Казько Віктар

Хроніка дзетдомаўскага саду

Віктар Казько

ХРОНІКА ДЗЕТДОМАЎСКАГА САДУ

Раман

Падрыхтаванае на падставе: Віктар Казько, Хроніка дзетдомаўскага саду: Раман, — Мінск: Мастацкая літаратура, 1987. — 430 с., 4 л. іл.

Copyright © 2013 by Kamunikat.org

У той дзень я выбраў не лепшую дарогу, тую, па якой хадзіў у дзяцінстве. Хто ці што павяло мяне на тыя сцежкі, якія даўно ўжо зараслі і зарубцаваліся? Да гэтага ж я старанна абыходзіў іх. Але тут выйшаў з хаты, нагрузіўся вудамі, спінінгамі, ракалоўкамі, прыжмурыўся, гледзячы на вясенняе сонца, і апамятаўся ўжо ў дзетдомаўскім двары, каля сваіх дубоў. I так хораша стала мне на душы, што я дараваў ім усё: лістапад, доўгія вечары восенню, калі я звычайна пазніўся ў сталовую, магутнасць іх шырокай кроны. Гэта ж колькі лісця яны неслі на сабе і як яно дружна ападала, дзень і ноч. А мне трэба было зграбаць яго да апошняга. Я дараваў і свайму дзетдомаўскаму сябру Мысу Пожні, які каварна падсунуў мне, тады навічку ў дзетдоме, гэты ўчастак з дубамі.

Дырэктар нашага дзіцячага дома быў чалавек ваенны і таму любіў парадак: каб усё было як у танкавых войсках, і кропка, хоць сам служыў у пяхоце-матухне. Ён сам размераў, разбіў тэрыторыю дзіцячага дома на ўчасткі: сто гаўрыкаў, гвардыі радавых, неабучаных — сто ўчасткаў. Мяне на той час яшчэ не было тут, а шапялявы Мыса — Міша Пожня — быў ужо. Яму па жэрабю і пашанцавала на гэтыя дубы, а да мяне яны перайшлі з-за маёй дурасці. Пчалінай радасцю вызвоньвала вясна, калі эвакуатарша Палескага дзетпрыёмніка прывезла мяне сюды. Галапузы Мыса Пожня стаяў дзяжурным на варотах, не адыходзячы ад іх, ён і абдурыў мяне.

— Слямбой,— адразу ж выказаў ён сябе і сваю загану.— Законам забаронена.— I зачыніў перад нашым носам веснічкі.

— Хлопчык, нам у канцылярыю...— пачала было эвакуатарша.

— Законам забаронена, слямбой,— няўмольна адрэзаў Мыса, прыгледзеўся да мяне.— Новенькі?

— Старэнькі,— сказаў я,— але ні разу не пераніцаваны. Усяленскую смазь хочаш?

— Не-е,— Мыса на ўсякі выпадак усё ж адступіў.— Я цасавы, законам забаронена. Так не трэба. Так на так мозна. Памяняць не гледзячы магу. Бас на бас.

— Пакажы свой баш.

— Глядзі,— і Мыса паказаў на дубы.— Харосыя дубы.

— Вялікія.

— Высэзныя. А там во свінюснік...

— Вялікі свінюшнік, харосы,-— усё ж калупнуў я Мысу, але ён як не пачуў мяне.

— Дрэнны, гразны, і парасяты рохкаюць. Мяняем? Я бяру свінюснік, ты — дубы.— Мыса адчыніў веснічкі, і я, не трымаючы ў галаве, у якую багну ўлез, ступіў на дзетдомаўскі падворак, зрабіў усё ж на хаду ўсяленскую смазь Мысу, але так і не зразумеў, чаго ён рагоча, а не кідаецца біцца са мной.

Зразумеў гэта я крыху пазней, калі надышла восень.

А цяпер была вясна, яшчэ пакуль без лістоты на дрэвах, але ўжо з маладою травой, з бухмата-браклымі пупышкамі, мякка-блакітным глыбокім небам, якое і заманіла мяне ў дзяцінства, пад гэтыя дубы, да гэтага старога будынка былой маёй роднай хаты, якую я заўсёды да гэтага старанна абыходзіў, таму што лічыў сябе вінаватым перад ёю. Не здолеў дапамагчы ёй захавацца...

Гэта здарылася неяк вельмі нечакана, як усё на свеце здараецца. Нечакана памёр Мар'ян Іванавіч Знавец, пасярод лета, у ліпені. Я памятаю той дзень, нібыта ён сёння яшчэ доўжыцца.

Да Мар'яна з'ехаліся ўсе яго дзеці, унукі. I ў прасторнай раней хаце — Знавец ды яго жонка — адразу ж зрабілася цесна. Я ж са сваім сынам таксама жыў у той хаце. З дапамогаю Мар'яна і яго жонкі хуценька сабраўся, нагрузіў свае транты ў лодку і па рэчцы Пятлянцы паплыў да дубнякоў, дзе ўжо даўно прымерыўся паставіць палатку, ды ўсё ніяк не наважаўся пакінуць хату, таму што вельмі ж халоднае было тое лета. Бег берагам, праводзіў мяне Мар'янаў сабачка. Барбос, гэта калі мы з ім ладзілі, а калі лад не браў нас — Балбес. Але ўсё ж больш Барбос.

Палатку мы з сынам паставілі на стромым, зарослым асакою беразе, дзе Пятлянка рабіла крук, выгіналася лукам, страляючы ў неба гонкімі асінкамі, каржакаватымі дубамі, і вада ад жоўтага жвіру была мядова-мяккай, напеўна-самотнай. Я ведаў, што песенны сум гэтай вады вельмі даспадобы ляшчам і язюкам, у вірах не зводзіцца язёвая плотка, як з жывіцы і сонца адлітая. Але злавіць такую плотку тым летам мне так і не давялося. Ужо наступным ранкам, росным і халодным, адчуваючы сябе няўтульна і нязвыкла на новым месцы, правалэндаўшыся з паўгадзіны, я толькі-толькі вывудзіў амаль што кілаграмовага ляшча, калі прыбег Гарык, унук Мар'яна, задыханы, моўчкі сеў на кручы. Я адразу ж адчуў: нешта здарылася, але распытваць Гарыка не стаў, падсеў да яго, паспешліва, без радасці зняў ляшча з кручка, пусціў у росную асаку. Было вельмі ціха, зябка, нейкая вінаватая цішыня і прахалода. Яны абвалаквалі цела, і я адчуваў, як увесь напяты ад гэтай цішыні і прахалоды дрыжыць ужо Гарык. I гэтая яго ўзбуджанасць і дрыжыкі перадаліся і мне, нібыта мы зліліся ў нешта адзінае, у той жа час штосьці і перашкаджала гэтаму зліццю. Я прытуліў Гарыка да сябе, абняў яго за плечы.

— Ну, чаго ты, супакойся. Баба дома? — спытаў я, каб толькі не маўчаць.

— Баба кароў пасе,— адказаў мне Гарык неяк праз сілу, нібыта перамагаючы штосьці ў сабе.

— А маці дзе? Усё ў яе добра?

— Маці дома. Усё добра...

— Што ж здарылася?

— Нічога,— сказаў Гарык і заплакаў.— Нічога з намі не здарылася.— Слёзы стылі ў яго на вейках, а гаварыць ён адмаўляўся. Гэта была яго першая смерць, і ён бараніўся маўклівасцю. Гарыку было ўсяго ж толькі восем гадоў, і яму, пэўна, здавалася, што ўсё яшчэ можна перайначыць, не трэба толькі памінаць смерць, не трэба прызнаваць тое, што адбылося, і ўсё будзе добра. А мо ён спадзяваўся на мяне, на цуд, які сыходзіць заўсёды ад чужога чалавека. Ён нічога не скажа, а я, чужы яму, пачую, і ўсё будзе — як і раней. Устане яго дзед і скажа яму: «Ну, што, сукін кот, чарвякоў накапаў, дуем на рыбалку». Я прыціснуў да сябе худзенькае, але раптам па-мужчынску акрэплае цельца Гарыка. Ён вылузнуўся з маіх абдымкаў, адбег убок і з адчаем, мне здалося, і з нянавісцю да мяне ціха прашаптаў:

— Дзед памёр.

Я ўсхапіўся на ногі. Цяпер гэтае дзіцячае жаданне цуду ахапіла мяне. Цяпер трэба было бараніцца ўжо мне, нешта рабіць, каб пазбавіцца праўды гэтых двух слоў: «Дзед памёр». Заглушыць іх, спыніць іх рух, каб яны не ўвайшлі ў кроў, свядомасць. I я распрануўся да плавак, скіраваў да палаткі, узяў мыла і ўвайшоў у халодную ад халоднага лета і ад таго, што была яшчэ раніца, ваду. Пачаў купацца, цвяроза адчуваючы, што раблю нешта недарэчнае, ненармальнае, грэшнае нават: атрымлівалася так, што я змываў з сябе памяць аб Мар'яну. А Мар'ян, як і што б там ні гаварылі, даводзіўся мне бацькам, быў нашым дзетдомаўскім бацькам. Вада холадам пакусвала ногі, колка ахапіла грудзі. Я паспешліва намыльваў галаву, даваў нырца і зноў намыльваўся. Гарык стаяў на беразе абыякавы і бездапаможны, чакаў мяне. А я ніяк не мог выйсці з рэчкі. Выйсці — значыць гаварыць нешта. Слоў жа ў мяне не было. Я не знайшоў іх і тады, калі мы ўжо ішлі па дарозе ў вёску.

На Мар'янавым двары было цесна ад людзей. Была там і жонка яго, паспела прыгнаць кароў. Плакала, прыгаворваючы, нібыта трызнячы:

— А я гляджу, ніхто не сустракае мяне... I Мар'янка з варот не выходзіць. Што ж ты не выйшаў, Мар'янчык, што ж ты не выйшаў?..

— Падаюць франтавікі, падаюць. Косіць іх, як жыта,смерць,— гаманілі паміж сабой вяскоўцы.

— Гэта ж толькі пенсію выправіў, толькі б жыць. Не паспеў у руках патрымаць тую пенсію...

I зноў я быў не здольны перамагчы сябе, адчуваючы, што раблю нешта бязглуздае, глупства нейкае, пераступаю праз вызначаны, хоць і невядома кім, але ўсё ж вызначаны звычай і парадак, замест таго каб зайсці адразу ў хату, як водзіцца сярод людзей, я папрасіў у зяця Мар'яна, падпалкоўніка, брытву і люстэрка і пачаў галіцца, саромеючыся сябе, саромеючыся свайго твару ў люстэрку.

— На маіх руках, лічы, памёр,— гаварыў зяць Мар'яна, стоячы каля мяне,— шчасліва памёр. Дай бог кожнаму. Выйшаў на двор, па дровы, упаў, і ўсё...

Я даў веры гэтаму «ўсё» толькі на другі ці трэці дзень, пасля пахавання і памінак ужо, калі вяртаўся разам з Гарыкам да сябе ў палатку і недзе на паўдарозе нас заспела навальніца і на зямлю абрынуўся такі лівень, што вадою ссякала лісце з дубоў...

Пасля смерці Мар'яна Іванавіча Знаўца, на сённяшняе маё разуменне, дык і не такой ужо нечаканай, пачалося паміранне і ўсяго іншага, таго, чым ён жыў, што жывіла яго сэрца, якое так раптоўна спынілася. Сэрца франтавіка, гаспадара. Першым пачаў сыпацца будынак дзіцячага дома, дырэктарам якога быў Мар'ян. Вось чаму я сёння і асцерагаюся дарогі, па якой хадзіў у дзяцінстве. Пры той дарозе стаіць мая хата, абадраная, разбітая, разваленая, як з бежанцаў выйшла. Падлога ўзадрана, павыдзіраны рамы, замест дзвярэй як ротам зеўраюць праломы халодных калідораў, дыхаюць нежыццю і запусценнем. На сценах калідораў непрыстойныя і брыдкія малюнкі і надпісы, летапіс вясковага кахання. Я абмінаю, не хачу глядзець на сваю хату мо яшчэ і таму, што, як Гарык некалі, спадзяюся: калі я гэтага не бачу, значыць, гэтага няма. Няма і няма. Але сёння я мімаволі апынуўся каля сваёй хаты, скалечанай не вайною, не пажарам, а забыццём, а мо і здрадніцтвам. На нейкае імгненне я забыўся пра гэтую здраду, гэта калі параўняўся са сваімі дубамі, згадаў іх, не паспеў яшчэ суаднесці, адчуць сувязь паміж мной і тымі руінамі, што былі наперадзе, не адчуў ні віны, ні смутку, гледзячы на іх. Іншае кінулася ў вочы. Бярозы, што раслі каля плота. А каля гэтых бяроз, шырока расставіўшы ногі, стаяў сярэдняга росту, каржакаваты мужчына, у рост яму на абламаным сучку бярозы — поўненькае праз край вядро з бярозавікам. Адстоены ўжо ў вядры да празрыстасці, бярозавік капаў на кірзавыя сорак апошняга размеру боты мужчыны.

Мне стала шкада, што так дарэмна прападае бярозавік, і так захацелася хоць глыток яго, што аж зубы занылі. Я ўспомніў, што толькі з-за бярозавіку я і прыехаў сюды, у вёску, у няўчассе, калі яшчэ ні ягады, ні грыба і цяпла сапраўднага няма... За якой даўнінай усё гэта, у магазінах у той час, здаецца, не прадавалі яшчэ нічога салодкага, толькі хлеб, і то не кожны дзень, і ў лесе мін і снарадаў ляжала больш, чым сёння цукерак у тых магазінах, больш, чым расло кветак. Мы, хлапчукі-пастухі, пілі гэты бярозавік бочкамі, каб спатоліць смагу і ў запас, выбіралі самыя тоўстыя бярозы, якія раслі на лясных палянах, на сонечным прыпёку. То быў хоць і строгі, але вясёлы час. Мы раслі не на малацэ, а на бярозавіку, на бярозавай кашы. I ніколі не хварэлі. I гэтай вясной мне захацелася апынуцца ў тым часе, вярнуць яго, акунуцца ў яго, каб ён зноў напоўніў горкай слодыччу дзяцінства, паехаць на бярозавік, як ездзяць на кумыс ці нарзан. Чамусьці верылася: пап'ю я гэтага бярозавіку тыдзень-два — і да мяне вернуцца былая бесклапотнасць, дзіцячая радасць і лёгкасць. Прыгожы падман. Але як цяжка ўстояць перад такім ашуканствам, ашуканствам, якім ты атручаны з дзяцінства. Мне іншым разам нават здаецца, што, пакуль існуюць такія падманы, жывём і мы. Але бярозавік у тую вясну паказаўся мне горкім. Не тыя, пэўна, пайшлі бярозы, падумаў я, дзіцячыя паўсыхалі, а з новых капае новы, невядомы мне бярозавік, я не прывык да яго. Але тут, каля дзетдома, роднай сваёй хаты, мне здалося, што я нарэшце знайшоў тое, што шукаў, адзіную маю бярозу, якая адорыць мяне дзяцінствам. Прыгадаў, што гэта я пасадзіў яе тут, толькі вось якую. Хапатліва прабег вачыма па беластволай шарэнзе дрэў. I брыдка стала маім вачам. На кожнай бярозе вісела па ацынкаваным вядры, нібыта па ваду да калодзежа ішлі бярозы. Госпадзі, ды каму ж столькі патрэбна вады, слана паіць. I хто гэта, хто наважыўся, паквапіўся на дзетдомаўскія сіроцкія бярозы? Мы ж пасадзілі іх у Дзень Перамогі. Мы ветру не давалі дыхнуць на іх, па тры разы на дзень давалі ім піць, палівалі, люта зайздросцілі тым, чые дрэвы раслі хутчэй, за вушы цягнулі ў неба свае. Партызанскай алеяй паіменаваў гэтыя бярозы Мар'ян Іванавіч Знавец. I хутчэй адпадзе ў мяне рука, чым я здолею падняць яе, параніць хоць адно дрэўца. Не здолею я пракаўтнуць і кроплі іх бярозавіку. Гэта ж кроў.

Мужчына тым часам зняў вядро з сучка, нахіліўся, выцягнуў з халявы чорны штык-цясак. Я здрыгануўся і агледзеўся, мімаволі шукаючы месца, дзе б схавацца: у якую б небудзь шчыліну, акоп, траншэю, бліндаж, за вугал хаты. Але ногі няўмольна неслі мяне, здавалася, прама на вастрыё гэтага штыка-цесака. Я бачыў яго ўвесь цалкам і вельмі востра, за выключэннем толькі таго, што было заціснута ў кулаку мужчыны. Бачыў сур'ёзную заклапочанасць мужчыны, што напружанай зморшчынкай прарэзала яго лоб, яго толькі што паголены, шырокі і, на першы погляд, добразычлівы падбародак. I ён не мог не бачыць мяне, не мог не чуць, што я іду. Але я, пэўна, не існаваў для яго. Мужчына крышачку падаўся наперад, хіжае, шчупаковае цела цесака ўпілося ў бярозу, выкрышыла амярцвелы сукравічны накіп, а потым ужо і забурэлую плоць дрэва. Мне стала балюча, і боль быў не такі, які можна адхіліць, які бывае пры суперажыванні. Гэта быў мой боль. I чым глыбей цясак уваходзіў у дрэва, тым больш пакутаваў я, тым пранізлівей балела мне. Я ведаў гэты боль, перажыў яго некалі, і таксама ад нямецкага штыка-цесака. Стругаў лучыну, каб распаліць печ. Хваёвы асмолак ніяк не паддаваўся. Я ўзяў цясак аберуч, пальцы правай рукі якраз сышліся на лязе. Увагнаў цясак у асмолак, адчуў, як тоненька, нібыта ад гадзючага джала, расстругваецца скура на сярэднім пальцы. Толькі і клопату было — адхапіць руку, зняць яе з цесака, расціснуць пальцы і адштурхнуць асмолак. Але я не здолеў, не мог зрабіць гэтага. Смешна, недарэчна, але я нават пачаў націскаць на цясак з яшчэ большай сілай, як у здранцвенні, утрапенні нейкім: брэшаш, фашысцкая сука, мяне табе не ўзяць, ты ўжо здыхляк. Не той ужо дзень на зямлі. I сонца вунь якое. Ды каб пры такім сонцы мне чагосьці баяцца, вужака ты дохлы, гад падкалодны. Але і пад сонцам нямецкі штык, які, пэўна, што добрая п'яўка, пацягнуў рускай крыві, штык, які я знайшоў у траншэі за нашым гародам, помсціў усяму свету за свайго гаспадара, які, магчыма, ужо даўно сатлеў, быў ён бязлітасны і да мяне. I я, ледзь стрымліваючы агіду і слёзы, усё глыбей і глыбей уганяў яго ў дрэва і ў свой уласны палец, паспяваў пры гэтым скрозь боль прыкідваць, ці далёка яму яшчэ застаецца да сухажылля і костак. А менавіта да сухажылля і костак пракрадвалася лязо. I красціся яму заставаліся міліметры. Мне не шкада ўжо было пальца, я ўжо бьгў гатовы ахвяраваць ім, але ў той жа час верыў: будзе жыць мой палец. Я апярэджу цясак; раней, на імгненне, але раней, я адшчыпну лучыну. А па лучыне ўжо скрозь сцягнутыя сутаргай пальцы, не затрымліваючыся на жывіцы, прасочвалася кроў. I асмолак, нібы напалоханы гэтай крывёю, не вытрываў, шчоўкнула, адскочыла лучына, бразнуў, выпаў з анямелых пальцаў цясак, грымнуў на падлогу. Застагнала пада мной лаўка. Здранцвенне прайшло, насланнё кончылася. Я нагою адштурхнуў цясак к печы. Засмяяўся, як ён круціцца, што вужака, адлятаючы ад мяне, лізнуў языком кроў, што бегла з пальца.

Мужчына зачысціў і паглыбіў надсек на бярозе, і бярозавік пабег амаль што цурком, буйнымі і крыху мутнаватымі кроплямі, падобнымі на ваду, якая толькі пачынае кіпець. Я быў побач ужо з мужчынам і глядзеў яму між лапатак, дзе пад счарнелай ад даўняга поту сарочкай набраклі тугія бугры мускулаў. Ён адчуў мой позірк, азірнуўся і таксама стрэліў у мяне цёмнымі пад дугамі чорных броў вачыма, нібыта хацеў мяне ў нечым апярэдзіць, напалохаць і прагнаць. У той жа час і нейкая прыкрасць была ў яго вачах: ну, чаго, маўляў, прычапіўся, пайшоў прэч. Усё тут сёння маё, я тут гаспадар. Але я не спяшаўся размінуцца з ім. Упарта, як і стругаў некалі лучыну, глядзеў яму ў вочы. Што хацеў я ўбачыць за звужанымі іх зрэнкамі, за чорным іх донцам — гэта я ведаў, ведаў, пэўна, і ён, таму што бачыў, мусіць, мяне і раней, увялі яму ўжо ў вушы, што я адсюль, з гэтай во хаты. Калолі яму вочы мае землякі, не раз папікалі: куды ён улез, на што замахнуўся. Памяць ніхто яшчэ не здольны ні прадаць, ні купіць, хай будзе ў яго куча грошай, гара золата і вазы пшаніцы. Я хацеў пабачыць, ці скалоў дакор усёй вёскі вочы гэтаму чалавеку, які спрабаваў перажыць памяць, купіць памяць, у душу яго зазірнуць. Але нічога пэўнага, нічога цікавага, як ні імкнуўся, я не адчуў і не ўбачыў. Толькі тое, пра што ведаў і раней, што бачыў ужо не адзін раз на тварах іншых, падобных яму, чаму я парою нават спачуваў. Адвечную мужыцкую стомленасць і тугу і тое, як з гэтай тугі нараджаецца злосць, якую цяжка ўжо і розуму падначаліць. I ён не хаваў гэтай злосці, не зводзіў з мяне сваіх вачэй і адначасова прасіўся, маліў мяне пайсці, пакінуць яго: нічога ж няма ганебнага і сорамнага ў тым, што ён жыве іменна тут. Ён жа мужык, гаспадар, а які мужык, гаспадар адмовіцца ад зямлі, што добра родзіць, ад саду, які даўно тут пасаджаны. Перш чым брацца судзіць яго, зразумець трэба. Гэта ж колькі ў яго дзяцей. I ён не п'янчуга які-небудзь, не бяжыць з капейчынай, што завялася ў кішэні, як іншыя бягуць, у магазін па чарніла, не лянуецца ён і рабіць, і рукі яго, рукі... Во, зірні толькі на гэтыя хаты. Адна пад цынкам ужо і з блакітнымі аканіцамі. А дзве другія, ці псуюць яны гэты сад, гэтую зямлю, ці не пасуюць яны жыццю?

I я глядзеў туды, куды ён загадваў мне глядзець. Сапраўды, усё было прыгожа. Усё было б прыгожа, калі б там, каля фундаментаў гэтых хат, не ляжалі ўпокат ссечаныя яблыні, якіх яшчэ не паспелі сцягнуць, схаваць ад майго і людскога вока. Мае яблыні, Мысы, Мар'яна Іванавіча, маіх сяброў-дзетдомаўцаў, гвардыі радавых і ўжо абучаных. Дзетдомаўскі наш сад. I ці толькі дзетдомаўскі. Мы ж атрымалі гэтую зямлю ў спадчыну ад першых пагранічнікаў, якія першымі ўступілі тут у бой і загінулі ў тым баі. Ад іх мы атрымалі ў спадчыну і гэты дом, што стаіць літарай «Г», іх хата стала нашай хатай. Каму ж, у чые рукі мы перадалі ўсё гэта? Чаму ж развал і разруха пануюць над нашай хатай, разбураны, па цаглінцы раскіданы печы, што сагравалі нас, пабіты вясёлыя вокны, узадрана падлога, што спявала нам? Паздзіраны шыфер з даху. Хто вінаваты ў гэтым, хто дапусціў такое, чаму я саромеюся сябе, калі іду міма сваёй хаты? Вельмі рана памёр Мар'ян Іванавіч, а я не здолеў абараніць, адстаяць сваю хату. Не змог адстаяць, дык павінен хоць расказаць, як усё было. I няхай як атрымаецца: было не было, магло быць. Як гэта пачыналася, як складалася, прыдумка з болем скручвалася.

На дзядоў Сноўдала выйшаў недзе апоўначы. Побач гула начная дарога, фары машын, што праносіліся міма, білі яму, праўда, у бок, але даставалася і вачам. А вочы яго ўжо былі немаладыя. Наракаць на іх яшчэ не наракаў, што трэба, бачаць, а чаго не бачаць вочы, тое адчувае ён носам. Але тут яго адразу падвялі і вочы, і нос. Хаця ён і адчуваў: хтосьці тут ёсць, а распазнаць не мог і пачуць не мог — хто. Нешта шэрае і як бы сатканае з туману. Сноўдала пастаяў, паслухаў: небяспекі, здаецца, няма. Да машын ён даўно ўжо прызвычаіўся, смуродна толькі ад іх, але што ім да яго. Увесь час равуць, нібыта ў іх бясконцы гон, адкуль толькі сіла ў іх такая бярэцца. Множацца, множацца дзень і ноч без перадыху, вялікія і малыя, гоняцца адна за адной. Але чагосьці ім не хапае. Сноўдала, калі яшчэ быў малады, калі першы толькі раз убачыў іх, намагаўся зразумець: чаго ж. Але так і не зразумеў, плюнуў і пачаў грэбаваць імі. I цяпер ён стаяў задам да іх, ловячы вушамі, што адбываецца там, наперадзе. А наперадзе, як уяўлялася яму сёння і як падказвала яму спрадвечная яго памяць, якая належала не толькі яму, увабрала ў сябе ўсё, што было тут спакон веку, тады, калі ён сам быў менш шарсцінкі на целе свайго прабацькі, быў толькі гукам, які пранізваў стагоддзі трубным рыкам свайго прапрадзеда, кропляю расы, сцяблом травы, подыхам ветру, які бласлаўляў і аплакваў яго будучае нараджэнне і жыццё,— па ўсім гэтым яму здавалася, што наперадзе вёска. Таму ён і знерухомеў, не ад спалоху, а хутчэй ад здзіўлення напружана набычыўся. Ён наогул не ведаў, што такое страх, таму што сам быў для іншых страхам. Каго яму баяцца, калі ён сам бадай усемагутны. Не кожнае дрэва можа ўстаяць перад ім, не тое што звер ці чалавек. Цар звяроў і ўсяго існага на зямлі цар, махіна, якую не збіць з ног, не звярнуць з дарогі, усё жывое саступае яму, расступаецца, бяжыць прэч, хаваецца ў норы і схованкі. Але гэтая ўсемагутнасць адначасова сведчыла і аб тым, што ён недзе і бездапаможны. Сноўдала ў мностве сваіх жыццяў на ўласнай скуры спазнаў гэтую сваю сілу і бяссілле, горка і соладка паплакаў, праклінаючы сваю долю.

У гэтым жыцці яго не раз забівалі. А недзе з паўвека назад забілі, здавалася, назаўсёды. На зямлі, якой ён валодаў з такога часу, што не хапала і памяці, ён застаўся адзін. Ён заўсёды ведаў і помніў аб гэтым, як ведаў і помніў чалавека, які павінен быў яго забіць, таму што часта бачыў таго чалавека ў лесе, і той зычыў яму, калі выпадалі суровыя зімы, дапамагаў выжыць. Але вось надышла тая адметная памятная зіма, калі ён застаўся адзін. Аплакваючы ўжо яго, нема вылі ваўкі. А ён, бязглузды, спачатку нават быў рады іх жалобнаму завыванню: адзін, адзін і нікога, нікога ва ўсім белым свеце, хто мог бы падужацца з ім. Ён мог ісці, куды вядуць вочы, і ніхто б не заступіў яму дарогі. Уся зямля была яго, усе балоты, лясы, паша. Толькі не было нікога, каму зубр мог бы сказаць пра гэта, хто мог бы парадавацца гэтаму разам з ім. Хаця спачатку ён і не адчуваў ні ў кім патрэбы, жыў самім сабой, сваёй свабодай. Гэта ўжо крыху пазней ён засумаваў, прыбіўся да ласёў, бачыў нешта блізкае, роднае паміж сабой і ласямі. Ласі, як і ён, таксама любілі ласавацца пупышкамі дрэў і маладымі галінкамі, сенам, травою. Але ласі не прызналі, пагрэбавалі ім, як ён пазней будзе грэбаваць машынамі. Пасля таго ён сышоў з воч ласёў, зашыўся ў глыб пушчы, дзе жылі ваўкі, ворагі ласёў. Ваўкі чакалі яго пагібелі, чакалі, калі ён акалее сам. Ён зразумеў: дачакаюцца, прыйдзе гэты час. За яго выключнасцю і свабодай хавалася не жыццё, а смерць. Смерць жа таксама любіць адзіноту і хоча быць заўсёды вольнаю. I Сноўдала адчуў, што ён носіць у сабе сваю ўласную смерць. I як гнула плечы гэтая ношка: кожны крок, здавалася, апошні, таму анікога ўжо следам за ім, няма каму ступіць у яго след, хоць шыю скруці, азіраючыся назад, хоць вочы праглядзі, углядваючыся наперад: нічога і нікога. А калі ўсё гэта так, то навошта тады і ён. I Сноўдала ўжо адчуваў павеў смерці над сваёю галавой. Ён ужо не радаваўся, што жыве, што займаецца новы дзень, узыходзіць на небе сонца, плыве па ім воблака, ідзе снег, бадзёра прабівае цела мароз. Усё гэта было хутчэй сумна, чым радаспа. Так ён адсумаваў студзень, акасцянеў за той студзень, збілася ў каўтун барада яго, звалялася ў лямец поўсць, а ён не меў ахвоты нават пашавяліцца і жвачку ўжо адвык жаваць. Менавіта тады ён і ўзбунтаваўся, пайшоў шукаць сваю смерць, якая, ён ведаў гэта, даўно ўжо сама шукала яго. Ружжо Барталамеуса Шпаковіча даўно ўжо квапілася на яго жыццё, прагла яго крыві. Але да таго часу ён лёгка абдурваў гэтае ружжо, уцякаў ад яго. А цяпер выйшаў на яго сам, таму што несла яно яму не толькі смерць, але і вызваленне, збаўленне ад адзіноты. Адраджэнне. Ружжо не ведала жалю, біла напавал, да поўнага забыцця. Але ў чалавеку, не, не ў Барталамеусе, у семені яго чалавечым, што раскідана па ўсім свеце, было закладзена сумленне, тое, што не дазваляе нічому знікнуць бясследна, канчаткова. Тое, што можа стрэліць і ў таго, хто страляе, каб адрадзіць забітага. I Сноўдала, прадзед яго, ішоў на такі стрэл, на смерць і адраджэнне. Ён сам знайшоў Барталамеуса, адкрыўся яму, замёр, чакаючы таго ўдару, што збівае з ног. Але ў апошнюю хвіліну занатурыўся, яму здалося, што Барталамеус цэліць не туды, куды трэба. Ён, само сабой, не прамахнецца, але і напавал не ўкладзе яго, і забыццё будзе цяжкім і хрыпліва доўгім. I Сноўдала, лёгкі і малады, уламаўся ў асіннік, прашыў яго наскрозь, паспеў удыхнуць яшчэ, перапоўніцца яго салодкім і горкім пахам. Куля апякла скуру, выблыталася з грывы, скавытнула над вухам і толькі надала Сноўдалу бадзёрасці. Ён зноў адчуў, што хоча жыць, жадае жыць, жаваць маладыя галінкі асінніку, клейкія і салодкія пупышкі ліпы, што так гоняць сліну, прагне дажыць да таго часу, калі гэтыя пупышкі набракнуць і выбухнуць лістом, паспытаць таго ліста і толькі тады выйсці насустрач кулі. Але ён уявіў сабе ўвесь той круг блуканняў у адзіноце, праз які прайшоў ужо, пагарду ласёў, адчуў, як зацята чакаюць падлы ваўкі; зразумеў, што не вытрывае больш такіх пакут, сваё ён ужо адпакутаваў. Але не хацелася ж вось так адразу і беспаваротна і паміраць. Ён павінен абысці, гуляючы з Барталамеусам апошнюю сваю гульню, усю пушчу, абабегчы ўсе логавы ваўкоў, нагнаць на іх страху, напалохаць напаследак ласёў, паслухаць і пасмяяцца з іх, як яны рагамі ломяць сухастой, мяцеляць, віхураць снег, узнімаючы вецер, самому дыхнуць тым ветрам. I пасля гэтага толькі. Пасля гэтага. Пасля...

Сноўдала, як звычайна, накатам бег па пушчы, што была знаёмая яму да апошняга дрэва, да апошняй лагчыны, бег сваімі сцежкамі, па якіх не раз вадзіў статак, па сцежках, што заводзілі ў такую глухамань, пра якую ведаў толькі ён ды яго сяброўкі, калі ён пасля асенніх боек ішоў туды разам з імі. Але цяпер ён чамусьці не мог пазнаць гэтых сцежак. Нешта перамянілася не то ў ім, не то ў пушчы, ён не мог зразумець. Перамянілася, скранулася, як перакулілася ўсё адразу пасля стрэлу. Ён падумаў, што гэта з-за раны, але болю не адчуваў, патыхала, біла ў нос смаленай поўсцю. А дрэвы, неба, сонца, снег выглядалі неяк зусім інакш, чым раней. Ён нават спыніўся, збіўся з нагі, прыглядаючыся да свету, які так імгненна перайначыўся, крайком вуха прыслухаўся, як ломіцца па яго следзе скрозь пушчу Барталамеус, раздзьмуўшы ноздры, дыхнуў гэтым светам, уцягнуў, увабраў яго ў сябе — пах яго застаўся нязменным. А вось колер быў інакшы. Свет як пафарбаваўся раптам, ён не быў ужо больш аднакаляровым, барвовым зрабіўся, нібы аплавіўся крывёю снег, і сонца пачырванела, як і ў яго падмяшалі крыві, і неба пасвятлела ад блакіту, забялілася аблокамі, і дрэвы, асабліва макаўкі іх, раней аднатонныя, раптам зрабіліся, як неба і сонца, блакітнымі і ружовымі. Сноўдала шалёна затрос галавой — столькі святла, столькі фарбаў не маглі ўвабраць яго вочы: як, чаму ён не бачыў гэтага раней, стаў відушчым толькі тады, калі прыйшоў час паміраць, да чаго ж хораша, што ён нарадзіўся на гэтай зямлі і ў гэтай пушчы, якая ж яна добрая і прыгожая. А ён хадзіў, глядзеў сабе пад ногі, капыціў снег, здабываючы сабе корм, смертна біўся з іншымі, да сябе падобнымі, і нічога не бачыў і не разумеў да самай апошняй хвіліны. I зноў жа няма каму расказаць пра ўсё гэта. А Барталамеус, пакуль ён з ружжом, не здольны што-небудзь зразумець. Во каб ён быў пад тым ружжом, мо і паразумнеў бы. Адчуваючы свежую чужую кроў, ён, Сноўдала, таксама не вельмі што бачыў і разумеў, засціла вочы гэтая кроў яго перамогі, яго сілы і моцы. Цяпер, калі ён зведаў усё гэта, яму не цяжка будзе перахітрыць Барталамеуса, пакінуць яго з носам. Але ён, Сноўдала, не будзе хітраваць з ім. Ён толькі апошні раз абяжыць пушчу.

I Сноўдала пабег, не адрываючыся далёка ад Барталамеуса, але і не падпускаючы яго блізка, каб ён мог стрэліць. Калі ж адчуваў, што Барталамеус ужо стаміўся, сцішваўся, адпачываў і сам, распаляў і злаваў Барталамеуса, даводзячы яго да шаленства. I тады бег далей, пакуль сам не завальваўся. Дазволіўшы сабе апошні адпачынак, Сноўдала адчуў, што вочы адмаўляюць яму, усё вакол як у тумане, зразумеў, што прыспеў час заканчваць іх гульні з Барталамеусам. Барталамеус ужо азвярэў ад гэтых гульняў; калі ён выходзіў з хаты як паляўнічы, мо і палічыў сустрэчу з ім, са Сноўдалам, за паляўнічае шчасце і як за шчасцем у азарце кінуўся за ім, цяпер жа ён гоніцца за ім раз'юшаны, з крывавымі чорцікамі ў вачах. I нічога на свеце не існуе для яго больш, акрамя той жаданай хвіліны, калі куля з прагавітым прычмокам увап'ецца ў яго, Сноўдалава, цела, праніжа сэрца і пенным струменем лінецца гарачая кроў. Сноўдала зрабіў некалькі кругоў вакол Барталамеуса і бачыў яго вочы — свае вочы, калі ён наносіў свайму пераможанаму саперніку апошні ўдар. Зацвяліў ён ужо Барталамеуса і сам сябе зацвяліў, змучыў. I зацвеленасць, змучанасць гэтая напалохала Сноўдалу. Ён прыгадаў, што бачыў ужо ўсё гэта, даўно ўжо ўсё гэта было, стагоддзі назад. Вось так, як сёння Барталамеус за ім, ганяўся ўжо на яго зубрынай, звярынай памяці чалавек за чалавекам. Мноства людзей за адным чалавекам. I той, што ўцякаў, быў, як і ён, Сноўдала, апошнім у родзе. Апошнім яцвягам, і звалі яго таксама Сноўдалам. I пагоня была таксама доўгай, праз лясы, рэкі і балоты. Спачатку здавалася, што яцвяг, яго даўні цёзка, гуляе з тымі, што гоняцца за ім, у хованкі, так лёгка бег ён, даваў нырца ў непраходныя, здавалася б, зараснікі, ведаў пушчу, у якой нарадзіўся, якая належала яму, да апошняй купіны. Толькі вось адзенне яцвяга было ў крыві, у крыві было і адзенне загоншчыкаў, і крывавыя чорцікі скакалі ў іх вачах. I нічога на свеце яны не бачылі, не бачылі і самога свету. Адно гэтага апошняга яцвяга, што застаўся яшчэ жывы, схаваны балотамі. Яцвяга, якога трэба было дагнаць і забіць. Да гэтага яны ўжо забілі яго сына і жонку. Цяпер прыспеў яго час. Ён, пэўна, ведаў, што яму не ўцячы, але ўсё ж на штосьці спадзяваўся, таму што хацеў жыць. Развітваючыся са сваёй зямлёй, са сваім небам і пушчай, ён на бягу кратаў, гладзіў рукамі векавечныя дубы, абдымаў іх, звярынымі сцежкамі вёў за сабою пагоню туды, дзе былі пепраходныя балоты, куды асцерагаўся забрысці і сам звер, куды ведалі дарогу адны толькі зубры, таму што яны прыходзілі туды паміраць, каб ні адно вока не бачыла іх смерці, каб і ваўкі не расцягвалі іх костак.

Яцвяг добра ўжо апярэдзіў пагоню, быў ужо на краі балота і, здавалася, уратаваўся. Спыніўся каля вады і багны, што дыхала смуродам і туманам, якую не маглі скаваць і самыя лютыя маразы, якая гарэла сама па сабе, калі выпадала спякотнае лета: балота падсыхала, вады ў ім менела, і ад смуроду дохла ўсё жывое. Вось і тады і браў сваё агонь. Яцвяг стаў вызваляць смурод з багны, нібыта цвяліў нячыстую сілу, што засела ў той багне, зашоргаў у балота, у жабер палкаю. Ускаламучаная вада, што адстойвалася месяцамі, злосна ўспенілася, запыхкала атрутнымі бурбалкамі, а яцвяг у крывавым сваім адзенні, ускудлачаны, што лесавік, пасміхваўся толькі ў чорную як смоль бараду і падскокваў ад радасці. Нарабіўшы смуроду, што і самому дыхаць ужо было немагчыма, адышоўся ад балота, выкрасаў агонь, запаліў паходню з бяросты і зноў ступіў у ваду, ужо, можна сказаць, недасягальны для пагоні. Тая бралася бокам, абыходзячы балота, пэўна, ведала, што яно непраходнае. I зубр парадаваўся ўжо за чалавека, з якім у яго было адно імя. Але тут адбылося нешта незразумелае: Сноўдала-яцвяг закрычаў, павярнуў на сябе пагоню. Сноўдала-зубр здзівіўся, і так яму зрабілася прыкра, што ён аж затрубіў. I пагоня пайшла на гэтыя два галасы, абмінула зубра і скіравала на яцвяга. А той няспешна адступаў, зацягваючы яе ўсё далей, далей у балота, і сам усё глыбей і глыбей заходзіў у ваду, трымаючы над галавой паходню. Недзе пасярэдзіне балота вада абціснула яму ўжо грудзі, пагоня прыпынілася. Яцвяг адчуў гэта, зрабіў два крокі, вады паменела, яна цяпер ледзь даставала яму да каленяў. Ён павярнуўся да ворагаў тварам, закрыўляўся, загукаў, падахвочваючы іх ісці далей. I ворагі з перасцярогай, але пасунуліся за ім, ваяўніча размахваючы аголенымі мячамі, спяшаючыся паспытаць імі яго цела. Ён ухіляўся ад іх, хапатліва, па-рачынаму сунуўся да берага, на сухое. I дапяўся да сухога, выцягнуў з абдымкаў багны пагоню і пабег скачкамі па палянцы да дуба, што самотна стаяў на астраўку. Пад пераможныя ўжо крыкі сваіх ганіцеляў дабег да дуба, шырока размахнуўся і кінуў паходню ў багну. Імгненна схапілася, зашугала па вадзе полымя. Пагоня замерла, забылася і пра яцвяга. А той стаяў, уціснуўшыся плячыма ў дуб, пасміхаўся людскому спалоху і агню, што высвеціў яго з ног да галавы, надаў чырвані і барвы яго акрываўленаму адзенню. Яцвяга засеклі моўчкі, бязгучна, ён толькі ўскінуў да грудзей, склаў крыжам рукі, выпнуў грудзіну. Першымі і ўпалі на зямлю гэтыя яго складзеныя крыжам рукі; потым пакацілася і галава з маленькім застылым ва ўсмешцы ротам, маленькімі і з той жа ўсмешкай вочкамі, слізганула па дубе, акрывавіла яго і ўпала пад ногі, якія не паспелі і сагнуцца. Самому яцвягу, тулаву яго ўпасці на зямлю так і не далі, паднялі на мячы, узнялі ў неба. Шугала полымя, трубіў зубр, правіў трызну па апошнім яцвягу, адначасова і па яго ворагах, якім ужо было наканавана загінуць у гэтым топкім балоце.

Плакаў крывавымі слязьмі дуб, жоўкла, курчылася і трашчала ў агні лісце.

Да гэтага дуба, каля якога некалі загінуў апошні яцвяг, да якога і сёння, адчуўшы, што кончыўся век, імкнуцца зубры, і павёў Барталамеуса Сноўдала. I тыя паўкіламетра, што засталося бегчы да дуба, даліся яму вельмі цяжка. Ён жа быў апошнім, на ўсю пушчу адзіным зубрам. Ён загіне, і доўга-доўга ніхто больш не прыйдзе сюды па смерць сваю. Мо наогул ніхто ніколі не прыйдзе больш сюды. Ён, адроджаны, забудзе дарогу ці пракляне гэтае месца. I ўласнае адраджэнне, у якое ён верыў, якое прадбачыў, не дарыла яму ўжо радасці. Сноўдала ступіў на край балота, у след яцвяга, і, як калісьці яцвяг, павярнуўся, каб апошні раз паглядзець на пушчу. Пад лёгкім подыхам ветру цепенька трымцеў сухі зморшчаны ліст, што цудам уцалеў на дубе. Ён прыслухаўся да яго трымцення, зноў уцягнуў у сябе барвовы снег, каляровае неба — рознакаляровы свет, такі ж трапяткі пад сонцам, як і той адзіны на дубе ліст, іскрысты, пералівісты, захоркаў, затрубіў, падаючы голас Барталамеусу, што недзе заблукаў у пушчы, навёў яго на сябе, як пекалі наводзіў на сябе сваю смерць яцвяг. Узняў галаву і пайшоў да дуба, здалёку выхопліваючы яго вокам увесь цалкам, на ўсю вышыню і на ўсю шырыню. Адзін толькі дуб такі застаўся на ўсю пушчу, і мо на ўвесь свет, з сіваю, як у зубра, барадой у бурай і сівай парэпанай кары, як брані, і кубло чорнага бусла ўжо недзе ў небе, пад воблакам. Сноўдала спыніўся пад дубам, ухапіў жолуд, што вывернуўся з-пад яго капыта, хрумкнуў ім і зноў падаў голас, але цяпер ужо не Барталамеусу, а тым, хто супакоіўся пад гэтым дубам, яцвягу і сваім, паведаміў ім, што ён прыйшоў, ён з імі. Стрэлу ён не чуў, нічога не чуў, штосьці толькі стукнула яму між лапатак, узняло ў паветра, згусцілася святло: збілася ў адно чырвонае, белае, блакітнае. Свет зноў стаў аднатонным, чорным тунелем, па якім не толькі адыходзяць, але і вяртаюцца.

I ён вярнуўся, адрадзіўся з семені, што раскідана па свеце яго бацькамі, з шарсцінкі маці, подыху ветру, з гуку. I цяпер зноў ішоў тымі самымі сцежкамі, па якіх хадзілі яго бацькі, па якіх некалі хадзіў і ён сам. Але сцежкі гэтыя перамяніліся. I Сноўдала ніяк не мог уцяміць, лепшымі ці горшымі яны сталі. Хацеў выйсці да вёскі, да стагоў, паскубці свежага мурожнага сена, ён жа выправіўся ў дарогу не блізкую, і трэба было берагчы сябе, каб адолець гэтую дарогу, але выбрыў ён да чагосьці незразумелага, незнаёмага. Незнаёмага на паверхні, а там, у глыбіні, здаецца, усё заставалася, як і раней. Стагнала пад ім падземнае возера, плавалі ў ім бязвокія чорныя рыбіны, цягнулі, смакталі з гэтага возера каранямі, як помпаю, ваду дрзвы і кусты. А вось у кустах, сярод язміну і бэзу, дзе колісь з блакітнай гліны струменіла блакітная крынічка, знаходзілася нешта сапраўды незразумелае, што насцярожыла Сноўдалу. Каб напалохаць, адагнаць гэтае незразумелае, Сноўдала стаў капыціць зямлю. Але ніхто не спалохаўся, не кінуўся прэч. Тады ён рушыў сам наперад. Спатыкнуўся аб невысокую, да каленяў яму, агароджу. Спыніўся, не ведаючы, што рабіць,— ці то пераступіць яе, ці то паваліць. Пераступіў. I выйшаў на двух магутных, задумлівых і з вялікімі бародамі дзядоў, што стаялі плячо ў плячо. Дзяды, хоць ён і быў ужо з імі побач, не крануліся нават. Сноўдала прыгледзеўся і зразумеў, што яны, падобна яму, таксама адроджаныя, крыху, праўда, не зусім так, як ён.

— Ну, чаго стаіш,— звярнуўся да яго адзін з дзядоў.— У нагах праўды няма.

— Так, так,— пагадзіўся з ім другі.— Добрдзень, добрночы табе. Куды на ноч гледзячы?

Сноўдала занепакоіўся, захоркаў, затупаў капытамі, выгнуў шыю.

— Не хвалюйся, маўчы,— зноў азваўся адзін з дзядоў.— Мы чуем, мы ведаем. Нам голасу не трэба. Так, Іван?

— Так, так, Міша. Нас голасам не падманеш. Мы праз такое прайшлі...

I Сноўдала ўспомніў гэтых дзядоў — браты яны. Згадаў, праз што яны прайшлі. Гэта было на яго звярынай памяці.

— Вось бачыш,— узрадаваліся дзяды,— мы ўжо ведаем адзін аднаго. А яшчэ гавораць, гара з гарою не сходзіцца. Усё на белым свеце сыходзіцца.

— З такой нагоды можна было б і чарку, Сноўдала. Як ты, Міша?

— Так, так, Іван, ды толькі...— I Міхайла каменна ўсміхнуўся з бетону.

— Эх, так тваю маць,— вылаяўся Іван.

Міхаіл падціснуў вусны:

— Вось як мацюгаўся ты на тым свеце, так і цяпер мацюгаешся.

— Прыроду, натуру, Міша, не пераробіш. Гэта табе не зямелька-маці.

— Вось таму што натурныя, мы і пайшлі з табой раней веку, Іван, у зямельку-маці. З-за натуры нашай.

— За зямельку, Міша, а не з-за натуры.

— Так, так, Іван, твая праўда. Садзікі нашы, што мы садзілі з табой, цвітуць, жыта красуе. Дзеткі нашы ў садзіку тым бегаюць, яблычкі кушаюць... А як мы з табой, Іваньча, тыя садзікі садзілі, крынічаньку капалі, варана каня вялі.

I Міхаіл нечакана заспяваў:

Эх, тачанка-ростовчанка,

Наша гордость и краса,

Пулеметная тачанка,

Все четыре колеса...

Іван дапамог яму, і браты павялі песню, раскладваючы яе на два галасы, не спяшаючыся і не вельмі гучна, каб не забіць, не заглушыць памяць. I пад гэтую іх песню-памяць, пад вуркаценне машын, што цяжка прабягалі па бетонцы, святло іх фар, якія час ад часу высвечвалі і выхоплівалі з цемры дзядоў, застыглых на бетонным шэрым пастаменце, Сноўдала супакоіўся, уціхамірыўся, нібыта сам ператварыўся ў бетон, адліўся ў помнік, прыкархнуў, зрэдку толькі ўскідваючыся, то мроілася яму тое, што ён перажыў на гэтай зямлі, што перажыла сама зямля, яго бацькі і вось гэтыя два дзяды; таму што ён быў кроўна звязаны з усім, што было вакол яго, з часам і няўчассем, з зямнымі бедамі і радасцямі. Інакш яго і не існавала б, інакш ён бы і не адрадзіўся, як не адрадзіліся б і дзяды. Заўтра яму выпадзе цяжкі дзень, як, зрэшты, і ўсе наступныя дні. А пакуль ён слухае песню, што абуджае памяць.

Ляцела над зямлёю лава, коні ішлі капыт у капыт, храпа ў храпу, зіхацелі ўзнятыя ўгору клінкі, барвовае сонца сцякала з востра заточанай сталі на конскія грывы. Само сонца, здавалася, было ўзята ў клінкі, не паспявала ўхіліцца, спяшалася схавацца. Коннікі ішлі на захад, пунсавелі чырвоныя зоркі на ўзмакрэлых ад поту шэрых будзёнаўках, і ніхто не здолеў бы спыніць іх у тую хвіліну, нават смерць. Несучы, тоячы ў сабе смерць, яны спяшаліся здабыць жыццё і мір, і ні днём, ні ноччу не давалі яны сабе адпачынку: на захад, на захад, на захад. Скрозь разбураныя і ў агні вёскі, гарады, краем вока схопліваючы толькі пажарышчы, што развейваліся ветрам, непрыбраныя трупы жанчын і дзядоў, што ляжалі на ўскрайках шляхоў, нямытыя рукі дзяцей, што цягнуліся па міласціну, іх недзіцячыя вочы, шыбеніцы на скрыжаваннях дарог, шыбеніцы, з якіх іх віталі і бласлаўлялі нябожчыкі. Спіны ворагаў, крыжы іх коней указвалі ім шлях, тыф і голад глушылі стому, смерць была павадыром. У запалых, запаленых вачніцах ужо не вочы, а распаленыя вуглі. Даўно зацвярдзелі іх рукі, і былі яны цяпер як працяг караючай сталі, перарвалася дыханне, таму што на ўдых і выдых не хапала сілы, усё, што было ў іх, яны трацілі толькі на тое, каб падняць і ўзмахнуць клінком, і на мат. Адчай апошняга пераможнага рыўка, умытага іх жа крывёю, напоенага іх жа слязамі, выгадаванага жабрацтвам, разам з гневам і помстай сядлаў коней у паход.

I ён закончыўся на чужой зямлі, пад сценамі вялікага горада тым, чым і павінен быў закончыцца. Насталі мір і цішыня, сярод якой можна было пачуць, як сплываюць крывёю пасечаныя байцы і зняважаная зямля. Тыя ж, хто застаўся жывы, вярнуўся з паходу, ладзілі граніцу. У вёсцы яна ўставала з зямлянак, якія выкапалі першыя пагранічнікі, у першую мірную зіму тут, па беразе рэчкі Пятлянкі, пракладвалася драўлянаю сахою, якую цягнулі сялянскія волікі, пазначалася стракатымі чырвона-белымі слупкамі з гербам, пад якім узыходзіла сонца,— з таго боку ставілі слупы чорна-белыя, з аднагаловым арлом, пеўнікам, як казалі сяляне і пагранічнікі,— засцерагалася жывою суравою ніткаю, таму што не было дроту, нітку гэтую працягвалі ўсцяж кантрольнай паласы, летам яна стала фабрычнаю — прынеслі з таго боку кантрабандысты. Толькі ўжо наступнай зімой пагранічнікі перабраліся з зямлянак у тры вясковыя хаты. Трэцюю зіму сустрэлі ў казарме, папскім свірне, што стаяў незаняты пасярод сяла. Але ад таго свірна да непасрэдна граніцы было ўсё ж далекавата: метраў трыста, а на граніцы трэба было знаходзіцца ўсім разам і штохвілінна, мацалі яе з таго берага, правяралі, ці трывалая фабрычная і самапрадная нітка. I камандзір заставы, смаленскі мужык Трахім Трубецкі, а па-мясцоваму проста Бецкі: чалавек савецкі, свой, а не нямецкі,— пайшоў на хутар да Івана і Міхаіла Знаўцоў, наракаючы і кленучы сваю долю. Яго таварышы трапілі хто ў камендатуру, хто ў атрад, а калі хто ўжо на заставу, дык у людскае сяло. А яму ж выпала не сяло, а чорт ведае што. Назва адна толькі і да гэтай назвы каля дзесяці хат. А ўсе астатнія распаўзліся па хутарах, адрубах, што ракі ў норы. Распаўзліся даўно. I рэвалюцыя іх, трэба сказаць, амаль што не кранула. Мужыкі жылі, не бедавалі. Зямля добрая, рыба ў рэчцы не зводзіцца, а да ўсяго — селішчы іх стаялі на бойкім месцы, дзе здаўна сыходзіліся па вадзе гандлёвыя шляхі, і ў кожнага з іх, нават самага беднага, на чорны дзень ці ў хаце, пад прыпечкам, ці ў хляве, у зямлі, мікалаеўская жоўценькая залатая пяцёрачка, а то і дзесятка. Капусныя храпкі грызлі, адной нішчымнаю капустаю ўздувалі пуза, а мікалаеўскае золата хавалі. I, здаецца, ніхто не мог іх выпараць з тых нор, у якія яны пазашываліся. А самі яны са сваіх нор асабліва не вытыркаліся, усякую ўладу паважалі, падпарадкоўваліся ёй, ведаючы, пэўна, што ўлада гэта ўрэшце ператрэцца, а яны застануцца. Рэвалюцыю, праўда, сустрэлі прыхільна, але зноў жа былі радыя не столькі рэвалюцыі, як слоўцу, што прыйшло разам з рэвалюцыяй: свабодзе, пра якую адно і гаворкі ўсюды было і якая, здавалася, развязвае рукі і ім. Рабі што хочаш, а хочаш — нічога не рабі, пі, гуляй. I яны гульнулі, пілі тыдзень, канечне, калі мераць сённяшнім днём, дык і не так доўга ўжо — у даярак пасля кожнай палучкі такі адпачынак. У той жа час гэта было штосьці нечуванае. А да таго ж яшчэ і слоўца гэтае дадалося: свабода, і за тыдзень яны такога натварылі. Па бервяну разабралі, раскацілі Ёселеву карчму, залілі глотку гарэлкаю і самому Ёселю, хацелі напаіць і пана, але той пачаў адстрэльвацца. Яго выцягнулі з хаты — пан хоць быў са шляхецкімі пыхамі, але з занядбаных. Хату падпалілі. Пана павесілі на яблыні ў яго ж садзе, каб было ўсё прыстойна і па закону, дазволілі яму самому выбраць яблыню, на якой лепей было вісець. З павагай аднесліся да яго апошняга жадання. I адразу ж узялі сякеры і ў сад. Даўно і добра ўжо намазоліў ён мужыкам вочы: адзіны сад на ўсю вёску. Яблыкі, антонаўка і шлапакі, радзілі — тры штукі за пазуху, больш не змяшчаецца. Не раз хапілі яны добрай лупцоўкі яшчэ ў маленстве за гэтыя яблыкі і грушы, таму злосць на панскі сад, можна сказаць, была святою. I падалі яблыні, падалі грушы пад самакованымі мужыцкімі сякерамі, толькі трэскі ляцелі. Вішняк касілі, што тую траву. Выдзіралі панскае семя з коранем... Разгулялася мужыцкая лютасць. Доўга запасілася паслухмяная закону вёска. Усё да апошняй крыўды зберагалася да пары да часу ў мужыцкай памяці. I вось цяпер гэтыя крыўды зламалі века і вырваліся на волю. Узлятала і падала сякера, не прызнавала ніякай літасці: бэры дык бэры, чорт іх дзяры. I спасаўцы не было ні спасення, ні паратунку. Чарэшня — каму да галавы, чырвоная яна ці белая. Пану больш зручна будзе сачыць за вёскаю, нішто цяпер не будзе засціць яму вочы. Яблыні, на якой вісеў пан, ссякаць не сталі, не сталі высякаць і тое-сёе, што толькі падымалася ад зямлі, паленаваліся нагнуцца. Учынілі расправу над панам і яго садам і як здранцвелі, засаромеліся, моўчкі папаўзлі кожны ў сваю нару пахмяляцца расолам і жончынымі кухталямі.

Трахім прыпыніўся каля Знаўцовага хутара, схаваўся ў цень касалапага, што мядзведзь-шатун, дуба, зняў фуражку, аддаўся прахалодзе і спакою, што сыходзілі ад гэтага застыглага тут чатырохлапага волата, крутануў галавою направа-налева, спрактыкаваным вокам адзначыў хаты хутаран, што стаялі пад такімі ж дубамі, і ўсміхнуўся. Усюды, у кожнай хаце, жывуць адны толькі Знаўцы. На ўсю вёску адно прозвішча: Знавец. А хто з іх хто, хоць лопні, хоць трэсні — усё роўна не разбярэш. Самі Знаўцы распазнаюць сябе не па прозвішчах, а па мянушках: Мальчык, Куколь, Місцюк. I на ўсю вёску з усіх Знаўцоў толькі двое сапраўдных — Знавец Іван ды Знавец Міхаіл. Нязвыкла, дзіўна ўсё гэта было Трахіму, вось у яго вёсцы палавіна Трубецкіх, палавіна Сулкоўскіх і трохі Козьміных. Усё па-людску... I тут Трубецкі адчуў: адзін чорт, што палкай, то і кіем. Падобная яго вялікая смаленская вёска на гэтую маленькую палескую. I хаця жыве ён тут нядаўна, але не часова. Не так ужо і багата засталося служыць яму тут, на граніцы, а ўсё роўна трэба пускаць карані, чакае яго зямля родная, смаленская, але няхай не забываецца на яго і гэтая зямля, палеская. Ён затуманеным вокам прабегся па былым панскім садзе, з якога ўжо знікла і апошняя яблыня, як праклятая, таму што яблык з яе ніхто ў вёсцы ў рот браць не наважваўся, спыніўся на хаце Знаўца Івана, нібы спрабаваў вачыма, ці трывала стаіць яна тут, ці нельга яе вось так, вачыма, падняць і перасунуць.

Хутар Знаўцоў стаяў на самым беразе Пятлянкі, дзе рэчышча яе дваілася, як сёння жыццё. Каля самай хаты Пятлянка апраўдвала сваё імя, як распісвалася, рабіла вялікую пятлю, выгіналася кручком, а гады з два назад захацела, пэўна, пазбавіцца ад гэтага кручка, працерабіла сабе ў хмызах прамую дарогу. I цяпер вада бегла і на новым рэчышчы, і кручком, рэчка ўсё ж не наважылася замыць сваю старую кружную дарогу, як не наважвалася пусціць усе свае воды па новым рэчышчы, нібыта не давярала таму, што сама ж і сатварыла. Вялікую ваду несла па кручку, ці, як цяпер завуць яго, па Стрэлцы, а летам бегла напрасткі, і больш зручнага месца, чым хутар братоў Знаўцоў, для заставы нельга было і прыгадаць. Хата стаіць на бугры, з якога ўсё добра і далёка праглядваецца, і ў той жа час з боку Пятлянкі і Стрэлкі — астравок, зарослы пры самой вадзе лазою, а пасярэдзіне — дубамі, што схавалі ад нядобрага вока і таго берага хату Знаўцоў, а гэта значыць і заставу, якая тут будзе. Бераг жа наш, савецкі, справа і злева відаць амаль што на кіламетр. I якая там заваруха, што-небудзь не так, усе на месцы.

