаравяка ўлезе да цябе ў ложко, наваліцца і задушыць!.. Ажно ён лёгкі надто быў... Ой, лёгкі, бы хлопчык!..

Зноў абедзве прамаўчалі.

Праз вокны стала чуваць, як па вуліцы з гоманам прайшла на цвінтар новая група плянтаўскіх баб, толькі ні цётка Хімка, ні Нюрка іх не чулі — кожная перажывала сваё.

— Уй, што скажуць бабы з Забагоннікаў, калі даведаюц-цо!.. Што мама пачнуць гаварыць, што скажуць сёстры мае!..— пакруціла галавой Нюрка.— Я то, дурная, хоць і згадзіласа на гэто, не надто думаючы, але не знаю, не знаю, не ведаю, цётачку, што шчэ будзе!..

— Усе маліцімуццо за цябе! Жартанькі, такое дасі людзям — божае дзіця прывядзеш!.. Пра гэто адно ў Бібліях розных ды Івангеліях святых пішуць і з паперці бацюшкі ды архірэі ў пропаведзях расказваюць!..

Дзеўка цяжка ўздыхнула.

— Шчэ я так козтыкі баюсо — не дакраніса, як яно ссаці ў мяне будзе!

— Так адно бывае, калі цябе казыча хто чужы! Як сваё дзіця кране — не пачуеш!

— Не выду-умваеце?! — недаверліва перапытала Нюрка, бытта гэта быў самі важкі аргумент для поспеху ў яе будучай, гэтак незвычайнай, ролі.

— Вядомо. Тваё цело, твая крывінка — сама ж ты сябе не баішса, казычы не казычы!

— Дальбо, праўда...

Жанчыны апусціліся на калені перад іконай дзевы Марыі, пачалі горача маліцца:

— Ойчэ наш, іжэ ясі на небясі, да свяціцца імя тваё, да прыйдзе царство тваё, да будзе воля твая!..

— Амант! — Хімка ўстала першай і паглядзела на Нюрку: — Ну, пойдземо, пойдземо... Як ужэ яно там будзе! Чакаюць, мусі, яны з Альяшом там ужэ...

Дзяўчыну раптам агарнуў панічны страх. Яна заляманта-вала не сваім голасам:

— Ой, ой, што ж гэто я нарабі-іла, дурна-ая!.. Не пайду-у, цётачку, хібо я здурэ-эла?!

— Ну, будзе, бу-удзе табе, Нюрка, вытрыса, на, хутчэй, нас там чакаюць!..

— Я баю-усо вельмі!.. Я ж — грэшная!.. Хібо я раджу божаго сы-ына?! Куды мне, цётачку, учыніць такое, недастойнай?! Мамо-о, скажыце вы-ы мне!..

5

Неўзабаве Хімка ўжо вяла будучую мацер божую ў асобны домік ля царквы.

У той жа сукенцы з малінавага бархату, у цесных чорных лакіроўках на босую нагу Нюрка ішла, бы па дроце, і сарамліва апускала вочы. Натоўп жанчын расступіўся перад ёй неахвотна. Зайздросныя бабы бесцырымонна разглядалі яе ўбор, стараліся да чаго-небудзь прычапіцца і зусім не зважалі на тое, што Нюрка бачыць ды чуе.

— Ці не замаладая надто? — з помслівым абурэннем абменьваліся заўвагамі.

— Дваццаць два ёй, не болей!..

— I я кажу!.. Дзева Марыя павінна быць ужэ файная баба ды высокая, а гэта — бы пянёк сасновы!

— У самы раз! — стрымлівала іх Хрысціна.

— Кажуць, ніхто не згаджаўсо!

— Няпраўда, бабы! Было ахвотніц много! Альяшоў крыж на гэту паказаў!

— Азначана святым духам!..

— I пасціласа кожны раз, і моліцца як трэ!.. I бацькі яе таксамо бедныя!..

— Але, гляньце, сукенка як тапырыцца!

— I лякеркі абула, бы на які вялікдзень!

— Шчэ ніткі тырчаць якіясь!..

Руселіха прызвала да парадку:

— Ай, не чапляймосо, бабы, ёй і так страшно! Бач — спацела як, бедная!

— А ты не баяласа б, думаеш?!

— Не барані, Хрысціна, ведала, на што ішла!

— Каб толькі ўсё было добро!..

— Дзе той хлапец, чаму не ідзе ўжэ?!

— Унь, а малыя, а малы-ыя — платы як абляпілі!..

— Дзеці, марш дахаты!.. Ну, каму сказала?!

— Ага, так яны цябе і паслухаюццо — не тыя цяпер дзеці! Сабак каб нацкаваў хібо!..

Гэтым часам Хімка з Нюркай зніклі ў доміку, і напружа-насць адразу спала.

На цвінтары жанчыны паспелі зацягнуць ужо новы гімн, але нарэшце з'явіўся прарок, і цёткі раптоўна прыціхлі.

Побач з Альяшом — не то з цынічнай, не то з легкадумнай усмешкай на скуластым твары добра харчаванага малатабойца вясковай кузні, з запраўленымі ў высокія халявы нагавіцамі-клёш замест ірвання, з кепкай набакір, пружыністай хадой крочыў «Архіпатрыцый» — рослы крэўскі каменячос,— ён хвацка перакатваў між вуснаў цыгарку.

Па натоўпе зноў пракацілася іскра ажыўлення.

— Унь, вядуць!

— Вяду-уць-такі!..

— Дачака-аліса!..

Жанчын бытта хто раптам падмяніў. Якіясьці прысмірнелыя, з набожным жахам ці захапленнем, а іншыя са звычайнай бабскай цікавасцю шапталі:

— Гэты?

— Гэ-эны!..

— Мой мужык шчэ ўчора мне яго на вёсцы паказваў, цяпер я адразу пазнала!

Народ пачціва расступіўся.

— Ла-аднаго падабралі!..

— Бач, і папяросы курыць!..

— Казалі ўсе, што файны, аж ён такі і е!

— Ах, як у яго валасы кучаравяцца!..

Альяш правёў малайца да калідора, утворанага бабамі. Затым мужчыны павярнулі ў запаветны домік, куды толькі што зайшла Хімка з Нюркай.

З узвар'яцелымі вачыма ад раптоўнага прыступу ўзбуджа-насці, з енкам некалькі бабак рынуліся да божага жаніха.

— Ой, пусцеце мяне гэтыя святыя но-ожанькі па-цалава-аці!..— хапілі яны хлапца за боты.

— Дайце мне гэтыя святыя ру-учанькі-і... Каменячос выплюнуў на баб цыгарку, усміхнуўся, бытта ад козыткі, ды, паказаўшы вішнёвыя дзёсны і моцныя зубы, агрызнуўся:

— На, на, дурная, цалуй, думаеш, шкада мне?!

Жанчын адвалаклі, Хрысціна іх сурова аблаяла:

— Не выцерпяць ужэ! Бы маленькія, дальбо!.. Гэтым можно сапсаваць усенько!..

— Хоць ты, дальбо, сосачку ўткні нікаторым у зубы! — дапамаглі іншыя.

— Сорам!.. Калі ўсе мы так пачнемо вычаўпляць, бабы, то — ніц не будзе! — кляйміла іх Хрысціна.— Гуляці сюды папрыходзілі?.. Можна было і не ісці таму!..

Жанчыны спаважнелі.

Зніклі тым часам за дзвярыма і Альяш з «Архіпатрыцыем». Павернутая да дзвярэй гурба баб застыла ў напружаным чаканні. Званары наматалі на рукі вяроўкі ды пільна цікавалі ўніз.

— Моляцца яны там дзесь само!..— праказала сваю здагадку ўслых Піліпіха, упала на калені і пачала маліцца.

Жанчыны спаважнелі яшчэ больш.

Праз мінуту да народу выйшаў Альяш з Хімкай, і яны спыніліся на ганачку. Хімка трымала запаленую свечку, а ў няласкавага, хмурага, амаль панурага чалавека, якім прарок заўсёды бываў на людзях, на гэты раз твар прамянеў цёплай усмешкай дабрака — бытта ён гатовы быў шчодра дарыць усім людзям яшчэ не адно такое блага, якое толькі што ім адпусціў.

— Брацця і сёстры,— праказаў Альяш ціхім голасам у напружаныя твары.— То пастаньмо цяперака ўсе на калені ды памолімса богаві!.. Хай ужэ гасподзь праявіць сваю міласць, сатварыць таінства сваё!..

Людзі рухнулі ў пясок на калені і зашапталі «Верую», хто «Радуйся, дзева Марыя!», хто «Ойчэ наш». Праз нейкі час бабы з эмацыянальным уздымам цягнулі да неба рукі ды крычалі:

— Ісусе, прыйдзі!

— Спашлі сваё знаменне, сыдзі з неба ў Нюрку, божа!

— Выслухай лішня смелыя малітвы сірот сваіх, унемлі просьбам іхнім, госпадзі!

— Дай ім лёгкае зачацце, госпадзі!

— Блаславі святое чрэво, у якім будзе другі сын твой расці! — заглушала ўсіх сваім дыскантам Хрысціна.— Блаславі сасцы даражэнькія, якія стануць яго карміць! Блаславі вусны анёльскія, што будуць яго мілаваць! Блаславі рукі, якія насіць яго будуць! Блаславі голас яе чысты, што лашчыць дзіця будзе! Блаславі рабыню божую, Нюрку Сабэсюк з Забагоннікаў!

Людзей ужо разбіралі дрыготкі, на тварах з'явілася нена-туральная сарамлівасць. Мой таварыш, вучань настаўніцкай семінарыі, які назіраў тую сцэну цвярозымі вачыма, падобнае потым яшчэ раз бачыў у вёсачцы Лука (пра што будзе сказана ў свой час). Семінарыст і не падазраваў, якім валодае ўяўленнем. Шалёны калектыўны псіхоз гэты быў такі моцны, што начытанаму хлапцу-атэісту раптам зрабілася страшнава-та, пачало здавацца — вось-вось сапраўды здарыцца нешта незвычайнае!!!

Мабыць, таксама і тысячу гадоў таму назад, у часы глыбокага язычаства, рыхтуючыся да «ночы кахання» на Купала, паспытвалі ўзнёслую радасць, незразумелую ўзбуджанасць ды адчувалі сябе часткай маці-прыроды па-дзяцінаму даверлівыя мае далёкія прашчуры: дрыгавічы старажытнай Прынёманшчыны — краіны дзікіх пушчаў і непралазных балот!

Раптам гэты звар'яцелы, шматгалосы гоман брытвай паласнуў прарэзлівы жаночы віск:

— Га-а-а!..

Некалькі секунд вакол доміка панавала неўразумнае, напружанае маўчанне. Потым з грудзей баб вырваўся раптоўна ўздых палёгкі.

— Нарэ-эшце!

— Усё-о!..

— Здзейсніласо!..

— Бом!.. Цялям-цялям-цялям! — ударылі ў вушы, пахіснулі паветра і ўрачыста панеслі навіну магутным акордам у бязмежную даль чатыры грыбоўшчынскія званы.

— Госпадзі, дзякуй табе, што ўважыў нас!..

— Бом!.. Цялям-цялям-цялям!..

— Хвала табе, хвала вавек!..

— Бом!.. Цялям-цялям-цялям!..— ударалі па сэрцах і мазгах, выціскалі адзін аднаго ў неба ўсё новыя гукі металу.

Ашалелыя бабы завішчалі ад шчасця.

Альяш спакойна, нібы такое ў яго Вершаліне адбывалася кожны дзень, устаў з каленяў, паназіраў увесь гэты гвалт. Затым, не то з асуджэннем, не то ад здзіўлення, стары паківаў, паківаў галавой ды зноў патэпаў у дамок.

Засланяючы свечку далонню, каб не пагас агеньчык, падалася за дзядзькам і цётка Хімка.

Баб стала расбіраць цікавасць. Яны памкнуліся да ганачка, павыцягвалі шыі, з бессаромнымі ўхмылкамі, знямоглыя ад нецярплівага чакання, закрычалі:

— Ну, куды ж яны там падзе-еліса?!

— Канчалі б мілавацца, выхо-одзілі б!..

— Не для распусты пайшлі якой!..

— О! жаніх ідзе!.. А чаму толькі ён адзін?!.

Раздзел другі

1

Новая божая маці зажыла ў Грыбоўшчыне, што каралева. «Святыя дзявіцы» Нюрку паілі, кармілі ды ледзь на руках не насілі, а сотні сектантаў і сектантак ад Беластока да Валыні, ад Наваградка да Бельска і Пастаў маліліся за яе здароўе ды паспяховае развіццё плода ў святым чэраве,

— Ото ж смеху будзе, як Нюрка дзеўку родзіць! — рагаталі ў Грыбоўшчыне на прызбах і каменнях мужыкі.— Куды яе Альяш падзене тады?!

— А то шчэ тройня родзіцца!

— Што думаеш?.. Жарты — такі жарабец!..

— Альяш гаворыць — родзіцца дзіця, адразу і канец свету настане. Так яно ж грудное шчэ будзе, што з яго за Хрыстос?! Ці здурэў?!

— I сабор узяўса будаваць шчэ!.. Калі ты чакаеш таго свету і раю, то нашто выдатак дарэмны?

— Стары баламут — сам не разумее, куды яго заносіць, хочаш зразумець ты? — разважаў Базыль Аўхімюк.— Не ламай галавы з-за глупстваў! Унь, што на свеце робіцца!..

—О! у газеце пішуць пра велькія баі ў Гішпаніі — фашысты бяруць верх!.. Па вёсках збіраюць помач...

— Дапамаглі!.. Усёй Польшчай рэспубліцы сабралі 100 000 злотых, а наш Клімовіч у год адзін пускае на вецер больш!..

Ні насмешак, ні сур'ёзных разважанняў, ні таго, што робіцца на свеце, багамолы не слухалі. Абшчына жыла ў сваім мікраклімаце. Не толькі Нюрка чакала свайго дня — у Вершаліне на свет рыхтаваліся з'явіцца цэлыя касякі апасталят. Прарок з усім гэтым даўно змірыўся.

Святая рада падвучыла свайго шэфа, каб ён для «трэціх свяшчэннікаў» падключыў тэхнічныя сродкі. Апостал Давідзюк закупіў амаль цалкам друкарні — Мішэндзіка ў Беластоку і Каплуна ў Гродне. Аляксандар цяпер з іх не вылазіў і масавымі тыражамі выпускаў літаратуру.

Вось некаторыя назвы тых шэдэўраў:

«Обращение Ильи к Народу», «Церковь Новый Иерусалим, устроенная по расписанию пророка Ильи», «Илья Пророк в Польше строит город Вершалин», «Указания Отца Ильи Пророка о воздержании от распусты, чтобы постичь Царство небесное», «О скором конце света, страшном суде и новом пришествии Господня», «Об избавлении от мук земных...»

У гэтай літаратуры і намёкам не гаварылася аб класавым раздзеле, не асуджаліся нечалавечыя формы эксплуатацыі, нацыянальнага прыгнету, а увесь гнеў быў накіраваны на тых, хто не прызнаваў грыбоўшчынскага прарока,— моладзь, камуністаў, вучоных і духавенства. У ёй славіліся «простыя» людзі на чале з Клімовічам, якому «бог адкрыў вялікую праўду».

Такім чынам, цяпер ужо не лістоўкі, як дагэтуль, а — цэлыя кіпы белых, сініх, жоўтых ды малінавых кніжачак з трызненнем старых баламутаў, графаманаў ды авантурыстаў, з гэтым сапраўды страшным «опіумам для народа», з неабме-жаванымі грашыма на камандзіровачныя выдаткі пасланцы «новай веры» паперлі пехатою, фурманкамі, на веласіпедах і цягніках у найбольш адсталыя куткі праваслаўнай Польшчы. З Гродна і Беластока, проста з друкарань, рассылалі іх па пошце.

Чакалі новай Бібліі з дапаўненнямі пра жыццё і вучэнне грыбоўшчынскага прарока, але Рэгіс усё яшчэ чамусьці не здаваў матэрыялаў у друкарню...

Словам, усе члены абшчыны жылі напружанымі буднямі. Не сядзеў склаўшы рукі і сам прарок. Ужо зусім мала часу аддзяляла Альяша ад той хвіліны, калі людзі спілуюць дуб, каб прыбіваць свайго ідала да дзерава жалезнымі цвікамі, але дзядзька Альяш яшчэ не адчуваў ніякай пагрозы. Папярэднія поспехі настроілі прарока на дабрадушны лад, зрабілі яго бяспечным ды ўпэўненым. Усё ў яго ладзілася, усе падпарад-коўваліся, баяліся і — ладна.

Альяш амаль не заглядваў у царкву, бо вечна быў у руху, а розных хадакоў не падпускаў да сябе і блізка. Менавіта цяпер сталі шукаць з ім сяброўства.

2

У далёкія і бурлівыя для рускага праваслаўя часы царква, як вядома, раскалолася на ніканіянцаў і прыхільнікаў старажытнага благачэсця на чале з пратапопам Аввакумам. Потым самі раскольнікі падзяліліся на некалькі груп. Адну з іх узначаліў інак беламорскага манастыра — айцец Піліп.

Пры самадзержцы Екацярыне II, у часы ганення, манах Піліп з сябрамі замкнуўся ў хаце і сам сябе спаліў, а пару тысяч яго паслядоўнікаў уцяклі на Захад ды зашыліся пад Саколку ў Аўгустоўскую пушчу.

Асколкі екацярынінскай эпохі таіліся ў гушчары ля Саколкі на працягу двух стагоддзяў. У трывожным чаканні прышэсця антыхрыста скрупулёзна вытрымлівалі кожны пост, часта маліліся, вучылі дзяцей па стараславянскіх кніжках і легендах пра Пугачова, пры ўсіх уладах ухітраліся пазбягаць вайсковай павіннасці, перапісаў і амаль не спатыкалі людзей іншай веры. Займаліся агародамі, садкамі, разводзілі многа пчол ды з гэтага жылі. Усе навіны да гэтых рэліктаў — нібы запячатаных лесам у кансервавую банку — даходзілі са спазненнем на некалькі гадоў. Хоць Грыбоўшчына была пад бокам, чутка пра Альяша ў Аўгустоўскую пушчу дапаўзла да лесуноў таксама са спазненнем. Даведаўшыся пра Клімовіча, стараверы ўзрадаваліся.

Нарэшце дэлегацыя белабародых і самавітых старых выйшла з Аўгустоўскага лесу ды завітала да прарока. Вера забараняла ім прывіваць воспу, ад перажытай хваробы ўсе яны былі рабымі. З сінімі кропінкамі вугроў на шырокім, нібы асмаленым порахам, носе самы старэйшы рабы піліпавец па-руску аб'явіў:

— Ілья! Ты пе голішся, ясі скаромнае ды толькі тое, што збярэш сваімі рукамі, чакаеш канца свету. I мы носім бараду, даматканую вопратку, ямо плады адно са свайго поля ды чакаем трубы архангельскай на страшны суд! Ты паўстаеш супроць адступнікаў, архірэяў, папоў, гэтак жа паўстаем супроць іх і мы! Давай, брат, аб'яднаемся! Разам будзе нам куды лягчэй ісці супроць гэтага яўрэйскага сінедрыёна!

— Згаджайся, брат, паслухай нас, мы — дзело гаворым! — пакланіліся яму ў пояс астатнія.

Стары паважна працягваў далей:

— У страшны час, калі праваслаўная царква перайшла ўся ў лацінства, а светам антыхрыст правіць, будзем, брат, супольна і непахісна стаяць у веры і, як сказаў наш брат Аввакум, «страха чалавечага не баяцца ды смела па Хрысту страдаць, хоць і біць стануць нас і на агні смажыць!».

Стараверы мелі нейкі свой план, аднак Альяш іх абарваў.

— Адыдзі, сатана! — напаў ён на гасцей.— Бог рускім даў веру праваслаўную і мову сваю! I жыдам, і палякам, і татарам, і цыганам — усім ён даў сваю лерыгію і мову! А вам? Лерыгія-то ў вас е, раскольніцкая бытта, а дзе ваша мова? Няма — па-руску гаворыце! — пераможна аб'явіў стары.— Бо не можа чалавек з адной веры перайсці ў другую, як з каня зрабіцца карова!.. Вам толькі д'ябал прыдумаў стараверскую лерыгію, і хочаце, каб з вамі я, сатанінскія дзеці, спулкаваў?! Не такі дурань, мне і так добро! Ідзеце сабе, адкуль прыйшлі! Часу няма д'ябальскімі фіглямі мне тут займацца, палітыкаваць з вамі!..

Пра размах Альяшовага будаўніцтва даведаўся неяк і Мурашка. К таму часу ён купіў панскі маёнтак ды залажыў у ім свой Новы Іерусалім. Многія сяляне папрадавалі гаспадаркі, ды з паўтысячы мужыкоў, баб ды іхніх дзяцей запоўнілі панскі хлеў пад Сарнамі, парабілі даўзёрныя нары ды ўладкаваліся чакаць канца свету (Мурашка купіў аж пяцьсот гектараў зямлі!). Спрасаваных, бы селядцы ў бочцы, «сіяністаў» апанавала кароста, інфекцыйныя хваробы, але фанатыкі ўспрынялі гэта як божы дар. Калі ж у хляве пачалі мерці малыя, абшчына ўзняла бунт.

Галоўны «сіяніст» адправіўся аж пад Гродна, каб падзівіцца на Альяшовы дасягненні ды пераняць вопыт. Прыбыўшы ў Грыбоўшчыну, Іван уважліва абыходзіў царкву, таўсцёрныя сцены сабора, Вершалінскі пасёлак, садок. Ён шморгаў лісты яблынь, правяраў — ці няма вусеня. Шчупаў сцены даўзёрнай — на сто коней — стайні, пабудаванай «прускім мурам».

Мурашка падышоў нават да ветрака, задраў галаву, падзівіўся на размашыстыя — на ўсё неба — дзіравыя крылы, а тады палез яшчэ па лесвіцы наверх, прыслухаўся да раўнамернага гудзення трыбы ды каменняў. Даставаў дна, тычкай пароў сажалкі, кідаў карпам крошкі хлеба. Заглядваў у сцюдзёную бездань калодзежаў ды з зайздрасцю цокаў языком:

— Ты бачыш, як він поробыв всэ?! О, цэ га-арно обставывся, це-це-це!

Якраз у той момант, калі прарок нарыхтаваўся ў дарогу, багамолкі яго ўзнялі паніку.

— Альяш, куды ты сабраўсо? — падляцела ні жывая ні мёртвая цётка Піліпіха.— Сам Ісус Хрыстос там унь ходзіць па полі нашым!.. Пастухі бачылі, як раненько апускаўсо з хмары на землю!

Перапалохаўся не на жарты і прарок. З разгубленай заклапочанасцю дзядзька абвёў вачыма прысутных у пакоі.

— Хто табе казаў?

— Сама бачыла! Думаю, хто там так плаўно ідзе на пагорку — кланяецца жытам і бласлаўляе ўсенько!.. Ажно прылятаюць яны ад кароў і мне гавораць: «Цёцю — ён!»

Пільшчык з Пружан назваў прозвішча незнаёмага.

— Той «сіяніст» прывалоксо?! — адразу адлягло ад сэрца Альяшу.— Якая нагла сектанта гэтаго прыперла сюды?!

— Ён, айцец Ілья, яго ведаю як аблупленаго! — запэўніў майстар.— Гэ, разам жа фарты надбудоўвалі за цара ў Брэсце: каб яго ды не пазнаў!

— А чаго трэ той Мурашцы?! — расхрабрыўся ўжо стары.

— Мабыць, і гэты аб'яднацца хоча! — выказаў здагадку апостал Давідзюк.— У яго, кажуць, людзі ўзнялі такі вэрхал, што ледзь жывы выскачыў са свайго «Сіёна»! Кашулю на шматкі парвалі на ім, морду падрапалі бабы — паліцыянты егдзілі ратаваць!

— I ён аб'яднацца? — ужо адважна ўскіпеў прарок.— Бачыш ты, і гэтаго хахла заело!..

— Зайздросцяць табе цяпер, Альяшку, многім ты цяперака — соль у воко! — заўважыла Піліпіха.

— Ніц у Мурашкі не выйдзе! Во яму! — дзядзька тыцнуў у поле фігу.— Стану тут яшчэ патураць яго забабонам — кроў пускаць людзям, танцы ўсю ноч устрайваць!..

Збіраючыся бегчы да падводы, з нехаванай варожасцю да саперніка ён аб'явіў:

— Калі гэтая лахудра захоча мяне бачыць, гаварэце — айца Ільі няма, у Крынкі паехаў і забавіцца там доўго!

Пасаджаны Рэгісам хлапец з тоўстым блакнотам, каб запісваць для Бібліі Альяшовы словы, ледзь не за полы стрымаў прарока ды плаксіва ўзмаліўся:

— Айцец Ілья — куды вы!.. Я вас учора пытаўсо, і вы абяцалі дзісь сказаць! То скажэце зара, бо айцец Мікалай ад мяне патрабуюць запісанаго, а што я ім дам?! Кожны раз так паабяцаеце, я сяджу, сяджу — аж надаело!..

Нездаволены прарок спыніўся:

— Шчэ і ты са сваім!.. Ну, пытайса!

— Хто, па-вашаму, дастойны ў бога? Прысутныя застылі з насцярожанай пашанай.

Альяш нецярпліва падумаў і пашкрэбаў сябе пад пахай.

— Ноччу ва сне мне ікона казала: той адно дастойны ўсявышняго, хто знімае шапку перад крыжам!

— Так і напісаць у цятрадзь? — дзелавіта абмакнуў хлапец пяро ў чарніла.

— Як сабе хочаш, а мне што?! Хай цябе Рэгіс вучыць, што пісаць! Думай мне тут за вас усіх!..

Хлапец ужо прыклаўся да паперы, ды ўспомніў:

— А новы сабор як называцца будзе?

— Шчэ не хутко даваць імя будзем! Мы толькі пачалі! Мо канчаць будуць другія нацыі! — кінуў дзядзька, бытта загадаў загадку.

— А яшчэ!.. На пропаведзях вы гаворыце, што пасля смерці людзі ў сабак пераходзяць! Як гэта?..

— А што такое, па-твойму, сабака?.. Цело чалавека ў магіле рассыпаецца на порах, а душа яго страшнага суда чакае! Гэто такія, як мы! А грэшнікі — сабакамі робяцца!.. Потым лётаюць па вёсцы, золато за хлявамі падбіраюць — мэнчацца так, покуль да пекла! А як ты хочаш?.. За добро было б ім, каб не гэто!..

— А што вам сніласо дзісь?

Але на гэты момант падышоў Давідзюк і не то спытаўся, не то аб'явіў:

— Ілья Лаўрэнцьевіч, на імяніны дачкі старосты ў Саколку ты не паедзеш, вядомо?!

— Не маю чаго рабіць у таго пана!

Прарок даўно быў не ў сіле кіраваць падзеямі, якія разгортваліся вакол яго асобы. Аднак рабіў выгляд, бытта ўсё, што навокал адбываецца, ідзе дакладна гэтак, як ён планаваў. Такую асаблівасць свайго шэфа Давідзюк добра ведаў.

— Але ты пасылаеш на дзень нараджэння ёй палатно, якім хоры завалены! Яго зноў накапіласо — вёрст з сем, калі развярнуць! Тры фуры наладавалі, ды больш солтыс падвод ніяк не збярэ!.. Вайцяховіч палатно раздзеліць прыютам. I хоры вызваляцца, і староста спрыяць будзе!

Альяш і віду не падаў, бытта яму шкода кужалю.

Сцвярджальна хмыкнуў ды паляцеў збірацца ў дарогу.

Цяпер Альяш па вушы паграз у клопаты.

Яго рабочыя вывернулі траншэю пад новы храм, кацілі туды валуны, залівалі вапнай. У старой царкве выдзіралі з падлогі дошкі, высцілалі ўзорчатай мятлахскай пліткай.

Альяш развіваў будоўлю Вершаліна, падарожнічаў, пытаўся пра цэны, перабіраў кожную шыбіну і цвік у краме, а час ад часу браўся ратаваць землякоў — тых блудных авечак, якія не прызнавалі яго веры, легкадумна грашылі, празябалі без Хрыста, святога духа, царства нябеснага ды каціліся проста ў пекла. Паводле «новай навукі» толькі той удастойваўся збавення і трапляў у царства нябеснае, хто стрымліваў сябе ад роскашы і распусты.

Аднойчы ў Крынках з'явіўся ён з вазамі, выкупіў у крамах усё пячэнне, адвёз за горад ды вываліў у канаву з апалонікамі.

— Капелюшы-ы!.. Капелюшы-ы збірае святы Клімовіч! — пранеслася іншым разам сярод усхваляваных гандляроў.

I праўда. Дзядзька заглядваў у крамы гатовага адзення, да шапачнікаў, выбіраў модныя ўборы на галаву, а потым вывез усё гэта за мястэчка на шудзялаўскі гасцінец, зваліў у горбу ды спаліў. Гандляры кусалі сабе локці — не маглі дараваць, што гэтага тавару трымалі так мала!

Калі ў Крынкі прыбыў тэатр, Альяш выкупіў і парваў усе білеты. Трупа з поўнай касай, але без спектакля і апладысмен-таў вымушана была вяртацца ў Беласток.

Куды б ні заязджаў Альяш, ён цяпер выклікаў буру спрэчак, злосці ды зайздрасці. Некаторыя ж — выглядалі яго, бы анёла-збавіцеля. Што ж, было чаго радавацца, злаваць ды зайздросціць.

3

Падарожжа сваё дзядзька Альяш пачынаў з заезду ў Крынкі.

Ля рэстарана прарок спыняў буланчыка і кідаў яму пад нос канюшыны, а сам браў конскую торбу ды заходзіў да Хайкеля. Сваім людзям ён не давяраў. У Крынкі ён прывозіў рэгулярна падлічваць касу. Сталыя Альяшовы лічыльшчыкі — зяць і сын рэстараншчыка — дзядзьку вялі за шырму ў закуток, на стол вытрасалі крэдыткі ды манеты. I вось ужо разбітныя хлопцы аж пацелі ад стараннасці — лічылі грошы ды ўзбуджана спрачаліся, а прарок недаверліва і насцярожана прыглядаўся да іхняй работы.

Паступова гнуткія, тонкія пальцы лічыльшчыкаў, акуратныя стосікі кушор, слаістыя валікі манет дзядзьку зачароўвалі. Бо калі якасць дрэва, моц складзенай сцяны, пабелку, масляную фарбу Альяш вызначаў на вока або шчупаючы пальцамі, то розныя рахункі далей лічбы дваццаць цяпер не выходзілі ў дзядзькі ніяк. Таму на работу сваіх памочнікаў Альяш праз хвіліну глядзеў ужо загіпнатызавана, з прыадчыненым ротам, быў не ў стане заўважапь, як два гарадскія жулікі з лоўкасцю цыркавых фокуснікаў запіхвалі сабе банкноты ў рукавы. Ён захапляўся: «Як у банку! I ў паперкі загортваюць, і пішуць — колькі ў якім е, і ў пакеты заклейваюць... От, добро вучаным людзям!..

А ў гэты час у зале за прылаўкам стаяў стары Хайкель, здаволена прыслухоўваўся да ўзбуджаных галасоў з-за шырмы і чакаў кліентаў. Шустры ды чорны, як цыганя, падлетак майстраваў нешта ў шафе, што іграе. У дзвярах, якія вялі на кухню, тырчала з пасудай Хайкелева нявестка. Распараная маладзіца павольнымі рухамі выцірала талеркі ды слухала ўзбуджаныя галасы за шырмай з такой насцярожанай надзеяй, бытта там вырашалася — жыць ёй далей ці не жыць.

У рэстаран уваліўся вялізны, у даўзёрным кажуху і стаўбунястай капузе, поп з Вострава — айцец Якаў. Хайкель паляцеў госцю насустрач, гасцінна падставіў крэсла, а сівая галава яўрэя ў чорнай ярмолцы схілілася да пояса.

— Дзіндобры, пане бацюшка! — праказаў стары з пашанай.— Прошэ, прошэ!.. О! даўно пана бацюшкі не было ў нас!.. Нарэшце зайшлі!..

З казлінай бародкай, з грубымі рысамі твару, яшчэ не стары айцец Якаў нядбайна паціснуў рэстараншчыку руку ды густым басам паскардзіўся:

— Ад раніцы пякотка мучыць — ратунку няма!.. Два піва, калі ласка!

— Сей мінют!

Гаспадар патрусіў за прылавак ды залямантаваў на нявестку, бытта тая немаведама як правінілася:

— Голда, два піва дарагому госцю, чаго стаіш, бы слуп солі?! Яна не чуе — добры інтэрас!..

Бацюшка толькі паспеў апусціцца на крэсла, пакласці капузу на падаконнік і расшпіліць кажух, а Хайкель паставіў ужо перад ім заказ.

— Піце, на здароўе, пане бацюшка, прошэ!..— змахнуўшы фартухом са стала, ён з пашанай застыў ля кліента.

Айцец Якаў узяўся за куфаль.

У гэты якраз момант з чорнай, падзіраўленай шашалем шафы з музыкальным інструментам, які, цалкам мажліва, памятаў яшчэ часы Напалеона, а на палакіраваным чорным баку сценкі і тады красаваўся ды блішчаў гэтак жа пазалочаны фірменны надпіс Polophon, металічны голас прарэзліва заскрыгітаў:

О-чи че-ерные, о-чи жгу-учи-е,

О-чи стра-астные и-и прекра-асные!..

Поп адхлябнуў піва і нездаволена паківаў галавой:

— Ну і музыка!..

— Ну і музыка!..— адразу адрэагаваў, на ноту вышэй закрычаў Хайкель ды патрос цыгана за вуха. — Мішугінэ, выключ, госцю непрыемна, ну і музыка!..

Малы нездаволена бліснуў смоллю вачэй, але паслухаўся. Ён шчоўкнуў апаратам, у пустым памяшканні зноў настала пішыня; хлопчык прымасціўся ў цёмны куток, каб ляпіць з хлебнага мякіша гусак ды прыслухоўвацца да размовы старэйшых.

З-за шырмы даляцелі ўсхваляваныя галасы.

— Не засланяй мне стала!.. Мажліва, айцец Ілья паспяшае, і трэ хутчэй канчаць работу!

— Хохэм балайлы!.. Табе і жыць перашкаджаю ўжэ?! Чуеце, пане Клімовіч?!.

— Думаеш, айцец Ілья — дурань, не бачыць, што ты ўлез у раму і свет мне засціш?

Хайкель нездаволена паківаў галавой — нібы сына і зяця мірыў.

— Зноў прыехаў гэты д'ябал? — паказаў бацюшка бародкай на шырму.

— А мне — будзь ты святы, будзь ты сам Люцыпар, абы — плаціў!

Госць нядобразычліва агледзеў Хайкеля з ног да галавы.

— Зрэшты, я — бедны яўрэй, што магу зрабіць?..— зараз жа паправіўся стары рэстараншчык і ўздыхнуў: — Ай, і плата — вялікі цымэс — адны слёзы!..

Бацюшка зноў адхлябнуў піва.

— Айцец Якаў, пра што я вас хачу прасіць!.. Зрабіце ласку, растлумачце вы мне, беднаму яўрэю і нявучанаму чалавеку, які пражыў ужо вось семдзесят тры гады, хутка ў саван ляжа, а так і не разумее нічога!.. Ну, ёсць на небе гасподзь бог, ёсць рэлігія — іудзейская, праваслаўная, каталіцкая, магаметанская... Ёсць і святыя недзе, вядома,— на Афонскай гары, у Ерусаліме... Але пры чым тут гэты мужык, спытаю я вас?.. Мажліва, прыйдзе і Месія яшчэ раз на землю, толькі ён будзе ехаць на белым кані і пакідаць залатыя сляды на пяску!.. З яго будзе прамянець боскае ззянне, і ён згорне неба ў сувой, як сказана ў святым пісанні!.. Але якое ззянне праз гэтага мужыка, спытаю я ад вас? Не разумею!

— Пра што вы гаворыце, пане Хайкель! — ажывіўся бацюшка ды адразу падабрэў да рэстараншчыка.— Месія ўжо аднойчы прыходзіў і болей не з'явіцца да самага страшнага суда, а ўсё гэта — ашуканства і ерась!

— I я тое ж хачу сказаць! — узрадаваўся стары.

— Калісьці такіх на вогнішчы смажылі! — бацюшка з нянавісцю кіўнуў на шырму.

Свяшчэннік некалі марыў усё жыццё правесці на вёсцы, каб аддаць усяго сябе служэнню богу і людзям, намерваўся перавярнуць свет, а скончылася тым, што не мог нават уталкаваць мужыкам пра Грыбоўшчынскае цемрашальства. Людзі адвярнуліся, а ўсявышні ўпарта не заўважаў яго ахвярнасці.

Ад суму ў апошні час айцец Якаў прыдумаў сабе забаўку — паляванне на зайцоў у Вастрынскім беразнячку. На брака-ньера нехта данёс, і бацюшку сёння выклікалі ў пастарунак.

Айцец Якаў спадзяваўся на арышт. Каб не акалець у халоднай, ён апрануў усё зімняе — на цэментавую падлогу было б якраз. Але паліцыя з-за яго сана на першы раз браканьерства папу даравала. Пан камендант бацюшку адпусціў з высакамернай велікадушнасцю нават без штрафа, але гэта айца Якава ўкалола найбольш. Падумайце толькі, нейкі палячок, які яшчэ пятнацнаць гадоў таму назад не адважваўся і пікнуць, цяпер рабіў яму ласку!..

З гора айцец Якаў заглянуў да Хайкеля, дзе яму і надарыўся аб'ект, каб сагнаць злосць. Зрэшты, з Альяшом у папа не зведзены парахункі былі даўно.

Перакуліўшы кубак у бяздонны правал рота, айцец Якаў выцерся рукавом ды загаварыў да Хайкеля з затоенай крыўдай:

— Калі спасіцель рабіў свае цуды ў Галілеі, і то не было тады такога стоўпатварэння, як у гэтай задрыпанай Грыбоўшчыне... I не ў дакор вам будзе сказана, пане Хайкель, калі вашы суайчыннікі распіналі нашага госпада на крыжы, я заўсёды абураўся жорсткасцю гэтага ўчынку — пакараць можна таксама іншым спосабам. Але, калі я бачу такое безабразіе, я гатоў сам гэтага д'ябла распяць на крыжы, даруй мне, госпадзі, калі няправільна падумаў! — перахрысціўся бацюшка.— Я б уласнымі рукамі цвікі яму забіваў у голае цела, яшчэ раз даруй, божа!

— Ой, што вы гаворыце, айцец Якаў?! Які б ні быў ён, але ж хіба можна заганяць цвікі ў жывога чалавека?

— Сатана, нячысты, антыхрыстаў пасынак, толькі воблік чалавека мае!

— Вы адно так гаворыце! Ведаю праз сябе — каб, дайшло да справы, не хапіла б смеласці!

Госць зняважліва паўзіраўся на старога.

— У мяне-е?!

—...I я так думаю,— не даваў яму гаварыць рэстаран-шчык,— казкі пра тое, што кажуць на яўрэяў, бытта яны распялі Хрыста! Не маглі нашыя гэтага зрабіць! У жывога чалавека заганяць цвікі?! О-вэй, мы нават курэй самі не рэжам, а робіць гэта шайхэт!.. У паласатым халаце шайхэт іх рэжа, а равін над ім чытае талмуд!

— Зрэшты, калі быць зусім дакладным, яўрэі і не распіналі,— разважыў свяшчэннік.— Яны толькі крычалі: «Распні, распні яго!..» Распіналі рымскія салдаты. I ўсё гэта было ад госпада, бо ні адна пылінка, ні валасінка не ўпадзе без волі яго!.. Таму і рымскіх легіянераў гасподзь паслаў!

— Не маглі, не маглі нашыя гэтага зрабіць...— запэўніў рэстараншчык ды раптам, уражаны, спахапіўся: — Як вы сказалі? То вы, айцец Якаў, сказалі, што рымскія салдаты распялі яго?!