I ўсё ж Трахіму Трубецкаму было трохі ніякавата, не вельмі яму хацелася ў той дзень ісці да Знаўцоў. Так усё было ціха і радасна, сама што красавала жыта, што было пасеяна на былым панскім садзе. I больш перад ім, чымсьці перад гэтым дубам, здымаў Трахім сваю камандзірскую фуражку. Жыта наблізілася да той самай-самай маладой пары, калі яно ўжо не трава, але яшчэ і не хлеб. У такую пару ў свой час уступаюць і вясковыя хлопцы, гэта калі яны ўпершыню пачынаюць прыглядацца да дзевак, загарэлыя, абсівераныя працай і ў працы, але яшчэ не абгрызеныя ёй, а толькі абуджаныя, абуджаныя працай і сонцам, павевамі цёплага ветру, у якім столькі надзеі і абяцання. Такім некалі быў і ён, Трубецкі, у такую пару пакінуў ён сваю родную Смаленшчыну. Была ў яго там дзеўка, да якой ён заляцаўся, думаючы аб жыце і жыцці. Была дзеўка, ды сёння ўжо чыясьці, пэўна, жонка. Як грыва залацістага коніка, хвалюецца пад ветрам, красуе жыта, і лёгкае мроіва, прыкметнае толькі воку аратая, пакалыхваецца над полем. Залацісты буланы конік ды прыдароншы лятучы дыл — вось што вызначала яго лёс, лёс смаленскага хлопца Трахіма Трубецкага. Другія мужыкі сеюць жыта, косяць і малоцяць яго.

I Трубецкі прыгадаў, як гаротна рвалі жылы на гэтай зямлі за гэтае жыта Знаўцы. Абодва ў мінулым чырвоныя коннікі: адзін — добраахвотна, другі — па мабілізацыі, яны атрымалі зямлю не па жэрабю, а выбіралі па жаданні. I выбралі так, што ніхто не мог папракнуць іх: трохі панскае, а больш неруш, цалік. Калі намералі таго цаліку, мяжу пракладвалі сякераю. Ішоў наперадзе Іван, а Міхаіл за ім ужо з сякераю, высякаў кусты, абсякаў карані, сёк дзёран, сякераю ўгрызаўся ў зямлю. I толькі пасля гэтага пусцілі валоў з плугам. I панскі прырэзак таксама пасмактаў крыві і поту. Ад пана ім дастаўся кавалак саду, што ўхапіўся ўжо здзічэлай калючай слівай. Пакуль высеклі яе, выкарчавалі ўсе пні, што засталіся ад яблынь, хапіла ўсяго. I Трубецкі спачуваў іх натужнасці, недзе таксама, як і Знаўцы, тужыліся яго бацька з братамі. I з нядобрай весткай выпала сёння Трахіму ісці ў хату Знаўцоў яшчэ таму, што Іван Знавец — свой чалавек, амаль родны яму. I няма яго цяпер тут, далёка ён цяпер, у самога, можна сказаць, чорта ў зубах, на тым баку недзе. Аб гэтым ведае толькі ён, Трубецкі, ды брат Івана Міхаіл і каму трэба яшчэ ведаць. Ішоў, як чуў нешта, прасіў не крыўдзіць сваіх, камячыў у руках салдацкую папаху, ці, як тут кажуць, бекешу, і да самай апошняй хвіліны не наважваўся надзець яе на галаву, што ўжо крыху была лысаю. Прадчуваў, нічога не скажаш, Знавец ёсць Знавец. Сюды, на хутар, у сваю хату, ён павінен і вярнуцца. У той дзень брату дадуць аб сабе знаць, перамігнуцца, пасвецяць адзін аднаму, Міхаіл адкіне светамаскіроўку з акна, Іван — запаліць ліхтарык, як словам перакінуцца: «Жывы?» — «Жывы!» — «Ну, дык давай жа, братка, у родную хату, яна чакае і вітае цябе». I, адчуваючы падтрымку брата, затоенае дыханне бацькоўскай хаты, зручней будзе Івану абыходзіць чужыя пасты і дазоры, хавацца ад пеўніка. Таму і не знеслі хутара адразу, як толькі стала тут граніца. I другі хутар, што недалёка адсюль, Місцюкоў, не кранулі, каб не навесці на здагадку той бераг. Але хутар Місцюка менш за ўсё турбаваў Трубецкага. Як і што сказаць Міхаілу Знаўцу?

I сказаў ён не тое, што трэба: «Дарагі таварыш Знавец, звяртаюцца да цябе таварыш Рэспубліка і таварыш граніца»,— словы, якія ён прыдумаў, стоячы каля жыта. А другія, казённыя: «Грамадзянін Краіны Саветаў Міхаіл Знавец...»

Пачуўшы гэтае «грамадзянін», Знавец ледзь не падавіўся бульбінай. Ён якраз снедаў, уся сям'я: жонка Міхаіла, жонка Івана, дзеці іх — абляпілі стол, як мухі, і так шчыльна, што і кошцы не прашыцца. Чыгун паронак высыпалі проста на стол, тут жа сыпучай жоўтай горкай падсмажанае і тоўчанае льняное семя. Дарослыя і дзеці шчыравалі, як лясныя дзятлы, макалі бульбу ў лён і запівалі кіслым малаком.

— Іван? — апёкся, папярок горла стала бульбіна Міхаілу.

— Што Іван? Дзе Іван? — разгубіўся і Трубецкі.

— Вам лепш ведаць, грамадзянін чырвоны камандзір,— прабегся вокам па русявых галоўках дзяцей, хутка ўсё ж знайшоўся Міхаіл, захукаў, астуджваючы гарачую бульбіну.

— Ведаем, Міша, ведаем,— не без прыкрасці за свій язык, запознена, але ўсё ж больш проста паспрабаваў загаварыць начальнік заставы.— Ты лепш садзі мяне застол і частуй бульбаю.

Яму і сапраўды захацелася гэтай гарачай бульбы з ільняною тоўчанкай, з кіслым малаком з гладышкі, толькі б адцягнуць тое галоўнае, дзеля чаго ён ішоў сюды. Але Міхаіл не паверыў у яго простасць і шчырасць, не паверыў, што з-за гэтага і завітаў у яго хату пагранічнік.

— Воля ваша,— сказаў ён з папрокам.— Не грэбуеце — садзіцеся з намі за стол. Вы тут гаспадар.

Трубецкага заела. Не думаў ён, што будзе чужым гэтай хаце, і не вельмі ж ён ужо і камандзірыўся, каб яго лічылі тут чужым.

— Не тое ты мне, Міша, гаворыш, не тыя словы я чую ад цябе, дарэмна крыўдзіш мяне. Я да цябе, праўда, па сур'ёзнай справе, але як таварыш і брат.

— Ну-ну, кось-кось ды і ў аглоблі,— буркліва, але ўсё ж больш лагодна ўжо, здаецца, сказаў Міхаіл.— Адчуваю я, Трахім, што ў цябе за справа. I чакаю, жду, вось і жданкі апошнія ўжо, бачыш, пад'ядаю... Апошняя ўжо бульба... З Іванам усё добра?

— Добра,— неяк крыху высакавата і звонка вырвалася ў Трубецкага. I гэты ўласны, што ў маладога пеўніка, голас і самому яму здаўся брыдкім, але тут ён нічога не мог перамяніць, такі голас, крыху вышэй посвісту куль, набыў ён на фронце.— Усё добра з Іванам, усё спакойна,— паўтарыў Трубецкі ўжо больш цвёрда і ўпэўнена.

— Значыць, тады пра тое самае гаворка,— абмяклым ад тугі голасам сказаў Міхаіл.

— Пра тое самае,— пацвердзіў Трубецкі, нічога не пазначыўшы, нічога не назваўшы, пацвердзіў толькі таму, каб не даць выйсці гэтай тузе Міхаіла, каб яна не перайшла ў злосць і лютасць і ў той лютасці ён не сказаў чаго-небудзь лішняга, каб ён сам, Трубецкі, не сказаў лішняга. Боязь гэтага лішняга яны адчулі абодва і таму перавялі гаворку на будзённае, не вельмі значнае, пра што можна гаварыць заўсёды, калі няма аб чым больш гаварыць і маўчаць цяжка: пра паводку, надвор'е, сенакос, ураджай. Перагаварылі ўсё гэта і, як выпусцілі пару, замоўклі. Трубецкі даваў Знаўцу час, каб той сам прыйшоў да думкі, што гэта непазбежна, незваротна. Знавец прызнаваў ужо гэтую непазбежнасць, але ў той жа час спадзяваўся на заўсёды выратавальнае мужыцкае авось: авось, забудзецца, перамелецца, абыдзецца. Але, спадзеючыся на авось, добраахвотна здавацца і не думаў. Паклаў на стол, напаказ, рукі, каб відаць былі акамянелыя,што смала-жывіца на параненым дрэве, мазалі, рукі ўчэпістыя, якія гаварылі самі за сябе без слоў: што ўжо трапіла ім, то іх. Трубецкі прыняў гэты выклік рук, моваю рук і адказаў яму. Мімаволі пальцы іх замітусіліся, паскробваючы пазногцямі дубовую дошку, пабеглі насустрач. Сышліся, спляліся, узняліся ўгару рукі, уперліся адзін насупраць другога локці, як укопаныя, замерлі. Варочаліся толькі лапацістыя далоні, уздуваліся і набракалі сінню жылы на шыі ў кожнага ды сінелі твары. I яны абодва, пэўна, адначасова зразумелі, што сканаюць, але не здадуцца, не саступяць, уздыхнулі і расціснулі пальцы, ужо ведаючы, хто перамог, але ўсё працягваючы гуляць у маўчанку, адзін — з літасці, а другі таму, што сапраўды адняло мову, залажыла глотку, запаў язык. I Міхаіл у тую ціхую хвіліну быў вельмі падобны на брата Івана, які развітваўся з родным берагам, знямела стаяў на сухім перад тым, як ступіць у ваду Пятлянкі, пераплысці рэчкуі выйсці ўжо на другім свеце. Горкая то была Івану хвіліна, такая ж гаркавая хвіліна была цяпер і ў Міхаіла, пакуль доўжылася яна, Міхаіл, трохі таксама лысаваты ўжо, з кашчавым, як не мужыцкім, высокім ілбом, выцягнутым у клін, таксама як не мужыцкім, тварам, нагадваў Трубецкаму Івана. Вось толькі думкі варочаліся ў гэтым ілбе адвечныя, мужыцкія, цяжкія, што жорны, і такія ж непаваротлівыя. Іван усё ж быў хутчэйшы на думку, давала аб сабе знаць Еўропа, якую Іван зведаў, калі ўцёк з аўстрыйскага палону і тры гады мераў яе нагамі, ішоў дахаты. Сам жа Трубецкі быў не вельмі даўно адарваны ад сахі, можна лічыць, што сюды ён прыйшоў адразу ж пасля бою, быў здольны думаць і хутка, і марудна, таму маўчанне, што рабілася ўжо зацятым, не нудзіла яго. Да ўсяго ж дапамог яму малодшы сын Івана, які, што куранё з падбітаю нагою, бокам падкраўся, пасмоктваючы палец, да драўлянай кабуры з наганам.

— Смялей, смялей, маляўка,— падбадзёрыў яго Трубецкі.— Як завуць цябе?

— Мар'ян,— адказаў хлопчык і схаваўся за спадніцу маці.

— Мар'ян, а такі баязлівы.

— Я не баязлівы, я асцярожны. А кулі ў вашым нагане таксама з дрэва ці сапраўдныя? — вытыркнуў нос з-за спадніцы і зноў схаваўся.

— Можаш праверыць,— сказаў Трубецкі і сыпануў на стол жменьку патронаў. Хлопчык падышоў да стала.

— Яны ўсіх засаб страляюць ці з разборам, толькі белых? — Дакрануўся мокрым пальцам да патронаў, адхапіў руку, як апёкся.

— Толькі белых,— уздыхнуў Трубецкі.

— Дзядзька, дзядзька, не бойся ты яго,— коцікам падкаціўся Мар'ян да Міхаіла, паспеў усё ж прыхапіць са стала і заціснуць у далоньцы пару патронаў. Міхаіл прыгалубіў яго, пагладзіў па галаве і сам, здаецца, павесялеў, нібыта забыўся пра Трубецкага, пра той клопат, што пагранічнік навязаў яму. Твар яго ўжо не выдаваў так клінам, хаця застаўся строгім, неяк іконна палагоднеў.

— Ох, і не мужыцкага ты, Міхаіл, роду-племені,— мімаволі вылецела ў Трубецкага.

— А якога ж яшчэ,— нядобра нахмурыўся Знавец, адпіхнуў пляменніка, нібыта яму стала сорамна сваёй толькі што выказанай пяшчоты.— Сам ты якога роду?

— Угадай, Міша,— заспяшаўся, пачаў ламаць лёд Трубецкі.— Панскага я роду. Байструк, праўдзівей кажучы, унук байструка. Пан у нашай вёсцы, што жарабец, пладавіты быў. Палавіну баб абгуляў і другую змог бы, ды... Так што панскай крыві я. Адной толькі літаркай на пана не выцягнуў.

— Гэта якой жа?

— «О». Было б яно ў самую кропку, Трубецкой, а так Трубецкі ці Бецкі — чалавек савецкі, свой, а не нямецкі.А ты?

— А мы Знаўцы. Быў тут народзец такі, лесавікі, рахманыя людзі, але сваім не папускаліся, чужога не бралі,сваё бераглі. Не так, як сёння, вось зараз ты ў мяне, а я ў суседа... Выбілі народзец той, звялі... Думалі, што ўвесь, але прадзедка наш схаваўся, выжыў, таму што Знавец...

Трубецкі адчуў, што гаворка ідзе не зусім так, як яму хацелася, і перабіў Міхаіла:

— Байкі, Міша, баеш мне, загаворваеш зубы.

— А няхай і байкі... А калі я не крануся з месца? Не крануся, і ўсё, нясіце на руках, як нябожчыка нясіце, нагамі ўперад.

На палацях, каля печы, завешаных чорнай занавескай, нехта ўздыхнуў, зашамацеў і заскробся, занавеска адхінулася, перад мужыкамі паўстаў дзед у белых палатняных штанах, падпяразаны вузенькім сырамятным раменьчыкам, у зрэбнай белай кашулі і сам белы, але толькі тварам, а валасы амаль без сівізны, толькі русява-плямістыя; абапіраючыся адной рукой аб комін, у другой трымаючы кіёк, пацюкваючы вакол сябе тым кійком — сляпы быў ці прыслеп, трапіўшы са свайго закутка на святло,— дзед выскрабся на сярэдзіну хаты.

— Што, дзедка? — замітусіўся, ускочыў з лавы Міхаіл.

Дзед павёў невідушчымі вачыма па хаце, знайшоў, спыніў позірк на Трубецкім. Штосьці мімаволі ўзняло з лавы і Трубецкага, загад нейкі сыходзіў ад гэтага дзеда, нешта ўжо тагасветнае. Трубецкі стаяў побач з Міхаілам, і былі яны, здавалася, аднаго росту, толькі Трахім у ботах выдаваў вышэйшым, Міхаіл жа быў босы, па-хатняму расхлістаны, трохі прыгнуты, як прыгнечаны, а Трубецкі зацягнуты, падабраны, але гэтая падабранасць пад пільным позіркам дзеда крыху знікала, і камандзір заставы раўняўся са Знаўцом і ростам, і шырынёю плеч. Не просты быў дзедка, гэта Трубецкі адчуў адразу, з тых лясных глухаманістых дзядкоў, што і кроў здольныя былі загаварыць, спыніць кроў, і ў хамут прымусіць чалавека па сваёй ахвоце галаву ўсунуць і без яго слова, дазволу ўвесь дзень на пасмешышча ўсёй вёсцы хадзіць з гэтым хамутом.

— Вось як дзедка загадае, так яно, Трахім, і будзе,— сказаў Міхаіл.

— Уладзе, Міхайла, трэба падпарадкоўвацца,— голас дзедаў быў сухі, нібы не чалавек гаварыў, а ліст шапацеў.— Улада ўсё роўна верх возьме.

Міхаіл павярнуўся да Трубецкага. I Трубецкі, адчуваючы глухі шум у галаве і нейкае расплывістае мільгаценне перад вачыма, як усё роўна дзіцячыя сны наплывалі на яго, пацвердзіў:

— Возьмем.

— Бярыце, усё бярыце... А што ўзамен?

Дзед зноў запацюкваў кіёчкам і схаваўся за занавескаю.

— Дзякуй,— сказаў Трубецкі Міхаілу і дзеду, але больш дзеду.— А ўзамен што хочаш і дзе хочаш. Заўтра ж сюды прыедзе каморнік. За жыта заплоцім.— Трубецкі спяшаўся сысці з хаты Знаўцоў. Усё абышлося і, здаецца, палюбоўна, але цяпер Міхаіл затрымаў яго:

— Мо хоць палавіну б зямлі пакінулі мне тут, бабе над грады. Сад вось гэты панскі.

— Сад якраз і не магу. Будзем зноў садзіць яго.

— Што садзіць? — не зразумеў Міхаіл.

Трубецкі разгубіўся і збянтэжыўся. I разгубленасць яго была амаль што дзіцячай, ён пачырванеў, пачаў заікацца, лацвей было ламаць Міхаіла, чым вось так на вачах усёй яго сям'і, дзедкі за занавескаю гаварыць пра тое, што ён хаваў нават ад сябе, выношваў у душы не адзін дзень і месяц.

— А пралетарскі, агульнасялянскі наш сад садзіць,— сказаў Трахім, адчуваючы, што слоў гэтых не зразумее Міхаіл, не адгукнецца на гэтыя словы, дарэмна ён выказвае сябе. Ці зразумеў бы яго Міхаіл і ў добры час, ці да гэтага сёння людзям.

— Наш сад,— хмыкнуў Знавец.— Быў тут у нас адзін садавод, самога падвесілі на яблыні, як яблыка. I ты запанеў ужо... Высеклі сад.

— Дурныя былі,— сказаў Трубецкі.— Вось ты высякаў, а сыны твае садзіць будуць.

— Сыны,— нешта, пэўна, злоснае хацеў сказаць Міхаіл, але за занавескаю дробненька і сярдзіта запастукваў кійком па печы дзед.

— Не разумееш, дык хоць не плявузгай,— і дзядок зноў выграбся на хату.— Ідзі, ідзі, войска, і праў службу. Мар'яна вось вазьмі ў памочнікі сабе, ён у Знаўцоў удаўся, і памілуй вас бог,— падштурхнуў Мар'яна да Трубецкага, перахрысціў іх. I Трахім адчуў тварам подых сухой травы, чабору, верасу і трохі ладану.

Да Місцюкоў Трубецкі ішоў ужо больш упэўнены. Праўда, за ім быў увязаўся Мар'ян, зразумеў, пэўна, словы дзеда як загад. I начальнік заставы доўга і марна ўгаворваў яго вярнуцца дамоў. Мар'ян слухаў яго і не адставаў. Прыгразіў крапіваю. Хлопчык адстаў, але цягнуўся за ім, што сабачка, і Трубецкі вымушаны быў здацца: хай цягнецца. З Місцюком гаворка была кароткаю: у дваццаць чатыры гадзіны. Для слоўца, зразумела, больш гэтыя дваццаць чатыры гадзіны, але не толькі. Быў у Місцюка грэх, хадзіў часцяком ён на той бок. На заставе добра ведалі аб гэтым, але напачатку глядзелі скрозь пальцы. Місцюк, не здагадваючыся пра тое сам, служыў добрым прыкрыццем Івану Знаўцу, як служыла прыкрыццем калі не палавіна жыхароў вёскі, то трэцяя частка іх. На той бок рэчкі ў кожнага, хто жыў тут, былі родзічы, свойсцвеннікі. Але Місцюк апошнім часам не ведаў ужо меры. Дайшоў да нахабства, наладзіўся праз граніцу ездзіць на падводзе, як да цешчы ў госці. I палякі, бясспрэчна, прыкмецілі яго ўжо. Трубецкі пільна агледзеў хату Місцюка. Не, гаспадар яе, канечне, не просты і не дурны, каб слядзіць у сваёй жа хаце. Нічога не кідалася ў вочы, усё тут было звычайнае, сялянскае, саматканае і самаробнае. Але начальнік заставы прыкмеціў, што разам з ім не менш пільна аглядвае сваю хату і Місцюк. Трубецкі ўсё ж знайшоў, што шукаў, усміхнуўся сыну Місцюка, спатыкнуўся вокам на сыне і Місцюк, спахмурнеў, закрычаў:

— Сідар, марш з хаты, куры гарод перапаролі.

— Пачакай, Сідар,— спыніў таго Трубецкі.— Ідзі сюды. Добрыя штонікі ў цябе.

— Ага,— сказаў Сідар,— магазінныя. Татка з таго боку прывёз. Цэлы пук. I такія, што на вас налезуць, ёсць.

— Ну, давай памераем, якія штонікі на мяне,— папрасіў Трубецкі.

— Ой, слухайце вы падшыванца, шкуру спушчу! — цыкнуў Місцюк на сына.— Пашыла мне баба, дык вось...

— Ага, маці пашыла, а сам гаварыў, як у начальніка міліцыі...

— Марш з хаты, вош курыная,— не вытрываў Якім і так аплявушыў сына, што той ілбом адчыніў дзверы. Прыспеў, прыспеў ужо час перакрываць Якіму Знаўцу, Місцюку, дарогу на той бераг. I Трахім у яго хаце правіў толькі службу. Якім не ўпарціўся, як Міхаіл, дапяў, што можа быць і горш:

— Уладу паважаю і літасць яе бачу. Рукамі і нагамі за тое, што яна ні загадае. Нават выпіць за яе з грамадзянінам начальнікам-камандзірам магу. Мо праўда? Добрая, з магазіна.

— З якога магазіна? — голасам высокім і звонкім спытаў Трахім.

— Вядома, з якога,— ускінуў вяртлявыя рукі Якім,— з таго, у якім прадаюць.

— Нясі,— загадаў Трубецкі.

Якім кумільгом кінуўся з хаты ў камору, нешта там перасунуў, нешта скінуў, выйшаў з пляшкаю гарэлкі.

— Яна,— сказаў Трахім і храпнуў пляшку аб стол.

— Так ёй і трэба,— здаецца, іншага і не чакаў Якім і ніколькі не засмуціўся.— Ёсць розум у начальства, ведае, што робіць. Жонка, прыбяры погань гэту. Больш няма, прабачай, камандзір, а то б я сваімі рукамі яшчэ адну храпнуў.

I, гледзячы на Місцюка ў тую хвіліну, Трубецкі паверыў, што гарэлкі ў яго сапраўды няма. А была б — разбіў бы і вокам не міргнуў. I ў хаце запанавала прыкрая цішыня, і прыкра было на душы ў Трубецкага: да чаго ж выкрутлівы чалавек, да якога ён прыйшоў, круціцца, што ўюн, і не ўхопіш яго, не прышчэміш. Толькі што быў чорны, пасыпалі соллю — пабялеў, а можа стаць і сінім, і чырвоным, спатрэбіцца, дык і бясколерным. I нішто яму не шкодзіць, ні вецер, ні дождж, ні сонца, ні мароз, да ўсяго прызвычаіцца, на карысць сабе паверне. Усё гэта добра ведаў Трахім, таму што сам выйшаў з Місцюкоў і Знаўцоў, яго таксама гнялі, і круцілі, і хапалі за жабры, і соллю пасыпалі. Але ўсё гэта было колісь, цяпер жа зусім другі час. Місцюк жа сам вешаў пана на яблыні, дык чаго ён круціць і віляе, бачыць далей за яго, Трахіма Трубецкага, ці зусім нічога не бачыць. Ужо ж і камунізм не за гарамі. Ды, пэўна, патрэбен гэты камунізм Якіму, хоць і мужык ён працавіты...

— Ну, вось што,— перабіў сам сябе Трубецкі,— ты мяне разумееш, Якім.

— Не поўнасцю і цалкам,— нешта новае падумаў, узяў сабе ў галаву Місцюк.— Знаўцоў чаму не зганяеш з іх кубла? Знавец — і жнец, і на дудзе ігрэц, дзе ён толькі цяпер і каму грае?

— Зганяем і Знаўцоў,— зразумеў закід і здзівіўся вёрткасці Місцюка Трубецкі, пужануў яго: — Сабакі нешта, Якім, моцна ўжо брахалі, калі ты на той бераг ездзіў.

— Якія сабакі,— ускінуўся, закруціў маленькай і на тонкай шыі галоўкай Місцюк.— Якія сабакі, начальнік... Э, было, было. Сабака, ён на тое і сабака, яму глотку не заткнеш, ён жа без паняцця — савецкі, польскі...

— З паняццем сабака,— жорстка спыніў яго Трубецкі.— Ты на той бок, і адразу ж на Ніўках, на польскай заставе, і ўзняўся брэх. Аніхто не азваўся, не стрэліў. Не было гэтага, Якім?

— Не было,— здаецца, скарыўся Трубецкаму Місцюк і як бы выпадкова прагаварыўся: — Знавец у адзін бок, я — у другі. Таму яны і збіліся са следу, згубілі нас,— прыкусіў язык, чакаў, што адкажа на гэта начальнік заставы. I Трубецкі адказаў:

— У дваццаць чатыры гадзіны. Але з вёскі ні кроку. Аб'явіцца Знавец, будзем разбірацца, за што вас сабакі польскія палюбілі, чым вы ім дагадзілі.— Падняўся і пайшоў з хаты, следам за ім выйшаў на двор і Місцюк, прымружыў пераменлівыя, як у ката, вочы, агледзеў сваё селішча: хату, клець, падворак, на якім упарадкавана стаялі пад навесам калёсы, неабдымны ясакар з бусліным кублом на ім і цьмяным голасам, як скардзячыся, сказаў:

— Дарэмна, ах, дарэмна зжываеце мяне, начальнік, з гэтай зямлі. Сёння я вам спатрэбіўся б, прыгадзіўся б.

— На што ж ты годзен?

— А на ўсё, начальнік, на ўсё.

— Вось таму і не годзен.

— Глядзі, начальнік, твой верх. Толькі не прамахніся, не пракінься, як бы потым шкадаваць не прыйшлося, як бы зваць не прыйшлося. А я мо і не пачую, аглухну к таму часу. Глухаваты я раблюся і сёння, аглушыў, аглавушыў ты мяне.

— Не твой клопат. Не станем мы цябе зваць.

— Усяляк бывае. Наперад іншым разам не грэх патыліцаю паглядзець.

Трубецкі спыніўся, але Місцюк угнуўся і быў ужо на ганку, зачыняў за сабою дзверы.

За хутарам Трубецкага чакаў, нудзіўся Мар'ян. Углядаўся ў чужы бераг, на польскіх пагранічнікаў.

— А чаму ў нашых салдат шапкі званіцаю, з адным ражком, а ў палякаў аж чатыры рагі?

— А таму, Мар'ян, што мы аднаму богу молімся, а яны на ўсе чатыры бакі круцяцца.

Мар'ян, пэўна, не зразумеў, нахмурыўся. I Трубецкі прыгарнуў яго да сябе, пагладзіў стрыжаную пад Катоўскага галаву, прылашчыў за бацьку, за Івана, які быў недзе там, на тым беразе.

Місцюкі з'ехалі з вёскі ўсёй сям'ёй праз два дні. I больш аб іх да самай вайны ніхто тут не чуў і не ведаў. Знаўцы з дапамогаю пагранічнікаў разабралі і перакінулі хату на новае месца і таксама блізка каля вады, як загадваў дзедка:

— Смерць недалёка, дык каб хоць напаследак на ваду паглядзець. Вада супакойвае.

Урочышча Беліч было ад вёскі за кіламетр, і нічога ў ім белага, хутчэй чорнае ўсё — чарналессе і зямля горшая за хутарскую, але вада сапраўды блізка, старое, занядбанае возера, і таксама чорнае, са стагамі счарнелай і спарахнелай ужо лазы на беразе: возера прыйшлося даспадобы бабрам. Ім яно і належала. З аднаго берага возера на другі перакінуты быў трухлявы масток, па якім даўно ўжо ніхто не ездзіў. I масток гэты адпавядаў назве ўрочышча, быў ён белым, таму што ніхто не даглядаў яго, сівым, дубовыя плахі, абсівераныя вятрамі гадоў, з'едзеныя сонцам, дажджом, распаўзліся, спарахнелі да самага нутра, і каня на іх пускаць было небяспечна. Затое чалавеку летам у прыгрэў пасядзець на мастку прыемна. Нехапатліва плавалі па вадзе, коўзаліся па беразе каля сваіх хат не палоханыя яшчэ бабры, каля паляў, пад мастком, у спёку знаходзілі прытулак язі, зрэдку ўскідваўся шчупак, усплёсквала выдра, у нерухомым небе кружыў коршак, лунаў высока над вадою і дубамі, дубы і вада трымалі яго сваім дыханнем. Сярод гэтай вечнасці Знаўцы і паставілі хату. Ужо на другі дзень пасля таго, як да іх завітаў начальнік заставы, з раёна прыехаў каморнік. Адмераў два гектары і дваццаць сотак, ні больш ні менш, столькі, сколькі было ў іх зямлі на старым месцы, аслупаваў з чатырох бакоў, пад слупкі накідаў вугалю і бітага шкла.

— Гэта калі вы парушыце мяжу, уздумаеце лішняга прыхапіць,— растлумачыў Міхаілу.— Знак у зямлі ўсё роўна застанецца, куды вяртаць вас. На вякі знак.

I Знавец паверыў, што сапраўды цяпер гэта ўжо на вякі. I пачаў абжываць Беліч. Рыхтаваў зямлю пад ворыва, карчаваў старыя дрэвы, садзіў маладыя. Зямлі яму ўсё ж прырэзалі, далі ўчастак пад лес. I Знавец, мяркуючы, як жыць далей, засаджваў яго хвояй, якой тут у прырэччы амаль што не было, зрэдку толькі сярод дубоў пракідвалася хвойка. А без хвоі, калі хочаш жыць, працягваць і доўжыць свой род, мужыку не абысціся. Знавец жа планаваў сябе, свой працяг на паўста, а то і сотню гадоў наперад. Здабываў хвойкі па калена сабе, ссаджваў іх з воза, бачыў за імі сосны гонкія, мачтавыя. Не ведаў адпачынку ні ўлетку, ні зімой, ён ужо сустракаў чацвёрты год міру на сваёй зямлі. I той год быў пазначаны вялікай жалобаю. Зімой памёр Ленін. Пагранічнікі ўсяго атрада скідваліся па капейчыне, збіралі грошы на помнік Ільічу. На помнік прынёс Трубецкаму апошнюю, як сказаў, у хаце залатую мікалаеўскую дзесятку Міхаіл Знавец:

— Дзедкава. Прасіў дараваць, што не здаў раней, бярог сабе на смерць. Сон, гаворыць, бачыў, паківаў яму Ленін за гэтую дзесятку, але дараваў, дык няхай жа не судзіць яго і Савецкая ўлада.

Помнік паставілі ў пасёлку, дзе месціўся атрад, праект зрабілі самі пагранічнікі, самі ляпілі і помнік. I гэта быў першы помнік правадыру ў краіне. А вясной у тым жа годзе Трубецкі вывеў пагранічнікаў садзіць сад. Усю вясну ездзіў па вёсках, здабываў саджанцы. Час быў такі, што не думалі яшчэ людзі пра сады, яблыні і грушы. Неяк на заставу і ў вёску наведаўся Чарвякоў, спытаў у падлеткаў, чаго б яны хацелі. «Хлебца»,— дружна адказалі яму. Вясной, калі зіма ўсё вымела з сусекаў, а расце адна толькі крапіва ды лебяда, хлебца гэтага хочацца няўсцерп. I рэчка была ўжо не такою шчодраю, як раней, не адорвала так рыбай, да ўсяго ж не надта лёгка было паткнуцца да той рэчкі, ачужэла яна, стала варожай сяльчанам, пастрэльвалі з таго і з гэтага берага. Але калі закладвалі сад, той і гэты бераг і паразумеліся, і дзень выдаўся надзіва, сапраўды вясенні і сонечны, першамайскі. Пад духавы аркестр прайшлі са сцягамі па вёсцы, ішлі знарок так, каб палякі, што, як мурашкі, абляпілі на тым беразе ўсе дубы, бачылі. I таму, што на сэрцы ў кожнага было свята, той бераг, здавалася ім, быў як у смузе, у тумане, хаця сонца свяціла аднолькава, што там, то і тут. Спыніліся каля застаўскай трыбуны.

— Усё,— сказаў, узлезшы на гэтую трыбуну, Трубецкі.— Усё, таварышы пагранічнікі, мужыкі, парад скончыўся, будзем садзіць сад...

I сад садзілі пад музыку, пад духавы аркестр, капалі ямкі, ставілі і прыкопвалі саджанцы, палівалі зямлю. I было бясконцае сонца, шмат чырвоных фарбаў, смеху і радасці. I не толькі таму, што стаяў святочны і сонечны дзень: рабілася ўсё на вачах у таго берага, які зайздросціў ім, крадком выціраў слёзы. Хлапчукам, Мар'яну і яго равеснікам, даверылі самае галоўнае: ставіць і трымаць дрэўцы, пакуль іх прысыплюць зямлёю, каб хутчэй прымаліся і раслі прама, ні адна яблынька не пахілілася.

— Званіцаю ў неба, а не на ўсе чатыры бакі, смаленскім ражком у неба,— падміргваў Мар'яну Трубецкі. Ён радаваўся больш, чым хлапчукі, хаця збіраўся ўжо дамоў, на Смаленшчыну. Яго не засмучала і тое, што тых яблык са свайго саду, антонавак і шлапакоў, яму наўрад ці ўдасца паспытаць. Чалавек жыве, пакуль пра яго не забыліся, яму можа здрадзіць сябра, яго можа забыцьжонка, могуць вырачыся яго дзеці, але зерне, якое ён кінуў у зямлю, калі-небудзь ды ўсё роўна ўзыдзе, прарасце. Дрэва, пасаджанае табою, калі яно патрэбна людзям, а ў гэтым Трубецкі не сумняваўся, абавязкова вырасце. Дрэва падобна маці, таму што, як маці, яно не здольнае здрадзіць, забыць і вырачыся цябе, пасаджанае табою дрэва — гэта ты сам, гэта чалавек, працяг яго ў вяках. I няхай ён, Трубецкі, пакіне гэтую вёску, людзі яго не забудуцца, сад будзе расці.

Але Трубецкі на Смаленшчыну так і не трапіў, было яму наканавана назаўсёды застацца на гэтай палескай зямлі. У тую ж вясну яго забілі. Ноччу ён пайшоў правяраць пасты. Куля прабіла ордэн Чырвонай Зоркі, упаяла ў грудзі метал, раструшчыла эмаль і супакоіла яго каля Знаўцовага броду цераз рэчку Пятлянку, насупраць польскай заставы на Ніўках. Свая ці прылётная, чужая куля, хутчэй з таго берага, а мо... Але тут застаецца толькі гадаць. Знайшлі яго не адразу, дзесьці ўжо апоўдні, прывезлі на заставу. У сяле ніхто яшчэ не павінен быў ведаць, што няма больш Бецкага, чалавека савецкага, свайго, а не нямецкага. Застава захоўвала тайну, а ўся вёска, у асноўным жанчыны, вечарам прыйшла да казармы пагранічнікаў. Да іх выйшаў намеснік Трубецкага:

— Чаго сабраліся, чаго чакаеце, разыходзьцеся па хатах.

Але жанчыны стоўпіліся, збіліся ў кучу. I гэты натоўп нечакана пачаў цененька ўсхліпваць, усхліпванне хутка перарасло ў галашэнне з прыгаворам:

— Няма, вой, няма больш нашага саколіка...

I намеснік начальніка пагранзаставы зняў фуражку, тым самым як бы пацвердзіў, што сапраўды Трубецкага больш няма. Засталіся толькі казарма, якую ён збудаваў, ды сад, што браўся ўжо ў рост, спрабаваў нават цвісці.

Пахавалі Трубецкага ў дубняку, непадалёку ад заставы і яго ж саду. Яго магілка паклала пачатак вясковым могілкам. Мёртвы ўжо Трубецкі сабраў у адно месца пад шаты дубоў тры вёскі. Да яго смерці гэтыя тры вёскі-суседзі хавалі сваіх нябожчыкаў кожная паасобку. Асобна за лядам, на высокай, па ўсім — насыпной гары, хутчэй за ўсё таксама магільніку, ляжалі немцы, што здавён з'явіліся тут і разбрыліся па ўсіх трох вёсках. У Станіславе было месца палякаў і іншых католікаў. У Залессе, за тры кіламетры, везлі праваслаўных. Цяпер жа католікі, праваслаўныя, лютэране, немцы, палякі, беларусы супакойваліся ў дубняку, каля Трубецкага. У апошні шлях яго праводзілі ўсім сялом. Быў на гэтым пахаванні і Мар'ян. Запомніў развітальны салют пагранічнікаў, сваіх аднавяскоўцаў у жалобе, на труну і Трубецкага ў труне паглядзець не наважыўся, пабаяўся, не ведаючы, колькі нябожчыкаў выпадзе на яго век, будуць іх хаваць у труне і проста так, і больш проста так. Ніхто не мог і згадаць тады, што такое будзе, што такое магчыма, што нават слёз не хопіць, каб аплакаць усіх, не будзе каму і капаць магіл, аддаваць зямлі нябожчыкаў.

На палянцы каля невялічкай копанкі з застойнаю зялёнаю вадою гулялі ў ножыка хлопчыкі, недалёка ад іх, дзе пачынаўся рэдкі бярозавы гай, хадзіў статак: тры каровы, два сабакі. Каровы былі падобныя на сабак, сабакі па кароў, лядашчыя, што жывыя шкілеты, няроўна палінялыя пасля зімы, дзе аблезлыя да скуры, а дзе са збітай у лямец поўсцю. Мар'ян параўняўся з пастушкамі, і яны, як па камандзе, ускочылі, нібыта выраслі з доўгіх да каленяў, а то і да пят кужэльных белых і пафарбаваных чарнілам і крушынаю сарочак. I глядзелі, глядзелі, глядзелі на яго, нібыта гэта і не дзеці былі, а бабулькі. Адбітак старэчай пакоры і цярплівага чакання, здавалася, назаўсёды ўжо застыглы ў іх вачах, на дробненькіх у ластаўчыным рабацінні тварыках. I Мар'ян адчуў сябе няёмка, хаця прайшоу ужо праз мноства такіх вось дзіцяча-старэчых вычакальных вачэй і твараў, кемлівых, разумных, чыстых, вось толькі рабаціністых, але гэта ўжо, бадай, прыкмета ваеннага дзяцінства, адбітак у асноўным вясковай нястачы. Мар'ян не без прыкрасці адвёў вочы ад дзяцсй, нібы ён ашукаў іх. I сапраўды, калі падумаць, можна сказаць, ашукаў, таму што нікому з іх не прыходзіўся ні бацькам, ні братам. Іх браты і бацькі ваявалі яшчэ, а мо ўжо і адваяваліся. Назаўсёды. Віны перад дзецьмі ў Мар'яна не было, вайны ён не ўнікаў, з фронту не ўцякаў, па тылах не адседжваўся, страляў, хадзіў і ў штыкавую, даводзілася — біўся і лапатай, пакуль было здароўе, здаровымі былі рукі. А цяпер правая — што палка. Здалёку ў даўгаполым сваім шынялі, з нерухомай рукой на чорнай падвязцы ён нагадваў варону з перабітым крылом, хаця і бадзёрыўся, пачаў ужо сачыць за сабою. Устаў раненька, чыста пагаліўся, перамяніў падкаўнерык, наваксаваў да бляску боты. Пайшлі родныя мясціны, ён пазнаваў ужо іх: Загалле, Залессе, Замошша, Заброды. Недалёка ўжо была і яго хата.

Мар'ян размінуўся ўжо з дзецьмі, правай лапаткаю, дзе сядзеў асколак, які так і не выйшаў, адчуў, што падмануў усё ж, не апраўдаў ён дзіцячых спадзяванняў. Падумаў, што недзе таксама пільна сочыць за дарогаю і ў кожным салдаце бачыць бацьку і яго дачка. Згадаў дачку і адчуў, як заварочаўся ў лёгкіх асколак, балюча сціснула сэрца: яшчэ не дарасла дачка, каб выглядаць яго на дарозе, што яна разумее, ды і на самай справе ці яго гэта дачка. Па часе дык сыходзіцца, здаецца — яго. А па тым, якое ён пісьмо атрымаў ад жонкі, якую фотакартку яна даслала яму... Сабакі не далі Мар'яну засяродзіцца на тузе і болю, яны імкліва выхапіліся з бярэзніку, шалёна віскочучы, гналі наперадзе сябе штосьці шэрае. Дагналі, збілі лапамі, Мар'яну падалося, што ён чуе нейчы перадсмяротны піск.

— Пайшлі прэч! — закрычаў ён, як хапіла параненых лёгкіх.

Вясковыя сабакі, пэўна, ніколі не чулі, як могуць крычаць франтавікі, спалохана адскочылі. Шэры клубок падкаціўся да ног Мар'яна і імгненна, не раздумваючы, скочыў яму на грудзі. Мар'ян ледзь паспеў падтрымаць здароваю рукой трапятлівы мяккі камячок. Гэта быў зайчык, адны толькі вушкі, такі маладзенькі, малеча яшчэ, увесь яшчэ з малака маці ды трымцення ляснога ліста. Сабакі паспелі раздзерці яму скуру на крыжы, а сам ён быў цэлы. Крыві рана не дала, мо яе і не было яшчэ ў зайчыка, выступіла толькі сукравіца. Мар'ян прыціснуў звярка да грудзей, адчуў, як нешта рвецца, адвальваецца ад яго ўсярэдзіне, адыходзяць маркота і скруха і дыхаецца вольна, лёгка; падумаць толькі, сам пайшоў да чалавека, яму ў рукі, на рукі нават. Дзіця і ёсць дзіця, яшчэ не цяміць нічога, а вось зразумела, убачыла паратунак. Зайчык даверліва тыцнуўся пысаю, аскаленымі ад плачу голенькімі зубкамі ў кіцель, нібы хацеў прашыць гэты кіцель з металічнымі халоднымі медалямі і значкамі, пралезці да сэрца, што трывожна і радасна пастуквала яму ў вушы, супакоіць яго сваёй бездапаможнасцю, безабароннасцю. I Мар'ян з зайцам на кіцелі, як з нейкай вельмі дарагой узнагародай, выструніўся, баючыся шавяльнуцца, знерухомеў на бугры. З аднаго боку хадзілі, скублі траву каровы, з другога — сядзелі сабакі і сумна пазіралі на здабычу, што выслізнула з лап, з рота. Скрозь рэдкі бярэзнічак наперадзе праглядвала саламянымі і чаротавымі стрэхамі вёсачка. I было яму да шаленства хораша, не верылася нават, што можа быць так хораша чалавеку. Яшчэ ж не скончылася вайна, яшчэ ж падаюць славяне, паміраюць сівыя дзяды і русявыя рабаціністыя хлопчыкі, сыны гэтых дзядоў, яшчэ ж невядома, што чакае і яго ў роднай бацькоўскай хаце. Бацькі ўжо няма на белым свеце, дзядзькі Мішы таксама, ён ведаў гэта, ведаў, што яны ўжо ў зямлі. Маці памерла да вайны ад страху за яго, Мар'яна. Да родных магіл трыццаць кіламетраў, а ён стаіць і радуецца ўсяму, што бачыць вока, як здзяцінеў усё роўна. Калі б меў голас, то і заспяваў бы, але голасу ў яго няма, ніколі не было, гэтай жа мінутай яго не хопіць не тое што на песню, на простыя словы: «Божухна, да чаго ж ты прыгожая, зямля мая. I дзе гэта я быў раней, спаў ці піў гарэлку, што не бачыў нічога — ні бяроз, ні хат, ні людзей, ні звяроў, і каб набыць зрок, трэба было прайсці праз смерць, даць нырца ў раку крыві, мора болю, выплыць, выйсці на бераг, мала каму і чаму давяраючы. I ў бязвер'і гэтым раптам так спатыкнуцца на чыстым месцы аб такую вось драбязу, здавалася б, нікчэмнасць, бесталкоўшчыну жыцця ў параўнанні з жыццём мноства людзей, якіх касіла смерць».

— Дзядзечка, дзядзечка, аддайце зайчыка,— набеглі, акружылі Мар'яна хлапчукі.

— Навошта ён вам, што вы будзеце рабіць з ім?

— Гадаваць, пакуль не вырасце вялікі,— нясмела адказаў самы маленькі.

— Прыдумаем,— буркнуў старэйшы.

Мар'ян хацеў ужо і аддаць, але паглядзеў на гэтага старэйшага, што па-сабачы прагным вокам пазіраў на зайца, на змардаваныя, з адбіткам малакроўя тварыкі другіх хлопчыкаў, на касцярок, што тлеў каля копанкі, сабак з прыціснутымі вушамі — і перадумаў.

— Шкада, але самому трэба,— сказаў ён хлопчыкам.

— Навошта ваенным зайчык?

— Трэба,— паўтарыў Мар'ян і адчуў, што яму сапраўды патрэбны гэты зайчык, расшпіліў кіцель і асцярожна пусціў зайчыка за пазуху. Той нейкі час пачмыхаў там, пасоваўся, уладкоўваючыся. Знайшоў сугрэўнае, цёплае месцейка каля рубцоў, мецін, што пакінулі асколкі і нажы хірургаў, мецін, якія яшчэ смылелі і свярбелі. Мар'ян адчуў, як целу зрабілася козытна ад дотыку мяккай шэрсткі, але перацярпеў, і стала яму хораша і дыхалася лёгка, нібыта заяц дапамагаў яму дыхаць, падключыўся да яго лёгкіх, куды падзеліся і хрыпы ўсе, Мар'ян здзівіўся гэтай лёгкасці і бясшумнасці свайго дыхання і падумаў: вось бы такога лекара ды ў шпіталь. Перад ім была ўжо вёска, ён абышоў яе, каб зноў не патрывожыць сваім з'яўленнем малых і старых, каб не вярэдзіць і свае балячкі.Але ўберагчыся самому не пашанцавала. Толькі мінуў вёску, наблізіўся сцежкамі да шляху, прыкмеціў віхлявыя стужкі траншэй і трохі высунутыя наперад акопы. Усё да дробязі паўтаралася. Над адным з акопчыкаў расла і хвоя, і была яна падобная на тую хвою, што стаяла над яго акопам, хаця тую сваю хвою ён не паспеў і разгледзець. Высозная, гэта памятаў, і ўсё гнулася, гнулася, ад ветру ціразрываў снарадаў, макаўкай упіралася ў неба, метраў дзесяць — пятнаццаць — аніводнага сука, а потым адразу вялізная галіна і дубовая калода — борць. Хвоя, што стаяла перад ім, была без борці. Мар'ян пераступіў цераз акопчык, крануў рукою кару: «Як жа ты ацалела, выстаяла?» Узняў вочы ўгору. Не, выстаяць выстаяла, а вось каб уцалець, выйсці з вайны непараненай, не пашчасціла і дрэву. На ўзроўні яго галавы захраслі зацягнутыя ўжо смалою сіне-злосныя асколкі. Некага гэтая хвоя прыкрыла, зберагла, прыняла асколкі на сябе. А вось яго, Мар'яна, не здолела ўберагчы, не здолела.

Непадалёку ад гэтых вось мясцін рота, у якой служыў старшы сяржант Мар'ян Знавец, вяла бой за чыгунку. Немцы акапаліся, убетаніраваліся за насыпам, хоць зубамі іх выдзірай. А нашы ў рэдкім пералеску, у земляных норах. I два тыдні так. За гэтыя два тыдні, як і наканавана матухне-пяхоце, ад аддзялення Знаўца жывым амаль нікога не засталося, усе з папаўнення. Мар'ян дзівіўся, як гэта яго яшчэ не кранулі ні куля, ні асколак, адчуваў, што жыць яму засталося нядоўга, смерць на вайно не абхітрыш, на пярэднім краі больш як два тыдні не працягнеш. Мар'яну яшчэ пашанцавала, яго не забіла, а толькі параніла асколкам шалёнага снарада, хтосьці маліўся за яго, мо маці на тым свеце, а мо сама смерць палічыла, што аднаго Знаўца трэба пакінуць хоць на развод. Акопчык, у якім ён ляжаў з кулямётам і кулямётчыкамі, быў выкапаны пад хвояй, чаму Мар'ян радаваўся сам сабе: якое-ніякое, а ўсё ж прыкрыцце. Дрэву ён давяраў, а хвою яшчэ і любіў, рэдкасцю была яна ў яго краі, радаваўся ён і борці. Гэта было зусім як дома, дзе-небудзь у Белічы ці на беразе Пятлянкі, дзе ніхто ніколі не ведаў вулля, спрадвеку бралі мёд з борці. I ён чуў, як пахла гэтым мёдам, пахла водарам роднага лесу і травы, чуў, здавалася яму, і пчалу, як яна ідзе па ношку, хаця пчолы і пахаваліся, бачачы вайну, з яе кветак, крыві і пораху наўрад ці возьмеш мёду, а калі возьмеш, то нелюдзям, чорту і ведзьме на пагулянку...

Гэтае дрэва з роднай борцю і падвяло Мар'яна. Снарад трапіў праменька ў борць, як навёў яго хто ці сядзелі там вельмі ўжо грэшныя пчолы, разнёс у пух і прах борць, як брытвай зрэзаў хвою. Вершаліна яе высока-высока ўзнялася ў неба, і гэтая хвоя-палятуха з расшчэпленым ствалом — апошняе, што бачыў Мар'ян. Задраўшы ў неба галаву, ён ужо ўпаў на дно акопчыка, а хвоя ўсё працягвала ляцець, укручваючыся кронаю ў самае сонца, смецячы зялёнаю гліцаю і шышкамі, трэскамі, пчалінай перхаццю; самі пчолы, таму што былі божымі дзецьмі, адразу адышлі, пэўна, у рай. Туды ж следам за імі, наўздагон хвоі, што так марудна ляцела па небе, скіраваўся і Мар'ян. Ён таксама, здаецца, адарваўся ад зямлі, ужо даганяў хвою, пацягнуўся за шышкаю, што расла на хвоі, але гэтая шышка ляжала на пяску ў акопчыку. I Мар'ян скроб пальцамі пясок, не выпускаючы з вачэй хвою, што ўсё яшчэ лунала ў небе, падгроб да сябе шышку, якая сыходзіла жывіцай, заціснуў яе ў кулаку і супакоіўся. Гэтая шышка ў знямелай руцэ і вывела яго з небыцця, ён паспрабаваў збавіцца ад яе, расціснуць пальцы і не здолеў, здзівіўся ліпкасці жывіцы, вось да чаго клейкая, і пальцам варухнуць немагчыма, добра памятаў, што падаў на спіну, але цяпер ляжаў чамусьці ніцма, на жываце, і не было дыхання.

Увогуле дыхаў, але неяк апалавінела, удыхаў толькі, а на выдых сілы ўжо не было. Хапаў, як адломваў, паветра носам і ротам, а выдыхнуць не мог, цела было падобна на дзіравы кавальскі мех, як ні накачваў яго амаль што да сёмага поту, а з зевані на вугельчыкі, што ледзь тлеюць, ні ветрыку, шып ды хрып, вужыны посвіст з усіх бакоў, і сам ён ляжаў на зямлі як зморшчаны, зліплы кавальскі мех, не мог утрымаць сябе на жываце, расплёхваўся, расцякаўся целам на пяску, што цеста, сплываў крывёю. Паветра, якім ён насычаў лёгкія, выструменьвалася вонку разам з крывёю дзесь пад лапаткаю. Мар'ян адарваў сябе ад зямлі і паціху ўстаў, цела слухалася яго, хаця і было бязважкім, кружылася галава. Яго здзівіла штучная нейкая, нязвыклая цішыня, а кулямёт жа страляў, тузаўся, курчыўся каля яго кулямётчык, сутаргава крывіўся і нешта крычаў, зявіў рот баец, імя яго Мар'ян не ведаў ці забыў, таму што ён прыйшоў у аддзяленне гэтай вось ноччу. Кулямёт замоўк, баец перастаў курчыцца, пацягнуўся да гранат. Мар'ян, адчуваючы, як разам з перахопленым дыханнем выцякае з яго цела і жыццё, схапіў аўтамат, выкінуўся з акопчыка на бруствер. Але баец сханіў яго за нагу і ўцягнуў зноў у акопчык.

— Куды ты, маць тваю...— не пачуў, а счытаў ён з губ байца.

— А, усё роўна паміраць, дык хоць аднаго гітлера накладу.— Свайго голасу ён таксама не чуў, абмяк, аслабеў, але зноў з нейкай зацятай упартасцю і абыякавасцю да свайго жыцця пачаў выдзірацца з акопчыка, няспрытна, нялоўка. Мар'ян адчуў, як нямее, мярцвее цела, наліваецца холадам. Ён папрасіў вады: няма крыві, дык хай будзе хоць вада ў целе. Баец страсянуў біклагі, што ляжалі ў яго пад нагамі ў акопчыку, і паляпаў рукою па кулямёце, маўляў, ён усё выжлукціў, не крыўдуй, я не вінаваты.

...Мар'ян адарваўся ад хвоі, што п'яным пахам жывіцы так затлуміла галаву: бядуй не бядуй, а трэба жыць, трэба рухацца. Мо яшчэ сёння вечарам ці ноччу, калі пашанцуе, то і дабрыдзе да сваёй вёскі.

— Ну, бывай, родная, расці, яшчэ спатрэбішся, калі не мне, дык майму зайчыку,— крануў асколкі, што захраслі ў дрэве, сядзелі так глыбока, трывала, як і той, што насіў ён у сабе, у сваіх лёгкіх. У медсанбат яго прывезлі без крывінкі ў твары, ды і ў целе, пэўна. Прывезлі, каб на наступны дзень пахаваць у брацкай магіле. Пазней сёстры яму гаварылі: ніхто не верыў, што ён будзе жыць.

А ён яшчэ здолеў памыцца пад дожджыкам-душам: класціся ў магілу нямытым таксама ж нядобра, хоць твар, ды спаласнуў. Куды цяжэй было прымусіць знаўцоўскую кроў прыняць кроў чужую. Але ўсё пераадолеў, вось толькі вывергнуць чужое жалеза з свайго цела не атрымалася. З рукі і пляча выцягнулі, а лезці ў лёгкія, рабіць аперацыю ўрачы не наважыліся. Спрабавалі дастаць магнітам. Тройчы ўкладвалі на стол, уключалі той магніт, і кожны раз адзін і той жа вынік — уздымалася ў неба хвоя, і ён траціў прытомнасць.

— Добра, жыві са сталлю,— дазволіў хірург.— I ў сэрцы пламенны матор.

— Доўга так пражыву? — ціха спытаў ён у хірурга.

— Доўга. Пакуль не памрэш. Збірай транты. А руку распрацоўвай. Зляпілі мы яе табе, не будзеш насіцца,што з лялькай, абдымеш яшчэ і бабу.

I Мар'ян усе доўгія вёрсты па дарозе дадому, як раіў хірург, распрацоўваў руку, але пакуль што без аніякай карысці. Маўчала, не ажывала рука да таго часу, пакуль не падкаціўся і не скочыў яму на грудзі зайчык. А скочыў — штосьці абазвалася ў ёй, абудзілася рука і памяць яе. Адклеіўся, здаецца, каб паківаць сабакам, адзін палец. Мар'ян не ўгадаў, не паспеў прасачыць каторы. I цяпер, набліжаючыся да райцэнтра, ён прыглядаўся да гэтых сваіх пальцаў, папераменна кратаў і слухаў кожны, як распытваў, у якім з іх цепліцца жывое, і не знаходзіў такіх, і было яму прыкра ад таго, што спадзяванні не спраўджваліся і набліжалася родная вёска. Не выходзілі з галавы жонка і дачка: ці правільна ён робіць, што ідзе да іх, ці не лепш павярнуцца — і зусім у другі бок. Дачка нарадзілася без яго, калі ён амаль ужо год быў на фронце. Атрымаўшы першае пасля вызвалення ад акупацыі роднай вёскі жончына пісьмо, ён і падумаць не мог, што дачка можа быць не яго. Папрасіў жонку прыслаць фотакартку. Яна прыслала. Дзіўная нейкая фотакартка, вузенькая, як абрэзаная. Ён спачатку і не прыкмеціў гэтай абрэзанасці, так узрадаваўся, што не прыкмеціў яшчэ таго-сяго: дзевачка спраўная, светленькая, здалося, падобная на яго, жонка шчаслівая. Пусціў фотакартку па крузе, і ўсе зайздросцілі яму, хвалілі жонку і дачку. I толькі палітрук аддзела паглядзеў, сцепануўся. Але адразу пры ўсіх нічога не сказаў, толькі калі яны засталіся адны, спытаў:

— Ты, Мар'ян, нічога такога не прыкмеціў па фотакартцы?

— А што трэба было прыкмячаць?.. Усё разгледзеў.

— Не адмоў тады мне яшчэ раз паглядзець,— папрасіў палітрук.

Мар'ян, зразумела, не адмовіў. Разам яны схіліліся над здымкам. I ў Мар'яна задрыжалі рукі.

— Бачыш,— тыцнуў пальцам палітрук. Мар'ян бачыў ужо ўсё і без гэтага яго пальца. Чужое плячо было там, з боку дачкі, якая трохі адхіснулася ад маці. I добра б, калі толькі плячо,— астатак нямецкага афіцэрскага пагона не ўхапілі, не абрэзалі ножніцы ці брытва, таму і здымачак такі вузенькі, трэці быў на ім, і таго трэцяга абрэзалі, пэўна, пры святле капцілкі, таму што ў сажы была фотакартка. Сажа гэтая выступіла пад вачыма і ў Мар'яна.

— Ты пакуль што не надумвай нічога,— паглядзеў і зразумеў яго палітрук.— Напішы ёй, спытай, а лепш за ўсё на месцы разбярэшся.— I трохі памаўчаўшы: — Колькі табе гадоў?

— Ды пад трыццаць ужо,— адчуваючы сябе старым, выціснуў Мар'ян.

— Ну, дык і не хвалюйся. У твае гады ўсё яшчэ можна паправіць.

Пісаць жонцы Мар'ян нічога не стаў. Наогул перастаў пісаць пісьмы, шарахаўся ад паштальёна, баючыся яго, баючыся, што яму прыйдзе пісьмо. А атрымаўшы, адасобліваўся і паліў, як і тую фотакартку. Падпальваў яе, як падпальваюць уласную хату, разважліва і асцярожна, абдумана, пазбягаючы чужога вока, амярцвелаю рукою акуратна падсунуў да агню, калі згарэла, палкаю развеяў і попел. Фотакартку спаліў, але выпаліць з сэрца нічога не змог. Толькі раздзьмуў агонь, і цяпер ён разгараўся з кожным крокам, які набліжаў яго да родных мясцін.

Лес, па якім ішоў Мар'ян, нечакана кончыўся, як расступіўся, пакручастая сцежка, аббягаючы балота, прывяла яго да чыгуначнага палатна, за якім віднелася ўжо і ўскраіна райцэнтра. «Вось гэта разышоўся,— падумаў ён,— не прыкмеціў, як у пасёлак прыйшоў». Мар'ян узбіўся на насып, пасёлак ляжаў перад ім бы намаляваны цьмянымі фарбамі журботнага мастака ці ўбачаны вачыма дальтоніка. Аніводнай яркай фарбы, каляровай пляміны. Вясенняя зеляніна і тая змрочная, з налётам шэрага вугальнага пылу, скасабочаны, даваенны яшчэ вакзальчык. I аніводнай двух- ці трохпавярховай будыніны, усё скрозь аднаго росту, і ўсё як бы прысыпана тым жа вугальным пылам, попелам: перон, базар, вакзал, штабялі лесу на разгрузачнай пляцоўцы, чорны палын каля рэек, акроплены мазутам. I патыхала, пахла гэтым мазутным палыном, паравозным дымам, што вісеў над станцыяй, завесіў і першыя вакзальныя вуліцы. А яшчэ пахла тым, што ўелася ўжо ў косці Мар'яну, пахла вайною, порахам, гарэлым жалезам і крывёю. Вось толькі адкуль павявала ўсім гэтым, Мар'ян зразумеў, калі мінуў разгрузачную пляцоўку, рудаваты пакгаузік і штабялі лесу. За імі была звалка жалеза, скалечаныя танкі, нашы і нямецкія, больш нямецкія, нашы, пэўна, адразу ж рамантавалі, штабныя машыны, «вілісы», «мерседэсы» і проста жалезнае ламачча, адыходы вайны, так, горача было і тут. Мар'ян нават прысвіснуў. Тое, што вайна не абышла бокам і яго роднага краю, ён ведаў, але каб столькі перакрышыць жалеза... А колькі ж гэта чалавечых жыццяў загублена, і чаму, за што, за нейкую тупіковую станцыю, дзе, здаецца, ніколі нічога вартага не было, ні заводаў, ні фабрык, арцель інвалідаў вырабляла невядома для каго гнутую мэблю, крэслы, этажэркі з лазы. Хто іх толькі купляў, чаго б добрага, а лазы тут, сярод балот і дрыгвы, хапала. Не вельмі вадзілася тут і жывёла; помніцца, перад вайною, як абклалі падаткамі на воўну, людзі не тое што авечак і бараноў, кажухі стрыгчы пачалі. Заканчваліся, абрываліся, здаецца, тут усе дарогі і шляхі. Калі ёсць край свету, то вось ён, тут. I за гэты край свету ішла такая бойка. Мар'ян на тупіковай сваёй станцыі, ужо вызваленай, зразумеў, што за вайна прайшлася па зямлі. Недарэмна звер бяжыць за паратункам да чалавека. А які ж пасля такой вайны будзе ўратаваны чалавек, ці чалавек ён, калі пабачыў і паспытаў такое. Свет яго бацькоў і дзядоў быў вузкі, ён быў абмежаваны іх уласнаю хатай, аселіцаю, быў не даўжэйшы за шост, якім папіхалі яны свае лодкі-душагубкі, гонячы іх па рэках і азёрах. I ў неба падымаліся яны не вышэй вільчыка сваёй жа хаты ці дуба, які рос пры хаце, каб усцягнуць туды кола пад кубло буслам ці борць. Але гэты не надта шырокі, не надта глыбокі і высокі свет быў усё ж без трэшчын, паколатасці. Ён ведаў цану і чалавечаму жыццю, жыццё было мераю ўсяго, хаця, само сабою, здаралася ўсякае. Але менавіта толькі здаралася, не было паўсядзённасцю, побытам, калі памерці, што два пальцы абмачыць. Дзед, бацька саступалі дарогу кожнаму стрэчнаму-папярэчнаму, першымі здымалі перад кожным шапкі, цёмныя, зразумела. былі. Але ці сапраўды ўжо такімі цёмнымі і ці так ужо гнулі перад кожным яны плечы. Калі так, то хто ж тады зламаў хрыбціну гэтай жалезнай пачвары з чорнай свастыкай. А да гэтага яшчэ было з яго бацькам.

Засядала тройка, судзілі яго бацьку як ворага народа. I ён стаяў перад гэтай тройкай прыгнечаны, разгублены, камячыў сваю шапку, смушкавую бекешу, што была вядома ўсёй граніцы, свайму і чужому берагу. Ва ўсім прызнаваўся, падтакваў тройцы: так, хадзіў на той бок, так, меў там і гаспадарку. Так, былі сувязі і з палякамі, і сярод палякаў таксама былі людзі.

Вораг народа,— падвяла рысу тройка. I тут Іван Знавец, не маючы на што іншае магчымасці, падпяў сваю шапку і пшурнуў яе ў твар старшыні тройкі.

Ты вораг мне і майму народу, а не я.

За гэта і атрымаў на ўсю катушку: дваццаць пяць і пяць, як гаварылася, на рагах.

Вайна паказала, які і каму Мар'янаў бацька вораг. Ступіў гэты вораг на яго зямлю, узяў ён спаганеную тымі трыма сваю смушкавую бекешу, замільгацела яна зноў сярод лазнякоў і чароту. I толькі варожая ўжо куля збіла яе на сакавіцкі снег. Такую ж кулю прыняў і брат яго, Міхаіл Знавец, дзядзька Мар'яна, чалавек сапраўды рахманы, памяркоўны, які ведаў заўсёды толькі сваю хату, сваю жонку, сваё возера Беліч, борці на дубах па беразе гэтага возера. А было ўжо тады кожнаму з іх пад семдзесят. Пражылі жыццё, а як пражыве гэтае жыццё ён, ці дацягне да іх веку. Ці не прэсным здасца яму жыццё ў бацькоўскай хаце, і ці ёсць у яго хата. Хто мог загадзя сказаць, што такою цяжкаю будзе яго дарога да бацькоўскай хаты, што ён будзе такі апустошаны, спапялёны, памяць, здаецца, і тая выгарала ў ім, усё спаліла вайна, таму ён ужо і не спяшаецца нікуды, а мог бы і нацянькі ў Беліч, але бавіць час, а прасцей кажучы, баіцца. Баіцца зірнуць у вочы сваёй хаце, вёсцы, аднавяскоўцам. I да вечара будзе кукаваць тут, у пасёлку, а да Беліч падыдзе ўначы, падкрадзецца, што злодзей. А можа, здарыцца і такое, што не наважыцца ён і пастукацца ў дзверы роднай хаты, пастаіць на парозе, дакранецца рукою да клямкі, падыхае знаёмым з дзяцінства паветрам — і на ўсе чатыры бакі, што яму рабіць у роднай вёсцы. Які з яго цяпер настаўнік, чаму ён можа навучыць другіх, калі ў яго сям'і такое, такія цвецікі, такія ягадкі.

І Мар’ян кружыў па паселку да абеду, а пасля абеду не вытрымаў, падабраўся да базарнай плошчы, побач з якою месціўся і райком, і як прывязалі яго тут, узялі ў палон мужыкі і бабы, заклала вушы ад роднай гаворкі, засляпіла вочы ад сялянскіх світак, нязносных, што перажылі і вайну, картузоў, пашытых на паўвайсковы лад, з такога ж, як і вайсковае, сукна, з высокім верхам, тоўстым казырком; жаночых плюшавых жакетаў, так густа пасыпаных самасадам, што аж вочы на лоб лезлі; даўгарогіх стракатых хустак, завязаных пад падбародак, насунутых амаль што на бровы. I ва ўсім гэтым была нейкая трываласць, жыццёвасць, вера была: што б там у свеце і са светам ні рабілася, а мы вось такія, такімі былі, застанемся і будзем, ёсць у нас сваё слова, свае ўборы і звычкі. I Мар'ян не прыкмеціў і сам, як апынуўся ў райкомаўскім калідоры, а там ужо адступаць было позна. У райкоме ён зноў адчуў сябе франтавіком і паводзіў як франтавік. Не спыняючыся мінуў прыёмную і зайшоў у кабінет першага сакратара, не надта вялікі і пуставаты, шэра-аднатонны, як і сам пасёлак: стол, каля дзесяці разнамасных крэслаў з боку сцяны. I гаспадар кабінета пасярэдзіне, нібы ўжо чакаючы Мар'яна, і партрэт правадыра на сцяне. Сакратар нечым падобны на правадыра, можна сказаць, яго копія ў раённым выкананні, копія ад шматразовага і шматступеньчатага выкарыстання крыху бляклая, знявечаная, але і ўпрыгожаная. На сакратары, як і ў таго, на партрэце, такі ж кіцель, таксама, пэўна, міжволі прыжмурвае ён вочы. Толькі з партрэта глядзіць чалавек добры, мудры. А гэты, у кабінеце, жывы, затурканы, без таго адбітку вышэйшай мудрасці на чале, стомленасць на яго твары і маркота.

— Ну, франтавічкі, скора будзеце нагою дзверы адчыняць,— сказаў ён, трохі паморшчыўшыся, убачыў адразу, хто такі Мар'ян, адкуль ён. Мар'ян жа разлічваў убачыць у сакратарскім крэсле чалавека знаёмага, да вайны ён добра ведаў амаль што ўсё райкомаўскае начальства, але гэты быў, пэўна, з новых. I гаворка іх чамусьці не ішла на лад да той пары, пакуль сакратар не спытаў, што ў яго там, пад кіцелем, тапырыцца. Мар'ян збянтэжыўся:

— Ды так, дробязь... зайчык.

— Пакажы,— загадаў сакратар райкома.

Мар'ян скоса зірнуў на партрэт правадыра за яго плячыма, які ўжо загадзя, здаецца, усміхаўся.

— Давай, давай,— прыспешыў яго сакратар, відаць, прывык, каб яму падпарадкоўваліся. Мар'ян расшпіліў кіцель і выграб звярка з-за пазухі, трымаючы яго на далоні.

— Глядзі ты, і на самай справе касы,— здзівіўся сакратар, нібы разлічваў убачыць штосьці не менш за ваўка.— Адкуль ты яго, адкуль ён у цябе, навошта?

— Панясу дамоў...— Мар'ян хацеў сказаць — дачцэ, але стрымаўся.— Падрасце, выпушчу...— Спяшаючыся і крыху блытана расказаў, як заяц сам скочыў яму ў рукі. Сакратар памякчэў, у ім паявілася нешта нават хатняе, зацікаўленасць да Мар'яна з'явілася.

— Знаўцы Іван і Міхаіл выпадкова не родзічы табе? — спытаў ён.

— Выпадкова родзічы,— трохі зацяўся Мар'ян.— Родны бацька і родны дзядзька.

— Вось яно як. Пахожы. Мне б адразу дагадацца, ды неяк не падумаў. Я чалавек у раёне новы, а вы там у сваёй вёсцы ўсе Знаўцы.

— Усе Знаўцы,— пацвердзіў Мар'ян. I яны на нейкі час замоўклі. Мар'ян зноў схаваў за пазуху растрывожанага зайчыка.

— Не думай, я таксама з бою вось у гэта крэсла,— нібы просячы прабачэння, крыху пазней азваўся сакратар.— Другі толькі тыдзень, як праціраю яго... Быў у партызанах, ведаў і бацьку твайго, і дзядзьку, і жонка твая нам дапамагала. Але аб гэтым мы пагаворым... Як ён там, не драпаецца?

— Смірны,— адказаў Мар'ян,— чуе цяпло.

— Чуе цяпло...— Сакратар падхапіўся, ускочыў з крэсла, развёў рукі, як хацеў абняць Мар'яна.— Я цябе, дарагі ты мой старшы сяржант, ужо два тыдні сяджу тут і чакаю. Два тыдні цябе выглядваю, і дзеці выглядваюць, сіраты. Ты ідзеш дахаты, да жонкі і дачкі, а да іх ужо ніхто не прыйдзе. Так што слухай, што я табе скажу, слухай мой загад: заўтра, не, сёння ты дырэктар дзіцячага дома.

Мар'ян таксама падхапіўся з крэсла, спрабуючы перабіць сакратара, але той не дазволіў, прымусіў яго зноў сесці:

— Рыхтуй, ладзь казармы пагранічнікаў, каб у іх можна было жыць. Дапамога патрэбна — да мяне. Усё дадзім, нічога не пашкадуем, самі без сарочак застанемся...

— Не, не,— перапыніў усё ж сакратара Мар'ян.

— Што не? Што не? — спакойна, але толькі чамусьці шэптам спытаў яго сакратар.

Мар'ян адчуў сябе ніякавата. I зноў добрую мінуту, а мо і болей яны маўчалі, пазіралі толькі адзін аднаму ў вочы. I вочы сакратара былі амаль што белымі. «Ён прыпадачны, ці што,— падумаў, здаючыся першым, Мар'ян.— Куды ён мяне піхае? Як жа, я... Я ж не люблю дзяцей. Нельга мяне к дзецям... Мне б цяпер да коней, да жывёліны, да звяроў дзікіх».

— Вось і добра,— сказаў сакратар.— Усё добра, гвардыі старшы сяржант. Дамовіліся. Зняў ты з маёй душы камень.

— А ты мне яго павесіў, навязаў свой камень,— перайшоў на «ты» і Мар'ян.— Нічога ты не ведаеш, хоць ісакратар.

— Я ўсё ведаю, але мы з табой мужчыны, салдаты.— Сакратар падышоў да Мар'яна і паклаў яму руку на плячо. I Мар'ян здрыгануўся: што ён, на самай справе ўсё ведае? Хто можа ведаць яго бяду, боль, згрызоты. За што ён ваяваў тры гады, за хату ж родную. А хаты няма.

— Усё наладзіцца, салдат, усё наладзіцца,— не здымаючы рукі з пляча Мар'яна, працягваў сакратар.— А выбіраць, тым больш перабіраць, нам пасля такой вайны, такой бойні не выпадае. Будзем жыць не па сэрцы, а па загаду. Запомні гэта. Гэта надоўга, мо і на ўсю нашу з табой жытку, да ўнукаў...

У словах сакратара была праўда, якую Мар'ян не мог і не хацеў прыняць, таму што вось так, па загаду, ён жыў да гэтага, усё сваё жыццё. Вайна, здавалася, павінна была б адмяніць усе загады. А калі ж не, то дзеля чаго тады ён столькі разоў паміраў, слухаў і падпарадкоўваўся ўсім і кожнаму, выконваў усе каманды і загады, пісаныя і няпісаныя, спадзяваўся, што кожны гэты загад, кожная каманда — апошняя, стараннасць і спраўнасць дапамогуць пазбавіцца чужой улады над сабой, сам будзе распараджацца сабой, а не будзе жыць як мыш пад венікам. А так ён жыў усе перадваенныя гады. Бацьку ўзялі, калі ён вучыўся ў настаўніцкім інстытуце, і ён баяўся нават чхнуць. На канікулах неяк у роднай вёсцы даў сабе паслабленне, выйшаў з вясковымі хлопцамі і пагранічнікамі гуляць у футбол і, на сваю бяду, сутыкнуўся з начальнікам заставы. Той на злом галавы ляцеў на яго з мячом. Гола было не мінаваць. Мар'ян нават уяўляў сабе, як будзе забіты той гол, куды ўтыкнецца мяч, у дзевятку, пад самую перакладзіну, а ён нават і не варухнецца. Біць жа будзе сам начальнік заставы. Каб, не дай бог, незнарок не перашкодзіць яму, Мар'ян быў гатовы збегчы з поля, пакінуць вароты. I што за чорт пацягнуў яго за ногі, што вымусіла яго кінуцца напярэймы начальніку заставы, кінуцца яму пад ногі, збіць з ног і ўзяць той мяч. Мар'ян не ведае і сам. Азартным ён ніколі не быў, заўсёды ведаў сваю дошчачку, па якой яму наканавана хадзіць, і ні направа, ні налева, ні кроку за край, толькі прама: толькі да канца, да абрыву. Там, каля абрыву, упэўніцца, што перад ім бездань, і павярнуцца на сто восемдзесят градусаў, і зноў лічаныя крокі да другой бездані. А тут ён сышоў са сваёй кладачкі. Не азірнуўся, не спатыкнуўся, выверыў усё да міліметра, да імгнення, і толькі, калі начальнік заставы грымнуўся вобзем, задрыжаў, выпусціў з рук мяч, сочачы, як рассыпаецца разбітае аб камень шкельца начальнікавага гадзінніка. Гэтае разбітае аб камень шкельца, дробненькія асколачкі яго напалохалі Мар'яна да беспрытомнасці. Тады ён упершыню адчуў сваё сэрца, нібы гэта не гадзіннік, а само яго сэрца разбілася, разляцелася па целе тысячай востранькіх іголак. Жыццё спынілася, адвячоркавае сонца чырвона заблыталася ў голлі дрэў, рэзала вочы ружовая колкая каламуць. I дарэмна супакойваў яго начальнік заставы: нічога, маўляў, не здарылася, сам вінаваты, нечага з гадзіннікам гуляць у футбол.

Гэта ён з гарачкі такі памяркоўны, думаў тады Мар'ян, у гульні яму нічога не шкада, а прыйдзе дамоў, апамятаецца, пашле нарад, і пойдзе ён следам за бацькам.

— Я куплю, я куплю...— адказваў ён начальніку заставы, дзівячыся гэтаму свайму мармытанню, добра ведаючы, што няма і не будзе ў яго такіх грошай, каб купіць гадзіннік. I не мог спыніцца, супакоіцца:

— Я куплю, я куплю...

Начальнік заставы, відно, штосьці зразумеў, больш не супакойваў Мар'яна, прайшоўся, абмацаў яго прафесійным позіркам пагранічніка. I гэты позірк, разуменне дабілі яго ўжо канчаткова, як раздзелі, знялі з яго апошняе, што было на ім у тую мінуту — трусы і майку. I стаяў ён на захадзе сонца перад усім сялом, здавалася яму, зусім голы, пустэльна-бледны, як у ваду апушчаны. А былі яны з начальнікам заставы так падобныя, аднолькавага росту, і гадоў адных, і пастрыжаны пад адзін фасон, так павялося тут, на граніцы, граніца стрыгла ўсіх хлопцаў і мужыкоў пад адзін капыл. Аднолькавыя, падобныя і розныя. Такія розныя, што Мар'яну аж нудліва, моташна зрабілася.

— Ты студэнт, Знаўца Івана сын? — спытаў яго начальнік заставы.

— Яго сын,— не стаў адмаўляцца ад бацькі Мар'ян, усведамляючы, што паратунку ўсё роўна не будзе.— Таго Івана, які ў турме,— удакладніў яшчэ, нібыта і ён таксама быў ужо ў той турме. I пайшоў апранацца, прыкідваючы, калі гэта адбудзецца і ці давядзецца там сустрэцца з бацькам, супакойваючы сябе гэтаю сустрэчай, знаходзячы ў ёй невялікую, але ўсё ж радасць і суцяшэнне.

Але нічога не адбылося, дарэмна ён толькі маркоціўся ды зводзіў сябе, нават злаваў, што так доўга не прыходзяць, не вызваляюць. Кожны новы дзень пачынаўся з таго, што ён выглядваў, прыслухоўваўся, прыглядаўся, чакаў: ці не іх гэта крокі, ці не іх гэта твары.

I ў той жа час у гэтым чаканні, у непазбежнасці свайго лёсу ён спяшаўся жыць, як гэта ні дзіўна, верыў, што час, у якім ён жыве, лепшы, самы светлы, правяць светам дабро і справядлівасць. I гэта не ад дваістасці натуры, ён і слоў такіх не ведаў тады. Вера і страх ужываліся ў ім як параднёныя. Непахісна верачы, што так трэба, спяшаўся набываць веды, вучыўся сам, а потым прымушаў вывучаць іншых усё, што прадпісвалася вучыць і ведаць, і не заўсёды толькі таму, што так прадпісвалася, загадвалася, гэтыя дазволеныя веды былі патрэбны і яму самому, таму ён спяшаўся насыціць ведамі сябе і іншых. Похапкам ажаніўся, так здаецца яму сёння, без асаблівага кахання, але і без прымусу. Сыходзячы ўсё з той жа патрэбы існаваць, быць, быць як усе. I, як усе, працягвацца. Але, зразумела, доўжыць бясконца гэтае сваё хоць і неасэнсаванае, але ўсё ж дваістае жыццё ён не мог. I на першым часе, сорамна, брыдка прызнавацца, ён быў рады вайне. Вайна ўратоўвала яго ад самога сябе, ад ціхага, прыстойнага вар'яцтва, думалася, што вайна будзе нядоўгаю і ён, канечне ж, стане героем, разам з крывёю, што ён пралье за Радзіму, сплыве і страх, ён утопіць яго ў крыві, і жыццё будзе незамутнёна ясным, па-сапраўднаму чалавечым, усёдазволеным, без начных жаханняў і патайнасці. Сам і толькі сам будзе распараджацца сваім жыццём, таму што нічога не будзе вісець над яго галавою.

Мар'ян прыгадаў усё гэта, калі пакінуў ужо райцэнтр, скіраваў на родную прамую ўжо дарогу, што вяла дамоў. Ён пільна ўглядаўся ў яе, быццам спадзяваўся ўбачыць, адшукаць на ёй свае ж сляды. Але яна ні аб чым яму не нагадвала, умуравелая, насыпаная з пяску, высока і ціха ляжала сярод дрэў і вясновай шырокай вады. Разам з Мар'янам ішоў і старшыня калгаса Якуб Знавец. Нешта расказваў яму, дапамагаючы адолець шчымлівае вяртанне дамоў. Якуба навязаў Мар'яну ў спадарожнікі сакратар райкома. Спачатку Мар'ян не вельмі быў рады, нават успомніць не мог, хто гэта такі — Якуб Знавец. Саліла гэта быў. I ўвесь такі маёвагубаты, зялёны яшчэ, як таполевая пупышка, што вось-вось выбухне, разгорнецца ў ліст. I Саліла разгарнуўся, усе зубы напаказ, кінуўся абдымаць Мар'яна, аўтаматам, што вісеў у яго на грудзях, так прыціснуў руку, што Мар'ян мімаволі адхіснуўся. I не з-за рукі, не ад болю, спужаўся, што задушыць зайчыка, які зноў сядзеў за пазухай.

— Вось ён табе і раскажа пра бацьку і дзядзьку,— сказаў на дарогу Мар'яну сакратар райкома.— Яны разамваявалі.

— Раскажу,— пацвердзіў Якуб і зніякавеў, расказваць не спяшаўся. I Мар'ян не прыспешваў яго: на гадзіну пазней, на гадзіну раней — усё роўна ўжо не падняць. Пачне ўспамінаць пра бацьку, не абміне і жонкі. А Мар'ян зараз нічога аб сваёй жонцы чуць не хацеў. Якуб нібы адчуў гэта.

— Дык цябе ў руку,— не то спытаў, не то сцвердзіў ён, калі яны ўжо адышліся ад райкома.

— У руку,— заняты сваім, сказаў Мар'ян.

— А мяне ў нагу...— Якуб злёгку накульгваў на правую нагу.— На міну наскочыў.— Ён замоўк, чакаючы, што на гэта адкажа Мар'ян. Але Мар'ян маўчаў. I Якуб засмяяўся па-дзіцячы весела і добразычліва і зноў не то спытаў, не то сцвердзіў:

— А гаспадарка, начынне тваё цэлае.

— Цэлае,— Мар'ян таксама ўсміхнуўся, але без весялосці.

— Ну, тады яшчэ дадзім копаці.

Тут Мар'ян ужо не ўтрымаўся перад гэтай вясенняй радасцю, што біла цераз край у маладым і здаровым целе яго спадарожніка.

— Тры нагі і тры рукі на двух мужыкоў і ўсё астатняе пры нас. Чаго ж нам убівацца з табой, Мар'ян? — Гэта Якуб спытаў яго ўжо сур'ёзна, як дарослы. I Мар'ян здзівіўся яго спагадлівасці, далікатнасці. Зусім нядаўна гэты самы Якуб хадзіў у кароткіх штоніках, а то і зусім без штаноў, збегаць за гумно можна было і ў кашулі, што ўсё роўна ніжэй каленяў. Вясковы звычайны хлопчык, як ёсць Саліла. Мянушка гэтая за родам Якуба цягнецца яшчэ з дзядоў яго. Бабуля яго запаліла ў печы, прыставіла варыцца чыгун з бульбаю. Прыйшоў дзед, сунуўся да печы, бульба яшчэ не гатова, пасаліў, паглядзеў бульбу і сын, таксама пасаліў, нявестка пасаліла — усе, хто быў у хаце, і, канечне ж, гаспадыня. Зварылася бульба, паставілі на стол, селі, стары і пытае жонку: «Саліла?» — «Саліла, а як жа».— «I я, і я»,— усе астатнія. «Ну, то і я пасаліў»,— сказаў гаспадар, шпурнуўшы лыжку ў камешнік. I пайшло з той пары за імі: Салілы. I вось цяпер унук гэтых Салілаў старшыня калгаса, дзіця горкае, барада толькі прабіваецца, ручніком яшчэ галіцца можна.

— Колькі ж табе гадоў, Саліла? — спытаўся Мар'ян у Якуба, крыху пацвельваючы яго і выпрабоўваючы: пакрыўдзіцца ці не старшыня. Якуб не пакрыўдзіўся ні на пытанне, ні на мянушку.

— Дзевятнаццаць... Хутка споўніцца дзевятнаццаць,— адказаў, накульгваць стаў трошкі мацней, апярэдзіў тое новае пытанне, якое было ўжо на языку Мар'яна.— А як трапіў у старшыні, і сам не ведаю. Адбіваўся — пайду на фронт. Не, будзеш старшынёй. Я буду, я вам накірую. Нічога, дапаможам, навучым.— Якуб уздыхнуў, памаўчаў.— Лепш усё ж на фронт. Расстрэльвалі, не так цяжка на душы было.— I такая туга была ў яго голасе, што Мар'ян ледзь і сам не задыхнуўся, як агнём палыхнула ў твар, апякло твар, перахапіла дыханне.

— Усё было,— з прываблівай простасцю і вельмі шчыра, з нейкай нават старэчай аддаленасцю ад таго, што было, пра што цяпер ён успамінаў, сказаў Якуб.— Ты думаеш, толькі вы на фронце ваявалі, а мы тут на печы вылежваліся?

Мар'ян так не думаў, але не мог ён і думаць, уявіць сабе, што ваявалі і дзеці, з жалем зірнуў на гэтага Салілу, дзіця з аўтаматам. На скуле пад левым вокам Салілы расцякаўся, ружавеў крывы рваны шрам.

— Сюды, сюды,— сказаў Саліла і крануў шрам.— Яшчэ трошкі-трошкі — і заляпіў бы ў лоб. Я апярэдзіў, скочыў з баржы ў ваду... Ноч такая месячная стаяла, не хацелася паміраць... Прыйшлі немцы, зашавяліліся партызаны. Нас усіх мужыкоў на баржу і на сярэдзіну рэчкі. Місцюка аднаго толькі пакінулі...

— Пачакай, пачакай,— перабіў Мар'ян,— гэта якога ж Місцюка? Місцюкі з'ехалі адразу ж пасля грамадзянскай.

— Аб'явіліся зноў. Не ўсе, праўда. Сідар толькі, твой равеснік.

— Помню,— кіўнуў Мар'ян. Сідара Місцюка ён сапраўды помніў. Запаў ён яму ў памяць не толькі з дзяцінства. Мільгануў перад вачыма ў сорак першым, калі Мар'ян ехаў на прызыўны пункт. I было ж гэта непадалёку адсюль, каля чыгуначнага пераезда, за якім да вайны размяшчаўся ваенны гарадок. Калгас чырвоным абозам вёз здаваць збажыну, пры абозе знаходзіліся і прызыўнікі. Жанчыны, жонкі паганялі коней, а мужыкі як усё роўна ўжо адпалі ад усяго, што звязвала іх з хатаю і мірным жыццём, аддалі лейцы жонкам, прыхінуўшыся да жонак, развітваліся з імі, родным небам і зямлёю. I тут каля пераезда іх дагнала вайна, наляцелі самалёты. Але спачатку яны пачулі незразумелае нейкае ракатанне, галёканне і звон: галам, галам, галам. Быццам здалёку на абоз насоўваўся вялізны статак, уцягваўся ў вузкі перашыек пераезда, перабрыдаў яго, звінелі навязаныя на шыю званы. Коні страпянуліся, застрыглі вушамі, пярэднія падводы пачалі збочваць, брацца да краю дарогі. I Мар'ян убачыў, як наплывае на яго лаваю цёмная маса, бязлікая, здавалася, невідушчая, бясконцая чарада стрыжаных нагала людзей у цёмным і шэрым, што заведзена таптала, мясіла шэрую дарогу. З боку гэтай хвастатай калоны таксама, як заведзеныя, крочылі нізкарослыя скуластыя салдацікі, учарнелыя ці то ад тугі, ці то ад дарожнага пылу.

— Немцаў, палонных вядуць,— шэптам перадаваласяад падводы да падводы. Мужыкі і бабы ўскочылі на мяшкі са збожжам, каб лепш бачыць, падняліся і аселі. Людзі з натоўпу, які насоўваўся на абоз, білі ў цёмныя закопчаныя кацялкі і шэрыя алюмініевыя міскі — вось адкуль галам-галам-галам — і выгуквалі: кончылася, кончылася, кончылася. Салдацікі, пэўна, скарыліся, не спрабавалі нават спыніць гэты галас і галам, адно толькі — пільнавалі калону вачыма і вінтоўкамі, што былі ўвесь час напагатове, каб не скочыў хто ў лес. Шэсце стрыжаных людзей параўнялася з абозам. I тут Мар'ян вока ў вока сышоўся з адным з гэтай калоны: жаўтушна-спіты твар, цёмныя кругі пад вачыма ад несвабоды і позірк таму слізготны, які ні на чым не затрымліваўся, ні на чым не спыняўся, нібыта гэта былі вочы нежывога ўжо чалавека. Але яны ажылі, калі ў поле іх зроку трапіў Мар'ян, затрымаліся на ім, схамянуліся і нават скочылі з вачніц насустрач яму, пашырыліся і хуценька павузелі, схаваліся пад вейкамі. Місцюк, здзівіўся Мар'ян, але ўвагу яго адцягнуў новы крык і шум:

— Самалёты, самалёты. Нашы на немцаў пусцілі.

Але самалёты былі не нашы, нямецкія. Яны секанулі з кулямётаў па калоне, вымусілі прыпасці ўсіх да зямлі, распушылі, раскідалі па дарозе, лесе. Захраплі, паскакалі коні. I апошняе, што паспеў ухапіць вокам Мар'ян у той дзень,— твар яго бацькі, такі ж спіта-жаўтушны, ліхаманкава-змрочны. Мільгануў і знік. Мар'ян не паспеў і зразумець: ці то сапраўды ён бачыў бацьку, ці толькі ўявіў яго сам сабе, паставіў бацьку ў гэтую калону побач з Місцюком, таму што бацька мог апынуцца і ў гэтай калоне і побач з Місцюком. Ён падумаў так і абурыўся. Місцюк і бацька? Не і не. А самалёты нявечылі абоз, прызыўнікоў, зняволеных скуластых салдацікаў, перамешвалі, сшывалі кулямі, паядноўвалі смерцю, раўнялі ўсіх.

Так пачалася для Мар'яна вайна, імгненна пазбавіўшы яго гераічнага і высокага, пакінуўшы толькі пах крыві, конскага, жывёльнага спалоху, духу, перамешанага з мачой, ды яшчэ спалоханыя, як шкляныя, вочы жонкі:

— Яны ж забіваюць! Забіваюць. Гэта ж смерць, смерць... Не пушчу, не аддам.— Жонка прыпала да яго і шылася, шылася галавой у грудзі, быццам спрабавала ўвайсці ў яго і не чуць нічога — ні страляніны, ні таго, як перад смерцю крычаць і стогнуць людзі, іржуць коні.

— Місцюк разам з немцамі прыйшоў у вёску. Немцы пакінулі яго секчы сад пагранічнікаў.— Голас Салілы даносіўся да Мар'яна аднекуль здалёку, быццам з адлегласці тых трох гадоў, якія пралеглі паміж сённяшнім днём і тым, даўнім, які рассек яго жыццё на дзве няроўныя часткі. На фронце ён яшчэ спадзяваўся, што сточыць гэтыя кускі, вернецца да сябе. Але цяпер разумее, што вярнуцца немагчыма. Усе толькі адыходзяць, адыходзяць і ніколі не вяртаюцца, так ужо наканавана ў гэтым жыцці. I дарога, здаецца, знаёмая, але як не ступіць у адну і туюж ваду двойчы, так нельга, якой бы дарогай ты ні ішоў, знайсці сябе ранейшага. I Мар'ян, успамінаючы былое, баяўся сябе сённяшняга. Той, былы Мар'ян Знавец, быў пудлівы і рахманы. Ён загінуў на вайне. Нарадзіўся другі, жорсткі і злосны, якога цяпер трэба асцерагацца яму ж самому.

Гола і безабаронна вынырнула адразу пасля дубняку вёска. Да вайны яе з боку дубравы ахутваў, прыкрываў сад, цяпер ад таго саду адны толькі пянькі, высокія, счарнелыя, што крыжы на могілках.

— Місцюк,— сказаў Якуб,— каб немцам было далей відно, дубняк праглядваўся, відно было, хто па ім ходзіць,што робіць... А казарму пакінулі, ашчадна аднесліся да казармы. Праўда, спрабавалі падпаліць, калі ўжо адступалі, але выйшла вёска, адбіла ад агню. Там, у казарме, цяпер дзетдом і ты дырэктар.

— Ты ідзі, ідзі, Якуб,— Мар'ян, хоць гэта мо было і нядобра, спяшаўся пазбавіцца Салілы, адчуваў, што таму хочацца застацца, пагаварыць з ім, расказаць пра яго сям'ю, бацьку, жонку, дзядзьку. Але Мар'ян унікаў такой гаворкі, баяўся вярэдзіць старыя раны, што і так ужо смылелі, баяўся, што ў гарачцы можа нарабіць бяды. Яму трэба было пабыць на адзіноце, падумаць, раскінуць галавою, як жыць далей. Ён прысеў на пяньку ад яблыні, корань якой выкінуў маладыя парасткі, крануў іх — жывыя. Закурыў і прыгадаў Трубецкага, начальніка заставы, як садзілі гэты сад, як чакалі першых яблык. Як потым ужо, калі Трубецкі загінуў, святкавалі ў гэтым садзе Першамай. З казармы, з хат пагранічнікі, вяскоўцы выцягвалі лаўкі, сталы. Засцілалі сталы белымі настольніцамі, неслі з хат што ў каго было. Іграў пагранічны духавы аркестр, жоўта і бела ўсміхаўся сцёртымі гузікамі вясковы гармонік. I ўсе вакол прыхарошаныя, у лепшых сваіх уборах. А сад ужо ў квецені, задумлівы, цяжкі ад гэтага белага і ружовага. Правы ж бераг, польскі, змрочны і шэры, як у тумане, хаця адно і тое ж сонца свеціць тут і там, адна зямля, адны і тыя ж людзі. Але на правым беразе яны маўклівыя, прыгнечаныя, як ношку нейкую носяць на сабе і не могуць пазбавіцца яе, гронкамі вісяць на дубах, што растуць па-над ракою, усе галіны абляпілі, глядзяць зверху, як святкуюць Саветы Першамай, і невядома, ці то дакараюць, ці то зайздросцяць іх святочнасці. Любіў Мар'ян пахадзіць па садзе і ў будні дзень, асабліва позняй восенню, калі ўжо сапраўдным шэрым туманам абодва берагі ўраўніваліся ў колерах і фарбах. I ў таго, і ў другога берага быў адзіны сялянскі клопат, вяршылася адна справа. Адна, але ўсё ж па-рознаму, здавалася. Не пакідала ўражанне нейкай аддаленасці, запаволенасці і нават прыгаломшанасці, як бачылася ўсё праз нейкае мутнае-мутнае шкло, тайна нейкая адчувалася. I спасцігнуць яе розумам было амаль немагчыма. Усяго ж нейкіх дзвесце крокаў, і ўсё ўжо інакшае, як на тым свеце, і Мар'ян адначасова радаваўся, што ён на гэтым свеце, на сваім беразе, хаця крыху і зайздросціў тым, з другога берага. Зайздросціў не іх жыццю, шкадаваў, што не можа прайсціся па тым беразе, паглядзець на ўсё зблізку, паспытаць чужой жыткі навобмацак, таму, пэўна, і жонку сабе, калі скасавана была ўжо граніца, узяў з таго берага, паненку, шляхцянку, Стэфу Альхоўскую. Аднойчы толькі схадзіў на танцы на той бераг, а праз тыдзень заслаў сватоў і наглядзецца на яе не мог да самай вайны. Седзячы на яблыневым пяньку, Мар'ян успамінаў той шчаслівы час, бы зноў быў хлапчуком і глядзеў скрозь туман на процілеглы чужы бераг: тая ж аддаленасць, запаволенасць, прыгаломшанасць. Было гэта з ім ці не, ява гэта ці падман. Калі падман, то Мар'ян не супраць, каб ён працягваўся і далей. Вось дзе толькі праходзіць граніца паміж яваю і падманам, ці ёсць яна, мо ўсё толькі туман самаўнушэння, нібы ты і на самай справе жывеш, існуюць нейкія берагі, высаджваюцца і квітнеюць сады, ходзіць, вабіць, тлуміць галаву нейкае блізкае шчасце, а сапраўдная адна толькі сякера, што вось так, па-жывому, падсякае жыццё, высякае ўсё, што ты садзіш і песціш, як гэты далёкі сад пагранічнага дзяцінства...

Гучна ляпнулі дзверы ў казарме. На ганак выкаціўся хлопчык у куртатым, адстрыжаным унізе, але ўсё роўна доўгім яму шынялі, порскнуў у кусты, угнуўся, заснаваў сярод пянькоў, сам накшталт пянька, ні вышэй, ні ніжэй, такі ж скалечаны няўклюдным адзеннем: салдацкае галіфэ, салдацкая гімнасцёрка. Параўняўся з Мар'янам. Мар'ян ухапіў, спаймаў яго за крысо шыняля, падцягнуў да сябе. Хлопчык адбіваўся, блытаўся ў рукавах, не бачачы, пэўна, хто гэта яго трымае:

— Пусціце, пусціце, біць будуць.

Зноў ляпнулі дзверы казармы. Чаму казармы, дзетдома ўжо, падумаў сам сабе Мар'ян, наглядаючы, як скочылі з ганка яшчэ трое падлеткаў, азірнуліся, прыкмецілі яго і скіравалі да яго. Няма больш заставы, няма казармы, а ёсць дзіцячы дом. I дзетдомаўцы, трэба прывыкаць. I во хутка адбудзецца першая сустрэча з дзетдомаўцамі і ўсё высветліцца: ці туды ён прыйшоў, ці прыгорнецца, прыкінецца яго душа да таго новага, што з'явілася. Тройца ўжо акружыла яго і хлопчыка, якога ён яшчэ прытрымліваў за крысо шыняля, хаця той і не імкнуўся вырвацца, уцячы, хутчэй сам туліўся да Мар'яна, быццам шукаў у яго абароны.

— Здымай,— хітнуў стрыжанай галавой той, што першы прыбег да іх, каржакаваты, амаль роўны з усіх бакоў, як квадратны, прымружыў шырока расстаўленыя маленькія вочкі, ледзь бачныя на круглым пляскатым твары.

— Не здыму, не аддам. Мая чарга шынель насіць.

— А я сказаў — здымай,— загадаў зноў квадратны, і штосьці непахіснае, армейскае пачулася Мар'яну ў яго голасе. I двое другіх падлеткаў з такой жа вайсковай, старшынёўскаю непахіснасцю і пагрозай сталі перад ім з двух бакоў, паката расслабіўшы плечы, звесіўшы рукі, гатовыя, міргні толькі, ударыць, і Мар'ян адчуў, што гэты ўдар будзе прызначаны не хлопчыку — яму, таму што ён умяшаўся. I хлопчык адчуў гэта таксама, зразумеў, што яго абароняць, пасмялеў:

— Ты, Куб, вярхушку трымаеш, дык думаеш, што табе ўсё можна. Я табе дзве пайкі хлеба аддаў, царок-харок.

Квадратны Куб узняў руку, але апусціць яе не паспеў. Мар'ян перахапіў, ірвануў угару, крутануў, даў Кубу ўпасці на зямлю самому, секануў па шыі другога, які стаяў з боку яго хворай рукі. Мо гэтага і не трэба было рабіць, але Мар'ян спужаўся за сваю руку:

— Ну вось, цяпер пагаворым.

— Пагаворым... На фронце сілу паказваць трэ, а не на дзецях... Фашыст! — закрычаў Куб, які, вохкаючы, усё яшчэ ляжаў на зямлі.— Цурук, Крывавязы, пусціце яму юшку.

Мар'ян праглынуў «фашыста», сам не ведаў, як утрымаўся, каб не ўрэзаць носца Кубу, адчуў ужо, як пайшла нага, але замест таго каб ударыць, загадаў:

— Устань, падыміся... А трое на аднаго — гэта не фашыст? — спытаў Мар'ян і зразумеў, што пытаецца дарэмна.

— Сука, падла, будзеш у мяне зямлю грызці. Раз'еўся, дзяцей франтавікоў біць...

— Цябе і самога можна на фронт,— прыгадаў Салілу Мар'ян.

— А вось накась выкусь, мяне на фронт, а сам у тыл.За мяне ўжо бацька зямлю парыць, і ты ў мяне будзеш парыць.— У Куба на куточках вуснаў выступіла пена, вочы закаціліся. Усё гэта было знаёмае Мар'яну. Так выпручваліся, гублялі сябе маладзенькія салдаты, яшчэ не абстраляныя, пасля першай сваёй атакі, першага забітага немца. Ведаў, што трэба рабіць, але не мог, не падымалася ўжо больш рука, вельмі дзіцячы і вельмі ж бездапаможны быў тварык у гэтага квадратнага Куба.

— Кубік, Кубік, вазьмі шынель і шапку забірай,— кінуўся да Куба хлопчык з шынялём.— А ты ідзі, ідзі! — гэта ён ужо крычаў Мар'яну. Куб адкінуў шынель і шапку кінуў на зямлю, пачаў таптаць шапку. Цурук з Крывавязым сунуліся яму пад ногі, каб падняць шапку. Мар'ян спыніў іх:

— Нічога, гэта хутка пройдзе... Часта з ім такое?

Яму не адказалі, зыркнулі толькі спадылба, прыгразілі хлопчыку:

— Ну, Лепік, будзеш ноччу веласіпед круціць і на скрыпцы канцэрт нам ставіць.

Лепік скурчыўся, уцягнуў худзенькую шыю ў плечы. На твары яго каля скроняў сіненька і трывожна выступілі, заторгаліся дзве жылкі.

— Вось і пазнаёміліся,— не спускаючы вачэй з гэтых жылак, сказаў Мар'ян: — Лепік, Цурук, Крывавязы, а яМар'ян. Чаго не падзялілі?

I зноў яму ніхто не адказаў, толькі сцепаў плячыма, прыходзіў ужо ў сябе Куб, углядаўся невідушчымі яшчэ вачыма ў роўныя рады чорных яблыневых пянькоў.

— Бачу, шынель не падзялілі,— не надаў увагі іх непрыязнаму маўчанню Мар'ян.— Цяпер шынялёў багата.

— Адзін,— строга і хмурна паправіў яго Крывавязы. Крывавязы і на самай справе, галава яго амаль што ляжала на правым плячы. I пасля гэтых яго слоў хлапчукоў нібы прарвала:

— Носім па чарзе шынель і шапку.

— А сёння мая чарга надышла. Я месяц чакаў, пайку не еў, чаравікі яму чысціў...— Лепік захліпнуўся ад крыўды і замоўк.

— Шпінгалетам не паложана,— Куб нагнуўся па шынель і шапку.

— Не чапай,— падкаціўся да яго Лепік.— Шпінгалетам не паложана, а вярхушачнікам усё можна...

— Не лезь і не ляпай языком, хай бярэ,— сказаў Цурук.

— Ага, хай бярэ, хай бярэ. Хай хвост задзярэ і дасць дзёру разам з шынялём, і пішыце пісьмы трохвугольнікам. А дзетдому, а мне, а табе, Цурук, Крывавязы...

— Хай бярэ,— сказаў і Крывавязы.

— Хай бярэ,— падтрымаў яго і Мар'ян.— Будзе табе, Лепік, шынель, будуць усім вам шынялі, гэта абяцаю вам я...

— Ды хто ты такі, дуй адсюль, пакуль ціха, ірві когці,пакуль цэлы...

— Гэта абяцаю я вам,— паўтарыў Мар'ян зноў,— з сённяшняга дня дырэктар вашага дзетдома.

Лепік замоўк, замоўклі і ўсе іншыя. Куб то хутаўся ў шынель, то, здавалася, імкнуўся скінуць яго.

— Здымай, здымай весялей,— загадаў Мар'ян.— Аддай Лепіку. А сам можаш, праўда, і алюр тры крыжы. Я не трымаю.

— А я не спяшаюся,— сказаў Куб.— Цяпер я пачакаю ўжо, што будзе. Пагляджу.— Шыняля ён так і не зняў.

— Ну, да сустрэчы тады. Заўтра ўбачымся.

Мар'ян пакінуў хлопцаў і рашуча пакрочыў у Беліч, дамоў, да сваёй хаты. Але рашучасці хапіла ненадоўга. Настроенасць на хату па меры набліжэння гэтай хаты пачала праходзіць і знікла зусім, як толькі выбліснулі з-за кустоў знаёмыя цьмяныя і змрочныя цяпер, як нежывыя і нежылыя, вокны. Неяк нават не верылася, што ў простым, ахопленым змярканнем акне можа стаіцца столькі журботы і тугі, як у ашклянелых вачах нябожчыка. Здавалася, што з кожнага акна і на самай справе пазірае нябожчык, пільнуе кожны яго крок. I Мар'ян, як прыкаваны нямым дакорам вокан, замёр пасярод выбеленага вясеннім сонцам сумнага мосціка, апошняга мосціка паміж яго хатаю і вайной. Тут, на гэтым мосціку, некалі памёр дзедка. Ці мосцік любіў дзедку, ці дзедка мосцік, але няма дзедкі ў хаце — шукай яго на мосціку... Любіў і залюбіў да смерці... Дзедка вясной ішоў на мосцік, як на працу. Толькі-толькі ўгравала вясновае сонца дубовыя плахі, пракладзеныя між паляў, дзедка здымаўся з печы, браў арэхавы кіёчак, што зімаваў у камешніку, і цюк-пацюк, цюк-пацюк цягнуўся на мосцік, лажыўся на плахі, сваёй апраткаю падобны на іх. Глядзеў між шчылін на цёмную і глыбокую ваду пад ім, на малявак, што выйшлі пагрэцца, на баброў, што праслізгвалі між купін у балоце і возеры, у далёкую сінь бясконцай зямлі. I заўсёды чуў, як бы Мар'ян ні падкрадваўся, яго набліжэнне. Не кранаючыся з месца, не паварочваючыся да Мар'яна, пачынаў з ім гаворку, а мо і не з ім, гаварыў сам з сабою, таму што Мар'ян мала што з той гаворкі разумеў:

— Ён прыйдзе, прыйдзе. Я яшчэ дачакаюся. Тут яго дарога, тут яго радзіна. Няпраўда, што звера можна забіць, знішчыць. Чалавека — можна, а звера не. Ён назаўсёды. Ён памятлівы. Свае дарогі ведае, родзічаў не забывае. Ён прыйдзе, прыйдзе да мяне.

— Хто? — пытаўся Мар'ян.— I калі, дзедка, хто прыйдзе?

— Сноўдала, унучак, Сноўдала.

— Хто ён?

— А вось етага я табе не скажу. Сам убачыш. I будзеш рады.

I так з дня ў дзень. Спадзяваўся, рыхтаваўся, чакаў сустрэчы. I не дачакаўся. Адыходзячы ўжо на гэтым мосціку, паспеў, шапнуў унуку:

— Усё. Не спадобіўся, грэшны. Не прыйшоў ён з адведкамі. Сам я іду да яго. Табе перадаю: чакай. Я прыспешу яго. Чакай. Будзеш чакаць?

— Буду,— паабяцаў Мар'ян, таму што шкадаваў дзедку.

— Вось і добранька. Добранька. Тут колісь вялікая рэчка цякла. Нашым мастком яе не абхапіць было. Колькі тут сыходзілася народаў, люду рознага, звяроў. Аднымі дарогамі ўсе хадзілі. I думалі, вечна так будзе. Але разышліся, разышліся дарогі... Толькі я веру, сыдуцца зноў. Павінны сысціся. Так на свеце не бывае, каб раз і назаўсёды. Ён Сноўдала, я Сноўдала — сыдземся. Бяжы, гуляй пакуль. I чакай, чакай.

Мар'ян тады думаў, што дзедка загаворваецца, з ім такое ўжо было. I, не дбаючы сабе, кінуўся да хлопцаў. А вярнуўся — дзедку памылі ўжо. Так на гэтым мосціку ён і памёр, заснуў, што матылёк. Словы дзедкавы неяк неўпрыкметку забыліся, час сцёр, як выветрыў з памяці. А цяпер Мар'ян прыгадаў іх, як пачуў зноў на мосціку, які дачакаўся яго, застаўся нязменным з дня смерці дзедкі. Усё тыя ж дубовыя плахі, пазначаныя белым птушыным памётам, усё тыя ж шчыліны-прарэхі па-над цёмнаю вадой, стоеная ў ціхім одуме чорная балотная вада, азызлыя гурбы бабровага жытла і ладу на беразе сярод шэрага леташняга і таму нягнуткага, нерухомага чароту і, як заведзена вясной, чароту маладога, ігольчата-дапытлівага, які пракалоў, прасвідраваў ужо ваду і пяўся цяпер у неба, да сонца. Пахіленая да зямлі, утаропілася, прыглядалася да вады і да яго, Мар'яна, бацькоўская хата... Нікуды ён не адыходзіўся, ніколі ні з кім і ні з чым не развітваўся, толькі што пагаварыў з дзедкам, пабег на вуліцу пагуляць, ды трошкі вось забавіўся, загуляўся. Таму і смокча пад лыжачкай, як сустрэнуць у хаце, будзе лупцоўка, і прыйдзецца класціся спаць галоднаму, а мо абыдзецца. Вось таму цяжка і нерашуча спыніўся ён перад тым, як зрабіць апошні крок, пераступіць парог бацькоўскай хаты. А мо і не варта прымушаць сябе, не адна ж гэтая хата на ўвесь белы свет. Мар'ян адвёў вочы ад азораных нізкім вечаровым сонцам вокан сваёй хаты, паглядзеў на мосцік, з якога ўжо сышоў, і здрыгануўся. Дзедка сядзеў на мосціку, сядзеў, як заўсёды, у шурпатым сваім адзенні і махаў кіёчкам:

— Ідзі, ідзі, мы жонак сваіх не мянялі, дзетак не пакідалі. Самі іх гадавалі. Зерне наша падала — узрастала. Ідзі. I чакай, чакай.

Верачы і не верачы ў тое, што прыбачылася яму, Мар'ян адхіснуўся ад кустоў і зноў паглядзеў на хату. З хаты выхапілася Стэфа, увішная, жвавая, якой ён ведаў яе заўсёды, не спыняючыся схапіла сякеру, што стаяла каля ганка, скіравала да павеці, спрытна і ўпраўна пачала калоць дровы, расплатала на чатыры палены адзін пацурбалак і замерла, адставіла ўбок сякеру, павярнулася тварам да яго, углядаючыся ў кусты. З расчыненых сенцаў выдыбала на парог дзевачка, белагаловая, у доўгай, пэўна, матчынай кофце. Стэфа любіла ўсё яркае, кідкае.

— Мама,— азвалася з парога дзевачка, як мышка піскнула.

«Ды гэта ж дачка мая,— падумаў Мар'ян,— не дзевачка, а дачка». I адпала ўсё, што гняло і мучыла яго. Ён забыўся пра ўсё на свеце, адчуў толькі, як волгла зрабілася ў грудзях, пацяжэлі павекі, прыкінуўся агонь у твар.

— Мама,— зноў піскнула, падала голас дачка.

Але Стэфа як не чула яе. Па-мужчынску нязвыклым яму жэстам правяла па твары, быццам здымала наліплае на яго павуцінне. I Мар'ян не вытрымаў, зрабіў крок насустрач жонцы, але тут жа на яго зноў нахлынула, абрынулася ўсё, ад чаго, здавалася Мар'яну, ён ужо вызваліўся, збіла з нагі, атуманіла вочы. I цяпер ужо ён паўтарыў жончын жэст, зняў з твару павуцінне, якога не было, працверазеў і цвяроза, пазбавіўшыся і ад туману ў вачах, раз і назаўсёды вырашыў, што ніколі аніводным словам не абмовіцца жонцы пра тую фотакартку, якую атрымаў ад яе. Што было, то было. Трэба жыць. Трэба жыць...

Якой толькі лухты не наварочана пра першы крок, і папера не чырванее, усё церпіць. А калі на маю думку, дык няма ў ім ніякага геройства, адна толькі дурната. Зрабіць той крок вымушае нас інстынкт. I ты робіш, не ўсведамляючы, чаму і навошта. Рачкаваў, рачкаваў, а потым адарваў вочы і тое, што прыцягвае цябе да зямлі, вочы пабеглі ў напрамку руху, за імі, падпарадкоўваючыся далі, закону, прадпісанасці, ступае і нага. Але вось крок, другі, трэці. Тут мы ўжо не можам, каб не ўпасці, абавязаны ўпасці, мо нават расквасіць нос, заплакаць, загарлаць немым голасам. А пасля гэтага ўжо, зведаўшы боль, спагаду і суцяшэнне бацькоў, вельмі цяжка зрабіць крок новы, ведаючы, што чакае цябе, твой нос ці лоб. I вялікая хвала і пашана адвазе і ўпартасці дзяцей, якія дробненька, але няўхільна крок за крокам пакараюць такую бязмежную прастору свайго пакойчыка, крочаць праз сябе ўжо, праз свой жах і боль. Іх бы смеласць ды дарослым, не існавала б ім аніякай далечы, усюды б дасягнулі, усё б зведалі. Ці не трацім часам мы ўсяго сябе яшчэ ў дзяцінстве на гэткія вось першыя крокі, таму што сапраўды, калі параўноўваць, што мы робім у жыцці далей, што мы ў ім адкрываем, ці так ужо складана пражыць жыццё, як усе, ісці па жыццёвай сваёй зямной гарызанталі дарогаю, што набіта папярэднікамі. Туп ды туп да апошняга свайго парога, разумны на ражон не палезе.

I я быў разумны, нашпігаваны кніжнаю мудрасцю, чужым веданнем і ўмельствам. Шэсць жа гадоў правучыўся ў вучылішчы і тэхнікуме і амаль усё ўведаў пра шахту. А вось справіць просценькую аперацыю, адбурыць забой не мог, таму што вельмі ж добра ведаў, як гэта павінна рабіцца. Ведаў, пад якім вуглом павінен уваходзіць у забой, пустую пароду ці вугаль, электрасвердзел, да міліметра здатны быў разлічыць, дзе павінен знаходзіцца галоўны зарад, куды будзе скіравана дэтаніруючая сіла ўдару, на памяць ведаў цвёрдасць парод па шкале Пратадз'яканава. I гэтае веданне каменем вісела на шыі мне. Невукі бурылі, рабілі, а я, вучоны, глядзеў, спасцігаў спасцігнутае, зразумелае, раскладваў усё па схеме і жахаўся, як жа ўсё парушана і няправільна. Але прыходзіў падрыўнік, зараджаў шнуры, забой адпальвалі. I ўсё было па схеме, на патрэбную глыбіню і ў патрэбным напрамку. I ўсё гэта на працягу адной-дзвюх гадзін. А я б не ўправіўся і за пяць і шэсць, а шэсць гадзін — змена.

I за гэты час трэ было паспець выгрузіць адпаленае, замацаваць — паставіць крапёж, падтачыць і перасунуць канвеер. I нават паабедаць. I якім жа мёртвым грузам, якім давескам быў я ў брыгадзе, ходзячы па схеме, па падручніку. А ёсць жа людзі, якія здольныя так жыць і жывуць так увесь свой век. Я не асуджаю іх і не ганю. Я зайздрошчу ім, таму што яны ўсё наперад ведаюць. Сапраўды ж, усё, што ні адбываецца сёння ў свеце, некалі ўжо было. Дык навошта ж выдумляць веласіпед.

Адзін вельмі адукаваны і ўмелы крытык-юрыст пасля таго, як выйшла мая першая кніжка, у папулярным юрыдычным часопісе пачаў дакараць мяне: навошта, маўляў, герой займаецца самасудам, калі ёсць суд, крымінальны кодэкс, а ў тым кодэксе адпаведны артыкул, пад які падпадае дзеянне герояў. Гэтым трэба і кіравацца. Гэта і ёсць адзіная і сапраўдная норма нашых паводзін. I не варта мучыцца, дратаваць сябе. Да чаго ж слушна ўсё гэта, ясна і зразумела. I галоўнае — усё акрэслена, азначана яшчэ да таго, як адбылося. Дзесьці, калісь, штосьці павінна было толькі здарыцца, а крытык-заканазнаўца пад гэтае «павінна» падагнаў, падрыхтаваў ужо абух-артыкул, замкнуў у крымінальны свой гросбух.

Не, я не крыўдую на яго. Вось толькі бяда, калі ўсё, што павінна было здарыцца, ужо здарылася, то і кніжка, якую я прагну напісаць, напэўна, ужо напісана некім да мяне. Дык навошта я катую сябе і сваіх блізкіх, зводжуся ад тугі і маркоты, бяссонніцы, раздражнення, злосці. За што мне такая кара, уяўнае няведанне і прытворнае веданне.

Так, амаль што ўсе героі ўжо ўвабраліся ў сваю хату, пабудаваную па кніжных законах. Сёе-тое паспелі ўжо там і зрабіць, Я ведаю, куды яны ступяць далей, куды павяду іх я, трохі прадбачу, куды яны павядуць мяне. Правілы нашай гульні такія ж старыя, як гэты свет. Гэта таксама ведаюць мае героі і я. Дык чаго ж я пакутую, што так непакоіць мяне... Тое, што на кожнай старонцы я мушу парушаць правілы гэтай старажытнай гульні, інакш нікому з нас не цікава будзе гуляць. Гульні па правілах наогул не існуе. Па правілах я павінен падымаць Мар'яна ў завоблачныя высі духу і сумлення. Але навошта і каму ён патрэбны такі звышдухоўны і звышсумленны. Ды і звышвысь даўно ўжо занята, здаецца мне, самім госпадам богам і крытыкам, які пасецца на той райскай дзялянцы. Усім разам нам будзе цесна і сумна. А калі не будзе ніякага задзелу, ад нуды і маркоты мы можам так напаскудзіць.

Да ўсяго ж Мар'ян і яго жыццё не вельмі стасуюцца з завоблачнымі высямі. Зразумела, я не супраць, каб упрыгожыць яго і дабіцца поспеху ў гэтым упрыгожванні, але пабойваюся, каб не атрымаць за гэта на мордзе і за тое, што прыпішу яму, хаця, на цвярозую галаву, згодны: мы з ім даўно ўжо ў бойцы. I не на жыццё, на смерць. Я не перабольшваю, не інтрыгую, не імкнуся зацікавіць гэтым каго б там ні было. Навошта? Мне трэба толькі расказаць, перадаць тое, што я ведаю, пагаварыць з тымі, каго ведаю, памеркаваць і памаўчаць. I што ж такое сюжэт, інтрыга наогул.

Прыгадваецца даўняя, яшчэ калі я рабіў на шахце, гаворка з адным сталага ўжо веку праходчыкам. Шахцёры ў гадах, сапраўдныя, канечне, шахцёры, амаль што ўсе кніжнікі і філосафы. I праходчык быў з той жа пароды, ён і спытаў мяне, што такое сюжэт, інтрыга, сацрэалізм і ўсё іншае разам. На ўсё адразу я і пачаў адказваць, пачаў расказваць аб шампуры, на які ўсё нанізваецца...

— Хопіць,— спыніў ён мяне, як толькі я хацеў перайсці да народнасці,— усё зразумеў. Зразумеў, як пішуць кніжкі: гэта спачатку ўсё праўда, праўда, а пад канец — хлусня, хлусня, хлусня.

Дык вось такой хлусні, па пісанаму, па законах, ні спачатку, ні ў канцы мне і не хацелася б. У жыцці ж усё складана, не ўсё састыкавана. Людзі не рэйкі. Не выцягваюцца яны ў адну, як нітка, прамую, па іх не пусціш паравоз.

Але ў той жа час па тым, наколькі сёння мы пра ўсё і аб усім ведаем, як мы інфармаваны аб усім, як вытанчана наша фантазія — каму патрэбна адна толькі голая праўда. Крыху б прыбраць яе, каб надаць самавітасці, праўдападобнасці. Які ж гэта чалавек, што з павагаю адносіцца да сябе, зробіць такую ласку, паверыць голай праўдзе, хай ужо будзе адна хлусня, хоць падвесяліць.