Але бацюшка перажываў сваё. Ён ускінуў магутныя ручышчы к небу і бліснуў здаровымі бялкамі вачэй:

— Божа, усяміласны, даруй мне, грэшнаму, што знізваджу цябе з вышыні тваёй велічнай усемагутнасці! Няхай твая боская аснова не ўбачыць у гэтым абразу, што так уніжаю тваё імя да смярдзючага халопа!.. Я малю цябе пакорна — пашлі сваіх легіянераў, няхай яны сваімі свяшчэннымі мячамі, агністымі маланкамі пакладуць нарэшце канец агіднаму паскудству, што разводзіць грыбоўшчынскі хітры д'ябал і сектант! Святы божа, абразум гэтыя тысячы аслепленых няшчасных, якія знаходзяць сабе ўцяшэнне ў фальшывай грыбоўшчынскай юдалі!

Расхінулася шырма.

З закутка ў зашмальцаванай світачцы і ў заскарузлых ботах выйшаў Альяш. Ні на каго не пазіраючы, не прамовіўшы ні слова, дзядзька палажыў перад Хайкелем пяць злотых манеткай ды павалок торбу на вуліцу. Спрачаючыся і махаючы рукамі, выскачылі з-за шырмы Хайкеляў сын і зяць.

Хайкель на хвіліну забыўся пра бацюшку. З нехаванай зайздрасцю і захапленнем стары яўрэй сцебануў хлопцаў фартухом:

— Ай, мішугінэ коп!.. Не, вы ба-ачылі такіх?! Ідзіце ўжэ абедаць!.. Марш!..

Калі за маладым зачыніліся дзверы, бацюшка выбухнуў яшчэ мацней:

— Зноў гэтая лахудра паперла міласціню і слёзы веруючых!.. Поўную торбу!.. I пайдзі зразумей, што гэты д'ябал у чалавечым вобліку будзе цяпер з грашыма рабіць: закупляць цукар з прылаўкаў і высыпаць у пясок?! Абліваць нафтай шакалад?! Выбіраць дарагі матарыял па крамах ды нішчыць?! Бандыт з вялікай дарогі, якому ўсё дазволена! Усе цэрквы абабраў, і — нічога!.. Чытаў, пане Хайкель, у газеце? Зноў гэтага нячыстага ўрад узнагародзіў ордэнам. Другім ужо!..

— Начальству відней, мы — людзі маленькія! — ухіліўся рэстараншчык ад небяспечнай тэмы. Стары ўсё натужліва стараўся ўспомніць пра тое, што ж яго нядаўна так уразіла.

— I пісалі настаўнікі, фэльчары, вецерынары!.. Пісалі нават леснікі, спецыялісты пра абармота самому прэзідэнту, а — ніякага толку!

Бацюшка перадыхнуў, і гэта скарыстаў Хайкель.

— А-а, успомніў—рымскія легіянеры!.. Так вы скажыце мне, пане свяшчэннік, чаму тады ўсе гавораць, што яго распялі яўрэі?.. Чаму ж тады на італьянцаў не кажуць?.. З іх нават рымскіх папежаў яшчэ выбіраюць, добры інтэрас!

Айцец Якаў якраз пазіраў праз акно.

На вуліцы ля фурманкі з дзеравянымі восямі тоўпіўся народ. На вазок, не звяртаючы ні на каго ўвагі, клаў рэшткі канюшыны ды ўзбіраўся Альяш і масціў пад сябе торбу. Два паліцыянты з пасачкамі пад барадой адціскалі ад прарока жанчын ды ўважліва сачылі, каб гарадскія хуліганы не пакрыўдзілі старога абразлівым словам, не пацягнулі чаго-небудзь з воза, каб багамолкі не павалілі дзеда на брук.

Бацюшку аж разрывала.

— Божа правы, усё ты гэта бачыш, дакуль, дакуль будзеш цярпець, дакуль дазваляць будзеш, каб тваю законную веру тапталі розныя абармоты?!

— Яўрэі ж толькі крычалі, як вы самі кажаце, айцец Якаў, праўда?! — шукаў справядлівасці ў свяшчэнніка, цвярдзіў сваё рэстараншчык.— А мо і не крычалі?.. Кажуць, распялі, а не распіналі. Гавораць, крычалі, то мо, калі разабрацца, і не крычалі?.. Мажліва, легіянеры самі крычалі: «Распні яго, распні!..» Італьянцы са сваім папежам усё гэта ўчынілі і, як заўсёды бывае, звалілі на бедных яўрэяў і яны, добры інтэрас!

— Рымскага папы тады яшчэ не было! — як бы апрытомнеў поп ды адным глытком асушыў другі куфаль.

— Не было-о?!. Усё роўна нехта падстроіў і зваліў на нас, я вам кажу! — сумна паківаў галавой рэстараншчык, задумана пашчыпваючы сваю рыжавата-шэрую бародку.— Кожны раз вінаваты яўрэі. Як вам гэта падабаецца? Добры інтэрас!

Уздыхаючы, айцец Якаў скардзіўся пра сваю бяду.

— Ціснуць, гіне праваслаўная вера, госпадзі!.. Ці мы маглі такое сабе ўявіць некалі ў духоўнай семінарыі?.. Пане Хайкель, яшчэ два куфлі, калі ласка!

— Сей мінют!

4

Покуль у Крынкаўскім рэстаране айцец Якаў заліваў сваё гора півам, Альяш ехаў памалу ў лясніцтва.

У буржуазнай Польшчы лес быў надта дарагі. Сасну мужыкам прадавалі толькі трэцяй і чацвёртай катэгорыі — сінюю, крывую, з'едзеную караедам, бо лепшая ішла на валюту. Аднаму Альяшу, нібы купцу з Бельгии, дзерава адпускалася першага гатунку. Затое кожны прыезд прарока Альяша, напрыклад, у лясніцтва Пачапок, прыносіў сюды свята, і тады ляснічыя ды іхнія жанкі гублялі ад шчасця галовы.

Дома Альяш Тэклі выдзяляў да лямпы нафту, мераючы яе ў бутэльцы скрыначкай ад запалак, а каб эканоміць свечкі, маліцца з кніжак у царкве ў апошні час дазваляў толькі днём.

У лясніцтве ж дзядзька раптам плаціў шчодра, не лічачы нават грошай. Тую самую торбу, з-за якой спецыяльна заяджаў у Крынкі і праводзіў час на падліках у рэстаране, цяпер стары прывалакаў у кантору лясніцтва і вывальваў на стол папяровыя стосікі ды металёвыя валікі.

— Во, маеце! — вымаўляў пры гэтым, а пануры яго твар кранала скупая ўсмешка.

Ці абіты нявольнік у такі момант рабіў жэст толькі з падхалімства да паноў?

Ці самастойнаму мужыку было надта прыемна паздзека-вацца ў душы, назіраючы, як тыя самыя мажныя паны, якія дагэтуль не захацелі б нават з ім, ні з яго бацькам ехаць у адным возе, за кошык ягад ганяліся за яго маці па лесе з дубальтоўкамі, бытта за небяспечным злачынцам, цяпер гатовы былі лізаць яму зад?

Паспрабуй зразумей.

Пра ўсе Альяшовы дзівацтвы ведалі нямногія.

Настаўніцкі штотыднёвік змясціў аднаго разу артыкул аб цемрашальстве ды інтрыгах каталіцкага клеру на «Крэсах Усходніх», і клерыкальныя газеты адразу дружна на яго абрынуліся. Штотыднёвік абвінавацілі ў спробе накіраваць Польшчу «ў крывавае русла нешчаслівай Гішпаніі», а яго аўтараў абазвалі радыкаламі і камуністамі на службе ў «крыважаднай Масквы».

Афіцыёз Варшаўскай дыяцэзіі «Воскресный вестник» апублікаваў пра Альяша матэрыял маладога крынкаўскага папа — Міхаіла Гапоніка. Бацюшка вельмі асцярожна апісаў пра мужыка з Грыбоўшчыны, які пабудаваў толькі царкву, а цёмныя масы народа робяць з яго святога.

Артыкул герою прыйшоўся даспадобы.

— Ну, ну, і з вамі будзем сварыцца? — наваліўся Альяш на Гапоніка, спаткаўшы яго ў Крынках.

— Чаму, Ілья Лаўрэнцьевіч?

— Што вы там пра мяне нашрэйбавалі?! Думалі, не буду чуць? Добрыя людзі сказалі!

Гапонік схітраваў:

— Я надрукаваў усю праўду. Нават змясціў вашу дату нараджэння. А што? Няхай людзі ведаюць.

Альяш шчыра здзівіўся.

— Ну-у?.. А дзе вы ўзялі пра нараджэнне? Я нават сам пра яго не ведаю!

— З метрычнай кнігі выпісаў!.. Так, так, там паказана ўсё — нават хросныя бацькі!.. Апісаў пра Лаўрэнція Міронавіча, Юзэфіну Вацлаваўну, пра вашага брата Максіма Лаўрэнцьевіча, пра яго службу ў жандармерыі і пра тое, як загінуў ад рукі старэйшага Голуба!.. Цяпер і пра іх людзі чытаць будуць!

— Гэто до-обро!.. Трэ расказаць Рэгісу! Ён пра мяне ў Біблію піша. Спытаўса, калі мяне маці нарадзіла, а я, дальбо, ведаю толькі, што ў жніво!

Альяш пайшоў да фурманкі ўзрадаваны, бы хлопчык.

«Воскресный вестник» выпісвала адно духавенства, і той артыкул прайшоў без увагі.

Свецкія газеты і далей размалёўвалі нават такія «важныя» падзеі, як жаніцьбу князя Люксембургскага на князёўне Манака, адказ англійскага караля, Эдварда VII, ад кароны з-за пані Уольс Сімпсон,— гэтаму здарэнню прысвячалі ўжо цэлыя старонкі.

Газеты апісвалі пра банкеты і раўты сталіцы. Змяшчалі рэпартажы з палявання міністраў, каралёў ды прынцаў у Белавежы, а пра Вершалін і прарока маўчалі.

Ні ў адных архіўных матэрыялах не знайсці сёння дакладных звестак аб Грыбоўшчынскай абшчыне, хоць усюды ляжаць у фондах з грыфам «сакрэтна» справы баптыстаў, суботнікаў, трасуноў, адвентыстаў і мар'інцаў...

Атрымаўшы адпаведныя інструкцыі, паліцыя дакументаў такіх не заводзіла.

Раздзел трэці

1

Міналі ўсе тэрміны, а нічога не паказвала, што другая маці божая збіраецца нарадзіць дзіця. Па вонкаваму яе выгляду неўзабаве і дурань мог вызначыць, што яна ўжо і не народзіць. Цвярозыя Альяшовы памочнікі пачалі заўважаць, што дзеўка звар'яцела.

Хрысціна выказала здагадку:

— Бабы, сярод нас тады былі нячыстыя, я ведаю!.. Хібо ж маглі мы ўпрасіць нябесную моц?! I смешачкі вы сабе строілі тады з усяго!.. А жаніх той цэлы!.. На такое дзело ідзе сабе, папяросу ў зубы ўзяўшы!..

Цёткі спахапіліся — як жа не падумалі пра гэта раней?!

Хрысціна, Піліпіха і паша Хімка захацелі справу падправіць ды выручыць прарока. Невядома было, як задуму іхнюю ўспрыме Альяш. Бабкі, хаваючыся ад прарока, выбралі ўжо самі кандыдатуру на мацер божую і знайшлі ёй жаніха больш сур'ёзнага — багамола, Банадыка Лобача з Лукі.

У невялічкай вёсачцы Лука, дзе была свая царква і яна якраз стаяла без бацюшкі, цёткі сабралі жанчын ды паўтарылі тую самую працэдуру. Толькі балельшчыц на таінства ўжо адбіралі. Самі нават білі ў званы, а Лобача прымусілі перад гэтым доўга маліцца.

Праз месяц на цвінтары ля Альяшовага храма і новая кандыдатка прызналася, што нічога не адчувае.

— Пустое чэрава — убытак богу, значыць, так бог хоча і няма чаго больш госпада квяліць! — канчаткова пераканалася Хрысціна.

— Ой, бабы, што бу-удзе?! — занылі багамолкі.— Адхіляе, адводзіць шчасце гасподзь ад нашага Ільі чамусь!..

— Што будзе? Канец свету, як табе было і сказано! — напомніла Хрысціна.-— Толькі няўжэ без прышэсця, няўжэ мы аж гэтак награшылі!..

Яшчэ ні аднаго чалавека не напалохала існіна, што няма бога. Затое колькі людзей мучылася, даводзіла сябе да вар'яцтва ад думкі, што існуе бог, чорт, той свет ды пекла. Вось і гэтыя даверлівыя, клапатлівыя, з уражлівымі душамі наіўныя істоты, якія верылі кожнаму глупству, падранцвелі ад страху ды не ведалі ўжо, што рабіць.

— Мо яшчэ як абыдзецца! — супакойвала сябровак Хімка.— Перастаньмо сумнявацца, бог лепш за нас ведае, што трэбо, што не!

— Сумненне-е самы велькі грэх, так гаворыцца ў Бібліі! — успомніла Піліпіха.

Покуль бабкі гэтак хваляваліся, Альяш рабіў выгляд, што нічога не адбылося. Цяпер ён меў самы важны клопат — блізіўся дзень, вызначаны ім на канец свету, і яго ўжо аніяк не адменіш. Абшчыну агарнула ліхаманка.

2

За апошнія стагоддзі сотні тысяч сялян Заходняй Беларусі, уцякаючы ад свайго ненавіснага пана, ці ўхіляючыся ад войска і арышту, выязджалі шукаць лепшае долі ў ЗША, Канаду, Бразілію ці Аргенціну. Каму ўдалося зачапіцца на новым месцы, ён даваў наказ сваім нашчадкам не парываць сувязі з радзімай. I тыя, як напамінанне аб сабе, час ад часу на радзіму што-небудзь прысылалі.

Найбольш прыбывала з-за акіянаў біблій. Гэтай кніжкай — у папяровых, скураных, пластмасавых, палатняных ды дзеравяных вокладачках — эмігранты так наваднілі нашы сёлы, што ў некаторых вёсках яе можна было знайсці ледзь не ў кожнай халупе.

Найчасцей Біблія была адзінай кніжкай у сям'і, і шмат пакаленняў сялян на ёй вучыліся чытаць ды пазнаваць свет. Іншы дасціпны дзядзька вывучаў за святы і ў доўгія зімовыя вечары гэтую самую Біблію, у якой далёкія прашчуры звалілі ўсё ў адну кучу — мудрасць і глупства, заганнасць і дабрачыннасць, праўду і хлусню, трызненне, легенды і хроніку, карыснае і шкоднае,— вывучаў ледзь не на памяць. Іншы такі чалавек біблійнай трасянцы паверыў па-мужыцку — раз і назаўсёды, і ніякая ўжо сіла потым не магла яго ўжо пахіснуць!

Пра канец свету чорным па беламу было надрукавана ў Бібліі з любой вокладкай. Нарэшце вуснамі свайго прарока Ільі гасподзь бог вызначаў і запаветны дзень. Напэўна, Альяш і сам не спадзяваўся, што выкліча названы ім тэрмін.

Напярэдадні вызначанай прарокам даты сотні мужыкоў з-пад Вілейкі, Гродна ды Баранавіч пачалі прадаваць свае дамы, гаспадаркі, крамы, млыны ды жывёлу — усё, што не возьмеш з сабой на той свет! I самае дзіўнае, рабілі гэта не якія-небудзь псіхічна хворыя. Пераважна то былі «...людзі, што цешыліся выдатным здароўем, цвяроза ўмелі разважаць, мелі прыгожых жонак, здаровых дзяцей, нядрэнна вялі гаспадарку ды карысталіся пашанай і аўтарытэтам сваіх суседзяў»,— як слушна гаворыцца аб той падзеі ў адным навуковым артыкуле Уладзіміра Паўлючыка.

Справіўшыся з праданнем маёмасці, гэтыя легкаверныя, ашуканыя сяляне і сялянкі запіхвалі грошы за пазуху, хапалі дзяцей, харчы на дарогу, колькі можна панесці, і, не развітаўшыся нават з суседзямі, у паніцы несліся ў Грыбоўшчыну — шукаць ратунку ў святым Вершаліне.

Мабыць, дзівакоў такіх было шмат, бо спецыяльная легкавая машына адно паспявала вазіць мяшкі грошай у Сакольскую ашчадную касу, куды Давідзюк угаварыў нарэшце Альяша іх пакласці. Цяпер ужо не Хайкелевы дзеці, а ўзброеныя наганамі чыноўнікі з Міністэрства скарбаў лічылі і пакавалі грошы асобна — папяровыя, сярэбраныя пяці, дзесяцізалатоўкі, асобна драбязу медную, лавілі старога ледзь не за полы і давалі яму падпісваць накладныя.

Крынкаўскія гарбары заслалі ў Грыбоўшчыну хлопцаў. Яны ўладкаваліся бытта капаць торф у асадніка.

Пасланцоў узначальваў старшыпя культурнай камісіі гарбароў — блізарукі Муля Нішт. З дапамогай мясцовай моладзі Муля меўся ў кароткі час разагнаць гняздо цемрашальства і забабонаў. На той перыяд, покуль будуць выконваць сваю місію, прастадушны Нішт даў сябрам адмысловы пароль — «кумэкус эго». Ен вычытаў у кніжцы, як рэвалюцыянеры карысталіся гэтай фразай бы паролем, і хлапцу яна нечым спадабалася.

Толькі як ні намагаўся Нішт пабачыцца з Альяшом, але да прарока, абкружанага намеснікамі, памагатарамі і дарадцамі, бабкі яго покуль што пе падпускалі.

3

Вызначаная дата выпала якраз на канец чэрвеня. Усе былі ўпэўненыя — якім ты прыйдзеш у рай, такім застанешся назаўсёды. Туды ўвогуле збіраліся без нічога! На якое ліха браць вопратку, цягнуць посуд — на небе ж нават не трэба мыцца, бо каб і хацеў запэцкацца, то няма дзе!

У гэты дзень на выган перад вёсачкай сцякаліся і сцякаліся сотні ўсхваляваных людзей. Яны сядалі на мурог, развязвалі клумкі і з ліхаманкавай узбуджанасцю апраналі чыстыя кашулі. У рэчачцы і Вершалінскім ставе мылі ногі. Нацягвалі самае лепшае адзенне сваім дзецям. Мужчыны вастрылі на рамянях брытвы і скаблілі шчокі.

Наголены, памаладзелы і падцягнуты, у вышыванай ды свежа зыпрасаванай «святымі дзявіцамі» касаваротцы, у начышчаных да люстранага бляску ботах, сярод гэтага тлуму, з Бібліяй пад пахай, вокладкі якой былі густа закапаны воскам, насіўся Давідзюк. Яго нават лысіна блішчала неяк па-іншаму — светла, урачыста, высакародна.

Хоць вяскоўцы мусілі збірацца на сена, капаць торф, аднак большасць не маглі стрымаць цікавасці, і на выган падзівіцца цуду сышлася і збеглася ледзь не ўся вёска.

Апынуліся тут і крынкаўскія гарбары.

Багамолы — аж квітнелі. Ап'янелая ад шчасця, як нявес-та, бабка Піліпіха перад крынкаўскімі хлопцамі выхвалялася:

— I во, людке вы мае, настае, настае ўрэшце той залаты час, калі гасподзь бог, дзякуй яму за гэто, кліча да сябе ўжо нас! Ён прыгалубіць, сагрэе, прыгорне кожную душачку, ажывіць усіх умерлых, і будзем цяпер мы ўсе там жыці, бы тыя птушачкі польныя, што не гаруць, не паліваюць, не сеюць, ні табе жнуць, а ўсяго ім хапае ўдосталь, бо клапоціцца пра іх сам цар нябесны з багародзіцай дзевай Марыяй!

Фантазёр ды выдумшчык Муля, унук Бэні Нішта, якога казакі калісьці застрэлілі за «Крынкаўскую рэспубліку», аж кіпеў ад жадання дзейнічаць. Ен праштудзіраваў шмат антырэлігійнай марксісцкай літаратуры, прачытаў нават цікавую кніжку Фрэйда аб рэлігіі. У дзяцінстве бачыў столінскага цадзіка. На крынкаўскім кірмашы спатыкаў ненармальнага грыбоўшчынскага прарока. У Альяша і цадзіка Муля знаходзіў многа агульнага і сабе выразна маляваў, як у публічных дыспутах высмяе ўшчэнт, асарамаціць і Альяша, і галавароў секты — у Крынках разбіваў удрузг і не такіх!

Муля з бабкі пакпіў:

— Цётко, так вы — уваскрасаць на неба ідзяце?

— Пасмейса, пасмейса!.. Усенько збудзецца, дай адно час!..

— Калі ўваскрэснуць і ўмерлыя, то куды людзі падзенуццо тады на зямлі? Іх жа столькі жыло да нас!.. На выцяжку будуць стаяць хіба, упрытык!

— Гасподзь бог адкрые ім новыя міры! — ні хвіліны не задумваючыся, растлумачыў Давідзюк, падляцеўшы.

— Бог адкры-ые нам, Ляксандар, адкры-ые! — пацвер-дзіла цётка.— Як зрабіў гэты свет, то наробіць шчэ!

Муля толькі цяпер адчуў — уся яго эрудыцыя тут абсалютна бяссільная.

Для людзей, якія ўжо спалілі за сабой масты, спозненыя разважанні хлопцаў — будзь яны найкрыштальнейшай праўдай! — цяпер былі непажаданымі. На крынкаўцаў пайшоў здаровы Антанюк з Масева Другога, які з мужыкамі ўзвалакаў званы.

— А ты чаго тут палітыкуеш? — гледзячы спадылба, абрынуўся мужык на Мулю.— I цябе, нехрыста, прынесла ўжэ сюды ваду муціць?

— Трэ Альяшу сказаць! — дапамаглі масеўцу бабы.

— Такім смаркачам шчэ і сам дам рады! Бач, па-прыпіраліса ўжэ!.. Скончыласо ваша панаванне, згінеце зара!..

Крынчане моўчкі адступілі за плечы разявак.

Магутны ў сваёй масе, расфанатызаваны, суровы ды ўпэўнены ў слушнасці свайго ўчынку натоўп, гэтыя сотні рашучых і дужых мужыкоў ды баб, не толькі разарвалі б на шматкі, сцерлі б на порах таго, хто адважыўся б перашкодзіць падрыхтоўцы да таінства,— яны гатовы былі ісці супроць цэлага свету!

Другія багамолы былі занятыя і зусім не звярталі ўвагі на разявак. Толькі потым нехта з фанатыкаў спытаўся ў грыбоўшчынцаў са шкадаваннем:

— А хіба вы з намі не пойдзеце? Уражаныя вяскоўцы ўсё маўчалі.

Тады іншы дзядзька ў кужэльнай, першы раз надзяванай кашулі паківаў галавой:

— Няўжо і застанецеса?

— Нічого, Іване, пакінь іх у спакоі! — параіў сябар.— Яшчэ ўспомняць на тым свеце, а позно будзе!

— Усе-е яны ўспомняць, брацця і сёстры, усе-е!..— уставіў сваю заўвагу Давідзюк.— Гэтаксамо калісь людзі елі, пілі, весяліліса, выходзілі замуж, перад усямірным патопам, зусім не думалі пра бога і высмейвалі старога Ноя! Абзывалі яго нават вар'ятам, калі той свой каўчэг збіраў!

Фанатыкі з пераможнай упэўненасцю кпілі з вяскоўцаў:

— Чакайце, чакайце і вы!..

— Бо і тады грэшнікі думалі, што жыццё сваё чалавек праводзіць адно на зямлі! — прапаведваў Давідзюк далей.— Глупства, брацця і сёстры!.. Прабыванне нашае тут было надта кароткае, адно імгненне, а там нас чакае вечнасць! Хутко, надто хутко нашае зямное існаванне, наш тлен абарвецца, развеецца і мы перад усявышнім будзем трымаць адказ за пражытыя хвілі!!.

— От табе і «кумэкус эго!» — з сумнай усмешкай пакпіў са свайго галавара малады крынкавец з культурнай камісіі прафсаюза гарбароў.— Гэта табе не выступленне хору арганізаваць!..

— Яшчэ які комікус! — самакрытычна згадзіўся з ім Нішт, павярнуўшы да сябра акуляры з тоўстымі, як дно дзвюх бутэлек, лінзамі.— Жывыя персанажы з біблійнага патопу! Раскажы каму ў горадзе — не павераць!

4

Вялізная гурба па-святочнаму разадзетых багамолаў урачыста накіравалася да Альяшовай святыні са спевам:

Ужэ к нам прыблі-ізілась міра канчына,

Й ты снова, прароча, на землю

прыйшо-оў!..

Самыя адпетыя фанатыкі, прыбыўшы на святы ўзгорак, адразу распласталіся на цвінтары і ракавой гадзіны чакалі ў здранцвенні, не павярнуўшы нават і галавы. Іншыя ж рыхтаваліся да яе дзелавіта, спакойна і цярпліва — бы гаспадары, якія рыхтуюцца да вяселля ці хаўтур.

— Глядзі, Соня, дзяцей, каб не надто перапалохаліся, як пачне грымець, бліскаць і зямля валіцца!..— павучаў жонку практычны дзядзька.— I сама не бойса!.. Калі ўжэ распачнецца ўсё, то стань і — ні з месца, замры! Народу будзе — прорва, але бог нас не кране!

Побач саракапяцігадовы няўклюда, першы раз у жыцці цалуючы жонку, з дрыжаннем у голасе казаў:

— Ну, Нюрка, будзем развітвацца! Жылі мы з табой душа ў душу дваццаць гадоў, нікому кепскага нічого не зрабілі, а цяпер давай... Хто ведае, ці ўбачымса на тым свеце шчэ?!

— Выходзіць, мы там будзем не разам?! — абуралася кабета.— Ты хочаш мяне пазбыцца? Ці ў цябе е такі вялікі грэх, што адразу ў пекло ўжэ рыхтуешса?.. Я пра цябе чаго-небудзь не ведаю?! Чаго маўчыш?! Заткнуло, бачу, заткну-уло табе, ага-а!.. Я перад табой чыстая, як перад госпадам богам, запамятай!

Нейкі мужчына няўклюдзе заўважыў:

— Во, маеш!.. Скажу табе, брат, калі жонак там не аддзеляць ад мужыкоў, то і рай будзе нам не рай!

У іншым месцы мужык пытаўся ў кабеты:

— А гэто што ў цябе?

— Маткі.

— Нашто іх бярэш?

— Буду сабе вязаць там.

— У раі-і, вяза-аць?! Зусім ужэ ачмурэла!

— Воўна надто файная, паглядзі сам! Мяккая, і фарба добро ўзяласа...

— Не смяшы людзей!

— А я там з пруткамі схаваюсо дзе-небудзь за смакаўніцу тую ці пальму і буду рабіць сабе панчохі ці світэр які!.. Бо сумно стане без ніякаго занятку, падумай!.. Ну, дзень-два пасплю, а потым? Узяла пару маточкаў усяго, гэто ж воўна з нашых мерыносых авечак, Нічыпар!

— Ы-ы, што ты вы-ыдумала, дурная! Нагараваласа за жызню, досыць!.. Мы з табой варты другого!.. Ведаеш, як нас будуць спатыкаці, што нас там чакае?.. Ці да вязання будзе!.. Выбраным падрыхтавана там такое блажэнство, якое не бачыло чалавечае воко, не чуло вухо, не прыходзіло на вум нікому нават!.. Выкінь зараз жа ўсе гэтыя маткі!

— Яна вы-ыкіне, Нічыпар, вы-ыкіне, ты толькі ўжэ не злуй на жонку ў такую ўрачыстую хвілю, не можно цяпер нам нікому злаваць! — пачала мірыць іх добрая цётка Хімка.— Дай ёй пацешыцца крыху!..

— Ой, няўжэ я сваю маму пабачу?! — пыталася мужа іншая жонка.— Якія яны цяпер?! Мама памерлі, калі мне было ўсяго пяць годзікаў! Цяпер у мяне дзеці і то старэйшыя!

— Што зробіш — на небе людзі не мяняюццо! — разважаў яе мужык.— А я ўсё думаю пра бацькавага дзеда. Шчэ з турэцкай вайны прывёз, казалі, збаночак серабра і закапаў, перад тым як самого ў Белавежы задраў мядзведзь. Я перарыў усё поле, збіраўсо вогера ў мастаўлянскаго мазура купіць... Цікаво будзе спытацца ў яго, куды ж ён такі збан сунуў?.. Але, кажуць, стары здораво грашыў і можа быць у пекле!

— Думаеш, адтуль нельга будзе ніяк выйсці і да сваякоў нават?

— Калі ўжо туды трапіў хто — капу-ут!

— Мо такі пусцяць на мінутку, калі папросіш надта, столькі ж не бачыліса?!

— Ні ў какую!.. Э, цяпер і карысць мне малая, калі б бацькаў дзед і сказаў, бо не вернесса ж на хутар, але просто — цікаво!..

Побач нейкая кабеціна ўспомніла, што замужам за ўдаўцом.

— Як я буду жыці на тым свеце: там жа з'явіцца і твая першая жонка?! — напала яна на мужа.— Вядомо, Гандзя маладзейшая і ты мяне кінеш, бессаромныя вочы твае!.. Кінеш, га?!.

— Пабойса ж бога, што ты мелеш!

— А я кажу — кінеш, бо цябе ведаю!

— Марусь!..

— Не падыходзь!.. Ты ж яе не раз праз сон успамінаў? Успамінаў, сама чула, як клікаў усё!.. I фотакартку яе збярог, думаеш, я сляпая і глухая была?! Маўчала дагэтуль!..

Пашукалі Давідзюка. Той адкрыў Біблію ды вычытаў з Евангелля ад Мацея, што на небе не жэняцца, не выходзяць замуж, не любяцца па-зямному, а прабываюць, як божыя анёлы.

— А мяне разбірае страх, калі падумаю, што трэ будзе ляцець кудысь на небо! — прызнавалася другая кабеціна свайму мужу.— Я ж у сябе па драбінцы на гару за бялізнай баялася лезці, усё ты мне даставаў і развешваў, а то — над хмары, звёзды і месяц!.. Божа, як узнімусо на такую вышынь?.. Не ведаю!..

— Прывыкнеш мо! — раўнадушна буркнуў яе чалавек.— Будзеш як усе, думаеш, ты адна такая?..

— Мілая сястрыца,— супакоіла цётку Піліпіха.— Архангелы возьмуць цябе за белыя рукі ды панясу-уць, панясу-уць, бы тую каралеву ў ядвабнай шаце, увысь!..

— Хібо што!..— з рэшткамі страху, але ўжо і з усхваляваннем ад шчасця, якое яе чакала, расквітнела ўсмешкай стомленая ад непасільнай працы і недасыпання жылістая худая кабеціна.— Дзякуй вам, цётко, што падказалі і супакоілі!

Але ў Піліпіхі была свая крыўда, і яна пажалілася:

— Падумай толькі, сястрыца, нявестка мяне ж з хаты выганяла за дываны, што панасіла Альяшу!.. Я ёй тады яшчэ казала: «Пацярпі, дачушка, пачакай, на тым свеце ўсе-енькія перад табой ляжацімуць, усяню-уткія, да аднаго!..» Так не паверыла! I во такі спаўняецца маё прароцтва — як у жывую ваду глядзела!.. Нявестцы напомню на небе, скажу: «Во, за свае дываны, анучы тыя няшчасныя, ты атрымала парство нябеснаё!..»

— Спаўняецца, цётачку, дальбог, усенько спаўняецца!.. Мой тато, мой дзед і дзедаў дзед чакалі, і — гляньце, якая я шчаслівая, што дачакаласа гэтаго, госпадзі!..

— I ўсё ж такі, куманька, ніц не кажы — жуткавато робіцца! Чалавек сабе жыў, жыў тут і раптам апынуўса ў іншым месцы, хоць бы і ў раі!..

Каля іх абуралася нейкая кабета:

— Волесь, Волесь, глядзі, унь і Палося Канцавая тут!.. Ах, і гэтая рэзгіня ўжо прыперласа, ты бачыш? I яна хоча спазнаць царство нябеснае?! Куды конь з капытом, туды і рак з кляшнёй!..

Сур'ёзны дзядзька, які гаварыў, што з жанчынамі і рай будзе не рай, буркнуў:

— Кацёл з гаршка не нацешыцца, а чорныя абодва! Аднак мужык жонку супакоіў:

— Там, Лімця, нікого не ашукаеш, не бядуй! Усіх наскрозь убачаць ды разбяруццо — каго ў рай рассарціруюць, каго ў пекло, а каго куды шчэ!..

— I я змагу надзівіцца, як гэтая выдра будзе мэнчыцца?

— Шчасце ў раі было б не поўным,— пачаў павучаць бурклівец,— калі б адтуль мы не змаглі назіраць за пеклам і бачыць, як грэшнікаў пажырае агонь!

Яго абарваў нездаволены Волесь:

— Хопіць табе! Ідзі, ідзі, сатана, адгэтуль!.. Бач, радуваец-ца чаму, антыхрыст!..

I муж папракнуў жонку:

— А ты выкінь з сябе гэтую гардыню!.. Хрыстос умеў дараваць нават сваім ворагам іхнія віны!.. А табе, Лімця, памятаць іх?.. Глядзі, унь дзіця ўлезло ў штось!

Жанчына толькі цяпер успомніла пра сына і кінулася да малога:

— Яначку, на каго ты падобны?! Ці табе не гаварыла — не пэцкай касцюмчыка, не лезь нікуды?! Дзе мне памыць цябе на небе: там і карыта не знойдзеш!.. Во, маеш, маеш, атрымлівай, гіцлю! — адлупцавала яна малога.— Хадзі цяперака ўвесь свой век у раі замурзаным, бы шмаравоз!

— Не можа быць, Лімця, каб там не знайшлосо ў што пераапрануць малых! — супакойваў яе Волесь.— Ладно, не карай!.. Глядзі, як вочы пасалавелі, яно спіць ужэ на нагах!

Стомленыя за гэтак багаты ўражаннямі дзень малыя пачалі капрызнічаць і румзаць. Мужчыны навалаклі саломы, паклалі дзяцей цесна адзін каля аднаго пад акрытым небам спаць.

5

У кутку цвінтара была звалена горка сасновых плошак. Майсак іх падпаліў, людзі пападалі на калені, пачалі горача маліцца.

— Бом!..— трывожна, сумна і рэзка, нібы ўсадзіў нож у сэрца, першы раз прагучаў у вячэрняй цішы га-лоўны звон грыбоўшчынскай царквы.

— Цілім-цілім-цілім!..— заўторылі яму спехам меншыя.

— Госпадзі, памілуй, госпадзі, памілуй, госпадзі, памілуй!— пранёсся па натоўту шэпт, бытта вецер прашуршаў вялізнай гурбой сухога лісця.

— Бом!.. Цілім-цілім-цілім!..

— Госпадзі, памілуй, госпадзі, памілуй, госпадзі, памілуй!..

Сухія і смольныя плошчкі з гулам і трэскам ужо шугалі ў неба пругкія языкі агню, асвятлялі заклапочаныя твары і кідалі вакол выдаўжаныя хісткія цені. Ад полымя ўсё на цвінтары як бы прыйшло ў рух, стала нерэальным.

Цётка Хімка прагна чакала ракавога моманту ды з нецярплівай радасцю рыхтавалася праз хвіліну ці праз пару гадзін убачыць свайго Яшку ды Маню, не заўважаючы і агню. Так, мабыць, толькі стаялі на арэне якога-небудзь рымскага цырка першыя хрысціяне ды са складзенымі, як да малітвы, рукамі, са светлымі ды ўзнёслымі ад унутранай перакананасці тварамі прагна чакалі, калі ж нарэшце з тых клетак вырвуцца раз'юшаныя дзікія звяры, разарвуць іхняе грэшнае цела і спрагнёная душа прадстане перад богам, каб спазнаць вечнае шчасце і блажэнства!

Цётка трывожылася толькі аднаго — як дзеці спаткаюць сваю маці. Ці не адмовіліся ад яе, не праклялі, што яна, нягодніца, пакінула іх на чужбіне ў голад ды разруху?

Якія яны цяпер?..

Сын калісьці гэтак перажываў, што малы, ці падрос потым?..

Маня баялася гусей, ды галава ёй вельмі кружылася, калі даводзілася часамі цягніком ехаць, але ж тады не было чаго і ў рот пакласці!..

А калі яны, не дай бог, і праўда печаныя той страшнай пячаткай і пойдуць у пекла?..

Тады кінецца яна богаві ў ногі, стане маліць, поўзаць за ім па ўсім небе, цалаваць кожны раменьчык на яго сандалях, каб і яе пусціў туды разам! Яна з радасцю, з найвялікшым шчасцем прыме за іх страшныя агні, мэнкі і цярпенне!

Але ж гэтага не можа быць — яна столькі малілася, цярпела, несла крыж і верна служыла богу, што гасподзь, напэўна, даўно злітаваўся і тыя страшныя кляймы загаіў!..

У жахлівым чаканні сярод багамолаў шаптаў малітву і сам прарок. У яго «пасланні к Народу» быў вызначаны толькі ракавы дзень, а цяпер людзям не цярпелася ведаць — калі ж наступіць той самы момант — раніцой, у абед?! Многія жадалі ўдакладніць, крадком прабіраліся да прарока і спрабавалі спытацца. Альяш злаваў, нервозна ўсхопліваўся ды некуды бег.

Піліпіха падказала:

— Ходзіць далей ад народу і там з усявышнім гаворыць!

— Вядомо, клопату цяпер у яго — бы ў генерала! — з гонарам вызначыў Давідзюк.

— Галава задурана, такое дзе-ело!..

— Дзяды і прадзеды дарэмно чакалі!..

— Нічого! Анёлы затрубяць, і яны таксамо ўваскрэснуць!..

— Цяпер уваскрэснуць усе-е!..

Тым часам дзядзьку Клімовічу сапраўды было не да іх. Ён ужо не мог не бачыць, што перабраў. Практычнага мужыка, які ў ім цяпер прабудзіўся, разбірала вінаватая ўзбуджанасць ды неспакой — што ж з гэтага такі выйдзе, як яму быць?! Альяш чакаў бяды і ліхаманкава шукаў выйсця.

Штосьці падобнае здарылася і з Іванам Мурашкам. Калі «сіяністы» над Мухаўцам прымалі крашчэнне, Іван, не падумаўшы, пахваліўся, што можа пайсці па вадзе, як Ісус Хрыстос. Багамолы адразу прысталі да яго — пакажы цуд! Іван вымушаны быў лезці ў рэчку.

Мурашка не ўмеў плаваць, а вада дасягала яму ўжо да каленяў, пояса, пачала заліваць грудзі... Бы не сваімі нагамі галоўны «сіяніст» сунуўся на стрыміну і ліхаманкава чакаў аднекуль ратунку, а прагныя да незвычайнага яго багамолы абмерлі — вось-вось іхні прарок выберацца наверх і пакрочыць па вадзе, бы па асфальце...

З моста за камедыяй назіраў вясковы хлапец. З Івана ён смяяўся, абзываў старым чудзікам, а тады ўсадзіў пальцы ў рот і абсвістаў. Калі ж прароку вада пачала даставаць плячэй, а галоўны «сіяніст» усё сунуў на стрыміну, хлапец авантурыста аблаяў матам.

Прарок павярнуў назад.

— Во, з-за яго паганых вачэй і плюгавага языка не магу паўтарыць цуда! — абурыўся ён, выбіраючыся з Мухаўца.— Трэба, каб ніхто не сумняваўся!..

I багамолы Мурашку паверылі.

Да дзядзькі ж Альяша ратунак покуль што не прыходзіў, і ў яго было такое адчуванне, бытта нясецца стрымгалоў у гібельную адхлань.

6

А ў гэты час Грыбоўшчына спакойна сабе ўкладвалася да сну. Толькі ля плота на каменнях сышлося крыху моладзі. Юнакі і дзяўчаты пазіралі ў бок царквы на мігатлівае зарыва, слухалі званы ды з маладой легкадумнасцю абгаворвалі падзею.