Не ведаю, не ведаю... Аніяк не ведаю, ці здольны я так распрануцца, каб мне паверылі, што я сапраўды голы, ці так апрануцца, што і немаўляці будзе бачна: голы ж, голы, праўда гэта будзе ці хлусня. І ці будзе, таму што, таму што... Жыццё там, за акном, апрача пісьмовага стала, замерла, кончылася, а ці пачнецца, адбудзецца тут, хто можа адказаць. Хто здольны загадзя прадказаць твой лёс, калі табе наканавана памерці і нарадзіцца зноў. I ці варта паміраць. Ці варта нараджацца. I свайму ж слову няма веры, такой, як... у нябожчыка. Труна ўжо на стале, і ў труне жывы некалі чалавек, дырэктар нашага дзіцячага дзетдома... Не, і гэтаму няма веры. Толькі ж учора ён праводзіў цябе берагам ракі, дапамагаў грузіць лодку, адпіхваў яе, махаў, развітваючыся, рукой. I вось яго ўжо няма. Ты ведаеш, што гэта так, гэта незваротна, але ўсё роўна не згодны. Не згодны жонка, дзеці, аднавяскоўцы. Хаця нічога ўжо не паправіш, не зменіш. Каля ног нябожчыка смертна цвітуць апошнія развітальныя кветкі, і на зубах пах тлену і распаду. Жыццё адбылося. I ні слова, ні імгнення ў ім не перамяніць, ні пераправіць... Але як цяжка саўладаць з самім сабою. Памяць, як сабака, усё рве і рве ланцуг, рыскае, кідаецца ў бакі, шукаючы след, здаецца, знаходзіць яго, бярэ, набывае веры і губляе яе. Анічому не верачы, ты і сам голы, як камень, і, што болып страшна, мітуслівы, нікчэмны, кожнаму табе хочацца дагадзіць, спадабацца. Даходзіш да такога краю, што і сам сабе пачынаеш дагаджаць. Ліслівіш сам перад сабою, ловіш сябе на гэтым і гідкім робішся сам сабе. I ручка спатыкаецца на паперы: калі ўсё так, каму гэта трэба. Чыху не варты твае пакуты, дваістасць. Ці заслугоўвае ўвагі тое, што сёння яшчэ не адстаялася, не высветлілася, што не перайшло яшчэ ў мінуўшчыну. Ці не лепш — аб гэтым мінулым, кананізаваным і распісаным ужо. I ўвесь час будзе перад вачыма нейкі ўзор. I словы будуць здабывацца з таго, апісанага ўжо мора, не з такою натугай, больш лёгка, звыкла. Хаця, прывычка і магія аркуша паперы, словы здабываюцца лёгка і цяпер. Але гэтая лёгкасць і збівае мяне з тропу. Няма напружанасці, проста ліецца паток, ніжуцца слоўцы: вылецела адно, пацягнула за сабою другое. I так бясконца, лена цягнецца па белай раўніне ліста ручаёк, расцякаецца, як у паводку, па далінах, упадзінах, кустах. Няма і намёку на тое, што мне давялося бачыць, калі я наглядаў за той жа вадой яшчэ ў дзяцінстве, што згадваецца цяпер.

Састарэлая, старадаўняя сярод лесу і балота вадакачка. Ні людзей, ні гукаў, усё як замерла і вымерла тысячу гадоў назад і цяпер бярэцца прахам, вусцішна растае сярод лета. Час ад часу злёгку нешта, праўда, пашумлівала, але шум той быў як тагасветны. Бурчалі, сварыліся між сабой чатыры мураваныя калодзезі-вежы. Здавалася, там, у гэтых вежах, і раставала, знікала ўсё існае, чэрці ці ведзьмы варылі сабе кашу. Па жалезнай лесвіцы я падымаюся на мураваны дах вежы, бачу люк, падымаю яго. У твар б'е ўзвар'яванасць успененай вады. Я не магу зразумець, што адбываецца. Вада бурліць і клякоча, але чаму яна не падымаецца ўверх, не пераліваецца цераз край, не руйнуе цэглу, што скавала яе, увесь час на адным узроўні, і такое ж пастаянства раз'ятранасці, раз'юшанасці. Сёння я разумею, што яраснасць тая была ўсё ж скіраванаю, было ў яе выйсце, недзе былі пракладзены адводныя трубы, якіх я не бачыў. Па тых трубах вада напорна і ўцякала з палону і таму з такой радасцю, так напята-туга біла ў дно вёдзер, з якімі людзі прыходзілі да калонак, у далоні дзяцей і дарослых. Я ж не адчуваю радасці ад таго, што зроблена, напісана. Значыцца, недзе фальшыўлю? Я імкнуся зразумець, адкуль гэты фальш, узнік сёння ці цягнецца за мною здаўна, а мо гэта знайшла мяне будучыня мая. Слова не маніць, маняць словам. I самая страшная мана — мана шчырая, з якой ты ўжо звыкся, у якую ўжо сам верыш. А я ўжо зрадніўся з тым, за што ўзяўся, што сёння раблю, жыву гэтым і пытаю сябе: ці бывае лжывым жыццё, ці бывае лжываю праўда? Таму што ўсё, аб чым я хачу расказаць, ужо адбылося, і гэта праўда. Жыццё і праўда. Канечне, не аднаго чалавека, а вялікага мноства людзей, якіх я ведаў, бачыў, слухаў. Дык чаму ж яно не зводзіцца да адной праўды і аднаго жыцця? Шмат жа каго з гэтых людзей ужо няма і на свеце. Ім ужо ніхто і нішто не пашкодзіць, ніхто не здольны хоць што-небудзь перайначыць у іх жыцці, не зведаць ім ужо і сораму за сваю праведнасць ці няправеднасць. Усё нішто, тлен і забыццё. Дык чаму ж гэта павінна мучыць і так мучыць мяне? Мая ж задача простая — сумленна, «па меры таленту і праўдзівасці», выказаць усё, што было. Але не выказваецца, хаця я не зусім чужы пры ўсім тым, што адбывалася, і не заўсёды толькі наглядальнік. Я ўмешваўся, спрабаваў выратаваць свой сад і сваю хату, спрабую гэта зрабіць і сёння, таму што не ўсё яшчэ скончылася, ёсць яшчэ надзея, яна жыве ўва мне разам з памяццю і асуджае мяне. Я не ўнікаю гэтай асуджанасці, прымаю яе. Унікаць, хавацца позна, на свеце шмат чаго, што мацней за нас. I гэта не рок, не лёс, не прадпісанасць. Проста праца — выхад з тым, што ты маеш, на што ты здатны, на суд людзей. I выхад гэты не заўсёды з добрай старонкай таго, што табою вапісана, з адкрыццём ці вынаходкаю, можна і з цаглінаю, і з табурэткаю, зробленымі табой жа, розніцы няма, хаця чамусьці лічыцца — з кніжкаю, адкрыццём больш ганарова. Толькі ж наша жыццё адбудзецца ўсё роўна, знайшлі ці не знайшлі, сказалі ці не сказалі мы што-небудзь сваё. Адбудзецца, калі ўжо з'явіліся мы на свет, і каму ёсць што сказаць, той усё роўна скажа, чым бы ён ні займаўся, дзе б і што ні рабіў. Трэба толькі заглядваць увесь час у калодзезь, бачыць ці адчуваць трубы, што адводзяць паток. А я іх на гэтую хвіліну не бачу, не адчуваю.

Звычайна, калі працуеш, тады і чытаеш. Чытаеш што-небудзь добрае, сапраўднае, каб замкнулася поле, на якое ты сябе выганяеш, што карову на пашу. На такое поле я намагаюся загнаць сябе, але нічога не выходзіць. Скрушліва перабіраю кніжкі, якія мне даспадобы. Але цяпер я іх баюся. Адкуль страх? Не ведаю. Мо адрывае мяне ад іх мая ж уласная бясплоднасць, бездапаможнасць, тое, што я не бачу сёння пакуль што далей аднаго радка, які пішу зараз, не ведаю, куды пайду, як ступлю. Усё нібы ў тумане. Але ў такім жа тумане не адзін толькі я, і туман — гэта не так ужо і блага. Калі ўсё навакол відно, калі дарогу табе пазначылі, асвятлілі ліхтарамі — тады па ёй трэба толькі проста ісці і не думаць; калі дужыя ногі, можна абысціся і без галавы. У сляпых, як правіла, добры слых і нюх.

Не помню сам, как я вошел туда,

Настолько сон меня опутал ложью,

Когда я сбился с верного следа.

Я прачытаў гэтыя радкі, сумеўся і адклаў убок кніжку. Што гэта, я, здаецца, зноў на даху калодзезя-вежы, толькі цяпер узбурлена і напружана ўсё ва мне. «...Сон, навеянный мне ложью»,— паўтараю я зноў і зноў сам сабе. Схіляюся над кніжкаю, шукаю гэтыя словы, іх там няма. У Дантэ крыху інакш. Але гэта мяне ўжо не бянтэжыць. Я зрушыў, скрануў сябе з мёртвай кропкі. Аб гэтым сведчыць кніжны радок, што мімаволі ўпіўся ў маю падсвядомасць, радок, які я пачаў перарабляць ужо: сон, навеянный мне ложью. Ды з гэтага ж усё і пачыналася — з ілжывага сну, які я прыняў за рэальнасць, калі сышоў, збіўся са сваёй дарогі.

Я заўсёды любіў паязды. Але з цягам часу любоў гэтая не тое каб прайшла, пацьмянела і неяк адышла ўбок. Змяніліся самі паязды, за хрыбтом у сібірскай прасторы яны былі зусім інакшымі, чымсьці ў Беларусі: электрычкі і экспрэсы. А цяпер я зноў быў у Беларусі і ехаў да сябе дамоў. У маю адсутнасць паязды змяніліся і тут. Але гэты, вось дзіва, застаўся нязменным. Пяцьсот вясёлы, як кажуць, рабочы паяздок, жывая гісторыя на рэйках, гісторыя айчыннага вагонабудавання. Вагончыкі і вагоны ад першых, напаўдраўляных, і да сучасных, гэдээраўскіх, цвёрдыя — сядзячыя, з лаўкамі з рэек, спінкамі, зацёртымі і заседжанымі да касцянога бляску; мяккія — спальныя, з аксамітнымі ярка-чырвонымі прадушанымі матрацамі. I адыходзіў гэты паяздок, як знарок, апоўначы. Нуль-нуль мінут, нуль-нуль гадзін, час, які я заўсёды востра адчуваю і якога пабойваюся, як усе, хто рос у вёсцы. Няўчассе, калі вылазіць нячыстая сіла і кіруе светам, і трэба хавацца, каб пе трапіць ёй на вока, пакуль не загалосяць першыя пеўні. Глухая пара, калі знікаюць, сціраюцца ўсе межы паміж часам. I было гэта як бы нейкім прадвесцем мне. Я мог адрынуць, адхіліць усё, што пражыў і перажыў, пайсці назад, вярнуцца да самога сябе, таго, якім я заўсёды хацеў быць, застацца назаўсёды, бедаваў, што гэта немагчыма, і праз гэтую немагчымасць усё ж спрабаваў гадоў пятнаццаць напаткаць, дагнаць самога сябе, ранейшага. I вось цяпер гэтым паяздком у ліхаманцы вакзальнай мітусні, у міжчассе мне, здаецца, была дарована апошняя надзея. Мінулае адраджалася. Аб гэтым сведчыў і чорны паравозік, які ўжо быў прычэплены да паяздка, адзіны, пэўна, паравозік, што ўцалеў на гэтай дыстанцыі, астматычна і нудліва дыхаў сярод электрычак і цеплавозаў. Гэта сцвярджалася і замацоўвалася і маімі спадарожнікамі-пасажырамі, у асноўным вясковымі дзядзькамі і цёткамі, якія нібыта знарок сёння выйшлі са сваімі клункамі, абаранкамі цераз плячо, сеткамі.

I вясковай гаманой з далёкай пасляваеннай разрухі і бязладдзя, а больш за ўсё тым доўгім і блытаным маршрутам, па якім было прадпісана бегчы адстаўному паравозіку ўсю доўгую ноч да самага полудня: на поўдзень і на поўнач, на захад і ўсход.

Мо хто і не паверыць, скажа, што так паязды не ходзяць, такі маршрут немагчымы, як немагчыма і тое-сёе іншае ў гэтай кніжцы. Знойдзецца такі цвярозы і разумны і скажа: не, такога не бывае, паязды ў нас ходзяць толькі прама, усе рэйкі кладуць толькі прама, значыцца, і дарогі ўсе прамыя. Што ж, я згодны з ім, я сам некалі так думаў і сумняваўся ў тым, што напісана мною ж, пакуль не давялося пабыць на Кубе ў ціхім і светлым гарадку Камагуэй, які даводзіцца пабрацімам нашаму славутаму гораду Слуцку. Не ведаю, як у Слуцку, а ў каменным, пранізаным сонцам Камагуэі, горадзе, які, здаецца, нарадзіўся з марской хвалі, раніцай, як і ў кожнай вёсцы на Палессі, пяюць пеўні, і ў тым заморскім горадзе можна заблудзіць, як у сапраўдным палескім лесе. I я заблудзіўся ў самым цэнтры сярод белага дня, на прамой, здавалася, як страла, вуліцы, адразу ж як толькі пакінуў турысцкі наш аўтобус, адышоўшы ад яго нейкія толькі сто метраў. Мне быў добра бачны востры шпіль гмаху, каля якога прыпаркаваўся наш аўтобус, і я браўся, здаецца, прама на гэты гмах, мяне адгароджваў ад яго адзін толькі будынак, трэба было павярнуць за вугал яго, і я на месцы. I я ўжо расслабіўся, лічыў, што прыйшоў. Абышоў будынак, павярнуў за вугал і атарапела спыніўся, арыенцір мой знік. Памятаючы ўсе свае блуканні па лясах Палесся і сібірскай тайзе, я спыніўся і агледзеўся. Шпіль гмаху-арыенціра апынуўся чамусьці ў мяне за спіной. Я не верыў сваім вачам. Па ўсім ён павінен быў знаходзіцца наперадзе. Што было рабіць, я вярнуўся назад. I зноў гмах-арыенцір падмануў мяне, вынырнуў збоку. I такім чынам мы гулялі з ім у хованкі мінут трыццаць, пакуль лоб не ўзмакрэў ад гарачыні кубінскай зімы; літаральна заблудзіўся сярод трох хвой, хоць пачынай крычаць сярод асфальту ў роспачы, як у лесе, і я гатовы быў ужо крычаць, ды выпадкова наскочыў на свой знерваваны ўжо ў чаканні мяне аўтобус. Гід-перакладчык развеяў чартаўшчыну, у якую пачаў ужо ўпадаць: вуліцы Камагуэя пабудаваны так, што цягнуцца адразу ва ўсе чатыры бакі свету. Не вуліцы, а лабірынты, каб збіваць з панталыку піратаў, якія неаднойчы ў мінулым рабавалі горад. Я не мог уявіць сабе, як гэта вуліцы могуць ісці адразу на ўсе чатыры бакі свету, не мог, хоць і абмацаў іх сваімі нагамі. I расказваю я гэта, каб яшчэ раз засведчыць, да чаго ж будзённая наша фантазія і якая фантастычная рэальнасць...

А поезд мой ужо бег, спяшаўся, пакрыкваў у цемру. Я ляжаў на верхняй лаўцы. То паглядаў у акно, думаў адразу аб усім, увязваючы ў адно час і дарогу, то задрэмваў, у паўзабыцці спрачаўся з самім сабой, нешта прызнаваў, ад нечага адмаўляўся. Пранізаны гудком паравоза, прахопліваўся, дзівіўся з самога сябе, з таго, што я нарэшце еду і ў той куток, да якога я даўно імкнуўся, дзе сон і ява так цесна перапляталіся між сабой, што я ўжо быў не здольны адрозніць, дзе падман, унушэнне, а дзе ж праўда, губляўся, на самай справе я еду ці гэта толькі працяг маіх бясконцых сноў, у якіх я зведаў столькі суму і радасці ад таго, што ехаў, вяртаўся, і столькі ж расчараванняў.

Я з дзяцінства любіў паязды. Іменна паязды, а да паравозаў адносіўся абыякава. Хаця, калі падумаць, для хлапчука больш займальным павінен быць паравоз. «Авечкі», «Шчукі», «ФЭДы», «ІСы», мурзатыя, трохі як пазасветныя, качагары і памочнікі машыністаў, зіхатлівыя дышлы, топкі, якія дыхалі агнём, рэверсы, інжэктары, манометры — аб усім гэтым я ведаў і чуў, таму што сам быў з сям'і чыгуначнікаў. А на паравоз за ўсё сваё жыццё далей тэндэра так і не падняўся. I не вабіла, нейкім вельмі ўжо няхатнім ён быў для мяне, а мо наадварот, я звыкся і зведаў гэты паравоз раней, чым нарадзіўся,— праз бацьку, дзядзьку, суседзяў, спрэс чыгуначную нашу вуліцу, мо таму і глядзеў на яго, як на парася, што рохкае ў хляве. Да ўсяго, як я чуў, у паравозных топках часта палілі людзей: «мяшочнікаў», якія ездзілі па прадукты ў Заходнюю Беларусь і на Украіну; афіцэраў, якія вярталіся з фронту. Дабро брыгада дзяліла, а афіцэра — ломам па кумпалу і ў топку. Знайшлася такая вось брыгада, канечне, не на нашай вуліцы і не нашай нават станцыі, а з суседняй, зразумела, суседняй. Таму паравозы я заўсёды абыходзіў бокам, зусім іншая справа — паязды. У іх не было паравознай пыхлівасці і фанабэрыстасці, адасобленасці. Стаяць сабе ціха-мірна, сашчапіліся паветраправоднымі шлангамі, як за рукі пабраліся, далонь у далонь. Праваднікі заўсёды ў чыстым, хаця і непадступна строгія да нас, падлеткаў, пільна спраўляюць з кожнага білет, ахоўваюць дзвярныя праёмы, і абхітрыць правадніка, залезці ў вагон ці хаця б у сабачую скрынку для мяне заўсёды вялікая спакуса. Перахоплівала дыханне, як перахоплівала і тады, калі мы, хлопцы з чыгуначных вуліц, сігалі на хаду поезда пад вагоны, перабягалі цераз рэйкі ці залазілі на тармазныя пляцоўкі, ехалі кіламетры два і ляцелі, губляючы адчуванне свайго цела, пад адхон. Заманьвалі прастора, навіна расчыненай за апошнім семафорам зямлі, навіна паязных людзей, іх гамонкі, чаканне самой гэтай навіны, што была зямлёю і часам. Усё гэта прайшло, абмялася, абтапталася, асвойталася, сцерлася з памяці, як дождж і вецер сціраюць з ліста паперы напісанае чарнілам, толькі фіялетавыя размытыя пісягі, толькі маленькія, ледзь бачныя воку ўжо набраклыя драпінкі — след пяра, якое некалі прайшлося тут. Рукапісы не гараць, іх цяпер ніхто не паліць, навошта, калі яны самі проста блякнуць, выгараюць.

Цяпер гэтыя абгрызеныя часам задзірынкі-падрапінкі пад аднастайны постук колаў поезда, што бяжыць у цемру, пачынаюць зноў набракаць, насычацца згубленаю памяццю, ажываць. I мроілася мне, што я нікуды не еду, што я ўсё яшчэ на пероне, маленькі, пранырлівы, настырны. Я адзін супраць усяго белага свету. Я і поезд, састаўлены з касабокіх зялёных, з лупленаю фарбаю вагончыкаў з задымленым верхам, драўляных і металічных уперамешку. Строгая правадніца з таго далёкага часу, з дзяцінства, вартуе вузенькую шчыліну дзвярэй, сталага веку ўжо вясковая цётка, а гэта значыць надта ж пільная, самая пільная з усёй чыгуначнай варты. Міма такой і мыш не праскочыць, таму што яна яшчэ дакастрычніцкая, вырасла на мякіне, разумее і бачыць усё не толькі вачыма, а ўсім целам, да смерці баіцца паязнога начальства, кожнага жывога чалавека, інакшага, чымсьці ў яе, чыну і звання, даражыць сваёй работай. Трохі сабачая, праўда, работа, але яна прыстаўлена да яе, і гэта ўсё ж лепш, чым выжыльвацца ў калгасе ці забіваць кастылі ў шпалы. Мо гэта нават мая цётка, яны амаль што ўсе ўладкаваліся правадніцамі на чыгунцы. Прыкідваліся да мяне, прымалі мяне за пляменніка, калі завітвалі да нас у хату, і адварочваліся на вакзальным пероне: пры выкананні службовых абавязкаў. Чаму ж я праг трапіць іменна ў яе вагон? Адным словам не растлумачыць, тут былі свае далікатнасці, а самае галоўнае — праваднік-жанчына. Яна не здольная была наладзіць табе такога пендзеля, як праваднік-мужчына. Калі што якое, ад яе можна было і ўцячы. Можна наплесці лухты, адцягнуць увагу, жанчыны дапытлівыя, хаця на выгляд яны, здаецца, і непадступныя, сэрца ў іх спагадлівае. А да ўсяго іншага, як помніцца мне, я ўжо ехаў у гэтым вагоне. Вылез таму, што да болю знаёмай здалася мне станцыя. З аднаго боку, я мог паклясціся, што ніколі ў жыцці не ехаў тут, а з другога — станцыя была ў маёй памяці. Усё было ў памяці — ад блакітна-шэрага паветра над галавой, дзіўнавата шчымлівага, журботна роднага, да рудога пакгаузіка, дзе спыняўся лакаматыў. Я помніў нават гэты лёгкі ветрык, які забаўляўся з вугальным пылам і бельш пяском, кружыў іх па нероне. Вецер, які пранах наравозным гарам і дарогаю. Штабялі лесу, якія ляжалі амаль што ўсутыч з рэйкамі. Яркую зеляніпу травы і кустоў за імі, а крыху наводдаль — базарчык, змрочна-шэры, запаволена-ляні-вы,— усё пазнавалі мае вочы. Вось чаму я выхапіўся з вагона раней, чым паспеў уцяміць, як зпоў траплю ў гэты ж вагон, аббег платформу, базарчык, вакзал, усё зноў пазнаючы і не разумеючы, адкуль гэтая знанасць, з глыбінь якой падсвядомасці, вачыма каго я гляджу на ўсё гэта. Правадніца прыкмеціла, як я стрэліў міма яе з ваго-па, і цяпер з упэўненасцю старой і сытай кошкі сачыла, як я крадуся да поезда. Яна прадбачыла, апярэджвала кожны мой крок і ў любую мінуту была гатова перахапіць і спыніць мяне. I такое задавальненне сачылася з яе пры-мружаных падманлівай дрымотай вачэй, што я мімаволі спатыкнуўся. Яна сцерагла мяне, пасвіла і забаўлялася, гуляла са мной у хованкі. I я таксама пачаў гуляць у тую ж гульню, з наўмысна абыякавым выглядам прайшоў міма яе, як міма слупа ці дрэва. Мне абавязкова трэба было ехаць гэтым поездам. I я не сумняваўся, што так яно і будзе. Самае галоўнае тут было адмесці, забіць усе сумненні, не даць ім авалодаць табою, інакш ты надоўга саб'ешся з нагі і ўдачы. Бадзяга павінен свята верыць лёсу і сваёй зорцы, калі ж ён страціў такую веру, значыць, апусціўся ўжо на самае дно. Хай цябе паб'юць, не адчапляйся ад таго, за што ўхапіўся, трымайся свайго, і ў цябе нерад будучыняй, мо яшчэ больш горкай, будзе апраўданне: не змог, не атрымалася, таму што быў не пры сваёй памяці, цябе выбілі з памяці: а калі б не выбілі, калі б, то... I з чыстым сумленнем, верачы ў сябе і сваю ўдачу, ты можаш пачаць усё спачатку. I хай усё спачатку і да канца паўторыцца зноў, а мо ўжо будзе і горш, ты будзеш так настырацца, што цябе прыдушаць, заб'юць да смерці, ты адыдзеш, усведамляючы, што зрабіў усё, што здолеў, на што быў здатны, і нават больш, таму што не здаўся, не апусціў рук. I толькі вось смерць... А калі б не яна, калі б крышачку толькі яшчэ, ты б дамогся свайго. I ты дакажаш гэта, хай толькі цябе ажывяць. Ты паедзеш, увойдзеш у вагон, няма такой варты, няма такіх праваднікоў, якія змаглі б устрымаць цябе, заступіць табе дарогу.

Да таго ж я раптам успомніў, што ў маім жыцці былі ўжо такі непрыступны поезд і такая непрыступная правадніца. А я абхітрыў яе, абвёў вакол пальца. Не змог увайсці праз дзверы, залез праз акно. Праўдзівей кажучы, мяне ўцягнулі ў акно чыесьці дужыя рукі.

Нешта падобнае я надумаў зрабіць і цяпер. Мне абавязкова трэба было ехаць гэтым поездам, нібыта другіх не існавала. I гэта, зрэшты, было так на самай справе. Часта так здараецца, што чалавеку на нейкае яго дзеянне, на жыццё і лёс даецца ўсяго толькі адно імгненне. Дзесьці ледзь-ледзь насцярожана і ціха прыадчыняюцца дзверы, і ён павінен не марудзячы шмыгнуць у шчыліну, створаную лёсам, шмыгнуць ці пашырыць яе плячом і ўвайсці не думаючы, інакш дзверы зачыняцца ўжо назаўсёды. I застанецца яму толькі біцца да крыві ў тыя дзверы лобам. А яны ўсё роўна не адчыняцца больш. Ніколі. Гэта тое ж самае, чаму ў адну тую ж раку нельга ўвайсці двойчы.

Такім чынам мінала, канчалася маё імгненне, перада мной быў мой поезд, мая шчыліна, мая дарога, вартаўніца майго лёсу і жыцця. Але я не ведаў, не здагадваўся аб гэтым, я проста хацеў ехаць, таму што не мог не ехаць. Мне чамусьці здавалася, што ва ўсім белым свеце не засталося больш паяздоў. Гэта быў апошні і якраз туды. Куды? Вось гэтага я не ведаў. Туды, і ўсё. Туды, куды па білетах і без білетаў адбывала ўжо шмат іншых, вачыма каторых я цяпер бачыў гэтую станцыю. Туды, дзе яны, а цяпер ужо і я нешта недарабіў, пакінуў, дзе мо і па сённяшні дзень застаўся я сам. I я павінен туды дабрацца. Не таму, што там мяне чакала сустрэча з кім-небудзь, мо і з самім сабой, а таму, каб пераканацца, што ўсё гэта было, усё гэта сапраўднае, не падробленае, для нейкага растварэння, зліцця з радасцю існавання, не да канца перажытаю мною там, з небам, не падобным на гэтае неба і на ніякае іншае не падобным, дзе ўсё замерла ў чаканні, прадбачанні майго з'яўлення. Вось куды адыходзіў гэты поезд, а людзей, якія ехалі ў ім, можна было ў разлік не браць. Яны былі як нерэальныя і існавалі, каб прымусіць мяне паверыць у рэальнасць поезда, дарогі, імгнення і таго кутка, куды я імкнуўся, хімерычнай маёй паездкі на станцыю, куды паязды прыбываюць раз у сто гадоў, а то мо і радзей.

I я, не зважаючы на правадніцу, шмыгнуў пад вагон і ў першае ж акно, каля якога былі людзі, працягнуў рукі, не думаючы, што за гэтым адбудзецца, што пакладуць тыя, у вагоне, у мае рукі — хлеб ці камень, возьмуць іх, прымуць ці ўдараць па іх. Мяне падхапілі, адарвалі ад зямлі і ўцягнулі ў купэ, лічы, узнеслі на сёмае неба. Але недарэмна гавораць: ніколі не хадзі па той дарозе, па якой аднойчы ты прайшоў ужо. Не паспеў я ачомацца, устаць на ногі, як у купэ апынулася і правадніца. Я сарваўся з месца і пабег. Усё паўтарылася, усё было так, як і тады, у дзяцінстве, калі першы раз вось такім чынам апынуўся ў такім жа вагоне. Адна толькі розніца — выкрылі мяне, што я без білета еду ў поездзе, калі ён ужо крануўся. Уся брыгада, кантралёры, рэвізоры, праваднікі, гналася за мною. Калі б поезд набраў ужо хуткасці, як тады, я б уцёк, чорта б яны мяне ўзялі. Уцёк бы па дахах вагонаў, як і тым разам: набліжэнне моста цераз рэчку выратавала мяне ад рэвізора. Ён, канечне ж, палез за мной на дах вагона, але блізкі грукат сталёвых пралётаў моста спыніў яго. Ён пабаяўся гнацца за мною далей, ашчаджаў галаву, яе магло знясці пралётам моста, сталёваю бэлькай адхапіць, як брытвай. Ён ведаў аб гэтым, ведаў і я, і ў мяне была галава на плячах, не капуста, галава, якой я таксама рызыкаваў, але не баяўся рызыкі, як баяўся рэвізор, таму што ён быў загоншчыкам, паляўнічым, а я дзічынай. А для дзічыны дзвюх смярцей не існуе.

I цяпер я быў дзічынаю, але поезд мой стаў, мёртва прыкіпеўшы коламі да рэек, нібы і не збіраўся ніколі і нікуды адыходзіць. Мяне гналі праз усе вагоны да самага паравоза. З пляцоўкі апошняга вагона я і ўзабраўся на тэндэр, хацеў закапацца ў вуглі, але мне не дазволілі. Я скочыў з тэндэра ў паравозную будку, яна была пустая, не гарэў і агонь у топцы. Топка зазывала мяне да сябе: самае схоўнае месца, самая надзейная схованка на свеце. Ніхто не знойдзе. Але я ведаў, што гэта лавушка, пастка. Варта мне было нырнуць туды — і імгненна запалыхае агонь. Я згару, як згаралі афіцэры, што вярталіся з фронту дамоў, ці «мяшочнікі». Выйсце было адно, немагчымае, неймавернае, але ўсё ж выйсце. Пакінуць поезд, здацца і сто гадоў чакаць наступнага ці спрабаваць непрыкметна зноў залезці ў акно гэтага.

Я саскочыў на зямлю, за мной пасыпаліся з вагонаў і мае ганіцелі. I колькі ж іх было. Да іх далучыліся, здавалася, і тыя, хто толькі што падаў мне руку, дапамог залезці ў вагон. Усе яны гналіся за мной, палявалі зайца. Я бег па састарэлай, як вымерлай станцыі: міма калонкі, дзе бралі ваду некалі паравозы, а цяпер яна была бяздзейнаю, без кроплі вады; міма вакзальных ларкоў, якія не рабілі, прадаўцы спалі, схіліўшыся за цьмянымі, стагод дзе не мытымі вітрынамі над заплеснелымі зялёнымі бутэрбродамі з каўбасой і сырам; міма трухлявых цяпер ужо штабялёў лесу, які рассыпаўся ў прах ад аднаго толькі подыху ветру; бег па парослых мазутнаю травою шпалах, пакрытых болькамі, з'едзеных іржою рэйках, па якіх ужо сто гадоў ніхто не ездзіў. I на гэтай каляровай гнілі былога свята хуткасці і руху мяне заўсёды даганяў гудок паравоза. Даганяў заўсёды таму, што гэта быў даўні мой сон-трызненне, насланнё, пракляцце маё. Паравозны гудок скаланаў і разбураў вакзал, ларкі, штабялі лесу, нібы скрозь зямлю правальваліся, знікалі і людзі. Поезд кранаўся, я заставаўся адзін. Ні душы вакол. Нікога, толькі невідушча і цяпер ужо бязгучна бег у сінь і блакіт неба поезд. I тут я звычайна прачынаўся, агорнуты неверагодным смуткам, збянтэжаны, адчуваючы, як наплываюць і шчыплюць твар слёзы. Не трапіў, не трапіў. Лепш бы ўжо і не прачынацца, так шкада мне было поезд, які паехаў без мяне. Пазбавіўшыся ўжо сну, наяве я яшчэ больш востра адчуваў, што павінен быў ехаць у ім. Куды? Гэтага я зноў не ведаў. А хацеў бы ведаць. Хацеў быць у тым поездзе, і шкада было ўжо і сну, таго, што ён заўсёды рвецца на адным і тым жа месцы. Ён не адставаў ад мяне гадоў дзесяць. Я не мог заснуць з-за яго ўначы. Адчуванне чагосьці невыказна добрага, ад чаго заваблівала, заманьвала мяне ў дарогу, сціскала сэрца, ахоплівала такая туга, што я не мог і варухнуцца, быццам трапляў пад шахтавы абвал ці дрэва падала на мяне, часам жа здавалася, што я проста ў абдымках кагосьці жывога. Я імкнуўся вырвацца з гэтых абдымкаў, спрабаваў устаць і не мог, толькі нема крычаў: «Хто ты, адкуль ты?» Адказу ніколі не было. Прамога адказу, голасам ці гукам. Але непрамы быў, толькі я тады не разумеў, што гэта адказ. Урэшце мне ўдавалася перавярнуцца, пазбавіцца гнятлівага суму ці хоць трохі прыглушыць яго паўсядзённым, што чакала мяне раніцай, як толькі я падымуся, тымі абавязкамі і клопатамі, якімі я жыў у той час у далёкім маім горадзе. Я зноў непрыкметна ўпадаў у дрымоту і бачыў другі ўжо сон. I зноў жа нязменна адзін і той жа. I тут трэба сказаць, калі першага сну я баяўся, то другі выклікаў, прасіў, каб ён сасніўся мне, як просяць паказаць дарагую і памятную фотакартку. Не ў прыклад першаму, ён быў вельмі кароценькі, ён не сцягваўся, таму што ў ім нічога не адбывалася, ну зусім нічога. Я ішоў берагам Пятлянкі, ішоў сабе, і ўсё, вяртляваю, як сама рака, сцежкаю, па белым пяску і чорным глеі, праз асаку, што расла пры беразе. Неба над маёй галавою было заўсёды сіняе, сонца яснае і добрае, вада ў Пятлянцы пяшчотная, і я нікуды не спяшаўся, ніхто не падганяў і не чакаў мяне ні адзаду, ні наперадзе. Але я ведаў, куды іду, і ціха сам сабе радаваўся. Туды, дзе Пятлянка ўпадае ў другую рэчку, вельмі вялікую для мяне, хаму што большай я не бачыў. Дзесьці каля гэтых дзвюх рэчак ёсць старыца, а праз яе вельмі стары, старадаўні масток, такі старадаўні, што і дарога да яго з двух бакоў зарасла, памерлі даўно ўсе, хто хадзіў па ім і ездзіў. На тым мастку сядзіць, грэе на сонцы старыя свае косці дзедка, якога ніхто, акрамя мяне, і не бачыць. Ён глядзіць на такую ж нябачную чужому воку сцежку. Пра яе ведаем мы толькі двое. Гэта былая звярыная сцежка, па якой стагоддзі, тысячагоддзі хадзілі на вадапой цары прыроды, магутныя лясныя волаты-зубры. Апошняга з тых зуброў забілі некалькі дзесяцігоддзяў назад, толькі мы з дзедкам не верым гэтаму. Мы чакаем, калі ён вернецца, таму што наогул не верым у смерць. Хто нарадзіўся, што з'явілася на зямлі, тое ўжо вечнае, непадуладнае смерці, таму што належыць не каму-небудзь аднаму, а ўсім, усяму свету, усёй зямлі і памрэ толькі разам з зямлёй. А пакуль яна ёсць, усё на ёй жывое. Я нават ведаю, калі з'явіцца з небыцця наш з дзедкам звер, кашлатая наша ўцеха і радасць, і таму мінаю дзедку, які дзесяцігоддзямі не пакідае мастка. На зліцці рэк, дзе растуць дубы, якія памятаюць яшчэ варагаў і грэкаў, у засені іх, стаіць напаўразбураная хатка, сплаўная кантора, якая засталася тут яшчэ з той пары, калі па Пятлянцы сплаўлялі лес. З той пары захаваліся і далёка крочылі ў ваду палі, дзе-нідзе праз іх перакінута бярвенне. I я падыходзіў да гэтых паляў, узлазіў на цёплае бярвенне, лажыўся на яго, прыпадаў тварам амаль што да самай вады. I ўсё на свеце знікала — ні звяроў, ні хат, ні людзей, ні вёсак, ні гарадоў. Былі толькі я і вада, вада пацвельвала мяне, казытала апушчаны ў яе нос. I як гэта было хораша. Спакваля рэчка звыкалася са мною, выпускала са сваіх глыбінь вялікіх залацістых рыбін, яны плавалі, без перабольшання, у мяне пад носам, сонна пашавельвалі плаўнікамі, зявілі ружова-празрыстыя раты, нібыта спрабавалі сказаць мне штосьці. Я старанна імкнуўся зразумець іх мову і таксама бязгучна па-рыбінаму нешта адказваў ім. Неба і свет звужаліся, гублялі сваю бясконцасць, абмяжоўваліся памерамі таго свету і неба, якія былі вакол мяне і над маёй галавой, выкройвалася трохі месца і для хаткі, што стаяла наводдаль, драмала пад дубамі, для паляў, падобных на свечкі над вадою, і самой вады, роўнядзі ракі перад вачыма. Гэта быў вельмі добры свет, і ўсё ў ім было ў згодзе. Мяне, чалавека, яшчэ не існавала, я быў сярод рыб, гаварыў з імі, спрачаўся і пагаджаўся, яны ўцягвалі і заманьвалі мяне ўглыб, у бяздонне віру, які падземнымі жыламі злучаўся з усімі водамі свету, у віры, дзе ляжалі мораныя дубы, куды не дасягала сонца і дзе жылі толькі чорныя самы, якія ўсплывалі наверх толькі ўначы. Я адмаўляўся ісці за рыбамі, ведаючы, што адтуль ужо не вярнуся. Я ж яшчэ не нарадзіўся. Мне было толькі яшчэ наканавана нарадзіцца, з'явіцца на гэты такі цудоўны і прыгожы белы свет. Лежачы на палях, я прадчуваў сваё будучае нараджэнне і прыспешваў яго, спяшаўся, прагнуў з'явіцца сярод лета і цішыні, вады і спакою, некранутых дуброў. А пакуль сам быў спакоем і цішынёю, сонцам і небам, краснапёркаю, рыбінаю, страказой, што празрыста планіравала над вадой. Я вітаў усё, што пазнаваў, і пазнаны мною свет вітаў мяне. Мы давяралі і даверыліся ўжо адно аднаму.

I, узрадаваны, я прачынаўся, іншым разам нават не ўсведамляючы, адкуль гэтая радасць, гэтае бясконцае сонечнае цяпло на душы, і не мог збыць яго да самага вечара, а надаралася, што светлы сон мой зараджаў мяне і на цэлы тыдзень. Сон паўтараўся, доўжыўся гады, я звыкся з ім. Сон і ява зліліся. Дзесьці ў далёкім дзяцінстве знайшлася нітачка, масток, якія дазволілі звязаць, паяднаць начное трызненне і паўсядзённае быццё. Я ўжо не мог адрозніць сон ад явы. Мне ўжо здавалася, што ўсё гэта сапраўды калісьці было са мной і я магу вярнуцца да той ціхай рэчкі, цёплых паляў, разбуранай хаткі, рыбін, што могуць гаварыць, і ўсё, што некалі адрынуў я, вернецца зноў да мяне. Я адшукаю старадаўні масток, якім паяднаны стагоддзі, і разам з дзедкам убачу дзіва, стану сведкам дзіва. Трэба толькі адважыцца, і я апынуся ў зусім інакшым часе, дзе сам час, калі не паверне назад, то будзе больш літасцівым, не такім хапатлівым, таму што ў тым часе ўсё толькі першастворана, нават яшчэ не ўсё створана. I вось я наважыўся, кінуў усё і паехаў туды, дзе раслі колісь дубы, цякла рэчка Пятлянка. Што ж я знайшоў?

Усе мае спадзяванні і чаканні — адно толькі трызненне ўначы, падман, якому я так лёгка даверыўся. Сам выпесціў, вынасіў, узгадаваў гэты падман і сам соладка атруціўся ім. Першы сон не хлусіў: поезд мой сапраўды даўно ўжо адышоў. I сляды, пакінутыя ім, пазарасталі травою, лебядою, палыном і крапівой. Напаўразбураная хатка сплаўной канторы не прымроілася мне, яна на самай справе некалі стаяла на беразе ракі. Але на той час, калі я дайшоў да той хаткі, ад яе засталося толькі некалькі абгарэлых бярвёнаў ды дакор размеценых ветрам вугольчыкаў. Ад паляў і знаку ніякага, іх не было, наогул ніколі не было. I дарэмна я ўглядаўся, стоячы на голым і слізкім глеістым беразе, у цёмную і мутную ваду. Яна была мёртваю, нідзе не ўзблісквалі мае залацістыя рыбіны. Па рэчцы адна за другой праскоквалі маторныя лодкі з сенам і дровамі, прасвістала, падрэзаўшы бераг белапеннаю хваляй, «ракета». Па беразе, уразаючыся ў зямлю амаль не да кабіны, прайшоў трактар. За паўкіламетра ад мяне завіхаліся мужчыны, рыхтавалі пляцоўку, каб можна было сесці верталёту, які ўжо кружыўся над імі і нада мной таксама. Пэўна, прыскочыла нейкае вельмі высокае начальства і цяпер з неба ўсёвідушчым сваім начальніцкім вокам аглядвала зямлю і бачыла зверху ўсё, што хацела ўбачыць. А я ўнізе быў сляпы. Першастворанага, прыдуманага мною свету не было. Ніколі не было. Аб гэтым я паступова дазнаўся крыху пазней, жывучы ўжо ў вёсцы, у хаце былога франтавіка, былога дырэктара дзіцячага дома, былога старшыні калгаса, нампаліта пагранзаставы, былога вясковага настаўніка Мар'яна Знаўца, кругом сёння толькі былога, таму што цяпер ужо не было тут ні дзіцячага дома, ні школы, ні лазні нават. Нічога не было. Толькі каля ста сялянскіх двароў, каля двухсот пенсіянераў, з якіх яшчэ можна скласці няпоўнае аддзяленне былых франтавікоў. У вёсцы больш жанчын, чымсьці мужчын. На дзевяноста двароў толькі восем працаздольных калгаснікаў: пяць мужчын — ездавыя на конях, што нейкім дзівам уцалелі яшчэ, тры жанчыны — для розных работ. Сорак баптыстаў, столькі ж тых, хто не вызначыў яшчэ сваіх адносін да бога, восемдзесят перакананых атэістаў, чатыры камуністы, тры дэпутаты райсавета, адзін з іх непісьменны, два — няпоўная сярэдняя. Адзін амаль што зацверджаны зверху няпісаным тайным раскладам штатаў, такім чынам узаконены, браканьер. Астатнія таксама браканьеры, але па-за законам ужо. Законны браканьер і цяпер ужо выконваў свае абавязкі, пазіраў на верталёт, які ўсё яшчэ кружыўся ў небе, правяраў сеткі на рэчцы. Адзін закончаны алкаголік, але схільны яшчэ і выправіцца, таму што, калі быў цвярозы, яго бянтэжылі баптысты, адольвала сумненне, адзін загадчык клуба і дэзерцірчык адзін. А ўвогуле ўсе добрыя і замаркочаныя аб добрым людзі, якія ціха адыходзілі ад гэтай маркоты на той свет пад бадзёрыя дыктарскія галасы радыёдынамікаў, што не выключаюцца ні ўдзень, ні ўначы.

Але аб усім гэтым я дазнаюся пазней, разбуру сон, нагаданы падманам. А цяпер я стаяў, падмануты і атручаны ім. I прызнаюся, зусім не адчуваў ні падману, ні атруты. Першае, самае горкае пачуццё падману прайшло. Цяпер я ўсцешваў сябе тым, што дзесьці павінен захавацца хаця б той старадаўні масток і стары дзедка на ім. А калі і не, калі пе захаваўся, на што я наракаю, дык паветра ж такое, як і заўсёды, паветра, якім я дыхаў, атручваўся на жыццё ў дзяцінстве. Яно ж нязменнае, ніхто яго не выпіў, не з'еў, не выдыхаў. Яно абудзіць мяне. Але і без яго ці ж на горшае ўсе тыя перамены, якія адбыліся тут. Да чаго я імкнуўся сюды, што чакаў убачыць: прах і здранцвенне, застыглую нязменнасць. Але ж так не бывае, не бывае. Вось жа і верталёт спускаецца з нябёс на маё дзяцінства. Ды раней я нёсся б на злом галавы, спяшаўся б паглядзець на яго. А сама вёска, якая ж яна прыгожая здалёку. Ці думаў я калі-небудзь, што яна будзе такою прыгожай. Раней жа там, у дзяцінстве, праблема была, у чый сад залезці, дзе знайсці яблыню, каб абтрасці яе. Не забыўся яшчэ, як па мне стрэлілі соллю, калі мы, дзетдомаўцы, ідучы ноччу строем з кіно, трасанулі адзінокую яблыню, што расла ў агародчыку на нашай дарозе. Ці не адна была на ўсю вёску. А цяпер з-за яблынь і самой вёскі не відно. Чалавека на падворку не ўбачыш. Усё схавана ў густой зеляніне яблынь і груш, сліў, вішань. Не вёска, а сад, зялёны шар, маленькі і адасоблены шар зямны, дзе не могуць быць няшчаснымі людзі, дзе ходзіць сыты статак кароў, дзе выспяваюць сакавітыя антонаўкі, дзе рэпаюцца на градах, перабраўшы сонца, памідоры, дзе выцягваецца ў хвастатае сонца гарачая радыска, млеюць, лежачы на баку, гуркі. I, як бы сцвярджаючы гэта, я пачуў, як наплывае на мяне з боку ракі і вёскі песня.

Правіўся на лодцы і спяваў песню мужчына ў чырвонай сарочцы і картовых стракатых штанах. Я толькі зірнуў і адразу прызнаў у ім земляка. Прызнаў па тым, як ён упраўляўся з лодкай. Гэтую паляшуцкую манеру гнаць лодку, адпіхваючыся вяслом аб дно, нельга зблытаць. Пра некаторых людзей гавораць, што яны нараджаюцца ў сядле. Тут, у маім краі, людзі нараджаюцца, можна сказаць, у лодцы, з маленства на вадзе і каля лодкі. Лодка імкліва, не калываючыся і не рыскаючы з боку ў бок, бегла па вадзе. Лодачнік, як упаяны, стаяў у сваёй пласкадонцы, яна, здавалася, да краёў напоўнена ліпкай смалой, і, стоячы ў гэтай смале па калена, здавалася, вельмі лёгка трымаць раўнавагу, вельмі проста за вадою і супраць вады гнаць лодку — схіляйся і выпрамляйся, папіхвайся ў дно шастом ці вясельцам, спявай песню, як спявае яе, едучы на сваім скакуне, казах ці кіргіз: лесам еду — спяваю пра лес, стэпам еду — спяваю пра стэп. Гэты ж спяваў пра ваду і дуброву:

Дубы стаяць высокія,

Вада бяжыць чыстая,

Лодка ў мяне спрытная,

Хутчэй, хутчэй, хутчэй.

Такой ці прыкладна такой была яго песня. Толькі яго. Як магла яна быць толькі маёй, калі б гэта я плыў у лодцы і ведаў, што ніхто, акрамя мяне, не пачуе яе. Гэты ж, у чырвонай сарочцы, не збянтэжыўся, калі ўбачыў і чужога чалавека, мяне: працягваючы сваю песню, скіраваў лодку да берага.

— Дзень добры, божы чалавек!

Я адказаў на яго прывітанне і чакаў, што будзе далей, навошта яму спатрэбілася спыняцца, здароўкацца са мной. Ён жа стаяў і маўчаў, лодка цяпер крыху пакалыхвалася, гасячы хвалю. Я бачыў, што справы ў яго да мяне няма аніякай, толькі цікаўнасць. З узнятага ўгару вясла падалі, крапілі рэчку кроплі вады, і вясло тое было падобнае на дапытліва высалаплены язык. I гэтая зацікаўленасць лодачніка да мяне не магла не здзівіць. Ні ў адзенні маім, ні ў тым, чым я займаўся, не было нічога незвычайнага. I чалавек у лодцы быў самы звычайны, было яму, здаецца, добра ўжо за сорак, невысокі, загарэлы, спрытны, складны, як ножычак-складнік. Вось толькі гэтая чырвоная сарочка.

— А я цябе, браце, не ведаю,— нечакана перапыніў ён наша маўчанне, якое рабілася ўжо зацятым.

— I я вас не ведаю,— адказаў я.

— Як? — непадробна здзівіўся ён.— Ды мяне ўсе сабакі на свеце ведаюць.

— Мо таму, што я не сабака...

Ён засмяяўся, замахаў вяслом:

— Не, не, я не к таму. Я — Лукаш-страннік.

Ён назваўся так гучна, так значна, што я сумеўся. Не ведаў я і не помніў аніякага Лукаша-странніка. I ён, здаецца, адразу ж страціў да мяне ўсялякую цікаўнасць. Адпіхнуў лодку ад берага, адплыў колькі метраў, паклаў вясло, замест яго ўзяў багор і пачаў дзяўбці тым багром у дно ракі.

— Вы нешта шукаеце? — спытаў я яго, каб хоць неяк згладзіць сваю недасведчанасць. I пачуў, як багор штосьці намацаў у дне, заспатыкаўся там.

— Што я магу шукаць,— Лукаш-страннік слухаў свой багор і не глядзеў у мой бок.— Што я магу шукаць,калі ўсё даўно ўжо знайшлі без мяне? Бога? Дык ён ужо са мною... А вось тут ляжыць гронка дубовага лесу,— і трохі пазней і далей ужо ад мяне: — I тут гронка. Калода на калодзіне. Купацца — асцярожна трэба. Вуду закідваць асцярожна... На хату дубоў.

— Вы будуецеся,— здагадаўся,— шукаеце лес. Вам трэба дубы...

— Мне нічога не трэба. Я ж сказаў, я Лукаш-страннік. Хаджу-пахаджаю, езджу, памагаю людзям. I табе вось пасобіў. Ты паставіш тут палатку, будзеш вудзіць рыбу, купацца і перасцерагацца ўжо будзеш. Калодзіны тут. Як, памог?

Ён зноў ужо быў пры вясельцы, падкручваў ім ваду, утрымліваючы лодку на цячэнні, і глядзеў на мяне, а я — на яго. Лукаш-страннік хітраваў. Хітрун з хітруноў быў гэты мужычок-складнічок. I ў мяне было да яго пытанне: ці не хворы ён на галаву? Лукаш нібы разгадаў яго, засмяяўся, пусціў лодку, штурхнуўся ў дно вяслом, заспяваў: «Дубы стаяць высокія...» Крыкнуў, добра ўжо адплыўшы:

— Мы яшчэ сустрэнемся, цяпер і ты ўжо мяне ведаеш...

Пад раніцу ўжо дзяды ўгаманіліся, наспяваліся, схапіліся сварыцца, але хуценька памірыліся, па-старэчы прыкархнулі, зноў скамянелі, без астатку ўвайшлі ў бетон, як нябожчыкі, выставіўшы насустрач ветру каменныя бароды. I Сноўдала лізнуў іх у гэтыя бароды, збіраючы вільгаць, што назапасілася ў ямках. Вільгаць была крыху саланаватая і цэментна-даўкая. Адчуў, што прагаладаўся, адламаў некалькі голек ад кустоў, якімі былі ўкрыты дзяды. Голькі здаліся яму горкімі, але не па-лясному, як у асіны ці бярозы, прыкра-горкімі, то былі садовыя язмін і бэз. I Сноўдала выплюнуў іх, паглядзеў на аціхлую саляна-шэрую бетонку. Па ёй якраз кацілася машына, метраў пяцьдзесят ад'ехала ад дзядоў і спынілася. З машыны, мусіць, прыкмецілі яго, таму што на дарогу адразу ж выскачылі людзі, жанчына і дзевачка. У жанчыны і дзевачкі цераз плечы і ў руках сеткі са свежаспечаным пяшчотна-пахкім на світанні хлебам, следам за імі выпхнуў сябе з чэрава машыны, цяжка дыхаючы, неабдымны мужчына, увешаны крыж-накрыж бліскучымі нейкімі прычындаламі.

— Ой, што ж гэта такое,— пляснула ў далоні жанчына, не адводзячы вачэй ад зубра і дзядоў.— Ды ён жа нас дадому не пусце.

— А мы ціхенька, мама, ціхенька,— тоненька, заходзячыся ад радасці, сказала дзевачка.— Мы бачком,бачком.

— Вой, не, прыпёр жа яго чорт рагаты і сам рагаты.

— Не трэба так, не трэба так,— тоненькім, ломкім галаском працягвала радавацца дзевачка.— Пачуе, не просціць.

— Я яму пачую, я яму не прашчу. Я яму вось зараз хусткаю па вачах,— жанчына разматала, скінула з галавы хустку і, размахваючы гэтай хусткай, зусім разгубілася, павярнулася да мужчыны: — Вой, міленькі, вой, добранькі, а мо вы нас праведзяце ці правезяце на сваёй машыне. Мо ён нас з вамі не кране...

Але мужчына як і не чуў, як яго ўпрошваюць і моляць, стаяў, пазіраў на зубра, як цэліўся ў яго з ружжа. I Сноўдала цемечкам, незарослым, свабодным ад косткі макавым зернем, адчуў гэтую нацэленасць вадзяністых сонных вачэй, якія раптоўна ўзбліскам маланак знайшлі, скрыжаваліся на гэтай яго неабароненасці, неахаванасці. Але раззлавацца не паспеў. Мужчына кінуўся да машыны, адчыніў яе, ускалыхнуў, узняў усю сваім грузным непаваротлівым целам, схаваўся ўвесь у машыне, выпхнуўшы вонкі толькі нецярплівы тоўсты азадак. Калі ж ён нарэшце выкалупаўся з машыны і тварам зноў павярнуўся да звора, на раскрытых далонях яго выцягнутых перад сабою рук ляжала па яблыку, крамянаму, наліўному. I, трымаючы гэтыя яблыкі, дар дрэў, на раскрытых пульхных далонях, ён не спяшаючыся пакрочыў насустрач зубру.

Сноўдала пераступіў з нагі на нагу, таксама гатовы крочыць насустрач яму, але мужчына папрасіў:

— Не трэба, стой на месцы. Будзь каля дзядоў.Сноўдала дачакаўся яго каля дзядоў. Спакойна і з годнасцю прыняў яблыкі з далоняў чалавека, нібыта ўсё жыццё еў вось так, з рук чалавека і толькі яблыкі, прыняў, хаця ўсё ў ім было напята і дрыжала ад напругі і жадання скалупнуць, кулянуць гэты жывы скураны мех на дзвюх нагах, у якім таксама ўсё было напята, насцярожана, трымцела і пазвоньвала. Але Сноўдала ўпусціў імгненне, калі гэта можна было зрабіць, у наступнае ж імгненне іх напятасць, напружанасць і трымценне сутыкнуліся, зліліся, сышліся дзве пары вачэй, прасвяціліся, праясніліся да донца. I на тым донцы і ў чалавека, і ў звера не было нічога, акрамя дабрыні, жадання адарыць і прыняць дар. Хаця Сноўдала і не вельмі ведаў, чым яго адорваюць, ніколі яблыкаў не еў. Але ад іх сыходзіў такі прывабны і спакойны пах, пах зямлі і сонца, што ён не паспеў занепакоіцца і ўстрывожыцца. Языком, які здаўся чалавеку вельмі маленькім, амаль што дзіцячым, Сноўдала злізнуў з рукі чалавека спачатку адзін яблык, рот у яго быў таксама маленькі, і цалкам яблык у роце не памесціўся. I Сноўдала акуратна раскусіў яго, на далонь чалавека пры гэтым не капнула ні кроплі сліны і соку, пражаваў адну палавінку, зняў другую, вызваліў цалкам руку, сунуўся мысаю да цэлага яблыка. Тут чалавек злёгку замітусіўся, зацерабіў нікеляваныя і лакіраваныя свае прычындалы, што віселі ў яго цераз плячо і на грудзях. Сноўдала занепакоіўся, і чалавек адчуў гэта.

— Мамаша,— сказаў ён ціха, не паварочваючыся да сваіх спадарожніц, якія ўсё яшчэ стаялі на дарозе.— Мамаша, там у мяне, у машыне, яшчэ яблыкі, нясіце іх.

— Ага, бягу, трымайце мяне, а то лоб разаб'ю,— азвалася мамаша.

— Я зараз, я зараз,— аж усхліпнула, задыхнулася дзевачка, дачка яе.

— Ага, чорту на рог, так я цябе сваімі рукамі і пусціла.

— Ды ён дамашні, ручны. А тут такі кадр, дзяды і звер,— у голасе мужчыны было ўжо нецярпенне.

— Дзяды і звер... Воўк таксама свойскі, пакуль авечку свяжуе.

— Ды не бойцеся. Вы ж дзержыце карову, галоўнае спакойствіе.

— Я спакойная, я спакойная, і ліха мяне не возьме, калі толькі я яго не крану. Пайшлі, дочка, пайшлі... Зверу звярынае, чалавеку чалавечае. Цьфу, свет перавярнуўся.

Жанчына асмялела, таму што каля яе ўжо былі людзі. Людзі і машыны, якіх усё большала і большала, тоўпіліся і грудзіліся на бетонцы. Ужо даўно развіднела, пачаўся рабочы дзень, і шмат у каго, хто апынуўся на тую пару каля помніка дзядам, ён пачынаўся з дзіва, цуду. I вадзіцелі, і пасажыры спяшаліся паглядзець на гэтае дзіва, а калі можна, то і памацаць яго рукамі. Людзі палавінілі свой наедак, загорнутыя ў газету сняданкі і абеды, неслі зверу ўсё, што ў іх было: яблыкі, хлеб, каўбасу, сала. Сноўдалу ўжо раздражняла гэтая чалавечая мітуслівая добразычлівасць. Ён перабіраў ужо, адмаўляўся ад усяго мяснога, цягнуўся да яблыкаў, заядаў іх хлебам. Ішоў праз людскі натоўп, прагнучы ўжо не наесціся, а як-небудзь выдрацца, прабіцца праз гэты частакол дакучліва працягнутых да яго з міласцінаю рук. I тыя двое, што моўчкі застылі ў камені і нічога не падавалі і не працягвалі, здаваліся яму лепшымі сярод людзей. Лепшымі былі жанчына і дзевачка, якія прайшлі ўжо, зніклі, згубіліся са сваім хлебам на прасёлачнай дарозе. I ён бы, канечне, адвярнуўся ад гэтых працягнутых да яго рук і скіраваў следам за імі. Але яму трэба было зусім у другі бок. Трэба было неяк перабрысці бетонку і ступіць у лес, схавацца ў лесе і красціся лесам. Можна было ісці і бетонкай, ёю якраз і трэба было брацца. Іменна пад каменем, ён адчуваў, і схавана была яго сцежка. Людзі ведалі, што адзяваць у камень, куды класці бетон, дзе пракладваць свае дарогі. Там, дзе ўжо ступала чыясьці нага. А тут спрадвеку вілася іх зубрыная сцежка, між гразкіх балот, непраходнай багны, лясных завалаў, дзе і крумкач не пралятаў, яны перабрыдалі рэчку, выходзілі на зары з вады, як з падання, аб гэтым потым і складалі паданні. Паданні і дзівосныя казкі, як яны ішлі па зямлі след у след, і самы вялікі туман быў ім толькі да каленяў. I зямля скаланалася ад іх нехапатлівай хады, здавалася, што гэта сама зямля кранулася ў дарогу ці сабрала іх у гэтую дарогу, рассунуліся, разамкнуліся балотныя лясныя чарназёмы і падзолы, агаліліся векавыя карані дрэў. Гэтыя карані пастрасалі з сябе вільготны пясок, пахісталіся, пакалыхаліся, абярнуліся зубрамі і рушылі ў дарогу. I тыя з зуброў, якія хоць раз прайшлі гэтаю дарогай, Сноўдала чуў, былі сёння незадаволены ім, яго пакорлівасцю, а мо і крыхаборствам. Не было такога ў звярыным родзе. I не для таго яго выпраўлялі ў дарогу, каб ён збіраў міласціну.

Род яго зубрыны адрадзіўся і ў апошнія гады памножыўся. I разам з гэтым памнажэннем пачала адраджацца і памяць, таму што ім стала цесна і няўтульна ў тых закутках і загонах, дзе іх трымалі, склалі, сабралі па варсінцы, па пылінцы з усіх частак свету; не маючы, не ведаючы сваіх пачаткаў і канцоў, яны былі асуджаны зноў на выміранне, цяпер ужо ад сытасці, перакормленасці, ад лёгкасці, здаецца, ляснога, а на самай справе хатняга жыцця.

Старыя, падобна Сноўдалу, яшчэ дзічыліся гэтай хатнасці, прыручанасці. Яны яшчэ былі гордымі ў сваіх занесеных пяском стагоддзяў паданнях і снах, працягвалі ўладарыць у сваіх снах. Помнілі час, калі зімы былі сапраўднымі, калі аніякімі капытамі немагчыма было прабіць снег, лёд амаль. Камянела галлё на кустах і дрэвах, не голле — ледзяшы. Дрэвы ўначы лопаліся ад марозу і стралялі, што з пушак. А вясною прыбывала столькі вады, што замест сакавітай травы, якая павінна ўжо была прабіцца, даводзілася грызці кару старых замшэлых дубоў, нават грабаў, раздзіраць да крыві рот, захлынацца крывёю, таму што вада не пускала да маладых дрэўцаў, залівала іх разам з апошняй пупышкай на макаўцы. А калі гэтая пупышка разгортвалася і выкідвала зялёны ліст, з'яўляліся паляўнічыя, ласыя да зубрынага мяса і іх гарачай густой крыві. Куля не ведала літасці, не абмінала ні старых, ні маладых, смерць касіла сваёй касой усіх запар, каб помнілі да дзесятага калена. I старыя штосьці помнілі. Старым барадатым зубрам асалода і раскоша хатняга жыцця не засцілала, як валам, спакоем вачэй. Канечне, ранейшае жыццё было густа замешана на іх уласнай крыві, жахах памірання кожны дзень, голадзе, холадзе. Але ж так яны ўзыходзілі і прарасталі, ішлі ў жыццё. Было ў ім шмат такога, што праз гады бачыцца светлым і радасным, нібы сонца само сышло на зямлю. Здаецца, сапраўды сонца ляжала каля іх ног, вялікае і пякучае. Ад такой спёкі можна было згарэць, і яны згаралі. Але калі ўжо шанцавала, дык на ўсё жыццё.

На ўсё жыццё прасякнутая сонцам гарачая кроў захоўвала і перадавала нашчадкам памяць аб небывалым, аб небылі, што магло быць, але чаго не было. Аб тым, што на гэтым свеце заўсёды вечная вясна. Вясна і каханне — падман, канечне, але які. Навеяны самой смерцю, успешчаны стагоддзямі, так, што ні працівіцца, ні розумам ахапіць. А калі так, то прасцей за ўсё прыняць яго як праўду. I чаму б не прыняць, калі гэта дапамагае жыць, больш таго, у ім усё ж ёсць крупінка праўды. Нешта ж падобнае на праўду прыносіў, дараваў табе кожны новы дзень, кожны год. Не толькі ж сонца, але і ўвесь шар зямны спрасоўваўся, каціўся табе пад ногі, калі ты з зубрыхай, будучай маці тваіх зубранят, ішоў лесам, які на тваіх вачах неяк дзіўна звужаўся, нібы ў ім расло адно толькі вечназялёнае дрэва, але такое, што яго хапала, каб укрыць усю зямлю і цябе, таму і ва ўсім свеце адзін толькі блакіт і зеляніна. I ўсё гэта ты, тваё сённяшняе, будучае і мінулае. Сад зямны. Ты ў ім, а ён на тваіх касцях. I ў ім ужо ўсё без прыдумкі, надуманасці, таму што за ўсё жывое прыходзіцца разлічвацца таксама жыццём, сваім жыццём, а не суседа ці ворага. I старыя зубры глядзелі на неба і зямлю, за сінь, зеляніну і блакіт каторых было сплочана іх жыццём, і хацелі, каб усё гэта дарэшты належала толькі ім. Яны хацелі, як тое мелася і раней, уладарыць. А для ўладарання ім неабходна было трохі зведаных імі раней жахаў, трохі нястачы і нягоды, ліхіх прыгод. Праз гэта яны лепш усведамлялі сваю выключнасць на зямлі, уваходзілі ў сілу праз вынішчэнне, міжусобныя бойкі, войны, голад. Тады яны адчувалі сваю неабходнасць і ўладаранне, неабходнасць векавога свайго вопыту ў змаганні за тое, каб выжыць. Не памятаючы ўжо, што гэты вопыт і мудрагельства не раз падводзілі іх, што зусім нядаўна яны жорстка прайгралі. Прайгралі да смерці. I толькі нейкае дзіва выратавала іх ад канчатковага ўжо небыцця, добрая рука безупыннага і бясконцага жыцця выхапіла, не аддала іх забыццю. А магло ж быць і інакш. I было ўжо з іх сваякамі-мамантамі.

Але старыя зубры дамагаліся свайго, патрабавалі пакінуць загоны і закуткі, адмовіцца ад нарыхтаванага загадзя корму, нібыта яны былі каровамі, і выйсці зноў на свае старыя сцежкі, аб'явіць сябе свету, адваяваць, вярнуць былое месца ў свеце, які яны пакінулі ці які адабралі ў іх.

Маладняк не пагаджаўся і наракаў. Наракалі больш несапраўдныя, народжаныя як бы штучна, у загонах. Сталыя зубры так і звалі іх штучнікамі, забыліся ўжо, што самі яны як ні на ёсць сапраўдныя штучныя, таму што гэта іменна іх збіралі па ўсім свеце, эксперыментавалі і, калі нешта атрымалася, выпусцілі ў загоны, дзе потым нарадзіліся новыя зубры, хаця і пад вольным небам, але і за загарадкаю. Але загарадка не палохала і не бянтэжыла маладняк, яны лічылі, што так і трэба, і не вельмі сумавалі па вольным небе, ім хапала і таго, пад якім яны выраслі, яно было цёплае і сытнае. Прымалі яны і руку наглядчыка-турэмшчыка, што карміла іх, пазбаўляла шматлікіх прывідаў мінулага, якое хоць і цьмяна, але захоўвалася ў іх памяці. Так жа цьмяна жыло ў іх адчуванне неахопнасці свету, які колісь належаў ім. Такое адчуванне агортвала іх, калі надыходзіў час гону; не наважваючыся яму паддацца, а іншым разам не маючы магчымасці паддацца, яны шалелі, зносілі і знішчалі ўсё, звярэючы ад гэтага знішчэння, зняможаныя прадчуваннем чагосьці вялікага і сапраўднага, такога вялікага і сапраўднага, што і ўявіць немагчыма. I яно амаль што побач, варта толькі зрабіць адзін крок, і ўсё пераменіцца, перакроіцца. Спадзе з вачэй туман, у аднаколернасці якога яны жылі дагэтуль, забліскаюць маланкі, прагрыміць гром, неба ахопіць вясёлка, праясніць усё, пазбавіць здранцвення і тугі. I сцежкамі, што парабілі ім людзі, дарогаю, пазначанай і выгараджанай з двух бакоў жэрдкамі, парамі яны ішлі, здавалася, напрасткі ў будучыню, якая ўжо клікала і падганяла іх. Ішлі, гледзячы перад сабой ашклянелымі вачыма, тварыць любоў, спадзеючыся, што больш сюды ніколі ўжо не вернуцца. I кожны раз, зняможаныя ад шаленства і голаду, вярталіся, падманваючы сябе, што гэта ненадоўга, і адначасова ведаючы, што гэта назаўсёды, што дазволеная любоў, якая толькі што збылася, павязала іх з гэтым небам і гэтымі загарадкамі. I нічога ўжо ў іх жыцці не пераменіцца. Яны на крузе яго, і круг гэты вечны. Адны падаюць, другія становяцца на іх месца. I па гэтым крузе ў пэўных месцах стаяць кармушкі, а каб сена ці трава не выдавалі прэснымі, ляжыць соль, старанна абладжаны і зацішныя куткі, дзе яны любяцца. I няма на што наракаць — усё разумна, усё прадугледжана. Трэба толькі падпарадкоўвацца.

I яны б падпарадкоўваліся, старыя жылі ўспамінамі аб мінуўшчыне, маладняк — сённяшнім, і былі б у іх жыцці і мара, і месца подзвігу, які яны калі-небудзь, але ўсё ж здзейсняць. Ды тут здарылася бяда. Чалавек, змагаючыся за адраджэнне зуброў, недзе ўсё ж, здаецца, памыліўся, пралічыўся. I памылка гэтая, пралік выказалі сябе дзесьці ўжо ў другім ці трэцім пакаленні зуброў. На выгляд гэтае пакаленне было нічым не горш за тых зуброў, што жылі некалі на волі. Але гэта толькі на выгляд, звонку, а на самай справе яны ўвесь час кволіліся, мучыліся ад хвароб і балячак. Аднолькава цяжка пераносілі холад і гарачыню, зяблі і задыхваліся. Камары і авадні лёгка пракусвалі іх, здаецца, дубленую скуру, пракусвалі, адкладвалі яйкі, ад чаго да іх прыпадала кароста. А варта было хоць трошкі, злёгку параніцца ці ўдарыцца, як месца ўдару нагнойвалася, пачынала гнісці, ішло болькамі, якія доўга не загойваліся. Яны не жылі, а гнілі, гнілі на корані. Здавалася, і мясціна, у якой яны цяпер атайбаваліся, назаўсёды ўжо прапахла гніллю і хваравітасцю, цяжка было нават дыхаць.

Вось тады, сышоўшыся ўсе разам, маладыя і старыя зубры вырашылі паслаць у разведку Сноўдалу, наказалі, каб ён прайшоў былымі іх сцежкамі, па якіх хадзілі яшчэ іх дзяды, паглядзеў, хто ходзіць імі сёння, праверыў, ці растуць яшчэ іх хвоі і дубы, ці, як раней, бягуць рэкі, што некалі паілі іх, да іх яны яшчэ спадзяваліся вярнуцца. Наконт гэтага вяртання, праўда, выйшла спрэчка. Знайшліся старыя і маладыя зубры, якія былі супраць: «Перамром на тых сцежках ужо да апошняга, як некалі тыя ж маманты».— «Перамром ці не — невядома, а тут сапраўды канаем. Ды і што ўспамінаць мамантаў: вымерлі, так ім і трэба, ніхто і не прыкмеціў. А мы застанемся, калі будзем трымацца чалавека».— «Чалавек звядзе нас. Усё гэтае адраджэнне — толькі хітрыкі яго, хітрыкі. А мы ж падобіе яго... Сярод чалавекаў жылі некалі яцвягі, дзе яны сёння? I іх знікнення таксама ніхто не заўважыў. Чалавек сёння мае адзін толькі клопат: самому добра жыць. Нам ён толькі ставіць нумары, клейміць ды кальцуе нас. А калі мы прападаем, занатоўвае ў кніжку. У той кніжцы мы, як у пастцы, навекі».— «Бліжэй да чалавека».— «Далей ад чалавека. У ім падман».— «I наша мінулае — падман, не было, не было яго».— «Усё падман, прыгожыя словы і малюнкі, не паддавайцеся, заставайцеся на месцы».— «У дарогу, праз мінулае ў будучыню, а праз будучыню — у мінулае».— «Толькі сённяшняе — сапраўднае мінулае і будучыня».— «Мінулае — будучыня».— «Будучыня — мінулае...»

Працягваючы так спрачацца, яны канчаткова заблудзіліся сярод сваіх жа трубных галасоў, мінулага, сённяшняга і будучыні, перавярнулі ўсё дагары нагамі і ўверх дном. I разгубіліся, але не прызналіся, што разгубіліся, пачалі біцца. I гэтая бойка магла быць апошняю ў гісторыі зубрынага роду, таму што ніколі спрадвеку іх ніхто так не нявечыў і не вынішчаў, як самі яны сябе зараз. Таму што ніхто добра і не ведаў, з-за чаго ўсчалася бойка. Кожны біўся за сваю праўду, а гэта значыла, што ўсе іншыя былі няправымі і павінны былі загінуць. I багата хто з іх ужо загінуў, знявечаны рагамі і капытамі сваіх жа сародзічаў. Шмат каму з іх было накананана памерці і з параненых, таму што раны тут не загойваліся, ад заняпаду духам. Пра гэта ўспомніў Сноўдала, калі яму распаролі бок. Ён таксама ўцягнуўся ў бойку, хаця спачатку і не думаў, памысліць не мог, што будзе біцца, як не маглі памысліць і некаторыя іншыя зубры. Але ці ж застанешся ўбаку, калі вакол усё кіпіць злосцю, не дадуць застацца ўбаку, не дазволяць. I Сноўдала разам з усімі кінуўся ў бой і біў другіх, не ведаючы сам, навошта і чаму, пакуль не адчуў, што яго паранілі, што ён не здольны ўжо нікога забіць ці параніць, што ўсё ўжо скончылася для яго. Угнуўшыся, ён застыў над сваім паваленым праціўнікам, які сплываў крывёю; смылеў, наліваўся болем разадраны бок, цурком цякла кроў, крапіла зямлю, змешвалася з крывёю яго ворага. Але Сноўдала не адчуваў варожасці да зубра, які ўжо здыхаў, і наогул ні да каго не было ў яго адчування варожасці. Толькі смутак і боль, і не ад раны — ад праніклівай здагадкі, усведамлення, што жыццё адыходзіць назаўсёды.

Ён падумаў, што ў лагчынцы, у якую точыцца іх кроў, будзе некалі добра расці трава, мо нават вырасце дуб. Але што яму да той травы, калі ён яе ніколі не ўбачыць. I ніхто не ўбачыць, не парадуе вока, калі ўсе загінуць. Дык дзеля чаго і навошта ліецца кроў? Трава і дрэва аднолькава добра растуць і на гнаі, памёце. Усё расце, пакуль ёсць каму спажываць і ўгнойваць гэта ўсё, і свеціць сонца над галавою. А сонца ж таксама памрэ разам з імі. Навошта яно, калі нікога жывога, калі няма каму свяціць. Ён успомніў усе свае світанкі, як кожны раз знаёма, але і нанава прачыналася зямля, а разам з зямлёй і ўсё жывое, ён таксама. I не бяда, што не заўсёды гэтае абуджэнне даравала радасць, ён жа таксама зведаў тут, што такое хвароба, але світанак падымаў яго, вымушаў уставаць, перамагаючы сябе, ён падымаўся і ішоў сустракаць дзень, вітаць жыццё. I спакваля разыходзіўся, таму што бачыў сонца і неба, чуў вецер, жыццё, якое доўжылася бясконца, якому быў патрэбны і ён, у якое быў укручаны, упрэжаны стагоддзямі і пакаленнямі, як і ўсё іншае на зямлі — лісцік, травінка, дрэва, рэчка і месяц. Цяпер жа ўсяму гэтаму падыходзіў канец, гэта ж не толькі ён сплывае крывёю. Крывёю абліліся нябёсы, сонца ў крыві, захлынаецца крывёю і стогне зямля, як звер, заходзіцца ад стогну. Не, не расці на ёй больш траве, калі няма каму скубці гэтую траву, няма каму ўгнойваць, добрыць зямлю. I пакуль з яго яшчэ не выцекла ўся кроў, пакуль яго яшчэ хапае на голас і крык, трубны роў, трэба галасіць, крычаць і трубіць: спыніцеся, спыніцеся.

I Сноўдала затрубіў. Але голас яго быў слабы і ціхі. Ён не мог заглушыць шум і гам бойкі, якая ўжо жыла па сваіх законах, законах крыві і смерці. Па тых жа законах яго першага павінны былі знішчыць, забіць як штосьці іншароднае, што шкодзіць трыумфу смерці. Але яго не забілі, не ўмярцвілі, не паспелі. Голас яго пачулі такія ж, як ён, нямоглыя і скалечаныя, нованароджаныя, у якіх яшчэ не адраслі рогі, каб біцца, якім у гэтай бойцы не было ні схованкі, ні паратунку. Яны пацягнуліся да яго, абкружылі яго, абаранілі бездапаможнасцю сваёй ад тых, хто ўжо рыхтаваўся ўдарыць яго апошні раз, каб ён не перашкаджаў, не блытаўся пад нагамі, не бянтэжыў другіх. Нованароджаныя ўсталі ўкруга знявечаных, знявечаныя памножылі жалобны голас Сноўдалы, у гэты крывавы хор уплялі сваю жалобу і тугу і дзеці. I смерць, прыхопленая знянацку, спалохалася сама таго, што натварыла, і адляцела на імгненне. Бойка замерла, запанавала цішыня, ні гукаў, ні стогнаў, толькі чутно было, як свірчыць кроў ды вывяргаюцца нечыстоты з растрыбушаных целаў.

Сноўдала, хістаючыся ад слабасці, пакінуў нованароджаных і знявечаных, ступіў да дарослых зуброў, што ўжо цверазелі, адыходзілі ад бойкі. Пахмелле іх было крывавым, яны саромеліся самі таго, што натварылі, імкнуліся не глядзець па баках. Такога ж у іх яшчэ не было, яны заўсёды жылі ў згодзе, міры і спагадзе, нікога без патрэбы не чапалі. I вось... Сноўдала, апусціўшы галаву долу, бо баяўся наткнуцца вокам на забітых, не гледзячы і на зуброў, яны яму згідзелі, сказаў, што пакідае загоны і чараду. Загоіць раны і пойдзе сцежкаю, якую пратапталі дзяды. Хай яны чакаюць яго, ён вернецца. Вернецца і раскажа, што там, у іх далёкім мінулым, праўда ці падман. I ці сапраўды яно такое добрае і гожае, як здаецца сёння, здалёку, ці прыдатнае яно сёння ім. Ён пройдзе ім з канца ў канец і не толькі дзеля будучыні, а каб не бачыць сённяшняга, забыць тое, што тут было, і ўведаць, уведаць, што ім з будучыні тут, за загародкамі,— разуменне, памілаванне ці пракляцце.

Другая пасляваенная зіма выдалася надзвычай снежнаю і халоднаю. А мо яна была і не такой ужо халоднай, проста галодны заўсёды мерзне. I лютаўскія маразы здаваліся невыноснымі. Нават ваўкоў выціснула з лясоў. Хаця мо маразы тут былі таксама ні пры чым. Ваўкі наогул сталі нахабныя ў тыя першыя пасляваенныя зімы. Ці распладзілася іх столькі, ці ведалі яны, адчувалі: занятыя мужчыны зараз іншым, таму і лютавалі. Уначы рабілі сапраўдныя аблавы на хутары, вёскі, ускраіны невялікіх гарадкоў. Бралі ў кальцо населены пункт і па ўсіх правілах ваеннай навукі абкладвалі дарогі, робячы іх непраезджымі і непраходнымі. I ўсю ноч зыркалі з кустоў агеньчыкі ваўчыных вачэй, пільнавалі ўдовіны хаты. I па вёсках плылі і разыходзіліся чуткі пра воўчыя бясчынствы і напады, маўляў, не толькі на худобу, але і на людзей.

З пэўнасцю расказвалі, як за ракой воўчая зграя разадрала настаўніцу. Позна ўвечары яна ішла са школы. Зграя перастрэла яе на дарозе: тры ваўкі з аднаго боку, тры — з другога. Вывелі на чыстае. Стаяў там стог сена. Настаўніца падпаліла яго і жыла, пакуль стог той гарэў, а згарэў — і ёй смерць. Накінулася на яе зграя — засталіся адны толькі боты. Па тых ботах і прызналі, хто іх насіў. А яшчэ тая ж ці другая ўжо зграя загнала на дуб дзеда. I сядзеў ён там, пакуль не акалеў. Так яно было ці інакш, хто ведае, толькі худобу рэзалі ваўкі бязлітасна, бязлітасна зводзілі і вясковых сабак, не было ім паратунку не тое што ў сваіх будках, а нават пад ганкам, пад сенцамі сваіх гаспадароў. Выдзіралі і адтуль, раздзіралі крытыя саломаю і чаротам стрэхі, рэзалі кароў і парасят, цягнулі і зводзілі авечак. I так лютавалі не толькі ваўкі. Пад маркаю іх нямала брыдоты рабілі і банды, бандэраўцы ці бульбаўцы. Прасіліся пераначаваць, а хто ў вёсцы зімою ды на ноч гледзячы адмовіць чалавеку ў прытулку, і выразалі ўсю сям'ю. Паскудзілі не толькі ў вёсках. У раёне раптам сярод белага дня без дай прычыны загарэўся райком партыі і згарэў датла. I гэта былі ўжо не плёткі. Папялішча, галавешкі на воку ва ўсіх.

У Белічы каля ракі было пакуль ціха, бог мілаваў, гаварылі, сыходзячыся ля калодзезя, жанчыны. Двухногіх ваўкоў не насылаў, адводзіў, а вось чатырохногія наскоквалі. Мяцеліліся па сумётах і пералесках ваўчыныя зграі, правіліся ваўчыныя вяселлі. Неяк адно з такіх вяселляў завітала на могілкі каля вёскі. Імгненна ачысціла іх ад могілкавых растлусцелых зайцоў, ліс, якія мышкавалі сярод магіл, адну, праўда, пакінулі назаўсёды, супакоілі, дагналі, разадралі на шмаццё, праглынулі, сплямілі чырванню магільны снег, не далі яму зашэрхнуць, злізалі і гэты руды снег і цяпер, распаленыя паляваннем і здабычаю, кроўю, рассмеленыя, ахмялелыя ад той кроплі, што ўхапіў кожны з іх, пасталі ў рад на ўзвышшах могілак, пазіралі на вёску, на цёплыя стаўбункі дымоў над комінамі, на заінелыя хлявы, у якіх яны адчувалі трывожнае дрыжанне спажывы, на захутаных да броў хусткамі жанчын, якія, стоячы каля калодзезя, углядаліся ў іх бок.

Слалася, курэла белая замець. Вецер дзьмуў больш ад вёскі, а ў магільных няроўнасцях зблытваліся і запасіліся ўсе пахі яе, якія не давалі ваўкам спакою. Яны вылі, выструніўшыся на могілках, як гарністы, раздражняючы голад, падахвочваючы адзін аднаго намётам кінуцца ў вёску, выпараць усё, што там ёсць спажыўнае і жывое. Але ў гэтым іх выцці чулася і перасцярога, абачлівасць, сум па тым, што немагчыма адкрыта рынуцца ў разбой, сум прыкаванасці дрэва, што толькі гудзе на ветры, але не здольнае пайсці туды, куды кліча яго вецер, не здольнае крануцца з месца. Ваўкі чакалі, мусіць, ночы, свайго часу, каб з надыходам цемры накінуцца на вёску. А ў той час да вёскі падыходзіў салдат. Ён разлічваў быць ужо ў вёсцы, у цяпле, але лютаўскія мяцеліцы перамялі дарогу, і апошнія дзесяць кіламетраў ён ішоў амаль што па цаліку. Дарога была чыстаю, ды і то адносна, толькі ў лясным зацішку і на буграх, узлобках, а ў нізінах бясконцыя сумёты і снежныя застругі. Хадзьба па перамежаванай з намётамі і застругамі чысціні вымотвала яшчэ больш, чым па цаліку, хаця салдат і прывык да бездаражы. Без дарог ён прайшоў ад Палесся да Берліна. I цяпер вяртаўся дамоў, на печ. I больш за ўсё прагнуў ён гэтай сваёй печы. З печы яго ссадзілі тры з лішнім гады назад, кінулі ў мясарэзку, якая называлася вайной. Ён сумленна прайшоў, праслізнуў між яе нажамі. Ніхто не асмеліцца цяпер паказаць на яго пальцам, што было, то быллём парасло. Ён сплаціў Радзіме ўсё, што мог: літр ці два крыві, сотні літраў поту, тры скуры змяніў — і цяпер чысты перад ёю. Можа не баючыся залазіць на печ. Праўда, печ у яго не вельмі хвацкая, але гэта не бяда, рукі, ногі цэлыя, складзе яшчэ не адну добрую печ, не адну хату адбудуе. Прыгледжана ўжо ж і месца пад новую хату. Стаяць бы ёй там, дзе стаяла яна, яго родная хата, спакон веку, ды ўсё вайна, а праўдзівей кажучы, войны вінаватыя, тыя, што ідуць не паміж краінамі, а між сваімі людзьмі. Але сёння, здаецца, слава богу, усё ўжо ціха, усе наваяваліся, хто хацеў і не хацеў, нават ён. Думаў адлежацца, не далі, адарвалі ад жончынага боку, пагналі на край свету. Але гэта мо і не так блага, як кажуць: што ўсім, то і бабінаму ўнуку. Пабыў на вайне і ён, перамог разам з усімі, і будзе ў яго печ, як двухспальны нямецкі ложак. Мякка, улежна яму будзе, як на нямецкай пуховай пярыне.

Думкі гэтыя трохі сагрэлі яго. То вецер прабіраў наскрозь, а тут як і не ў шынялі ішоў. Ён ужо выбавіўся з ляснога падманлівага, пераменлівага зацішку і параўняўся з могілкамі. Вецер закідваў вочы і твар снегам. Але ён не ўхіляўся і не абіваў яго, адно толькі часта міргаў, прымружваў вочы і радаваўся, што апошнія пяцьсот метраў можа і бежкі прабегчы, і бокам каціцца. Дарога наперадзе чыстая, як знарок падмёў хто.

I невядома, хто каго раней прыкмеціў, ваўкі салдата ці салдат іх, хутчэй за ўсё ваўкі пачулі яго. А салдат адчуў, што нехта слухае, цікуе за ім у гэтай завірусе і замёр на месцы, слыхам і вокам імкнучыся зразумець, дзе стаілася небяспека. Знямелі, бы ператварыліся ў помнікі, і ваўкі. Нерухома, не выказваючы сябе, зграя і чалавек стаялі добрую мінуту, салдату тая мінута сцягнулася, як год. Ён усё ж згледзеў ваўкоў між крыжоў і, хаця нічога не ведаў аб сённяшнім мірным жыцці тут, аб нораве пасляваенных ваўкоў, адчуў прыхаваную ў іх нерухомасці пагрозу, і была яна больш жахлівай за пагрозу смерці на вайне. Там смерць прыходзіла часам нябачна і нячутна, даганяла амаль як у сне, нечакана, неспадзявана. Тут жа ўсё было відавочна і прадказана. I ані душы побач, аніводнага чалавека, які мог бы падставіцца смерці замест яго, няма салдацкага шэрага натоўпу, які смерць мясіла б не разбіраючыся. У мітусні, блытаніне, як вядома, заўсёды ёсць магчымасць выжыць, вылузнуцца, як вылузваўся ён кожны раз да гэтага. Як ён вылузнуўся на самым пачатку вайны. I гэта здарылася, як і сёння, амаль пад самай яго хатай, каля парога яе, крыху далей, канечне, чымсьці ён зараз ад яе, але ж усё роўна пад хатай.

Іх гналі з турмы, куды — пра тое ён не ведаў, не ведаў і Іван Знавец, хутчэй за ўсё ў другую турму. А мо... Але гэтаму «а мо» якраз і не даваў ён веры тады, хаця яно і спраўдзілася ўжо крыху пазней. Толькі Іван Знавец адмаўляўся, што спраўдзілася, што так было, ні ў чым не прызнаўся яму да самай смерці. I чаго было перад ім Знаўцу крывіць душой, ён жа сам, на свае вочы ўсё бачыў. Бачыў, як пабраталіся канваір і Знавец. Абняліся на ўзлессі, дзе ўжо ляжалі многія з былых зняволеных. А Знаўца канваір проста адпусціў, знюхаліся, мусіць, яшчэ ў турме, абняў, пхнуў у кусты, стрэліў для прыліку ў неба, маўляў, гатовы яшчэ адзін. I Знавец у свой бок, канваір у свой, па новага арыштанта. Ён, Сідар Місцюк, быў недалёка ад іх, ляжаў у кустах, чуў нават, што сказалі яны на развітанне адзін аднаму: «Мо і сустрэнемся яшчэ, будзем страляць у адзін бок». Гэта канваір. А Знавец яму: «Больш нам і няма куды страляць, як толькі па ворагу». Гэтых слоў Іван таксама выракаўся: не гаварыў, нічога падобнага не было, прымроілася ўсё табе. Але ўсё гэта пазней, пазней, а на самым пачатку яны ішлі ў адной калоне, праз тры ці чатыры чалавекі адзін ад аднаго, ды Знавец патурыў яго ад сябе. Калі ўступілі і прайшлі свой райцэнтр, ён, Сідар Місцюк, перамовіўся са Знаўцом, прапанаваў таму ўцякаць. Мінуюць пераезд, там пойдуць кусты, балота будзе, рэчка, чорта лысага хто за імі ўгоніцца. Знавец ледзь не прыдушыў яго, каб не ўмяшаўся канваір, хто ведае, як яны разышліся і ці разышліся б. Сідар адстаў, памяняўся месцам з другімі вязнямі, выдыбаў да краю калоны, адкуль лацвей было скочыць у кусты, не нарываючыся на кулю канваіра. I тут яму дапамаглі нямецкія самалёты. Яны наляцелі на райцэнтр, адным захадам пакрышылі і калону, пэўна, палічылі іх салдатамі. Не выратавала і тое, што амаль усе яны ў калоне скінулі шапкі, паказваючы лётчыкам стрыжаныя зняволеныя галовы. I гэтыя галовы, як і галовы канваіраў, лопаліся, што пераспелыя кавуны. I Місцюк, хаця і карцела яму хутчэй на злом галавы, яшчэ раз падлез да Знаўца, што ні гавары, а зямляк, да таго ж ён прыкмеціў у абозе з хлебам, які рухаўся насустрач калоне, сына Знаўца, Мар'яна.

— Бачыў, Мар'ян,— сказаў ён Знаўцу. Той прамаўчаў, крочыў пад кулямі, як у турэмны двор на прагулку выйшаў.

— Мар'ян з канём, скочым на воз...

— Адыдзі, мразь...

На самай справе сказаў гэтыя словы Знавец, ці яны толькі прычуліся яму, Місцюк не зразумеў. Але ён зразумеў другое. Знавец не пойдзе на пабег, па крайняй меры, не ў пары з ім. Пад кулямі ён нават пазбавіўся арыштанцкай звычкі горбіцца, распраміў плечы, узняў галаву, хаця рукі яго, падпарадкаваныя камандзе канваіраў, пра якую тыя, пэўна, і самі ўжо забыліся, былі складзены за спіной. Зняволеныя выпрабоўвалі канваіраў, наважацца яны страляць ці не, білі лыжкамі ў кацялкі і крычалі, што каму ў галаву прыйдзе, кожны сваё, пакуль з рознагалосіцы не сплялося адзінае: кончыўся, кончыўся ваш час. Да налёту і страляніны нешта падобнае крычаў і Знавец. А калі наскочылі самалёты, змоўк, падціснуў вусны, вярнуў рукі туды, дзе яны былі раней, дзе ім было загадана быць. Але вярнуў не бязвольна, як гэта прадпісана арыштантам, а моцна прыціснуў іх да спіны, сцяў кулакі. I паглядзеўшы на яго, на тое, як ён выкрочвае, узняўшы стрыжаную, чыста брытую нават галаву да неба, што сыходзіла вызваленнем і смерцю, ніхто не асмеліўся сказаць, што гэта ідзе зняволены Іван Знавец. Распрамленымі, выпнутымі наперад грудзьмі, ён нібыта прагнуў злавіць кожную, што ляцела з неба, кулю, і кулі, здавалася, набліжаючыся да яго, мянялі кірунак, пазбягалі яго. Інакш немагчыма было і вытлумачыць, чаму ён яшчэ ідзе, чаму ён такі вялізны, грувасткі, высокі і шырокі сярод гэтай панылай, паніклай да зямлі шэрай масы, у якой даўно перамяшаліся ўжо і канваіры, і вязні. I падалі разам і канваіры, і вязні, і паміралі разам. Але трапіць у Знаўца было немагчыма, у адрозненне ад іншых зняволеных яго не стрыжаная, а брытая галава, здаецца, павінна была прывабліваць, прыцягваць кулі, ды толькі ніклі галовамі ў шэры палескі пясок тыя, што былі побач з ім. А побач быў і ён, Сідар Місцюк, і ў сваёй пахіленасці адчуваў, што куля вось-вось сустрэнецца з ім, сустрэнецца іменна таму, што ён побач са Знаўцом. I Місцюк паспяшаўся адсунуцца, адмежавацца ад яго. А калі адсунуўся, трапіў у людскі кацёл, варыва, што клекатала ад перапуду і прагі выратавацца. Акунуўшыся ў гэты кацёл, Місцюк паверыў, што хто-хто, а ён застанецца жывым, выжыве, няма яшчэ на свеце такога катла, у якім можна было б уварыць яго, няма яшчэ і чалавека, які здольны зрабіць такі кацёл. Наканавана яму выплываць з людскіх віроў, вылузвацца, выкручвацца з чарады асуджаных, смерць яго чакае, калі ён будзе адзін. Канечне, яна дагоніць яго, але не зараз, не ў натоўпе, яна ўшануе яго, калі ён застанец ца з ёю сам-насам, яму ж так хочацца сказаць і нешта сваё смерці, сказаць пра тое воўчае жыццё, якое выпала на яго долю. Ён ужо раз выратаваўся, уцёк ад смерці, а цяпер яна стакалася з ім зноў, глядзела на яго застылымі нямымі вачыма воўчага вяселля. Каму вяселле, а каму хаўтуры, смерць. I Сідар адчуваў гэтую смерць. Яна жыла ва ўзведзенай ужо напружанасці воўчых целаў, у іх падрыхтаваных да скачка лапах, увянчаных такімі кіпцюрамі, што без натугі дзяруць шкуру вала, гэтыя кіпцюры ўжо драпалі ў чаканні яго цела снег. Ён чуў лёгкае парыпванне магільнага снегу, які праходзіў праз іх кіпцюры, чуў, як разнімаюцца іклы і разцы ў іх сківіцах, разнімаюцца, каб у наступнае імгненне зноў самкнуцца, мёртва замкнуцца на яго глотцы. I ўласная глотка здавалася яму так лёгка пранікальнаю, такой нетрывалаю, безабароннаю, што ён мімаволі закрыў яе рукой, уцягнуў галаву ў плечы. I не меў ён ані адзінага слова да гэтых звяроў, а калі меў, то цяпер задушыў іх у глотцы сваёй жа рукой. I так на тую пару хацелася азірнуцца, але тут ён ведаў, што гэтага якраз не трэба рабіць. I Місцюк не міргаючы, з пільнасцю, невядомай яму раней, прыглядаўся да зграі, нібыта імкнуўся пралезці вачыма да душы кожнага воўка, выгледзець, што там, у іх, ці ёсць хоць нейкая надзея, шчылінка, пралазінка, імкнуўся пазнаць важака ці ваўчыцу, па загаду якой воўчае вяселле кінецца на яго. Але ні важака, ні ваўчыцы ён не прызнаў, пакуль зграя не прыйшла ў рух. I загадаў ёй рушыць нягеглы воўчык, якога Сідар не паспеў як трэба разгледзець. Стаяў ён наводшыбе і ні ростам, ні складам не вылучаўся, ці быў ён самы стары тут, ці самы малады і цяпер апраўдваў, адрабляў за гэтую сваю старасць ці маладосць, Місцюк не прыкмеціў. Ён убачыў яго ўжо ў скачку, у палёце, кальнуў вочы ўздыблены яго загрывак, кожная поўсцінка сама па сабе, і ў кожнай смерць, шэрая, са сталёвым водсветам, смерць у бела-ружовых, завіслых у паветры іклах. Місцюк засяродзіўся на гэтым белым, ружовым і шэра-сталёвым — што было на тую хвіліну і ў вачах ужо ў воўка. Засяродзіўся і прапусціў імгненне, як разам з ваўчыцай прыйшла ў рух уся зграя. Ён толькі-толькі прымерыўся, злаўчыўся ўхапіць за глотку гэтага нецярплівага, лядашчага воўчыка, усім целам, слыхам, вачыма як пераліўся ў махавыя скачкі яго па снезе, недзе нават дапамагаў яму, суразмяраў кожны скачок з той адлегласцю, што была між імі, молячы бога, каб воўчык не збіўся з нагі, калі наблізіцца да яго, высока завісне ў паветры каля яго, Місцюка, галавы. Вось тады, у паветры, у палёце, ён і перахопіць воўка, замкне рукі на шыі звера. I тут адбылося нешта незразумелае. Воўчык набраў ужо вышыні, неабходнай ім абодвум, як аднекуль збоку выхапіўся другі такі ж шэра-сталёвы цень, засланіў ад Місцюка яго воўчыка, збіў яго ў паветры, пакаціў на снег амаль пад ногі Місцюку, перакуліў на спіну і сам сеў на дарогу каля Місцюка, прызямліўся на ўсе чатыры лапы, мякка, плаўна, як кошка. То была ваўчыца, нераўня лядашчаму воўчыку, які пакорліва адпаўзаў, ціснуўся ўбок, мацёрая, сытая, задаволеная. Яна па-сабачы стала перад Місцюком, прагнуўшы хрыбціну, трохі ўгнула галаву, схіліла да пярэдніх лап і знізу ўверх зірнула на Місцюка, зірнула без воўчай змрочнасці і пагрозы, з нейкім нават уласцівым хатнім кату ці сабаку заклікам, запрашэннем пазабаўляцца з ёю, даткнуцца, пагладзіць яе. Яна не баялася чалавека, была бясконца добрая ў сваёй упэўненасці, пераконанасці, што яе сёння можна і трэба толькі песціць і любіць. Усім толькі любіць. I Місцюк ужо нахіліўся, каб прылашчыць яе. Ваўкі, што стаялі цяпер справа і злева ад яго, хоць і прыкмецілі, як ён абачліва варухнуўся, не выказалі, здавалася, незадавальнення, не ўстрывожыліся, яны проста чакалі. Чаго, падумаў Місцюк, адвёўшы ад іх позірк, адвёўшы позірк і ад вачэй ваўчыцы, і толькі на адно імгненне. Але гэтага імгнення хапіла, каб забыцца пра ўсё на свеце, прыхлынуў такі звярыны нястрымны страх, што яго аж скаланула. I калі ён поўнымі страху вачыма зноў паглядзеў на ваўчыцу, зазірнуў ёй у вочы, то ўжо больш не ўбачыў ні закліку, ні запрашэння прылашчыць яе. Цяпер вочы ваўчыцы былі змрочнымі і стомленымі, і яшчэ там было нешта няпэўнае, неакрэсленае, што Місцюк не мог зразумець. Але ўсё яшчэ падпарадкаваны яе першаму загаду, камандзе, якая моўчкі прагучала імгненне назад, не маючы сілы пазбавіцца той каманды, таму што нічога ўжо не цяміў, Місцюк нагнуўся і панёс да яе руку, засланіў ёй вочы. Ваўчыца перасцерагальна заскавытала. А гэтага было дастаткова, каб ён, зняможаны, апусціўся на снег, абыякавы да ўсяго на свеце, што не тычылася таго, што тут адбудзецца праз хвіліну-другую. Яго ўжо, можна сказаць, не было, не існавала нідзе і ніколі.

Місцюк сеў, ваўчыца ўстала, падышла да яго так блізенька, што яны адчулі дыханне адно аднаго. Місцюк ужо амаль што ў беспрытомнасці загарадзіўся ад гэтага яе дыхання, салодкага псінага паху, паху берлагу рукою, стаіў сваё дыханне. Зграя варухнулася, ужо, мусіць, гатовая кінуцца на яго. Ваўчыца зноў коратка заскавытала, ваўкі замерлі. I наперад, як па знаку нейкім, выйшаў той нягеглы воўчык, павярнуўся да Місцюка задам, задраў нагу. Місцюк адчуў, як нешта цёплае палілося яму на руку. Пасля гэтага воўчыка пачала мачыцца ваўчыца, няспешна і доўга. Няспешна, пастукваючы лапамі па намерзлай дарозе, адышлася ад Місцюка, села перад ім, пазяхнула, аблізнулася і зноў ціхенька заскуголіла. I, нібы падпарадкоўваючыся гэтаму скуголенню, да яго адзін за адным, захоўваючы нейкую сваю воўчую чаргу, пачалі падыходзіць ваўкі. Задзіралі заднюю нагу, уздымаючы яе амаль што да вуха Місцюка, яму было чутно, як расслабляюцца ў гэтых задраных лапах кіпцюры, як яны выходзяць з мяса, ціха шапочучы, нібы прусакі, тоненька казычуць паветра над вухам, як струменіць, ірвецца вонку мача, асядаючы пырскамі на шынялі, як набрыньвае сукно і робіцца важкім шынель. А потым усе гукі зніклі, ніхто не рухаўся, нішто не струменіла, стала вусцішна, паныла. I рукі Місцюка самі адпалі ад твару. Ваўкі былі побач, сядзелі ўкруга яго, задуменныя і нерухомыя. Наперадзе сядзела ваўчыца, як не мела ніякага дачынення да таго, што тут толькі што адбылося, лішняя і таму засмучаная, маркотная. Посна-маркотнымі былі морды і яе кавалераў. А яго, Місцюка, здаецца, і не існавала зусім, ці быў ён накшталт пянька ім, прыдатнага да адной толькі вось такой патрэбы. I яны справілі гэтую патрэбу.

Ваўчыца ўстала першай, слізганула невідушчым позіркам па Місцюку, скоса зірнула на ваўкоў. I ваўкі адразу ж падхапіліся. Ваўчыца ўзняла галаву, утаропілася ў неба і завыла, тое ж самае зрабілі і ваўкі, нібыта адпявалі кагосьці, і сама пачалі толькі ўваходзіць у смак гэтага адпявання, ды ваўчыца перапыніла іх, не дала ім зведаць асалоду, давесці песню да канца, скочыла з дарогі ў снег. За ёю падхапілася і пайшла па сумётах уся зграя, прамільгнула за кустамі і схавалася ў лагчыне каля могілак.

Місцюк яшчэ пейкі час, але нядоўга, пасядзеў на дарозе не кратаючыся, як пакінулі яго ваўкі, потым устаў і пабрыў да вёскі. Па дарозе ісці было слізка, ногі раз'язджаліся. Ва ўтаптанасці расслізганай саннымі палазамі і лятучай завірушнай пудрай да мярцвяна-сіняга бляску дарогі былі нейкая адзеравянеласць і здранцвенне. I ўсё вакол на тую шэрую змрочную гадзіну як амярцвела, сіне ззелянела. I гэты колер наперадзе згушчаўся, гушчыні яму надавалі вечаровыя цені, што падалі ад хат і хлявоў, і самі хаты і хлявы, доўгі іх век, што стаялі яны на зямлі, браліся сінім і зялёным. I рэха яго крокаў было, здаецца, таксама сінім і зялёным, ступаць было балюча, нібыта ў вушах ці ў галаве на кожным кроку выбухалі маленькія бомбачкі, так калярова і аднастайна ўсё меркла і ўспыхвала зноўку перад вачыма. I Місцюк, зняможаны гэтым рытмічным палыханнем, сышоў з дарогі, збочыў у сумёты, пайшоў па снежным цаліку, па гурбах, намеценых завірухаю ў полі. Але і на гэтых гурбах у полі ён спатыкаўся нядоўга, нешта раптам прыкавала, адключыла яго думкі ад таго, што толькі што адбылося на дарозе. Нешта вельмі значнае, што тычылася ўсяго яго ранейшага і будучага жыцця. А што іменна, не мог уцяміць, спыніўся, сам не ведаючы чаму. Не цікавіўся ён зараз ні мінулым, ні будучым, хацелася аднаго: як мага хутчэй дапяць да сваёй хаты, убачыць дзяцей, якія, мусіць, сядзелі, уграваліся зараз на печы, самому залезці на гэтую печ і забыцца ў сне. I глядзеў ён, абапёршыся на нейкае невялічкае дрэўца ці кусцік, туды, дзе стаяла яго хата. Ён бачыў яе, хаця яна была схавана за другімі хатамі казармай пагранічнікаў. Гэтая казарма, што стаяла на яго шляху, і дапамагла яму ачомацца, адчуць, што ён ужо каля парога хаты. Папраўдзе, дык казарма пагранічнікаў таксама яго хата. У падмурку яе, казармы, ляжалі бёрны бацькавай, а гэта значыцца — і яго хаты. Ён пазнаў іх, калі вярнуўся ў роднае сваё сяло, збегшы ад няволі і нямецкіх самалётаў. I прыйшоў ён тады ў сяло, як ні дзіўна, разам з Іванам Знаўцом. Рознымі дарогамі ішлі па жыцці, рознымі дарогамі абышлі яны смерць, а ў родным сяле дарогі гэтыя сышліся. Дарогі сышліся, а вось самі яны, людзі, так да канца жыцця сысціся не змаглі... Больш таго, не толькі дарогі сышліся, леглі разам, шчыльна адно да аднаго ў казарму пагранічнікаў бёрны з яго, Місцюковай, хаты і хаты Знаўцовай, і пабраліся бёрны ўсутыч і ў лапу прыйшліся. Тут яго карані. Сама зямля тут на тры метры ўглыб, а мо нават і больш, да самага пупа, прапахла яго духам, духам яго дзядоў і прадзедаў. Тут ён і адбудуе сабе новую хату, цяпер ніхто не перашкодзіць, ніхто не будзе замінаць. Граніцы ж больш няма. I Сідар азірнуўся круга сябе, прыкідваючы, дзе лацвей будзе выводзіць зруб, ставіць хату. Азірнуўся і разгубіўся. Скрозь па полі беглі, вытыркаліся са снегу маладыя дрэўцы. Ён не верыў сабе, сваім вачам. Такога не магло быць, здаецца ж, ён не спіць і не трызніць, у чым некалі папракаў яго Іван Знавец. Мо ён і на самай справе крыху таго, перакруціў сабе мазгі з гэтаю вайной і мірам. Кручанае жыццё, перакручаная і галава. Няма, не растуць тут і не павінны расці аніякія дрэвы, даўно ўжо адышоў у небыццё пагранічны сад. Сідар выпусціў з рук галінку, якой да гэтага трымаўся. Выпусціў і зноў ухапіўся за яе, каб дасведчыцца на самай справе, існуе яна ці ён ужо страціў апошні розум.

Кусцік не прымроіўся яму. Дрэўца гэта было, яблынька. Ашчадна ўкручаная знізу ад маразоў і зайцоў саломаю і хваёвымі лапкамі. Але Сідар усё яшчэ не мог даць веры сабе, не цямячы, што робіць, надламаў вершалінку, яблынька была жывая, надлом прарваўся белым і зялёным. Сідар нават пачуў пах гэтага белага і зялёнага. Пачуў, як патыхае, пахне ваўкамі жоўта-алубянелы на марозе шынель. I пах той быў ужо не ўяўны, не падманны, таму што іменна ад яго ён імкнуўся пазбавіцца, звесці з памяці ўсё, што было звязана з ваўкамі і дарогай. Пераканаць сябе, што гэта і ёсць сон, насланнё, трызненне. Неверагодна, каб такое здарылася з ім... Выходзіць, здарылася. I па правую, і па левую руку, і наперадзе яго весела ўтыкаліся ў змрочнае на змярканні паветра, праколвалі яго, як шыльцамі, як бульба, узыходзячы, праколвае вясною зямлю, маладыя яблынькі. I ўсе ахутаны саломаю і хваёвымі лапкамі. I было іх мноства, куды больш, чым раней, разбегліся, распаўзліся да самага лесу.

Але ж гэта няправільна, неверагодна, супярэчыць усяму існаму і прыродзе. Мёртвага ніхто ж не здольны зноў падняць на ногі. Забіты не ўваскрасае. У чалавека і то адно толькі жыццё. Адно і тое ж дрэва не можа расці двойчы. Калі яго ўжо ссеклі, то ссеклі назаўсёды. А ён, Сідар Місцюк, ужо аднойчы высек гэтыя дрэвы. Сідар заплюшчыў вочы...

Уздымалася і падала сякера. I ляцелі пад ногі белыя, цвёрдыя, як костка, трэскі. I ад кожнага замаху, ад кожнага ўдару ўскідваліся ў голлі яблынь, гулі пчолы. Іх гудзенне і хваляванне перадаваліся камлю, нібыта ў тым камлі была прыхавана нейкая струна. Сякера датыкалася да той струны, і яблыня спявала. I яе песню падхоплівалі пчолы, квецень і пылок ад гэтай квецені, які густым ружовым мроівам вісеў у паветры, спярэсціў зямлю, дзе шырока расставіўшы ногі, стаяў ён, Сідар Місцюк. I трэскі нагадвалі гэтую заўчасна скінутую квецень пад яго нагамі: белыя, блакітныя, ружовыя і нават чырвоныя, колеру загусцелай крыві. Місцюк усё ж шкадаваў яблыні. Але што зробіш, ён чалавек маленькі. Пры Саветах паднявольны, а пры немцах тым больш. А думалася, што пры немцах будзе дыхацца вальней. Толькі куды там. Улада ёсць улада, кождай патрэбны мужык, кожная ж улада павінна карміцца, есці мужыка. А мужык мусіць круціцца, каб не праглынулі яго з патрахамі. Добра, хоць змікіціў, хапіла розуму не пайсці служыць гэтай новай уладзе. А спакушалі і ўгаворвалі, ой як угаворвалі, улагоджвалі. I ён не вельмі ўжо быў і супраць, ды прыгадалася, што гаварыў, наказваў перад смерцю бацька: «Прыслужвай усім, а служы толькі сабе, аслабеюць сёння тыя, хто ў сіле, увойдуць заўтра ў сілу слабыя сёння. Не лезь, хай поедам адно аднаго ядзяць. А ты сей, жні. Вось твая сіла».

I ён, Сідар Місцюк, як наказваў яму бацька, сёння сеяў, араў. Каб не трапіць на вока ні немцам, ні партызанам, пераапрануўся ў жаночую спадніцу і кофту, накруціў на галаву хустку. З лесу яго прыкмецяць, з дарогі — нікога ён не зацікавіць, баба ж, баба арэ, а не мужчына. А што з бабы возьмеш, калі натурай толькі. А так не даюць яму спакою ні немцы, ні партызаны. Партызаны падсылалі не аднаго ўжо ганца: няма чаго, маўляў, на печы адседжвацца, здаровы ж мужык. Мужык ён, канечне, здаровы і хоча застацца здаровым. Так адказаў ён і Івану Знаўцу, які таксама сватаў яго ў партызаны, намякаў і гразіў, маўляў, прыйдзе законная ўлада, спытае, чым ён займаўся.

— А сеяў, скажу,— адказваў Сідар.— Благога нікомуні на паўстолькі не рабіў, ні людзям, ні ўладзе.

— Благога? А добрага, Сідар?

— А добрага? Падскочыш да мяне вечарам, возьмеш два мяхі бульбы, спраўку мне дасі.

— Ад вайны не адкупляюцца, Сідар.

— А я і не адкупляюся, Іван. Галаву кладу. За гэтыядва мяхі, даведайся хто, па галаве мяне не пагладзяць... Маўчыш, не пагладзяць. А як мне быць? Вам два мяхі інемцу ж два ці хоць мех які трэба адсыпаць.

— I нашым, і вашым...

— А інакш не выходзіцца мне, Іван. Вашы ўчора мяне пад расстрэл ставілі, нашы — сёння. На каго-небудзь іншага такое, зверам бы ўжо на ўсіх кідаўся, піў бы людскую кроў, што воду. А я сею, жну. Я натуру сваю і злосць у зямлю ўганяю. Жытам і бульбай узыходзяць і выспяваюць яны. I хто ж суддзя нада мной пасля гэтага?

— Бог, хочаш сказаць?

— Бога не прызнаю.

— А ён ёсць, Сідар. Ёсць бог.

— I гэта мне ты, камуніст?

— Я, Сідар, чаго мне ад цябе хавацца, камуніст. Ёсць бог на зямлі, Сідар, совесць наша. Вазьмі Калістрата, веруючы, і той гэтаму богу моліцца. Таму што сёння няма іншага. I гэты адзіны таксама не супраць, каб мы ўсе толькі сеялі і жалі.

— Ну, тады я ўжо прыйшоў да яго, да бога твайго.

— Ты адышоў ад яго, Сідар. Сёння інакшае жніво ідзе.Людзі жыццё за яго на ток кладуць.

— А я такога жніва не прызнаю. I не прызнаю. Я не з тых жняцоў і з сеяльшчыкаў не з тых. I не ўводзь мяне ў грэх, не зводзь мяне. Я жаніцца надумаў, хто яго ведае, як яно заўтра абернецца. I таму зямлю, што сёння гуляе, мне трэба, каб сытымі былі вашы і нашы, узараць і засеяць, вось мой бог, і хай ён будзе літасцівым да мяне, каб і мне зярнятка ці бульбіна перапала.

I Сідар зранку араў пад бульбу, падымаў былыя грады пагранічнікаў. Выправіўся на поле злуючы, распірала яшчэ яго пасля таго, як учора пагаварыў са Знаўцом. А бульбы гэтай ён пасадзіў столькі, каб даў бог восенню ўправіцца выбраць і паесці за зіму. Вось чаму ён учора і сказаў Знаўцу, што надумаўся ажаніцца. Не хапае ўжо на гаспадарку адных толькі яго рук. Трэба думаць і аб хаце, дзе і як ставіць яе, на старым бацькавым селішчы ці прыглядваць нейкае іншае месца. А то год ужо, лічы, як жыве ў нейкай халупе, прыбудове, што была ў пагранічнікаў не то капцёркаю, не то складам.

Зямлю сабе пад грады пагранічнікі выбралі ці не самую лешпую ў вёсцы. А за вайну яна яшчэ і выгулялася, і браць яе плугам было не надта лёгка, але Сідар быў задаволены. На цаліку першы год бульба ўродзіць і без гною, а ён жа яшчэ і гною не пашкадуе. Тут, непадалёку ад гэтага поля, можна будзе ставіць і хату, будавацца, што выбіраць ды перабіраць. Зямля добрая, і сад ужо гатовы, нічога самому садзіць не трэба, толькі дагледзець, прыкласці рукі. Нікому ён цяпер не трэба. Ні ў нашых, ні ў вашых не даходзяць да яго рукі. Сідар успомніў Знаўца і мацней налёг на ручкі плуга. Ён уяўляў ужо сабе гэтую сваю новую хату, як будзе раскашаваць яна пасярод саду.

Не хата — лялька. I там, дзе яна павінна была стаяць, на краі поля, прытрымаў каня. Запалазіў па кішэнях, шукаючы капшук з тытунём, але рукі слізгацелі па жаночай спадніцы, не знаходзілі кішэняў. Сідар успомніў, што пакінуў капшук, трут і красала ў кухтальку каля дарогі, пакрочыў туды. Мо калі б не закарцела яму з гэтым куравам, усё б і абышлося. Увесь у думках аб сваёй новай хаце ён толькі паспеў выкрасаць агонь і прыпаліць цыгарку, як з лесу выпаўзла калона нямецкіх машын. Пярэдняя спынілася каля яго, вадзіцель заглушыў матор, нагаворваючы штосьці сваё, нямецкае, пачаў тыцкаць пальцам у яго бок. Сідар і тут не адразу ўцяміў, што гэта немчура паганая выскаляецца так. Ён адчуваў сябе вольна, ні ў чым жа не замешаны, новай уладзе не праціўнік, нікому не замінае, толькі што араў, а цяпер адпачывае, стаіць курыць сваю цыгарку. Але якраз з-за гэтай цыгаркі, як пазней ужо расчухаўся, і загарэўся сыр-бор: баба курыць, ды чорная нейкая, старая баба, а як смаліць. Папаўся ён з гэтай цыгаркай, зараз такое закруціцца. I сапраўды закруцілася.

Яму не далі нават падысці да каня, як стаяў ён у разоры, так і застаўся стаяць сярод яе, непадалёку ад саду і «яго хаты». А самога Сідара акружыла салдатня, і кожны наравіў зазірнуць яму пад спадніцу, памацаць яго і ўшчыпнуць, і рагаталі, што жарабцы ржалі: «Партызан» больш за ўсё напалохала Сідара. А калі возьмуць ды на самай справе падумаюць, што прыйшоў ён з лесу, таму і пераапрануўся ў жаночае, так сказаць, замаскіраваўся. Абхітрыў, называецца, усіх, абвёў вакол таго самага месца. А ўсё Знавец, Знавец вінаваты, усё жыццё з-за яго пакутуе. Каб не заходзіў да яго ўчора Знавец, чорта б два ён выправіўся на тое поле. I вёска як вымерла, не, каб каму-небудзь падысці і вызваліць яго, растлумачыць немцам, хто ён, што ён адсюль, тутэйшы, з вёскі, а не з лесу, усе пазашываліся, пахаваліся, а мо і ў лес паўцякалі. Не першы ж раз наязджаюць сюды немцы. I стаяў перад імі Сідар, да апошняга разгублены, як страчаны, у чужым адзенні і сам сабе чужы. Чужое млела ў цішыні неба над галавою, чужая наперадзе перад ім была і вёска, чужы конь хадзіў па полі. Немцаў мо ён бы прызнаў за сваіх, мо і палюбіў бы іх, але хто ведае, што ў іх наўме, і мова іх яму невядомая. Ва ўсім яны людзі як людзі, толькі б мову ім людскую.

Але, як выявілася, ён зусім не дрэнна разумеў іх нялюдскую мову. Мову, праўда, не салдат, а немцаў-камандзіраў. Яны, як і салдаты, абмацалі яго, парагаталі, палапаталі па-свойму: «Партызан, нікс партызан». I Сідар зразумеў, што значыць «нікс партызан», і сам закрычаў:

— Нікс партызан, нікс!

Загаварыў па-нямецку і ўсцешыўся, як лёгка далася яму нямецкая мова, усе вакол адразу ж зразумелі яго, так зарагаталі, што з дубоў, якія раслі пры могілках, узняліся ў неба крумкачы. I калі яму загадалі сесці разам з салдатамі ў машыну, ён таксама з аднаго разу зразумеў, чаго патрабуюць ад яго. Ён не страціў гэтай кемлівасці, калі машына пад'ехала і спынілася ля казармы пагранічнікаў. якую немцы абралі сабе пад жыллё. Афіцэр толькі зірнуў у бок саду, што сыходзіўся з лесам, як ён ужо здагадаўся, што сад гэты трэба звесці, высечы. Памкнуўся бегчы да сябе па сякеру, а заадно і пераапрануцца, і тут, трэба сказаць, з гэтай сваёй паспешлівасцю ён трохі схібіў, даў маху. Сякера знайшлася і ў немцаў. I не якая-небудзь, а самая што ні на ёсць мужыцкая, самакалка, вельмі зручная іменна для такой работы, уедлівая, у меру важкая і на доўгім тапарышчы. Сідар адразу ж пазнаў ёй цану, правёў толькі пазногцем вялікага пальца па сінім лязе, якое злосна завіскатала, і паказаў гэты палец немцам: гут, маўляў. Паказаў немцам на сваё адзенне, спадніцу, кофту — рабіць у такім адзенні, махаць сякераю ўжо, маўляў, нікс гут. «Гут, гут»,— адказалі яму. Гут дык гут. Настырацца, аспрэчваць не палез, ён ужо асвойтаўся з імі, не баяўся іх, як баяўся там, у полі каля дарогі. Ён амаль што любіў ужо іх, хаця любоў гэтая была крыху пагардліваю, яны ўжо надакучылі яму сваім дураслівым, няспынным рогатам, дурнымі кепікамі, што строілі яны з яго, увесь час выгуквалі: «Гут, Ванья-Манья, гут, Ванья-Манья».

Пад гэтае іх дураслівае сарачынае «Ванья-Манья» ён і ўзняў сякеру над галавой, увагнаў, упіўся лязом у яблыню. I толькі калі яблыня, як здалося Сідару, адхіснулася ад яго, здрыганулася камлём і кронаю, квеценню, што шуганула ўверх і пасыпалася яму на галаву, спярэсціла зямлю, ён адчуў, што робіць нешта нядобрае, забароннае, чаго нельга рабіць. Задрыжалі рукі, задрыжала тапарышча, учуўшы, як крычыць дрэва, пацвердзіўшы забарону і недабрыню. На вачах жа ўсёй вёскі ён вынішчае сад пагранічнікаў. I гэта толькі здаецца, што вёска апусцела, вымерла. Цяпер усе ад малога да вялікага сочаць за ім. I запісваюць, запісваюць усё ў памяці, кожны яго крок, кожны ўзмах сякеры і тое, у што ён апрануты і як падбадзёрваюць яго немцы: «Ванья-Манья». I ні адзін Іван, ні адна Мар'я ніколі не забудуць і не даруюць яму.

Але сякера ў яго руках ад гэтых думак не стала жаласлівай. Яна, здаецца, зрабілася яшчэ больш вострай, зазлаванай і сама ўжо ўздымалася і падала, угрызалася ў яблыні. I Сідар ішоў на кожную з іх, як ходзяць на ворага. Усякі раз, супакоіўшы яблыню, паклаўшы на зямлю, прыгаворваў: «Так табе і трэба, так вам і трэба». I невядома было, да каго ён звяртаўся з гэтымі сваімі словамі, да яблынь ці да сябе самога, да тых, хто садзіў іх, ці да тых, хто сачыў, цікаваў за імі — нябачных за платамі аднавяскоўцаў ці да немцаў, што стаялі за яго плячыма. Хутчэй за ўсё да ўсіх адразу. I каб на тое яго воля, ён паклаў бы іх тут, як гэтыя яблыні. Аўтамат бы яму, аўтамат, ён бы паказаў, як ганьбіць і асуджаць яго, хаваючыся па хатах і хлявах. Збоку, у сваёй хаце, усе разумнікі і праведнікі. А вы застаньцеся такімі сам-насам са смерцю, пад рулямі вінтоўкі і аўтамата. I немцы ў сіле, пакуль аўтаматы ў іх руках, а варта толькі пераіначыцца, памяняцца яму і немцам месцамі, ён бы паглядзеў на іх, ён бы паказаў ім і Манью, і Ванью, пеўнікамі б недарэзанымі спявалі. Не, не так проста, не такой вось зручнай і спрытнай самакальнаю мужыцкаю сякерай высякалі б яны гэты сад. Ён бы прымусіў іх зубамі грызці кожнае дрэва. I адпачыў бы душой, нацешыўся, гледзячы, як у друз крышацца іх зубы, даў бы сабе волю паздзекавацца, таму што высякае ён не чый-небудзь чужы сад і не сад пагранічнікаў нават, а свой уласны. Кожнае дрэва тут яго і кожнае ўсыпана яблыкамі. Вунь і конік яго пахаджае па садзе, аб'ядае квецень з яблынь, квецень, якой ужо не суджана адліцца ў яблыкі. А ён жа падагнаў коніка, каб сабраць, зняць і адвезці спелыя ўжо яблыкі, пазносіць іх у падпамосце хаты, яго хаты, што красуецца ў садзе.