— Ну, дзісь свінні мелі чым пажывіцца на выгане! Столькі хлеба, сыроў, яек ды крупы рознай і недаедкаў багамолы пакідалі на траву там!

— Цэлы тыдзень надворныя будуць падбіраць!

— I шмацця рознага колькі валяецца!

— А наша цялушка ледзь не падавіласа! Хустку засмактала! Добро, што канец выставаў і тато выцягнулі!.. Ладная шаляновачка!..

— Будзеш мець да пасагу! Вымый толькі, а то так — замуж не вазьму!

— Шчэ ўсенькую агіду стану браць!.. Завалакла ў роў ды кінула жабам на гнёзды — хай сабе апалонікаў у тых анучах выводзяць!

— Наш малы навалок лахманоў з дванаццаць! Крынкаўскі Пінкус, каб убачыў, цэлую кішэню грошай даў бы!.. Але тато прымусілі малого назад усё перці!

— Пакідалі, бытта ім нічого ўжэ не трэ! Цікаво, як заўтра падбіраць стануць!.. I выдумалі ж — канецсвету!..

— Ахвота, скажы, людзям глупствам займацца!.. На каменнях ля плота былі і госці. Мелі рацыю ў Крынках тыя мужчыны, хто сумняваўся ў поспех іхняй місіі!.. Усё для хлопцаў цяпер здавалася куды складаней. Таму сядзелі яны моўчкі, прысаромленыя, ды нават зайздросцілі бадзёраму аптымізму і легкадумнасці вяскоўцаў.

Для Нішта Мулі Альяш напомніў цадзіка, да якога ён з бацькам ездзіў у Столін. Там ён убачыў звычайнага старога, які з-за стала манатонна іх павучаў:

«Калі вы раніцой мыеце рукі, то далоні трэба трымаць апушчанымі над тазам. Як будзеце трымаць іх паднятымі ўверх, то за рукавы пацячэ вада!..»

I ўсе сабраныя яўрэі, разам з імі і яго бацька, прыйшлі ў захапленне ад мудрасці святога.

За абедам пажылыя і самавітыя людзі ледзь не біліся, вырываючы адзін у аднаго абгрызеныя цадзікам курыныя косткі. Са звар'яцелымі ад шчасця вачыма смактаў такую костку і яго бацька, здаецца, і не дурны чалавек...

— Ці толькі яны з'ехалі з глузду? — уздыхнуў заклапочаны Нішт.— А як нашыя багамолы перад свой новы год сябе паводзяць? I таксама мітусяцца, і пеўняў белых над галавой рэжуць, і нічога не ядуць, адно мо-оляцца — бытта больш і свету не ўбачаць! Перад пасху новы посуд мыюць у рэчцы, у печы агню не развядуць самі!..

— Іншы ў суботу нават ключа ў кішэні не носіць!— падха-піў сябар Мулі.— Ідзе-такі праз мястэчка ды кідае іх перад сабой!..

Грыбоўшчынскім хлопцам надта ж хацелася даведацца ў крынкаўскіх сяброў — ці праўда, што яўрэі і цяпер на хрысціянскай крыві пякуць мацу?.. Калі гэта хлусня, шчэ пакрыўдзяцца!.. Яны перайшлі да абгавораў католікаў, набожных татар з Крушынян, сакольскіх караімаў і лютэран-немцаў...

Нагаварыўшыся ўволю ды парагатаўшы, старэйшая дзяўчына прыслухалася да злавеснага гулу набата. Званы ўпарта ўсё калолі начную ціш, і царства гукаў падпарадкавала неба — аж трымцелі далёкія зоркі.

— А дзядзькі ўсё мало-оцяць, а яны ўсё гуду-уць! — з недаўменнем прамовіў хлапец.

— Не заткнеш ім і глоткі! — дадаў сябар.

— Пайшла б і я ў манастыр, ды халасцякоў много! — паспрабавала пажартаваць Банадыкова ўнучка ды пазяхну-ла.— Э-эх, трэ спаць ісці, ліха на яго!.. На жаль, гэтаго канца свету не будзе, давядзецца заўтра зноў брысці да халернаго торфу! А вада хало-одная, аж ногі ломіць!..

— А мне — выбіраць дурныя каменюкі з канюшыны тато прымусілі!.. Выбіраеш, выбіраеш кожны год, крушні цэлыя назвальвалі ўжэ на межах, а яны вырастаюць з-пад зямлі ўсё зноў, каб на іх ліхо!..— ажывілася тая дзеўка, што гаварыла пра цялушку.

Хлапец, які з яе жартаваў, разважыў:

— Эх, каб гэтых багамолаў з вёдрамі запёр на поле — хутко вычысцілі б палетак, нават — ад валуноў!

— Пойдуць яны табе, рыхтачкі! — са шкадаваннем уздыхнула дзеўка.— Ну, да заўтра!..

Устаючы, рысуючыся перад гасцямі, хлапец нібы ў адчаі ад сваёй долі праспяваў:

Жонка міне ні ўзлюбіла

I за дзверы выкінула!

I за дзверы выкінула,

Рукі-ногі вывіхнула!

Ы-эх, раздайзя, ні-іва!..

I з жартамі ды прымаўкамі хлопцы з дзяўчатамі разышліся па хатах ды хутарах.

Адправіліся на начлег да гаспадароў у Ляшчыную і крынкаўцы, а вуліцы апусцелі. Над вёскай цяпер толькі рэгулярна адмяралі рытм нястомныя бронзавыя волаты. Магутныя гукі з такой сілай патрасалі цемру, што, здавалася, дрыжаць ужо і вось-вось пасыплюцца з неба зоркі.

7

А ля царквы малебства было ў разгары. Яго накал не спадаў цэлую ноч. З баязлівай надзеяй людзі, хто на каленях, хто лежачы крыжам, маліліся ля храма.

— Бом!.. Цілім-цілім-цілім!..

— Бом!.. Цілім-цілім-цілім!..

Паспелі нават перагарэць сасновыя плошкі, і з вялізнага, пяцівазовага кастрага дроў засталася толькі невялічкая кучка белага попелу, якая дыхала жарам, ды сучкі пускалі струменьчыкі белага дыму. Нарэшце стала світаць. Развіднела.

Траву на цвінтары бытта хто абсыпаў вадзяным пылам, ад густой расы яна ацяжэла і зрабілася матава-шэрай. Было халаднавата, сыра, але ніхто і не думаў падбягаць да астаткаў вогнішча і грэцца: вось-вось мелася адбыцца запаветнае — і надта важнае, і надта жаданае, і вельмі страшнае.

Калі ўзышло і сонца, людзі згрудзіліся яшчэ цясней. У нейкім першабытным і дзікім жаху, велічна-прыгожыя ад сваёй рашучасці ды веры яны паспешліва маліліся, украдкай зыркалі на неба ды калаціліся, як у ліхаманцы.

Кожныя дзесяць мінут на званіцы мяняліся званары. Успатнелыя мужыкі нацягвалі на далоні рукавы шэрых зрэбных кашуль, выціралі імі змакрэлыя лбы і да крыві мазолілі сабе рукі — так заядла цягалі за вяроўкі.

Усё гэтак жа дружна і прызыўна малаціў першы звон у інтанацыі ніжняга «до» :

— Прыйдзі-і!.. Прыйдзі-і!..

Усё гэтак жа меншыя хоць і таропка, але зладжаным акордам і на актаву вышэй дабаўлялі, бытта цвярдзілі:

— Мы цябе чакаем!.. Мы ж цябе чакаем!..

Усё гэтак жа шапталі людзі:

— Госпадзі, памілуй!.. Госпадзі, памілуй!.. Госпадзі, памілуй!..

Паступова паміж званамі ды народам устанавілася зла-джанасць — музыкальны рытм. Як толькі наверсе прагучала, ашалелы Давідзюк к небу ўскідваў рукі ды грамавым голасам крычаў:

— Госпадзі, сыдзі!

Агорнутыя такой жа раз'юшанасцю і адчайна, нібы жадаючы прымусіць не вельмі скорага да дзеяння, надта ж занятога ўсяленскімі клопатамі бога на хвіліну адлучыцца ад сваіх нябесных спраў ды зрабіць тое, што рабіць абавязаны, поўныя страху людзі паўтаралі:

— Госпадзі, сыдзі!

— Бом!.. Цілім-цілім-цілім!..— бронзавыя волаты пацвер-дзілі, прыпячаталі катэгарычнае патрабаванне людзей і панеслі, панеслі яго ў бяздонную высь.

— Сыдзі да нас, госпадзі! — яшчэ мацней выгукнуў азвярэлы апостал.

— Сыдзі да нас, госпадзі! — ужо, як рыданне, вырваўся лямант з соцень грудзей.

— Бом!.. Цілім-цілім-цілім!..

— Хадзі да нас, госпадзі!..

— Хадзі да нас, госпадзі!..

— Бом!.. Цілім-цілім-цілім!..

То былі рытмічныя і магутныя, як гром, выбухі калектыўнага шаленства і адчаю даведзеных да самай высокай экзальтацыі людзей — агорнутых адзіным парывам веры і жаданняў.

У такім напружанні надышоў час снядання.

Папрачыналіся галодныя дзеці і пачалі шукаць сваіх бацькоў. Усе былі вельмі занятыя, малых білі, адганялі, але нічога не дапамагала — дзеці ўзнялі лямант.

Нехта запрапанаваў сабраць іх разам ды пад назіраннем мацярок з груднымі малымі і з цяжарнымі маладзіцамі ды з торбамі ежы «выправадзіць дзіцячы сад» на балота збіраць кветкі.

Чакаць запаветнага часу яшчэ трэба было, мажліва, і некалькі гадзін, таму ўсе згадзіліся, і бабы пачалі даваць сваім малым апошнія наказы.

— Манечка, калі загрыміць і забліскае, адразу бя-жы сюды, мілая! А калі згубішса — не плач! Падыдзі да анёла і скажы яму — хачу да свае мамкі!.. Ён цябе і давядзе! Толькі ветлівенько прасі, дачушка!..

— I ты, Міколка, глядзі, будзь ветлівым!.. А мо вас сам гасподзь бог будзе пра што пытацца, то скажы яму, чый ты сынок, пакланіса ў ногі ды руку пацалуй яму!.. Ён будзе такі стары, барадаты, бы наш дзед Мікодым!.. Толькі не бойса, ён — добры!.. Адно з чортам не гавары ні пра што!.. Чорта таксамо адразу пазнаеш, ён з рагамі, з хвастом, на нагах будзе мець конскія капыты!.. Не бойса яго, твой архангел у крыўду цябе не дасць!

— А як захочуць вас, дзеткі, у ангелы браць, то вы адно не супраціўляйцеса! — умяшалася ў сямейную гутарку цётка Піліпіха.— Будзе вам тады надто добро, яшчэ і свайму татку з мамкай файно дапаможаце!

— Гэ, і крыльцы нам дадуць, цёцю? — дапытваліся дасціпныя малыя.

— А !.. Святы Пятрук падрыхтаваў вам і белыя, і жоўтыя, і рабенькія!..

— Назусім?

— Назусім.

— I з пёркамі?

— Вядомо.

— I можно будзе лётаць імі і зоркі збіраць?

— Вядомо!

— Эх, як добро!..

Падскакваючы ад радасці, шчаслівыя дзеці панесліся за праважатымі.

8

Мінуў час абеду. Званы ўсё галасілі на ўсю моц, а людзі пад камандай ужо іншых крыкуноў-апосталаў прасілі, патрабавалі ў бога сысці да іх на зямлю. Змораны да смерці Давідзюк зваліўся на хорах спаць.

Гэтак жа званы і людзі галасілі праз пару гадзін, і калі пачало заходзіць сонца...

З вяночкамі на галовах, з уюкамі ды конікамі ў кошычках і скрыначках ад запалак вярнуліся з балота перамурзаныя ў ціну, з кропінкамі зялёнай раскі дзеді. Малыя пачалі прасіць есці, хваліцца трафеямі і вопытам дня.

— Мам, а чаму на неба не паляцелі?! — дзівіліся некаторыя.

Бацькам якраз было не да іх. Адно цяпер багамолы пачалі прыходзіць да свядомасці.

Людзі са здзіўленнем і з насцярожанай трывогай сталі кумекаць, што нічога не здарылася. Пастылы, ненавісны свет не толькі не развальваўся — не ўздрыгануў нават!

I дрэвы, і платы, і халупкі стаялі сабе, як заўсёды. Ні разу і не грымнула!.. Унь — грыбоўшчынцы вяртаюцца з поля. Вясковыя пастушкі гналі ў хлявы кароў. Красулі важна неслі перапоўненыя вымя, вызваньвалі прысохлымі да круглых бакоў бразгулямі памёту. За статкам ляніва цягнулася воблака пылу. На крайнім гумне бусліная сямейка збіралася начаваць, бусліха адставіла пруцік нагі, нахіліла галаву і пачухала дзюбай тоненькае календа. А там мужчыны з разакамі на плячах вярталіся з торфу. Гасцінцам плялася з Крынак нейкая фурманка. З выгану імчаў вярхом хлопчык. Ён наўскапыт гнаў каня, нібы збіраўся проста з ім узляцець на неба...

Ашаломленыя людзі з недаўменнем азіраліся, памалу даходзілі да розуму — дзе яны, і што з імі адбываецца.

— Дарагія браты і сёстры, гасподзь бог спусціў нам вялікую міласць! — аб'явіў хрыплым голасам, адпачыўшы, Давідзюк.— У сваёй бязмернай дабраце ён павёў падлік існавання зямлі не з дня нараджэння Хрыста, а з дня яго Галгофы і дазволіў яшчэ трыццаць тры гады насіць нам крыж галгофскі на грэшнай зямлі, каб шчэ раз мы змаглі паказаць нашу любоў да яго і вернасць! Дак вазрадуймосо, вазлікуймо!.. За тое, што ўсявышні явіў нам новае знаменне, пашкадаваў нас, грэшных, пастаньмо ўсе на калені ды скажамо...

Людзей прамова яго раззлавала.

Адчуваючы, як натоўп пачынае варожа гаманіць, Альяш з апосталамі вышмыгнулі з тлуму ў поле. Грыбоўшчынскія мужчыны потым бачылі, як у кустах разлютаваная Тэкля напала на нявенчанага мужа:

— А-а, то ўсё гэто ты вы-ыдумаў?! Нахлусі-іў?! Што ты, чорт стары, натварыў, уяўляаеш сабе?!

I яна накінулася з кіпцюрамі.

— Я не вінаваты, што яны... Перастань...— слаба бараніўся прарок.

— Ах, Тэклечка, ах, золатцо, не трэ-эбо, не трэ-эбо, айцу Ілье і самому цяжко, бачыш — перажывае гэтак чалавек! — разбараняла іх Хімка.— Ратуймо яго хутчэй, покуль не позно!.. Потым сабе яго аблаеш, дома, а цяпер адвядзём адгэтуль, а то грэх будзе, калі людзі зробяць з ім што-небудзь, ой, велькі грэх!..

Покуль у кустах Тэкля чыніла над Альяшом самасуд, багамолаў, якія папрадавалі гаспадаркі і дамы, агарнула распачлівая паніка: яны засталіся без граша, без даху над галавой, з бяздомнымі дзецьмі на руках, без кавалка хлеба, бездапаможныя і — у дурнях!

Натоўп нібы прарвала. Узняўся крык і лямант.

— Бо-ожа, забралі ўсенькія грошы, багацтво і кінулі на скананне!

— Што цяпер з намі бу-удзе, госпадзі Ісусе!.. Загі-інемо ўсе мы, бы рудыя мышы!

— Трэ спытацца хоць Альяша, як нам далей быць?!.

— Ашуканец ён! — раптам уразіў нехта натоўп страшэн-ным адкрыццём.— У каго ты хочаш пытацца— у жуліка?.. Ніякі ён не прарок! Што ён табе адкажа?.. Ха, прарока знайшла!..

— Я даўно пачаў штось заўважаць. Абурэнне расло.

— Паліцыю трэ паклікаць!

— Трэ бегчы ды заявіць солтысу — хай мэльдуе!

— Э-э, каму ты хочаш заяўляць?.. Паліцыя падкупленая, яна даўно з ім за адное! Крук круку вока не выкале!

— I солтыса, і войта апосталы купілі!.. Што, мало грошай мелі на гэто?.. Назно-осілі, дурныя!

— У Саколку трэ, да старосты!

— I староста яго! Альяш жа наш кужаль усенькі запёр яму, на балях у яго быў!

— Госпадзі, апусці свой караючы меч на яго!

— Апусціць, так і чака-ай!..

— Мы самі яго вырашым і бэбахі выпусцім!..

— Але хто нам верне ўсенько?

— А дзе ён? — непрытомная ад гора, расчахраная пракрычала нейкая баба ахрыплым голасам.

— Людзі, не стоймо, дальбо, не даваймо яму часу, каб куды знік!.. Не надзеймосо на таго бога!..

— Не багахульствуй?

— Усё роўно, горш ужэ не будзе!..

— Бяжэм!..

Разлютаваны натоўп рынуўся да хаты Альяша.

— Пустая! — са шкадаваннем заявілі тыя, хто даляцеў першы.

— Так ён нас тут і чакаў!

— Ніўжэ ўцёк?! А як жа мы-ы цяпер?!.— нейкая цётка прысела абяссілена да фігурных габляваных штыкецін Альяшовага плота і зараўла.

— Павесіла б, каб злавіла!

— Разадраць яго мала!..

— Нікуды ён не падзенецца, калі дружно возьмемса шукаць, ён недзе шчэ блізко! — крычалі заднія на тых, хто ніяк не мог прымірыцца, што хата пустая.

Людзі заглядвалі нават у хлеўчык, у сабачую будку, зганялі злосць на адкормленым Тэкліным Мурзе...

— Усім толькі трэбо дружно ўзяцца, і — зловім, нас столькі кагалу тут!..

— Мо і грошы ў Саколку шчэ не паспеў адправіць!

— Кажуць, з апосталамі на выган падаўсо!

— Ах, нягоднікі!.. Піня — яго сябар — папрысылаў на выручку іх!..

— Бяжымо грамадой!..

Усе адвалілі ад пустой хаты, з дзікім крыкам і лямантам, ад якога ў грыбоўшчынцаў валасы на галаве паўставалі дыбам, яны хлынулі праз вёску. Гэты крык і лямант было ўсё, што ў іх засталося ад вялікай той надзеі.

...Тэкля і Хімка к таму часу паспелі зацягнуць прарока ў хвойнік, а ў змардаваных да рэшты людзей сілы, каб шукаць яго далей, не хапіла.

Раздзел чацвёрты

1

Раптам пранеслася па Гродзеншчыне чутка, што прарок з Грыбоўшчыны — ніякі не прарок, а — белагвардзейскі афіцэр з арміі Булак-Балаховіча!

Аўтарытэтныя людзі знайшлі дакладныя дакументы, з якой ён часці, у якім чыне служыў у рэвалюцыю, колькі расстраляў людзей, а колькі — засек нагайкамі, дзе потым яго часць бальшавікі разграмілі і як гэты прайдзісвет пазней трапіў у вёску пад Крынкі, як у ёй маскіраваўся, каб толькі паказацца мужыком.

— Гэты ваша благароддзе, каб пажывідца на бедным і цёмным мужыку, купіў сабе ў Грыбоўшчыне чужое прозвішча — Клімовіча,— прыкінуўся святым!

—— Ну! Такі праведнік, багамол, а ў той жа час у самога было аж чатыры маладыя жонкі ды цэлыя мяшкі золата з брыльянтамі і даларамі, закапаныя ў агародчыку!

— Падумайце, столькі гадоў прыкідваўся непітушчым, а самаму, мярзотніку, аж з Парыжа ды з Варшавы прывозілі розныя віны ды лікёры, шынкі і каўбасы!..

— А якія балі закатваў!.. У Жоржа Дэлясі шлюху, Тэклю, адкупіў за золата!..

Усе гэтыя падрабязнасці цяпер, як незвычайная сенсацыя, па той жа самай сістэме бяздротавага тэлеграфа, зноў «псіхалагічным рэхам» памчалі з вёскі да вёскі і бударажылі, прыводзілі ў жах легкаверных сялян.

— Ашукаў і гэты!

— Як лоўка нас ён абдуры-ыў!..

— Завё-оў, завё-оў усіх пад дурнога хату!

— Дзіво! Зноў буржуі цёмнага мужыка абвялі! Хібо першы раз нам гэто бачыць?

— Так нам і трэ, дальбог!.. Бо мы ні разу не правучылі іх як след! Дакуль будуць паны здзекавапца з нас?

— I то праўда! Няўжэ мы такія слабакі, не можам катораго прыціснуць, каб другім было непавадно?

Учарашняга куміра людзі гатовы былі задушыць.

Якраз у гэты момант канчаткова праваліўся і Мурашка. Калі яго «сіяністы», не дачакаўшыся канца свету, таксама ўзнялі бунт, прайдзісвет Мурашка прыхапіў абшчынныя грошы, Вольгу Кавальчук і даў драла ў Аргенціну. Вольга мела ад першага мужа шасцёра дзяцей! Практычная маці адразу кожнаму з іх купіла за акіянам па мураванцы...

Дзядзька Альяш не быў здольны на тое, каб з Сакольскай ашчаднай касы забраць свае скарбы ды з Тэкляй уцячы таксама за акіян і жыць прыпяваючы. Упарты мужык па-за Грыбоўшчынай жыцця сабе не ўяўляў. Не могучы і мінуты пасядзець без работы, ён асцярожна пачаў выязджаць на поле з плугам ці бараной, а на дзень адпраўляўся спаць да суседзяў, куды Тэкля прыносіла яму кожны раз гаршчочак з кашай.

Прайшоў дзень, прайшоў другі.

Мінуў цэлы тыдзень...

Альяш ужо падумаў, што небяспека мінула. А ў гэты час пад Бельскам самыя заядлыя ў мінулым Альяшовы паклокнікі свайму былому ідалу рыхтавалі пакутніцкую смерць.

На скрыжаванні дарог Бельск — Гайнаўка — Заблудаў з адпаведнымі малітвамі і заклёнамі бяльчане спілавалі ноччу стогадовы дуб. Цеслі змайстравалі са свежага камля здаровы крыж з адной перакладзінай, а бабы павязалі пад перакладзіну льняны фартушок. Тады мужыкі ўзвалілі крыж сабе на плечы і, ні мінуты не спыняючыся, пакрочылі на поўнач — у бок Крынак.

Бяльчане ішлі праз Заблудаў, Міхалова, Гарадок, станцыю Валілы, Случанку...

Па вёсках мужчын пыталіся, куды яны валакуць такую ношу, але бяльчане маўчалі. Прызналіся аднаму Салвесю, і то ледзьве ён ад іх прызнанне такое выцягнуў.

Страшавец якраз вазіў свінню да пародзістага кныра ў Пілатоўшчыну і на случанскай грэблі дзіўную працэсію спаткаў.

— Што здарыласо, мужчынкі?! — пацікавіўся дзядзька.

Яму не адказалі.

— Бо так трэбо! — кінуў нарэшце Салвесю згорблены ад цяжару знаёмы мужык, калі страшавец пытанне паўтарыў.

Салвесь тут пазнаў яшчэ пару сялян з Масева, з якімі да першай сусветнай вайны, па царскаму ўказу, вазіў раскідваць па пушчанскім дзялянкам зубрам бульбу і бручку. Заінтрыгаваны дзядзька звярнуўся ўжо да іх:

— Масеўцы, куды вы, пад халеру, з такім грузам прэце, цяжко вам адказаць? Коней у вас не стало ці якой халеры?.. Скажэце ўрэшце, ну?!.

Але і знаёмыя адварочвалі галовы. Толькі адзін з іх буркнуў:

— Пачакай, хутко пачуеш!..

Тады меншы хлапец не вытрываў, пахваліўся:

— У Грыбаво ідзём, дзядзьку!..

— А чаму такім вяселлем?..

— Альяша будзем правяраць!..

Сусед маладога нядобра бліснуў вачыма ды паспяшыў Салвеся запэўніць:

— Мы ж яго і праве-ерым, дзядзьку, не сумнява-айцеса!.. Больш абдурваць не захо-оча!

— Шчэ іншым закажа! — дадаў трэці.

— Няўжэ валачэце гэто на грыбоўшчынскаго чмутара?! — вельмі здзівіўся страшавец.

— Не такі ён ужэ і чмутар, як некаторыя думаюць!..— азваўся малады зноў.

— Разумны занадто!..

— Для сябе адно!..

Больш Салвесю даведацца нічога не ўдалося.

Хімка з усім сваім прыданым была ўжо вярнулася ў Страшава, але покуль што не знаходзіла сабе месца. Дзядзька Салвесь у нашай хаце падрабязна размаляваў пра сустрэчу на случанскай грэблі, і бацькава сястра ўсхапілася з лавы:

— Ой, а я ўсё гадаю цэлую раніцу тут, чаму мне гэто сырое мясо прысніласо!.. Праўду, Манька, вы казалі, што — на кепскае! — пахваліла яна маму за здагадлівасць.

— Пра гэто табе нават кожны дурань скажа! — паскромнічала мама.— Калі только з'явіцца яно ноччу ва сне — чакай бяды!..

— Так жа яно і выйшло!.. Трэ бегчы зноў у Грыбоўшчыну! Шчэ зробяць што нядобрае з ім!..

— А яго Тэкля — навошта там?!

— Не спра-авіцца!.. Не спра-авіцца ёй, беднуй, калі гэтак уз'еліса на яго багамолы!.. Я іх ведаю — такія заядлыя, усенько могуць!..

— Хімка, якая цябе нагла туды папрэ: мала табе было той гульні? — адгаворвала мама.

— Бяжы, бяжы, шчэ і ты падлезеш куды-небудзь пад кулясу! — падпалохваў сястру брат.

Аднак Хімка як бы ў доказ даўняй ісціны, што мы часамі не так даражым чалавекам за дабро, якое зрабіў нам ён, як за тое, што зрабілі яму мы, вядома, не паслухалася.

2

Бяльчане з крыжам прыбылі ў Вершалін на світанні. Дзядзька пры месяцы цэлую ноч за гумнамі абганяў сошкай бульбу, толькі што распрог змакрэлага буланчыка ды збіраўся ісці на сняданне. У гэты момант старога і зацапалі.

Адны бяльчане адразу пад ліпай пачалі капаць ямку, другія расселіся вартаваць крыж, трэція — вывалаклі дзядзьку з падворка, паставілі ў круг.

Мажны і высокі Іван Антанюк з белавежскай вёскі Масева Другое быў за старэйшага. Гэта ён камандаваў сотняй мужы-коў, калі ўзвалакалі на грыбоўшчынскую званіцу бомы. Цяпер Іван узяўся прароку добрасумлен-на тлумачыць, што да чаго.

— Ілья, не сярдуй на мяне, але людзі ўсе гавораць, што ты — белагвардзеец, з адной шайкі з Жоржам Дэлясі!.. Чуў пра гэто, нябось?! Бытто капітанам служыў у самого Балаховіча з Жоржам!..

Перапалоханы стары маўчаў. Ён яшчэ, мабыць, і не разумеў нават, чаго ад яго хочуць.

— Так усе кажуць па вёсках, схадзі унь і паслухай!..— апраўдваўся Іван перад сябрам і нават як бы ўгаворваў згадзіцца на тое, пра што ён мае заявіць.— Мы і прыйшлі во праверыць! Бо хочам па-справядлівасці, каб нікому не было крыўды — ні табе, ні нам, разумееш?.. Цябе мы зара ўкрыжуем! Калі на самам дзеле ты — святы, то няма чаго табе баяцца — уваскрэснеш сабе на трэці дзень, бы Ісус Хрыстос...

— А калі — не, то — здохнеш на гэтым самым бервяну, бы тая паршывая сабака! — не вытрымаў, умяшаўся і пракрычаў з пагрозай другі мужык.

— Мы ж пра гэто паклапо-оцімсо, будзь пэўны! — дадаў трэці.

— А што ты думаў?! — ужо з ноткамі нядобразычлівасці і скрытай пагрозы пацвердзіў старэйшы.— А ўсе гэтыя тры дні павартуем ля крыжа, паназіраем тут за табой і нікого сюды не падпусцім нават і блізко!

—О! хай толькі хто паспрабуе падлезці!..— папярэдзіў з натоўпу ўсё той жа крыкун.— Не то што паліцыя, а — самому войту з Шудзялава дамо рады!

— Стаяць будзем цвёрдо! — са сціплай пахвальбой папярэдзіў Антанюк і нават пакізаў галавой ад захаплення з таго, як ён будзе стаяць.

Наступіла цягучае маўчанне. На вёсцы прамычала сонная карова, якую баба сама выгнала на вуліцу пастуху. Побач двое мужчын дзелавіта падсякалі лапатамі карэнні і выбіралі з ямкі зямлю — нібы збіраліся ўкопваць слуп для плота. Пры гэтым мужчыны сварыліся:

— Казаў табе — тут много іх!

— А дзе ты хацеў — камяніца!.. Там зноў дарога і зямля зляжалая!.. Не будзь такім панам, ліпавы корань сталёвая рыдлёўка, нібы масла, рэжа!.. О, цябе, падло, тут адно бракавало!..

Аднак прызвычаены да чужых Банадыкоў Шарык з адным вухам не надта бяльчан збаяўся. Ён бяспечна наблізіўся, далікатна ткнуў носам у сыры пясок, разачаравана чыхнуў ды толькі тады, задраўшы хвост крэндзелем, пабег прэч.

— Глядзі, ужэ на паўтара аршына! — загаварыў зноў той бяльчанін, якому перашкаджала камяніца.— Хопіць, крыж будзе стаяць, чорт яго не возьме! Падайце яго, хлопцы!..

Добры дзесятак мужыкоў дружна ўзнялі свежа абчэсанае дубовае бервяно з перакладзінай ды палатняным фартушком і, паступова ўзнімаючы. перакладзіну ўверх, асцярожна пасунулі тоўсты канец у ямку. Было чуваць, як цяжкі камель гупнуў на дно.

— Давай лявей яго крыху!.. О! так, цяперака рыхтык!.. Ну, можно і прысыпаць!

На іх закрычаў Антанюк:

— Стоп, хлопцы, сто-оп!.. Трэ прымераць, ці не будзе даставаць нагамі да зямлі!

Мужыкі хапілі Альяша пад пахі ды павалаклі дзеда да крыжа.

— Во-о, шчэ запасу колькі — болей як на паўар-шына!..— здаволена праказаў той бяльчанін, каторы гаварыў пра камяніцу.— Цяпер ужэ можно і прысыпаць!.. На, Іване, трымай яго далей, а то дзед то дзед, а возьме ды і ўцячэ, нам, халера, от смеху будзе — гэтак стараліса!..

—О! тады хоць дахаты не вяртайса — бабы высмяюць!..

— Мікалай, а ты адтуль глядзі, каб не пакасіло яго, покуль прысыплем!

Мужыкі, не надта спяшаючыся, сталі кідаць у ямку пясок ды старанна ўтрамбоўваць нагамі зямлю, клініць дубовы камель камянямі, а тым часам Іван Антанюк па-ранейшаму трымаў за локаць амярцвелага Альяша. Гэты здаровы і валасаты, бы арангутанг дрывасек з-пад Белавежы, які і з зубрам мог бы падужацца, свабоднай рукой вывалак з кішэні сваёй світкі малаток, вострыя і новенькія цвікі-вухналі кавальскай работы, паказаў Альяшу ды пацешыў:

— Нічого, нічого, Ілья, я табе быстро гэто зраблю, балець надто не будзе, не бойса вельмі!..

Здавалася — набаламуціў, начмуціў, узбударажыў вёскі ды выклікаў у іх гэткія страсці, давёў да такой страты дзядзька Клімовіч, але цяпер буйнаму выдумшчыку, самадуру, авантурысту і фантазёру яго ж былыя паклоннікі, бы таму Ісусу Хрысту, зараз наладзяць крывавую Галгофу — і яму нічога не заставалася, як кінуцца людзям у ногі і прасіць прабачэння. Гэтым часам Альяш і не думаў прасіцца.

— Ты глядзі — маўчыць, бы нямко, бытта яму заткнула! — пакпіў белавежац, якога сябры звалі Мікалаем.

Прарок не паддаваўся і на кпіны.

Зрэшты, мажліва, стары і меў рацыю. Акажыся Альяш тады хоць адным словам, і злыя, ашуканыя людзі нават яшчэ яго і задушылі б перад тым, як распяць на бервяне.

3

Бы нашыя страшаўцы, Альяшовы аднавяскоўцы байкам Клімовіча не верылі. Глядзелі яны на паломніцтва, суцэльныя кірмашы ў сваёй Грыбоўшчыне, на крэсныя ходы і пляваліся. Аднак да свайго земляка нічога не мелі.

Паводле разумення яго землякоў Альяш быў не вінаваты, што існуе аж столькі дурняў. Не вельмі вінавацілі старога нават і за забойства — п'яны ж Юзік пачаў першы, кожны пра гэта добра ведаў!

Альяшу аднавяскоўцы нават спагадалі. Бо праз Клімовіча яны нарагаталіся, нацешыліся і з паноў — вялікіх ды малых, з папоў і з архірэяў. Мужчынам трапляўся сякі-такі заробак. Вёска стала слаўнай, і ні адна дзеўка не заседзелася — усе павыходзілі, дзякуй богу, замуж...

Праўда, Альяш — чалавек не ласкавы, суровы, усё наўме ў старога была праклятая царква, але што ты зробіш, калі чалавек убіў сабе яе ў галаву! А як іншы п'е без меры, за бабскімі спадніцамі лётае або за кніжкамі прападае, хіба гэта лепш?

Той раніцой большасць аднавяскоўцаў старому ахвотна дапамаглі б, толькі людзі яшчэ спалі.

У крытычную гадзіну Тэкля ў гладышах несла Альяшу сняданне і натыкнулася на збітых у гурбу змярцвелых пастушкоў. Хлопчыкі збіраліся выганяць кароў, убачылі самасуд ды перапалоханыя не ведалі што рабіць. Пазнаўшы маладзіцу, яны наперабой наведамілі:

— Цётку-у, а там вашаго дзядзьку хочуць якіясь людзі на крыж прыбіваць!

— Цвікі, якімі куюць коней, надаставалі і малаток!

— I крыж укопваюць!..

— А ваш дзядзько ўсё маўчыць!..

Жанчына выпусціла вузел, кінулася да Курзы Сцяпана і ўбегла на пусты солтысаў падворак.

У Курзаў чамусьці было насцеж адчынена акно. Расхіленыя фіранкі. Жанчына сунула паміж вазончыкаў галаву, прыгледзелася.

Апрануты Сцяпан сядзеў на ўслоне, а расчахраная яго Нінка — на разварочаным ложку. Устрывожаны солтыс чапляў сабе на шыю казённую бляху з арлом і гаварыў жонцы з крыўдай у голасе:

— Хопіць, што нарваўсо тады з Юзікавым целам і паліцыя мяне доўго пілавала, нашто войту заявіў!.. А халера іх зразумее, чаго ім трэ і як дагадзіць!..

— I я памятаю, як цябе сам староста палохаў ды абзываў!..— падхапіла Нінка.— Правільно, на гэты раз не лезь, і не думай нават лезці, разбяруццо там самі!.. Прыедзе унь паліцыя, пакліча, тады сабе і выйдзеш!

— ...Падаткаў не плоцяць! На шарварак[[10]] ніхто не ідзе! Мост сапсуецца ці пастухі на вогнішчы разбяруць, адзін аднаму вакно выб'е ці паленам па башцэ стукне — солтыс вінаваты!.. I каб за грошы якія, а то — бясплатно!.. Цьфу, служба сабачая!..

Да ўзбуджанай Тэклі яшчэ не даходзіў сэнс іхняй гаворкі.

— Сцяпа-ан! Ні-інка!..— закрычала яна.— Што гэто ро-обіцца!.. Хутчэй адкрывайце хату!

Жанчына кінулася ад акна.

Аднак Тэклі давялося доўга барабаніць у дзверы, покуль у іх з'явілася ў начной кашулі солтысіха.

— Нінка, золатцо, кліч сваго Сцяпана хутчэй! — выдыхнула яна і памкнулася ў сені.— Хай збірае жыво людзей, бо там з Альяшом хочуць — ой!..

Солтысіха заступіла ёй дарогу, прытрымала дзверы ды аб'явіла з прытворным шкадаваннем:

— Калі мой Сцяпан прыхварэў крыху!.. Хай сабе паспіць шчэ!.. То мо збегай па другіх, шчэ ўсе дома, дасыпа-аюць сама!.. Хібо мало здаровых мужыкоў на вёсцы?!

Тэкля заўважыла праз Нінчына плячо, як солтыс без аглядкі сігае ў свіран. Адно цяпер да яе дайшло, чаму ў Курзаў было насцеж адчынена акно, дайшоў сэнс пачутай раней размовы.

Жанчына з абурэннем паўзіралася на Нінку.

— А-а, твой муж умывае ру-укі?! — прагльшула камяк, падступіўшы к горлу, Тэкля.— Адразу і сказала б гэтак!..

— Што ты, што ты, Тэклечка!.. Ён ніколі раніцой не мые іх, а — вечарам, пасля рабо-оты!.. Я адно кажу — прыхварэў крыху, галава ў яго...

Солтысіха пабачыла, што больш няма сэнсу прыкідвацца і выбухнула:

— А ну яго з тваім Альяшом, у нас дзеці растуць, трэ нам і пра іх думаць!.. Сцяпан ужэ адзін раз умяшаўса ў вашыя гішэфты, а потым адкараскацпа не мог! Нават я чула, як сам староста Вайцяховіч яго палохаў!.. А што, хібо ён кепскае тады хацеў яму? Цяпер староста хай едзе і разбіраецца сам! Хай ратуюць адзін аднаго, калі так спараваліса!.. Або ваш Фэлюсь Станкевіч хай дапамагае — нажыўсо на людзях праз твайго Альяша файно!.. А ты, прыблуда з Празнікаў, ідзі, ідзі сабе адгэтуль — мужыка не пушчу нізашто!

Тэкля кіпулася да Альяшовага зяця. Уварваўшыся ў хату, пачала яго тармашыць ды лямантаваць: ,

— Волесь, Волесь, уставай! Глядзі, што з тваім цесцем багамолы хочуць зрабіць!.. Вольга, скажы ты свайму мужу, хай устае, хай будзіць мужчын ды ратуе бацьку!.. Што ў вас было там паміж сабой, цяпер не ўспамінайце!.. Даруйце старому дурню, будзьце хоць вы разумнейшыя! Такі ўжэ чалавек нарадзіўсо!.. Усё ж такі ваш сваяк, дзед вашых дзяцей!

I покуль Аляксандар адзяваўся, Тэкля з Вольгай кінуліся ў суседнія хаты будзіць людзей.

4

Нарэшце крыж быў падрыхтаваны. Бяльчане ў напружан-ні чакалі, што перад смерцю скажа прарок: яны ж не басур-мане якія, каб так адразу чалавека і адправіць на той свет.

Дзядзька яшчэ доўга маўчаў.

Стары, аднак, быў не без здольнасці, і прыроджаны талент падказаў яму выйсце. Ён мяккім ды спакойным, бясхітрасным голасам, якім, здаецца, дагэтуль і з людзьмі ні разу не гаварыў, цяпер прамовіў:

— На крыж?.. Можно і на крыж, а — што!.. Хрыстос пацярпеў за нас, явіў прыклад, каб мы ішлі па слядах яго. Для кожнаго з нас найвялікшае шчасце прайсці па цярністаму шляху сына божага, быць за народ укрыжаваным.

Стары ўздыхнуў, як бы з вялікім шкадаваннем, што яму цяпер зрабіпь гэтага будзе не пад сілу.

— Але ж я — адно з поля вярнуўсо!.. Прыехаў во дадому каню торбу даць!.. Во, бачыце, і рукі ў зямлі нават!.. Акучваў з расой бульбу і не маю цяпер ніц у сабе святасці.

Дзядзька нібы разважаў, нібы заклікаў іх у сведкі, нібы раіўся і запрашаў і іх памеркаваць над гэтак складанай праблемай.

— З уваскрасеннем цяпер, мабыць, нічого не выйдзе,— уздыхнуў ён яшчэ раз.

Наступіла клапатлівае маўчанне.

— Во! Дайце мне памаліцца пару гадзін, увабраць у сябе сілу боскую і тады ўжо рабеце са мной, што сабе хочаце — на ўсё воля божая, бо я — нявінны!

Мужыкі доўга глядзелі на яго, то адзін на аднаго і заклапочана думалі.

Мажліва, чалавек гэты і праўду кажа!.. Хіба, калі хочаш, адразу і святым можаш стаць?.. Нават з зямлёй на руках і ў гэткай зашмальцаванай вопратцы? За надта было б добра — і ў гэтым павінен быць нейкі парадак!..

Урэшце, які ён у д'ябла афіцэр?! I што за дурань выдумаў гэта?.. Закарэлыя, як капыты, рукі!.. Такая самая, бы на іх, бяльчанах, кужэльная кашуля — на старэчых і выпучаных, як у птушкі, ключыцах. Згорбленая, добра знаёмая фігурка. Хіба ж такія — з кампаніі Жоржа Дэлясі?! Хітры белагвардзеец так ужо тут іх і чакаў бы да гэтай пары, рыхтык!.. Узяў бы ваша благароддзе сошку і паехаў бы бульбу сашкаваць?.. Ого!..

Не ашуквае, мабыць, ён — свой! I, відаць, усё ж такі святы. Унь як гаворыць складна і нічога не баіцца — нават перад крыжам і цвікамі! Відаць, і праўда — нявінны!

Аднак, а халера яго ведае, а як прыкідваецца?.. «Кожны свенты мае свае выкрэнты!» Розныя жулікі, прайдохі так умеюць разыграць прытворства, што ў тэатры табе так не разыграюць!..

Не пашкодзіла б на ўсялякі выпадак і праверыць.

Ну і што такое? Праверым, адно пару гадзін пазней, якая розніца — наперадзе цэлы дзень яшчэ ў нас! Трэба зрабіць справу грунтоўна, каб потым людзі нічога не мелі да нас!..

Адным словам, узважыўшы Альяшовы словы, мужчыны старога паслухаліся. Цеснае кола мужыкоў расступілася.

Сектанты яшчэ паназіралі праз акно, як Альяш, увайшоўшы ў хату, адразу бухнуў перад іконамі на калені ды пачаў маліцца і біць паклоны. Тады супакоеныя бяльчане выставілі варту, паваліліся на мурог і пасля стокіламетровай дарогі пазасыналі сном да смерці змардаваных істот, у якіх справы ішлі гэтак, як яны запланавалі яшчэ пад Гайнаўкай і Бельскам.

5

Сабраліся грыбоўшчынскія мужчыны ды сталі падкрадвацца да Альяшовай хаты. Там стаяла цішыня, і яны пайшлі смялей. На падворку храплі чужыя мужыкі.

Перабраўшыся цераз заснуўшых, грыбоўшчынцы паступова разабраліся што да чаго і тады абрынуліся на вартаўнікоў.

— Чаго вы ўчапіліса за старога?

Два маладых бяльчаніна з каламі захацелі захаваць павагу незвычайнай місп, таму прамаўчалі.

— У вас — што, няма дома работы, ясанок, абібокі вы? — не адставалі грыбоўшчынцы.

— Во, і крыж прывалаклі на дзеда!.. Ці падумалі, што вас паліцыя можа пазабіраць і судзіць будуць за гэто?! Вам жа прышыюць угалоўную справу і катаргу кожнаму прысудзяць — ахвота вам па турмах валяцца?

— А чаго ён байкі брэша?! — не вытрымаў, агрызнуўся адзін бяльчанін.

— Скажы мне, які стары не трэліць баек? — адразу прычапіўся да яго стары Банадык Чарнецкі.

— I хто цябе застаўляў верыць? — дапамаглі Банадыку.— Унь мы тут усе з адной вёскі, а запытай нас — ці хоць адзін хто прымаў усур'ёз яго трызненне?.. Не хацелі, то і не верылі, самі не траціліса і бабам сваім мардавацца не давалі, а вам гэто падабаласо, то і маеце!

— Ты лепш прызнавайса,— не адставаў Чарнецкі,— не было чаго рабіць, ты і слухаў яго казкі, а цяпер шчэ і вінаватаго шукаеш! Гадко, людзі! Совесць трэбо мець!

— Шчэ і дручкі пабралі ў рукі!..

— Пазашываліса ў сваю пушчу, жывеце адно з зубрамі ды аленямі і думаеце не тым месцам, якое чалавеку на гэто вызначано!.. Во, паглядзі, ты ж нават і не ўмываўсо ўжэ ад вялікадня ці — новаго року: на табе вошай, як на паршывай сучцы блох!..

— Гаспадарлівы надто, эканоміць на мыле!..

Покуль грыбоўшчынцы так спрачаліся з гасцямі, Альяшоў зяць са старым Аўхімюком праніклі ў хату. Блакіраваны дзядзька Клімовіч усхапіўся з падлогі.

— Халера на цябе, ці я не гаварыў табе, што дажывеш, калі яны табе галаву скруцяць за твае выдумкі?— з месца аблаяў яго сябар.— Ці не казаў — не палітыкуй, не дражні людзей, бо гэтым не жартуюць, прызнавайса?!

— Казаў ты, Базыль, было гэто...

— А-а, прызнаешса?! А дзе твае апосталы?! Дзе тыя жулікі — Рогусь твой, Давідзюк, Бельскі?! Дзе святыя дзевы?! Дзе той балагол міхайлоўскі, Ломнік?! Пацалуй у с... ім! Пакінулі цябе аднаго з ашалелымі сектантамі і паўцякалі!.. Во колькі храпе іх там — цэлае войско!.. Ты іх спарадзіў, а яны цябе і вырашаць, от смеху будзе — на цэлую Польшчу!.. I не ўратуе цябе нават твая матка боска Чанстахоўска!..

— Дальбо, праўда, Базыль, дальбо!.. Гэтым людзям, гэтым лю-удзям, ты падумай, я ўсю душу, усяго сябе, а яны... Я ім!.. Я для іх найлепшыя званы раздабыў, толькі ў Кракаве такія ў касцёлах, браты Кавальскія мне потым прызналіса па сакрэту!.. Адваліў па пяць тысяч з палавінай за кожны!.. Хай, думаю, маюць сабе — дарагія, файныя, з малінавым зво-онам!..

— Што мелеш?! — спыніў яго сябар.

Альяш не слухаў.

— Не-е, самі яны ніколі на тое не пайшлі б! То папы іх падаслалі, я ведаю!.. Гэтыя ненаедныя кудлы ўсё могуць!.. Іаан Кранштанкі папярэджваў!.. I цацалісты вады намуцілі, бо я ім папярок горла стаў. Брата майго спляжылі, потым Распуціна забілі і пад мяне даўно падкопваюццо і падкопваюццо!.. Але чаму, скажы, народ паддаўсо на чужую дудку, чаму паверыў?!

I сямідзесяцігадовы дзед з крыўды раптам расплакаўся.

— Ы-ы, то ты зноў за сваё?! — паківаў галавой Аўхімюк.— Эх, сівая барада, сівая барада, а — ёлуп ёлупам, і нічого, мабыць, цябе не пераменіць ужэ, капут!

— Ёлуп, Базыльку, шчэ й які!.. Падумай сам: я для іх Вершалін будаваў, так стараўсо, на тваіх жа вачах усё было, скажы?! I на высокім падмурку зрубы клаў, і на вапне, як у пана Гурскага, двары — з ганачкамі і горкамі!.. I майстроў самых лепшых ім раздабыў, нават шкло каляровае прывёз аж з самой Бярозаўскай гуты, і карпаў у ставы напускаў!.. Нават лебедзеў з Гродзенскаго заапарка ім прывёз, пусціў на ваду, а яны — ненаеднаму архірэю і цацалістам прадаліса, на іхнюю руку пайшлі...

Увесь гэты час Волесь вымаў з рамы акно, якое дагэтуль ніколі ніхто не адчыняў. Нарэшце яно адчынілася, і зяць выглянуў на падворак. Там стаяла Тэкля і давала знакі.

— Дзядзьку Альяш,— перабіў іх Волесь шэптам.— Вартаўнікам Чарнецкі зубы загаворыць, ён на гэто спраўны! Банадык пачне байку ў Грыбоўшчыне то не скончыць у Крынках, а вы покуль што ўцякайце!.. Унь і цётка Тэкля вас чакае!

— Ха!..— жвава схапіўся прарок.

— Ну, давай, давай, паўзі праз акно з уласнай хаты, бы які злодзей! — не пераставаў здзекавацца стары Базыль.— Ото ж нарагочуццо заўтра людзі, калі днём бабы разнясуць па вёсцы, як ты ратаваўсо ад сваіх жа багамолаў!.. Сам нават раскажу!.. Не бойса, выпаўзай, выпаўзай, арціст з пагарэлага ціятра, дапамагу!

Клімовіча падсадзілі на падаконнік з засушанымі мухамі і адтуль асцярожна спусцілі ў агародчык. На двары яго падхапіла Тэкля і павяла за гумно.

Калі небяспека мінула, Тэкля за гумнамі расплакалася ды пачала хвастаць старога па твары:

— Ці табе я не казала — не начуй у сваёй хаце, не начуй, чаго табе заглядваць туды было?! Чаму да Вольгі сваёй не пайшоў, чаму?! Во, во, маеш!..

— Я толькі заехаў на падворак, шчэ й не выпраг нават каня зусім — ухіляўся стары.— Я ж не спадзяваўсо, што яны на папоўскую дудку... Гэто іх гродзенскі архірэй новы, айцец Савва, падбухторыў!.. Пачакай, Тэкля!.. Я ж да яго, кудлатаго, шчэ дабяру-усо!..

Раззлаваная маладзіца не прымала ніякіх аргументаў і тлумачэнняў.

— Ці не прасіла цябе шчэ нават учора — вы-ыедзем адгэтуль, усё роўно павар'яцелыя сектанты жыці не дадуць нам аніяк!.. Ці дваццаць, сто, тысячу разоў — не маліла цябе?!

— Казала, Тэк...

— А-а, прызнаешса?! То чаму не слухаўсо, стары ты пень трухлявы?! Ледзьве не памерла ад страху!.. На, на, атрымлівай у мяне, каб ведаў другі раз!..

— Хто гэто думаў, каб прыбіваць мяне ўхналямі...

— Варто было, каб павісеў крыху на крыжы тым, каб ведаў іншы раз, на, на!..

Жанчына да крыві разбіла старому твар. Мужчынам давялося яшчэ раз заступацпа за Альяша.

— Тату, хадзем да нас, схаваем! — цягнула яго за рукаў Вольга.— Волесь, не стой там, дапамажы ўгаварыць іх!..

Упарты дзядзька хавацца не ішоў.

6

На другі дзень Альяш вярнуўся з Гродна пад аховай узброеных дубальтоўкамі малайцоў. Атрад з пяці чалавек пад камандай штрэйкбрэхера-прафесіянала, платнага правакатара і былога рэцыдывіста Станісла Судэцкага даў пару залпаў у паветра ды кінуўся разганяць сектантаў, якія ўсё яшчэ не трацілі надзеі знайсці-такі ў вёсцы прарока ды выканаць свой намер.

Прыляцеўшы ў Грыбоўшчыну, Хімка якраз пачула страляніну і нейкі час ні жывая ні мёртвая прасядзела ў хвойнічку. Адно потым пайшла распытваць, што здарылася.

Па запусцелым Вершаліне хадзіў разлютаваны Альяш у абкружэнні ўзброенай аховы, нікога не прызнаваў, а толькі пакрыкваў:

— Пастраля-аю!

Яго нельга было пазнаць.

Альяш з малайцамі зайшоў да Курзы на падворак і збялеламу солтысу аб'явіў:

— Застрэлю кожнаго шыбздзіка, бы паршывую сабаку, хто пачне зноў да мяне лезці, і нічого мне за гэто не будзе!.. Гродзенская паліцыя страляць мне дала такое право — ідзі і так усім і перадай!

Сцяпан сумеўся.

— Яшчэ ім напомні, што аднаго субчыка, што лез надто, я ўкакошыў ужэ!..

— То ён перада-асць, перада-асць, пане Клімо-овіч! — выручыла мужа, з гатоўнасцю запэўняла і ўнад падлашчвалася, як магла, Сцяпанава Нінка.

— Шчэ накажы ў Крынкі тым аратарам, што і да іх дабярусо!.. Папішчаць у мяне і за Максіма, і за Распуціна, і за іншых — за ўсіх я ім адплачу!.. Мяне шчэ сам Іаан вучыў гэтаму!..

— Схо-одзіць Сцяпан у Крынкі, ды перадаснь ім, і Распуціну скажа!..— пакорна згаджалася солтысіха.

Нейкі час Хімка з Тэкляй баяліся да старога нават падыходзіць і загаварыць да яго.

Раздзел пяты

1

Дзядзька Клімовіч зноў ашаламіў людзей.

Надзя Чарнецкая, у якой некалі манах Серафім спатыкаўся з маладой каталічкай, апавядала, што наступнае дзіва ў іх пачалося гэтак.

— Пайшла я з кумой лён палоць, і чуемо мы з поля, што ў нашуй царкве штось усё — трэсь-трэсь!.. Трэсь-трэсь!.. «Кума,— кажу я,— бяжым і паглядзім, што гэто там робіцца!»

Прылятаемо на той узгорак — божа, няма званоў!.. Заходзімо ў царкву, а там — разгром поўны, каб вы толькі бачылі! Райскія врата вывалены! Прастол развернуты! Свечкі па царкве валяюццо, аж уся падлога жоўтая, і на сценах — ні іконкі!.. На цвіках, якімі папрыбіваны святыя рукі і ногі Хрыста, вісяць торбачкі з палуднем! Па паперці ходзяць якіясь маладыя гіцлі ў шапках, свішчуць сабе факстроты, а іншыя мужчыны гахаюць сякерамі за алтаром — штось там, не хаваючыса нават, мастакуюць у святым месцы!.. Бяда!.. А страшно так!.. «Бяжэм, кума,— кажу я зноў,— паднімаймо народ, бо і нашыя ж яшчэ бабкі, мацяркі, ды і мы самі, калі шчэ былі малыя, для царквы стараліса столькі!..» О-о, колькі раз мама клікалі нас, дочак сваіх, то каменні зносіць на падмурак, то так дапамагчы чаго!..

Кінулі мы з кумой той лён і — у вёску! Толькі дзе вы бачылі, з нашаго старання выйшаў пшык!..

А гэта Альяш выліваў сваю злосць.

Першым чынам ён наняў рабочых, фурманак, паздымаў званы, завёз у Студзянку ды патапіў у сажалцы.

Тады павыдзіраў з царквы ўсе атрыбуты, перавалок іх на хутар Вершалін і адкрыў там малельню, а людзям аб'явіў, што царкву прадае на злом.

Падвярнулася нейкая жанчына з Крынак, заплаціла, не сказаўшы ні слова, вызначаную суму, і Альяш паехаў з ёю да натарыуса, аформіў купчую і ўзяў грошы.

— Хацелі, лахудры? То маеце! — з помслівым здавальненнем пагразіўся дзядзька невядома каму, яшчэ не заўважаючы спрытнага падману.

Як толькі прарок скампраметаваў сябе канцом свету, гродзенская кансісторыя палічыла, што цяпер песня яго канчаткова спета, і вырашыла прыбрадь царкву: купчыху старому падаслалі.

Праз пару дзён Фэлюсь Станкевіч далажыў:

— Ілья Лаўрэнцьевіч, дзісь прыягджаў айцец Серафім — той малады гіцаль з белымі зубамі, каторага ты калісь выгнаў з манахамі з вёскі! Адамкнуў тваім ключом царкву, пахадзіў па ёй гаспадаром, паглядзеў, дзе іконы чапляць, і ад'ехаў. Заўтра збіраюццо паднімаць райскія врата!..

— А-а, то вы гэ-этак?! Папы ненаедныя і тут падстроілі мне фокус?! Ашуканство ўжэ і сюды пусцілі?! Ну, пачакайце ж, кудлатыя, мяне шчэ не ведаеце!.. Папомніце!

Альяш закамандаваў Судэцкаму:

— Стась, збірай сваіх гаўрыкаў! Айда, паедзем у Крынкі да той аферысткі!.. Каўтуны прычэшам ёй!..

З узброенымі малойцамі Альяш уварваўся да жанчыны, сілай вырваў купчую і адправіўся назад у Саколку.

У павятовым горадзе Альяш заглянуў у ашчадную касу ды вялізную суму царкоўных грошай перавёў каталіцкім місіянерам і «Жывым Ружанцам». Затым падумаў, падумаў ды столькі ж выдзеліў яшчэ на будаўніцтва шпіталя Святога Роха ў Беластоку і на новы касцёл у Гарадку.

Добра ведаючы, што кожнае яго слова будзе пераказана таму, каму трэба, Альяш пагразіўся праваслаўнаму духавенству:

— Во, папаскачаце цяпер, пузачы, калі даведаецеса! Аж халера вас возьме!

З ашчаднай касы дзядзька завітаў да сакольскага ксяндза ды папрасіў у яго прыняць царкву пад касцёл.

К таму часу на свеце пахла порахам, кардынал Хлёнд перастаў Альяшом цікавіцца. Таму павятовы галава каталіцкага духавенства, сакольскі ксёндз, ахвотна прапанову старога прыняў ды закамандаваў дэкану крынкаўскага касцёла праваслаўны храм у вёсачцы Грыбоўшчыне зараз жа апрыходаваць.

Бабкі нават войкнуць не паспелі, як з купалоў іхняй святыні інаверцы выдралі праваслаўныя крыжы, уставілі ў тыя самыя дзіркі — каталіцкія, а ў былую цэркаўку, куды столькі ўклалі і душы, і надзеі яны, «Жывыя Ружанцы» ўвалаклі халодныя гіпсавыя скульптуры «матак боскіх», апосталаў ды масіўныя чорныя лаўкі з дубовых дошак.

2

Цяпер дзядзька на сваю кужэльную старэнькую світку паначапляў бліскучыя польскія ордэны і ў гэткім маляўнічым выглядзе пачаў выходзіць да людзей.

Пазбаўленым якогасьці гучнага рытму грыбоўшчынцам жыццё без званоў здалося раптам цьмяным і аднастайным.

Альяш, чаму ж ты іх патапіў, хібо званы вінаватыя ў чым? — пыталіся ў яго аднасяльчане.

— Навошта царкву аддаў палякам? Дзядзька ні з кім не ўступаў у дэбаты.

— Сам патапіў, сам яе аддаваў! Сам і званы дастану, сам і цэркву адбяру, калі трэ будзе! — кідаў ён коратка.— Маё ўсё гэто дзело!..

Да Альяша спецыяльна прыйшла з Ваўкавыска дэлегацыя баптыстаў. Людзі ветліва павіталіся. Сціпла прыселі на лаве. Прасвітар адкрыў Біблію і пачаў Альяшу зачытваць радочкі аб прадажніцтве. Але стары недаслухаў.

Альяш раптам вырваў у прасвітара кніжку ў чорных вокладачках, кінуў на падлогу і патаптаў.

— Бойса ж бога, брат Ілья, гэто ж — Біблія! — аслупянеў галоўны ваўкавыскі баптыст.— Святое пісанне толькі ўмавеннымі рукамі бяруць, а ты?!.

Стары ўскіпеў:

— Гэто — ваша, сатанінская, Біблія! Пляваць я на вас хацеў, кніжнікі і фарысеі! Вы таксамо адно лерыгію маеце сваю, баптысцкую, а мова ў нас — нашая!.. I дзе вы ўсе былі, калі мяне папы намерыліса парашыць?! Мо вашыя баптысты тады заступіліса за брата Ілью, як мяне цяпер вялічаеце?! Мо вы мяне абаранілі, прыбегшы ўсе сюды?! Ха! Цяпер ва мне братца знайшлі!.. Сваячкі знайшліса!..

Альяш выставіў свае рэгаліі.

— А во, бачылі?.. Не?.. То прыглядзецеса!.. А шчэ паліцыя ў мяне е ў Крынках! Ніякіх сваякоў не хачу ведаць!.. Ніхто нават пальцам пяпер не мае право мяне крануць! Хай адно паспрабуе!.. Былі такія рызыканты, то даўно згнілі!..

I гэтай пагрозы здалося Альяшу мала. У начышчаных афіцэрскіх ботах, у аблеяных «чорнай скурай» нагавіцах-клёш, з абавязковым атрыбутам дзяржаўнага ката Мацяўскага, эконамаў яшчэ часоў паншчыны і наглядчыкаў над нявольнікамі — з чорнымі пальчаткамі, якіх Снядэцкі не знімаў нават у найбольшую гарачыню,— платны гродзенскі правакатар уважліва цікаваў праз акно на свайго хлебадаўцу і толькі чакаў каманды. Пад старой ліпай з наладаванымі шротам дубальтоўкамі стаялі напагатове ўсе яго пяпь апрычнікаў.

— Стасік, а ну, смальні гэтым шыбздзікам! — выхіліў галаву і крыкнуў Альяш малойцам.

На ўвесь голас, бытта перад ім выстраены быў батальён салдат, Судэцкі загадаў:

— Рыхтуйсь!

Калі пяць здвоеных ствалоў уставіліся ў неба і клацнулі ўзведзеныя куркі, Судэцкі ўзмахнуў чорнай пальчаткай:

— Плі!

Застылае летняе паветра рвануў залп з дубальтовак. Са стогадовай ліпы густа пасыпалася зялёная сечка. Ні жывыя ні мёртвыя баптысты шмыганулі адзін за адным на вуліцу і панесліся ў канец вёскі, а стары нейкі час бег за імі ды крычаў:

— Сабакамі шчэ нацкую!..

3

Клімовіч надумаўся расправіцца з тымі памочнікамі, якія не ўцяклі самі.

За гэты час Рэгіс атабарыўся ўжэ ў Грыбоўшчыне грунтоўна. Некаторыя яго паклонніцы куплялі ў гаспадыні нават ваду, у якой Мікалай мыўся. Панскі і шыкоўна апрануты непатэнтаваны лекар прыпадачных дзевак у апошні час завёў звычку хадзіць з абсмаленым кавалкам тоўстага сучкастага ядлоўцу — гладкага, бытта косць.

Рэгіса Альяш спаткаў на вуліцы. Дыпламатам дзядзька ніколі не быў, таму загаварыў ён да былога дзячка з няўклюднай і брыдкай ліслівасцю:

— Ну, Мікалай Ляксандравіч, то дзе твая Біблія пра Клімовіча?.. Усё друкуецца ў Гродне?

— Друкуецца, айцец Ілья...— няўпэўнена пацвердзіў Мікалай, яшчэ не разумеючы, для чаго стары пытаецца. На ўсялякі выпадак азірнуўся — як далёка Судэцкі.

— А-а, доўго як калупаюццо тыя друкары!.. Мабыць, тоўстая надто будзе?

— Не малая...

— I я кажу!.. I з малюнкамі?..

— I іх нямного...

У няёмкім напружанні яны крыху пастаялі моўчкі.

— Ты паглядзі, і кіёчак у яго які файны!.. Ну, ну, пакажы, Ляксандравіч!.. А як ён у руцэ — ёмкі і моцны?.. Кажуць, у кожнаго кія — два канцы, праўда?.. Пакажы.

Разгублены Рэгіс кій падаў.

— Сухі ядловец, айцец Ілья. Не ўступіць і жалезу!

Альяш раптам хлабыснуў Мікалая сучкастым ядлоўцам па галаве і закрычаў:

— Вон, падло, з Грыбоўшчыны!

Далей стары гнаўся за Рэгісам па вёсцы, лупцаваў яго і прыгаворваў:

— Вон, гіцаль!.. Вылюдак ты паршывы!.. Хрыста-прадаавец!.. Цацалі-іст!.. Думаеш, не ведаю, што цябе архірэй сюды падаслаў?! Стасік, загані яму шроту ў задніцу!

Судэцкі ліхаманкава пачаў нацягваць пальчаткі, якія прыліпалі, як назло, да потных рук і не лезлі. Нарэшце з пальчаткамі ён справіўся.

— Рыхтуйсь! — прагучала на падворку каманда зноў.

— Шчоўк! Шчоўк!..— клацнулі ўзведзеныя куркі.

— Плі!

Пасля залпа, як каляровыя пырекі, з дзікім кудахтаннем разляталіся куры, а перапалоханыя насмерць грыбоўшчынскія цёткі хапалі з вуліцы малых і неслі іх у сенцы.

Гэтак жа прапёр Альяш і Бельскага з Ломнікам.

...Рэгіс падаўся на Брэстчыну і ў Жабінцы адкрыў сваю секту. Ломнік неўзабаве прастудзіўся і памёр. Павел на магільны крыж у Міхалове памясціў сябру надпіс: «ЗДЕСЬ ПЛОТНО УСНУВ И ТЕЛОМ В ПРАХ ИСТЛЕВАЕТ ПАСТЫРЬ ВСЕХ ПРАВЕДНЫХ ОВЕЦ».

Пахаваўшы сябра, пянькоўскі паэт Бельскі паехаў у Гродна і паступіў на працу ў пахавальную фірму пана Лютэранскага з абавязкам складаць тэксты для надпісаў на помнікі. На каталіцкіх могілках яшчэ і сёння можна прачытаць перлы яго творчасці. Мужыку, якога задушыў бугай, Павел на мармуровай пліце памясціў такія словы:

Przez byka róg

Powołał Cię do chwały Bóg!

Oj, byku ty, byku!..

4

Расправіўшыся з царквой і памочнікамі, Альяш спакою не зазнаў. Невядома каму пагражаючы, у злосці ён цяпер часта любіў паўтараць:

— Хай яны падохнуць усе, хай гніюць, гэтыя лахудры, калі мяне не дастойныя!..

— Хай пераўтворыцца ўсё ў пыл, тленам рассыплецца, пойдзе з дымам, калі цаніць мяне не ўмеюць!

Дзядзька наняў адвакатаў: у Саколцы — павятовага, у Беластоку — акружнога. Юрысты цяпер ад яго імя за былое глупства цягалі людзей па судах.

Увайшлі каровы Банадыка Чарнецкага на тэрыторыю Вершаліна і патапталі трускаўкі. Адвакат падаў на мужыка ў суд, і чалавек, які ратаваў прарока з бяды, адразу атрымаў высокі штраф! Добра, шудзялаўскі войт замяніў яму штраф пяццю суткамі арышту, і Банадык, наладаваўшы ў торбу хлеба з салам, адправіўся ў крынкаўскую халодную адбываць пакаранне.

Памерла Альяшова ўнучка. Неслі яе цераз вёску на могілкі, два хлопцы штосьці вясёлае ўслых сказалі. У наступны дзень выклікалі ў суд Івана Чарнецкага з сябрам і ўляпілі абоім ца тры месяцы турмы!

Хведар і Аляксандр Галамбоўскія пасварыліся з Тэкляй. Выскачыў з хаты Альяш ды хлопцаў аблаяў. Старэйшы брат былому прароку заявіў:

— Дзядзьку, вам ужэ то і грэх так брыдзіцца! Вы ж — святым былі, на іконах намаляваныя!

Павалаклі ў суд і хлопцаў Галамбоўскіх.

Наша Хімка нарэшце атрымала ад дзяцей гэтак чаканую вестку. Разам з пісьмом у канверце з Савецкай Расіі прыйшла фатаграфія і бравага яе Яшкі ў лётчыцкай форме з бліскучымі эмаліраванымі кубарамі на пятліцах.

Здзяціненая ад радасці бацькава сястра некалькі дзён не ела, не спала, толькі малілася на фатаграфію, бегала па хатах ды паказвала сына страшаўцам.

Польская прэса падрабязна апісвала, як рускія авіятары ваююць у Іспаніі. Сімпатыі рэдактараў былі на баку генерала Франко, і газеты не шкадавалі фарбаў ды размалёўвалі, як там пачкамі забіваюць рускіх, як гараць іхнія самалёты...

Раптам Хімка ўзяла сабе ў галаву, што і яе сын за Пірэнеямі, таму доўга і не пісаў. Цётка прыляцела ў Грыбоўшчыну, сунула Альяшу фота ды папрасіла:

— Памаліса за яго, святы чалавек, хай ніводная куля праклятага фашыста не кране яго!.. Паглядзі, які ён у мяне прыгожы, які пекны!.. Не мела чым карміць у разруху, не рос, быў надто хваравекі, цяперака — глядзі, як вылюдзіўсо!.. Памаліса, айцец, у цябе надто лёгкая рука!

Стары ашалеў!

— Каго ты мне сунеш, бальшавіка-а?! Каміса-ара?! Бязбо-ожніка?!

I тую Хімку, якая звяла яго з Тэкляй, хавала ад разлютаванага натоўпу, карміла, даглядала ды верна яму праслужыла пяць гадоў, прапёр Альяш з вёскі.

— Паліцыі падам, калі швэндаць сюды будзеш, запомні! — паабяцаў яшчэ.

5

Тэкля папаўнела і пахарашэла яшчэ больш, але варта было каму-небудзь пажартаваць з яе, і адвакаты адразу браліся і за гумарыста — пасылалі павестку ў суд.

(Адно да былых «святых дзявіц», якія з маленькімі «апасталятамі» пазаставаліся цяпер у апусцелай Грыбоўшчыне саламянымі ўдовамі і ледзьве не жабравалі, Тэкля адносілася сардэчна і дапамагала ўсім, што толькі магла вырваць у старога).

Часамі сыходзіліся пасля работы грыбоўшчынскія мужчыны ды пачыналі гаворку:

— Чысты Паўтарак стаў наш Клімовіч ужэ — і дыхнуць нікому не дасць!

— Той хоць улады такой не меў! Базыль Аўхімюк зваліў яго, паліцыя яго крыху пацягала, пават і ў Гродна звазіла, але ж за тое потым яшчэ і іконку Георгія Пабеданосца ўручыла! Чапі гэтага!..

— Яго Судэцкі са сваімі гаўрыкамі такі страх панаганяў, што бабы і на двор баяцца выйсці!.. Апошніх сабак дастрэльваюць, абібокі!..

— I плоціць лайдакам гэтым!.. Такую банду меў калісьці толькі граф Браніцкі. Тады на іх хоць можно было паскардзіцца графу ці графіні, а каму заяўляць пойдзеш цяпер?..

— Не дай бог, калі з хама зробіцца пан, шчэ пра гэто даўней казалі!

6

Зусім мажліва, што дзядзька зноў выкінуў бы які-небудзь фінт, уразіў бы небагатую фантазію наіўных і былыя паклоннікі паступова даравалі б яму прамашкі і прарока ўзнялі б на п'едэстал з яшчэ большым уздымам («Ён нічого сам кепскага не рабіў! — прыдумалі б багамолы тлумачэнне.— Усё гасподзь бог учыніў яго рукамі!..»). Бо, покуль жывуць тыя прынцыпы, за якія змагаюцца людзі, да той пары і герой, што ўжо раз звязаў сваё імя з гэтымі прынцыпамі.

Але прыйшло зызваленне 1939 года. Прынёманшчына ўступіла ў новую эпоху.

Раздзел шосты

1

Чырвоная Армія вызваліла Заходнюю Беларусь, і ў перанаселеных вёсках забурліла.

Энергія шматпакутнага народа, які дагэтуль траціў яе гэтак неразумна, нарэшце атрымала накіраванне. Узрадаваныя людзі шуганулі: хто — у школы, хто — на будаўніцтва, хто — завербаваўся ў Данбас ці на Урал.

Іншыя цёткі цяпер лёталі па магазінах і ледзь не ашалелыя ад радасці куплялі на пуды соль, цукеркі-падушачкі, па сотні скрыначак запалак, па вядру нафты, цэлыя сувоі сітцу за сябе, за памершую маці, бабу — за ўсе пакаленні, што жылі ў бядзе і галечы!

А хварэй сабе ты і лячыся — колькі хочаш! Даходзіла да камізму.

На вёсках памеры хваробы вымяралі коштам лекаў і перашкодамі, з якімі дабіраліся да доктара ці знахаркі. Іншая цётка хвалілася перад суседкай, якая ў яе рэдкая хвароба:

— Два дні патраціла ў Беластоку і на адно лякарства мусела прадаць аж тры курыцы!

Цяпер лячэнне стала бясплатным. Цётка Кірыліха з абурэннем скардзілася ў нас на доктара Цукермана з Гарадка:

— Заходжу да яго, а ён ткнуў мне ў грудзі тую халодную трубачку, патрымаў крыху вухо і выпісаў пілюляў на дваццаць капеек — я на іх адно яйко патраціла!.. Ну, думаю, хоць ты і ў гальштуку, а не на тую напаў — у нас цяпер не панская ўласць, а — народная, ніц мне не зробіш!.. Вярнулася з аптэкі, кінула тыя гузічкі ад кашулі на бліскучы стол яго ды кажу: «Я да цябе гуляць прыходзіла, што ты мне гэтак танных лекаў выпісаў?!.» А Цукерман рагоча!.. Ой, людкове, от дахтары пайшлі!..

Альяшом народ амаль перастаў цікавіцца. Патрэба ў «Вершалінскім раі» адпала, і прамень «псіхалагічнага рэха», накіраваны на Грыбава, патух.

У самой Грыбоўшчыне Альяшовы будынкі сяляне разабралі і перавезлі ў суседнія вёскі на школы ды сельсаветы.

Паступова растала незакончаная вялізная, як калізей, аграмадзіна сабора — мужыкі яе разабралі на цэглу.

Засталіся толькі адзін вялізны дом і даўзёрная, пабудаваная «прускім мурам», стайня на сотню галоў коней. У доме тым збедненымі шэрымі галкамі дажывалі старыя, якім не было куды дзявацца, бо ў свой час хаціны свае яны легкадумна папрадавалі; а ў стайні — змяшчалі мужыкі на ноч коней, калі зімой прыязджалі на лесанарыхтоўкі.

Ад бельскіх сектантаў застаўся ў Грыбоўшчыне яшчэ дубовы крыж (прыземісты і здаровы стаіць ён там па сённяпші дзень як сведка той энохі!).

У адзін час органы НКУС дзядзьку Клімовіча арыштавалі, бо надта ж многа на яго пасыпалася адусюль скаргаў — пісьмы ішлі нават з Валыні.

Калі стала відочным, што спрыяльных умоў для рэлігійнага фанатызму ўжо на вёсцы няма, набожнасць мужыкоў з сярэдзіны ўсохла, былога прарока выпусцілі. Знямоглы сямідзесяцітрохгадовы Альяш пасля арышту паказацца ў Грыбоўшчыне баяўся: багамольныя бабы не далі б яму ходу — заплявалі б! Верная Тэкля павяла дзеда ў свае Празнікі, а заядлыя багамолкі помсціць туды яму ўжо не пабеглі.

Бабы павыцягвалі з царквы каталіцкія атрыбуты і далі Фэлюсю адвезці іх у касцёл.

На купалы зноў узвалаклі праваслаўныя крыжы.

З Вершаліна перанеслі ў царкву іконастасы.

Багамолкі доўга думалі, што рабіць з амвонай, і нарэшце прыстасавалі яе пад склад з харугвамі.

Бабы пакінулі ў царкве і ўсе Альяшовы лавы, каб старыя людзі маглі ў час службы сабе пасядзець.

I ўсё ж такі ў многіх старых вобраз Альяша запаў у душы так трывала, што нават успрыманне новага ішло ў іх праз былога грыбоўшчынскага ідала.

2

Пэўна, яшчэ многія ў нас памятаюць той дзень 1940 года, калі з вёсак Прынёманшчыны некаторыя пажылыя дзядзькі і бабкі кінуліся ў гарады купляць у кіёсках і паштовых аддзяленнях адзін нумар абласной газеты. На мантажы мастак у ёй накрэсліў контурам некалькі асоб — прадстаўнікоў народа. У адным барадачы, які па задуме аўтара павінен быў прадстаў-ляць селяніна, людзі разгледзелі Альяша.

Са слязамі шчасця на вачах бабкі цалавалі паперу, уміляліся ды прычыталі:

— Ах, наш ты Алья-ашку, наш сако-оліку, як жа ты высока ўзня-аўсо!

Больш стрымана, але гэтаксама акрылёна, наш сусед, дзядзька Кірыл, тыкаў газетай свайму Валодзьку ды з гонарам сыну напамінаў:

— Ага, ты ўсё смяяўсо з мяне і мацяры, усё не верыў! Усё казаў нам, што Альяша арыштавалі і ён у турме сядзіць?! Во, глядзі!.. Чытай і ведай, дзе наш Альяш!..

— Хто гэто бачыў, каб такія людзі па турмах сядзелі?! — дапамагала жонка.

Так было не толькі ў хаце цёткі Кірыліхі.

I разумныя дзеці на гэты раз не смяяліся, бо заўважылі, што старыя ў сваіх душах пракладваюць да новага гэтак мосцік.

Не знаходзячы захаплення газетай і падтрымкі ў сыноў, старыя збягаліся адны да адных і ўзбуджана ды па-святочнаму радасна абмяркоўвалі навіну.

— Зноў вылез наверх!..

— Здзейсніласо!..

— Ого, хібо такі чалавек будзе табе парыцца без дзела ў гарачы час, бы ў жніво?.. Можно было адразу сказаць, што пры такой уладзе ён пойдзе далё-око!..

— Бальшавікі ўсе якіясьці вельмі свае і разумныя людзі! — прадоўжыў Рыгарулька Сцяпан.— Учора іду гэто я ў Гарадок, каб паспрабаваць дзе выпісаць лесу. Даганяе легкавая машына. Выхіляецца відны такі камісар у акулярах ды крычыць: «Садзісь, папаша!» Сваім вушам не веру — стаў бы мяне гэтак староста Вайцяховіч клікаць?! Узабраўся на скрыпучыя падушкі — едзем! Мякко так, халера, а цяпло-о, а файно, толькі гойдае моцно і бензінам папахвае. Камісар распытувае мяне, як мы тут жылі, куды еду. «У зямлянцы жывеш? — дзівіцца.— Ну-у, лесу табе дам, будзь пэўны!..» А якраз дождж прыпусціў, па шкле пацяклі рагі. То што ты думаеш?.. Гляджу — націскае сабе гузічак, і такая скобачка з рызінкай — раз-раз! раз-раз! — выцірае яму шыбу сама! Каб цябе халера, як лоўко!

— Дажылі жызні, дзякуваць богаві, лепшай і не трэ! — падхапіла Сцяпана Сахарыха. Успомніўшы сына, якога забілі пару гадоў таму назад, цётка ўсхліпнула: — Не дажыў, не дажыў да той хвілі, не дачакаўсо-о...

3

Назіраў я тую з'яву і дзівіўся — дык жа побач Грыбоўшчы-на, зусім недалёка і Празнікі, можна лёгка праверыць — толькі сядзь на ровар і праз пятнаццаць мінут будзеш там або — там! Але, бы тым бабкам, што цвярдзілі пра абноўленую ікону, паездка такая людзям нічога не дала б, бо глядзець і бачыць, выяўляецца, не тое самае.

Калі слабаму духам чалавеку гавораць хлусню, але яна яму пажаданая, то чалавек адразу прыме яе за праўду.

Цётка Хімка якраз сабралася ехаць да дзяцей, але вестка ад іх бедную жанчыну нібы здзяжыла абухом па галаве.

Хімчына Маня развялася з мужам і пад настрой выпіла атруту, а Якаў не захацеў маці прыняць. Лётчыку ўбілі ў вушы сваякі, што яго маці ў грамадзянскую вайну кінула іх з-за палюбоўніка, а ў Польшчы распуснічала з сектантамі — была ў іх верхаводам. Яшка не выслаў маці выкліка, і Хімка пропуск у Ленінград атрымаць не змагла.

Цётка прымусіла мяне раздабыць газет, павыразала з іх партрэты з мантажу, паразвешвала ў сваёй каморцы і цэлымі днямі то малілася на іх, то плакала, што ніхто не мог яе суцешыць, то гаварыла да партрэта, як да жывога Альяша.

Хімцы можна было дараваць — ужо надта прыбіла яе жыццё.