Але не суджана, мусіць, не суджана красаваць яго хаце. Дваццаць гадоў прайшло, як пагранічнікі сагналі яго з бацькам і маці з гэтай зямлі, загналі на чужбіну, дзе бацька і маці і сканалі, самога заперлі ў турму. Але ён прайшоў праз турэмныя сцены, прыджгаў сюды, таму што зямля тут да пупа родная яму, яго дыханнем, яго снамі аблашачана. I здавалася яму, самы час асесці на ёй, укараніцца, узяць у свае рукі гэтую зямлю і сад. Але ўсё гэта былі толькі мроі, сон, а ява вось яна — сваімі рукамі ён павінен высекчы свой сад, свае яблынькі, грушкі. I Сідар сек іх, вынішчаў, знаходзячыся ўжо па-за мяжою таго салодкага шаленства і лютасці, па-за тою мяжой, дзе нічога ўжо няма ні наперадзе, ні адзаду. Так нішчыцца толькі сваё, толькі кроўнае, ад хаты да дзіцяці. Насуперак, наперакор усяму свету.

Даўшы спачын апошняй яблыні, ён падышоў да калодзезя, набраў вядро вады і піў не адрываючыся, нагбом, амаль да дна, што конь. Піў і не мог спатоліць смагу, так гарэла і пякло ўсярэдзіне, дрыжала кожная жылка, прагла прахалоды і вады. Але ён так і не змог астудзіць сябе, адагнаць смагу, наліўся толькі вадой так, што яна вось-вось магла пайсці назад, лінуць з вушэй, з носа. Сідар паставіў і папхнуў вядро зноў у калодзезь, павярнуўся, каб паглядзець на сваю работу, разумеючы, што нельга на гэта глядзець, але і не здольны саўладаць з сабой, адмовіць вачам, якія жадалі пераканацца, ці не прамінуў ён якое-небудзь дрэўца. Перамагла адвечная цікаўнасць забойцы да забітага.

Не, рукі справілі работу сумленна. Паўсюдна адны толькі пянькі, у радок бялелі высокімі падсечынамі. У радок ляжалі і яблыні. Акуратная была работа, нічога не скажаш.

I цяпер усё было зроблена, упарадкавана, як у добрага гаспадара. Роўненька, як па лінейцы пастаўленыя, разбягаліся па снежным полі, па ворыве маладыя дрэўцы. I было іх больш, куды больш за тыя, якія некалі ён, Сідар Місцюк, ссек. Каб дараслі яны да сапраўдных яблынь, ён бы і за дзень, а то і два з імі не ўправіўся. Як жа яны ўзняліся тут, вынырнулі з таго свету на гэты белы свет. Ён жа іх сваімі рукамі пад корань, пад корань. Каму сёння належаць ацалелыя ў вайну казармы? Немцы, пакідаючы сяло, запалілі іх. Ён патушыў разам з бабамі і дзецьмі. Пабег тушыць, таму што яго хата стаяла недалёка ад казарм, немцы так і не дазволілі будавацца блізка ля сябе і лесу, дзе рос сад. I ён наогул не стаў будавацца, чакаў, пакуль немцаў пагоняць, каб перабрацца туды, куды хацела душа, дзе ён даўно прыгледзеў месцейка пад хату. Ведаў ужо, што немцы тут не затрымаюцца. Так яно ўсё і было, па яго выйшла, толькі вось месцейка яго пад хату зноў занятае. Упарадкаваны, адрамантаваны і казармы, ад былога пажару знаку няма. I хто гэта здолеў, хто прыклаў так рукі, каму пад сілу пасля такой страшэннай вайны перарабіць прорву такой работы — вырваць з небыцця, адрадзіць сад. Хто зноў перабег яму дарогу, заступіў дарогу да яго хаты, яго печы. Печы, якую ён склаў ужо ў думках сваіх. Не выйдзе. Не для таго ён дубеў, калеў па Еўропах, каб адступіць і адысці ўбок. Будзе яго хата стаяць там, дзе ён задумаў паставіць яе. Зубамі вырве, хто стане папярок — глотку перагрызе. I то ж добра, што сад пасаджаны ўжо. Хай расце, падымаецца, выходзіць з зімы.

Сноўдала толькі-толькі пасля доўгіх блуканняў, хваробы знайшоў старую сцежку, па якой хадзілі яшчэ яго дзяды, пачуў іх, вольных, нехапатлівых, акрыяў, і тут яго зноў дагнала загародка з чалавечых рук, людской спагады і шкадобы, тая самая загародка, што даўно ўжо абрыдзела яму, ад якой ён збег. Яго нібыта спрабавалі затрымаць хлебам, не пусціць, накарміць да адвалу, да агіднасці, ляноты і абыякавасці. Пад'ехала цэлая машына з хлебам, падруліў і спыніўся на абочыне хлебны фургон. З кабіны скочыў малады белазубы вадзіцель, хапатліва расчыніў дзверцы фургона, схапіў белую булку і панёс яе Сноўдалу. Сноўдала хацеў адмовіцца, ён пачуў перасцерагальны крык-стогн, які сыходзіў з боку сцежкі-бетонкі, але не ўстояў, вельмі ж прывабны пах быў у хлеба. У ім таксама быў чуваць голас, голас ветру і шэпт дажджу, дыханне шматлікіх тых, хто ўжо даўно аджыў сваё, удобрыў гэты хлеб, поле, на якім ён рос, дапамог наліцца коласу, але не дачакаўся булак. I гэтыя, што аджылі ўжо сваё, надыхвалі, нашэптвалі Сноўдалу: бяры, не будзь дурнем, за нас, гэта ж наш хлеб. Бяры, пакуль даюць, чаго ты разгубіўся. I ён узяў, ухапіў прагна, на поўны рот, і трохі апёкся: булка была яшчэ гарачая, нядаўна з печы; апёкся і не змог праглынуць, нават адкусіць, не па яго роце быў кусок. Ён затрос галавой, затупаў нагамі. Тоўсты, задышлівы мужчына, які пад'ехаў раней за ўсіх, нацэліўся ў яго шкляным вокам. I шкляное вока, Сноўдала адчуў гэта, увасобіла і ўвекавечыла яго ганьбу. Але не гэтае ўвекавечанне ўзрушыла і вывела Сноўдалу з сябе, ён пачуў металічны лязгат затвора, гук, які быў яму хоць і невядомы, але які заўсёды жыў у ім, гук небяспекі і перасцярогі. Так шчоўкае затвор вінтоўкі перад тым, як куля ўваходзіць у яго безабароннае цела. I Сноўдала цеменем, вольным ад косткі макавым зернем, што пульсавала там, небяспеку, нацэленасць на гэтае зерне, якое і было яго жыццём, шклянога вока. Ён устрывожыўся, захваляваўся і ад хвалявання пачаў мачыцца, уздыбіў загрывак, даючы знаць, што ён ведае пра небяспеку і гатовы бараніцца, адначасова выказваючы і пагарду да гэтай небяспекі, чалавечага натоўпу, што цягнуў да яго рукі з хлебам, пагарду да шклянога вока. Але тут зноў пстрыкнуў затвор фотаапарата, і зноў, і зноў. Сноўдала не вытрымаў, хаця і зразумеў, што ніякай небяспекі ў шкляным воку няма, жыццю яно не пагражае, а вось зганьбіць, зняславіць — яно можа. I гэта куды больш жахліва, чым стрэльба, больш магутнае яно, чымсьці стрэльба, таму што ўсёвідушчае. Вось падцікавала, як ён спалохаўся, падцікавала, як ён пакорліва і прагна браў хлеб і нават як ён мачыўся. Падцікавала і ўвекавечыла, адлюстравала, цяпер размножыць, пусціць у абарот, пакажа ўсім. I Сноўдала пагрозліва пачаў капыціць зямлю, закідваючы яе сабе на жывот і бакі, закідваючы заадно і лужыну, нібы хацеў схаваць гэтую лужыну.

— Ага, цудоўна,— узрадаваўся мужчына,— злуецца. Кадр. Яшчэ кадр. I яшчэ...

Сноўдала рынуўся ў атаку. Пабег спачатку паціху, каб распаліць сябе, і мужчына, не выказваючы боязі, адыходзячы назад, працягваў пстрыкаць фотаапаратам. Сноўдала наддаў, мужчына апусціў фотаапарат, павярнуўся і пабег, цяжка валюхаючыся з боку на бок і накульгваючы, пакалыхваючы грузным азадкам. I гэты адтапыраны тоўсты азадак уз'юшыў Сноўдалу. Ён ужо пазначыў у ім месца, куды ўрэжа рогам, і бачыў, як рог уваходзіць у цела ненавіснага яму чалавека. Але фатограф, адкуль толькі што ўзялося, так наддаў, бег, аж высцігаўся. Сноўдала вачам сваім не верыў. Тоўсты, грузны мужчына ляцеў матыльком, апярэдзіў свой пінжак і фотаапарат, далёка адзаду пакінуў зубра. I гэта было, напэўна, смешна, таму што ўсе вакол спачатку спалохана войкнулі і стаіліся, а потым пачалі рагатаць. I Сноўдала ачуціўся і быў ужо рады, што не дагнаў мужчыну, таксама хоркнуў, пасмяяўся разам з усімі і працягваў праследаванне ўжо ступою, для блізіру і постраху, каб другі раз непанадна было. Ён проста выганяў яго адсюль, ад дзедавых сцежак, увагнаў у машыну і, калі машына ўжо завялася, матор раўнуў, як звер, зноў жа для прыліку калупнуў машыну рогам, бы падпіхнуў. I машына пабегла, растала, злілася з шэраю стужкай бетону.

Следам за ёй пачалі заводзіцца, кранацца і другія машыны, але Сноўдала ўжо не бачыў і не чуў гэтага. Ён крочыў па бетонцы, прыглядаўся да яе, але чуў і бачыў сцежку, па якой хадзілі яго дзяды. Людзі раскапалі на два метры ўглыб гэтую сцежку, развярнулі і вывезлі балотную гразь, а замест яе навезлі і насыпалі пяску, шчэбеню, паклалі на яго бетонную падушку, але ўсё роўна не вынішчылі слядоў і пахаў тых, што прайшлі тут раней за іх, яшчэ да таго, як з'явіліся і звяры, сародзічы Сноўдалы. I гэта здзіўляла. Дзіўна і трохі нават жудасна: след не ведае тлену. Гэтай жа дарогай, сцежкай прамчала вайна, выпаліла, выдрала, выбіла агнём і жалезам, здавалася, усё. Але не ўсё. Ад чужынцаў сапраўды і паху ніякага, як не было іх тут, усё выветрылася, сцерлася. А сваё, роднае, засталося, не згубілася, не прыглухла ў камені і бетоне, знітавалася, злілося, мо таму, што само было каменем і бетонам, працягам тых, хто тут жыў, не гніло і не гарэла.

Паказалася рэчка, высокі і ўзняты да нябёс мост цераз яе. Сцежка бегла напрасткі і наводзіла яго на мост. Але Сноўдала адчуў, што ісці па мосце нязвыкла яму, будзе галава кружыцца. Сышоў з бетонкі, дапяў да рэчкі і не спяшаючыся ўвайшоў у ваду. I вада была роднай, ён адразу прызнаў яе, прызнала яго і яна, мякка і бруіста абціснула ногі, заказытала, запесціла падбрушыну, рану, што ўжо зажыла, але ўсё яшчэ свярбела. Праз гэтую рану ён як бы паздароўкаўся з рэчкай, пачуў яе голас і паздаравеў, падбадзёрыўся. Пачуў і ўбачыў пачатак і канец рэчкі. На пачатку яе была песня. Яна гучала з-пад зямлі, з-пад навіслага над кропельнай крынічкай валуна, які застаўся тут яшчэ ад ледавіка. Камень і кропля нараджалі песню. А ў канцы яе гучала рэха. Гэта там, дзе вада, абціснутая лесам, што падступаў да яе, выбаўлялася на прастор і волю, вольна ўздыхала, улівалася і злівалася з водамі ўжо іншымі, чужымі, што цяклі з далёкіх краін.

Сноўдала напіўся са сваёй рэчкі, пазбавіўся даўкага камяка ў горле, прыкрых пахаў нядаўняй міласціны, печанага хлеба і яблык, смуроду машын, якія прабеглі міма яго, задаволена хоркнуў, затрубіў, абвяшчаючы лесу і вадзе, што ён прыйшоў. Патраціўся ўвесь на гэтую радасць, адчуў смагу і зноў прыпаў да вады. I цяпер піў ужо доўга, але, як і раней, не хапатліва, смакуючы і прыгадваючы кожную кроплю. Успамінаў, што ўсё гэта ўжо зведана ім, уся вада, якую яму давялося піць да сённяшняга дня,— толькі памяць аб гэтай рэчцы, водгук яе, прадчуванне, што ён прыйдзе да яе, спатоліць закарэлую даўнюю смагу. I Сноўдала піў і піў, пакуль рэчка не ўзбурліла ў ім, не пацякла і праз яго, уздуўшы і акругліўшы бакі, прасвятліла, насыціла сваёй празрыстасцю і чысцінёю памяць і вочы. Тады ён лёг у ваду, пусціў рэчку праз сябе, калматыя зараснікі, водарасці хрыбціны і загрыўка, давяраючы струменям вады расчэсваць і лашчыць збітую ў каўтун, злямцаваную поўсць, выткнуўшы з вады толькі галаву. Ляжаў нерухома, бы вялізны камень-валун, парослы рудым мохам, той самы, ад якога пачыналася рэчка. Прысуседзіліся да яго, абселі рогі стракозы, каля зорачкі на лобе прыляпіўся матылёк. Сноўдала не адганяў іх. Яму быў даспадобы лёгкі, лятучы дотык гэтых стварэнняў. Але разлежвацца не было часу. Уваходзілі, убіраліся ў сілу сонца і дзень, і сам ён быў дужы. Час быў рушыць у дарогу і яму. Песня з-пад зямлі і песня яго ракі засталася нязменнаю. Трэба было паслухаць, праверыць яшчэ і рэха. Сноўдала ўстаў, счакаў, пакуль сцячэ вада, перабрыў рэчку, адчуў, што яна ўсё ж памялела: раней прыходзілася дзе-нідзе і плысці, а цяпер усюды ён даставаў дно. I Сноўдала не ведаў, радавацца гэтаму ці сумаваць.

Ён ужо добра адышоўся ад ракі і ўступіў у лес, але рэчка так лёгка не хацела адпускаць яго. Яна даганяла Сноўдалу старыцамі, бяздоннымі і вусцішнымі, якія трэба было абыходзіць. Перагароджвала дарогу прырэчнымі забалаццямі і балотамі, кружыла, круціла і заблытвала яго. Сцежка то была тупкаю, то раптоўна строма абрывалася, гублялася ў багне, хавалася ў возеры. I прыходзілася брацца ўбок, у абход, разблытваць лясныя сцежкі, блукаць і калясіць на адным месцы. Сноўдалу ўсё гэта было ў навіну і даспадобы. Ён быў рады і багне, непраходнаму лесу, які тлуміў галаву пахам багульніку і дурніц, ведаў, што лес усё роўна прапусціць яго. I лес прапусціў, нечакана скончыўся. Перад ім ляжала бясконцае чорнае і чаднае поле. Поле гарэла. Сноўдала пазіраў на яго і не верыў сабе. Па-першае, тут не месца было знаходзіцца полю. Па-другое, як гэта яно загарэлася. Па-трэцяе, як гэта хтосьці дапяў сюды. Раней жа сюды і птушкі не даляталі, забрыдаў толькі той колішні яцвяг, забрыдаў і спяшаўся прэч, нібыта ведаў, што тут наканавана яму загінуць. Гэтае месца належала толькі ім, зубрам. Яны прыходзілі сюды паміраць, калі смерць іх клікала да сябе. Хто ж наважыўся патрывожыць іх спачын, хто наслаў агонь на іх косці? Споўдала, як прыспеў і яго смертны час, ступіў на поле, пайшоў па ім напрасткі, не зважаючы на перасцерагальны крык і стогн мёртвых сваіх продкаў, якія не хацелі яго пускаць, заварочвалі назад: калі ўжо ён скіраваўся ў дарогу, то павінен яе прайсці, і цені продкаў не спыняць і не нярэймуць яго. Ён не паверне назад, хоць гэтая дарога нікуды не вядзе, на ёй толькі ўсе адыходзілі, і ніхто ніколі не вяртаўся.

Ён ішоў па чорным тарфяным полі, і поле таксама не пускала яго, правальвалася пад ім, над галавой, як нейчая душа, у сінім небе плакала кнігаўка, засціў, выядаў вочы лятучы дым з попелам. Але Сноўдала ўжо бачыў, куды імкнецца, куды кіруе. Пасярод поля стаяў самотны, абхватаў пяць, а то і больш, дуб, як маўзалей апусцелай раптам зямлі. Дарогу перагароджвала брудная і ціністая канава, даволі глыбокая і шырокая, але Сноўдала пераскочыў яе, не прыкмеціўшы ні глыбіні, ні шырыні. Пераскочыў і апынуўся каля дуба-маўзалея, прысланіўся да яго браніраванага вякамі цёплага боку, як руку падаў ці абняў яго. Яны прызналі адзін аднаго і былі радыя сустрэчы, таму што не спадзяваліся сустрэцца. Гэта быў той самы дуб, ля якога колісь Сноўдалу забіў са сваёй стрэльбы Барталамеус Шпаковіч, каля якога загінулі апошні яцвяг і яго забойцы.

— Ну, вось і дачакаўся,— прашапацеў дуб.— Цяпер і мне вольна на спачын.

— Рана,— хоркнуў зубр.

— Цяпер можна, цяпер можна,— задаволена шапацелі лісты на дубе і маладыя жалуды.— Усё роўна не ўстояць. Незлічона, процьма мышэй пасялілася ў маіх каранях. Набеглі з усяго свету. I точаць, точаць, грызуць. Раней у іх было шмат дрэў, а цяпер адно я, гола вакол...

Сноўдала азірнуўся. Сапраўды, поле было голае. Наколькі хапала вока — адно толькі поле. I толькі вецер мог абабегчы яго, і ён бегаў з краю ў край, множыў галасы людзей і звяроў, што спачылі тут. Наганяў жалобу і нуду.

— Ідзі,— адпусціў і, здаецца, нават адштурхнуў Сноўдалу ад сябе дуб.— Я лягу спакойны. Цяпер ужо зведаўшы, што ўсё на гэтым свеце памірае і нараджаецца нанава. Вярнуся, прыйдзе час, і я, і ты яшчэ прыйдзеш да мяне паспытаць, паласавацца маім лісцем і жалудамі.

I Сноўдала пайшоў, а дуб паціху пачаў асядаць і закідвацца, задзіраючы галаву-макаўку, нібы імкнуўся зазірнуць у вочы небу і сонцу, але не паспеў зазірнуць.

Грымнуўся долу так, што скалануліся зямля і неба, але не збілі з кроку Сноўдалу. Ён ведаў, што так і будзе. А дуб яшчэ адродзіцца, і ён вернецца да яго, і не адзін, і на ўсіх, каго ён прывядзе з сабою, хопіць салодкіх жалудоў.

Было ўжо апоўначы. Уладзік павыправаджваў даміношнікаў, навесіў на дзверы чорны свірнавы замок, што купіў на свае грошы. Сельсавет на клуб не вельмі траціўся. Уладзік сам і тынкаваў свой ачаг культуры, падмазваў і бяліў яго разам з маці. Маці разлічвала, што за гэтую работу ёй усё ж нейкую капейчыну дадуць. Уладзік жа ведаў, што спадзяванні яе дарэмныя, але праўды не сказаў. I цяпер, калі маці ўжо сама аб усім дазналася і злавала на яго, дома амаль не стыкаўся. I цяпер яму не вельмі хацелася ісці дамоў. Не разыходзіліся і даміношнікі. Стаялі, чакалі яго Іванчык-дэзерцірчык, Вовік-алкаголік, Лукаш-страннік, дзед Калістрат, ці, скарочана, Кастрат — прэсвітэр мясцовай абшчыны баптыстаў. Сёння яны загуляліся, зацягнулі сваё даміно. Вовік-алкаголік быў цвярозы. Разышоўся, распаліў паважных баптыстаў, ціхага пасля датэрміновай дэмабілізацыі з арміі Іванчыка-дэзерцірчыка. Што-што, а ўскалыхнуць людзей Вовік-алкаголік быў здатны, уваходзіў у азарт і на гульбішчах, і ў рабоце, і, канечне, калі гарэлку піў. А сёння ён быў яшчэ і пакрыўджаны. Зулька-манашка, хоць ён не ўзяў ні кроплі, не пусціла яго ў хату. Замольвала свой грэх; зблыталася з Вовікам-алкаголікам, і яе выключылі з баптыстаў — за пралюбадзейства. Цяпер Зулька выпраўлялася, вяла праведнае жыццё. Вовік пабіў ёй вокны і пайшоў у клуб, каб пабіць прэсвітэра дзеда Калістрата. Ведаў, што Калістрат любіць вечараваць у клубе і наогул любіць усякія зборышчы, дыспуты. Ніводнага пасяджэння, ніводнага калгаснага адкрытага партсходу не прапусціць. Усё імкнецца ў клубе і на партсходзе павярнуць маладых і камуністаў на дыспут: ёсць бог ці няма бога. Маладыя пасміхаліся і танцавалі свой рок, камуністы выпіхвалі дзеда Кастрата над адкрытае неба, бліжэй да бога.

Вовік не памыліўся. Ён сапраўды знайшоў дзеда Кастрата ў клубе, але біцца з ім перадумаў. Усё таму ж, што быў цвярозы, а яшчэ таму, што яго адначасова на два подзвігі не хапала. А адзін ён ужо ўчыніў. Вовік-алкаголік толькі падступіў да дзеда Кастрата і загадаў яму, каб Зульку зноў прынялі ў баптысты. Уладзік не танцаваў, таму што на танцы сёння чамусьці не прыйшла Света, стаяў недалёка ад даміношнікаў і чуў усю іх гаворку. Дзед Кастрат прыкінуўся глухім, здаецца, бы і не чуў, пра што яму гаворыць Вовік. Тады Вовік узяў яго лысую галоўку, як яйка, ашчаперыў рукамі, прыцягнуў да сябе, выдыхнуў у зарослае валасамі вушка:

— Трэсне макацоўбіна, пачуеш. Прымай Зульку ў секту.

Дзед Кастрат заміргаў, кінуўся хітраватымі чырвоненькімі вочкамі да Лукаша і дэзерцірчыка, але тыя, мусіць, не асмеліліся звязвацца з Вовікам ці чакалі, што будзе далей. Дзед Кастрат быў выкрутлівы, знаўся ў вёсцы за вялікага мудраца і кніжніка — мог з-пад куркі ўкрасці яйка і не патрывожыць яе. Уладзік спалохаўся, каб не ўсчалася бойка. Але ўсё абышлося мірам. Дзед Кастрат вылузнуў з рук Вовіка і сам пайшоў у наступленне. Адступіў на крок-другі ўбок і на ўвесь клуб выгукнуў:

— Прэ-люба-дзейка! — Упіўся пальцамі ў грудзіну Вовіку.— I ты прэ-люба-дзей.

Гэта ўжо было цікава. Танцы спыніліся, танцоры надступілі да даміношнікаў.

— Танцуйце, маць вашу,— загадаў Вовік.— Уладзік, музыку!

— Ты не крычы і не камандзірся,— сказаў Уладзік.— Тут табе клуб, а не магазін.

— А мне ўсё роўна, што клуб, што магазін. Сарвуся, ушчэнт разнясу вашу хібару. Я срок матаў, поняў? Не заводзьце. Сарвусь, сарвусь...— Вовік заскрыгатаў зубамі.

Уладзік зразумеў, што Вовік ужо сарваўся і далей усё будзе "ціха, трэба яго толькі асцярожненька прыкруціць. Але сам ён асцярожненька не ўмеў. Не таго быў роду і характару. У бацькі — пастрыжэцца, на галаву страх глядзець, уся ў шрамах, і ў братоў тое ж самае. Меў бы нямала шрамаў і ён, але кожны раз выратоўвала падучая. I цяпер мог прыкінуцца прыпадак, Уладзік ужо адчуваў яго набліжэнне, але адвёў бяду дзед Кастрат.

— Хопіць скакаць! — выгукнуў ён.— Вось так на тым свеце будзеце скакаць, так на тым свеце падзяргунчык будзе вас тузаць на распаленай скаварадзе. Ніхто не выратуецца. Будзеце ў смале кіпець, у гіене вогненнай. Успомніце, памянеце ўсе і бацьку, і матку, ды позна будзе, позна. Памянеце ўвесь род свой да дзесятага калена. Памянеце...

— Ты, дзед, не разводзь антыпрапаганду,— успомніў пра свае абавязкі Уладзік.— Прыйшоў у клуб — будзь чалавекам, скачы з усімі ці...

— Пачакай,— спыніў яго Вовік.— Шпар, дзед, далей, давай, калі ласка, пра гіену.

Але дзед ужо аціх, мусіць, адчуў, што нічога яму больш не пагражае, прабурчаў, беручыся зноў за даміно:

— Разумнаму чалавеку пра гіену, а табе...

— Дык прымі Зульку ў сетку.— Вовік так і сказаў: у сетку. Танцоры засмяяліся з гэтай яго агаворкі і зноў пайшлі ў скокі. Вовік узяўся за касцяшкі даміно: — Абыграю цябе, дзед Кастрат,— Зулька ў сетцы.— Цяпер ён агаварыўся знарок, але смяяцца ўжо не было каму. Прэсвітэр толькі пакрыўдзіўся на «Кастрата», ён не любіў сваю вясковую мянушку:

— Сам ты кастрат у сетцы... Жаніся на Зульцы, кінь піць. I як брата я цябе абдыму і пацалую.

— Пацалуй лепш свайму сабаку ў с... I я лепш туды пацалую, чым з табой цалавацца.

— Во, калі ад дурнога што добрае пачуеш... Сёння ў магазіне віно ў нагрузку да мукі давалі. Яблычнае.I мяне прымусілі бутэльку купіць: не п'еш, Вовіку аддасі. Вовік рады будзе. А я магазіншчыку: нас... лепш у гэту пляшку, чым Вовіку аддам...

— Казёл, казёл ванючы. Голым закрываю,— раз'юшыўся, не чуючы, пра што гаворыць дзед, закрычаў Вовік.

Дзед скалануўся і не паверыў, загадаў паказаць дупля. Вовік паказаў, на што Іванчык-дэзерцірчык глыбакадумна заўважыў:

— Ёсць жа ўсё ж штосьці на свеце, што вышэй за чалавека, што над чалавекам. Вось ты, Вовік, п'яніца, а ў даміно табе шанцуе. I ў каханні шанцуе.

— I табе пашанцуе. Далей толькі ад гэтых кастратаў... Трымайся мяне... Грошы ёсць?

Грошай у Іванчыка не было, а мо былі, ды не прызнаўся, і думаў ён зараз зусім аб іншым.

— Вось іду я ўчора па вуліцы, і раптам агеньчык на ростанях, я абысці яго, а ён не пускае, пад ногі мне, я ўбок, ён за мной. Я назад, ён за мной.

— Бывае,— паверыў яму Вовік.— А яшчэ чорцікі бываюць, маленькія такія. Адчыніш карабок з запалкамі, атам іх...

Далей Уладзік ужо не чуў, пра што гаварылі даміношнікі. Трэба было мяняць пласцінку, ён адышоўся ад даміношнікаў, але сам сабе адзначыў задумлівасць Іванчыка, напрасткі ішоў дэзерцірчык у секту хрысціян-баптыстаў. I трэба было спыняць яго, а як, Уладзік не ведаў. I не толькі аб гэтым не ведаў. У яго было шмат пытанняў да свету, да сваіх аднавяскоўцаў, да таго ж дзеда Калістрата, да сябе. Аж галава панікала і ўгіналася ад іх. I трымаць іх усе разам у галаве — згубіць можна галаву.

Тут да яго прычапіўся п'янаваты шэф-гараджанін. Гараджан, гэтых шэфаў, нагналі сёлета ў вёску процьму. I кожнае лета наганялі. Вёсцы цяпер ужо было няўпраўна ні зжаць, ні пакасіць. Сяк-так агорвалі пасеяць. Кідалі ў зямлю бульбіну, зерне, заворвалі, авось што-небудзь ды вырасце. I штосьці расло, хоць папалам і з пырнікам, свірэпкаю і макрыцай. Але ўжо гэта быў не іх, не сялянскі клопат. Касілі, капалі, жалі, ставілі копы і стагі гараджане. I цяпер прыехала на адну толькі касавіцу больш чым пяцьдзесят чалавек. Усе ІТР з нейкага машынабудаўнічага завода. ІТР, але працавітыя, адзін толькі балбатун. Вось ён і падскочыў зараз да Уладзіка, шчуплы, дробны, увесь нейкі пакамечаны і тварам, і адзеннем. Адзенне добрае, адзін касцюм больш, пэўна, двухсот рублёў каштуе. Не наш, але на свае грошы ўжо не выдаваў — там плямінка, там смецінка, даўно не прасаваны, складкі не на месцы, відно, гаспадар плюнуў ужо, што на ім апранута, як ён выглядае. Іншае пякло яго і паліла, вочы, што вугельчыкі, гарэлі, і твар нецярплівы, то нейкая думка на ім, рашучасць, то адчай. Уладзіку здалося, што ён нечым падобны на Іванчыка. З адной пароды, хаця і ў розным узросце. Іванчык яшчэ дзіця горкае. I гэтая горыч на твары яго, які пакуль што не аблытаны маршчынамі, прыглядванне да ўсяго, прыкладванне ўсяго, што бачыць і чуе, да сябе, і ў вачах-вугельчыках выспяванне свайго і рашучасць крочыць за гэтае сваё ў агонь і ў ваду, толькі б злавіць, ухапіць сваё, а потым ужо і не думаць, не саступаць. Такі ўжо калі паверыць, пойдзе ў баптысты ці актывісты, то самому небу моташна будзе. З такіх вось і растуць прапаведнікі. Недарэмна Кастрат з Лукашом круцяцца каля яго. Мучыць, дратуе Іванчыка, мусіць, шмат чаго, а ведае ён мала, нічога яшчэ не бачыў, нарадзіўся — бабуля адразу на яго імя сваю ашчадную кніжку перапісала і пачала на яе пенсію пералічваць. Маці з бацькам не надыхаюцца на яго, кожны крок сцерагуць. Гэты ж гарадскі, хаця аднае з Іванчыкам пароды, праведнікаў і пакутнікаў, па ўсім, тое-сёе бачыў, пакруціла, памардавала яго жыццё. I гаварыць з ім Уладзіку было цікава, усё ж гараджанін, ІТР, мо і скажа што-небудзь разумнае.

Але ён толькі задаваў пытанні, п'яныя і несур'ёзныя.

Гэта з аднаго боку, а з другога, то канечне ж, вельмі сур'ёзныя, мо нават яго, Уладзікавы, гэта былі пытанні. Толькі ж не на танцах вырашаць іх пад джаз і рок-н-рол.

— Жывяце, як жывяце вы тут, вясковыя? — мучыўся, п'яна сумаваў, бянтэжыў і Уладзіка ІТР.

— Анічога, жывем мы хораша,— адказваў Уладзік,— дыхаем свежым паветрам.

— Не, я не пра тое, я пра душу, маркоціцца душа, маркоціцца ж.

— Ды не, здаецца, не,— сур'ёзна адказваў Уладзік, прыкідваючы, як тут пачуваецца яго душа.— Чаго маркоціцца. Такі лес, такая рэчка. Рыбалка, грыбы, ягады...

— Я не пра тое, я не аб прыродзе, хаця аб ёй таксама. Паміраеце ж вы, выміраеце?

— Адны паміраюць, другія нараджаюцца...

— Колькі, колькі нарадзілася за апошнія год-два?..А, якраз пра гэта я, але не зусім і пра гэта...— Гараджанін пакутліва замоўк.

— Пра што ж тады? — далікатна спытаў Уладзік.

— Не ведаю, адчуваю, што не так, не тым вы жывяце.

— А ў горадзе інакш жывуць?

— У горадзе тое ж самае. Але вось сёння ў вас тут шумна, весела. Прыехалі мы з горада, разбудзілі ваш лес і рэчку. Танцы, песні, любоў. А кончыцца, паедзем мы зноў у горад, зіма прыйдзе, снег, цішыня, сум, нудота. Лазні нават няма. Усё снегам замецена. А дзесьці ёсць горад, робяць з ранку і да вечара магазіны, трамваі, аўтобусы, кіно, тэатры...

— Не,— сказаў Уладзік,— не, усё гэта не тое: кіно, тэатры, трамваі. А ў нас паляванне, сена возім, дровы рэжам, печы палім.

— Пра рознае мы з табой гаворым... Два чалавекі сышліся, а зразумець адзін аднаго не здольныя. Тэатры, паляванне, сена, трамваі — сёння. А заўтра што? А назаўтра? Вось ты чаму, навошта на свет нарадзіўся?

Гэтага Уладзік не ведаў і нічога не адказаў гараджаніну, але той, здаецца, ужо і не чакаў ніякага адказу.

— Павесіцца ці напіцца,— працягваў ён гаварыць далей і, падобна, толькі самому сабе,— дык ніхто і не прыкмеціць. Не, калі п'яны, то бачаць усе. На рабоце прагул запішуць, на сходзе пагавораць. А вось калі ты ўжо мёртвы, жывы, але мёртвы, ніхто і не прыкмячае. А як здароўе, пытаюцца... Жывем мы хораша, дыхаем свежым паветрам...

— А што, няпраўда?

— Усё праўда. Як ні павярні — кругом адна голая праўда. I падмануць няма каго. Толькі сябе. Толькі сябе.

— I жонкі няма? — спытаў Уладзік. Спытаў не жартам, а сур'ёзна, таму што стала яму шкада гэтага ІТР. I той сур'ёзна адказаў яму:

— Няма. Будаваць уласны дом пачаў, а яна і кінула мяне. I вось будуюся я, удзень на рабоце, ноччу фундамент раблю. А навошта? Каму ўсё гэта трэба? I ўсе, усе мы так сёння.

— Не ўсе,— сказаў Уладзік,— мы за ўсіх толькі гаварыць прывыклі, а за мяне не трэба гаварыць, я і сам не без языка, толькі дайце мне рот раскрыць.— Гараджаніна, мусіць, ужо развезла. Ён падняўся і, натыкаючыся на танцораў, пайшоў з клуба. Уладзік праводзіў яго позіркам, не адчуваючы цяпер ужо да яго ні жаласлівасці, ні прыязнасці. Вельмі ж нецярплівы быў гэты ІТР, вельмі шмат чаго хацеў, так, хапіў ён у жыцці нягоды, але тое ж жыццё не навучыла яго слухаць і чуць іншых.

I ўсё ж гараджанін развярэдзіў яму душу. Гэта Уладзік адчуў, калі ўжо замкнуў клуб, развярэдзіў не словамі, на іх куды больш здатнымі былі тыя ж Кастрат з Лукашом. Як пачнуць сплываць словамі пра тое, што ўсё на свеце перакруцілася, дык і не выплывеш. Ад гараджаніна, да таго ж яшчэ ад інжынера, Уладзік чакаў іншай гаворкі, пэўнасці нейкай, туману і ў яго галаве хапае. I дратавала яго яшчэ і тое, чаму ж не прыйшла Света. Дамаўляліся ж.

Даміношнікі ўсё яшчэ не рушылі, стаялі пад ліхтаром каля клуба. I Уладзік зразумеў, што ён іх не перачакае. Але і вяртацца з імі дамоў, ісці па адной і той жа вуліцы таксама нічога вясёлага. Ён хацеў пабыць на адзіноце, падкрасціся да Светчынай хаты, паглядзець, ці свецяцца яе вокны. З імі ж не пойдзеш. Лукаш з Кастратам робяць захады не толькі да Іванчыка, ведаюць пра яго, Уладзікаву, хваробу, пільнуюць яго. Шакалы. I дамоў яму не хацелася ісці. Маці яшчэ, пэўна, не спіць, наогул невядома, калі ўлетку яна кладзецца спаць. I бацька таксама такой парой пабег з фермы ўзяць што-небудзь на зуб, а мо і прыкархнуць у хаце гадзіну-другую, пакуль не развіднее і не пацягнуцца даіць кароў даяркі. Ніхто з фермы тых кароў за гэтую гадзіну не пакрадзе. I Уладзік вырашыў схадзіць на рэчку, адведаць, як жывуць бабры. I ён скіраваў у бок рэчкі. Бачачы, што загадчык клуба не жадае далучацца да іх кампаніі, пацягнуліся з двара і даміношнікі. I Уладзік яшчэ нейкі час чуў іх галасы.

— Ратавацца трэба, Вовік, ратавацца трэба, Іванчык,— вяшчаў дзед Калістрат.

— Ад чаго ратавацца? Як ратавацца? — пытаў ягоВовік.

— Ад грахоў, ад грахоў, маліцца трэба.

— Маліцца? Сёння ты, дзед, молішся, а што ты ўчора рабіў? — гэта зноў Вовік.

— Вось таму я і малюся...

— Молішся... Я не толькі гарэлку п'ю, я і пісанне чытаў. I там чорным па белым: дзяла нашы пойдуць з намі на той свет. Маліся, дзед. А я буду гарэлку піць. Усё роўна і на табе, і на мне на тым свеце вазілі і будуць смалу вазіць...

Што адказаў Вовіку дзед Калістрат, Уладзік ужо не чуў, быў далёка ад іх, ды і галаву затлуміла іншае. Праўдзівей кажучы, нічога не тлуміла галаву, была яна пустая, адпачывала, адпачывалі вушы, вочы. Адразу ж за клубам, па-над возерам, амаль што ўшчытную, прыпадаючы да апошніх хат, стаяў дубняк, і дубы выдавалі ўначы такімі даверлівымі і безабароннымі, што мімаволі хацелася прылашчыць іх і падбадзёрыць. Дзесьці пад Кіевам рэчку перагарадзілі плацінаю, зрабілі вадасховішча, і тут амаль што восем месяцаў запар у дубняку трымалася, не сыходзіла вада, дубы не выстойвалі ў вадзе, моклі, чэзлі і падалі. А да ўсяго ж апошнім часам іх бязлітасна выразалі на дровы. Вось і зараз дзесьці недалёка па-зладзейску пароўвала бензапіла. Уладзік напачатку хацеў пайсці на гэты гук бензапілы, але потым перадумаў: што з таго, пазнае ці не пазнае ён парубшчыка. Паглядзіць, паўздыхае і адыдзецца ні з чым. Дровы патрэбны кожнаму, дубы ўсё роўна гінуць, а ён не толькі дрэва, звера, бабра абараніць не здольны. I Уладзік павярнуўся і пайшоў у другі бок ад зладзейскай пілы, і неўзабаве ён зноў быў на вясковай вуліцы, схаваныя ўначы хаты стаялі таксама безабаронна і маўкліва, як і дубы. I наогул уся зямля ўначы была нейкай безабароннай, нямой і даверлівай. З высокага неба лупілі на яе вочы бозгалосыя і зыркія зоркі. Агрубела і як бы вінавацячыся чагосьці хаваліся ад іх святла ў цень хаты, што самі ж яго адкідвалі, шыліся да ценю платоў, дрэў і хлявоў. I быў у гэтым іх хаванні нейкі маўклівы папрок, прашэнне аб памілаванні. А мо гэта яго, Уладзікава, душа прасіла літасці. Слых, зрок яго былі да хваравітасці абвостраныя, бы ўсё ён бачыў і чуў голым, аголеным да нерваў целам. Такое надаралася з Уладзікам і раней, асабліва ўначы. Удзень ён слеп ад зыркага святла, як крот, і глухнуў, што глушэц, траціў слых ад шматгучнасці, мітуслівасці летняга жыцця і замыкаўся ў сабе, засяроджваўся на нечым адным, не вельмі значным, цьмяным і далёкім. Хаваўся ў гэтым змроку і цьмянасці, а ўначы вяртаўся. I жыццё ўначы было больш зразумелым яму за жыццё дзённае, таму што ўначы было месца і яму, днём ён не мог знайсці сабе месца. I Уладзіку ўжо даўно здавалася, што так жыве не толькі ён, але і ўсе іншыя, уся вёска. Дзённая жытка, праца ў калгасе, у гародзе — на сваіх сотках — гэта толькі так, для прыліку і таму, што так ужо заведзена. Пры святле людзі саромеюцца жыць, робяць тое, што прынята рабіць, саромеючыся свайго ж твару, твараў суседзяў, усміхаюцца, гавораць адно аднаму штосьці неабавязковае і не вельмі слушнае. А цёмначы людзі вяртаюцца да саміх сябе. I вось тады якраз і пачынаецца іх сапраўднае жыццё, калі не трэба ні ад каго хавацца, калі твой твар і так не разгледзяць, не трэба ўпрыгожваць яго ўсмешкаю, трэба проста рабіць тое, што табе на самой справе неабходна рабіць, у чым ты ўвесь сам. Нездарма ж людзі прызнаюцца, гавораць пра каханне больш ноччу, цалуюцца, захутаўшыся цемрай, зачынаюць дзяцей. Чалавек шчыры, калі ён не бачыць свайго твару, тады ён давярае рукам, вуснам. I рукі, вусны без навіслых на іх слоў гавораць куды больш, растлумачваюць тое, што немагчыма растлумачыць, на што не хапае ніякіх слоў. Ноч даравана чалавеку, каб адкрыць, выказаць самае патаемнае, садраць з яго тыя адзежкі, у якія ён захутвае сябе, калі ўзыходзіць сонца. Мо гэта ідзе ад звера яшчэ за ім, а мо звер тут ні ў чым не вінаваты. Усё ад самаго чалавека, ад нядобрага ў ім, ад сораму там, дзе няма чаго сарамаціцца, ад таго, што жыццё чалавека пайшло кудысь не туды, не ў той бок, жыццё людзей яго, Уладзікавай, вёскі. Вось таму яны і падоўжылі сабе дзень, ператварылі ноч у дзень. Вось таму ён і блукае ўначы, сноўдае, бадзяецца, як мядзведзь-бадзяга; сноўдае па сваім падворку ў адным споднім і дзед Люлька.

Уладзік спыніўся і ўгледзеўся: сапраўды хадзіў па падворку дзед Люлька, але чамусьці не па сваім, а па суседскім. Краў нешта ў суседа, і, мусіць жа, не ад нястачы і пільнай патрэбы, а таму, што дня не мог перабыць, каб што-небудзь не ўкрасці. Па сяле анекдотам хадзіла, як дзед Люлька пакраў на рэчцы свае жакі, пакраў, прыцягнуў дамоў і схаваў у хляве. Пайшоў на рэчку праверыць ужо свае жакі, а іх няма. Туды, сюды — няма:

— Ну злыдні, ну народ пайшоў, ну злодзеі. Пачакайце, я вас правучу, пакажу, як красці трэба, ні адзін рыбіны і ў вочы не ўбачыць.

Прыбег дамоў перад вялікім крадзяжом, які намерваўся ўчыніць, каб правучыць злодзеяў, сунуўся ў хлеў, бачыць, жакі нейкія вісяць. Прыгледзеўся: ды то ж мае жакі, калі і як украў іх сам у сябе, і не помню.

Цяпер дзед Люлька краў у суседа дровы. Праўдзівей кажучы, нават не краў, а мяняў іх, таму што сваімі ўвесь падворак завалены быў. Ад сваёй павеці нёс паленне суседу, а суседава — да сябе пад павець, і такі быў заняты, такі задаволены, што нават размаўляў сам з сабой:

— Мае дровы бярозавыя, суседа бярозавыя.

— Дык якая розніца, дзед, якімі дровамі паліць? — у тон дзеду ціхенька азваўся, стоячы за плотам, Уладзік.

— О, не скажы,— нібы чакаў гэтага пытання Люлька.— Вялікая розніца, ты ведаеш, як гараць чужыя дровы.

— А таксама, як і свае.

— Не, свае чорта распаліш. А чужыя жывым духам займаюцца. I так цё-о-пла, цё-о-пла.

— Цё-о-пла? — Уладзік прыкрыў рот далонню, памяняў голас: — Пакладзі назад чужыя дровы, зладзюга!

Дзед ад нечаканасці выпусціў з рота люльку. Але не стаў нагінацца, падымаць яе, адсланіўся ад суседавай паляніцы, паціху распраміўся, па-воўчаму пакручваючы з боку ў бок галоўкаю, заціснуўшы ў руцэ бярозавае палена, што цьмяна адсвечвала бяростай. Люлька ляжала каля яго ног, ірдзела ў цемры, як насцярожанае вока ў кошкі.

— Хто тут, хто тут? — ліслівым мядовым голасам праспяваў дзед.

Уладзік стаіўся і не адазваўся.

Дзед, трымаючы на выцягнутай руцэ палена, пачаў асцярожна нагінацца, пільна прыглядаючыся да люлькі, якая ўсё яшчэ ляжала каля яго ног, бы збіраўся ўдарыць тым паленам гэтую сваю люльку. I ўжо замахнуўся, але перадумаў, спыніў руку, зноў павярнуўся, прыгледзеўся да вокан суседавай хаты. Прыгледзеўся, супакоіўся, падняў люльку.

— Памсцілася,— супакоіў сам сябе, пасмоктваючы люльку.— Ноччу чаго толькі не прымроіш.— I зноў пачаў набіраць дровы.

— Не памсцілася, стары ты злодзей. Кладзі назад дровы. А не то будзеш у смале гарэць, у гіене вогненнай.

Дзед як стаяў угнуўшыся, так і сеў на азадак перад паляніцай з бярэмам дроў.

— Хто тут? Хто тут? — заліслівіў ён зноў, але на гэты раз жаласліва і слязліва.

— Я тут, я тут,— у тон яму адказаў Уладзік.

— Хто ты? Хто ты?

— Прарок Ілля, прарок Ілля,— пратакаваў Уладзік.

— Іл-лю-шань-ка.

— Не Іл-лю-шань-ка, а прарок Ілля,— выбухнуў Уладзік.

— Ага, я і гавару, прарок Ілля. Што ж ты мне перашкаджаеш божае дзела вяршыць?

— Якое ж гэта божае дзела? — не вытрымаў, абурыўся Уладзік.

— А я кажу — божае, значыцца, так яно і ёсць. I нетрэба спрачацца са мной, Ілля.— I тут дзед злаўчыўся, не крануўшыся з месца, але не горш за варашылаўскага стралка праз галаву шпурнуў ва Уладзіка бярозавым паленам. I яно якраз бы трапіла ў галаву Уладзіку, але ж паспеў ухіліцца, і юрскнуў ад плота на сярэдзіну вуліцы.

— Людзі, людцы,— закрычаў Люлька як не на ўсю вёску,— будзьце сведкамі, памажыце, памажыце! Злодзея злавіў.

Але гэты крык яго нікога не абудзіў, у адной толькі хаце загарэлася святло, у хаце таго ж самага суседа, якога абкрадаў дзед. На парог выйшла жанчына ў доўгай, да пят, сарочцы, запаліла святло ў сенцах.

— Чаго ты тут крычыш, як канаеш, дзед Ахрэм?

— Хадзяіна будзі, будзі хадзяіна, злодзей недзе тут.

— Няма хадзяіна, на рыбу паехаў.

— Я акурат і бачыў, як ён паехаў. Ляжу, не спіцца, дай, думаю, зірну, што ў суседа ў двары робіцца, каб гэта злодзеі не залезлі. Ага, выйшаў, а яны ўжо тут, трое цічацвёра, і ўсё з двара зносяць.

— Стары чалавек,— сказала жанчына,— і не сорамна табе? Калі ты толькі ўгамонішся. Сам жа ты злодзей, а чаўпеш бугвед што.

— Ага, бугвед што, а тут повен двор злодзеяў, і з імі Ілля-прарок.

— А святой дзевы-багародзіцы не было?

— Дзевы? — Люлька крутыуўся вакол сябе, паглядзеў на жанчыну, якая стаяла перад ім у адной сарочцы, на свае споднікі, збянтэжыўся, прыкрыў рукамі голы жывот.— Напрасліну ўзводзіць не буду. Каго не было, таго не было.

— Ідзі спаць,— сказала жанчына.

— Добра, Маруся,— пагадзіўся дзед, пасмыкваючы люльку,— пайду дроў набяру.— I дзед скіраваў да суседавай паляніцы, пачаў браць дровы.

— Ета яшчэ што, ета яшчэ што! — закрычала жанчына і кінулася адбіраць іх.

— Угаманіся, угаманіся цяпер ты, Маруся, я ж не твае, я свае.

— На маім падворку ды свае, а каб табе кутніцу выперла, скулу табе ў бок...

— Свае, Маруся, свае... Абярэмак прынёс, абярэмак забяру. I паленца лішняга не крану.

Але жанчына ўжо не слухала дзеда Ахрэма, лупіла яго паленам, і дзед уцёк, бег нават не азіраючыся, але прыгаворваючы:

— За сваё ж дабро і сам біты. Ну народ пайшоў, ну народ. Свет перавярнуўся... То Ілля-прарок, а ета і сама святая дзева-багародзіца...

Каля самых бабровых хатак рыбакі сплаўной сеткай лавілі рыбу. Узаконены браканьер, ці, інакш, браканьер у законе, сусед дзеда Ахрэма, у якога той краў дровы, і ездавы Анісім, ён жа дэпутат сельскага Савета. Не сказаць каб яны асабліва таварышавалі, але цяпер вось сышліся разам, таму што сёння-заўтра, мусіць, не чакалася ніякага начальства з горада, якому патрэбна будзе рыбка ці юшка, і браканьер быў у законным адгуле, а да ездавога, Уладзік бачыў гэта, прыехаў зяць на матацыкле. Абодва яны былі мужчыны ў сіле, хвацкія і на рыбу ўдалыя. Хаця ўзаконенаму браканьеру дзяржава, незразумела чаму, па якой хваробе, плаціла пенсію. Вось з-за гэтай пенсіі трохі і варагавалі сённяшнія рыбакі. Езданы быў згодны памяняць сваё дэпутацтва, ад якога яму ніякай карысці, адзін толькі клопат, на пенсіянерскую кніжку, але не мянялі. Зрэшты, гэта мо і нагавор, чалавек ён быў працавіты, нават злосны ў працы. Злоснасць гэтая сыходзіла не толькі ад працы, а і ад таго, што ў дзяцінстве ён добра хапіў ліха. Яму яшчэ не споўнілася адзінаццаці гадоў, як ён асірацеў. Бацьку расстралялі немцы, маці зайшлася ад гора. Да вайны пайсці ў школу не паспеў, пасля вайны не было ўжо калі. Трэба было зарабляць грошы, каб адзецца і пракарміцца. У дзетдом неяк не здагадаўся пайсці, а мо і не ўзялі ці не пусцілі. У дванаццаць-трынаццаць гадоў у вёсцы пасля вайны гэта ўжо работнік. I ён жыў у пасынках у далёкіх і блізкіх родзічаў, пакуль сам не ўвабраўся ў сілу, даглядаў іхніх малодшых дзяцей, пасвіў худобу, араў, касіў. Моўчкі пераносіў шчыпкі, хапала і ў каршэнь ад дзядзькоў і цётак, усяго было на яго долю, што заўсёды выпадае на долю сіраты, няроднага дзіцяці, нахлебніка. Таму і з'ехаў з вёскі, штось будаваў па краіне, узводзіў у Сібіры і на Урале домны і заводы. Так, у працы, не пазнаўшы граматы, пайшоў у армію. У арміі яго навучылі распісвацца, але, калі вярнуўся зноў у сваю родную вёску, тыя пяць літарак, з якіх складалася яго прозвішча, выветрыліся з галавы. Ды і не хапала цярпення і спрыту ў пальцах выводзіць літаркі, ставіць крыжык было куды больш зручна і проста. Не трывала літарак рука, закляклыя ад тапарышча і пілы пальцы. Вось гэтыя закляклыя пальцы, гэтыя рукі і вывелі яго ў дэпутаты. Мо калі б ведалі загадзя, што ён непісьменны, і не выставілі б яго кандыдатуру, але хапіліся, калі ўжо выбралі і трэба было распісвацца ў нейкай паперчыне. Яму тую паперчыну і ручку, а ён крыжык. Здзівіліся, як, у наш час — і крыжык? Але ўжо было позна. Што зроблена, то зроблена, назад не перайграеш. I ён спраўна адседжваў, усе сесіі і з усім пагаджаўся, таму што на словах усё было куды як разумна і правільна. Шкоды нікому не чыніў, а карысць была, на ўсе ж рукі майстра. Асабліва здатны быў да цяслярскай і сталярнай справы, ніхто ў вёсцы не мог лепш за яго зрабіць лодку. I пры ўсіх сваіх талентах быў вельмі сумленны, капейкі лішняй ні з кога не браў. Не дазваляў сабе брацца і за справу заведама пустую і недарэчную, шанаваў у сабе майстра. Да прыкладу, прыходзілі да яго, прасілі адрамантаваць лодку. А тая лодка даўно перажыла ўжо свайго гаспадара. У сераду сто гадоў ёй. Ён адмаўляўся наадрэз: новую зрабіць магу, магу і гэтую падладзіць, але не буду. Доўга хадзіць на ёй немагчыма, з вас лішнія грошы, а мне няслава. Такі ўжо гэта быў чалавек. Нічога кепскага не мог сказаць Уладзік і пра ўзаконенага браканьера. Калі ўжо ён быў у сяле, значыцца, патрэбны чалавек. Сяло толькі дзеля забаўкі людзей на свет не выпускала. Кожны чалавек каму-небудзь ды трэба. Не лішні людзям быў і ён, папярэджваў усіх, калі мелася з'явіцца ў вёску якое-небудзь начальства, якому не надта трэба было мазоліць вочы. Мог замовіць слова і перад рыбнаглядам, калі той пачынаў ужо занадта лютаваць, налева і направа сыпаў штрафамі, адбіраў сеткі і жакі, добры ўвогуле да пары да часу быў чалавек. Праўда, цяпер пачаў трохі псавацца, заядацца пачаў. Але ж тут нічога не зробіш. Увесь час круціцца каля начальства. А каля начальства, тут ужо як заведзена, трэба выбіраць: ці ты з ім заадно і яно лічыць цябе за свайго, ці ты супраць, а гэта значыць — не патрэбен яму. Хто плоціць грошы, той заказвае і музыку. Халуйстваваць ён асабліва не халуйстваваў, але пенсію сваю адрабляў. Іншы раз, калі напіваўся, нешта находзіла на яго, рэзаў у вочы праўду-матку, але гэта калі толькі вельмі ўжо п’яны быў, а мо яшчэ і таму, што здагадваўся аб сваёй уладзе пад начальствам. Ён без яго ўжо не мог, а яно таксама, разумеў уладу вады і лесу над душамі начальнікаў. Тыдзень адседзеўшы ў горадзе ў сваіх душных кабінетах, знерваванае, яно перла на гэтую ваду і лес, як рыба прэцца ў прадуху зімой да свежага паветра, прагла размагніціцца, раскруціцца на поўную катушку, іншы раз і з жанчынамі, дзеўкамі, шлюхамі ўвогуле. Прагла забыць, што і над ім ёсць яшчэ начальнікі, сцвердзіць, што яны тут самыя што ні на ёсць галоўныя. I вада, лес і гэты чалавечак — усё толькі іх і для іх. Размахніся, рука, развярніся, плячо, але каб толькі ніхто не чуў і не бачыў. У зацішак, у мядзведжы берлаг. Дачаснікі-ўрэменшчыкі гулялі, адпачывалі, пілі, елі, стралялі птушак і звяркоў і па пустых бутэльках, а надаралася — і па сваіх шлюхах, па чорных «Волгах». I бачачы і ведаючы такое, дзе ўжо застацца чалавеку чалавекам. Дзякуй на тым, які ўжо ёсць: нікога не прадае, рахункаў ні з кім не зводзіць, і слава богу. Каб жыць у вёсцы і нікому не перайсці ні разу дарогі — немагчыма. I гэтая вёска, акрамя ўсяго іншага, памятала яго, яшчэ калі ён быў хлопчыкам. Добры быў хлопчык. Як ужо любіў ваду і лес, словам не выказаць. Дняваў і начаваў там. Ледзь не плакаў, калі на яго вачах зводзілі дуб, даглядаў, лячыў пойкіх звяркоў і казюрак, у браканьеры падаўся не адразу. Рабіў нейкі час егерам, лесніком, а потым ужо распусціўся, распіўся і меры сваёй не ведаў. Аднойчы так дапаў да дарэмнага, зноў жа будучы пры начальстве, што спрабаваў утапіцца. Кінуў руля, утапіў восем казённых ці начальнікавых сетак, дзве стрэльбы і адзін транзістарны прыёмнік.

Скочыў сам з лодкі ў рэчку:

— А пайшлі вы ўсе...

Ніхто таму, што ён шчыра жадае ўтапіцца, не паверыў, рагочучы, п'яныя ж усе былі, злавілі яго, зацягнулі ў лодку, але ён зноў ірваўся ў вір, па якім кружыла лодка. Роў, што вол, на пяць вёсак:

— Пусціце, пусціце.

Не пусцілі. Усім кодлам, колькі там было народу ў лодцы, селі, хто на галаву, хто на спіну, хто трымаў ногі, хто рукі, сяк-так даплавіліся да берага. Улілі ў глотку бутэльку каньяку, і ён заціх, мо на ўсё жыццё ўжо. I цяпер ціха брыў адложыстым пясчаным берагам, процілеглым ад Уладзіка, трымаючы ў руках вяроўку ад сеткі, якая сплывала па вадзе.

— Ты яшчэ жывы там, Кандрат? I голасу мне не падаеш,— засумаваў, пэўна, у лодцы яго напарнік.

— Жывы, жывы, смерць прыйдзе, буду гаварыць, пачуеш, Анісім.

— Не, брат, калі да гэтага часу маўчаў, то і далей рот не разявіш.

— Разяўлю, ты лепш сярэдзіны трымайся, там з таго берага патырчак дубовы, сеткі зачэпіш, парвеш.