Аднак многія, здавалася, зусім нармальныя дзядзькі і цёткі, павыразалі з газет тыя самыя контурныя малюнкі ды пахавалі ў патаемныя месцы.

Некаторыя з іх потым выразкі клалі сабе пад галовы перад смерцю ды з якімсьці радасным і ўпэўненым спакоем чакалі сваёй апошняй часіны, бытта не паміраць збіраліся, а — акунуцца ў вечны блажэнны сон.

(Зрэшты, яшчэ і цяпер жыве адзін дзядуля — галоўны спецыяліст мой і кансультант па «новаму вучэнню» прарока Альяша, які зацалованую, замусоленую тую выразку з газеты захоўвае як святыню!)

То была частка маіх землякоў амаль страчанага для чалавецтва пакалення — бы наша цётка Хімка, бы тыя ўсе вёскі, цэлыя пакаленні, якія гэтаксама марылі і спадзяваліся.

Ох, як асцярожна трэба ступаць нагамі!

Зямелька наша складаецца не з пясчынак, а з высушаных на пыл трагічных памылак прашчураў нашых, і высяцца на ёй не горы і пагоркі, а — застылыя сталактыты, якія ўзніклі ад няздзейсненых мараў, слёз ды цярпення цэлых пакаленняў; нараслі ад неажыццяўлёных надзей і летуценняў збядованых душ — яны заклікаюць да роздуму.

Канец месіі

1

Неўзабаве на СССР напала Германія.

Цераз Празнікі і бліжэйшыя белавежскія вёскі важных дарог не было. Калі праз глухі, незаезджы куток у першыя дні Вялікай Айчыннай вайны праходзіла лінія фронту, людзі і не заўважылі нават.

У канцы чэрвеня адступала апошняя рота з дзвюма гарматкамі. Байцы роты запэўнілі сялян, што савецкія часці ўжо набліжаюцца да Берліна, а сталіцу Германіі наша авіяцыя зраўняла з зямлёй, і толькі адны яны вымушаны адысці на перафарміроўку, бо ва ўзводах мала камандзіраў.

Чырвонаармейцы ў Празніках паабедалі, перавязалі адны адным раны, памыліся ў рэчачцы, а іхнія гарматы пару разоў стрэльнулі ў бок Бельска. К вечару рота яшчэ раз апаражніла кацёл паходнай кухні, зрабіла пераклічку, а тады ўзнялася сабе і спакойна накіравалася палявой дарогай на Усход.

То была апошняя наша часць. Толькі на вёсцы пра тое і не падазравалі — бадзёры настрой маладых байцоў перадаўся і празнікаўцам.

2

У наступны дзень Тэкля з бацькам яшчэ з раніцы пагнала ў гушчары Белавежскай пушчы хаваць на ўсялякі выпадак быдла, а старога Альяша яны пакінулі вартаваць хату. Дзядзька ў сітцавай кашулі і ў апорках на босую нагу выйшаў на падворак, пагаспадарыў крыху, тады ўладкаваўся выгодна на сонейку ля парога ды пачаў сабе майстраваць граблі.

Раптам старога паклікалі з агарода:

— Эй, папаша!..

Альяш узняў галаву — са сланечніка выставала пілотка са звяздой.

— Старык, слухай, немцаў у вас няма?

З юнацкай даверлівасцю, як бы з пахвальбой баец ужо ўстаў на ўвесь рост. Падтрымліваючы, нібы грудное дзіця, правай рукой левую, хлапец смела пакрочыў да старога.

— Я ўцёк з калоны палонных!.. Нас гналі па шашы ў Ваўкавыск! Ды во, адзін фрыц стрэліў уздагон, і куля дагнала мяне ўжо ў кустах!.. Глупства, не надта баліць нават... I косць, здаецца, не пашкоджаная...

У сваім новенькім вайсковым адзенні зліваўся з зелянінай агародчыка Васька Лужын з Кастрамы, які зрабіў свой першы гераічны ўчынак на вайне — покуль што вырваўся з няволі. Ён патрабаваў не так той перавязкі, бо аўтаматная куля прашыла адно мяккія ткані, рану зацягнула струпам,— як патрабаваў прызнання свайго ўчынка і чалавечай спагады. Яшчэ яму надта хацелася пад'есці якой-небудзь стравы ды неабходна было спытацпа пра дарогу. I хлапец быў упэўнены, што ўсё гэта тут атрымае.

— Бабы твае дома?.. Перавязацца бы!..

Насустрач байцу нёсся раззлаваны Альяш.

— А-а, папашу сабе знайшоў? — віскнуў ён ды з завіднай лёгкасцю сперазаў салдата грабліскам па маладых плячах у тонкай хлапчатабумажнай гімнасцёрцы.

— Воўк табе папаша, а не я, цацаліст ты!.. Во, во, маеш яшчэ, атрымлівай!..

Прыкрываючы параненую руку, перапалоханы хлапец адступаў у сланечнік.

— Пач... Пастой!.. Дзядуля, я ж ру-ускі, асле-еп?! Чалаве-екам будзь!..

— А ты — чалавек, думаеш?! Ты — бальшавік!.. Агітатар!.. Цацалісты паршывыя!.. Папрыходзілі сюды, бо думалі, вам тут Амерыка з даларамі будзе, пажывіцеса!.. Цара скінулі і ўжэ палічылі, што так вам гэто пройдзе? О-го, немец вас хутко паставіць на пуць ісціны!.. Іхні Гітлер — самім богам пасланы на вас!

— Но, но-о, дзед, ты што...

— Звязду пачапіў?! У немцаў на пражцы выбіто «бог з намі»! Яны вам пакажуць — усіх падмятуць, пачакайце!..

Да іх падляцела Тэкліна суседка, тоўстая цётка Макарыха, і сваёй магутнай фігурай засланіла хлапца, запрычытала:

— Ах, сыно-очак, ах, зо-олатца, і да каго ж цябе лёс накіраваў, да каго ж ты прыстае-еш!.. Ці такі табе дапаможа?! У такого і снегу зімой не выпрасіш!.. Ён роднаго сына калісь на верную смерць паслаў і хоць бы што!.. Ад яго абедзве ўласныя дочкі паадракаліса нават!..

— Я ж не ведаў, мамаша, даруй, ей-богу!.. Бачу, з барадой чалавек...

— О! ізверг гэты!.. І-ірад!.. Ідзі ў той будынак, сынок, з новай страхой каторы, я зара туды вады прывалаку і бінту якога!.. Накармлю, ты ж, мусі, галодны?— адразу цётка зразумела, чаго хлапцу трэба.— Перавяжам цябе, ліст падарожніка прыкладзём ці ёду якого знойдзем!.. Пасілкуешса, сынок, ды адправішса вечарам да сваіх!..

Макарыха абрынулася на старога:

— А ты, дурань, прэч адгэтуль!.. Шчэ і Тэклі пра ўсё раскажу, то яна грабліско гэта на табе паламае, бо я і рук паганіць не стану, цьфу!.. Начмуціў у сваёй Грыбоўшчыне і да нас прыпёр?.. Тут не дамо табе развярнуцца, запамятай, не на такіх напаў!.. У-у, жыў, жыў на белым свеце столькі і нічому не навучыўсо, дурным і здохнеш ужэ!

Макарыха павяла байца ў гумно.

3

К абеду ў Празнікі заглянулі немцы.

На чале з афіцэрам у вёсачку завіталі салдаты другой лініі шукаць трафеяў. Убачыўшы немцаў, мужчыны ўсе як адзін пахаваліся, у апусцелых хатах засталіся толькі старыя і дзеці.

На агародах і падворках немцы падабралі парваныя плашчпалаткі. Падабралі снарадныя гільзы. Сярод выгана стаяла паламаная павозка. Нямецкія салдаты казённае барахло ляніва паскідвалі ў павозку, і афіцэр загадаў гаспадыні з бліжэйшага дома:

— Як вернецпа твой муж, каб вёз эта фура нах Свіслач, фэрштэен?

— Скажу яму, скажу-у, павязе-е!..— паабяцала перапалоханая цётка.

Афіцэр паклікаў бабак.

— Кто знает камуністэн унд юдэн? — спытаўся ў іх, блытаючы нямецкія, польскія і рускія словы.— Альзо, аўфпасэн: ко-му-ніс-тэн унд ю-дэн кто ве?

Бабкі доўга маўчалі, прыкідваліся дурнымі.

— Э-э, паночку, адкуль яны ў нас могуць быць? — нарэш-це адважылася Макарыха.— Усенькія камуністы, мабыць, пахаваліса ў сваю Маскву, там іх і шукайце, а не тут! I юдаў у нас з роду не было — па гарадах яны ўсё больш круцяцца!..

Немец са шкадаваннем паківаў галавой.

— Малеко, яйкі, маслё?..— каб хоць якую выцягнуць карысць ад іх, паказаў афіцэр пустыя сумкі.

— Гэто мо-ожно!..— ажывіліся бабы.

Каб чужынец адвязаўся ад вёскі, каб злыдні сабе пайшлі хутчэй, цёткі салдатам сунулі яек, далі і масла. Нават удоваль напаілі ўсіх малаком.

Ужо афіцэр сабраўся весці ўзвод у суседняе сяло, ды сярод жанчын з'явіўся зморшчаны, бы сушаная груша, карычневы твар бабкі Піліпіхі. Яна ўзняла на немца свае шэрыя вочы, якія ўжо, як вочы птушак, абвалаквала мутная пялёнка, і бяззубым ротам раптам прапішчала:

— Па-ане, вы пыталіша пра камуніштаў!.. Але вы пашлухайце, што я вам рашкажу!.. Затое ў нас антыхрышт е!.. Дальбо, праўда!.. Чачаліст, фэрштэй?..

Людзі ў недаўменні паўзіраліся на бабку.

— I праўда! — падхапіла ўжо другая.— Той, каторы здрадзіў сваёй веры! У гэнай хаце жыве!..

— Хаваецца там ужэ цэлы мешач! — удакладніла Піліпіха.— Як выпусцілі яго шаветы, так і хаваецца ўсё!..

— А што яму рабіць застаецца, калі гэтак усенькі народ ашукаў?!

— Ды маўчыце ж вы, цётко, што гэто мелеце языком дурным, што вы ўздумалі? — цыкнула на абаіх Макарыха.— Не слухайце вы гэтых дурных баб, пане, яны нічого не фэрштэюць!.. От, жыве тут адзін сабе цмут!

Але жанчына толькі гэтым паддала старой жару. Зморшчаная і бяззубая Піліпіха, якая некалі рабіла стаўку на «Вершалінскі рай» ды гэтак ужо была блізка да вечнага збавення, цяпер разлютавала:

— Цацалішт ён!.. Хрыштапрадавец!.. Каб ён у тым пекле, каторым нас усіх палохаў, на шамым дне шмажыўшо!.. Чэрці даўно па ім шумуюць там, пане!.. Мне вы ве-ерце, я шамая штарая ж бабаў тутэйшых, ілгаць вам не штала б!

— То колькі маўчаць?! — азвалася ўжо трэцяя бабка, што гэтаксама засталася ля разбітага карыта.— Мала і я слёз выплакала, молячы ўсё, каб дачка выздаравела ад чахоткі?.. I аж тры авечкі самыя лепшыя заперла яму, бы дурная, кужалю і грошай столькі ўбухала, а для чаго?.. Каб прапілі яго апосталы на чале з тым Рогусем!

— Ох, і папілі-і яны, а людке мае, папілі-і, пабалява-алі!..

— Тыднямі, бывало, не цверазелі, з дзеўкамі пазакрываў-шыса ў тым Вершаліне, а мы папрыходзімо і валяемса пад цэрквай, як быдло тое!.. I лебедзеў сабе развялі, і карпаў, карасікаў розных, цьфу!..

— Аднімалі ад дзяцей, ад сябе, зносілі ім, звалакалі, а яны — збыткі знайшлі!.. Я апошні кужаль заперла, каб ён дачцэ старосты на імяніны мазалі мае падараваў і майстрам на анучы!..

— Дзе гэто бачыў хто, каб гэтак людзей абдурваць?! Штолькі народу падбухторыў, задурыў усім голавы, а ўсё — дарэмна! Бярыце яго, пане, ён — антыхрышт! Ішчаны бог, магу вам пабажычча, перажагнаюшо швятым крыжам — во!..

Піліпіха ўрачыста прыклала кіпцюры да лба, жывата і плячэй.

— Бальшавікі яго пашкадавалі ды нават у газету патрэт унь які намалявалі, але вы забірайце яго ў сваю гміну і ўсыпце старой халеры бізуноў па самыя годзі, няхай адрыгнецца старому д'яблу наша дабро і слёзы, хай папачухаецца хоць!

Не хаваючы сваёй гідлівасці да бабак, прадстаўнік выбранай расы доўга і паблажліва ўсміхаўся ды моршчыў лоб — усё стараўся іх зразумець.

— Во, на тым падворку жыве! — падказала Піліпіха.— Хапайце гіцля, покуль не ўцёк! — А ён можа, бо прыткі на ногі шчэ!

— Чаму ж не быць прыткім, хібо спрацаваўсо дзе, як твой мужык? Усю жызню толькі людзей ашукваў!

Немец глянуў туды, куды паказвала бабка Піліпіха, і ўбачыў на парозе старога.

— Ком, ком! — пакліка ў яго.

4

Покуль на вуліцы пра яго гаварылі, дзядзька Альяш стругаў сабе зубы да грабель і не азіраўся. Ці ён прыкідваўся, ці і праўда не пачуў, што яго клічуць.

— Во, бытта хтось і паверыць яму, што не чуе! — пакпіла Піліпіха.

— Хітры надто!

— Хітраваць навучы-ыўсо, падло!

— Не можа пагадзіцца, што скончыласо яго панаванне...

— Ком, ком, антыхрыць!..— паманіў Альяша афіцэр рукой з бліскучым на сонцы залатым пярсцёнкам на сярэднім пальцы ды зарагатаў таму, што вельмі ж смешна ў яго атрымалася новае слова.

— Ком тутай, абэр шнэль!.. Прэндко, прэндко!..

Не надта спяшаючыся, Альяш падняўся і паглядзеў, хто кліча. Тады ён у шчыліну спарахнелай сцяны ўсадзіў лязо нажа, абтрос з кашулі стружкі, прыставіў недакончаныя граблі, і згорбленая яго фігурка з шэрымі, як зямля, нагамі ў ссохлых на косць апорках Тэклінага бацькі накіравалася да брамкі. На спакойным дзедавым твары была абыякавасць.

— На, что деляль? — з нядобрай усмешкай спытаўся афіцэр, калі перад ім узнік стары.

З дабрадушнай пагрозай немец упіваўся асалодай уладара — распарадчыка чужога жыцця і смерці. — На, на, что деляль, расказваць, лёс! лёс!

Стары маўчаў.

— То гавары, Альяш, гавары, калі пан начальнік цябе пытае, чаго набычыўсо і маўчыш! — падагнала яго Піліпіха, нібы хлопчыка, які нашкодзіў і перад бацькам не хоча прызнацца, аднак прызнанне гэтае надта неабходна.

— Нябось, як пры кім то і язык праглынуў! — гаварылі бабкі, бо хацелі б Альяша бачыць перапалоханым цяпер іхняй скаргай.

Гэтым часам грыбоўшчынскі дзед па-ранейшаму не выказваў ні страху, ні хвалявання.

— А нічого такого!..— загаварыў стары сумным голасам, як гаварыў заўсёды.— Яна пайшла раніцой, а я каля хаты цэлы дзень таўкусо... Гуркі паліў, капусту... За граблі потым узяўсо... Тады са сланэчніка вылез гэты... Я яго прапёр з агарода... Ён сабе думаў, што я яму паспрыяю, але я яго — кіём, гіцля!..

Дзядзька ўлавіў суровы позірк магутнай Макарыхі і адразу прыкусіў язык.

Затое прагныя і жорсткія бабы, каторыя на яго гарбу збіраліся апынуцца ў раі і з-за гэтага поўзалі перад ім на каленях, цалавалі ногі і лесцілі, цяпер бязлітасна яму помсцілі.

— Падзівіцеса, як прыдурваецца яшчэ! — бушавала Піліпіха.— Як шваю морду верне!..

— Бы глухі, дурны!..

— Пане, але, каб вы бачылі, які ён быў раней!.. Ці ён так гаварыў з народам тады, спытайце вы яго!..— дапамагала Піліпісе тая цётка, што шкадавала авечак.— Я да яго з хворай дачкой паўзу, то ён мяне крыжам сваім так і ўдарыў па галаве маёй!.. Во сюды!..— зняўшы хусцінку, цётка таропка паказала пальцам, а голас яе ад жалю зламаўся.— Жалезным!

— Ох, якія ён з нас збыткі рабіў!

— Нам казаў маліцца, а сам з тымі сваімі апостала-мі, ашуканцамі,— ні ў бога ні ў чорта не верыў!..

— З Парыжа віны і лікёры выпісваў!

— Папілі-і, пабалява-алі нашым потам і слязьмі, а людке-е ж вы мае! — з асалодай помсціла былому сябру касцістая і высахлая, як леташняя былінка, цётка Піліпіха.— Ён нават каханку сабе завёў!

— От, шчаміло, ніяк не адстане ад старого! — бурчала Макарыха, баючыся пярэчыць адкрыта, каб гэтыя бязмозглыя курыцы не выдалі хлапца.

— Мужа яе забіў, у яму заваліў, і паны яму за гэто нічого не зрабілі!

— Юзікава хрышчоная маці, ля, і цяперака ўбіваецца па кросным сынаві, а гэтаго за забойство чалавека толькі тры ночы ў халоднай патрымалі!

— Бо з панамі за адно быў!

— За адно-о, дальбо, за адно-о!..

— Трымаў увесь час іхнюю руку!..

— Антыхрыст, нячысты!.. Вы, пане, немцы,— людзі справядлівыя, вы яму не дару-уеце!..

Покуль наіўныя бабкі гэтак жаліліся фашысту, нямецкі афіцэр меў свой клопат. За сённяшні дзень лейтэнант ператрос пятую лясную вёсачку, але камуністы яму не трапляліся — хоць ты не вяртайся ў часць! Афіцэр у момант сябе ўпэўніў — у крайнім выпадку і гэты можа сысці за таго, хто патрэбен. Так дружна цвярдзяць пра яго бабкі, як пра злачынца, недарма.

Немец кіўком бліскучага пальца паклікаў дваіх салдат. Паказваючы ім за гумно з новай страхой, кінуў:

— Эрледыген! [[11]]

— Яволь, гэр командант! [[12]] — стукнулі абцасамі падцягнутыя салдаты.

— Альзо, лёс!..[[13]]

5

Маладым фашыстам, якім афіцэр выдаў загад, рукі аж свярбелі да расправы з «ворагамі нацыі», Яны ахвотна і з юнацкай жвавасцю павялі дзеда за пакрытыя саломай будынкі. Пра тое, што фашысты гэтак скорыя на расстрэлы, тады ў нашых краях яшчэ не ведалі, і бабы нават не падумалі, чаго павялі Альяша. За імі ўвязаліся цікавыя хлопчыкі.

За гумном удавы Макарыхі, з якога праз шчыліну глядзеў на ўсё ні жывы ні мёртвы паранены Васька Лужын — будучы гутаміхалінскі партызан,— немцы спыніліся і загадалі Альяшу прайсці крыху ўпярод. Дзядзька Клімовіч з паслухмянай гатоўнасцю таропка зрабіў крокаў з восем у бок свінаматкі з рабенькімі парасятамі, спыніўся сярод высокай і сакавітай лебяды, якая буяла на леташніх бульбяных ямах, і азірнуўся.

Салдаты ўскідвалі на рукі аўтаматы.

— Вэг![[14]] — гыркнуў немец на малога, каторы забег наперад і апынуўся на адной лініі з дзедам.

Альяш падумаў, што крычаць на яго, і з той самай гатоўнасцю ды хлапечай паспешлівасцю памкнуўся бліжэй да будынка, чым угнявіў немцаў яшчэ больш.

— Цурык, фэрфлюхтэ, абэр — шнэль!.. [[15]]

Дзядзька пакорна вярнуўся ў густую лебяду зноў, дзе ўжо ў халаднаватых бадылях з вачыма пакутніцы .развалілася і ціха енчыла свінаматка, бо яе бязлітасна таўклі ды заўзята смакталі шустрыя парасяты.

Альяша прымусілі доўга чакаць.

I наогул усё гэта было надта падобнае на тое, як фатограф Бэрка ў Крынках устанаўліваў пад аб'ектыў кліентаў перад вайной. Дзядзька нават прыпадняў галаву і глядзеў, не міргаючы вейкамі. Ён нагадваў у тую хвіліну падточаны мурашкамі і нікому не патрэбны кавалак кары старой асіны — сухі, маршчыністы, з іржавым рабаціннем, якім былі ўсыпаны яго старая шыя, лоб, твар і нават вушы,— з сівой і раскладзістай барадой, у новай касаваротцы з шэрага корту, у апорках на босую нагу з фіялетавымі пражылкамі на азызлай скуры чалавека, які ўсё жыццё недаядаў.

Салдаты меліся яшчэ толькі карміць вошай у акопах Усходняй Еўропы, мерзнуць у лютых марозах, ірваць кіпцюрамі і грызці зубамі аледзянелую на сталь сырую зямлю, хаваючыся ад «кацюш» і бомбаў, сцякаць крывёю да ўтраты прытомнасці ды галадаць, а покуль што для гэтых бязвусых і бравых юнакоў у ладных мундзірчыках колеру фэльдграў вайна ўяўлялася экзатычнай і рамантычнай прыгодай ды цікавай гульнёй.

Каб парысавацца перад хлопчыкамі, адзін немец у апошнюю хвіліну ўздумаў мяняць ражок аўтамата і зашчоўкаў, заляскаў зажымамі, бо ў яго бытта заела там штосьці... і

Нарэшце салдаты падрыхтаваліся.

Каб выстраліць разам, адзін з іх стаў камандаваць — той, у якога на рукаве быў светлы вінкель.

— Форбэрайтэн!.. Альзо: айнс, цвай, драй — фое!.. [[16]]

— Пр-р-р!..— пругка тыркнулі чэргі аўтаматаў. Нерапалоханыя да смерці хлопчыкі нырнулі за гумно. Насцярожана ўстрапянулася і зноў упала на бадылі свінаматка. Здзіўлены Альяш пахіснуўся, хапіў ротам паветра, пабалансаваў на худых нагах, мякка асеў і знік у лебядзе.

— Фэртых!..[[17]] — з палёгкай кінуў старэйшы, узяў рэмень аўтамата за плячо. Тое самае зрабіў напарнік.

Маладым забойцам надта ж хацелася паглядзець на ахвяру, але яны ігралі далей — цяпер ужо адзін перад адным.

Салдаты нават не кінулі ў лебяду вокам. Скасіўшы ні за што ні пра што старога Альяша, гэты нікому не патрэбны і цяпер ужо бясшкодны куст лопуху, юнакі павярнуліся ды надзьмутыя ад важнасці свайго ўчынку стрымана пакрочылі ў вёску, дзе іх ужо чакалі гатовыя да маршу сябры.

6

Калі немцы з Празнікаў пайшлі, павылазілі мужчыны і сталі сыходзіцца за гумно. Анямелыя людзі згрудзіліся цесным колам сярод лебяды.

— I трэба ж было чортавай Піліпісе язык свой паганы ўсадзіць! — абурыўся нехта.— Цяпер дома кленчыць перад яго партрэтам і раве!

— Думала — напалохаюць толькі старого!

— Ну ж і немцы!.. Пасадзі ты чалавека, калі ён вінен, пабі, пашлі на цяжкую работу ці шчэ як пакарай, а то — бабах! — і годзе!

— Фашысты! Праўду пра іх пісалі, як у Гішпанп людзей калісь нішчылі!

Бабы падзею абмяркоўвалі па-свойму. Нейкая цётка выказала першую думку, што ўзбрыла ў галаву:

— Жыў сабе, жыў чалавек, нечаго дабіваўсо і людзям дабра нават хацеў, і — няма яго ўжэ!

— Памёр, бы Хрыстос на Галгофе!.. Тыя, што крычалі на яго «спасіцель», потым сталі раўці: «Распні!..» Нават выгляд святого!.. Ні табе крывінка пацякла, ні табе скрывіўсо хоць бы крыху — бы спаць прылёг!

— А мо святы і е?! Ох, госпадзі, оймяца і сына і духа святаго...

Тут з мужчын нехта не вытрываў:

— Цьфу... вашу маць, «спасіцеля» святого сабе знайшлі!.. Толькі не хапае яму залатого венчыка над галавой!.. Што трэплеце языкамі?! Каб ён такі быў добры, пашто ж вы паддавалі тады яго немцам?!

Напалі на баб і астатнія мужчыны.

— Мала ён вас памучыў, мала перавалачылі дабра яму з хатаў, забылі?! Ме-елюць, ме-елюць, ліхо іх ведае, языкамі!.. Бачылі, як. ваш гэты «спасіцель» ды праведнік байца раненаго лупцаваў, замест таго каб накарміць? Макарыхі унь спытайце! Шчасце, што немпам не сказаў, а то не адзін з нас у бадылях тут валяўса б!..

— Не дай бог, які ўрэдны быў стары — ніколі не засмяяўса як чалавек, адна Тэкля і ладзіла з ім неяк!

— Такі там лад! Вазілася, бы з калекам! Дзяцей не мела, то завяла забаўку, а потым і кідаць нясмко было!..

— Ліхо яго ведае, як і чаму такім абармотам, якога і да хаты страшно ўпусціць, вераць?! Ці то дурпяў на свеце гэтак много, пі хвароба такая часамі нападае па людзей, як паморак?!

Пасаромленыя бабы маўчалі. Тым часам мужчыны задумаліся, пачалі закурваць. Перад бядой, якая на іх няўмольна навальвалася, на дзядзьку з Грыбава празнікаўцы паўзіраліся цвярозымі вачыма.

Раптам аднекуль прыляцела растрапаная, успатнелая Тэкля, і натоўп пачціва расступіўся. Расшыранымі вачыма глянула жанчына ў вытаптаную лебяду, спатыкнулася на роўным месцы і застыла, бы анямела.

Тэкля нерухома глядзела мінуту, другую...

— Тэклечка, гэто — дурная Піліпіха...— пачала апраўдвац-ца нейкая цётка.— Мы, дальбо, стаялі здалёк і ніц немцу не казалі, а яна ўсё падгаворвала афіцэра!..

— Ды перастаньце вы! — цыкнула сурова яна на жанчыну.

Тэкля яшчэ хвіліну пастаяла, паглядзела на Альяша і дзелавіта звярнулася да мужыкоў:

— Трэ пахаваць. Дапамажэце! Занясём дахаты, і я яго збяру, покуль не застыў! Хто-небудзь з вас труну рабеце!.. Дошкі ў мяне е... Ляжаць у бацькі на вышках, а гэблік — у сенях на сцяне!..

Гродна, 1970—1973 гг.

Апавяданні

РЭПАРТАЖ З ПЕРОНА

З дзённіка загадчыка агенцтва «Інтурыст»

Праз Гродна праходзіць турысцкі маршрут Ленінград — Варшава — Берлін — Парыж. На гэтым маршруце ідуць два замежныя цягнікі. I едуць гэтымі цягнікамі турысты. Пасажыры тут розныя: савецкія — у Варшаву, Берлін, Прагу, Парыж, а іншаземныя — у Вільнюс, Ленінград, Маскву, Валгаград, Сочы.

Чаго толькі не ўбачыш і не пачуеш на гродзенскім пероне, асабліва калі маеш дачыненне да турызму.

23 ліпеня

Вечарам прыехала група з ГДР і італьянскі доктар з жонкай. Доктар — важны, сталы, уручае мне візітную картачку, дзе перад яго прозвішчам трайны тытул, які гаворыць аб вучонасці іншаземнага турыста. Сіньёр аднолькава гаворыць на многіх мовах, едзе на дваццаць дзён на Чорнае мора, а каштуе яму гэтая прыемнасць 1220 рублёў.

Аказваецца — група толькі па назве з ГДР, у ёй адзіны немец — яе кіраўнік. Астатнія: дзве японкі, індус, швейцарская пара, двое ізраільцян, францужанка Надзіна Нікалаева!.. Усе яны — замежныя студэнты ды педагогі, якія вучацца і працуюць ва Усходняй Германіі. Разгаварыўся з прывабнай японачкай — упершыню ў жыцці гутару з чалавекам з Краіны Узыходзячага Сонца,— гляджу, а другія на мяне здорава пакрыўдзіліся. Чорт, трэба быць больш уважлівым!..

Поезд адпраўляецца, і выпадкова даведваюся на таможні, што сіньёр італьянец, між іншым, вёз тры таўшчэзныя чамаданы... капронавых панчох ды ішпага барахла для шмугелю.

Вучбны з трайным тытулам!..

24 ліпеня днём

Выязджае толькі група немцаў. Групы іх усе аднолькавыя, па 28 чалавек. Як і немцы, што ехалі раней, так і гэтыя надзвычай карэктныя, дысцыплінаваныя і паслухмяныя. Да ўсяго — сентыментальныя. Калі іх суправаджае ленінградскі ці маскоўскі перакладчык і на гродзенскім пероне яны развітваюцца, то ўсе плачуць. Вось і зараз сказаў ім толькі пару цёплых слоў прывітання, і ў многіх ужо звільгатнелі вочы. Іх кіраўнік раздала кожнаму рублі, і немкі адразу накінуліся на гродзенскае марожанае.

О-о-оў, гу-ут! — захапляюцца яны і старанна аблізваюць вафельныя кубачкі.

У мяккім вагоне — амерыканскі бізнесмен. У яго бацькі 19 мільёнаў капіталу, сын валодае толькі часткай гэтага багацця. Малады чалавек год 28, апрануты з густам, элегантны, свабодна валодае французскай, нямецкай, італьянскай мовамі, а — англійская ў яго чыстая і без акцэнту, як у іншых амерыканцаў. Думкі мае ўлоўлівае з паўслова, і наогул прыемны субяседнік. Вяду яго ў рэстаран: цікава, што ж ядуць мільянеры? Амерыканец заказвае шклянку кавы, булачку, масла і... усё!

Заводжу яго да сябе ў агенцтва, даю фірменныя малюнкі з відамі Крамля, Мінска, Кіева. Бярэ ахвотна. Прыйшоў да мяне чагосьці дзевяцігадовы сын і ўважліва назірае, як амерыканец скручвае прыгожыя плакаты ў рулон.

Праз гадзіну ідзём дадому, і сын азадачана пытаецца:

Та-ата, ён буржуй, а чаму такі сімпатычны?..

24 ліпеня вечарам

У мяккім — журналістка з Канады. Прыгожая, элегантна апранутая, маладая. З задавальненнем расказваю ёй аб горадзе, аб яго гісторыі, а яна... засадзіла пяцярню ў шавялюру і чухаецца, чухаецца, чухаецца... Бр-р-р! — стала агідна.

Прыбыла сёння і група з Чэхаславакіі. Іду да яе. Здалёк вітаю:

Добры дзень, браты чэхі!

— Чаму чэхі? — чую некалькі пакрыўджаных жаночых галасоў.— Я, напрыклад, славачка!

I я!

А я — венгерка!..

Зноў папаўся, як учора з японкай.

Але ж вы — каралевы прыгажосці Чэхіі,— выкручваюся.— Ці няпраўда?

Улагоджаныя жанчыны пырскаюць смехам. Здаецца, сябе рэабілітаваў.

25 ліпеня

Выязджаюць галандскія настаўнікі. Выглядаюць молада, робяць уражанне заможных людзей. Можна з кожным дагаварыцца па-нямецку. Дзеляцца ўражаннямі. Убачаным вельмі захапляюцца, асабліва Ленінградам. Бачылі ў нас недахопы? Так, бачылі. Прагрэсіўна настроены настаўнік фізікі не можа дараваць, што нашы жанчыны поруч з мужчынамі ломікам разбіраюць брук, варочаюць цэментавыя пліты.

Раўнапраўе? — не дае ён мне ўставіць слова і смяецца: — Нябось, ніводнага вашага мужчыны не знойдзеш у яслях, дзіцячых садах!..

Столькі разоў «Літаратурка» ды іншыя газеты выступалі з гэтага поваду!.. Ці не пара ад слоў перайсці да справы?..

Лепш прыглядаюся да гасцей. Са здзіўленнем заўважаю, што большасці даўно за пяцьдзесят. I апрануты яны ў касцюмчыкі з дрэнненькага матэрыялу, але з густам пашытыя, выпрасаваныя; абутак начышчаны да люстранага бляску, твары старанна паголеныя — гэта і стварае ўражанне маладосці і дастатку. Стараюся ўявіць сабе іх жыллё. Прафесар мастацтвазнаўства Ніна Міхайлаўна Молева, вярнуўшыся з паездкі па Галандыі, апавядала нам на Вышэйшых Літаратурных курсах, што бачыла, як у нейкім гарадку пад Ротэрдамам жанчыны кожную раніцу каменні бруку перад сваімі домікамі мылі цёплай вадой, з мылам. Ведаў, куды пасылаць моладзь вучыцца, Пётр Першы!..

Гутарым далей. Заводжу размову аб галандскай калоніі — Заходнім Ірыяне. Настаўнікам яўна няёмка, яны ўсяляк стараюцца мяне пераканаць: з каланіялізмам нічога агульнага не маюць.

Вельмі здзіўляюцца, што ў нашым невялікім горадзе тры інстытуты. I тут успамінаю: магу паведаміць ім прыемнае!

Больш двух стагоддзяў таму назад гродзенскі граф Тызенгаўз прывёз з Галандыі ткачоў, і яны ўтварылі ў нас Галандскую вуліцу, на рацэ Ласаснянцы пабудавалі фабрыкі і цэлае стагоддзе пастаўлялі для рускай арміі выдатнае сукно. Цяпер наш тонкасуконны камбінат — у межах горада — выпускае дзевяць кіламетраў сукна ў суткі, і станкі яго прыходзяць у рух не ад вады.

Былая Галандская вуліца зараз называецца імем польскай пісьменніцы. Але і цяпер кожны гродзенец пакажа разваліны фабрык на берагах Ласаснянкі і дзесятак галандскіх вастраверхіх домікаў па вуліцы Элізы Ажэшкі.

Турысты слухаюць са здзіўленнем, затым пільна разглядаюць прахожых, стараюцца знайсці ў іх прыкметы сваёй крыві.

26 ліпеня раніцай

Пасажыры сёння нецікавыя. Замест рэпартажу з перона — дзве гісторыі.

Восенню, калі праўленне «Інтурыста» выклікала мяне ў сталіцу, я назіраў такі малюнак.

Ахотны рад.

Ля мяснога магазіна тачыльшчык рытмічна націскае нагой на педаль, а з-пад вялізнага нажыска страляе імклівы струмень залацістых іскраў.

Па тратуары цягнуцца тры індусы ў белых турбанах, з тварамі, бытта іх шчодра аблілі алеем, а потым доўга смажылі на патэльні. Індусы, відаць, у Маскве даўно, бо надта стомленыя і ўжо да ўсяго абыякавыя.

Раптам госці ўбачылі тачыльшчыка. Для іх — дзіва, што ён амаль дакладна такі, як і ў Бамбеі ці Калькуце. Іхнія масляністыя вочы ўжо аж гараць шчырай радасцю, выступілі нават слёзы — гучаць узбуджаныя галасы.

А мяне ўпікнула бяссілыіая рэўнасць, што вось так, як гэтае дурное тачыла, не кранае іх ні метро, ні ТУ-104, ні Крэмль, ні магутныя заводы...

Расказваю аб гэтым нашаму літаратурнаму крытыку, Валодзю Калесніку, а ён мне паведамляе зусім іншага характару карціну, якую ён назіраў у сваім Брэсце. Вось яна.

З вакзала чатыры негры пайшлі паглядзець горад. Ідуць, усюды спатыкаюць добразычлівыя і цікаўныя позіркі, прыязныя ўсмешкі. За імі ўвязаўся цэлы хвост хлапчукоў: такія госці бываюць у Брэсце не часта.

З піўной ля Дома афіцэраў вывальваецца п'яны. Чалавек хвіліну азіраецца асавелымі вачыма, ловіць раўнавагу. Затым, узрадаваны, прэцца неграм насустрач, крычыць:

А-а, Луму-умба, ві-іват, бра-ава, дру-ужба, гу-ут, дабро пажа-алаваць!

I лезе цалавацца. Моцна цісне гасцям рукі.

У разгубленых неграў выступаюць на вачах слёзы расчуленасці. П'яны ж зблізку разглядае чорныя твары, губляецца і... грэбліва абцірае сваю руку аб пінжак.

Негры адразу моўкнуць, цішэюць і, пакрыўджаныя, вяртаюцца на вакзал.

26 ліпеня

Сёння апрача звычайных паяздоў прайшло два эшалоны з удзельнікамі VIII фестывалю моладзі і студэнтаў у Хельсінках. У абодвух было каля 900 французаў і 100 немцаў з ФРГ. Мяне здзівіла тое, што сярод паўтысячнай масы францужанак я не ўбачыў ніводнай прыгажуні. На пероне з кветкамі многа нашай моладзі. Гродзенскія дзяўчаты і жанчыны куды прыгажэйшыя.

Вось табе і хвалёныя францужанкі!

27 ліпеня

Зайшоў польскі палкоўнік у ювелірны магазін, і ў яго нейкі мярзотнік выцягнуў грошы. Я пасварыўся з міліцыяй.

У вузкіх сініх штоніках, з тырчма стаячымі пасмамі валасоў перакладчыца, якая прыехала сустракаць французаў, сядзіць у нас у агенцтве ды абураецца:

Якая-ая га-аньба, які со-орам!..

Нічо-ога, усё роўна зло-овяць...— няўпэўнена супакойвае дзяўчыну наша касір, Вера Аркадзеўна, якой непрыемна таксама.

Дзяўчына нервова рве кветку фіялетавымі пазногцікамі і кідаецца на мяне:

Чаму ў нас так многа зладзеяў?

Чорт яго ведае,— апраўдваюся вінавата.— У нас, здаецца, і п'яніц і нягоднікаў мала. Наша Гродзеншчына — радзіма пісьменнікаў: Ажэшкі, Цёткі, Міцкевіча...

Адгэтуль Каліноўскі, генерал Парыжскай камуны Валерый Урублеўскі...

Як так мо-ожна?! — не слухае мяне перакладчыца.— Што пра нас іншаземец падумае?

Адчуваю сябе вельмі вінаватым перад ёй. Ні то дзяўчыну, ні то сам сябе супакойваю:

Думаеце, сярод іншаземцаў не бывае прайдзісветаў?

I, быць можа, не зусім да месца, а каб заняць час, расказваю гісторыю, якая ў Гродна перадаецца з вуснаў у вусны, з пакаленняў у пакаленні.

Вельмі даўно ў нас асталяваўся французскі граф О'Брыен дэ Лясі. Адзін яго сын служыў пад камандаваннем Макарава і трапіў пад Цусіму. Калі зскадра здавалася японцам, трэба было ворагу адвезці флагманскі сцяг. Па марской традыцыі гэта павінен зрабіць малодшы афіцэр. Але ўсе адмовіліся. Тады ўзяўся добраахвотнікам мічман О' Брыен дэ Лясі. Пасля палону маракоў перавялі ў сухапутныя войскі. Малады граф трапіў у 26-ю гродзенскую артбрыгаду. Да пачатку сусветнай вайны рускія афіцэры не падавалі яму рукі і не размаўлялі з ім. Потым у Пілсудскага ён камандаваў 10-ым палком уланаў і адначасна служыў Гітлеру шпіёнам — у 1936 годзе завербаваў яго вермахт.

Перакладчыцу не захапіў і гэты мой расказ. Яна з крыўдай у голасе скардзіцца:

Ехалі мы з Брэста з групай ФРГ. Спыніліся чамусьці ў чыстым полі. Адразу збегліся хлапчукі. Мае немцы накідалі ім цукерак, шакаладу, але ніводны хлопчык гэтага не падняў. Толькі шныраюць ад вагона да вагона і выпрошваюць этыкеткі ад запалкавых скрыначак. Дык гэта ж вясковыя дзеці, босыя, не зусім прыгожа апранутыя і то... Але каб у пагранічным горадзе вось так чалавека абакрасці ў белы дзень?!

Мы з Верай Аркадзеўнай пераглядваемся.

Увесь выгляд у дзяўчыны якраз такі, якіх у нашым друку чамусьці прынята бязлітасна высмейваць. Адчуваю да перакладчыцы прыліў бацькоўскай цеплыні.

Трэба яму вярнуць страту...— уздыхае дзяўчына ды раптам ажыўляецца ад наіўнай ідэі: — А давайце зложымся ўтраіх, а?!

Я б ахвотна адзін аддаў пацярпеламу грошы, калі б гэта хоць што-небудзь змяніла.

I тут увальваецца старшы інспектар чыгуначнай міліцыі, разапрэлы маёр Драздоў. Выціраючы лоб, уздыхае:

Ну, нарэшце сцапалі!.. Рыжская кішэншчыца прыехала сюды на гастролі!.. Уф-ф-ф, а тут яшчэ спякота такая!..

Злаві-ілі, праўда? — усхопліваецца шчаслівая пераклад-чыца, алеж адразу пераходзіцьу жах: — Жанчы-ына?!

Толькі Драздову не да охаў і ахаў.

Давай сюды турыста,— загадвае мне,— няхай забірае кашалёк!

Усё роўна непрыемна. Хацелася б, каб гэта быў сон.

28 ліпеня

У поездзе толькі адзін турыст, амерыканец, часу многа, і я цэлую гадзіну прысвячаю яму. Высокі, хударлявы дваццацітрох-гадовы электрык з Ныо-Йорка расказвае сваю рамантычную гісторыю:

Пасварыўся з нявестай і вырашыў чатыры гады не паказвацца на радзіме. Падарожнічаю вакол зямнога шара. Грошай няма, прыязджаю ў якую-небудзь краіну і адразу шукаю работу — найчасцей мыю посуд у рэстаранах. Папрацую так пару месяцаў, збяру грошай на дарогу і адпраўляюся ў суседнюю краіну. Так за год пабываў ужо ў сямі дзяржавах...

I ў нас будзеце работу шукаць?

Паспрабую... Як думаеце, не дазволяць мне ў Ленінградзе застацца хоць бы на месяц, калі там папрашуся? Ваша консульства дало мне візу толькі на праезд у Фінляндыю...

У хлопца вочы наіўна-шчырыя, сумленныя. Побач — невялічкі чамадан з запасной бялізнай, клятчастымі кашулямі, здаравеннымі чаравікамі, брытвай, некалькі прыгодніцкіх «покітбуксаў»...

Са свайго вопыту заўважаю, што ў амерыканцаў дзіўная цяга да падарожжа і ў адрозненне ад нас якаясьці спартанская непатрабавальнасць да ежы, выпівак...

Цікава заглянуць хлопцу ў душу і даведацца, якія ў яго палітычныя погляды, што думае аб сусветных праблемах. Асцярожна задаю некалькі пытанняў на гэтую тэму, але амерыканец адразу насцярожваецца і мнецца. Нічога не застаецца, як пажадаць яму шчаслівай дарогі. А яшчэ жадаю яму сустрэць больш згаворлівую нявесту.

29 ліпеня

З Ленінграда прыбылі дзве групы нашых турыстаў, якія едуць у ГДР, а з імі 37 аргенцінцаў і 4 амерыканцы. Савецкія турысты, ажыўлена пераклікаючыся, як свавольныя хлапчукі, якія толькі што вырваліся з-пад бацькоўскага кантролю, кідаюцца да буфетаў рабіць запасы на дарогу. Купляюць з рускім размахам — на ўсе грошы і колькі могуць умясціць сумкі, капронавыя сеткі.

Высыпалі і разбрыліся па вакзале, пероне і плошны аргенцінцы — жвавыя, чорныя, таўставатыя — і загаварылі бойка-бойка, бытта затарахцелі калёсы.

Накіроўваюся да амерыканцаў.

Двое маладых — ён і яна — вяртаюцца з Хельсінак. Абое высокія, хударлявыя, у даволі бедных касцюмах. У хлопца брудны і грубы світэр, а гаспадару гэтага світэра даўно трэба было б пастрыгчыся і пагаліцца. Даведаўшыся ад мяне аб перасадцы ў Кузніцы, маладыя адпраўляюцца ў горад.

Спяшаюся да другой пары амерыканцаў.

Гэтыя — муж і жонка. Ён — прафесар-анколаг Вашынгтон-скага універсітэта, вяртаецца з Масквы з VIII Міжнароднага супраць-ракавага кангрэсу. Тыдзень быў госцем нашых акадэмікаў, адпа-чываў з імі на Чарнаморскім узбярэжжы. Яна — хатняя гаспадыня: капрызная, куды старэйшая за мужа, на ёй ультрамоднае паліто, якое зіхаціць, нібы сатканае з брыльянтавых ніцей. Падводжу да ларка з сувенірамі, але яны толькі разглядаюць рэчы. Ля буфета купляюць дзве... цукеркі. I наогул лічаць кожную капейку. Цяжка сабе ўявіць нашага прафесара, каб так скарэднічаў...

Вяртаецца першая пара амерыканцаў з горада. Аказваецца, у іх яшчэ засталося некалькі рублёў, яны хочуць штосьці купіць. Абое чулі пра славутую рускую ікру. Дзяўчына нясмела просіць сказаць, дзе прадаецца далікатэс. Падыходжу да буфета. Маленькі шкляны слоічак каштуе рубель і 64 капейкі. Маладыя бянтэжацца, нерашуча топчуцца. Ім трэба быць ужо ў вагоне. Афіцэр-пагранічнік, Артур Мікалаевіч Пыжоў, адчайна махае мне рукой, маўляў,— давай сваіх турыстаў, інакш сарвём адпраўку загранічнага поезда! Пытаюся:

— Хто вы па прафесіі?

Студэнты...

Тады я на вашым месцы ікры б не купляў!

Не-е? — даверліва перапытваюць юнак і дзяўчына адначасна.

Вядо-ома! Яна не для студэнцкай кішэні! Скончыце ВНУ, разбагацееце, тады!..

— О-о, е-е-ес! — аблегчана ўздыхаюць абое.

Бяжым мяняць іх рублі на долары. У банку пачалі запаўняць бланк на абмен, і аказваецца, што абое... ляўшы!

Навокал — натоўп гродзенцаў, якія праводзяць сваякоў за граніцу. Гэтыя здзіўляюцца:

— У Амерыцы пішуць левай? Ну-у і ну-у!.. Студэнты бянтэ-жацца.

Выводжу пару да ачэпленага ўжо пагранічнікамі поезда. О, жах! У вокнах аднаго вагона — суцэльныя батарэі бутэлек! I гэтак яны будуць маячыць, едучы праз Польшчу?! Бягу шукаць кіраўніка турыстаў.

31 ліпеня

Сёння з прыгодай.

З супрацьракавага кангрэсу зноў вяртаецца амерыканскі прафесар з жонкай. Англічанін па паходжанню, высокі і замкнуты, нічым не цікавіцца, застыў у сваёй англійскай велічы, сядзіць і маўчыць. Яна — падыходзіць яму ростам, але тоненькая фарбаваная бландзінка. З імі — вялізныя чамаданы з наклейкамі ўсіх галоўных гарадоў свету. У чамаданах кінаплёнка, кіпы рукапісаў, медыцынскія кнігі, даведнікі і часопісы на розных мовах.

На кангрэсе ў Маскве было чатыры тысячы вучоных! I трыста амерыканскіх! — з захапленнем расказвае бландзінка. Дадае з гордасцю: — Мой муж зрабіў цікавы даклад, паказаў дакументальны фільм з жыцця сваёй анкалагічнай клінікі...

Выгляд прафесара і яго рыштунак выклікаюць давер і міжвольную думку: ой, нездабраваць цяпер табе, праклятаму раку, калі гэтак дружна бярэцца за тваю паганую скуру сусветная армія вось такіх вучоных з навейшай апаратурай!!

Спрабую прафесара ўцягнуць у гутарку: не часта ўбачыш такога буйнога вучонага! Паступова разгаварыліся. Сцвярджае, што ў барацьбе з гэтай хваробай чалавецтва амерыканскія анколагі ідуць прыкладна на адным узроуні з савецкімі. Па дарозе з Масквы ён з жонкай заязджаў у Вільнюс. Цешча прафесара яшчэ да рэвалюцыі выехала адтуль у Амерыку, і вось бландзінка захацела глянуць на радзіму маці. Горад абаім спадабаўся.

Размаўляючы так, выходзім да ларкоў. Бландзінку прыводзяць у захапленне тавары на вітрыне; ёй і таго хочацца, і гэтага, але прафесар няўмольны. Купляе толькі рублёвую матрошку. Астатнія рублі нясе ў банк мяняць на долары. Пакуль муж у банку, я даведваюся ад яго жонкі, што яна хатняя гаспадыня, мае трое маленькіх дзяцей. Прапаную на памяць нашых карцінак, і жанчына ахвотна згаджаецца. Вяртаецца прафесар, мы ідзём у агенцтва.

Маляўнічыя віды Масквы і балярын прывялі ў захапленне літоўку. Ды і непранікнёны твар прафесара таксама распагодзіўся. Амерыканец намерваецца загарнуць плакат. Падаю яму «Известия». Ён па-гаспадарску раскладвае газету на стале, каб загарнуць у яе падарунак, і... прама перад сабой бачыць некалькі карыкатур. Адна з іх уяўляе сабой славутую статую Свабоды з... кінжалам у грудзях! Амерыканец раз'юшваецца, збіраецца шпурнуць у мяне плакатамі, але іх падхоплівае жонка ды пачынае згладжваць вуглы паміж намі...

Апускаемся на першы паверх, але размова ў нас ужо не клеіцца. Прафесар глядзіць на гадзіннік, заяўляе, што ідзе ў горад, але к поезду вернецца ў час. I вось яны адпраўляюцца ў бок вуліцы Ажэшкі. Абое высокія, у светлых плашчах. Ён бярэ ў яе рулон сабе пад паху. Адчуваю нейкую няёмкасць, цягне зірнуць на карыкатуру яшчэ раз. Ліха на яго, запрашаем адзін аднаго ў госці, збіраемся для мірнай гутаркі, укладвасм у гэта многа намаганняў і сродкаў, і вось які-небудзь нязначны факт — і ўсё ідзе ў глум!

Ці варта нам чарніць тое, што іншым здаецца святасцю?!

Спяшаюся да начальніка вакзала, знаходжу той самы нумар «Известий» ад 27 ліпеня ў падшыўцы і прыглядаюся. Аказваецца, гэта — падборка малюнкаў, перадрукаваных з... амерыканскіх газет!

Вось дык штука!

Праз паўгадзіны вярнуліся амерыканцы з горада. Паказваю прафесару карыкатуру, называю газету, з якой яна ўзята, і вучоны раптам траціць усю англасаксонскую важнасць, пачынае на ўвесь голас смяяцца. Перастане, вытра слёзы, нахіляецца над малюнкам, прачытае на кінжале надпіс «Макарці» і зноў рагоча.

Дзякуй табе божа, кантакт адноўлены!

5 жніўня

З Кузніцы прыбыло 28 нямецкіх настаўнікаў. У суседнім вагоне — два амерыканцы. Нямецкіх турыстаў я вывеў на перон, расказаў аб далейшым шляху і пачынаю запісваць у блакнот звесткі для тэлеграмы ў Лепінградскі «Інтурыст». Настаўніца спеваў з Ростака, пажылая фрау,— кіраўнік групы.

14 жанчын,— дыктуе яна,— столькі ж мужчын і шэсць пар сямейных...

Толькі шэсць пар? — жартую я.— Нічо-ога, фраў, калі будзеце ехаць назад, напэўна, сямейных пар будзе болей.

Выбух смеху. Немцам, я ўжо даўно ведаю, такія жарты па густу. Але ж тут настаўніца спеваў раптам адказвае на мой такім жартам, што я чырванею, як хлопчык. Папаўся!..

Раблю выгляд, бытта нічога не здарылася, расказваю турыстам аб нашым горадзе. Калі паведаміў, што за вайну фашысты расстра-лялі 40 000 гродзенцаў, немцы змаўкаюць надоўга. Да адыходу поезда яшчэ 40 мінут, турыстаў адпускаю. Немцы адпраўляюцца ў горад, а я — да амерыканцаў.

Перада мной — высачэзны мужчына ў чорным і доўгім убранні. Тугі абадок цёмнага і стаячага каўнерыка ды якісьці лагодны пакорлівы позірк пасажыра адразу выдаюць у ім служыцеля культу.

Так, я ксёндз...— пацвярджае маю думку іншаземец па-руску і, перахапіўшы мой цікаўны пагляд на яго маладую спа-дарожніцу, пратэстуе спалохана:— О-о, не-е, гэта не жонка! Мая сястра!

Далей размаўляць па-руску яму не хапае слоў, і мы пераключаемся на англійскую мову. Выходзім на перон. Аказваецца, брат з сястрой купілі трохдзённую турысцкую пуцёўку ў СССР і накіроўваюцца ў Вільнюс — месца, дзе калісьці нарадзіліся іх бацькі. Нас затрымлівае старшы лейтэнант Успенскі, махае пачкам нейкіх паштовак, просіць мяне:

Перакладзіце свайму турысту, што іконы затрымліваем. Будзе ехаць назад — аддадзім! Я палічыў іх — 100 штук роўна!..

Са здзіўленнем гляджу на ксяндза. Ён вінавата апускае вочы. Бо-ожа, чым займаецца здаровы мужчына! Становіцца яго нават як бы шкада...

У банку амерыканец мяняе толькі пяць долараў. Бедныя цяпер ксяндзы і ў Амерыцы....

Вяртаюцца немцы з горада. У кожнага ў руках па вафельным кубачку. Настаўніца спеваў хваліцца:

— Мы ідзём, ідзём і глядзім — заапарк! Спачатку сваім вачам не паверылі, покуль праз сетку не ўбачылі слана!.. Я кажу білецёршы — дэлегацыён! Нас і ўпусцілі без грошай! — ззяе яна, шчаслівая, і зноў бярэцца за марожанае.

I вы бачылі в'етнамскую партызанку, сланіху Машку? — пытаюся.

Я-а-а-а!

I нашых тыграў, і пітонаў, і зубра?

Я-а-а-а! — хорам адказвае мне дваццаць восем радасных галасоў.

Камарады, сядайце, шнэль! — упрошвае іх дзяжурны па вакзале.— Поезд трэба адпраўляць, ком!

Я-а, я-а-а-а!..— згаджаюцца з ім немкі і неахвотна ідуць да вагонаў.

Гучыць песня «Дзеці розных народаў». Цягнік нясе маіх турыстаў у бок Парэчча, я збіраюся дадому. Ідзём па пероне з таможнікамі, пагранічнікамі. Начальнік таможні — Мікалай Фёдаравіч Горын — абураецца:

Разумееце, сёння адзін пасажыр чамусьці паказаўся нам падазроным: якаясьці ў яго дзіўная паходка была. Запрасілі ў наш пакой, сказалі разуцца, а ў яго, шэльмы,— шэсць залатых пярсцёнкаў на пальцах ног! Тады памацалі гальштук — і там пярсцёнкі!..

Мы смяёмся. Але тут мяне адзывае насільшчык, падае некалькі замежных газет, паведамляе:

Гэты, у чорным балахоне, нібы ксёндз, які мяняў у банку грошы, пакінуў на прылаўку!

З цікавасцю разгортваю вялізныя старонкі. «Neu Jork Herold Tribune», выдадзеныя трэцяга, чацвёртага і нават пятага жніўня, гэта значыць — самыя апошнія нумары! Ну, ну, што там у ім цікавага? Дагэтуль чытаў толькі асобныя вытрымкі ў нашай прэсе...

Заходжу ў сваё агенцтва і разглядаю першы нумар.

Фатаграфія новага алжырскага ўрада і дзённік яго пасяджэння. Апісанне таго, як сёння амерыканскі фермер Дуайт Эйзенхаўэр прыехаў у Бон да Адэнаўэра ў госці. Далей артыкул пад сенсацыйпым загалоўкам:

«Я не хачу пусціць на свет гэтае дзіця! МІС ФІНК-БАЙН КУПЛЯЕ БІЛЕТ У ШВЕЦЫІО, КАБ ТАМ ЗРАБІЦЬ САБЕ АБОРТ!»

На Захадзе атрымала шырокае распаўсгоджанне лякарства-наркотык талідамід. I вось у жанчын, якія злоўжывалі ім, пачалі нараджацца дзеці-калекі — без рук і ног або з далонямі, якія вырасталі прама з тулава. У ЗША і Заходняй Германіі ўжо для іх паадкрывалі спецыяльныя школы, а прамысловасць наладзіла выпуск — пратэзаў.

Муж акцёркі тэлебачання ў Лос-Анджэлесе Шэры Фінкбайн таксама дастаў талідаміду для жонкі. Здарылася, што акцёрка стала цяжарнай. Не жадаючы нарадзіць няшчаснага калеку, яна вырашыла ад яго вызваліцца. Але ў Арызоне зрабіць гэта ёй забараняе закон. I вось яна накіроўваецца ў шведскую паліклініку, бо ў Швецыі аборты ўзаконены. Пад артыкулам фота: прыгожанькая акцерка цалуе двухгадовага сына перад вылетам у Скандынавію. Далей пайшлі рэкламы вермуту «Марціні», машын «Фіят»...

У другім нумары «Neu Jork Herold Tribune» Джозэф Олсап павучае сваіх капіталістаў, як захаваць раўнавагу амерыканскай эканомікі. Побач рэдакцыйны артыкул пад загалоўкам... «Цень над доларам». Ніжэй нейкі містэр Друманд выступае з матэрыялам «Маркс памыляўся», а далей зноў пра акцёрку тэлебачання з Лос-Анджэлеса, але на гэты раз ужо падборка водгукаў на тое, што вырашыла рабіць маці. Спачатку ідзе выступленне ватыканскага радыёкаментатара, які сурова асуджае акцёрку і абвінавачвае яе ў замаху на адну з запаведзей хрысціянства — не забі! Ніжэй — нясмелае абурэнне амерыканскай грамадскасці супроць недарэчных законаў, якія забараняюць маці зрабіць разумнае рашэнне.

6 жніўня

Прыслалі нам план руху турыстаў праз Гродна на гэты месяц. Кожны дзень у абодва бакі па пяць-шэсць груп ад 20 да 75 чалавек у кожнай. Больш за ўсё італьянцаў, затым ідуць немцы, галандцы, бельгійцы, аргенцінцы.

Сёння прыбыло 65 італьянцаў. Група зборная, ёсць сярод іх і камуністы, і нават — графы. Першы раз у жыцці спатыкаюся з такім зборам патомкаў некалі магутнага Рыма. Цікава з імі пагутарыць. Ведаю, што брава па-італьянску — здорава, баста — дастаткова, сіньёр — пан, бон-жорно — добры дзень, арэвідэрчы — да пабачэння, а карамба, Санта Марыя — нейкая лаянка, але з такім слоўным запасам не разгаворышся. Шукаю сярод іх такіх, што валодаюць нямецкай альбо англійскай, знаходжу.

Збіраем вакол сябе групу, і пачынаю хваліцца старажытнасцю Гродна — Каложская царква XII стагоддзя, Верхні Замак — XIII — XV... і раптам лаўлю чамусьці паблажлівыя ўсмешкі. У чым справа, што-небудзь не так гавару?.. Ах, унь што, італьянскія гарады маюць па дзве і тры тысячы год за плячыма, у параўнанні з імі наш — проста хлапчаня, схавайся ты з ім!..

Вымушаны перавесці размову на ішнае.

Гавару ўжо аб ахвярах вайны. Агульная тэма адразу нас збліжае. Вяду гутарку, а сам усё думаю: цікава, каторы з іх граф? Адкрыта спытаць няёмка. Падыходзіць наш чалавек з Маскоўскага «Інтурыста», які іх суправаджае.

Арыгінальны народ! — дзеліцца ўражаннямі.— У поездзе адзін правініўся, дык усе шэсцьдзесят чалавек так на яго напалі, так адчытвалі, што я думаў — галаву адарвуць! У нас пасля такога наганяю па меншай меры два тыдні не размаўляюць адзін з адным. А яны праз пяць мінут зноў усе мірна гутараць, смяюцца, бытта нічога не здарылася...

Гм... Гэта — граф? — перабіваю я перакладчыка ды паказваю на высокага і статнага малайца, які расхаджвае па пероне, нібы ў сябе на двары, бестурботна пазіраючы на свет карымі вачыма.

Што-о вы, гэта — шафёр з Мілана, камуніст!.. Ідзём, пакажу графаў!

Узбіраемся ў вагон. З адпаго купэ на ўзроўні ніжняй паліцы высунулася маленькая галоўка са зморшчаным і абязвечаным старым шрамам тварам, з паўідыятычнымі вочкамі.

Гэты! — шэпча перакладчык.— А там далей — графіня. Пойдзем, пазнаёмлю, ёй надта падабаецца, калі звяртагоць на яе ўвагу!

Не-е, хопіць гэтага! — адхацелася мне ўжо ісці далей.

Вырадзіліся графы, ці што?

Начальнік поезда адзывае мяне:

Калі ласка, у мяккім вагоне амерыканка штось лапоча і лапоча, а мы аніяк не зразумеем, што ёй трэба...

Ужо ў гадах, але яшчэ бадзёрая і вельмі рухавая жанчына з тых, якія ніяк не могуць развітацца з думкай, што ім даўно не дваццаць, сустракае мяне весела:

Гэлло, містэр, вы з «Інтурыста»? Вельмі добра, вельмі добра! — па-панібрацку ляпае мяне па плячы і задаволена рагоча на ўвесь ярка нафарбаваны рот.— Хачу абмяняць грошы. Дзе гэта ў вас робіцца?

Прычоска, сукенка, туфлі — апошняй моды, сама яна ўсыпана бліскучымі брошкамі, калье, як скіфская княгіня, аж рэжа ў вачах. Гляджу яе праязныя дакументы. Багатая міс едзе па класу люкс у падарожжа па СССР.

Ідзем да выхада. Убачыўшы правадніцу, амерыканка мяне спыняе і трашчыць:

— Скажыце ёй, хай пачысціць мне манто, покуль буду мяняць грошы. Учора ў Парыжы ліў неміласэрны дождж, заляпала цалкам па лужах ля Сены!..

Ад такой нахабнасці я сумеўся. Можа, я няправільна зразумеў? Гаворыць бесталкова, хутка, дзе трэба слова, сыпле дваццаць, і вымаўленне ў яе невыразнае — відаць, адзін з амерыканскіх дыялектаў. На ўсялякі выпадак маўчу.

У банку дама прыліпае да акенца. Да мяне падлятае пераклад-чык італьянцаў:

Таварыш загадчык агенцтва, у нас адзін стары сур'ёзна хворы! Змералі цяпер тэмпературу, а ў яго — 39! Што будзем з ім рабіць?

Выклікаем «хуткую дапамогу». Урач вырашае: у хворага іншаземнага пасажыра крытычны стан, яго трэба неадкладна высадзіць з поезда і здаць у бальніцу на лячэнне! Санітары вядуць пад рукі бездапаможнага, як дзіця, і слабога старога, твар яго гарыць — нібы ён толькі што з лазні. Раней ён ведаў крыху па-французску, а наша касірка Вора Аркадзеўна жыла гадоў дваццаць у Францыі, гэ-тай мовай валодае выдатна, і цяпер яна спрабуе выпытаць у сіньёра, чым ён хварэў раней, якія прымаў прывіўкі. Ад гарачкі ён забыў усе замежныя словы і мармыча штосьці незразумелае ды час ад часу паўтарае:

— Мама міа, мама міа!..

Вера Аркадзеўна разводзіць рукамі. Перакладчыка з групы не можам знайсці. «Хуткая» вязе старога ў гарадскую бальніцу, і я думаю, як цяжка будзе нашым урачам дагаварыцца з капрызным іншаземцам. I тут спахопліваюся: Васіль Быкаў піша новую аповесць «Альпійская, балада», у ёй галоўная гераіня — італьянка, і таму аўтар прасіў яму пазваніць, калі будуць турысты з Італіі. Як жа я забыў?! Шкада, дня не вернеш!.. Ладна, мо заўтра?..

Вяртаюся да амерыканкі, ідзём з ёй у поезд. Яна пытае:

Ці пачысціла правадніца мае манто?

Зноў тое самае!

Па катэгорыі люкс ездзяць да нас багацеі. Яны плацяць толькі за гасцініцу па 6 рублёў ды за харчаванне па 7,20 у суткі! Плацяць, вядома, замежнай валютай, і гэта нам вельмі выгадна. Па-першае, яны пераконваюцца, што на Ахотным радзе не бродзяць белыя мядзведзі, у магазінах поўна хлеба і ў СССР няма агульных жонак. Па-другое, яны прывозяць нашаму Дзяржбанку долары, фунты, ліры, франкі... Гэта зразумелі і нашы фінорганы, таму колькасць турыстаў па люксу ў савецкіх паяздах рэзка ўзрасла.

Палітыка палітыкай, фінансы фінансамі, але дзівацтва багатай гультайкі мяне ўзарвала. З абурэннем заяўляю, што патрабаваць ад паязднога персаналу пачысціць манто — нахабнасць, у праграму абслугоўвання «Інтурыстам» такія рэчы не ўваходзяць, слуг у СССР ёй не знайсці! Растлумачваю нашы звычаі: у нас гэта лічыцца знявагай! I дзіва! Жанчына спачатку слухае мяне збянтэжана, а потым — з захапленнем. Нарэшце просіць прабачэння ды апраўдваецца:

У нас так прынята!..

Развітваемся мірна. Правадніцы цікавяцца, з-за чаго мы спрачаліся. Расказваю. Дзяўчаты смяюцца і абяцаюць у дарозе яе правучыць. Яны гэта могуць зрабіць так, што не падкапаешся! Уяўляю сабе такі малюнак, і мяне разбірае смех.

7 жніўня

Прывозяць з бальніцы старога. Гэта — камерсант з Венецыі, ён жа і камуніст аж з 1922 года. Тэмпература ў яго спала, аднак італьянец яшчэ слабы. Ён упёрся ехаць дамоў — што б ні стала,— і давялося нашым медыкам яго выпісаць. Развітваецца з урачамі, плача і не знаходзіць слоў удзячнасці. Перакладчыкам са здзіўленнем бачу свайго суседа, доктара Кахоўскага. Мы з ім жывём у адным доме і ў адным пад'ездзе ўжо восем гадоў, пяць разоў на дзень спатыкаемся, і толькі цяпер даведваюся, што ён валодае італьянскай мовай так, як я сваёй роднай!.. Італьянца вядуць у купэ, чула з ім развітваюцца.

Арэвідэрчы, компаньё! — крычаць ды сунуць яму сетку з апельсінамі: — На дарогу!

9 жніўня

Прыйшоў хуткі. Зноў многа італьянцаў — гэты раз я паспеў пазваніць Быкаву. Адзін італьянец нядрэнна гаворыць па-руску: малады, каравокі і нізкі здаравяка. Аказваецца — супрацоўнік камуністычнай «Уніты» з Рыма. Ён узначальвае і групу.

Але астатнія — буржуа! — смяецца хлопец.

Ну і як вы з імі ладзіце?

Покуль што па-ленінску — суіснуем!..

Смяюся і я. Рэкамендую зайсці да нас у «Інтурыст» па сувеніры. Італьянец накіроўваецца на другі паверх у наша агенцтва. Там якраз сядзіць у мяне бацька. Ён прыехаў у госці з Ваўкавыска. Яму ўжо за семдзесят, пенсіянер, стары камуніст і вельмі любіць пагаварыць пра міжнародныя праблемы і палітыку. Думаю, што ён і італьянец вельмі хутка знойдуць тэму для размовы і сумаваць не стануць; а тут яшчэ да іх далучаецца і Васіль Быкаў. Мяне праваднікі просяць у мяккі.

У купэ — нейкія два сімпатычныя маладыя чалавекі: з чорнымі вусікамі, у белых накрухмаленых кашулях, у цёмных касцюмах, з гарэзлівымі агеньчыкамі ў вачах.

Мы — кубінскія журналісты! — рэкамендуюцца мне абодва на добрай англійскай мове ды шчасліва ўсміхаюцца.

Дык вось якія гэтыя самыя кубінцы!.. Сардэчна паціскаем рукі, штурхаем адзін аднаго ў бакі, абнімаемся...

Адкуль вы?

З Масквы!..

О-о, дзе мы толькі не былі!..

Трэба чакаць таможнікаў, а яны ўсё не ідуць. Заглядаю ў суседняе купэ, а там... знаёмы мне ксёндз з сястрой.

Гэлло! — крычаць мне абое, здзіўленыя.

Гэлло! — крычу і я, здзіўлены не менш.— Ужо вяртаецеся дадому?

Але тут мяне адцягваюць у суседні вагон.

Тут справа складаная. Немец, аспірант Ленінградскага політэх-нічнага інстытута, прыехаў у Ленінград на стажыроўку і закахаўся ў выхавацельку дзіцячага сада. Аспірант датэрмінова кінуў стажыроўку і вось вяртаецца ў Лейпцыг прасіць бацькоў, мясцовую ўладу дазволіць яму ўзяць у жонкі рускую дзяўчыну. Вядома, як закаханы, пераблытаў дакументы, узяў не тое, што трэба. Рускай мовай не валодае. Старшы лейтэнант Артур Мікалаевіч Пыжоў ломіць галаву, што рабіць. Я гляджу на заклапочаны малады твар немца і здзіўляюся:

I дзе ж вы з ёю пазнаёміліся ў Ленінградзе?

У кіно...

Ну, і доўга былі разам?

Два тыдні! — гаворыць ён так, нібы размова ідзе пра два гады.

Яна валодае нямецкай мовай?

Некалькі слоў... Нічога не разумею.

Нарэшце фармальнасці з закаханымі ўладжаны, я вяртаюся ў мяккі і бачу дзіўны малюнак. У кубінцаў стаіць таможнік Юрый Паўлавіч Саяпін. Побач, нібы змрочная каланча, узвышаецца амерыканскі ксёндз і служыць таможніку за перакладчыка. Хітрыя кубінцы адчуваюць камізм сітуацыі, адказваюць таможніку з гарэзлівасцю, ледзь стрымліваючы смех. Камізм сітуацыі адчувае і амерыканец, але выконвае ролю перакладчыка пакорліва, з нейкай манашскай дакладнасцю і паслушэнствам, схіліўшы галаву набок. Перакладчык з яго дрэнны, рускую мову ведае ледзь-ледзь, часта блытаецца, а ў Саяпіна яшчэ дзвесце пасажыраў наперадзе, і ўсіх трэба абысці. У Юрыя Паўлавіча не хапае цярпення слухаць перакладчыка, і ён заяўляе ксяндзу:

А-а, што я буду ў іх правяраць? Няхай перадаюць ад мяне Фідэлю прывітанне!

Саяпін махае рукой і адыходзіць у суседні вагон.

Я перакладаю словы таможніка. Кубінцы задаволена рагочуць. На вуснах ксяндза застыла недарэчная ўсмешка.

У кубінцаў больш гадзіны часу, іх трэба чымсьці заняць. Успамінаю пра бацьку. Цікава будзе старому глянуць на легендарных кубінцаў. Запрашаю іх у агенцтва.

Узыходзім утрох на другі паверх вакзала, адчыняю дзверы ў «Інтурыст». Там ужо італьянец з «Уніта» гутарыць з маім старым і Быкавым. Васіль Быкаў дае італьянцу блакнот, каб той запісаў патрэбную яму фразу, я знаёмлю з імі кубінцаў, запрашаю іх сесці. Пачынаецца гутарка.

Раптам адчыняюцца дзверы, і ўваходзіць высокі сталы мужчына, звяртаецца да мяне:

Я — Навічэнка Леанід Мікалаевіч, з Кіева. Еду сваёй машынай з Рыгі ў Брэст. Вырашыў паглядзець ваша Гродна, пабачыць вас і аўтара «Трэцяй ракеты» Васіля Быкава.

Горад будзем глядзець вечарам, а цяпер, калі ласка, сядайце з намі, знаёмцеся!..

Украінскі пісьменнік апускаецца ў крэсла. Завязваецца жывая размова. Толькі паспяваю перакладаць кубінцам. Між іншым, абодва яны — з цэнтральнай газеты з Гаваны, а вязуць на радзіму нарысы і фатаграфіі пра СССР. Усё гэта так цікава! Эх, каб не трэба было ісці ў інтурысцкую касу — там недзе мае інспектары-аквізітары запарыліся, бо апрача турыстаў кожны дзень едзе яшчэ да тысячы замежных пасажыраў прыватных, гэтак званых «гасцявых», і кожнаму выдай праз нашу касу білет, а ён выпісваецца на трох паперках!.. Прашу прабачэння, роль перакладчыка даручаю італьянцу і выходжу.

У зале вакзала налятаю на амерыканскага ксяндза. Ён асцярожна нясе камусьці шклянку газіраванай вады з сіропам.

У нашай касе ўсё ў парадку. Гродзенцы сёння малайцы, далі выручку амаль чатыры тысячы рублёў, і Вера Аркадзеўна толькі паспявае шчоўкаць костачкамі лічыльнікаў.

Вяртаюся зноў у агенцтва. Давай пакажу свайму старому яшчэ і амерыканца. Азіраюся за ім і знаходжу доўгую фігуру ў сутане за фікусам, у куце чакальнай залы. Брат з сястрой апетытна аплятаюць булку і запіваюць яе... газіраванаю вадой!

Убачыўшы мяне, ксёндз ускоквае, просіць стаць побач з сястрой для фатаграфіі. Я бянтэжуся на міг, але тут жа прымаю рашэнне: а чаго мне баяцца амерыканскага аб'ектыва?! Пазіраю. Затым ксёндз пераводзіць кадр, уручае апарат мне, просіць сфатаграфаваць яго з сястрой па фоне чырвоных сцягоў, якія засталіся на тарцовай сцяне ад фестывалю. Прыцэльваюся. У малюсенькай адтуліне — рамка. У ёй — брат і сястра. Толькі цяпер я здзіўлены пераменай, якая адбылася з ксяндзом. Гэта быў ужо не прадстаўнік адміраючай прафесіі, які толькі што еў булку і запіваў газіроўкай. Праз лінзы старэнькага і абшарпанага апарата ўсміхалася ў мой бок пара сімпатычных і абаяльных кіназорак-мільянераў!..

Націскаю спуск, апарат пстрыкае.

Тэнк ю! — крычыць здаволены ксёндз.

Прапаную на памяць сувеніры, амерыканцы ахвотна згаджа-юцца іх прыняць. Сястра застаецца сцерагчы шклянку і рэшткі яды, а яе брат спяшаецца за мной. Заўважаю, што едзе назад крышку іншы. Як бытта памаладзелы, менш абмежаваны. Відаць, думаў, што бальшавікі тут засмажаць яго жыўцом на малым агні. А можа, і па іншай прычыне.

Уваходзім у «Інтурыст». Тут беларускі і ўкраінскі пісьменнікі, італьянскі і кубінскія камуністы ды мой стары — былы актывіст-падпольшчык — так разгаварыліся, што гоман стаіць, як на форуме. Вядома, нас ніхто нават не заўважае. Прыглядаюся, а бацька, Быкаў і Навічэнка ўжо ўвешаны нейкімі стракатымі значкамі, на якіх рэзка і катэгарычна, як чарга з кулямёта, напісана: «¡Patria o muerte! Venceremos!!!» [[18]]

Амерыканскі ксёндз тут зусім лішні. Ды і я разумны! Хіба мой бацька за сваё жыццё мала наглядзеўся на ксяндзоў?!

«На халеру ты мне яго прывалок?!» — ведаю, скажа потым стары.

Уручаю амерыканцу пару праспектаў, для яго сястры знаходжу фірменныя цацкі і кажу на развітанне:

— Пагранічнікі сотню вашых ікон аддадуць у вагоне, не хвалюйцеся!..

Вечарам Быкаў павёз Навічэнку паказваць Гродна, а я стомленага ўражаннямі бацьку вяду дамоў. Стары ківае галавой і дзівіцца:

У цябе тут, як у ААН!..

12 жніўня

Учора запусцілі трэцяга касманаўта, а сёння толькі што паляцеў чацвёрты. На перон з ленінградскага эшалона вывалілі дзве групы немцаў. Аб'яўляю ім пра Паповіча, і яны гарлапаняць з захапленнем і радасцю. Наўрад ці крычалі б яны мацней, будзь Паповіч не ўкраінец, а ўраджэнец Берліна. Наперабой мне паведам-ляюць: адразу за чацвёртым запусцяць пятага і лятаць будуць адна-часна тры апараты, так сказаў нібыта Гагарын у інтэрв'ю для нейкай замежнай газеты і яны чулі па Бі-бі-сі. Падыходзіць афіцэр-паграніч-нік, немкі вішчаць, затым кідаюцца яго віншаваць ды цалаваць...

3З немцамі ў адным поездзе прыбыло паўсотні італьянцаў, двое амерыканцаў, англічанін.

Чамусьці затрымліваюць адпраўку замежнага поезда. У чым справа? Званю пагранічнікам. Аказваецца, канфіскавалі ў аднаго італьянца плёнку: нейкія абураныя прахожыя-гродненцы далажылі, што сіньёр фатаграфаваў у горадзе смеццевыя ямы!

Іду дадому. Галава задурана, мільгаюць нейкія абрыўкі ўражанняў, фраз, і здаецца, што ўсе гродзенскія прахожыя гавораць на замежных мовах. Стараюся апамятацца, збіраюся з думкамі. Такі і праўда, у небе ўжо чацвёрты касманаўт!.. Перад вачыма — амерыканец, які на і гродзенскім пероне, не ўзнімаючы вачэй, паспешліва тыкае руку пагранічніку, віншуе з перамогай... Нічога не скажаш, самалюбства іх кранута за жывое.

Смешная гісторыя была сёння яшчэ. Расказвала перакладчыца італьянцаў.

У яе групе трапіліся адны арыгіналы. Даставіў іх ад граніцы ў Маскву адзін турыст і заявіў: «Я — лепшы ў свеце кандытар. Прывёз сіньёру прэзідэнту спецыяльны торт, хачу асабіста яму падараваць! Бясплатна!» Яна яго пераконвае і так і гэтак, а ён паўтарае адно: «Не-е, не паеду адгэтуль, не выкапаўшы свайго памеру! Адзін такі торт я ўжо ўручыў сіньёру Кенэдзі, у мяне на вітрыне пра гэта напісана!..»

Потым сустракаю дырэктара Гродзенскага заапарка Шайкоўс-кага. Віншую з чацвёртым касманаўтам. Адказвае мне тым жа, але, разгублены, дадае:

— Разумееш, увальваюцца сёння да мяне ў парк твае турысты. Я ім паказваю, што магу, яны задаволеныя і ўдзячныя. А адзін усё шнырыць і шукае якіх-небудзь развалін, лужын. Я не вытрываў ды кажу: «Нядобра, пан, так рабіць, ой, нядобра!» А ён ухмыльнуўся ды ўсё сваё — шчоўк! шчоўк!..

Шайкоўскі гадоў дзевяць сядзеў пры ўрадзе Пілсудскага ў гродзенскай турме за рэвалюцыйную дзейнасць. Потым усю вайну не знімаў шыняля, а ў дывізіі Тадэвуша Касцюшкі прайшоў ад Леніна да Берліна. Колькі яму прынесла хваляванняў новае будаўніцтва ў парку... I вось табе, яшчэ не было клопату!..

Нічога, далёка не завёз ён сваёй плёнкі,— суцяшаю старога.

Ах, гні-іда! — не можа яшчэ супакоіцца чалавек.

13 жніўня

Сёння сярод дзвюх соцень пасажыраў з Кузніцы прыехала 17 чылійцаў. Успаміны з дзяцінства, прачытаны Фенімор Купер разверадзілі якіясь струпкі мае душы. Заходжу ў вагон. Углядаюся ўважліва. Дарэмна спрабую знайсці рысы гордых і непакорлівых індзейцаў сярод гэтых людзей.