Уладзік хацеў папярэдзіць, што тут не толькі дубовы патырчак, але і бабровая хатка, можна і бабра ўплясці ў сетку, ды перадумаў, не схацеў выкрываць сябе. Бабёр, калі трапіць у сетку, пакуль яго выцягнуць на бераг, ушчэнт пашкамутае, жывога месца не пакіне, а так ён не асуджаў ні Анісіма, ні Кандрата за іх рыбалку. Спраўная сетка, канечне, прылада ўжо браканьерская, уловістая яна, хто ведае мясціны, але і ашчадная да рыбы. Гэта табе не арцельны казённы невад, што выдзірае з рэчкі саму, здаецца, душу, ячэйка дваццаць на дваццаць, а то і менш, што трапіла, то ўжо як згарэла. Ракі-шмакі, малёк-вугалёк — усё яе, усё на той свет. А ў сплаўной сетцы ячэйка не менш пяцідзесяці міліметраў, маляўкі паўцякаюць і не прыкмецяць, пройдзе праз яе тая рыбіна, што і на вуду ловяць, вялікая толькі яе — два-тры кілаграмы, ды і то шчупак, калі жабрамі не ўблытаецца,— праскочыць, што швайка. Анісім-дэпутат спрытна абмінуў і калодзіну ў рэчцы, і, зрабіўшы кругаля, бабровую хатку, амаль не патрывожыўшы каля яе вады, што-што, а кіраваць лодкай ён таксама ўмеў. На ўсё сяло адзін толькі Кандрат, узаконены браканьер, мог спаборнічаць з ім. Паставіць лодку на самым быстраку, як прымкне. Злуецца вада, аж захліпаецца, раз'ятраная, і ў скулу, і ў нос лодкі б'е, а скрануць з месца не здолее. I Кандрат, здаецца, не надта надрываецца, так сабе, пашавельвае, гуляючы, вяслом падкручвае, падварочвае ім ваду, нечаму сам сабе ўсміхаецца, хоць карцінкі з яго пішы ці ў кіно здымай. Дадзены ад самога бога чалавеку талан, па добрую б справу яго, тую ж рыбу лавіць. Заваліў бы ўсіх рыбай, рэчку б вычысціў, як шкло выправіў дно. А дно ў рэчкі яшчэ з часоў молевага сплаву і па сённяшні дзень згаджана, завалена таплякамі, калодзінамі. Ляжыць іх там, пад вадою, замытых, занесеных пяском, мусіць, не менш, чым колісь праплыло паверсе. Лукаш іншым разам як возьмецца цягаць, наварочае гару, на хату хопіць. Але і Лукашу далёка да Кандрата. Кандрат шырэйшы за яго ў плячах разы ў два, і не лёгкія ў яго, а кавальскія мяхі. I не прапіў жа, хоць столькі п'е ўжо, што ў бочку лье. I паветра ў яго лёгкія не менш, як у бочку, уваходзіць. Чмыхне носам, пацягне ротам, стаяць каля яго жахліва, здаецца, табе ўжо няма чым дыхаць. Боўкне ў рэчку, і зноў адны перажыванні: ці то нырнуў, ці то ўтапіўся, тут яго шукаць ці за кіламетр ніжэй. А ён дзе ўвайшоў у ваду, там і выйшаў, сапе толькі, як мядзведзь. Нарадзіла ж прырода чалавека, рыбіну нейкую, бабра. Люба наглядаць за ім, калі яны разам з Анісімам упраўляюцца ў лодцы. Кандрат правіць, трымае лодку, Анісім выбірае сетку. I ідзе сетка нібы па масле і як па шпурку, кладзецца на рыстаўленую, каб направіць яе, нагу, шамаціць, шапоча, слізгаючы па гумавым боце. I туды тонь, сюды наплаў, туды тонь, сюды наплаў. А рыбіна, калі трапіла, здаецца, сама ўжо выблытваецца з путанкі: да ног, да ног, на дно лодкі. Анісім адно толькі паспявае адкідваць яе ў нос ці карму. Зноў жа, калі параўноўваць з арцельшчыкамі, калі тыя выводзяць невад,— неба і зямля, зноў жа тыя карцінкі для кіно можна здымаць. I не павераць, хлусня, скажуць. Вось што такое сапраўдныя рыбакі, хоць і браканьеры. Не каму-небудзь, а сабе рыбу лаваюць.

Арцельшчыкі, казённікі, колькі ні наглядаў за імі Уладзік, здаецца, саромеюцца самі таго, што робяць. I нездаецца, хутчэй за ўсё так яно і ёсць. План на рыбу ім спушчаны дай божа. I яны мацюкаюцца на гэты план, лаюць яго, але мусяць выконваць. А чаму лаюць, таму што ведаюць: шкоднікі. Добрай, сапраўднай рыбінай яго не выканаеш, таму і бяруць усё да самай апошняй маляўкі. I не-не ды калі-нікалі і вырвецца ў каго-небудзь:

— Знайшоўся б чалавек, забараніў гэтую грабілаўку.Дзе, дзе ён, той пан, што колісь за рэчкай сачыў, не даваў глуміцца, здзекавацца з рыбіны...

Скоса зірнуць на яго таварышы-паплечнікі, загне мацюка брыгадзір:

— Упраўней, маць тваю...— I галаву ўніз. Лена папоўз, запаласкаўся ў вадзе невад. Глуміцца дзень, адрабляецца план. А гэтыя двое і ў цемры, як пры красным сонейку. I што, калі памяняць іх месцамі, арцельшчыкаў бы аддаць начальству, а гэтых у арцель.

Як бы пачуўшы Уладзіка, Анісім крыкнуў з лодкі Кандрату:

— Вось пра што даўно хачу спытаць цябе...

— Пытай,— дазволіў Кандрат, ломячыся, што конь, праз лазу.

— Ты вось даўно каля начальства круцішся. Як яно табе здаецца?

— Ты і сам цяпер круцішся, сам начальнік, лічы,— прабурчаў Кандрат.

— Кручуся, але штосьці я яго не разумею.

— А што яго разумець, чым меншы начальнік, тым большае... З высокага ёсць яшчэ людзі. I культурныя, і з паняццем... Пляшку каньяку не дапіў — зноў у мех сабе не суне...

— Ды я не пра тое. Я і сам сабе цяпер магу каньяку купіць.

— А я пра тое. Чалавека ўсюды відно: хоць ты яго ўводу, хоць на прыроду, хоць у агонь.

— Во, а чаму ж тады так, чаму? Ніхто нічога бачыць не хоча, ніхто не хоча глядзець. Ну, дасціг ты пастоў вялікіх, дык не свіняч жа і другім не давай свінячыць. Ты думаеш, я мужык няграматны, дык не хочу жыць па совесці...

— Па совесці рана сёння, на ўсіх не хопіць яе. Што ён, выжыльваўся, пнуўся, гнуўся перад кожным, каб цяпер толькі па совесці, ды бачыў ён яе і нас з табою. Яму ж трэба ўзяць тое, што недабраў, пакуль дзёрся на гору.А ты тут са сваёй совесцю, пайшоў вон. У цябе дзеці, а ў яго што — сабакі? Ты іх хочаш вышэй сябе ўзняць, і ён жа таго хоча, хоча, каб яны вышэй бацькі скочылі.

— То я, браце, разумею. Чаго дзеля дзіцяці не зробіш. Але ж ты і пра справу сваю не забывай. Усе мы роўныя, але, выходзіць, ёсць раўнейшыя. Колькі ж красці і расцягваць можна гэтую зямлю...

— Ого, куды ты. Ты што думаеш, начальства не бачыць, што мы сёння з табой злодзеі?

— Дык чаго ж яно нас за руку не схопіць?

— А хто для дзела застанецца? Мы з табой для дзела. I мы з табой па рыбіне ў торбачку, а хтосьці — і па яшчыку ў машыну. I ўсё шыта-крыта. Не дай табе вось гэтую сённяшнюю рыбіну...

— А што, і не дай. Не дай украсці, дай купіць, капейчыну маю.

— Ідзі купі. Маленькія, не дараслі яшчэ твае куплялкі. Таму і дазволена табе ўкрасці.

— Вялікага граха, што я злаўлю сабе на вячэру рыбіну, не бачу.

— А ён ужо прошчаны, дараваны табе твой грэх.

— Куды ж мы прыйдзем, Кандрат, калі так?

— А куды трэба. Плаўся, бярыся да берага, нешта ўжо ёсць, торгае ў руку. Мо і язюк, не ўсё чужому дзядзьку на губу, трэба і нам рот падмазаць... Вось сустрэў я неяк нашага былога адзінаццатага старшыню калгаса. Ты таксама ведаеш яго, яўрэйчык, Гудман, пытаецца ён у мяне: «То ў вас цяпер за старшыню Карабель?» — «Карабель»,— гавару. «То добра, яно вамі накіруе, яно ў мяне ў школе вучылася. Ой-ой, каго выбралі, няўжо ета горш нікога нельга было прыдумаць, хто ўгору сёння ідзе...» Бярыся круцей да берага.

I Анісім скіраваў лодку да берага. Пры святле ліхтарыка яны выбралі сетку, папляваліся, пагаравалі: «Здаецца ж, білася, а ўцякла, няма рыбы. Куды тая рыба падзелася...» Перакурылі, седзячы на борце лодкі, і зноў пачалі заводзіць сетку і аддаляцца. Пайшлі, схаваліся разам уначы, вада замыла іх сляды, зноў стала вусцішна. Маўчала, спала вёска за спіною Уладзіка, як яе і не было. Паснулі прыбярэжныя лозы і дубнякі, нябачныя і нячутныя. Усё схавалася, паснула і, здавалася, ніколі ўжо больш не абудзіцца. Сон гэты будзе доўжыцца стагоддзі, стагоддзі ўсё вакол будзе ахутана змрокам, спавіта спакоем і дрымотаю. Нікому не абудзіць ночы, усё і ўсе аддаліся ёй, уціхамірыліся і спадзяюцца толькі на яе літасць.

Ноч, ноч, на сотні і сотні кіламетраў, на пакаленні і гады, і трэба вялізная званіца, каб нешта абудзіць, ускалыхнуць, разагнаць цемру, што згусцілася над вёскай. Да самых нябёс прывязаць язык і ўдарыць тым языком у званіцу неба, па зоркавых вачах яго, трэба месяцам біць у неба, званіць месяцам, пакуль яно не расколецца, а з расколу, прарэхаў не лінецца гарачае абуджальнае святло. I тады ўсё вакол ускалыхнецца, пачне рухацца, спадзе з вачэй туман, што спавіў іх.

Уладзік працёр вочы, не жадаючы паддавацца салодкаму ў гэтую глухую пару сну. Ён добра ведаў, што цішыня і змрок, якія, здавалася, непадзельна ўладараць зараз над зямлёю, падманлівыя. Жыццё, ноч і дзень тояць мноства такіх падманаў, і толькі паддайся ім, будзеш хадзіць і спаць на хаду, як сонны цецярук з адплюшчанымі вачыма і разяўленым ротам. Толькі што ж тут былі людзі, і яны не так далёка адышліся ад яго. Не, не спіць, не спіць і вёска, толькі чым яна займаецца цяпер, гэта ўжо іншая справа. Да ўсяго ён, Уладзік, быў здольны добра бачыць і ў цемры. I бачыць не проста, скажам, цёмнае дрэва ўночы, ахутанае змрокам, а ў колеры, такім, якім яно бачыцца пры святле дня, зялёным і ў квецені. Гэтая здольнасць бачыць уночы, адрозніваць колеры даўно ўжо ў яго. З таго часу, як пачаўся і прайшоў першы прыступ яго хваробы. Здарылася гэта ноччу. Уладзік быў у ложку і сніў сон. Сніліся яму горы, у якіх ён ніколі не быў, скалы з усіх бакоў. У скал чамусьці былі людскія твары, твары мужчын з яго вёскі, шэрыя, маршчыністыя, змрочныя. Ён ішоў праз гэты строй з твараў, скал, каменна-нерухомых, застылых, углядаўся ў іх, змеціў, што яны не такія ўжо і нерухомыя, скалы раптам крануліся з месца, пачалі наплываць на яго, бурыцца, падаць. Спачатку ён нават і не спалохаўся, здзівіўся, і здзіўленне не пакідала яго да той пары, пакуль скалы не завалілі Уладзіка каменнем да пояса. А потым яны пасыпаліся на галаву яму, вялізныя камяні, булыгі, чамаданы. I тут яго агарнуў такі жудасны жах, якога ён не ведаў ніколі раней, таму што не было паратунку, уцячы нельга, ногі знерухомелі і засыпаны каменнем, а каменне падае, скалы бурацца, і кожная глыбіна наравіць ударыць яго па галаве. Ён закрычаў і прачнуўся і больш не валодаў сабою, не мог справіцца са сваім крыкам. Ускочыў з ложка і пабег па хаце, скідваючы чыгуны, вёдры, гладышкі, крэслы: «Мамо, спасі, мамо, спасі!»

Слоў гэтых, праўда, у памяці яго не засталося, у памяці назаўсёды толькі зараджэнне спалоху і крыку. А пазней, калі спалох адрынуў, адышоў у сэрца і сэрца пачало скідвацца ў грудзях, біцца ў рэбры, вырывацца з рэбраў і бязгучна там, у грудзях, крычаць, ён, асавелы, лежачы зноў у ложку, адчуў: нешта перайначылася ў навакольным свеце, нешта зрушылася, але ўхапіць, асэнсаваць гэты зрух ён быў не здольны. I толькі калі выйшла з запечча і прайшлася па падлозе кошка, якую ён жа і напалохаў, чорненькая, з белым бантам на шыі, ён уцяміў, што адбылося, што скранулася ў свеце. Кошка свяцілася чорным ад лоба і да хваста і зіхацела белым бантам на шыі. Свяцілася, зіхацела і хата, быццам сонца ў хату закацілі і яно вісела цяпер у красным куце, які знаходзіўся справа ад яго, і ўсё, што знаходзілася ў хаце, ён бачыў як пры сонечным святле. Нежывое, праўда, цьмянае, як нежывое. Сякера, хаця і сярэбрана адлівала лязом пад лаваю, высвечвала адпаліраваным тапарышчам, але неяк вяла, млява, не сваім святлом, у якім адчуваецца струменне жыцця, а водсветам тых рук, якія карысталіся ім. Таксама цьмяна высвечвалі крэслы і лава, стол, вядро. А вось вазоны, кветкі, што стаялі на падаконніку, тыя раптам ажылі ўночы, зазелянелі звонку і забялеліся ўсярэдзіне да тоненькіх пражылак. I над кожным вазонам зіхацела вясёлкаю дрыготкае серабрыстае мроіва. «То яны дыхаюць так вясёлкава,— падумаў Уладзік і пабег вачыма да бацькоўскага ложка, яшчэ не ўцяміўшы, што ж гэта адбылося, сустрэўся з вачыма маці і бацькі. Напалохаўся, што яны бачаць, як ён глядзіць на іх. Але яны нічога не бачылі, яны проста пазіралі ў яго бок, яшчэ, пэўна, не пазбавіўшыся спалоху ад таго, што адбылося з ім, узрушаныя, устрывожаныя. I яму было соладка паглядваць за гэтай іх трывогай, застаючыся нябачным. Ён разгледзеў нават колер гэтай трывогі, шэра-бляклы, як іх твары. Уладзік тае ночы зразумеў, што ў кожным чалавеку пераважае адзін які-небудзь колер — колер яго душы. Ён, канечне, няўстойлівы і мяняецца ў залежнасці ад таго, у якім настроі знаходзіцца чалавек, радуецца ён ці смуткуе, мяняецца не вельмі моцна, робіцца бледным ці зыркім, можа бляднець ці цьмянець, асноўны колер, які сыходзіць ад людзей, а асноўных колераў у чалавека не так ужо і багата, столькі, колькі і ў вясёлкі. Уладзік нікому не сказаў аб гэтым сваім адкрыцці, таму што яно напалохала яго. Амаль што дарэмна атрымаў такое багацце.

А да нечаканага багацця ці ўдачы ў вёсцы адносіліся насцярожана, калі не сказаць больш — варожа. Ды і сапраўды, як гэта так — жыве, як і ўсе ішныя, сярэдне жыве, што тут пахваляцца і крывіць душою, сярэдне расце, сярэдне вучыцца, сярэдне б'ецца і раптам выскачыў наперад, займеў штосьці такое, чаго ніхто не мае; як гэта зразумець, як гэта растлумачыць. Вось калі б яму нагу на вайне адарвала і за гэта далі ордэн, тут усё ясна. Нагі няма, ордэн ёсць, чыкільгай сабе моўчкі. А то толькі прыпадкі нейкія, і не кожны дзень, а ў тыдзень адзін раз, а бачыць больш за ўсіх. Не, калі ўжо ты такі, як і мы, дык і не вытыркайся, будзь як усе.

I Уладзік імкнуўся быць як усе, хаця ў яго ўжо і не атрымлівалася, як ва ўсіх. Зусім не так, як ва ўсіх, было ў яго. Калі нагадаць хаця б тую ж армію. Надышоў яго год служыць, радуючыся бег на прызыўны пункт, радасна махаў рукой з борта ваенкаматаўскай машыны, развітваўся з бацькамі, і як было не радавацца; забрылі яго не куды-небудзь, а ў маракі-падводнікі.

— Ну, хлопец, ды цябе нібы спецыяльна радзілі і расцілі для падлодкі,— сказаў яму наборшчык, мічман-марачок,-— што рост, што лёгкія, што плечы, што грудзі, ціхаакіянец-падводнік выліты.

Але да Ціхага акіяна Уладзік так і не даехаў, яго знялі з поезда ўжо недзе за Масквой, на другі ці трэці дзень дарогі. Ён, канечне ж, нікому ў ваенкамаце не адкрыўся са сваёй хваробай. Спадзяваўся, пройдзе. Здаровы ж, здаровы. Ну, скалане раз-другі, нікому ад гэтага ні холадна ні горача. Толькі б ступіць на падлодку, для каторай спецыяльна рос. I сапраўды, здаецца, прайшло, мацаваўся. Душыў прыпадак і не задушыў. Эшалон з прызыўнікамі пабег да акіяна без яго. А яго ж, як інваліда якога, калеку ці псіха ненармальнага, з праважатым на ганьбу ўсёй вёсцы адправілі дамоў і пад распіску аддалі бацькам: прымайце сваё дзіця, нікуды не вартае, нават у маракі-падводнікі. Гэтая дастаўка з праважатым пад распіску так ударыла па самалюбстве Уладзіка, так зняважыла, што ён і сёння не можа забыць нічога, хаця ўсё прайшло ўжо і мінула. Прайшло і мінула... Але вось і сёння ўспомніў — і загарэліся вушы. Цяжка жыць, калі ніхто цябе не памяне добрым словам, ніхто не пашкадуе, але куды цяжэй, калі ты ў кожнага на языку, калі ўсе цябе шкадуюць, азіраюцца ўслед табе.

Але кожная благая справа мае нешта і добрае. Ніводзін з маракоў-падводнікаў, якія пакідалі вёску разам з Уладзікам, ніводзін з тых, хто пакідаў яе раней, а таксама і пазней, ішоў у маракі, артылерысты, дэсантнікі, дамоў ужо не вярнуўся. Падводнікі засталіся назаўсёды на сваіх падлодках, а артылерысты пры сваіх пушках, дэсантнікі... Пры чым павінны застацца дэсантнікі, Уладзік не ведаў, але пры нечым засталіся, кагось прывезлі назад у цынкавай труне, і то не ў вёску, а ў райцэнтр. Усе яны пакінулі вёску, гэтыя дубы, рэчку, возера назаўсёды, пэўна, і папраўдзе былі народжаны для падлодак, пушак і дэсанта, арміі і флоту, русявыя беларускія хлопчыкі, мацакі, выдатнікі баявой і палітычнай падрыхтоўкі. Дзе вы цяпер? Вас з абдымкамі сустракалі Далёкі Усход, Сібір, Казахстан, Узбекістан, Балтыка і Ціхі акіян. Вы ўсім падышлі, усім былі даспадобы — чужой зямлі і суровым камандзірам, таму што невядомая палеская вёсачка дала вам не толькі сілу і постаць, яна заахвоціла вас да працы, навучыла цярплівасці і вернасці, усяму, чым бы вам ні прыйшлося займацца. I армейскі салёны пот не здаваўся вам такім ужо салёным, вы адчулі яго смак яшчэ з дзяцінства. Вам не нявечыла ног салдацкая кірза, не змульвала цела да крывавых мазалёў парцянка, таму што тыя ж парцянкі-анучы былі вам роднымі з дзяцінства. А паміж аўтаматам і сякераю не такая ўжо і вялікая розніца, а між сапёрнай лапатай і палескім жалезняком і зусім ніякай розніцы. Вы нарадзіліся з гэтым жалезняком у руках. Родная бацькоўская хата, родны калгас — вось наша армія, якой вы служылі, як толькі ўсталі на свае ногі, дзедаў вяртлявы човен — вось ваша падводная лодка. Вы пайшлі на флот і ў салдаты з радасцю, я ведаю гэта, таму што ў дзяцінстве, яшчэ толькі гуляючы ў салдацікаў, вы былі, самі не здагадваючыся аб гэтым, сапраўднымі салдатамі. Але аб тым, што вам зусім не хочацца быць салдатамі, вы даведаліся толькі тады, калі сталі імі. Не, канечне, аб гэтым вы ніколі не гаварылі ўслых, як ніколі не гаварылі ўслых, што вам не даспадобы быць калгаснікамі, сялянамі. Таму вы і не вярнуліся ў свой калгас, у сваю вёску. Але ці адхрышчваецеся ад гэтага, ці прызнаяце, вы ўсё ж назаўсёды засталіся вясковымі, таму што ад самога сябе нікуды не ўцячэш і нідзе не схаваешся. Гэта зразумеў Уладзік, калі яго не пусцілі ў марфлот. Зразумеў не адразу, а праз доўгую, цяжкую крыўду, і не праз моц, а праз немач, хваробу. Хвароба не пусціла яго з сяла, ён не з'ехаў у горад, яго родныя браты з'ехалі, Уладзік застаўся ў вёсцы, таму што за ім трэба было ўвесь час прыглядваць. Напачатку Уладзік пакутаваў ад гэтага прыгляду, пакутаваў, што яго замкнулі, прывязалі да вёскі, да дубоў і рэчкі, якія абрыдзелі яму, калі ён яшчэ быў малы. I быў час, ён ненавідзеў іх, першым сустракаў аўтобус, які раз у дзень прыходзіў у вёску. Прыглядваўся да таго аўтобуса, да людзей, якія меліся вось так вольна ездзіць туды-сюды, раскатваць, лічы. Потым сышоў у дубнякі, на рэчку, ваду. Суседзі, вяскоўцы папікалі маці:

— Куды ты, Ліза, глядзіш, як трывае толькі тваё сэрца, упадзе ў ваду, захлынецца. Усё жыццё будзеш вінаваціць сама сябе.

— А што я магу зрабіць,— адказвала Ліза,— гадавала, глядзела, трымала пры сабе, колькі здолела. А цяпер няхай бог глядзіць яго.

Невядома, як бог, але лес і вада прыгледзелі яго. Аднойчы ён ішоў па лесе, па дуброве, дыхаў адным паветрам разам з дубамі. Дуброва кончылася, пацягнуўся алешнік, чарналессе, вольхі, магутныя і высозныя, таму што раслі пры рэчцы, услугоўвалі рэчцы, служылі ёй у якасці помпаў. Уладзік дыхаў гаркавым пахам трохі пакрыўджанай на людзей альхі, таму што людзі не лічылі яе за сапраўднае дрэва: ні на дровы ў печ, ні на што іншае. Спрацавана ж і без таго дрэва, ці ж лёгка гэта быць жывой помпаю. Дыхаў Уладзік і водарам сярэбраных лазовых і ракітавых кустоў, што трапляліся на яго шляху. I там, каля ніцай і чэзлай лазы, адчуў, што паветра вакол здаецца адно, а ўсё ж такое рознае. Кожнае дрэва мае свой пах, сваё дыханне. І дыханне аднаго дрэва не перабіваецца, не блытаецца з дыханнем другога дрэва. I ён спыніўся, уражаны такім просценькім адкрыццём. Не паверыў сабе, як здолеў, ухапіў у абедзве рукі лазовых галінак, падцягнуў, прыпаў да іх. Пабег ад лазы ў дуброву, бег і адчуваў, як адслаёна, хвалямі, наплывае на яго ўжо іншае дыханне, дыханне дубровы. Упаў у дуброве на спіну, наглядаючы за воблачкам, што слізгацела па небе. Ад ракі павявала ў твар яму свежасцю і спакоем вады, ад вольхаў патыхала гаркавым пахам працы, ад дубровы веліччу і вечнасцю, жалудовай сытасцю і, здавалася, смехам. I ўсё гэта было яго, належала яму. «Госпадзі, няўжо гэта ўсё — мая зямля? Ды ці праўда ж гэта, ці не сон гэта? Да чаго ж ты прыгожая, мая зямля, сад. Вечны сад». I як далёка саду, створанаму чалавекам, да гэтага дзікага, самасейнага. Праляцеў над галавою чорны дзяцел-жаўна. Не змеціў Уладзіка, а мо і змеціў, ды не звярнуў на яго ўвагі, прыстроіўся да дуба, упёрся хвастом у дрэва і застрачыў як апантаны, як з кулямёта, і так часта, так звонка, што кожны раз уздрыгвала сэрца. Уладзіку закарцела не марудзячы падзяліцца з кім-небудзь тым, што ён убачыў і адкрыў. Ён падхапіўся і пабег у вёску. Першы, з кім сустрэўся ён там, быў Іванчык-дэзерцірчык. Стаяў пасярод вуліцы, калупаў чаравікам пясок, не ведаючы, у які бок падацца, куды скіраваць сябе.

— Пайшлі, пайшлі са мной! — закрычаў яму Уладзік.

— Куды? — пазяхнуў Іванчык.

— Туды. Куды...

— Калі далёка, то не.

— Недалёка. За хату тваю, за хлеў толькі твой.

— Гэта што, ва ўборную?

— Сам ты ўборная. Хутчэй.— Уладзік пацягнуў Іванчыка ледзь не за рукаў.

— Што, гарыць дзе?

— Гарыць, палаець.

Сонны тварык Іванчыка пажвавеў:

— Ну вось, нарэшце і ў нас нешта здарылася... А ці не наша хата случаем гарыць?

— Не, не ваша хата.

— Дык чыя ж?

— Зулькіна,— сказаў Уладзік.

— Так я табе і паверыў,— Іванчык зразумеў, што яго дураць.— Зулькіна ўжо раз гарэла.

— То не лічыцца, то пры дзетдоме яшчэ было. Дзетдомаўцы і спаслі. А цяпер няма каму спасаць, таму і не гарыць. Пайшлі, нідзе нічога не гарыць. Проста я табе штось пакажу.

— Проста не пайду,— заўпарціўся Іванчык.— Калі што-небудзь дасі за паказ.

— Дам, во зараз як дам,— паабяцаў Уладзік.— Што табе тут рабіць, курэй пасвіць?

— Курэй пасвіць? — Іванчык засмяяўся, азірнуўся па баках: вуліца была пустою, нават і ў гародах ані душы. Іванчык зноў занудзіўся, скіс, пазіраў на Уладзіка соннымі, як у рыбіны, вачыма. Але санлівасць гэтая была як у шчупака, падробнаю. Так падманвае нерухомасцю шчупак малявак, стаіўшыся ля травы ці пад берагам. Вадавіруе, падмывае бераг, зносіць на яго муць, смецце, а ён стаіць сабе, як чорная палка, якую прыбіла ў вір плынь, ледзь-ледзь толькі паварушвае плаўніком, кожнае імгненне гатовы разгарнуцца спружынаю.

— I то праўда,— сказаў Іванчык,— рабіць усё роўна няма чаго, як толькі кур пасвіць. Сумна жывём мы тут, сумна і нецікава. Паеду восенню вучыцца ў тэхнікум, паступіў жа і вучыўся, толькі скучаў па бабулі.

— Не будзеш ты, Іванчык, вучыцца, і не трэба табе ніякага тэхнікума.

— Што я, такі ўжо дурны, дурней усіх? — Іванчык, здаецца, пакрыўдзіўся.

— Не дурней,— супакоіў яго Уладзік.— Але толькі хто адразу не з'ехаў, хто ад'язджаў і вярнуўся зноў, той ужо назаўсёды тут. Вось як я.

— Ты прыпадачны, а я здаровы.

Тут ужо меў рацыю пакрыўдзіцца і Уладзік, але ён не стаў крыўдзіцца, спяшаўся, згадваў, куды б гэта навесці Іванчыка, што паказаць, каб праняло таго так, як праняло яго. I разумеў, што можа не праняць. Для гэтага патрэбен не адзін дзень, ногі трэба пазбіваць і вочы змазоліць, каб усё прыелася, прымільгалася, надакучыла. I вось тады вочы могуць нечакана і адплюшчыцца, як адплюшчыліся, нанава ўбачылі свет яго вочы. Палезуць вочы па лоб ад здзіўлення. Але, каб такое здарылася, трэба ханіць і ліха, памучыцца добра, хаця, падобна, Іванчык цяпер якраз і пакутуе, не ў сабе ён, вёска як адцуралася яго. Далі мянушку Дэзерцірчык. I мянушка гэтая ўжо прыляпілася да яго. Родны дзядзька і назваў яго дэзерцірчыкам. Вярнуўся Іванчык з арміі таксама, як і Уладзік, разам з праважатым, але праслужыўшы дзесьці з паўгода. Нікадзім — капітан-арт'ылерыст, у час вайны камандзір батарэі, а цяпер пенсіянер, начапіў усе свае ваенныя ўзнагароды, пайшоў праведаць пляменніка-салдата. Але праз паўгадзіны выскачыў з хаты Іванчыка і гародамі намерыўся прайсці да сябе дамоў. Але яго ўсцераглі, затрымалі — усіх у вёсцы цікавіла, чаму гэта раптам Іванчык так хутка адслужыўся, ці, можа, подзвіг які здзейсніў, камандаванне яго адзначыла адпачынкам.

Але па-вясковаму далікатнічалі, не назалялі сваімі пытаннямі ні Іванчыку, ні бацькам яго, звярнуліся да Нікадзіма.

— А,— адказаў Нікадзім,— дэзерцірчык,— і не спыніўся нават, унурыўся і пашыбаваў дахаты. Як і што з той арміяй адбылося, маўчаў Іванчык, маўчалі яго бацькі, адрабляліся адгаворкамі, маўляў, хварэе, хварэе, і ўсё. Але прагаворваліся — то сэрца, гаварылі, слабое, то лёгкія, а то і вочы. I сам Іванчык жаліўся на вочы. Калі пякучы інтэрас, чаму яго датэрмінова дэмабілізавалі, у вяскоўцаў атух, тое-сёе ўсё ж выйшла вонкі. Сапраўды, гавораць, захварэў на вочы Іванчык у арміі. Ці то ў час гімнастыкі скочыў няўдала на каня, ці то аварыя нейкая была з машынаю і ў вочы яму трапіла шкло. Але гэта адно, па гэтым служыць бы і служыць Іванчыку. Галоўнае ж, пасля аварыі ці таго няўдалага скачка занудзіўся ён у арміі, і да таго занудзіўся, што пачаў страчваць сябе. А армія такіх нудлівых не вельмі прывячае. I пачалі гэтую нуду з яго выбіваць, тут ён і зусім ужо скурчыўся. Засыпаў бацькоў такімі ўмольнымі і слёзнымі пісьмамі, што тыя дапялі да Масквы і дамагліся, каб дэмабілізавалі сына.

Так яно было ці не, Уладзік не ведае і не хоча ведаць. Яму проста шкада Іванчыка. Вёска глуха, але актыўна апалчылася на Іванчыка, ніхто, нават сляпая бабка Макрэнчыха, не хоча яго бачыць. Не было яшчэ дэзерціраў у іх вёсцы, не было і герояў, канечне. На сто двароў адзін толькі афіцэр, капітан-артылерыст Нікадзім, калі не лічыць, зразумела, Мар'яна Знаўца. Але Знаўцова афіцэрства, хаця ім і ганарыцца вёска, усё ж пасляваеннае. Мар'ян, як і Нікадзім, таксама ў капітанскім званні, для вяскоўцаў усё ж сяржант, кім вярнуўся з вайны, тым і застаўся. А ўсе астатнія афіцэры — капітаны, маёры, а адзін нават і палкоўнік, праўда, медыцынскай службы, якія выраслі ўжо сёння, не нюхалі пораху — проста смаркачы. Вёска ўсё яшчэ судзіць і мерае людзей вайною, ганарыцца тым, як ваявала. Не ўзгадавала высокіх афіцэраў, але не ўзгадавала таксама і маленькіх здраднікаў, ніводнага паліцая. А калі яны з'явіліся цяпер у вёсцы, а яны ўсё ж з'явіліся, то толькі прыблудныя, чужынцы, вёсцы яны прышый кабыле хвост, а ў яе свой ёсць. I вось вёска паставіла зараз Іванчыка на адну дошку з гэтымі прыблуднымі чужакамі. Уладзік быў не згодны. Іванчык усё ж свой, з прыхамацямі, праўда, але з мясцовымі, вясковымі, дамарослымі прыхамацямі. I Уладзік быў задаволены, што сустрэў на вясковай вуліцы іменна Іванчыка, няпраўда, хоць што-небудзь ды пакажа ён яму, не будуць больш хварэць яго вочы.

— Бачыш дуб? — сказаў Уладзік, калі яны ўжо выйшлі на грудкі.

— Бачу дуб,— адказаў Іванчык,— і шмат яшчэ іншых дубоў. А ты якой пароды?

— Разуй вочкі, не жмурся, што слепянджа, як сабака Нікадзімаў, паглядзі кругом, бачыш, колькі дубоў і якія дубы.

— Бачу, колькі дубоў і адзін лішні, толькі не пайму, каторы з нас.— Іванчык усміхнуўся, зняў гімнасцёрку.— Паляжым.

— Не, гэта толькі пачатак, далей, далей.

— Я далей грудкоў ніколі ў жыцці не хадзіў. I сёння не пайду.

— Сёння пойдзеш. Сёння мы далёка пойдзем.— I Уладзік пацягнуў Іванчыка за сабою. Яны ішлі па сваёй зямлі, як першаадкрывальнікі ці першапраходцы.I што дзівіла ўжо Уладзіка — глядзець на яе дзвюма парамі вачэй было куды больш цікава, чымсьці толькі адной парай, сваёй. Усё было цікава: і сто разоў бачаная ім Беліч са старым мастком, на якім ніхто не ездзіў з часоў цара Гароха, і хмурны чарналесны распадак, гадавальнік камароў і мошак, сталіца гадаў і гадзюк, і закінутае, ззелянелае ад раскі азярцо, да якога не падпускалі завалы з дубоў і грабаў, якія нядаўна паваліла бура, дубоў і грабаў, паваленых даўно, якіх выпарала, лічы, з таго свету паводка і якія разлегліся цяпер у траве, што старажытныя маманты, і нават сенажаць з навіслай над яе травамі ЛЭП.

— Слухай, слухай,— загаварыў амаль што словамі Уладзіка, не вытрымаў нарэшце Іванчык,— ды няўжо гэта наша зямля?

Уладзік нічога не адказаў, а Іванчык працягваў:

— Паказалі б у кіно, не паверыў бы, што ёсць на свеце такая прыгажосць. Кожны вечар уключаю тэлевізар — пампасы, лампасы, папуасы, красіва, прывабліва. А тут не горш... Лепш... Няўжо гэта наша зямля...

Уладзік нічога не адказаў і на гэты раз, не было ў яго голасу, страціў ён голас. Нейкі даўкі камяк сеў у горле і не даваў слова вымавіць.

— А дзе ж гэта мы з табою, Уладзік, знаходзімся? Ты скажы мне, скажы.

— Недалечка,— азваўся цяпер ужо Уладзік.— Пад тваёй хатай, лічы. Пад хлявом тваім, куды ты да ветру бегаеш.

— Не-не. Я не ведаю, дзе я. Адсюль у вёску дарогу нўжо не знайду. Я хаты сваёй не знайду.

— Знойдзеш. Назад я цябе не павяду. Хочаш — ідзі, хочаш — заставайся, пакліч маці, бабулю, каго хочаш.

— Уладзік, Уладзічак, ды я ж прападу, век не выберуся.

— Захочаш — выберашся. Бывай.— I Уладзік порскнуў ад Іванчыка ў кусты. Іванчык быў пагнаўся за ім, але ўблытаўся ў траву, упаў.

— Гэта нячэсна, гэта нячэсна.

Уладзіку яшчэ доўга чутно было, як Іванчык галосіць немым голасам, але ён не спыняўся, яму нельга было тады спыняцца. Напалохаў бы толькі Іванчыка, перапужаў да смерці, таму што набліжаўся прыпадак. Неба прыпала да яго галавы. Сонца гарачым абручом абціснула скроні. Ён як аслеп, зямля і неба сышліся, змяшаліся, і перад вачыма толькі блакіт і зеляніна іх. Зямля і неба ўступілі ў яго, быццам сабакі, раздзіралі кіпцямі цела, пагражалі смерцю. Уладзіку здавалася, што ён увабраў у сябе ўсё: ваду, дрэвы, сонца, неба. Сусвет размясціўся ў ім, здратаваны бурамі, землетрасеннямі, выбухамі атамных бомб, нёсся ў невядомае і вось-вось павінен быў даканаць яго, раздзерці, разбіць на планеты і зоры. Ён не вытрымліваў цяжару сусвету, не мог вытрымаць не тое што чужых сонцаў, а нават і свайго. Ведаў, што ўсе яны павінны загінуць разам з ім, і не адчуваў у сабе ні кроплі жалю да іх. Хутчэй бы толькі, хутчэй бы толькі пачыналася і канала. Колькі можна трываць, цярпець такое мучэнне, колькі можна пакутаваць.

К чорту ўсё, к чорту. Ён умольваў, каб прыпадак прыйшоў як мага хутчэй, ён праг яго. Але калі прыпадак пачаўся ўжо, не вытрымаў, закрычаў, узмаліўся, каб неба злітавалася над ім:

— Мамо, спасі, мамо, спасі!

I ўсё. Абрынулася цемра, ён быў ужо без памяці, свет праваліўся ў чорную яму, як у прорву. Прорва была бяздонная, і Уладзік падаў і падаў, ляцеў хутка, і хуткасць усё павялічвалася. Хуткасць атручвала, забівала ўсё жывое. Звер, звар'яцелая жывёла шпарка бегла па запаведным лесе, рыкала, раўла, ірвала валасы, губляла пену, ела зямлю, грызла дрэвы. Але ў звера гэтага быў усё ж чалавечы голас, можна было разабраць нейкія і словы, праўдзівей кажучы, адно слова:

— Адыдзі, адыдзі, адыдзі...— I дубінаю, сукаватай палкаю па дрэвах, травах і самім сабе, і зноў загад, мо таксама самому сабе: — Адыдзі, адыдзі, адыдзі.

Прачнуўся Уладзік ужо на схіле дня, калі заходзіла сонца, ачомаўся шмат раней, праз мінуту-дзве пасля таго, як пачаўся прыпадак, але, як гэта цяпер бьгло заўсёды, не паверыў у сваё існаванне, не паверыў, што жывы і па зямлі. Пасля ўсяго, што адбылося з ім, нішто, здавалася, не магло ўцалець на зямлі і нават сама зямля. Так яно было і на самай справе. Цемра, непрабівальная, непранікальная цемра ахутвала яго, цемра без пробліску, іскрынкі, свядомасці і чалавечай памяці, толькі механічная заведзенасць. I Уладзік доўга хадзіў па зямлі, не бачачы, не адчуваючы зямнога прыцяжэння, як балванчык, нагінаўся, нешта паднімаў каля ног, падносіў да вачэй, але рукі, далоні яго былі пустыя, хаця яму і мроілася, пэўна, што ён нешта знайшоў, нешта вельмі дарагое, таму па-звярынаму паспешліва і апасліва хаваў гэтае дарагое і неіснуючае за пазуху. Склаўшы тры пальцы разам, раз'ятрана рваў нейкую неіснуючую прывідную нітку, як вошы душыў, душыў і адкідваў. I так да знемажэння, забыцця, страты памяці. Усё дранцвела ў ім, ён упадаў у сон, падобны да летаргіі. Сон, у якім нічога не сніў, не адчуваў жадання і жыць. Але праз нейкую гадзіну-другую прачынаўся і ўжо люта прагнуў жыць, жыць, жыць, каб і ўдзень, і ўначы бачыць свет, які ён ёсць, у колерах і красках, хацеў гэтага свету, каб прыняць назад сваю ўласную душу, якая адляцела ад яго, плакала і бедавала. Пасля гэтага прыпадку ён знайшоў, убачыў сваю душу ў вадзе, яна плавала ў рэчцы, змывала з сябе здзічэлае, звярынае, каб набыць чалавечага, сапраўднага. I звярынае, чорнае, што адразу кінулася ў вочы Уладзіку, пачало адыходзіць, абмытае парнаю вечаровай вадой. I цемра азарылася яркім пералівістым святлом. Уладзік доўга не разумеў, адкуль ліецца гэтае святло. Свядомасіф, душы ў ім усё яшчэ не было, ва ўсім целе жылі адны толькі вочы, але яны былі яшчэ без розуму, не азораныя думкай. Думка гэтая прыйшла, як толькі ён паспрабаваў варухнуць языком, набыць слова. Слова яшчэ не нарадзілася, ішла толькі першая спроба нараджэння яго, цьмянае яго жаданне, мыканне. Але гэтае невыразнае мыканне нарадзіла рэха. Рэха ўскалыхнула цішыню і ваду, і бабёр, які плаваў у вадзе і выпраменьваў ззянне, нырнуў. Святло ўскочыла ў шырока адплюшчаныя вочы, параніўшы болем сэрца. I Уладзік ужо канчаткова ачуўся, апрытомнеў. Сэрца, хаця і смылела, душа былі на месцы. Былі на месцы ўсе яго шэсць пачуццяў. Трэба ўставаць і ісці дамоў. Але ён застаўся ляжаць, зачараваны прыгажосцю свету, які нарадзіўся разам з ім. Ён убіраў яго, прапускаў праз сябе, радаваўся, што свет застаўся цэлы, што пакутаваў і выбухаў толькі ён. Уладзік яшчэ не ведаў, дзе знаходзіцца, куды закінула яго вар'яцтва хваробы, закінуў узарваны свет, але быў упэўнены, што на родную і цудоўную планету, імя якой Зямля, зусім недалёка ад зноў-такі роднай і цудоўнай вёсачкі, ад адзінай на ўвесь сусвет рэчкі. Гэта было таксама цудоўна. Цудоўна — ціхае пазнаванне родных мясцін і пазнаванне самога сябе.

Уладзік ужо бачыў зямлю, дубы і кусты, цяпер трэба было ўбачыць неба, яно, здаецца, таксама засталося цэлым. Зорна і месячна свяцілася рэчка, але трэба было пераканацца, што там, у вадзе і ў рэчцы, не падман. Спакваля ён пачаў падымаць галаву. I ў вочы адразу ж кінуліся салдацкія боты. Уладзік трохі затрымаўся на іх, раздумваючы, адкуль яны ўзяліся, падняў вочы крыху вышэй, выхапіў галіфэ, гімнасцёрку, твар. Чалавек стаяў перад ім незнаёмы, якога ён ні разу не бачыў. На грудзях зіхацеў ордэн Чырвонай Зоркі, вісеў бінокль. Але сам чалавек як несапраўдны, ён бы толькі-толькі сышоў з экрана кіно. Добры чалавек, твар, галава свяціліся ўначы белым і блакітным — колерамі спакою і дабрыні.

— Я пазнаў цябе,— сказаў Уладзік, крыху раней зразумеўшы, дзе ён знаходзіцца. Ніўкі то былі.— Ты Трубецкі, Бецкі, наш чалавек, савецкі. Ты пагранічнік, начальнік заставы.

Чалавек не варухнуўся, нічога не адказаў Уладзіку. Але Уладзік раптам занепакоіўся. Не, ён не спалохаўся і не збянтэжыўся. Уладзік ведаў, што павінна адбыцца тут вось-вось, мо праз хвіліну-дзве. Ён падхапіўся, кінуўся да пагранічніка, але спазніўся. Пагранічнік паціху пачаў завальвацца на спіну, Уладзік рэзка павярнуўся, пільна прыгледзеўся да процілеглага берага, убачыў таго, хто страляў у пагранічніка, і, здаецца, пазнаў. Пазнаў не па твары, а па ценю, таму што твару не было відаць, чорная маска, маска без маскі, такім чорным быў сам твар забойцы. З яго чарнатою немагчыма было параўноўваць ніякую цемру, ніякую сажу. То была абсалютная чарната, абсалютная цемра. Таму Уладзік не мог сказаць з пэўнасцю, што ён на ўсе сто разгледзеў, пазнаў чалавека на тым беразе. Безумоўна было толькі адно: ён яго ўжо бачыў і ведаў, кагось нагадваў яму той чалавек на другім беразе. Уладзік адвярнуўся ад яго чорнай постаці і хацеў кінуцца да пагранічніка, але пагранічніка ўжо не было. Толькі абгрызак напаўгнілога слупка, які сведчыў, што ён сапраўды знаходзіцца ў Ніўках, што тут некалі праходзіла граніца і гэта астаткі ад пагранічпага слупка.

I ўсё ж тут было штось яшчэ, каля слупка ці пад слупком, быў нехта жывы, гэта Уладзік адчуў і пачуў, прысутнасць нейкай жывой істоты, слых яго быў цяпер абвостраны да хваравітасці, зрэшты, як і ўсё ў ім было абвострана, напружана. Хтосьці жыў пад насыпам ля слупка. Варочаўся там, углыбі, па-старэчы соп, стагнаў, незадаволена чмыхаў. Уладзік прыпаў да зямлі вухам, стогн і чмыханне чуліся цяпер выразна — водгукі нейкай хапатлівай падземнай работы. I той падземны працаўнік чуў і яго, Уладзіка, прысутнасць, выказваў незадаволенасць, выгаворваў за тое, што яму перашкаджаюць, злосна чмыхаў у вусы. Уладзік прыгадаў, што Трубецкі прымроіўся яму без вусоў і пахаваны ён зусім у іншым месцы. Хто ж тады тут? Уладзік падняўся, падскочыў над бугарком, гупнуў па ім нагамі і зноў упаў, прыпаў вухам да зямлі. Яна яшчэ дрыжала ад яго ўдару, вяртала рэха, якое адбілася ад пустаты, рэха гэтае ўзмацніла незадаволеная незнаёмая істота, што месцілася ў той пустаце, сярдзіта завуркацеўшы. Уладзік прыгадаў усе вясковыя байкі пра лесавікоў і вадзянікоў, яму стала трохі страшна, хаця апошнім часам нячыстая сіла нікога ў іх вёсцы не давяла да смерці. Яна ж, канечне, існавала, што ж гэта за вёска, калі ў ёй няма аднаго, а то і пары нячысцікаў. Вадзіліся яны і тут, але паводзілі сябе прыстойна: сяляне іх нават любілі, як любяць усё сваё, імкнуліся жыць у міры і згодзе. Ды і як інакш, калі ты жывеш пры рацэ, на той рацэ табе даводзіцца бываць амаль кожную ноч. Трэба і з чортам умець паладзіць. Не без таго, здаралася, гарэзілі, сваволілі нячысцікі, але не злосна, можна сказаць, проста жартавалі, строілі кепікі, асабліва калі той мужык быў пад чаркаю. Вымушалі блукаць, кружыць у сваім жа лесе, перастаўлялі з месца на месца жакі. Чалавек добра памятаў, што паставіў іх тут, на Ніўках, а знаходзіў чамусьці за кіламетр ці два вышэй, на самым кручку. Іншым разам здаралася такое і з канём. Той жа чалавек прыехаў у лес па дровы, паставіў каня, адышоў крыху ўбок, адвярнуўся на хвілінку, і ўсё. Няма ні коніка, ні калёс. Туды-сюды, а каб на цябе нячыстая сіла, няма. Мог так дзень прахадзіць па лесе і не знайсці. А ўсё таму, што ўспомніў і лаяцца пачаў, абражаць нячыстую сілу. I каню з-за гэтай яго лаянкі перападала, рана ці позна ён знаходзіўся, дзе-небудзь на бульбе ці на калгасным падворку, але калі гаспадар таго коніка пасылаў нячыстай сіле больш трох мацюкоў, то конік увесь быў у мыле, грыва ў каўтунах, дзядоўнікам аплецена. I гаспадар узмакрэлы, збегаўся па лесе, ні рук, ні ног не чуе. Вось так жартуе нячыстая сіла, таксама гумар мае.

Уладзік вырашыў не пакідаць Нівак, перапачаваць тут, але дасведчыцца, хто сваволіць тут, пракудзіць. Калі на самай справе Трубецкі, а такую думку ён дапускаў, хаця і не павінен быў дапускаць, усё ж дзесяць гадоў у школе адвучыўся і прайшоў адзін курс культасветвучылішча. Але ў школах тых адно, а ў жыцці другое, шмат чаго тая школа ў іхнім жыцці разумее. Трубецкі ж, калі ён да сённяшняга дня пагранічнік, даруе яму, Уладзіку. Ён жа кожны год на Дзень пагранічніка носіць на яго магілу жывыя кветкі, фарбуе агароджу. А калі яго няма, паглядзіць усё ж, хто ёсць тут. Ці ёсць на самай справе нячыстая сіла, мо здарыцца так, як некалі тут ужо было, недзе напярэдадні рэвалюцыі. Дзед Ахрэм выправіўся на рыбу, прадуха тут у возеры, каля Нівак, была. Паехаў ён на кані, а прыджгаў дамоў пехатою: нячыстая сіла, нячыстая сіла ў Ніўках, лесавікі, усе з бародамі кудлатымі. Пайшлі ўсім мірам праверыць: ніякіх лесавікоў, ніякай нячыстай сілы. Людзі як людзі, у зямлянках каля Нівак жывуць, толькі дэмакраты, супраць цара, значыцца. Ну, супраць дык супраць, мы таксама ўсё жыццё супраць і зрэдку толькі за.

Уладзік думаў, што чакаць яму прыйдзецца доўга, але толькі прымружыў, здавалася, на хвілінку вочы, пачуў, як нешта стрэліла, як з пушкі грымнула, ірванула так, што ўвушшу заклала. Ён зірнуў на рэчку і ўсё зразумеў. Рэчка ўся ў месячных сцежках, з чыстай медзі тыя сцежкі, з серабра і золата адкаваны, і на гэтых сцежках у золаце і серабры купаюцца гаспадары ракі, шасцёра, цэлае сямейства баброў. Вось нячысцікі дык нячысцікі, самі як адлітыя з падчарнёнага серабра і золата, то змейкай, цугам, адзін за адным праносяцца праз усю раку і вады не ўстрывожаць, толькі разрэжуць плынь, як хлеба скібу адрэжуць ці як зямлю плугам узаруць. I вада, як зямля, распластаная на дзве часткі, доўга не сыходзіцца за імі, захоўваючы іх след. А то возьмуцца гуляцца адно з адным, маладыя абкладуць старога бабра, як унукі сівога дзеда, учэпяцца ў яго, павіснуць хто на хвасце, хто на загрыўку, хто збоку. А ён свечкай устае з вады, адбіваецца. Старая бабрыха ўбаку пасмейваецца толькі. I тады бабёр не вытрымлівае, аднаму ў каршэнь, другому поўху, трэцяму выспятка. А сам праз галаву сальта-мартале: беражы, чалавеча, вушы — аглушыць. Як урэжа хвастом-лапацінаю, дубы ўгінаюцца, і цішыня, цішыня на вадзе, на рэчцы, як нікога і не было, пустэльна, спакойна. I раптам шасцёра вадалазаў-падводнікаў, у акулярах нават, здаецца, свечкамі ўздымаюцца над вадой. Пярэднія лапкі складзены на грудзях, галоўкі, мысы выцягнуты да месяца. I ўсе яны перабіраюць лапкамі, моршчаць мыскі, вусікамі паварухваюць, ад месяца носікаў і вачэй не адводзяць, як богу, моляцца яму. I самі ўсе спрэс месячныя, з чырвонага золата адлітыя, серабром і золатам пырскі вады ва ўсе бакі. Цырк, дый годзе.

Уладзік не чакаў і думаць не думаў, што рэчка, ноч гэтая зробяць яму такі падарунак. Ды дзеля аднаго толькі гэтага варта паміраць, выбухаць, губляць памяць, варта жыць. I дзе, у якім краі ёсць яшчэ такое? Ці можа зямля сатварыць яшчэ большы цуд? Не і не. Хай жа будзе навекі бласлаўлёная зямля, якая так радуе. Навекі стаяць табе, навекі цешыць чалавека, і хай не зводзяцца род звярыны і род людскі. Гэтага жадаў, аб гэтым думаў Уладзік, калі амаль ужо на світанні вяртаўся з Нівак дамоў. Думаў, што недарэмна адкрылася яму бабрыная радасць, не толькі яму, але і Трубецкаму, пэўна. Памёр, загінуў чалавек, але і мёртвы прыйшоў паглядзець на бабрыныя гульні. I кожную, мусіць, месячную ноч прыходзіць сюды. Ведае, што там жа ходзіць яго смерць, ходзіць і знаходзіць яго. I кожны прыход гэта нанава, кожны раз смерць, але ёсць за што паміраць. Недарэмна і бабры абралі сабе пад жытло такое, здавалася б, няўдалае месца. Горшага месца і прыдумаць цяжка. Лазовых ці якіх іншых кустоў няма, асіна там таксама не расце, амаль што гола ўсё кругом. I на гэтым голым, на бугры, дзе стаіць стары пагранічны слуп, дзе колісь пралілася чалавечая кроў, яны пабудавалі сваю хату, пад зямлёй да слупа пракапалі нару, а сюды ж кожны дзень прыходзяць яшчэ і людзі. Даспадобы гэтая мясціна вяскоўцам. Вясною праводзяць тут маёўкі, збіраецца моладзь, танцуюць, спяваюць, іграюць на гармоніках. Летам любяць пасядзець, адпачыць на бугарку і старыя. З яго, з бугарка гэтага, відно ўжо іх сяло, хаты, і рэчка далёка відаць. Ціха тут, спакойна, ні камара, ні мошкі, месцейка высокае, ветрык добра павявае. I вось на такім бойкім, непаглядным, здавалася б, зверу месцы пасяліліся бабры. З розумам звяры, з вялікім розумам. Дапетрылі, што тут яны не толькі навідавоку ў кожнага, але і пад аховай, ноччу іх сцеражэ таварыш граніца, Трубецкі, удзень уся вёска. Не дадуць у крыўду, таму што ў вёсцы хоць і браканьер на браканьеры, але баброў ніхто не кранае. Нейкі даўні запавет ад дзядоў яшчэ пераданы вяскоўцам: не крыўдзіць баброў, быццам яны ў сваяцтве з тутэйшымі мужыкамі. Самі мужыкі былі колісь бабрамі. Былі. Уладзік пераканаўся ў гэтым.

I з тае ночы ён палюбіў баброў, прызнаў іх за родзічаў. Толькі надаралася вольная хвілінка, спяшаўся на рэчку, абышоў яе амаль усю, абышоў таксама і Беліч, глухое занядбанае возера за вёскай, якое толькі па вялікай вясновай вадзе злучалася з ракой. На возеры і на рэчцы ён налічыў шэсцьдзесят бабрыных дамкоў, жыло ў іх каля ста пяцідзесяці баброў. Жыло да гэтай зімы. Зімой прыйшла бяда. Без снегу, пад самы Новы год, прыціснулі моцныя маразы. Рэчка стала. I тут пачала прыбываць вада, як увесну ўсё роўна. Але вясной вада сыходзіла ў балоты, у тарфянікі і паглыналася імі. Цяпер жа ўсё было скавана лёдам. Рэчка выйшла з берагоў, затапіла ўсе даліны і лагчыны, але колькі тых далін і лагчын, яны не маглі прыняць і спыніць зімнюю паводку. Заліло, затапіла па самыя стрэхі і бабровыя хаткі. Бабры, што людзі ў вайну, у чым толькі былі, выхапіліся са сваіх хат, старыя і маладыя абляпілі стрэхі, друзлыя «сумёты» амаль нябачнага з вады лазняку і плакалі, плакалі горкімі бабрынымі слязьмі. Гледзячы на іх, адварочваліся, хавалі вочы і вяскоўцы. Чым яны маглі дапамагчы сваім меншым братам. Калі была б на тое бабрыная ахвота і згода, паразбіралі б іх па сваіх хатах, але звер жа, звер не разумее, што гэта на карысць яму. Плача над сваёю хаткаю наўзрыд, ножкі, ручкі складзе і заліваецца ў тры ручаі, а ў рукі не даецца, не верыць чалавечай спагадзе і дабрыні. I мо недарэмна, што не верыць. Былі ў вёскі бабры, былі ва Уладзіка бабры, ды за адну ноч звяліся. Амаль што ўсіх іх вынішчылі. У каго толькі рукі падняліся, хто пакарыстаўся, нажыўся з бабрынага гора. Не, не будзе яму ўсё роўна шчасця. Не прынясуць яму багацця бабрыныя гаручыя слёзы. Адальюцца яны таму, хто падняў на іх руку. Каб забіць бабра, не трэба было мець і стрэльбу, хапала друка. Ад хатак сваіх яны нікуды не адыходзілі, ды і куды было адысці. Лес чужы ім, на дрэва не залезці і пад дрэвам не схавацца, у кустах, гола ўсё вакол. Не ратавалі і воды, не рыбіны ж яны і не ракі — бабры ўсё ж, ад вады яшчэ не адарваліся і да зямлі не паспелі прыйсці. Вось і стаялі яны слупкамі і крыжыкамі каля свайго захопленага вадою селішча. Бяры друк, падыходзь і бі, забівай, як дзяцей малых. Так яно, мусіць, і было. Друкам цюк па галоўцы — і ў рэчмяшок. Ні табе шуму-гаму, ні беганіны. Ціхае забойства, якое не вымагае вялікай сілы, трэба толькі добры друк, сэрца, каб не ведала літасці, і крыху цярпення, таму што бабры імкнуліся хавацца, ныралі праз стрэхі ў хаткі свае, прытойваліся там на нейкі час, як хапала ў іх паветра, каб развітацца з гэтай сваёй хаткай і жыццём, на раку ж, на вольную ваду не выйдзеш, там лёд, і паверх лёду вады не надта, каб схавацца ў ёй. I яны выходзілі з хатак, ішлі на верную смерць, моўчкі раняючы апошнія слёзы. Прымалі смерць. Так доўжылася тры ночы. Тры ночы доўгіх палак, ціхага забойства. Вёска амаль і не прыкмеціла, як асірацела. Згубіла братоў сваіх меншых. Па вялікай вадзе з сяла асабліва ніхто нікуды і не выходзіў. Першымі кроў каля бабровых хатак прымецілі вясковыя хлапчукі, а да гэтага па вёсцы папаўзлі чуткі: аб'явіўся каля ракі нейкі блакітны трохколавы матацыкл. А чаго яму было аб'яўляцца ў тую пару: рыбіну ні на вуду, ні сеткай па такой вадзе не возьмеш, за зверам — зайцам ці лісам — таксама не ўгонішся. Навошта, чаму тут гэты блакітны матацыкл? Вёска прыкметлівая на ўсякую бязглуздзіцу і недарэчнасць. Але нікому і ў галаву не цюкнула, што баброў б'юць, неяк само па сабе лічылася: мы іх не чапаем, і ніхто іншы не павінен чапаць. Хіба ж гэта можна: грэх, вялікі грэх.

Але вось хлапчукі падалі сігнал трывогі. Уладзік са стрэльбай выйшаў ноччу на рэчку. I наскочыў-такі на той блакітны матацыкл, але ён ад'ехаў, знік. I было ў ім трое. Бегчы за ім — усё роўна не ўгонішся. Уладзік толькі праверыў, ці застаўся хто жывы ў бабрынай хатцы, каля якой стаяў матацыкл. Прыкмеціў старога бабра. Той поўзаў, цялёпкаўся пад берагам. Не стаў перашкаджаць яму выбірацца на бераг, агледзеў месца, дзе стаяў матацыкл, адзначыў, што адзін пратэктар лысы, узяў гэта сабе на прыкметку, пабег у вёску па падмогу: мо ж яшчэ вернуцца матацыклісты да бабра, які быў жывы.

Бацька спачатку наадрэз адмовіўся ісці сцерагчы нейкага там бабра.

— У мяне ў кароўніку сто пяцьдзесят кароў, палавіна цельная. I ацёл пачаўся ўжо. Не прывядзі гасподзь, што-небудзь не так, ніякія бабры не выратуюць.

— Як хочаш, бацька, мо і праўда не варта табе хадзіць. Яны са стрэльбамі. Я каго-небудзь з маладзейшых пазаву.

— Са стрэльбамі? — перапытаў бацька, але падымацца з лавы не спяшаўся. Не вытрымала маці:

— Ой, яно яшчэ думае. Сына падстрэляць, а яно разам з каровамі цяліцца будзе. Сама дагледжу кароў тваіх, збірайся.

— Я думаю,— сказаў бацька.— Я збіраюся, але думаю. Тры стрэльбы супраць двух чалавек і на вайне занадта. Каго яшчэ клікнуць?

Паклікалі Вовіка-алкаголіка, таму што ён жыў у суседзях і малады, здаровы быў. I Вовік, на здзіўленне, адразу ж згадзіўся:

— Падлы, нашых баброў забіваюць. Ды я ж іх як жаб тых параздзіраю.— Утрох яны падышлі да бабрынай хаткі, ля якой Уладзік бачыў матацыкл, але цяпер там нікога не было, нават таго старога бабра, што ў адзіноце корпаўся пад берагам.

— Паспелі кончыць,— сказаў Уладзік,— пойдзем да другіх хатак, калі яны ўжо тут круцяцца, то й будуць круціцца, нікуды не дзенуцца.