Перада мной — поўныя і хударлявыя, бялявыя і цёмнавалосыя, з доўгімі ці кароткімі насамі... Што ў іх агульнага? Ва ўсіх аднолькава запаленая на сонцы скура. Што ж, гэта інтэлігенцыя, выхадцы з маёмасных слаёў, з белых! Тубыльцы засталіся дзесьці там, за Кардыльерамі, у прэрыях і джунглях, на аслах і ламах...

Нам у Сант'яга няправільна аформілі праязныя дакументы на вашу тэрыторыю! — вінавата тлумачыць мне па-англійску стараста групы.

Астатнія гавораць толькі па-іспанску і заклапочана, напружана, нібы прыгавору, чакаюць, якое будзе маё рашэнне, што перакладзе ім стараста. У іх выраз твару не той, які я прывык бачыць у амерыканцаў, французаў, англічан... Ў іх няма і той бестурботнасці ў вачах, якой вызначаюцца турысты з сацыялістычных краін. У чылійцаў якаясьці бездапаможнасць, усведамленне нязначнасці сваёй дзяржавы, імкненне знайсці сабе заступніка.

Усё будзе добра! — як дзяцей, падбадзёрваю я іх з нейкім дрыжаннем у голасе.— Дааформім тут, галадаць і пяшком хадзіць па савецкай тэрыторыі пе будзеце! Калі ласка, запрашаем да нас у госці!

Стараста перакладае. Уздыхаюць з палёгкай. І тут раптам я ўспамінаю, пытаюся ў іх:

А Дамэйку вы ведаеце?

У людзей насцярожаныя вочы. I без перакладчыка разумею, што яны гавораць:

Нашага Дамекос?.. Домейкосо?!

Дык ён жа наш, з-пад Гродна! — тлумачу.— З-пад Нава-грудка выехаў калісьці ў Амерыку, цяпер вы ў яго на радзіме!..

Чылійцы адразу смялеюць і пачынаюць пільна разглядаць усё навокал, нібы стараючыся ў адзін міг усё зразумець і запомніць. На здзіўленых тварах напісана: дык Во-ось тая краі-іна, СССР!.. Адгэтуль славуты Дамейкус, чый помнік стаіць у іх Сапт'яга!..

Ой, як трэба быць цяпер уважлівым на вуліцах! Калі ты шафёр, ты ездзіш не проста па вуліцах Гродна, а — бытта сярод дамоў Буэнас-Айрэса, Марсэля або па прэры-ях Аргенціны, таму што на цябе ў гэты момант, мажліва, пазірае некалькі пар вачэй з іншага свету; ты для іх не проста вадзіцель, а — брат Гагарына, Паповіча... А ты не проста прахожы; калі бачыш іншаземца, то будзь гаспадаром, сябрам, пагранічнікам, дыпламатам! Гродзенскі кіраўнік, спытай сябе шчыра: ці ўсё ты зрабіў, каб вароты ў СССР былі такімі, як належыць тваёй вялікай краіне?

АФIЦЫЯНТКА

I

Было iх тры. Ранiцой сталовая пуставала, таму, чакаючы клiентаў, дзяўчаты грэлiся ля печы. Спiной да яе прыткнулася гордая, як каралева, з халоднымi карымi вачыма прыгажуня Мiра. Каля Мiры шчакой да белай кафлi тулiлася ўдава Надзя - паблеклая пажылая жанчына. Яна вадзiла далонямi па печы i цiха сыкала, бо кафля пяклася. Трэцяя афiцыянтка, дзяўчына гадоў васемнаццацi - Люся, - лятала па зале.

На Люсi была з ружовага шоўку кофтачка, лёгкая, як ветрык. Светлыя валасы дзяўчыны абхапляў абадок карункаў. На стале блiшчаў крышталь пасуды. Скрозь шыбы падалi промнi сонца, iх афiцыянтка перасякала лёгкай радаснай паходкай. Люся з прытворнай строгасцю, прыемным грудным голасам закрычала:

- Афiцыянтка, меню мне, бягом!

З-за буфета пазiрала тоўстая цёця Глаша. Яна там заўсёды стаяла як укопаная, на адным месцы, i нагадвала пiўную бочку. Толькi бочка цямнела вiльготнымi плямамi, а ў Глашы нос, шчокi чырванелi, дыхалi здароўем i задавальненнем. На ёй самой заўсёды бялеў чысты халат з квадратамi ад прасавання i дзiркамi ад гузiкаў. Гузiкi ў цёцi Глашы нiяк не трымалiся, зараз буфетчыца моўчкi цешылася Люсiным блазенствам. Баючыся, каб дзяўчына чаго-небудзь не разбiла, цёця Глаша дабрадушна прабурчала:

- Люська, абсядзь!

- Люська, абсядзь! - перадражнiла буфетчыцу дзяўчына i пабегла да сябровак.

Калi мала было людзей, афiцыянткi абслугоўвалi клiентаў не па сваiх сталах, а па чарзе. Зараз была чарга Надзi, потым Мiры. Удава не хацела iсцi да клiента проста таму, што надта прыемна ёй было стаяць ля печы. А Мiра не iшла, бо яна гаварыла, што паступiла на працу ў сталоўку толькi для таго, каб выйсцi замуж, а клiент быў пажылы, скрыўлены i, на погляд Мiры, нiчога не варты. Хапiўшы на ляту са стала меню, да чалавека паляцела Люся i здалёк спытала:

- Вам што?

Клiент надзеў акуляры, пачаў прыглядацца да меню. Прыглядаўся ён доўга, быццам там былi не лiтары, а макавыя зернi. Потым стаў уголас чытаць. Прачытаўшы "бiфштэкс", чалавек паморшчыўся яшчэ больш. Прамовiўшы "свiнiна", ён застагнаў i ўзяўся за жывот. Тады Люся спачувальна падказала:

- Вам, можа, блiнчыкаў? Малочнага супу?

- О-о! - з палёгкай уздыхнуў грамадзянiн i ўдзячна падняў вочы на афiцыянтку.

А тая ўжо iмчалася на кухню, успамiнаючы аднаго знаёмага, якi з апетытам еў катлеты, баршчы, вiнегрэты, ды яшчэ i не па адной порцыi.

Ужо з тыдзень, як у сталовую на абед пачаў хадзiць гэты хлопец. Браць заказ у яго першай прыйшлося Люсi. Яна звярнула на яго ўвагу i здзiвiлася.

Наогул дзяўчына дзiвiлася з усяго. Дзiвiлася, калi цёця Глаша прыносiла ў буфет вялiкую рыбiну, дзiвiлася, калi ўвечары буфетчыца здавала ў касу кiпы грошай, дзiвiлася, калi на двары iшоў дождж, дзiвiлася, калi дождж пераставаў. Яна i зараз прыбегла да буфета i шапнула:

- Ой, ён жа раней катлету папрасiў, а потым боршч!

Сыны цёцi Глашы, абедаючы, з'ядалi па кавалку мяса з тушанай бульбай цi капустай, а потым ужо, як яны казалi, запiвалi супам або баршчом. Таму гэта буфетчыцы здалося зусiм натуральным, i яна сказала:

- Ну дык i што? Няхай сабе i есць на здароўе!

З таго дня хлопец наведваў сталовую дзень у дзень у адну пару. Ён садзiўся ў кутку i заўсёды на адно i тое ж месца. Яму было гадоў дваццаць. Твар i нос ён меў абветраны, вочы шэрыя, упартыя i хiтрыя. Калi ён нагiнаўся над талеркай, цёмна-русыя валасы яго рассыпалiся на бакi, утвараючы белы прабор. На хлопцу быў рабочы камбiнезон з засохлымi плямамi ад вапны. Еў хлопец заўсёды па-свойму - спачатку другое. Часамi разгортваў з паперы вясковы хлеб i варанае мяса. Рабiў ён гэта не спяшаючыся i акуратна. Аднаго разу ў яго не было двух капеек. Хлопец нясмела працягнуў ёй дзесяць. Люся не ўзяла. На другi дзень падаў ёй дзве капейкi. Падаючы, ён пачырванеў. Люся таксама разгубiлася i выпусцiла манету на падлогу. Абое нагнулiся яе падымаць i стукнулiся галовамi. Клiенты засмяялiся, а хлопец з дзяўчынай, засаромленыя, разышлiся.

У сталоўцы ўстанавiўся такi звычай: кармiць хлопца кожны дзень - Люсi. Дзяўчына прыкiдвалася, што гэтым нездаволена, але ўсiм было вiдочна, як яна старанна i з наiўным захапленнем выконвае свой абавязак. Калi хлопец заходзiў i садзiўся за стол, Мiра або Надзя казалi сяброўцы:

- Ну, iдзi. Твой прыйшоў!

- Чаму заўсёды мне i мне? - нiбы бурчала яна.

- Яшчэ будзеш тут ламацца? Марш! - гнала яе буфетчыца.

- Ну i пайду, падумаеш... - нiбы абуралася яна i iшла толькi таму, што падпарадкоўвалася сiле.

Але хутка ёй апрыкрала так прыкiдвацца. А яшчэ праз нейкi час Люся выказвала сваю сiмпатыю да маладога клiента ў адкрытую. Калi ён заходзiў, узнiмала на ногi ўсiх. Кухар, дзядзя Грыша, якi правёў вайну на падножцы батальённага катла, наўмысна затрымлiваў на кухнi абед. Тады яна крычала на яго:

- Дзядзя Грыша, вы што, заснулi?

- Ага! - дражнiўся той i яшчэ павольней налiваў у талеркi.

- Ну, хутчэй! Ён жа там чакае, а вам - смешачкi!

Нарэшце кухар аддаваў ёй талерку, паклаўшы туды больш мяса, чым у iншыя. Цёця Глаша паглядала з-за буфета ласкава. Надзiны вочы рабiлiся адразу i шчаслiвымi i сумнымi. Толькi адна Мiра пагардлiва выпiнала губы ды, павёўшы плячыма, гаварыла:

- Таксама мне знайшла! Тынкоўшчык нейкi, фi!

- Ну, няхай сабе i тынкоўшчык! А што, ён не чалавек? - запальчыва заступалася Люся.

Аднойчы, пасля такой размовы памiж дзяўчатамi на кухнi, Люся панесла ў залу талеркi, а Мiра, падфарбаваўшыся, выйшла да буфета пазiраваць афiцэрам, якiя нядаўна ўвайшлi з двара. Вайскоўцы старалiся зачапiць Люсю, але тая нiбы не прыкмячала iх, а калi не магла стрымаць на твары ўсмешкi, выбягала з залы. Тады яны звярнулi ўвагу на Мiру.

Вайскоўцы доўга заставалiся ў сталовай. Яны пачалi запрашаць да стала дзяўчат. А якраз загадчык сталовай, Сямён Макаравiч, быў у адпачынку, яго падмяняла буфетчыца. Цёця Глаша была не строгая. Аднак дзяўчаты за стол не селi, толькi адна Мiра крадком выпiла крыху вiна, а адзiн пры гэтым сцiснуў яе за локаць.

Назаўтра маёр прыйшоў адзiн. Ён доўга сядзеў за сталом, курыў i пазiраў на Мiру. Ад такiх залётаў той было няёмка перад сяброўкамi. Падмаляваўшыся больш ярка, узбiўшы валасы, Мiра стаяла ля буфета ў афiцэра на вачах.

Разлiчваючыся з маёрам, Мiра наўмысля затрымала яго трыццаць капеек. Потым, калi ён пайшоў, быццам спахапiўшыся, яна пагналася за iм на вулiцу аддаваць грошы.

У гэты вечар Мiра з маёрам была ўжо ў кiно.

II

Неяк у сталоўцы панаваў прыўзняты настрой. Люся чакала "тынкоўшчыка", хвалявалася, i гэтае хваляванне перадавалася ўсiм. Цёця Глаша каторы раз папраўляла каўнерык Люсi. Мiры з рання не было. Надзя адна абслугоўвала ўсе сталы. Сама Люся бегала з люстэркам за шырмачку.

Нечакана ў сталовую ўвайшла Мiра. Яна была апранута па-святочнаму i несла пад пахай пакунак. Пахвалiлася адрэзам кiтайскага шоўку - падарунак ад маёра. Афiцыянткi, калi прыйшлi ў сябе ад нечаканасцi, прарвалi паперу i пачалi аглядаць матэрыял. Мiра з гонарам паведамiла, што ў сталоўцы пабудзе толькi да вечара, што яна выходзiць замуж i што, наогул, сталовая ёй усе нервы выматала. Люся здзiвiлася. Надзя няўпэўнена ўсмiхнулася, прамармытаўшы, што, "вядома, маёршы неяк i няёмка працаваць афiцыянткай". А буфетчыца пакiвала галавой i прабурчала:

- Ой, дзеўка, глядзi! У гэтага маёра недзе такiх, як ты, шмат! - I яшчэ раз паправiла складку ў Люсi на каўнерыку.

У Мiры на момант з'явiўся неспакой у вачах. Але цёця Глаша пачала яе лаяць за тое, што клiенты з-за яе ўчора нарабiлi поўную "кнiжку скаргаў" запiсаў.

Увайшоў "тынкоўшчык". Амаль разам з iм увайшла група лётчыкаў, яны заблiшчалi сярэбранымi галунамi. Зайшло яшчэ некалькi наведвальнiкаў. Люсi трэба было iсцi да свайго хлопца, але ёй раптам стала страшна. Яна збянтэжылася i бездапаможна прылiпла да буфета. Цёця Глаша ўзялася за яе непакорны каўнерык, а затым лёгка падштурхнула Люсю.

Буфетчыца бачыла, як дзяўчына перад самым сталом, дзе сядзеў хлопец, разгубiлася зусiм i павярнула туды, дзе сядзелi лётчыкi. Цёця Глаша моцна бразнула нажом, якiм збiралася рэзаць хлеб, i аж пераступiла з нагi на нагу. А хлопец спачатку здзiвiўся, а потым скрывiўся, як асiрацелае дзiця.

Калi да лётчыкаў падышла Люся, яны загаварылi адзiн перад другiм. У бок афiцыянткi пасыпалiся камплiменты. "Тынкоўшчык" пакрыўджана скасiў вочы i ўбачыў, як Люся агрызкам алоўка пачала пiсаць у блакноце заказ. Ад нейчага трапнага слова кампанiя рагатала на ўсю залу. Люся заразiлася агульнай вясёласцю.

- Як вас зваць? - запытаўся адзiн лётчык.

Усе прыцiхлi, чакаючы адказу, але Люся прамаўчала.

- Я з сябрам паспрачаўся на шампанскае! Вы - Маша, праўда?

- Не, яна Валя!

- Ды што вы, яна - Фея!

- А от i не ўгадалi! Мяне зваць... афiцыянтка! - крыху з какецтвам сказала дзяўчына, паказаўшы пры гэтым два рады роўных белых зубоў.

- Яшчэ дзве бутэлькi гарэлкi запiшы на нашу кампанiю, Фея!

- А гарэлкi мы i не трымаем! - пераможна паведамiла Люся.

- Як не? Ух-ты-ы! Э-э-э... Ну, тады каньяку нясi...

- I гэтага няма, бо ў нас сталовая, а не рэстаран, а-га.

Тады яна крыху пастаяла над анямелымi лётчыкамi i здзеклiва ды з пачуццём сваёй сiлы паўзiралася iм у вочы. Затым панеслася да буфета з заказам.

Каля буфета на яе напала Мiра:

- Цябе хто прасiў мой стол абслугоўваць? Лётчыкi былi мае!

Але Люся не звяртала на яе ўвагi, бо цёця Глаша вачыма паказвала на хлопца. Дзяўчына зусiм ужо вольна паляцела да свайго "тынкоўшчыка". Каб яго лепей было чуваць, бо лётчыкi зноў голасна гаварылi, Люся нахiлiлася над хлопцам так, што ён убачыў, як у яе кудзёрках, бы ў крышталi, пералiваецца святло. Вочы дзяўчыны глянулi на яго проста, добразычлiва, яна стала надта блiзкай, i хлопец адразу акрыяў.

Паабедаўшы, "тынкоўшчык" злажыў акуратна адна на адну, спачатку большыя, потым усе меншыя талеркi, на iх палажыў радком вiлку, нож, лыжку, змёў са стала крошкi i доўга не выходзiў са сталовай.

Надзя з Мiрай прылiплi да печы, пакiнуўшы Люсi ўсю залу. А яна яшчэ нiколi не насiлася так, як гэты раз. Лётаючы, Люся намагалася пранасiцца з талеркамi блiжэй да "тынкоўшчыка", абдаючы хлопца вецярком. Усе, хто нi быў тады ў зале, адчувалi нейкi радасны настрой. Клiенты, да гэтага зусiм чужыя адзiн аднаму людзi, размаўлялi памiж сабой, быццам даўно ўжо знаёмыя, i таксама доўга не пакiдалi сталовай. А з-за буфета свяцiлiся добрыя вочы цёцi Глашы.

III

Хлопец, якi хадзiў у сталовую, называўся Андрэем i працаваў мулярам. Ён паходзiў з вёскi i быў сынам удавы Мiронiхi.

Яшчэ хлопчыкам, адбудоўваючы ў вайну спаленую хату, Мiронiшын сын склаў печ. Тады суседзi сталi прасiць удаву, каб яна паслала сына скласцi печы i iм. Гэтак з шаснаццацi гадоў Андрэй прылаўчыўся да муляркi. Потым ён пачаў працаваць у горадзе. Яму зараз даручылi будаваць заводскi комiн, якi даручаюць толькi спрактыкаваным майстрам. Вечарам хлопец ездзiў веласiпедам дахаты.

Заўважыўшы Люсiну ўвагу да сябе, Андрэй пасмялеў, i ў яго душы забурлiла.

У той дзень, калi Люся "адшыла" лётчыкаў, хлопец прыйшоў да сябе на будоўлю ўзбуджаным. Дзяўчаты, якiя яму падавалi раствор i цэглу, зараз адпачывалi, бо абедзенны перапынак не скончыўся. Мiронiшын сын асцярожна абышоў тое месца, дзе, прытулiўшыся адна да адной, ляжалi работнiцы, i палез на комiн. Муравалася ўжо верхняя частка комiна, i пляцоўка для працы была такая малая, што на ёй мог памясцiцца толькi адзiн чалавек. Забраўшыся на трыццацiметровую вышэнь, Андрэй сеў на свежы мур i глянуў навокал. Пад iм быў горад. Па вулiцы, як жукi, паўзлi машыны. Дымiлiся комiны. Сярод iх дымiўся комiн сталовай. Андрэй доўга не мог адарваць вачэй, быццам з-над сталовай яму жывы чалавек памахваў шалем. Горад быў невялiкi. За сталовай яшчэ з дзесятак мураванак, якiя нагадвалi сабой параскiданыя цаглiны. За мураванкамi - палi, узгоркi, лес. Удалечынi ён разгледзеў сваю вёску. А над усiм гэтым плылi хмары, адтуль даносiўся магутны подых ветру. Ён адчуў у сабе дзiўную адвагу i ўпэўненасць. Без ценi страху Андрэй узняўся са сценкi комiна i стаў на яе краi ў повен рост. Уздыхнуў на поўныя грудзi. Яму захацелася крыкнуць гэтак, каб заклубiлiся ў небе хмары, загойдалiся ўзгоркi, каб пачулi яго нават у вёсцы. Яму захацелася ўзняцца i паляцець.

- Ты толькi паглядзi, наш муляр зусiм здурэў! - пацiху, каб сваiм крыкам не спалохаць Андрэя, бо ён тады мог бы разбiцца, праказала адна дзяўчына да сябровак.

Да комiна наблiжалася варона. Канцы яе крылляў свяцiлiся, як канцы сцёртага венiка, i пры ўзмахах iх даносiўся сiплы свiст паветра. Муляр нагнуўся, схапiў камяк сухой вапны, крыкнуў i запусцiў яго ў варону. Варона часта залопала крыллямi, быццам яна забiлася на вадзе, i спалохана паляцела назад. Камяк разляцеўся ў паветры i градам пасыпаўся на дзяўчат. Унiзе пачуўся крык, смех.

Прагудзеў гудок. Да краю комiна быў прымацаваны блок з вяроўкай. Кола пачало круцiцца, натужлiва заскрыпела на iм вяроўка: гэта дзяўчаты знiзу падавалi муляру вядро вапны. Андрэй адагнаў мары, паспрабаваў нагамi, цi моцна пад iм ляжаць дошкi, узяў вядро, кельму i прыступiў да працы.

Але як толькi паклаў першую цаглiну, яго вочы пацягнула ў бок сталоўкi. Далей Андрэй клаў цэглу, ахоплены марамi. То яму здавалася, што ён з Люсяй iдзе ў сваёй вёсцы па лузе, дзе iскрыць на сонцы не то раса на травах, не то крышталь са сталоўкi. То яму здавалася, што яго комiн знаходзiцца дзесьцi сярод хмар, на iм стаiць ён i яна. Гэты малюнак ён так выразна бачыў, што нават адчуваў цяпло Люсiнага подыху.

IV

Аднаго дня, яшчэ задоўга да абеду, Люся рыхтавалася да сустрэчы са сваiм "тынкоўшчыкам".

У гэты дзень дзяўчыне з самага рання не шанцавала. Спачатку яна разбiла цэлы паднос пасуды i расплакалася. Потым, забегшы за цёцiну шырмачку, Люся аб жалеза, якiм былi акаваны скрынi, парвала панчоху. Стала шукаць iголку i, як на бяду, яе нi ў кога не было. Нарэшце кухар паклiкаў дзяўчыну, зняў свой белы каўпак, дастаў з яго iголку i, даючы, сказаў:

- На. Яшчэ салдацкая. А другi раз каб сваю мела, глядзi. А то дзяўчына i без iголкi.

Уладзiлася справа i з талеркамi, жанчыны яе запэўнiлi, што пасуда б'ецца абавязкова на шчасце! А цёця Глаша ад сябе дадала, што заступiцца перад Сямёнам Макаравiчам, каб ён гэтыя талеркi спiсаў.

Ужо, здаецца, усё было добра. Надзя адна абслугоўвала залу. Раптам дзяўчыне стрэлiла ў галаву, што яна ад плачу змянiлася ў твары. Люся пабегла да шафкi, у якой афiцыянткi клалi свё адзенне. У гэтай шафцы Мiра пакiнула аб сабе ўспамiн - памаду. Люся ўзяла яе i пабегла за шырму.

Калi з падфарбаванымi вуснамi, шчокамi i брывамi Люся выйшла з-за шырмы, жанчыны ўспляснулi рукамi: так той было не да твару. Але дзяўчына спадабалася сама сабе i не хацела нiкога слухаць.

Увайшоў Андрэй. Люся крыху пачакала, каб той усеўся, а потым выйшла ў залу. Хлопец узняў ад меню вочы, глянуў на дзяўчыну i сумеўся. Ён заморгаў вачыма, нават азiрнуўся навокал, потым зноў накiраваў свой позiрк на афiцыянтку.

Люся дагэтуль нiколi не фарбавала твару. Зараз ад фарбы яна не стуляла губ, i яны так i заставалiся ў яе адтапыранымi, нiбы дзяўчына збiралася свiстаць, нiбы губы ў яе былi апухлыя. На шчоках вiднелiся плямы пудры. Адчуўшы сябе няёмка, дзяўчына ўставiлася ў меню. З нафарбаванымi вуснамi яна не магла гаварыць. У такiм смешным выглядзе Люся i стаяла перад Андрэем.

У сталоўцы абедала яшчэ некалькi рабочых, якiя працавалi разам з Мiронiшыным сынам. Адзiн з iх, убачыўшы Люсю, пырснуў ад смеху. Хлопец падумаў, што ўсё гэта зроблена назнарок i цяпер з яго насмiхаюцца. Ён грозна кашлянуў i, не паднiмаючы вачэй, пачаў заказваць абед. Афiцыянтка стаяла i толькi кiвала галавой.

Вярнуўшыся на кухню, дзяўчына забегла за шырму i расплакалася. Зараз яна плакала так, што яе нiхто не мог суцешыць. А калi Надзя пачала дапытвацца, чаго яна плача, Люся пабегла да шафкi, схапiла сваё адзенне i ўцякла са сталоўкi.

У гэты дзень Люся не вярнулася, i Надзi зноў адной прыйшлося абслугоўваць усiх клiентаў.

Дзяўчаты, якiя ля комiна дапамагалi Андрэю, неяк даведалiся пра "таямнiцу" свайго муляра. I калi ён прыйшоў са сталоўкi змрочны, як лес цёмнай ноччу, пачалi строiць з яго жарты. Але ён, нiбы глухi, палез па жалезных скабах да сябе на комiн, не адказаўшы iм нiводным словам. Дзяўчаты не пакiнулi яго ў спакоi i там. Разуўшы сяброўку, якая моцна спала, у вядры ад вапны падалi яму наверх чаравiкi з запiскай: "Падарунак ад афiцыянткi". Андрэй, праўда, адправiў чаравiкi ўнiз, натаптаўшы ў iх раствору. Аднак гэта яго не развесялiла. Назаўтра муляр абедаў у другой сталоўцы. Вяртаючыся з абеду, Андрэй спаткаў... Люсю. Яна была апранута ў старэнькае палiто i абвязана цёплай хусткай. Дзяўчына iшла са старой жанчынай, захутанай у такую ж, як i Люся, хустку. Ён здагадаўся, што гэта Люсiна мацi. Бо старая iшла з дзяўчынай так, як звычайна хадзiлi па горадзе з дочкамi старыя з яго вёскi: пусцiўшы дачку ўперад, а самi тэпаючы ззаду i шчаслiва заглядаючы сустрэчным людзям у вочы, намагаючыся разгадаць, цi падабаецца людзям iх дзiця.

Убачыўшы муляра, Люся скiравала ў завулак, пакiнуўшы мацi адну. Нiчога не разумеючы, Андрэй спынiўся, пастаяў i пайшоў на працу, чамусьцi ўжо ў лепшым настроi.

V

Без Люсi чагосьцi не хапала ў сталоўцы. Часцей бурчала цёця Глаша. Жанчына, якая мыла пасуду, сварылася з Надзяй. Настрой жанчын перадаваўся нават клiентам, ад чаго i яны былi якiясьцi iншыя.

Аднаго разу, калi ў зале сталы былi пустыя, праз акенца выглянуў кухар. Ён падпёр шчаку кулаком, уздыхнуў i сказаў да буфетчыцы:

- Эх, няма нашай Люськi! "Дзядзя Гры-ыша, - дакладна да смешнага перадаваў ён iнтанацыю голасу дзяўчыны, - я падлiчыла гэтаму клiенту, што ля акна, а ў яго за абед атрымалася адзiн рубель i адна капейка, гы?!." Нiчога такога, здаецца, i не скажа, а табе адразу весялей жыць на свеце... Хе, што мы вартыя без яе?

Але буфетчыца прамаўчала.

У цёцi Глашы быў сёння цяжкi дзень. Яшчэ з самага рання прыходзiла пастарэлая, з сiнякамi пад вачыма Мiра. Яна папрасiлася зноў на працу. Буфетчыцы прыйшлося доўга слухаць плач Мiры, чытаць ёй мараль i патрабаваць абяцання, што надалей Мiра будзе працаваць добра. Ды гэта яшчэ было паўбяды. Галоўнае, сапраўды ўсiм iм не хапала Люсi. Толькi праз некалькi хвiлiн буфетчыца адазвалася на словы кухара.

- От, горкае дзiця! Каб так надаваў, надаваў венiкам!.. Дзе ўжо той Сямён Макаравiч? Хутчэй бы вяртаўся з таго адпачынку ды камандаваў сам! прабурчала яна за прылаўкам.

- А ты не можаш камандаваць? - дапiкаў кухар. - А яшчэ i бралася! Эх, Глашка, Глашка, цi бабская гэта справа?

- А ты пiльнуй сваiх катлоў, а то зноў у малочным супе клiенты знойдуць капусту! - абрынулася на яго жанчына.

Галава кухара знiкла з акенца.

Буфетчыца паклiкала да сябе Надзю, каб параiцца наконт таго, як вярнуць на працу Люсю. Але Надзя наогул яшчэ нiколi не дала дзельнай парады, i таму толькi пацiскала плячыма. Цёця Глаша тады нi за што нi пра што аблаяла афiцыянтку, адпусцiла яе i стала ламаць галаву адна.

Калi ў сталовую нясмела заглянуў муляр i пачаў асцярожна азiрацца, цёця Глаша паклiкала яго, бесцырымонна i сурова сказала:

- Ты што гэта надумаўся нашых дзяўчат крыўдзiць?

- Калi-i?.. - вырвалася ў яго недарэчнае слова. Хлопец аж уцiснуў галаву ў плечы, быццам яго збiралiся бiць.

- Яна ж, бедная, з-за цябе нават не прыходзiць у сталоўку каторы дзень! - яшчэ больш строга казала буфетчыца.

Андрэй нешта вiнавата прамармытаў, хоць усё яшчэ нiчога не разумеў. Цёця Глаша збавiла крыху строгасцi i тонам, якi не дапускаў нiякiх пярэчанняў, дадала:

- Заўтра на абед мы яе вернем. Толькi глядзi ж, прыйдзi! - i буфетчыца невядома завошта пагразiла хлопцу, а пасля спакойнымi рухамi пачала рэзаць хлеб, даючы зразумець, што размова скончана.

Хлопец адкрыў рот, хацеў пра нешта спытацца, потым перадумаў i выбег са сталоўкi.

- То хай бы паабедаў хоць! - пашкадавала Надзя, калi за iм зачынiлiся дзверы.

- Нiчога, не памрэ! А ты каб мне заўтра прывяла яе! - строга загадала буфетчыца.

- Але ж я не ведаю, дзе яна жыве!

- Даведаешся. У аддзеле кадраў скажуць, там напiсана!

VI

У гэты вечар Надзя знайшла кватэру Люсi. Дзяўчына адмаўлялася прыйсцi на працу.

Але назаўтра, перад самым абедзенным часам, яна ўсё ж такi заглянула ў сталовую. Люся ўвайшла нясмела i села на ражок крэсла. Буфетчыца на яе i вокам не павяла. Дзяўчына доўга на адным месцы не выседзела. Праз хвiлiну бегала па зале i здзiўлялася:

- Ой, як за гэты час прыгожа расцвiў наш вазо-он! Ой, якiя талеркi вы купiлi! А чаму сталы гэтак стаяць? Ну, нiчога, заўтра пастаўлю, як былi!..

- Хто цябе яшчэ прыме назад! - пужала дзяўчыну буфетчыца.

Люся цiшэла, але ненадоўга.

Была якраз нядзеля. На муляру, калi ён, нарэшце, зайшоў, быў не камбiнезон, а цёмны касцюм, якi ляжаў на iм не надта ладна i рабiў хлопца непрыкметным сярод людзей. У сталоўку, як i ў мiнулы раз, хлопец увайшоў нерашуча. Надзя хацела паклiкаць Люсю, але буфетчыца сурова шапнула:

- Не лезь, не твая справа!

Люся крадком выглянула з кухнi, апусцiўшы вочы, выйшла да сталоў, быццам i сапраўды ёй была ў гэтым патрэба. Каля Андрэя яна разгубiлася. Хацела ўцякаць, але перамагла сябе i, не падымаючы вачэй, прамовiла:

- Дзень добры!

- Дзень добры! - адказаў муляр.

Потым ён зняў шапку, пакамячыў, пакамячыў яе i зноў надзеў. Надзя, цёця Глаша, Мiра былi цалкам заняты сустрэчай гэтай пары. Нават клiенты, якiя ўваходзiлi, здзiўлена спынялiся, не разумеючы, што тут адбываецца. Толькi хлопец з дзяўчынай не заўважалi гэтага. Яны разгубiлiся, стаялi, не знаходзiлi слоў i не глядзелi адзiн аднаму ў вочы. Хлопец разглядаў свае рукi, дзяўчына - канец сваёй хусткi. I невядома, чым скончылася б гэтая сустрэча, калi б не падмога цёцi Глашы. Яна ўзяла нож, рэзнула бохан хлеба i прабурчала:

- Ну, iдзiце сабе на вулiцу! Сёння нядзеля, там так хораша!

Люся з мулярам пакорна пайшлi.

У сталовай было акно, з якога вiднелася вулiца. Надзя адхiлiла фiранку, прылiпла да шыбы i пачала паведамляць усiм, што там бачыла. "Няўдалай маёршы" Мiры таксама хацелася паглядзець на вулiцу, але яна баялася буфетчыцы. Прытулiўшы да грудзей стос талерак, Мiра засталася стаяць зводдаль, са слязамi на вачах, прагна прыслухоўваючыся да слоў Надзi.

А па вулiцы iшла маладая пара. Дзяўчына церабiла канцы цёплай хусткi. Хлопец крочыў побач i рукой кранаў сцяну, быццам хацеў упэўнiцца, што яна моцная. Толькi па тым, як асцярожна яны ступалi адзiн ля другога, можна было зразумець, што Люсю не цiкавiць хустка, а Андрэя - сцяна...

1954 г.

ПЕРАМОЖЦА

1

Праз нямецкі горад на станцыю крочыў малады салдат. На ім былі шынель з эмблемай артылерыста, рэчавы мянюк ды новыя кірзачы. З-за густых ліп выглядала сонца, па вуліцы сяды-тады шмыгалі вайсковыя машыны ды рэдка паказваліся прахожыя. Батарэйца толькі што дэмабілізавалі, выпісаўшы з палявога шпіталя. Ён стаў вольным казаком і даўно не адчуваў сябе так добра. Малады салдат ужо быў упэўнены, што і бацькоў застане дома жывымі-здаровымі. А мо і брат з'явіўся з няволі, тады ў іх будзе ўсё, як да вайны. Эх, каб не гэтае калецтва!..

Ён быў яшчэ слабы. Пасля паўгадзіны хады адзенне, неабно-шаны абутак ды кілаграмаў з пятнаццаць ладунку даканалі яго зусім. У шпіталі яму заўсёды было холадна, таму надзеў і шынель,— цяпер гэты шынель аказаўся лішні: на дварэ ўсё ж такі стаяў жнівень.

Салдат звярнуў у скверык, распрануўся ды прысеў на лаўцы пад грыбком. Па жвіровай дарожцы за ім пахаджвала прыемная з выгляду немачка з дзяўчынкай. Пасля бальнічнага ложка батарэец і секунды не мог вытрываць, калі ў яго знаходзіўся хто за спіной — ён зараз жа паварочваўся плячыма да сцяны ці плота або закладваў руку за спіну, прыкрываў месца, дзе пад гімнасцёркай ля лапаткі быў правал.

Цэлулоідны падкаўнерык змакрэў і ліпнуў да шыі; салдат расшпіліў аплічкі пад барадой, гузікі гімнасцёркі і паганяў за пазухай каўняром паветра. За чатыры месяцы лячэння ён зусім адвык ад ботаў. Салдату надта карцела зняць яшчэ кірзачы і даць адпачынак нагам, аднак з-за немкі рабіць гэтага не стаў.

«Перакусіць, ці што?» — падумаў салдат, развязваючы рэчавы мяшок, дзе на пакункі ў яго накладзены быў сухі паёк на пяць сутак: кансервы, хлеб ды загорнутае ў марлечку сала.

Адрэзаўшы кавалак хлеба і крылец старога сала, салдат пачаў жаваць, незычліва азіраючы клумбы з чырвонымі кветкамі ды такую чысціню на дарожках, што не знайсці было там і смяцінкі. Нагадаліся яму беларускія хаты, ад якіх засталіся адно абсмаленыя каміны і дрэвы з абгарэлым лісцем; батарэйцу пад горла падступіў камяк, расхацелася есці. Калі ў партызаны пайшлі і бацькі, яго хату немцы чамусьці не спалілі. Але ж можна сабе ўявіць, што засталося ад сялібы, пакінутай гаспадарамі. Знайдзі тут вінаватага цяпер...

Да ног яго падкаціўся стракаты мячык, і батарэец павярнуў галаву. Зводдаль застыла перапалоханая дзяўчынка з банцікам, не ведаючы, што рабіць.

Мам-мі-і!..— закрычала яна з трывогай.

Ён падняў мячык, кінуў малой, сказаўшы па-нямецку:

Лаві!

Данкэ, пан салдат! — азвалася з лаўкі яе маці. У голасе жанчыны прагучала ўдзячнасць незнаёмаму за ўвагу да дачкі.-— Грэта, падзякуй і ты пану рускаму!

Малая зрабіла кніксен.

Апанаваны сваімі думкамі, батарэец праз сілу ўсміхнуўся дзяўчынцы.

Тым часам немка не супакойвалася.

О-оў, якая цудоўная пачынаецца восень, пан салдат, ці не праўда? — зашчабятала яна, заклікаючы да размовы.— Сонца і сонца, кожны дзень сонца, як на заказ, wunderbar!

Батарэец паходзіў з мясцовасці, дзе многія людзі добра гаварылі па-нямецку, умеў гэта і дэмабілізаваны салдат; заклік незнаёмай ён вымушаны быў прыняць.

З дзесяціметровай адлегласці немачка паспяшыла расказаць пра сябе. Робячы няшчасны выраз на пульхненькім тварыку з ямачкамі на шчоках, страляючы вільготнымі вачыма, на французскі манер картавячы «р'», меладычным голасам яна паскардзілася яму на лёс. Муж яе служыў у афрыканскім корпусе Ромеля, але яшчэ ў 1942-м трапіў да англічан у палон. Праз Чырвоны Крыж яна мала атрымлівала ад яго вестак — падумаць толькі, усяго па дзве паштоўкі ў месяц; цяпер пра яго і ўвогуле нічога не ведае. Работы па спецыяльнасці камендант ёй не дае, а тут яшчэ і малая на ўтрыманні. Што ёй рабіць, уяўлення не мае. Можна было б пайсці ў швачкі, ды яна ж — картограф, хіба для гэтага вучылася пяць гадоў у «гохшуле»?!

Жанчына ўсё гэта расказала міла, а далікатная скура на яе пульхненькім тварыку тонка паружавела. Батарэец з распешчанай немачкай раней не стаў бы нават і гаварыць, але, як і ўсе цяжка параненыя, пасля шпіталя ён узмужнеў, стаў мудрэйшы, больш разважлівы, яшчэ нават падараваў ёй банку тушонкі, мяркуючы ў гэты час сваё.

Як толькі батарэя ўвайшла ў Германію, іх артылерысты як адзін сказалі сабе: ну, гітлераўцы ў нас гвалцілі, рабавалі ды палілі, затое мы не такія! Калі хто-небудзь дазваляў сабе выхадку, навальваліся на таго ўсёй кампаніяй. Дэмабілізаваны захацеў пачуць пахвалу сябрам і таму спытаўся пра гэта ў немкі.

Пра што пан салдат гаворыць?! — здзівілася маладзічка.— Гэта нашы мужчыны не мелі права крыўдзіць рускіх жанчын — немцы кожнага паўгода з фронту дамоў на пабыўку ездзілі! Вас жа ўсю вайну не адпускалі, і калі дзе што і здарылася, то гэта ж натуральна — мужчына інакш не можа!

Салдату расхацелася больш гаварыць з немкай.

Пан рускі, у тым доме зноў жыве нацы! [[19]] — звярнуўся да яго раптам нейкі падлетак у шортах.— Уцякаў з усімі да Рэйна, аднак, шэльма, вярнуўся!

Мэклембург?! — з перабольшаным абурэннем спыталася жанчына.

Так точна! — павярнуўся да яе падлетак і паказаў батарэйцу валасатыя лынды.

Толькі цяпер салдат убачыў: перад ім сталы мужчына, а маладзіць яго так вопратка.

Разбірайцеся тут самі! — махнуў ён рукой.— Або заяві пра гэта каменданту!

Так точна, пан салдат!

Адчуўшы незычлівасць салдата, мужчына ў скураных шортах, бы скаўт, лёгка пакрочыў далей. Немка прымусіла малую зрабіць яму кніксен і панесла дамоў падараваную ёй банку кансерваў.

2

Батарэец сабраўся хаваць сняданак. Побач на лаўцы ўжо размясціліся двое старых: таўсцяк у ялавых ботах, зашмальцаваным капелюшы і грубай куртцы — тыповы баўэр, а другі — невялічкі, шчупленькі паўінтэлігент. Раззлаваны немкай і «скаўтам», батарэец скрывіўся ад сала: ехаць яму недалёка, цяпер не зіма, на д'ябла яно яму здалося?! I тут салдат злавіў прагны позірк старога ды ўспомніў, як вясной вось такія, над свіст куль, абступалі ў кювеце артылерыйскага каня з застылай ружовай пенай па зубах, адразалі кавалкі мяса ды клалі сабе ў торбы. Што зробіш, і ў іх быў тут не мёд, згаладаліся.

Будзеш есці, фатэр? — злуючы на сваю дабрату, спытаўся батарэец па-руску.

О-о, я-а!

Вазьмі!

Баўэр жвава падскочыў, узяў пачастунак. Заадно ён захапіў і лусту хлеба, тады вярнуўся на месца. Таўсцяк і не падумаў дзяліцца з суседам, толькі паківаў галавой і прабурчаў:

Та-кі-мі ка-вал-ка-мі рас-кі-ідацца, майн го-от!.. Нездарма ў сваёй Расіі яны там без портак ходзяць!

Насцярожаны ўжо, салдат хаваў у мяшок ежу, праставаў лямкі ды крадком сачыў за суседзямі. Тоўсты ўсё аплятаў пачастунак, трымаючы яго аберуч, а шчуплы сарамліва адводзіў вочы.

Дык вы з Баварыі? — спытаўся праз хвіліну шчуплы.— Усе пруцца на Захад, а вы — на Усход?!

У час вайны працаваў у мяне паляк Франак,— выцер баўэр далонню вусны ды змахнуў крошкі.— Часамі падонак выводзіў мяне з цярпення. Польскую свінню я тады хапаў за горла ды біў патыліцай аб сценку. Гэты няўдзячны сабака потым паскардзіўся амерыканцам. Але я памаліўся дзеве Марыі, і яна мяне абараніла — удалося ўцячы. Заскочыў дамоў, хапіў за руку старую і — сюды!

О-о, гэтыя паршывыя сабакі цяпер расперазаліся! — згадзіўся шчуплы.

Бо залагодна мы, немцы, з імі абыходзіліся, задобра было ім!..

О-оў, шчырая праўда!..— заварушыўся на лаўцы ўсхвалява-ны шчуплы.— Лагоднасць нас і згубіла, я сваім гаварыў не раз!..

Цяпер позна каяцца! — тоўсты сумным позіркам абвёў наваколле.— Думаю дзе-небудзь гаспадарку пашукаць...

Кінутых хутароў цяпер хапае, уладкавацца можна! А покуль што згаворымся. Пажывяце ў мяне, бо камендант іхні ўсё роўна каго-небудзь упіхне. Вы католік? Не забудзьцеся падзякаваць дзеве Марыі.

— Сам ведаю: нельга царыцу нябесную толькі прасіць, трэба ўмець і аддзячыць. Адно ўладкуюся і пешшу схаджу да святой Гертруды ў Бельфаст!

«Божа, гэтыя пачвары так нічому і не навучыліся?!» — жахнуўся батарэец. Эх, з якім здавальненнем ён развярнуў бы сваю «палкавушку» ды ва ўпор смальнуў бы па гэтых гадах асколачным; ён ужо нават адчуў тугую сілу аддачы ад пасланага снарада. Салдат ад хвалявання пачаў задыхацца — давала пра сябе знаць пакалечанае лёгкае. Але намаганнем волі ён стрымаў сябе.

«Чаго тут дзівіцца? — падумаў толькі.— Мільёны гітлераўскіх галаварэзаў нарадзіліся не на пустым месцы — вось і таткі іхнія!.. Бедныя каменданты і тыя хлопцы, што з імі застаюцца, ото ж будуць мець тут работы!..»

Ён закінуў на плечы мяшок, на руку ўзяў шынель ды паплёўся зноў, адчуваючы ў душы дакладна такі настрой, як у час наступлення ў Памераніі, калі першы раз параніла і ён вымушаны быў пакінуць агнявыя — было і ніякавата, што ў разгар бою адпраўляецца ў тыл, і была ўпэўненасць — нічога, ёсць тут каму справу давесці да канца.

3

Гэта была не станцыя, а вялікае вяселле. Паралельна адзін да аднаго стаяла мо з дзесяць эшалонаў з дэмабілізаванымі. У адным поездзе ехалі сібіракі, у іншым — вайсковыя з Курска, а там — у Волагду... Усе вагоны расквечаныя зелянінай, у расчыненых праёмах тоўпіліся загарэлыя, паголеныя, гладкія ды ашалелыя ад радасці салдаты і выстуквалі нагамі. У паветры стаялі густыя пераборы гармонікаў, трафейных акардэонаў; грымелі бубны, пілікалі скрыпкі, а духавы аркестр, якога не было відаць, плаўна выводзіў «Амурскія хвалі»....

— Чужых не бяро-ом! — выхіліўся з дзвярэй, дыхнуў на батарэйца хмелем вусаты і вясёлы старшына з цэлым іканастасам ордэнаў ды медалёў на грудзіне.— Шукай, браток, сваіх!

З вагона старшыну пачуў афіцэр. Перакрываючы музыку і гвалт, ён зацікавіўся:

— Ты з кім там, Рысакоў?

Батарэец ведаў, што дэмабілізаваным загадана не браць нікога старонняга. Напэўна, ён упрасіў бы ветэранаў хіба ж не падабралі б свайго, са шпіталя?! Але раніцой салдат дэмабілізаваў сябе і ў душы, а голас афіцэра вярнуў яго ў атмасферу падпарадкавання: у вагоне трэба было зноў дняваліць, на ўсіх гатаваць ежу, мыць посуд, дакладваць, адпрошвацца - «цягауць лямку».

«У Георманіі не пакінуць, хто небўдзь падбярэ!» супакоіў ён сам сябе ды шпарчэй пакрочыў далей.

Калі з вялікай небяспекі чалавек выходзіць цэлы, ён адчувае сябе двойчы жывым: кожная частка цела, кожны рух, усё ў ім жыве, усім ён здзіўлены, не можа нічым нацешыцца.

Салдату прыемна было нават адчуваць пад нагамі дрэва шпалаў, крупінкі жвіру, перасякаць рэйкі, дзе ўздумаеш, лезці пад вагоны....

Салдат, былы партызан, прыглядаўся ўважліва да стрэлак, колаў паравоза і раз-пораз заміраў — вось! У партызанах ён узарваў усяго тры паязды ды дзве стрэлкі, але гэта патрабавала такога напружання псіхікі, што ў яго засеў трывалы рэфлекс: каля рэек пачынаў меркаваць, куды б засунуў міну і колькі б у яе запакаваў толу, каб «добра рванула». Ён ужо думаў, што звар'яцеў, ды ў батарэю трапілі іншыя партызаны, і ўсе яны прызнаваліся, што і ў іх такое адчуванне.

Праз хвіліну батарэец валокся ўздоўж эшалона з палоннымі. Немцаў таксама везлі на Усход, але там іх чакала работка.

«Кожнаму паводле заслуг!» — разважаў батарэец і наткнуўся на нямецкага фельдфебеля ды нашага сержанта. Дэмабілізаваны за каўбасу выменьваў коўдру. Ён даваў адзін вянок, а фельдфебель за новую ваўняную рэч хацеў два. Батарэец памог ім дамовіцца, пастаяў з немцам, покуль сержант бегаў па каўбасу. Здаралася, што ў гарач-цы бою ён браў немцаў у палон, вадзіў на зборныя пункты, але першы раз тварам у твар сутыкнуўся з палонным пасля вайны.

На цёмна-русым трыццацігадовым мужчыне з банцікам рыжаватых вусікаў пад носам мундзір з усімі адзнакамі быў ахайны, бытта немец толькі што выйшаў з казармы на пабыўку. Ён трымаў сябе незалежна, стараўся не сустракацца з батарэйцам вачыма і, што было ў яго на душы,— нічым сябе не выдаваў. Нічога не дабіўся салдат і пытаннямі: немец адказваў — так альбо — не. Батарэец не курыў, але вёз падарунак бацьку. Каб падбіць немца на размову, выняў з кішэні партсігар з папяросамі:

Біттэ!

Што?! — немец нібы прачнуўся.— Ах, зо! Данке! Не куру! — адказаў ён так же коратка ды зноў перанёсся душой кудысьці далёка.

Больш батарэец не прыставаў.

Вярнуўся салдат з каўбасою, адбыўся абмен. Сержант батарэйца пахваліў:

Але ты здорава лапочаш па-іхняму, як фрыц!.. Малайчына, што патрымаў мне яго, а то ўраз перахапілі б! Маім старым будзе падарунак! — памацаў ён пакунак з любасцю.— На Арлоўшчыне ў нас не хутка купіш такое!.. Таксама дамоў? Айда разам! — браўся новы сябар ужо за парэнчу, каб лезці ў вагон,— Зараз адпраўляемся!

Я лепш на свежым паветры! — Салдат палез на тармазную пляцоўку.

4

Яшчэ ўзрушаны размовай з сержантам, салдат адхіліў палічку на тугой спружыне пад ручкай тормаза і сеў. Перад вачыма ў яго ўсё стаяў немец.

«З'еў локшыну і яшчэ фанабэрыцца!»

Батарэец з гонарам за сваіх хлопцаў падумаў: «Плаціў бы гэтак фельдфебель нашаму палоннаму за коўдру, а як жа!.. А бачыш, і сержант які сур'ёзны — ужо цяпер думае, з чым прыедзе да сваіх на Арлоўшчыну!..»

I салдат нахіліўся над рэчавым мяшком, развязаў яго зноў. Пад сухім пайком ляжалі на самым дне ў скураных пераплётах тамы Шылера і Гётэ з залатым цісненнем гатычных літар. Батарэец зусім не быў аматарам паэзіі, кніжкі захапіў з пашаны да аўтараў, а яшчэ таму, што былі прыгожа выдадзены, ды і дасталіся яму дарма. На кніжках ляжаў наркомаўскі падарунак дэмабілізаванага: шэсць метраў палатніны — маці на сукенку, па два кілаграмы цукру і белай мукі ды пачак грошай на абсталяванне (яго гадавы аклад, плюс — палявыя!). Навёўшы ў мяшку парадак, ён завязаў яго зноў ды адчуў, што таксама мае з чым ісці да бацькоў — яшчэ ніколі не быў такі багаты.

Поезд ужо ішоў, і салдат з сумам пазіраў на чужыя прысады, вастраверхія дахі з чарапіцай маркоўнага колеру. Былымі мазалямі, тым потам, які затраціў, капаючы па Германіі агнявыя для гарматы, пасыпаючы брустверы, поўзаючы на жываце з ровіка ў ровік, ды тымі магіламі ад Кюстрына да Берліна, дзе яшчэ ў свежанькіх гімнасцёрках ды галіфэ ляжалі яго сябры-батарэйцы,— ён быў так прывязаны да гэтай чужой зямлі, што раптам расхацелася ад'язджаць.

Тым часам поезд вынес яго ўжо на поле сярод хутароў. Усюды мірна і спакойна. Пасвіліся пярэстыя каровы. Ганяліся на веласіпедах падлеткі. Час ад часу мільгалі машыпы. Эшалон набіраў хуткасць, пачало прадзімаць, і салдат, спахапіўшыся, накінуў на сябе шынель, затым падсунуў пад яго руку і пацёр параненае месца, каб не застыла.

«Будзеш цяпер мець цацку!..» — пакпіў ён, не могучы сабе дараваць, што так недарэчы падставіў тады бок пад асколак.

5

У той дзень ён, наводчык, быў і за камандзіра гарматы. Рыхтаваліся да штурму, чакалі падвозу снарадаў. Грунт трапіўся цвёрды, яго не брала ні кірка, ні рыдлёўка, і салдаты ляжалі амаль навідавоку ў немцаў. Плошчу перасякаў супрацьтанкавы роў — самае лепшае сховішча ад куль. Наводчык клікнуў нумароў, і яны ўсе разам адным махам апынуліся ў рове. На дне доўгай яміны перад атакай драмалі пехацінцы. Шчаслівы, што ўдалося нарэшце выскачыць з-пад абстрэлу, батарэец кулём скаціўся за хлопцамі і апынуўся супроць камандзіра батарэі, капітана Кучэрына.

Самі пахаваліся, а там нямецкія хлапчукі гарматы пакра-дуць! — з'едліва сказаў камбат, пачакаўшы, покуль яго артылерысты аддыхаюцца.

Якая карысць з іх, Іван Пятровіч, усё роўна няма чым страляць! — уставіў асцярожна наводчык, мяркуючы — гаворыць камандзір проста для парадку ці гоніць разлік назад?

Ваша шчасце, што снарадаў няма...

I тут батарэец пачуў над сабой міну. Выдарылася б гэта ў адкрытым полі, ён пачуў бы яе здалёк, паспеў бы ўпасці. Цяпер жа яго калені ў бездапаможным адчаі пачалі толькі падгінацпа, галава павярнулася да чаканага месца сутыкнення з зямлёй, як страшэнны выбух кінуў салдата носам на адхон. Пачуліся енкі, ад удару пасачак пад барадой лопнуў, каска пакацілася ўніз.

«Што гэта?! — са здзіўленнем разглядаў салдат пясчынкі жвіру перад носам ды без панікі разважыў: — Ага, настаў і мой час, я — забіты!.. Але ж чаму выразна так усё бачу?! Ага, пяхотная міна разнесла ніз, галава цэлая, мозг яшчэ дзейнічае, таму магу думаць і разважаць... Як лёгка стала дыхаць! Чаму?!»

Яму надта хацелася агледзецца, ды страшна было ўбачыць месіва — як міны разрывалі людзей, ён нагледзеўся. Салдата агарнуў нейкі жаль.

«Зараз дойдзе да галавы і наступіць смерць?! Я ж — у яму схаваўся! — пачаў ён бытта апраўдвацца, бытта таргавацца з лёсам.— Я ж — наводчык, хутка штурм будзе, камандзір гарматы свежыя снарады абяцаў! Я ж з братам не бачыўся! Як бацькі там будуць адны?» ,

«Ха, здаецца, магу варушыць пальцамі нагі, мо толькі паранены?» — з-за баязлівай забабоннасці, каб не абразіць, не спужаць таго, што давала кволую надзею, ён стлуміў радасць ды асцярожна павярнуў галаву назад. Фуфайка на спіне была цэлая. Далей убачыў пашчапаны прыклад аўтамата, палявую сумку ды — абцасамі ўверх — добра знаёмыя боты.

«Цьфу, панікёр!» — аблаяў ён сябе, абапёрся локцямі аб зямлю, каб усхапіцца, і толькі цяпер адчуў рэзкі, нечалавечы боль: бытта яму ў плечы раптам уваткнулі ні то вялікую стрэмку, ні то распалены шворан.

«Ага, чапіла!.. Нічога, нічо-ога, мяне толькі пара-аніла, не бяда-а! — паспрабаваў ён авалодаць болем.— Але ж чаму так лёгка дыхаць?! Паветра заходзіць праз плечы?! Лёгкае прабіта!» — уразіла здагадка, і ён кулаком заціснуў месца на плячах, адкуль разыходзіўся боль. Дыханне стала нармальным.

Ён асцярожна ўстаў і азірнуўся. Міна трапіла ў суцэльную масу людзей. Камбат пакрыкваў на салдат і клаў на плашч-палатку замковага з акрываўленым тварам ды падкурчанай нагой. Усюды варушыліся салдаты, енчылі, перавязвалі адзін аднаго, моўчкі падступаліся да забітых —да наводчыка нікому не было справы. Толькі ён і не крыўдаваў, ім авалодала дзіўная апатыя.

— Кучынскі, хапай за рог, нясіце Дашкіна ў санроту! — дайшоў да наводчыка голас Кучэрына.

«Чаго ён прыстае, і мяне ж чапіла!.. Ат, так і так, трэба ў санроту на перавязку!» — разважыў наводчык і, не адымаючы кулака ад раны, узяўся за плашч-палатку ды з трыма байцамі павалок на адхон замковага.

Наверсе ад брусчаткі рыкашэцілі кулі. Ледзь не кранаючыся насамі зямлі, салдаты паперлі па адкрытым месцы ношу ды ўпалі за мураванку. Батарэец толькі тут адчуў — у яго боце поўна крыві: аўтаматная куля прастрэліла яшчэ і лытку. Болю не было, заўважыў ён гэта абыякава, бытта праз сон, нібы параніла каго другога.

Славяне, санрота — у падвале! — абвясціў ім нехта. Апынуліся яны ў памяшканні, поўным насілак з параненымі. Праціснуліся з ношай па вузкім праходзе і апусцілі Дашкіна на цэментавую падлогу. Маладзенькая і шустрая медсястра правяла тампопчыкам з перакіссю вадароду па драпінах на твары, разрэзала нагавіцы, пакратала на голені сіняк — больш у замковага нічога не было. Раззлаваная дзяўчына кірзачом праперла Дашкіна з палаткі, і тут яе спрактыкаванае вока заўважыла збялелага батарэйца. Малая кінулася да яго, бо чамусьці менавіта цяпер ён пачаў валіцца на цэмент. Апошняе, што ён пачуў, быў сярдзіты голас санітаркі:

Нясіце жыва мне гэтага туды, дзе цяжкія!..

З таго моманту тыдні на два ён нібы праваліўся ў нейкую яму. Як праз сон, заўважаў бледныя твары ў белых халатах і заклапо-чаныя, уважлівыя вочы. Яго перадавалі з рук у рукі, бы нейкую эстафету,— раздзявалі, адзявалі, некуды валаклі, перавозілі, мылі, перакладалі з бока на бок, прыўзнімалі ды апускалі. Часамі яму надта балела — калі пілавалі рэбры; ён добра запамятаў, з якім бразгатам падалі ў таз косткі...

Потым было яшчэ горш.

Батарэец адчуў, як гасне ў ім жыццё. Яно пакідала яго цела памалу, а разам з ім знікаў боль, наступаў прыемны пакой. За ўсім гэтым адчувалася пустата. Мудрая прырода, відаць, у апошнія хвіліны існавання чалавека дае яму, як узнагароду, адчуць не мучэнне і роспач, а — здавальненне.

Паранены пачаў прыходзіць да памяці ад прыкрасці да агіднага ды надакучлівага тыпа, што хліпаў каля яго вуха, а батарэец усё яго супакойваў. Супакойваў чамусьці чужым голасам, гаварыў доўга, і так яму гэта было цяжка, што аж узмакрэў, а маладушны тып усё ныў. Не могучы даць яму рады, ён нарэшце зазлаваў. Поўны абурэння на мамінага сынка, ён раптам расплюшчыў вочы і азірнуўся.

Выяўляецца, што хліпаў ён сам. Батарэец ляжаў на бальнічным ложку з заплаканым тварам. Фактычна ляжаў не ён. Па нейкіх прыкметах батарэец адчуў, што ў яго цяпер вельмі тонкая шыя, ды ўбачыў свае тонкія, чамусьці без загару, пальцы. Батарэец быў нібы падменены — здзяцінелы, кволы і слабы. Захутаная ў бінты галава, што тырчала над ім, называла салдата па імені і супакойвала ўжо знаёмым голасам.

«Адкуль ён ведае, як мяне зваць?!» — падумаў батарэец, падаў голас, і чалавек узрадаваўся. Гэта быў старшына самаходкі, ён чакаў самалёта, які забіраў «чарапнікоў». Абодва яны ляжалі ў шпіталі. I вайна ўжо скончылася. Батарэйцу раптам захацелася спаць: не даслухаўшы старшыну, ён адразу заснуў.

Спаў салдат доўга і прачнуўся ноччу. Праз зашклёныя дзверы ў белую палату прасвечвала святло. Стаялі чатыры ложкі. На дальніх двух дыхалі ў глыбокім сне параненыя, а на суседнім панавала мёртвая цішыня. Батарэец з прыемнасцю заўважыў, як сон уліў сілы ў яго патанчэлае і слабое цела. Хацелася з асалодай пацягнуцца ўсімі мускуламі, як бывала толькі ў дзяцінстве, калі хварэў запаленнем. Ён так і зрабіў бы, ды раптам заўважыў, што ляжыць на левым баку, а яго правы — бытта адзеравянелы і да нечага прывязаны. Ён узяўся за яго рукой — туды быў устаўлены гумовы шланг. Аднак гэта яго не спалохала — ім валодалі спакой і ўпэўненасць.

«А дзе ж старшына самаходкі?!» — спахапіўся батарэец ды азірнуўся яшчэ раз на суседні ложак.

На адлегласць выцягнутай рукі ад яго ляжаў нябожчык. З белага скафандра бінтоў выставаў толькі востры нос і кадык.

6

Поезд цягнуўся гадзін з шэсць, але час салдату здаўся імгненнем. У яго на душы панавала здавальненне, што канчалася важная старонка яго жыцця, ім было зроблена ўсё, што можна, толькі ён ведаў — яму будзе нялёгка. Выпісалі салдата толькі таму, што ён надта прыставаў да начальніка шпіталя з аргументам: пачынаецца навучальны год у інстытутах, ён хоча яго не страціць, лячыцца будзе дома. Але як будзе на самай справе?!

Адарвала яго ад думак Варшава — поезд далей не ішоў. Былы наводчык забраў свае рэчы і павалокся ў тое, што засталося ад польскай сталіцы. Седзячы на нейкім фундаменце над берагам Віслы, ёп раптам успомніў, што ў сярэдзіне студзеня ўжо тут быў. Батарэя ішла тады ў трэцім эшалоне. Пакуль коні на слізкім пад'ёме ўзвалаквалі ад пераправы гарматы, па вытаптанай у глыбокім снезе сцежачцы наўпрасткі ён пайшоў сюды ды прысеў на гэты самы мур, каб паправіць абмотку. Наш лётчык вось там трымаў за руку зарумзаную полькуды казаў:

«Паплач, Ганка, я цябе разумею! У мінулым годзе таксама вярнуўся я ў Мінск, а там — ні аднаго цэлага дома! Паплакаў, і палегчала адразу!..»

Праз хвіліну яны пайшлі ўздоўж Віслы, і батарэец яшчэ чуў, як лётчык даваў польцы настаўленне:

«Ступай толькі туды, дзе ўжо станавілася нага чалавека — след у след, бо ахне міна — і не будзе каму вяртацца да нашага «кукурузніка»!..»

Толькі цяпер батарэец разабраўся: фундамент гэты — усё, што засталося ад Каралеўскага замка, якім так ганарыліся да вайны палякі. На плошчы перад сабой ён убачыў рынак. Батарэйцу кінуўся ў вочы малады паляк-прыгажун, які расклаў тавар на брызенце і гандляваў гузікамі. Палякам батарэец нават сімпатызаваў. Быў з імі ў партызанах. Каля Шнайдэмюле яго батарэя ратавала польскі батальён ад разгрому, дзе наводчыка першы раз параніла. Палякі тады рухаліся па шашы, і на іх напала унтэр-афіцэрская школа, якая прабівалася з акружэння на поўнач. Батарэец запомніў маладых дзяўчат у «рагатыўках», якіх пакасілі з аўтаматаў немцы: у амерыканскіх шынеліках і англійскіх чаравічках валяліся яны ўздоўж і папярок на мокрым асфальце нейкай аўтастрады. Успомніўшы ўсё тое, батарэец не змог доўга глядзець на прыгажуна з гузікамі і адправіўся на станцыю.

У машыніста ён даведаўся, які з таварнякоў неўзабаве адправіцца на Усход, і палез на дах бліжэйшага вагона. Там было ўжо жанчын з мяшкамі і рукзакамі, якія вярталіся з гандлю. Выбраўшы месца, дзе вальней, ён апусціўся на пакатую бляху. Дарогі хапала на цэлую ноч, можна было добра выспацца, і салдат пачаў меркаваць, як лепш уладкавацца, каб у сне не паляцець пад адхон.

Уздоўж вагона дах па цэнтры ўзвышаўся сантыметраў на трыццаць. Салдат падоўжыў лямкі і, не здымаючы мяшка з плячэй, закінуў яго на другі бок хрыбта, выцягнуў ногі ды паклаў на край мяшка галаву. Такім чынам прымацаваны на доўгіх лямках да плячэй, цяжкі мяшок зараз служыў у яго як бы падушкай-якарам: калі цяпер вагоны ляснуць буферамі, салдат не рызыкаваў паляцець уніз. Расшпіліўшы на сабе гузікі, адпусціўшы папругу, батарэец параненым бокам улёгся так, каб не муляла і паравоз быў ззаду, бо інакш у вочы заносіла б з коміна вугельчыкі.

Гэтак грунтоўна ўладкаваўшыся, змардаваны за цэлы дзень салдат стаў чакаць, калі зморыць яго сон. Ён нагадаў сержанта з коўдрай і падумаў — як добра, што цябе ніхто ноччу не абудзіць на варту. Перад вачыма была густая цемра, а навокал чулася гутарка гандлярак. Галасы жанчын нагадалі шпіталь, і ён пачаў успамінаць пра яго.

7

Батарэец быў пэўны, што выжыў толькі дзякуючы медсёстрам. Металёвыя асколькі загналі ў лёгкае яшчэ і некалькі кавалачкаў дрэва з прыклада: ён лічыўся «грудніком» — трэцяй, самай цяжкай, групы: з адкрытым пнеўматораксам, з гумовым шлангам у баку, з прымацаваным да шланга посудам.

Пасля таго як у шпіталі ён прыйшоў да памяці, аслабелы яго арганізм распачаў марудную барацьбу за існаванне. «Груднікі» надта капрызныя, бо адзін выгляд дрэнажнай трубкі, па якой дпём і ноччу сцякае ў бутэльку гной ды праходзіць у лёгкае паветра, давядзе ледзь не да вар'яцтва і самага здаровага чалавека, зробіць яго згрызлівым, бы схварэлае дзіця.

У шпіталі салдат высах да таго, што важыў трыццаць восем кілаграмаў. Ленінградка Нюра лёгка брала яго на рукі, выносіла ў садок ды клала пад вішні ў гамак. Бывалі дні, што не хапала ў яго сілы, каб узняць да рота руку, і сястра тады карміла яго з лыжачкі. Ленінградка пісала яму дамоў пісьмы, аднекуль прыносіла апельсіны, якія батарэец першы раз у жыцці бачыў, заглядвала ў раны.

«Ну, як мы зажываем? — з мацярынскай заклапочанасцю пыталася яна.— О-о, якія ружовыя рубчыкі!.. Ну-у, цяпер мы будзем мы-ыц-ца!..»

Халат у яе часамі быў прыадхілены; калі яна дакраналася да параненага незнарок грудзямі, месца тое ў яго потым гарэла. Нюра прылятала да салдата і са сваімі радасцямі ды бедамі. То знайшлася яе маці! То аб'явілася сястра! То прыйшла вестка, што бацька загінуў яшчэ ў сорак першым.

Што яна цяпер робіць? Далечвае астатніх. Абяцала пісаць на бацькаў адрас...

На гэты раз Нюра прыбегла да яго без халата ды спрытна падсунула пад яго гумовае кола ад пролежняў. Затым дзяўчына лягла побач, ад чаго панцырная сетка моцна ўвагнулася і Нюра ўся аж навалілася на яго. Ён адразу адчуў, як далікатная цяплынь памалу пачала ахінаць яго з галавы да ног. Шчаслівы, ён баяўся нават па-вярнуцца, каб не вылез дрэнажны шланг з раны, у той жа час яму было весела. Доўга яны гэтак ляжалі і нават дурэлі, а батарэец усё думаў — абняць яе ці не?..

А калі накрыўдзіцца і ўцячэ?..

Раптам нешта стукнула, заляскаталі буферы, і ён прахапіўся.

Выяўляецца, батарэец ляжаў не ў шпіталі, а на вагоне. Ніякага дрэнажу не было. Ды і рана, куды ўстаўляўся шланг, зарасла ўжо даўно — два месяцы назад. Паварушыцца баяўся ён не з-за яе, а каб не зляцець з пакатага даху. Стаяла глыбокая перадасенняя ноч. З паравоза агністай грыўкай праляталі над ім іскры. Паабапал пуці рухаліся назад даўзёрныя контуры будынкаў.

Цяпло яму ішло ад таго, што ён кагосьці трымаў у абдымках.

Салдат насцярожыўся.

Пад шынялём дыхала яму ў гімнасцёрку жанчына. Рука незнаёмай абдымала яго за спіну, а гарачыя ногі былі выцягнутыя ўздоўж яго ног. Батарэец выразна адчуў, што жанчына не спіць, нечага чакае і добра ведае, што не спіць ужо і ён. Памалу, не кажучы ні слова, ён стаў нібы нацягваць жанчыне на спіну край шыняля і сваю далонь перавёў непрыкметпа ёй на плечы.

Жанчына не толькі яго не адштурхнула, а прытулілася яшчэ больш.

I батарэец, адчуваючы ў сабе раптоўны выбух дрыжыкаў, даў волю сваім рукам, адначасова не забываючы, што яму нельга прыўставаць, бо зверне ўвагу людзей на вагоне, злуючыся на якар-мяшок, што скоўваў яго рухі.

— Не рві-і, я сама-а! — нібы з таго свету, раптам пачуў ён ля вуха ўсхваляваныя словы маладзіцы.

Праз хвіліну батарэец ужо ляжаў без руху. Было такое ўражанне, бытта ён доўга цярпеў смагу, але вось дапаў да халоднай крыніцы і цяпер яе жыватворчая сіла разыходзілася па яго жылах у кожную клетачку спрагнёнага цела, даючы шчасце асалоды і моц. Па-ранейшаму трымаючы адну руку на плячы жанчыны, ён маўчаў, а маладзіца ляжала спакойна і таксама маўчала.

Эшалон набіраў хуткасць з гары, паравоз, чуваць было, ехаў на халастым ходзе, навокал перагаворваліся жанчыны.

А нех яго! — пачуў ён раптам бясхітрасную скаргу маладзіцы.— Як прывыкнеш дома ўжо да гэтага, так і ў дарозе, калі прыйдзе той час, табе ўжо здаецца — аніяк не абыдзешса!..

Ёй было сорамна — яна так апраўдвалася. Яшчэ ён па гаворцы распазнаў у ёй тутэйшую маладзіцу з-пад Беластока — дакладна такую самую, якія яму не раз давалі ў партызанах есці, хавалі, мянялі бялізну ці вішчалі ды лямантавалі, каб ён з сябрамі хутчэй уцякаў, пашкадаваў яе дзяцей, бо унь, за ўзгоркам, пруцца на «равэрах» немцы. Трэба было з удзячнасцю падтрымаць яе хлусню ці хоць крыху прылашчыць, ды размовы весці ён не ўмеў, а хлусіць — тым больш не збіраўся.

Тым часам маладзіца разумела яго таксама і нічога не патрабавала. Раптам рука яе пад гімнасцёркай намацала правал пад лапаткай, і жанчына стрымала дыханне.

Бе-едны! — пачуў ён праз хвіліну яе сардэчнае спачуванне.— Ну, паспі-і, паспі-і шчэ, табе мо-ожно, а мне — пара

Яна адхілілася, надта чула і старанна падаткнула пад яго шынель, прыкрыла твар каўняром, паправіла на сабе адзенне, села ды, прытворна пазяхаючы, пракрычала камусьці ў цемру:

— Броня, ужэ Фасты праехалі, трэ збірацца! Пасядзім на вакзале, покуль каменданцкі час пройдзе, як думаеш. Досыць вылежвацца, рыбачка, паднімай нашых бабаў!..

На даху раптоўпа загрукатала, бытта на яго ўзвялі падкаваных коней; пачуўся скрыгат — цягнулі нейкія скрыні, мяшкі ды чамаданы.

8

Прыбылі яны на станцыю Беласток-Цэнтральны яшчэ зацемна. Гурба баб з мяшкамі і рукзакамі на спінах паваліла на вакзал. Як ён ні прыглядаўся, але ў натоўпе, асветленым цьмянай лямпай на слупе, спадарожніцы сваёй разгледзець не змог.

У бок Ваўкавыска, куды яму трэба было адпраўляцца, поезда пакуль што не было. Ісці ў горад? Панаваў яшчэ каменданцкі час, і з патрулямі лепш было не звязвацца. Ля кубавой нейкія мужчыны палілі са старых шпалаў вогнішча, салдат падышоў да іх, прыслухаўся. Пажылыя і юнакі караталі сабе час, успамінаючы выпадкі з вайны. Дзівакі, яшчэ мала ім?! Перасычаны ўсё тым жа адчуваннем здавальнення і бадзёрасці ва ўсім целе, салдат пакрочыў на вакзал. Яго як магнітам цягнула зірнуць на спадарожніцу пры святле.

Яе батарэец заўважыў здалек. У заваленай мяшкамі ды чама-данамі пачакальні сядзела мноства жанчын — хто з іх драмаў, хто браўся за снеданне, хто застыў, згорблены, у тупым забыцці. Яна сядзела ў цэнтры на белым мяшку і некага выглядала, вочы яе аж гарэлі. Спаткаўшыся нарэшце з ім позіркам, шчасліва ўзрадаваная маладзіца запрамянела яшчэ больш ды аблашчыла яго вачыма, поўнымі мацярынскай ласкі і спагады. Ён толькі на секунду затрымаў свой позірк на гэтым багацці прыемных адценняў ды адчуў, як душа яго поўніцца ўдзячнасцю да гэтага чалавека. У батарэйца нібы выраслі крылы: ён зрабіў энергічнае — кругом! — і пакрочыў назад.

Пачынала світаць. Ля вогнішча даўно не голены дзядзька з захапленнем казаў:

— А Саколе як яны файно раскалашмацілі! Захапілі станцыю, варту звязалі, а поезд разнеслі мінай ушчэнт! Немцы перлі якраз на фронт зброю; яны падагналі сотні дзве фурманак, наладавалі аўтаматаў, кулямётаў, гранат. Спалілі станцыю і — у лес! Шчэ і запіску пакіпулі з намаляванай фігай!..

Батарэец спахапіўся, што апавядаюць якраз пра яго партызан-скія прыгоды. Толькі на самой справе ўсё было не так. Саколе не станцыя, а — паўстанак. Пад поездам пералажылі стрэлку, і эшалон усяго саскочыў з рэек. Варты тады вязаць не трэба было, бо тры немчыкі з «вахі», пачуўшы партызан, уцяклі. Ніякай і зброі тады не здабылі — вагоны былі з параненымі. Паўстанак жа толькі падпалілі — у хлопцаў не хапіла бензіну. Не фігу, а цэлае пісьмо вывелі крэйдай на дошцы для немцйў...

«Ладна, няхай так будзе! —пасмяяўся салдат у душы.— Але ж — ты глядзі, людзі ўжо стварылі легенду!»

Ён раптам адчуў сябе шчаслівым, яму зрабілася ўсё ясна і стала зразумела, як жыць. Не ўвязваючыся ў размову, напоўнены радаснай энергіяй, салдат закінуў рэчавы мяшок на плечы ды энергічна пайшоў яшчэ раз шукаць поезд. Разглядаючы ў бадзёрым бляску раніцы знаёмыя сілуэты будынкаў і вакзальных таполяў, батарэйцу ўжо здавалася, што адгэтуль на фронт ён і не ад'язджаў, а ва ўсім целе адчуваў такую мускульную радасць, што пра сваю рану забыўся зусім.

Гэтае, узаконенае ўрадамі каралёў, а потым цароў, жульніцтва зарадзілася яшчэ ў 1690 годзе, калі манахі пад Заблудавам знайшлі цела шасцігадовага хлопчыка. Хтосьці выказаў здагадку, што з малога яўрэі бралі на мацу кроў. Духавенства зда-гадку клікуш падтрымала, нябожчыка аб'явіла велікамучанікам ды распаліла страсці. I пяцьдзесят, і сто, і паўтараста гадоў таму назад вялізныя натоўпы сялян на чале з дзесяткамі бацюшак і архірэяў, у суправаджэнні эскадрона казакаў урачыста насілі карычневую дамавінку з мошчамі ад Заблудава да Крынак, з Крынак да Ваўкавыска, з Ваўкавыска да Свіслачы, Навагрудка і Слуцка... Тысячы пасталоў і ботаў узнімалі дарожны пыл, над людскім патокам шапацелі харугвы. Развяваючы на ветры свае доўгія космы, нечалавечымі галасамі, як у бочку, раўлі малітвы, гугнявілі тропары тоўстыя папы, чадзілі кадзіламі, а сотні вёрст, парэзаных каляінай пясчаных дарог, бабы высцілалі палатном. У такія дні пусцелі вёскі. Спатыкаць мошчы збягаліся старыя і малыя. На вуліцу выносілі накрытыя сурвэтамі сталы з боханамі хлеба, сальніцамі і збанкамі вады, да гасцей паўзлі на каленях калекі з надзеяй выздаравець. Калі папы прыпыняліся ля сталоў свянціць хлеб і ваду, ашалелыя ад веры мацяркі паказвалі сваім дзецям, як Габрусёк з дамавінкі ківае ім паколанымі пальчыкамі і заклікае да помсты, а чорная сотня падбухторвала на пагромы яўрэйскае беднаты. Багамазы завальвалі Гродзеншчыну абразамі заблудаўскага дзіцяці, вучні царкоўнапрыходскіх школ зубрылі оду: «Святой Гавриил, угодник Христов, какие ты муки принял от жидов...»

2

Легендарныя пачвары, якія бытта жылі на Вавеле.

3

У канцы мінулага стагоддзя адбыўся працэс над сектантамі-мужыкамі з вёскі Стары Мултан з-пад Камы і Вяткі. Ён праславіўся на ўсю імперыю дзякуючы ўдзелу ў ім Уладзіміра Галакціёнавіча Караленкі.

4

Шчаслівы той, хто жыве ў доме бога і хваліць яго вечна! (Па-гебрайску).

5

Скаўты

6

Каталіцкая арганізацыя з адданых касцёлу фанатыкаў.

7

У 1923 г. у выніку разладу сярод праваслаўнага духавенства Польшчы свяшчэннік з Бялявіч (Мастоўскі раён) Смарагд застрэліў сябра Пілсудскага, першага праваслаўнага мітрапаліта Польшчы айца Георгія.

8

Нейкі Восіп Вахлінскі з-пад Гайнаўкі, паляк па нацыянальнасці, з жонкай немкай у 1931 г. аб'явіў сябе Мікалаем II. Ён то хадзіў абарваны па хатах Гродзеншчыны, то ездзіў тройкай гнядых. Ахвотна прымаў запрашэнні на банкеты ў свой гонар. У пе-рапоўненых цэрквах выстойваў з «царыцай» малебен, які заканчваўся агульнай песняй «Божа, цара храні». Калі «цар» потым з'яўляўся на цвінтары, гучала каманда — смірна! — і некаторыя мужыкі па-вайсковаму аддавалі яму чэсць. У доме, дзе «цар» начаваў, выстаўлялі ганаровую варту.

9

Сапраўднае прозвішча авантурысткі — Таццяна Меншыкава-Радзішчава. Яна была на ўтрыманні кардынала Польшчы Хлёнда і часта давала інтэрв'ю польскай і замежнай прэсе.

10

Устаноўленая ўрадам колькасць дзён, якія кожны мужык мусіў бясплатна працаваць на розных работах.

11

— Прыкопчыць яго!

12

— Будзе выканана, пан начальнік!

13

— Дзейнічаць!...

14

— Прэч!

15

— Назад, пракляты, хутчэй!

16

— Падрыхтавацца!.. Увага: раз, два, тры — агонь!..

17

— Гатовы!..

18

«Радзіма або смерць! Мы пераможам!!!» (ісп.)

19

Так некаторыя немцы называлі гітлераўцаў.

Content

Карпюк Аляксей Выбраныя творы ў двух тамах

Аляксей Карпюк Выбраныя творы ў двух тамах. Том 2

ВЕРШАЛІНСКІ РАЙ

ПРАЛОГ

ЧАСТКА ПЕРШАЯ

ЧАСТКА ДРУГАЯ

ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ

Апавяданні

РЭПАРТАЖ З ПЕРОНА

АФIЦЫЯНТКА

ПЕРАМОЖЦА

2