I яны абышлі ўсю рэчку, праверылі ўсе шэсцьдзесят бабрыных хатак. Амаль усе шэсцьдзесят былі разбураны, зруйнаваны. Ужо недзе вясною толькі Уладзік падлічыў, што са ста пяцідзесяці баброў засталося трыццаць. А ў тую ноч яны нікога з людзей, ні мясцовых, ні чужынцаў, на рэчцы не сустрэлі. Раніцай Уладзік пазваніў у раён паляўніцтвазнаўцу. Той абяцаў к абеду быць у вёсцы, праверыць усё на месцы, але так і не прыехаў ні тым днём, ні наступным, да адкрыцця палявання на качак. Чаму, Уладзік не разумее і сёння. Чалавек пастаўлены дзяржавай не толькі адстрэльваць звера, але і аберагаць яго, грошы за гэта атрымоўвае, а пальцам аб палец ударыць не хоча. Вовік-алкаголік тройчы сядзеў у турме, а не адну ноч поўзаў з ім па рэчцы, выглядаў той блакітны матацыкл. Дзед Калістрат, Кастрат, хадзіў, Лукаш-страннік ноч ці дзве не спаў, хаця ім, здавалася, якраз і не трэба нічога. Не трэба, калі для гэтага ёсць спецыяльны чалавек ад дзяржавы.

Але гэтыя начныя блуканні нічога не далі, чужынцаў, а тым больш блакітнага матацыкла каля ракі яны не сустрэлі. Сустрэлі толькі свайго, напалавіну свайго Якіма Паніхіду па мянушцы Янот. Жыў ён на другім, на польскім беразе, за рэчкаго, на хутары, адзін і ўпотай, як мядзведзь, без электрычнасці, газу, дарог і людзей. Пераехаў туды невядома з якіх мясцін, параўнальна нядаўна, гадоў шэсць-восем назад. Ніхто яго тут не ведаў, акрамя нябожчыка ўжо Мар'яна, але і той аб ім нічога не расказваў. Раз толькі пабраліся яны загрудкі ў магазіне. На Дзень Перамогі мужчыны на хуткую руку, да мітынгу яшчэ, выпілі ў магазіне бутэльку-другую. Разам з імі кульнуў шклянку гарэлкі і Якім Паніхіда. Якраз у той момант, калі ён дапіваў яе, зазірнуў у магазін Мар'ян. Убачыў Паніхіду сярод франтавікоў, схапіў яго загрудкі і пацягнуў з магазіна:

— Не месца табе, поскудзь, у такі дзень сярод людзей.Якім адбіваўся, віскацеў:

— Мала вас стралялі, не ўсіх пастралялі, нічога, прыйдуць яшчэ кітайцы...

— Прэч адсюль, паліцэйская шкура!

Ад гэтых слоў Мар'яна Якім аж завыў, злаўчыўся, ухапіў Мар'яна за палец да жоўтага пракуранымі, але моцнымі зубамі. Але Мар'ян Якіма не адпусціў, і той не расцяў зубоў да самага ганка. На ганку Мар'ян даў яшчэ Якіму выспятка, пхнуў у пыл, палец яго трымаўся на жывой нітцы, і кроў усё яшчэ лілася цурком, але Мар'ян, не зважаючы на яе, прыгразіў з ганка Якіму:

— Каб духу твайго тут не было. Убачу — прыдушу,што гніду.

Вярнуўся ў магазін, разам з мужыкамі выпіў таксама добрую шклянку гарэлкі. Але, колькі яны яго ні распытвалі, нічога пра Паніхіду не расказаў. Такім чынам, быў той паліцэйскім ці не, хто ведае. Але чалавек гэта быў нядобры, памаўзлівы. Браканьер — і кляйма няма куды ставіць. А ўвесь рыбнагляд — таварышы яго. Хутар Паніхіды стаяў наводшыбе, кіламетры за два ад вёскі, хата вокнамі на рэчку. А да самай хаты падыходзіла старыца. У той старыцы ля хаты рыбнагляд, наязджаючы сюды, хаваў сваю лодку. Самагонка ў Паніхіды мелася заўсёды і адразу ж выстаўлялася на стол. А стол каля акна. А з акна ўся рэчка як на далоні. Хто з сяльчан кіраваўся на рыбу, не мог мінуць гэтых вокан. Рыбнагляду заставалася толькі піць і чакаць, калі будуць вяртацца рыбакі. Калі яны ўжо будуць ехаць з уловам. I тут табе на месцы акт, штраф, канфіскацыя сетак, а то і матора. Усё, канечне, правільна, усё па закону, вышэй закону не скочыш. Але вяскоўцаў заядала іншае: у каго атабарыўся рыбнагляд, дзе базу зрабіў сабе, з кім стакаліся ўлада і закон. З надыходам вясны Паніхіда так застаўляў сваю старыцу сеткамі, што казюрцы не праскочыць. Не менш пятнаццаці сетак. А чые ж яны, Паніхіды, ён іх вязаў, ён іх купляў? Як бы не так. Усёй вёскі то былі сеткі, канфіскаваныя рыбнаглядам. Пад чужым маторам і лодка яго хадзіла. Калі не піў з рыбнаглядам, дняваў і начаваў на зарэчных азёрах. Не тоячыся ставіў сеткі і жакі. I асцерагаўся не ўлады, не закону, а вяскоўцаў сваіх, каб не паздымалі яго сетак. Так з вясны і да восені сцярог свае сеткі, укрыўшы твар мехам, пасопваў у гэты мех, за што і атрымаў мянушку Янот.

I вось гэтага Янота Вовік-алкаголік з Уладзікам перанялі пад Ніўкамі. Яны не ведалі, што гэта Янот прамільгнуў у лагчыне хуткім ценем і схаваўся, падумалі, што хтосьці чужы, сталі сачыць. Нехта лагчынкай, хмызамі браўся да бабрынай хаткі пад пагранічным слупком. Пад тым слупком уцалела ўсё ж сямейства баброў, ніхто, пэўна, і падумаць не мог, што яны тут жывуць. Вось толькі калі разнюхалі. Метраў трыццаць не даходзячы да бабрынай хаткі, чалавек як адчуў штосьці, спыніўся, насцярожана агледзеўся, зняў з пляча стрэльбу.

— Ты ідзі следам,— шэптам сказаў Уладзік Вовіку,— а я кругаля дам і адрэжу яго ад хаткі, каб ён у лес не кінуўся, калі ўцякаць уздумае.

Так яны рашылі, так у іх і атрымалася. Уладзік адрэзаў дарогу ў лес, наперад, Вовік — у вёску. Але Янот на тое і Янот. Ён не стаў падыходзіць да самой хаткі, стаіўся непадалёку ад яе, і цярпенне ў яго было, што ў вала. Уладзік ужо знямогся: калі ж гэта ён пачне што-небудзь рабіць. А Янот, пэўна, чакаў, калі выйдзе з хаткі бабёр. I дачакаўся. Толькі той выткнуў мыску — узняў стрэльбу, і ўсё, аджыў бы, пэўна, бабёр, але дапамог яму Вовік-алкаголік, выратаваў.

— Страляй,— сказаў ён ціха,— страляй, ты ў бабра, а я табе ў макацоўбіну, яна ў мяне на мушцы.

Янот павярнуў стрэльбу на Вовікаў голас.

— Давай, давай,— прыспешыў яго Вовік,— тут табе і крышка.

I Янот не вытрымаў, пабег. Параўняўся з пагранічным слупком. I тут насустрач яму выйшаў Уладзік. Паніхіда наставіў цяпер ужо на яго стрэльбу.

— Не спяшайся, Янот,— папярэдзіў яго Вовік,— а не то я табе шкурку папсую.

I Вовік тыцнуў стрэльбаю між лапатак Паніхідзе. Паніхіда ўпаў на калені перад Уладзікам:

— Здраствуйця, добрдзень, хлопцы. Гэта вы, хлопцы? Як я рады.

— Што будзем рабіць? — спытаўся Уладзік у Вовіка.

— Прыкладам па кумпалу і туды ж, у хатку. Ніхто ні за якія грошы не знойдзе,— незразумела, ці то сур'ёзна, ці то жартам, палохаючы Паніхіду, сказаў Вовік.

— Хлопцы, хлопцы, не губіце, хлопцы, дзеткі ж маленькія.

— Дзе ж тыя твае дзеткі,— засмяяўся Вовік.

— Ёсць, ёсць, Вовік, і сам я маленькі. Адпусціце, дзесятаму закажу.

— Забіраем стрэльбу і звонім у міліцыю,— прапанаваў Уладзік.

— Не-не, Уладзічак, што тая міліцыя. Я сам замест міліцыі буду, нікому не дазволю баброў і пальцам крануць.— I Янот прыпаў да ног Уладзіка.

— Хай ідзе, хай куды хоча ідзе.— Уладзіку стала прыкра і сорамна чамусьці стала. Стары чалавек, а ніякай павагі да сваёй старасці.

— Не-не, я яго, не папсаваўшы шкуркі, не адпушчу.— Вовік адабраў у Янота стрэльбу, выцягнуў патроны і храснуў прыкладам аб пагранічны слупок, падаў тое, што засталося ў яго руках, Яноту.— Хай чорт цябе бярэ, ідзі.

Янот борздзенька падхапіўся і пабег, як заяц, скідваючы петлі, нібы чакаў, што яму стрэляць у спіну. Але, адбегшыся метраў на пяцьдзесят, спыніўся:

— Ой, хлопцы, вузенькімі сцежкамі ходзім. I хаты смалістыя ў абодвух, гараць добра, ох гараць, а сена...

— Во, бачыш, бачыш чалавека... А тут уся вёска ўз'елася: алкаголік, алкаголік, цюрэмшчык.— I Вовік вылаяўся, загнуў такога мацюка, што і Уладзіку захацелася мацюкнуцца. Але мацюка ў яго не атрымалася, таму што ён ніколі не мацюкаўся, праўдзівей кажучы, не мацюкаўся з той пары, як пачаў выгаворваць словы не шапялявячы.

З таго часу баброў пад вёскаю ніхто ўжо больш не страляў да самае вясны. I лета, восень прайшлі ціха. Бабры, якія выжылі, прынеслі новых бабранят. Зноў пачалі запаўняцца жыццём зруйнаваныя, асірацелыя іх хаткі, аднекуль зверху спусціліся бабры-перасяленцы. Адсяліліся маладыя ад старых і на Ніўках. Такім чынам палавіна бабровых хатак была занятая. Жыццё працягвалася і ў баброў. Але Уладзік не вельмі быў рады яму. З надыходам лета паляванне на баброў аднавілася, праўда, ужо не такое жорсткае, як узімку, але ўсё ж... Зноў пляткарылі, гаманілі ў вёсцы, што дзесь па беразе круціцца блакітны трохколавы матацыкл. А каля вусця, дзе іх рэчка ўпадае ў рэчку большую, нехта за адну ноч спусціў возера. Пракапаў ад ракі да возера роў і па тым рове выпусціў ваду. I не дзеля таго, каб узяць рыбіну, а каб упаляваць бабра, адрэзаць яго хатку ад вады і прыхапіць на сухім, дзе ён няспрытны, бездапаможны. А хтось спрабаваў нават падпальваць бабрыныя хаткі. Увогуле, як паглядзець, дык другая сусветная вайна, аб'яўленая ўжо цяпер зверу.

Але ўсе гэтыя падпальшчыкі не чынілі ўжо такой вялікай шкоды. Гэта была проста самадзейнасць, партызаншчына. На ўзроўні іх вясковай, браканьерска-мужыцкай кемлівасці. Куды больш небяспечнымі былі людзі адукаваныя, з рацыяналізатарскай жылкай і кандыдацкім дыпломам, так званыя акадэмічныя браканьеры, у багажніках машын якіх месціліся цэлыя лабараторыі. Там былі розныя клеткі, электрычныя вуды і сеткі, самаловы, прылады розныя, у якіх Уладзік са сваёй сярэдняй адукацыяй не здольны быў і разабрацца. Адну такую клетку, ледзь не сінхрафазатрон, ён знайшоў ля Белічы. Зноў пазваніў у райцэнтр паляўніцтвазнаўцу. На гэты раз той прыехаў у вёску, зацікавіла яго, пэўна, незвычайная клетка. Але каб дапетрыць, што ў ёй і да чаго, не хапіла і яго вышэйшай адукацыі. Ён павёз мудрагелістую клетку ў горад.

— Трэба, мусіць, рабіць пасты на дарогах,— далікатна выказваў свае думкі паляўніцтвазнаўцу Уладзік, гаварыў аб тым, пра што думаў у час сваіх начных блуканняў да бабрыных хатак.

— Трэба,— пагаджаўся паляўніцтвазнавец.

Але ніякіх пастоў на дарогах, якія вялі сюды, так ніколі ніхто і не бачыў. Аднойчы толькі прыскочыла машына ДАІ, але зусім не таму, каб звесці і пастрашыць браканьераў. Паганялі п'яных трактарыстаў і шафёраў, паадбіралі правы, каб наступным ранкам вярнуць іх працверазелым ужо механізатарам, даўшы ім тым самым падставы для новай выпіўкі. I механізатары выпілі. Урэзалі так, што гай шумеў. Адзін з трактарыстаў не даехаў нават да гаража, кульнуўся з кабіны пад колы трактара. I такі ўжо быў п'яны, што трактар не працвярэзіў яго, пашкодзіў яму толькі тазасцегнавы сустаў.

Жыццё працягвалася. Рэкі, як і заведзена, цяклі на захад і на поўдзень, адна пара года змяняла другую, падаў і раставаў снег, ішлі дажджы, дулі вятры. Вовік-алкаголік піў, дзед Калістрат ратаваўся і маліўся, Уладзік сцярог баброў. Ён і сам не ведаў, навошта гэта робіць, адчуваў, разумеў, што аднаму яму не адстаяць, не ўсцерагчы тых баброў, не тое што ад кандыдатаў навук, нават ад Паніхіды. А Паніхіда слоў на вецер не кідаў. Ужо недзе блізка да вясны заняўся агнём стажок Уладзікавага бацькі. Заняўся і згарэў. Палічылі, што гэта проста выпадак, хаця той-сёй у вёсцы ківаў на Паніхіду: ён спаліў. Але калі не злоўлены, то і не злодзей, і не за тое злодзея б'юць, што крадзе, а за тое, што пападаецца. Пагаравалі, пабедавалі бацька з маці ды і супакоіліся. Вясковыя сцежкі сапраўды вузенькія, нічога, сыдуцца яны яшчэ. Няма ж нічога такога тайнага, што б з цягам часу не выкрылася. Прыгадаць хаця б тое, што здарылася зусім нядаўна, такое выкрылася, хаця, лічы, сорак гадоў прайшло. Кандратава жонка незнарок прыбіла на сваім гародзе Ахрэмаву куру. Павохкаў, павохкаў дзед, накруціў Кандрату з жонкай мацюкоў. А потым, пасмактаўшы сваю люльку, сказаў:

— Ну, нічога, нічога, ты зараз маю курыцу, а ўзгадай пра свайго кабана, што ў трыццаць сёмым канфіскавалі... Ага, помніш. Яшчэ бацька твой забіць таго кабана забіў, а лупіць шкуру не стаў. Не схацеў здаваць шкуру ў казну. Захацеў сала са шкуркай паесці. Паеў... То ж я даказаў каму трэба.

Уладзік засмяяўся, успомніўшы словы дзеда Ахрэма, як смяяўся і тады, разам з усім сялом, калі пачуў іх.

Ён быў на Ніўках, і ноч была зорная і месячная. I бабры зачакаліся ўжо, яго. Ён тупнуў нагой і прыпаў вухам да зямлі, правяраў, ці тут яны, ці жывыя. Жывыя. Адгукнуліся на яго праверку, завуркацелі, заварочаліся. Ён лёг на бугарок ля пагранічнага слупка, назапасіў цярпення і пачаў чакаць. Чакаў доўга, але дачакаўся: яны выйшлі. Трое, праўда. Трое адсяліліся, перабраліся ў другія хаткі, каб доўжыць і множыць бабрыны род, а гэта значыцца — і род чалавечы. Але і тут, сам-насам з бабрамі, сам-насам з радасцю, Уладзіка не пакідала адчуванне небяспекі, што пагражала бабрынаму племені. Раскатвае ж па зямлі і дзесьці побач блакітны матацыкл, не спіць уначы Янот. А ці ж здольны ён, Уладзік, парадзіць, ці хопіць яго зрабіць так, каб гэтая радасць жыла вечна, каб бабры вечна заставаліся на месячных дарожках.

Аб гэтым ён думаў і вяртаючыся дамоў, і трэба адзначыць, што вяртанне гэтае было сумным, ён адчуваў сваю бездапаможнасць, не бачыў каля сябе чалавека, па якога можна было б абаперціся. Гэтая ўласная бездапаможнасць стамляла. Разумеў — раз не здолеў ці падсеклі, два не здолеў ці падсеклі, і на трэці раз проста плюнеш, ды што, мне больш за ўсіх трэба, хай конь думае, у яго галава вялікая. Ды дзе знойдзеш тых коней, калі іх ужо і ў калгасе не засталося, канюшня разбурылася. Спраўных коней здалі на мясакамбінат, лядашчых параздавалі па хатах. Не зусім, канечне, яны лічыліся калгаснымі, а даглядалі іх мужыкі. I ніхто, здаецца, асабліва не засмучаўся, як нікога гэта і не тычылася. I што, бачачы такое, скажаш. Калі коней ужо не прыкмячаюць, хто можа прыкмеціць бабра. Няма Мар'яна, няма Мар'яна...

Пра Мар'яна ён падумаў таму, што быў ужо каля клуба, на дзетдомаўскім двары. Двор гэты быў вялізны, і ўсё на ім было дзетдомаўскае: хлеў, два колішнія жылыя карпусы, а цяпер страх гаварыць, страх глядзець на тыя карпусы, сад, клуб, якім загадваў Уладзік, бярозы, каля якіх ён цяпер спыніўся. Спыніўся таму, што ўбачыў, як Вовік-алкаголік спрабуе паваліць адзіны на ўсю вёску з падвешаным да яго ліхтаром слуп, які стаяў каля клуба. Вовік так ярасна налягаў на гэты слуп плячом, так матляўся круга яго, што Уладзік адчуў ніякаватасць — а раптам возьме ды паваліць, але слуп стаяў трывала, нават лямпачка не калыхалася. Толькі ж і Вовік быў упарты, мусіць, добра набраўся. Не ўдалося паваліць, ён пачаў біць яго:

— Усё роўна кончу суку, усё роўна не ўстоіш.— I з правай рукі, і з левай па слупе. Але на ўсе яго ўдары толькі ледзь чутна адгукнуліся правады, гулі, і то хутчэй ад высокага напружання энергіі, якую яны неслі ў сабе, ад прыхаванага ўсярэдзіне святла.

— Ну, добра, сука, стой,— знямогся ўсё ж, здаўся Вовік і, ашчаперыўшы слуп рукамі, ссунуўся па ім на зямлю. Першае, чаго пазбавіўся дзетдом, што не ўстояла на яго падворку з таго часу, як не стала тут дзетдомаўцаў,— гэта плот. Але і без плота ўсё, што належала некалі дзіцячаму дому, па звычцы ўжо вяскоўцы працягвалі называць дзетдомам, быццам гэта была нейкая самастойная дзяржава, межы якой усе ведалі, помнілі, без патрэбы не парушалі, не ўрываліся ў яе, не займалі яе тэрыторыю.Калі ж каму прыходзілася будавацца, фундамент закладвалі ўбаку, часцей за ўсё на другім канцы вёскі, хаця зямля была там горшая, няўдобіца. Хаця, здавалася, не было ў тым ніякай рацыі, і сляпы, і дурны разумеў: каля дзетдома месца пад селішча больш прыдатнае. Але меўся, пэўна, нейкі замочак, забарона нейкая мелася, яны і не дазвалялі займаць дзетдомаўскую зямлю. Адзіны, хто пераступіў праз гэтую забарону, паквапіўся на непарушнае, недатыкальнае,— Місцюк. Паквапіўся, хаця, як гаварылі ў вёсцы, Мар'ян перад смерцю паспеў даць наказ: берагчы дзетдом і ўсё, што яму належала, таму што ўсё там грамадскае, павінна служыць усім, гэта як музей. Пахмяць гэта. Наўрад, канечне, ці быў такі наказ. Светка аб ім нічога не ведала, а яна ўсё ж дачкой прыходзіцца Мар'яну...

Уладзік успомніў Светку, яшчэ больш замаркоціўся. Нічога не атрымліваецца ў яго са Светкай:

— Старая я, старая для цябе. Шукай сабе маладзейшую. Я як маці табе...

А што яму, Уладзіку, да яе гадоў, калі ён кахае яе. Яна баіцца вясковых абгавораў, але тут іх будзе няшмат, вёска будзе на іх баку, таму што ўсе ведаюць пра яго хваробу. Хоць гэта, канечне, і нядобра — прыкрывацца хваробаю, але тут не грэх. На самай жа справе, хто яго, прыпадачнага, можа палюбіць, каму ён трэба, як не такой вось перастарцы.

Уладзік падумаў так пра сябе і Светку, і яму стала прыкра ад гэтых думак. Не, ён не адмаўляўся ад іх, усё тут праўда, голая праўда. Але іншым разам лепш не ведаць такой праўды, не дапускаць яе да сэрца. Гэта ж таксама: раз-другі папусцішся, падумаеш аб кімсьці брыдка, брыдка падумаеш аб родным табе чалавеку і сам абрыдзееш, згадзееш сабе. Аб усіх і аб усім так думаць будзеш. Ва ўсім нейкую выгаду, карысць вышукваць пачнеш. Вось таму недарэмна, пэўна, і гавораць: мельнік каля мукі заўсёды запыліцца. I ён вылаяў сябе, дакарыў, адагнаў нядобрыя думкі. Прымусіў сябе думаць пра другое, пра бацьку Светкі, Мар'яна, які быў настаўнікам, дырэктарам вось гэтага дзетдома, старшынёю калгаса і наогул добрым, справядлівым у яго вачах чалавекам. Толькі вось памёр рана і раптоўна, на хаду, у працы, як цяпер часта паміраюць былыя франтавікі, быццам каласы пад сярпом падаюць, ледзь-ледзь выспеліўшыся. Так упаў і ён, і наўрад ці паспеў зрабіць які наказ. Але людзі прыдумалі, што гаварыў, гаварыў перад смерцю Мар'ян. I доўга, шмат пра што. Усё наказваў чагосьці ці кагосьці чакаць, нехта павінен прыйсці, аб'явіцца, здаецца, з боку

Беліч, дзе дзедка яго пахаваны. Як, маўляў, толькі ён аб'явіцца, вы ўбачыце і адразу зразумееце, што гэта ён. Так прадказваў яшчэ дзедка. А дзедка быў няпросты, на тры метры ў зямлю ўсё бачыў. Гаварыў Мар'ян, што прыедуць сюды яшчэ і дзетдомаўцы, справяць з кожнага ўсё, што ўзялі ў дзетдоме, справяцца, як стаіць іх сіроцкая хатка, і мулка яму будзе ляжаць на тым свеце, калі хатка не ўстоіць. Гэта зусім ужо казкі, але людзям падабаюцца казкі. У гэтай да ўсяго ж няма нічога благога. I яна не пра Мар'яна, гэта сумленне людское загаварыла, у кожным жа ёсць яно, хай будзе ён самым апошнім чалавекам, забойцам і злодзеем. А дзетдомаўскім хоць цвічком ад плота цішком пакарысталіся ўсе ў вёсцы, нават самыя сумленныя і праведныя.

Ды і як інакш, калі патрэбная табе рэч валяецца на дарозе, гніе, ці ж магчыма яе не падняць, грэшна не нагнуцца, і шмат хто з вяскоўцаў гнуўся да прастрэлу, да радыкуліту.

На дарозе затахкаў матацыкл, замітусіўся фарамі па дзетдомаўскім двары. Уладзік насцярожыўся. Матацыклы гэтыя як насланнё нейкае яму. Але гэта быў не той, які ён шукаў, які прагнуў убачыць, не блакітны, а жоўценькі, міліцэйскі, з райцэнтра прыкаціў зяць Місцюка, міліцыянер. Вось ужо і з міліцыяй парадніўся Міцюк. Усюды яго сваякі, усюды радня. На ганак выскачыў сам гаспадар, дужы яшчэ, мажны, хоць у хамут яго, Місцюк-старэйшы. Кінуўся адчыняць вароты. Матацыкл зноў завуркацеў і пакаціўся да хаты, высвеціўшы дзетдомаўскі двор, Уладзіка на ім, яшчэ кагосьці, хто ўцякаў з дзетдомаўскага двара з боку жылога корпуса. Уцякаў цяжка, мусіць, штосьці нёс, штось яшчэ можна было пацягнуць з дзетдома. Начное жыццё вёскі працягвалася, каторы год усё яшчэ працягвалі раскрадаць дзетдом. Колькі ж у ім дабра. Як такое магчыма: столькі часу красці, красці, і ўсё ёсць што ўкрасці. I калі гэта толькі кончыцца, калі гэта пачалося...

Што б ні дзеялася ў жыцці Мар'яна, да ўсяго добрага і сур'ёзнага прыходзілася ісці праз хваробы і страты. Гэта ён даўно змеціў. Але, як ні дзіўна, губляў ён сябе не тады, калі было яму цяжка і не ставала ўжо сіл, а наадварот, калі жыццё бралася на лад, калі гадзіннік часу, заведзены яго ці чужою рукой, ішоў роўна, стрэлкі не адставалі і не забягалі наперад, жыццё выбівалася на набітую каляіну, колы каціліся праменька і безухільна, і самому не было патрэбы хістацца ні направа, ні налева, перабягаць каму-небудзь, у тым ліку і самому сабе дарогу. Сцеражыся толькі дарогі, спявай сваю песню ды трымайся каня. I вось тут якраз і карцела яму, хіліла збочыць. Жыццё суседа здавалася больш салодкім і лепшым за яго жыццё. А здаецца, усё ўжо наладзілася. На пачатку пяцідзесятых гадоў на самай справе так яно і было, усё ўжо ўпарадкавалася, прыцерлася, прыстасавалася. Першае, самае няўрымслівае пакаленне дзетдомаўцаў ужо схлынула, раскацілася, раз'ехалася, хто куды. Хто ў школу ФЗН, хто ў тэхнікум, хто проста ўладкаваўся на працу. А былі такія з дзетдомаўцаў, і нямала, хто папоўніў калоніі. З свайго дзетдома туды ён не спіхнуў нікога. Тут ён чысты душой, хоць і ўгаворвалі: не цацкайся, не няньчся, турма па іх даўно плача. Няньчыўся і цацкаўся, сам не ведаючы чаму. Мо таму, што і па ім некалі плакала турма. Варта толькі было шапнуць начальніку заставы каму-небудзь, і дзень добры, вітаў бы неба ў буйную клетку. Яго пашкадавалі, ён шкадаваў другіх. Мо і не шкадаваў бы, не ўсе, далёка не ўсе былі вартыя яго шкадобы, ды спыніў, заклікаў да абачлівасці і літасці той недарэчны выпадак з Кубам. Дурны той Куб, няйнакш, наканавана яму пайсці дзе-небудзь па турмах.

Маладзенькая настаўніца, што выкладала беларускую мову, толькі-толькі скончыла інстытут, задала на дом вершык. Вершык як вершык. Задалі — вучы, а не — дык бяры сваю двойку ці кол і маўчы цішком. А Куб, калоў у яго хапала добры гарод загарадзіць, упартасць паказаў. Выклікала яго настаўніца да дошкі, спагадлівая душа, падказала першы радок, а ён не хацеў паўтараць яго за настаўніцай, яна: — Сталін — бацька наш родны. А Куб ёй у адказ, дзе ён бачыў такога бацьку. Настаўніца ў слёзы і да Мар'яна ў кабінет:

— Што ён гаворыць, як трываць такое... Што ён толькі гаворыць...

— Мацярыцца? — спытаў Мар'ян.

— Яшчэ як лаецца непатрэбна. Але лаянку я вытрымала б. На каго...

— На каго ж? — Мар'ян здагадаўся на каго, але марудзіў. Не даспадобы яму была гэта скарга настаўніцы, думаў, як прытушыць усё.

— На бацьку нашага, правадыра і настаўніка,— так дыхнула яму ў вуха настаўніца, што ён зразумеў: не прытушыць.

— Ну вось, яшчэ адзін бацька,— раскашуючы адзін «на камчатцы», забурчаў Куб, як толькі Мар'ян разам з настаўніцай увайшоў у клас.

«Вось ёлупень,— з прыкрасцю падумаў Мар'ян,— сядзіць, зацяўся, не, каб збегчы, сысці, куды падзеўся той дзетдомаўскі спрыт». Збег бы, кончыліся ўрокі, і яму не і прыйшлося б займацца гэтай справай, астыў бы ён, астыла б і настаўніца, праветрыўся б Куб, мо б розуму набраўся на тым свежым ветры. А так навідавоку ўпрэцца зараз, што вол, і не саступіць. I Куб ўпёрся:

— Гаварыў і яшчэ раз скажу. Бацька мой на Украіне парыць зямлю.— I ў голасе яго было столькі журбы, ён нават дрыжаў ад стоенай слязы. Здрыгануўся, паспачуваў яму і Мар'ян. Але настаўніцу гэта не кранула. З праведніц, зразумеў Мар'ян, з тых, для каго перш за ўсё ісціна, справядлівасць, а потым ужо як дадатак, на які можна і не зважаць, тое, што за гэтай ісцінай і справядлівасцю: імгненне, настрой, характар. Не зайздрошчу, не зайздрошчу я твайму мужыку, калі толькі мецьмеш ты таго мужыка, падумаў Мар'ян, пракурор у хаце, хоць і ўспадніцы, пракурор на кожны дзень, на кожны крок. Вось якімі сёння сталі вы, тургенеўскія чыстыя барышні. Нельга, нельга пакідаць Кубко ў класе, адной ён пароды з настаўніцай. Яна ўсё ведае, адукавалася ў педагогіцы і літаратуры, а гэты пень пнём, чуў звон, ды не ведае, дзе ён.

Не, не простая будзе справа. На ўсю вобласць пагалоска. I пойдзе.

— Пайшлі, бяры падручнікі і ідзі за мной,— загадаў ён Кубу і не азіраючыся пакінуў клас, упэўнены, што Кубко пойдзе за ім. I той пайшоў.

— Ну што, урэзаць табе, Куб,— як толькі зачыніліся за імі дзверы кабінета, сказаў Мар'ян.

— Мы тут адны,— буркнуў Куб,— я магу і здачы даць.

I Мар'ян упершыню па-сапраўднаму пільна, да душы, прыгледзеўся да аднаго з тых ста пяцідзесяці сваіх выхаванцаў, якіх павінен быў гадаваць, карміць, выводзіць у людзі. I гадаваў, карміў, выводзіў, але да гэтага часу не вельмі прыкмячаў. Больш глядзеў, каб былі яны чыста апранутыя, добра абутыя і накормленыя. I гэта, здаецца, удавалася яму, хаця ні на што іншае больш не хапала ўжо часу. Выдзіраў з горла на базах у вобласці ўсё лепшае. Апошнім часам дамогся для хлопцаў старэйшай групы бобрыкавых паліто і шавіётавых касцюмаў. Ганарыўся гэтым, і ў горадзе не ў кожным спецыяльным дзетдоме ёсць такія касцюмы і паліто, бярог, загадаў, каб выдавалі іх са склада на святы і ўрачыстасці, каб не далі дзёру ў іх. Таму ж, пэўна, узяў пад свой кантроль усе пісьмы дзетдомаўцаў. Загадаў, каб да таго часу, як пошта пойдзе з сяла, усе пісьмы дзетдомаўцаў прайшлі праз яго кабінет, і ўся пошта, якая прыходзіць на дзетдом,— таксама праз яго кабінет. I таму ведаў, хто быў схільны даць дзёру, ведаў, што рыхтуецца да ўцёкаў, вострыць лыжы і Куб. Збівалася гайня, былыя сябрукі Куба, што былі раскіданы па іншых дзетдомах, спісваліся, удакладнялі тэрміны і месца сустрэчы. Загадзя адкладвалі пайкі, сушылі сухары, капейка да капейкі збіралі грошы. I сухары, грошы былі прыхаваны тут недзе на могілках, у старым занядбаным панскім склепе. Мар'ян не тлуміў сабе галаву здагадкамі, дзе знаходзіцца тая схованка, дзе ляжаць сухары і капейкі, грошыкі, здабытыя дзетдомаўцамі ад продажу рыбы, што самі ж лавілі ў рэчцы, ад здачы лазы, але рабіў свае захады, каб перакрыць дарогу ўцекачам. Ведаў, што вясной і зімой, калі яшчэ холадна і ўсё замецена снегам ці затоплена вадой, ніхто нікуды не пабяжыць. Не дурныя, каб марозіцца і галадаць. Але як толькі надыходзіла лета, Мар'ян загадваў: распрануць усіх (хлопцаў, вядома), пакінуць ім толькі майкі і трусы. Бяжыце сабе на здароўе, а я пагляджу, куды голымі паскачаце.

Дапамагала, у майках і трусах ніхто не наважыўся пайсці на ўцёкі. Але наракалі, добра наракалі. З аблана прыехала камісія, пацягнуліся са скаргамі. I ведалі ж, сцервяцы, на што скардзіцца. Пра тое, што добрыя ўжо малайцы, не хлапчукі, а хлопцы, жаніхі амаль улетку ў трусах і майках ходзяць, ні гу-гу. Пазбаўлены свабоды перапіскі, перлюструюцца пісьмы. Перлюструюцца. Дзе толькі слоўца такое ў гэтай вясковай глушы адкапалі. Старшыня камісіі, дзядок яшчэ, пэўна, з дарэвалюцыйных педагогаў, клюнуў на гэтае іх слоўца:

— Парушэнне ўсё ж канстытуцыі. I другое — дарослыя ж хлопцы, выпірае ўсё гэта з трусоў, дзевачкі бачаць...

— Выпірае,— пагадзіўся Мар'ян,— бачаць, парушэнне...

— Ну вось, самі ўсё добра разумееце. Я ў іх гады ўжо добра заляцаўся, ва ўсіх дзевачак у гімназіі быў закаханы,— дзядок пажвавеў, нагадаўшы гімназію.— Які цудоўны ўзрост. I абмяжоўваць яго...

— Так, узрост цудоўны,— зноў пагадзіўся Мар'ян.— Толькі ў нас тут не гімназія і распранутыя да трусоў яны сапраўды саромеюцца дзевачак, але апрані я сваіх жаніхоў, дзе мне шукаць іх, у той жа дзень яны апынуцца ўгорадзе. А што ў вас там, мала панажоўшчыны, крадзяжу, нахабства?

— Гэта ёсць, гэта мае месца,— зніякавеў інспектар.— I ўсё ж я думаю...

— А я не думаю,— Мар'ян адчуў, што за ім таксама праўда, мо і большая, чымсьці за інспектарам.— Мне няма часу думаць, Арыстарх Філіпавіч. Дзяржава даверыла мне гэтых дзяцей. I я не дазволю, каб яны пайшлі ў бандыты, пазашываліся ў трушчобы, зруйнаваныя дамы і падвалы. Яны будуць разбіраць гэтыя руіны і будаваць новае жыццё. А каб было так, я павінен сачыць за кожным іх крокам, ведаць кожны іх крок, ведаць іх думкі.

— Так усё на словах, але душа тонкі інструмент, і перлюстрацыя яе, прабачце мне, функцыя, мякка кажучы... М-мм,— інспектар сумеўся. I Мар'ян паспачуваў яму:

— Можаце гаварыць усё, што думаеце, я разумею,што вы мне хочаце сказаць. I раблю ўсё не без галавы.У часы той бласлаўлёнай вамі гімназіі бацькі таксама не грэбавалі распячатаць пісьмо, якое адрасавана сыну ці дочцы.

— Так, не грэбавалі... Толькі не ўзводзілі гэта ў прынцып. Не ў такім маштабе гэта было, не так навідавоку.

— Вось іменна, вы гаворыце дакладна: так навідавоку і ў такім маштабе. I не трэба мяне шкадаваць. Вы ж не дзецям спачуваеце, не іх шкадуеце, а мяне. А за тое, што раблю, я гатовы адказаць усюды і перад кім вы толькі пажадаеце. Кожнаму.

— Усюды і кожнаму — гэта вельмі зручна. А адказваць жа трэба ім, дзецям, іх будучаму,— з сумам вымавіў інспектар. Не. Мар'ян усё ж памыліўся ў ім. Інспектар жыў не толькі мінулым, сваёй гімназіяй. Пасля кароткага, але зацятага маўчання інспектар загаварыў зноў:

— Галоўнае, за ўсё, што робіцца сёння, спытаюць настолькі заўтра, у будучым. А з цягам часу мы і самі робімся інакшымі, інакш трохі думаем, другімі вачыма глядзім на зробленае намі. I таму мне, вы не памыляецеся, шкада вас... Але спынімся на гэтым.

Мар'ян спыніцца не пажадаў, апошняе слова хацеў усё ж пакінуць за сабою:

— Калі ўсе яны выйдуць у людзі і будуць людзьмі, я згодны: хай плюнуць мне заўтра ў вочы, утруся і прыму плявок.

I вось цяпер, калі ён прыгразіў Кубу, што можа даць за яго словы і ў каршэнь, і Куб адказаў яму тым жа, Мар'яну здалося, што ён ужо атрымаў той наканаваыы яму плявок з будучыні. Але чаму, за што? Ён выцер вочы, як пазбаўляўся гэтага пляўка, жадаў уцяміць, прасвятліцца, зазірнуць у будучыню, якой яна будзе ў яго, гэтага Кубіка, з аднаго боку — боку выхавацеляў — самага апошняга з дзетдомаўцаў, самага адпетага, з боку саміх дзетдомаўцаў — вельмі паважанага, шаноўнага. Ён, канечне ж, з царкоў гэты Кубік, з тых, хто, як кажуць, трымае ў дзетдоме вярхушку. Але, Мар'ян гэта ўжо даўно змеціў, царкі і вярхушачнікі бываюць розныя. Адзін дамагаецца свайго сілаю і нахабствам. Нахабствам непамерным і жахлівым, жахлівым не сёння, калі ён пад наглядам, на вачах у выхавацеляў і настаўнікаў, калі яго вярхушка варта толькі жалю і выклікае агіду і самі дзетдомаўцы іх інакш і не завуць як толькі крыхаборамі: пайка, скібка хлеба ад меншых, што выдаецца ім на вячэру ці абед, загад тым жа меншым без яго дазволу, дазволу царка, не есці ў супе мяса, а таксама салодкае — пячэнне, цукеркі. Усё гэта ў кішэню і чэрава царка. Сёння ў яго хапае шасцёрак, якія ўслугоўваюць яму, якія абавязаны разбіраць і засцілаць за ім ложак, чысціць яму чаравікі, і самыя адданыя яму — фіскалы — ходзяць у вышуку, яго вочы і вушы: расказваюць, нашэптваюць, ці не выспявае ў яго царстве бунт, хто і што гаворыць пра яго, ці не прыхоўвае тую ж пайку ці цукерку. Паскуднікі ўвогуле, але з тых асцярожных паскуднікаў, якія не пераступаюць таго, што няпісана дазволена сярод дзетдомаўцаў. I не толькі сярод дзетдомаўцаў, Мар'ян здагадваецца, што і некаторыя выхавацелі падтрымліваюць і падахвочваюць гэтых вярхушачнікаў, бо яны дапамагаюць выхавацелям трымаць групу ў руках, варта добра пагаварыць з царком, не забыцца намякнуць яму пра тое, чым ён займаецца, і царок зацісне групу ў кулак. Малеча будзе хадзіць як па струнцы не таму, што баіцца выхавацеля, а свайго ж брата, царка, які заўсёды пры ім, заўсёды можа паўшчуваць куды больш і куды страшней, чымсьці той выхавацель. Брыдота, канечне, і Мар'ян пазбаўляўся ад гэтай брыдоты, ад выхавацеляў, якія імкнуліся так кіраваць сваімі групамі. Але ад выхавацеляў лёгка пазбавіцца, а ад саміх царкоў ужо не надта. I страшнымі яны былі не сёння, у дзетдоме, а заўтра, на волі, сёння яны мелі толькі кулак, а заўтра маглі ўзяць у рукі і нож.

Але трэба адзначыць, што разам з такімі вось царкамі, якія ўладарылі пры дапамозе сілы, кулака і нахабства, былі і іншыя, якія бралі дзятву: малечу, масу, шкетаў — невядома чым. Так, яны былі дужыя, так, яны прайшлі Крым і Рым, агонь, ваду і медныя трубы і чортавы зубы. Але не выстаўляліся, не пахваляліся дужасцю і мінулым. Нават мо і прытойвалі сілу, маўчалі пра тое, праз што прайшлі, што зведалі. I наогул былі маўчунамі, не зрываліся на крык, не давалі і рукам волі. Але шкеты прызнавалі іх, адчувалі за імі сілу і значнасць, цягнуліся да іх, услугоўвалі ім добраахвотна, як старэйшым братам сваім, не ведаючы падзякі, за адзін толькі ветлівы пагляд. Ох, гэты ветлівы пагляд, як здольны быў зірнуць на шкета той жа самы Кубік сваімі шэрымі вачыма. Што там у ім на тую хвіліну было, цяжка і сказаць. Броваў над гэтымі вачыма, здаецца, аніякіх, нешта падобнае толькі на іх, і ў вачах не сказаць каб розум нейкі асаблівы ці думка, яны, здаецца, былі далёкімі ад дзетдомаўскага жыцця, ад таго, што адбывалася вакол іх, але знайшлі, спыніліся яны на шкеце, ці той сам падлез пад іх, памкнуўся нечым услужыць, і ўспыхнулі, загарэліся шэрыя Кубавы вочы, як прастрэліла іх штосьці, праскочылі ў іх радасныя іскрынкі, і, здаецца, ні іскрынкі гэтыя і ні радасць не маюць ніякіх адносін да шкета і яго паслугі, так, ціхая свая радасць і думка далёкая. А шкет злавіў ужо гэтую радасць. Слова адно Кубікава, варта толькі пальцам адным яму пашавяліць, і шкет рынецца выконваць усё, што яму ні загадаюць, добрае, благое, пытаць не будзе, патрэбна, дык і жыццё аддасць. Мар'ян не прызнаваўся сабе ў гэтым, але і ён бы аддаў жыццё, каб тыя ж шкеты так сцераглі яго позірк, зайздросціў, лічы, самаму апошняму са сваіх выхаванцаў, хаця той ні працаваць, ні вучыцца не жадаў. А паходзіў ён, Мар'ян не раз перагарнуў яго асабістую справу, з добрай сям'і патомных ваенных, бацька яго, праўда, да вялікіх чыноў не даслужыўся ні ў тую вайну, ні ў гэтую. I злаваў Мар'ян цяпер на гэтага патомнага няўдачніка Куба. Але стрымліваў сябе, праглынуў, як не пачуўшы, словы Кубіка, толькі прымружыў вочы, бы цэліўшы, куды лепш ударыць яго. I ўдарыў:

— Бацька твой за што сядзеў? — спытаў ён Кубко.

— Ён не сядзеў,— адразу ж адвёў гэты ўдар Куб, і Мар'ян зразумеў, што пацэліў. Але гэтая трапнасць не ўзрадавала яго, а засмуціла. Ён спачуваў Кубу:

— Чаго ж табе не хапае сёння? Бачу, у боты ўзуўся.А іх усяго тры пары на ўвесь дзетдом палучылі. I малыя яны табе, ціснуць?

— Ціснуць,— хмурна пагадзіўся Куб.

— Ну вось, боты ціснуць, а ты сабе ўсялякія словы дазваляеш.

Куб усміхнуўся.

— I касцюм шавіётавы цісне,— сказаў ён.

— А касцюм чаму? Здаецца ж, як на цябе пашыты,— здзівіўся, не зразумеў Куба Мар'ян.

— Казённы,— коратка і проста растлумачыў яму Куб.

— А ты чый, чый ты, сукін кот, я цябе пытаю? — зусім раззлаваўся ўжо Мар'ян, разумеў — нельга так з Кубам, але і стрымаць сябе не мог.

— Вы намякаеце, што я таксама казённы?

— Я намякаю, што быў час, вы адзін салдацкі шынялёк на сто чалавек дзялілі. Памятаеш нашу першую сустрэчу?

— Як жа не памятаць? Воін-вызваліцель з'явіўся...А вы самі ўсё добра помніце?

Мар'ян збянтэжана ўсміхнуўся і здзівіўся: чаму, перад кім яму бянтэжыцца. Ды слова толькі адно яго і... Яблык ад яблыні недалёка падае. На бацьку гэтага Куба, пэўна, не адна старонка напісана, ляжыць справа, не гарыць, не гніе. Адно слова, і пойдзе Куб следам за бацькам. Так думаў Мар'ян, але замест таго каб выказаць гэта, пачаў прасіць у Куба прабачэння:

— Ты даруй мне, Кубко, прабач мне за тую нашу першую сустрэчу.

— Ды чаго ўжо там,— не чакаў, пэўна, такога і сам Куб.— Я тады больш вінаваты быў перад вамі.

— Не тады. Сёння...

— Сёння не...— Кубко, які пачаў ужо, здаецца, прачынацца, трохі разгаварыўся, зноў заснуў, зацяўся.

— Як гэта не, як гэта не...— перайшоў зноў на крыкі Мар'ян, таму што верх у ім узяло тое нявыказанае, пра што ён да гэтага думаў. Ведаў, што нельга, нядобра так думаць — абражаць сабе, сваю памяць, і ўсё роўна не мог адбіцца ад прыкрых думак. Крык яго, здаецца, вымусіў Куба зноў прачнуцца, у вачах яго прамільгнула тое радаснае і далёкае, чым ён браў шкетаў. Куб варухнуўся, як парываючыся нешта спытаць, і Мар'ян прымусіў сябе замоўкнуць. I Куб спытаў яго, але спытаў пра такое, што ў Мар'яна перасеклася дыханне:

— А праўда, што ваш бацька таксама?..— I напружыўся, усім целам падаўся да Мар'яна, чакаючы адказу.

— Хто табе сказаў?

— Значыць, таксама,— з палёгкаю вымавіў Куб.

— Ну, а калі і таксама, дык што? — Мар'ян і сам не заўважыў, як памяняўся з Кубам ролямі. Ён заводзіў Куба ў кабінет, каб выгаварыць яму, ці, кажучы дзетдомаўскаю мовай, прачытаць яму натацыю. Мар'ян падумаў, але ўсё ж не паддаваўся гэтай думцы, захаваў у сабе дырэктара:

— Мой бацька быў разведчыкам, каб ты ведаў. Мой бацька загінуў, як Іван Сусанін.

Гэта было на самай справе так, да таго часу Мар'ян ужо ўсё ведаў пра смерць бацькі і дзядзькі, але цяпер ён, здаецца, апраўдваўся перад Кубам, пахваляючыся жыццём і смерцю свайго бацькі, выгароджваў іх і сябе, таму, што не мог дазволіць, не мог дапусціць, каб нехта з дзетдомаўцаў, яго выхаванцаў, той жа самы Куб, думаў пра яго бацьку нешта нядобрае. Але лгаць не хацеў.

— Так, хапіла і майму бацьку, але не за тое, што як ты, смаркач, смеціў мацюкамі.

— Мацюк — гэта так, па прывычцы,— змрочна перабіў яго Куб. I яны абодва і адначасова замоўклі. I маўчалі доўга. Мар'ян — адвярнуўшыся да акна, за якім ужо наліваўся вечаровай сінню снег. Куб — пераступаючы з нагі на нагу ў куце дырэктарскага кабінета. Дырэктар, здавалася, забыў аб ім, знерухомеў, прыглядаючыся да бачнай з акна рэчкі пад зеленавата-сінім вясновым ужо лёдам, той самай рэчкі, цераз якую ў свой час хадзіў на той бераг яго бацька. Але Куб пра гэта нічога не ведаў, нічога не ведаў і пра свайго бацьку, акрамя таго, што ён загінуў пры фарсіраванні Дняпра. Не ведаў, таму што яго пры жыцці не бачыў — калі нарадзіўся, бацька ваяваў. А ў перапынках паміж войнамі сядзеў.

— Кім бы ты хацеў стаць, Кубко, калі вырасцеш? — нарэшце прыкмеціў свайго выхаванца Мар'ян.

— А кім не стану — не супраць, толькі салдатам не хачу,— і цокнуў у сваім куце падкоўкамі на ботах, нібы ўжо быў салдатам.— Ты садзіся, садзіся ты. Не дзействуй мне на нервы... А ці ведаеш ты, кім можаш стаць?

— Трохі здагадваюся...

— Дык ідзі зараз жа, неадкладна, і прасі прабачэння ў настаўніцы.

— Не пайду.

— Пойдзеш. Пойдзеш як міленькі. На каленцах папаўзеш, перад усім класам на каленцы станеш, сукін ты кот. Рукі-ногі будзеш цалаваць.

— Не буду...

— Будзеш, калі дазволяць яшчэ.— I, ужо хлусячы сабе і Кубко, прытворна, з найгрышам, злосна і гучна, а мо і без найгрышу, толькі гучна: — Распусціліся, жанчын не саромеюцца. Мацюкаюцца пры жанчынах. Па прывычцы. Ды я цябе за гэтую прывычку па адным, тым самым месцы. Не сорамна. Марш адсюль.

Але калі Кубко намерыўся выйсці, спыніў яго:

— Пачакай, дадуць званок, пойдзем разам.

I хаця абодва яны чакалі гэтага званка, бавячы час, пазбягаючы глядзець адзін на аднаго, яго медны голас прыхапіў іх знянацку. Абодва яны здрыгануліся і падхапіліся з крэслаў, быццам гэта прагучаў не звычайны званок з урока, згодна школьнаму раскладу, а нейкі іншы.

— Так нельга, нельга так,— Кубко плакаў.

— Можна. Трэба,— у голасе Мар'яна былі жорсткасць і непахіснасць.

Кубко не падвёў, папрасіў прабачэння ў настаўніцы толькі за тое, што мацюкаўся, але пры гэтым глядзеў ён не на настаўніцу, а на яго. I Мар'ян ведаў, што гэта позірк ужо ворага на ўсё жыццё. Але быў задаволены. Памыліўся інспектар. Плявок, які быў прызначаны яму заўтра, ён атрымаў ужо сёння. I добра — адзін, мог атрымаць куды больш. Пагаворка не на вобласць, а толькі па раёне ўсё ж пайшла. Знайшоўся дабрадзей, хтосьці паведаміў у раён пра тое, што адбылося ў класе. Не настаўніца, тая хоць і была шчыра прамалінейнаю, але не здольнаю на данос. Мар'ян пераканаўся ў гэтым яшчэ ў той дзень, калі Кубко прасіў прабачэння. Яны тады адпусцілі клас, засталіся адны і прагаварылі гадзіны з дзве. Настаўніца, канечне, зненавідзела Кубко на ўсё жыццё, але не за тое, што ён мацюкаўся пры ёй і на слыху ўсяго класа. Яна была ўражана зусім не тым, што абразілі яе, усё засланіла крыўда, што абразілі таго чалавека, на якога яна малілася. I гэтая крыўда была такой вялікаю і так усхвалявала яе, што ёй нават і ў галаву не прыйшло ўзяць ручку і напісаць у райана ці яшчэ куды-небудзь. Па яе разуменні, гэта было б новаю абразай таго чалавека, і абраза ўжо сыходзіла ад яе. Не, не яна дала ход той справе, а хтосьці іншы. Мар'ян ведаў хто. Разам з дзетдомаўцамі ў адным класе вучыліся і дзеці Місцюка. Місцюк рабіў у дзетдоме загадчыкам гаспадаркі, і Мар'ян цярпеў, не было выйсця — той цёрты быў чалавечак. Уладкаваўся, калі ён, Мар'ян, ездзіў на тры месяцы на курсы павышэння кваліфікацыі. I ніяк яго не ўхапіць ужо было, што там ні кажы, а франтавік, колькі б там ні было, а ваяваў, як вызвалілі вёску, прызвалі ў армію і яго. А чым займаўся, што рабіў да вызвалення, ніхто не ведаў. Зводзіў, высякаў пагранічны сад — дык дрэвы ж сек, не галовы. Загадалі — і сек. Не ён, дык хто-небудзь іншы. У партызаны не пайшоў? Так, не пайшоў, але партызаны позваў не дасылалі. Вымушалі яго, праўда, ісці ў лес. Прыхапілі, араў недзе ў лесе. Доўга ўглядаліся: здаецца, баба за плугам. Спадніца на ёй, кофта, а па спрыце, манеры — дык мужчына. Падышлі бліжэй, што за дзіва такое: мужчына, толькі пераапрануты ў бабскае, каб ад немцаў і партызан схавацца. Парагаталі, хтосьці прапанаваў забраць яго ў атрад, але не вельмі сур'ёзна.

— Ары, Сідар, толькі не наступі на што-небудзь нагою ці пад плуг не пусці,— гэта зноў жа выскаляючыся, а сур'ёзна, загадна: — Каб тры мяхі бульбы восенню атраду даў.

Сідар здаў, і не тры мяхі, а воз. Такім чынам, выходзіла, дапамагаў партызанам. А нашы прыйшлі, мабілізавалі, пайшоў на фронт і кроў праліў. Праўда, у вёсцы не-не дый пагаворвалі, што вінаваты Сідар у смерці бацькі і дзядзькі Мар'янавых, ён навёў немцаў на іх хату. Але тут, як кажуць, што сарока на хвасце прынесла, да справы не падшыеш. А хто дакажа, што іменна ён увёў у вушы немцам, нібы браты Міхаіл і Іван ведаюць сцежкі да партызанскага лагера, мо дзе ляпнуў языком проста так. Усе ж у вёсцы ведалі тыя сцежкі, а лёсам было наканавана загінуць на іх братам.

I Мар'ян хоць і скоса пазіраў на Сідара, а цярпеў яго, нават трымаў пры сабе. I вось датрымаўся. Справа, праўда, тая з Кубко не паспела раскруціцца. Кубко ён адправіў па спецнаборы на будаўніцтва нейкага завода пад Свярдлоўскам, далёка адправіў. А тут неўзабаве надышоў і той памятны сакавік. Мар'ян прыхварэў, уражаны цяжкаю весткай: памёр Сталін. Паводка пяцьдзесят трэцяга года шмат чаго перайначыла і змыла. I Мар'ян выпісаўся з бальніцы дзесьці ўжо бліжэй да лета, пачуваўся яшчэ не вельмі добра і не быў гатовы да тых змен, якія адбыліся ў дзетдоме, пакуль хварэў. Хаця сам раней і дамагаўся тых змен. Дзетдому нарэшце выдзелілі машыну, калгас расшчодрыўся і даў два гектары зямлі пад гарод, райана знайшоў грошы, каб набыць пару коней. I ўсё гэта амаль адначасова. I ўсё трэба было спяшацца выхапіць, узяць, пакуль не перадумалі. Узяць згодна прынцыпу: тое, што дадуць заўтра, бяры сёння. А ён не мог і галавы прыкласці, за што раней хапацца, што браць. Больш таго, усё гэта, здавалася яму цяпер, і не вельмі трэба было дзетдому. Сапраўды ж, якія коні, гароды, калі невядома, куды коціцца само жыццё. Але жыццё кацілася згодна той прымаўцы: пра смерць думай, а жыта сей. I сто пяцьдзесят ратоў трэба было накарміць. Апетыт яны мелі малады, воўчы. У сталовай і па-за сталовай вымяталі ўсё як венікам. Люба было зайсці і паслухаць, як малоцяць яны лыжкамі. Завуч, якога нядаўна толькі прыслалі ў дзетдом, загарэўся навучыць іх, як трэба сябе паводзіць за сталом, правілам добрага тону. Пачаў растлумачваць, што вілку трэба трымаць у левай руцэ, у горадзе так ядуць, насмяшыў усіх да слёз, хаця дзетдомаўцы на той час паважалі ўжо свайго завуча, верылі яму. Да дзетдома ён служыў на флоце: быў мараком, умеў плаваць як ніхто ў вёсцы, не прызнаваў вясковай меры — кіламетраў, метраў — усё толькі футы ды мілі. Праўда, наіўна думаў, што міля — гэта і ёсць кіламетр. Але сярод дзетдомаўцаў таксама раслі будучыя ваенныя маракі, кнігачыты, яны паспрабавалі падлавіць завуча, пачалі аспрэчваць, што кіламетр роўны мілі. Завуч аўтарытэт свой абараніў, настояў на сваім: міля — роўна кіламетр, і ні сантыметрам ні больш ні менш, ну, мо вярста, калі што. I яго безапеляцыйнасці паверылі. Заўсёды ж больш вераць няпраўдзе чалавека збоку, чымсьці дамарослай праўдзе. Мар'ян выпадкова стаў сведкам спрэчкі дзетдомаўцаў з завучам, але ўлазіць у яе не схацеў. Прыйдзе час, самі разбяруцца, дый завуч падабаўся яму, шчыры хлопец, трохі лішняга любіў пахваліцца, але гэта пройдзе, самі ж дзетдомаўцы адаб'юць яму ахвоту ўсё перабольшваць. На што іншае, а на гэта яны здатныя. Першае, як заведзена ў дзетдоме, захапленне, замілаванне да новага чалавека ўжо адыходзіла. I вось цяпер дзетдомаўцы ў сто пяцьдзесят глотак рагаталі з завуча: ну, сказануў дык сказануў. Трымаць вілку ў левай руцэ, калі ёсць правая, ды што яны там, у горадзе, з глузду з'ехалі ці ляўшы толькі адны ў тым горадзе жывуць. Завуч не даўмеўся растлумачыць, што праваю рукою бярэцца нож і нажом гэтым рэжуць мяса ці яшчэ што-небудзь, відно, самому таго мяса прыходзілася бачыць гады ў рады. I тут ужо Мар'яну прыйшлося бараніць свайго намесніка, інакш не было б таму веры, калі б гаварыў і пра нешта больш значнае, больш слушнае. А дзетдомавец такі чалавек, што без веры не пражыве, ён павінен камусьці верыць, давяраць. Гэта закон дзетдомаўскага жыцця. I калектыўная вера — рэч даволі складаная і блытаная. Можна ўсё жыццё пражыць праведнікам, але варта толькі раз паступіцца гэтай сваёй праведнасцю, і нават не паступіцца, а, вось як у гэтым выпадку, дазволіць пакпіць, пасмяяцца з сваёй праўды, і ўсё, пішы прапала. Будуць сумнявацца, што б ты ні казаў, аніводнаму слову не павераць, самаму простаму і пераканаўчаму. Наіўны прасцяк дзетдомавец, бязмежна даверлівы, сарочку з плеч можа зняць і аддаць першаму стрэчнаму-папярэчнаму. Але ён, дзетдомавец, далёка не такі просты, як можа палічыць той жа стрэчны-папярэчны. Так, зрушана, а мо крыху і парушана ў ім паняцце даверу і дабра, таму што рана, як кацяня, кінулі яго аднаго ў свет, пакінулі на раздарожжы, расце ён, не ведаючы, што такое бацькоўскае слова, матчына ласка, у калектыве, і ўжо сёння прыкладвае да жыцця меркі, якімі можна будзе карыстацца толькі мо заўтра, у будучыні, калі ўсе людзі зажывуць па адной толькі праўдзе, не шукаючы ва ўсім толькі сваіх выгад, калі людзі, зразумела, дасягнуць такой будучыні. А дзетдомавец ужо сёння трохі ў той будучыні, не кожны, канечне, але ж большасць іх, калі адкінуць вярхушачніка з верхнікаў, царкоў, шасцёрак. I таму, па-дзіцячы разумеючы няпраўду, яны па-дзіцячы ж бязлітасныя і жорсткія да яе праяў, падману для ўратавання, падману ў імя чагосьці самага высокага не прызнаюць і не даруюць. Хоць лоб сабе разбі, але калі падмануў іх, то ворагі яны табе на ўсё жыццё. Яны будуць помніць не тое добрае, што бачылі і чулі ад цябе, а той маленькі ці вялікі твой падман, будуць ставіцца да цябе заўсёды насцярожана, гатовыя выкрыць цябе, прыпісаць табе і тое, чаго ты не рабіў, у чым не грэшны. Але пакаянне прымуць, калі падысці да іх са шчырасцю, прымуць, калі павераць, мо і даруюць. Не дзеці, а попікі нейкія. Ён губляўся ад іх праведнай ілжывасці і лжывай праведнасці. Дзетдомаўцы вымушалі яго ўвесь час быць напагатове, быць пільным, браць у рукі тую ж самапіску і глядзець, як бы яна не стрэліла. Мо іменна гэта і дапамагала яму да пары да часу заставацца дырэктарам дзіцячага дома, заўсёды адчуваючы на сабе выпрабавальныя позіркі дзіцячых вачэй, вачэй даверлівых, шчырых і змрочных, злосных. Ён адчуў іх цяжар адразу ж, як толькі першы раз прыйшоў у дзетдом, раніцай наступнага дня пасля таго, як сустрэўся з Лепікам, Кубам і другімі ў садзе. Дзетдомаўцы, па ўсім, ужо чакалі яго. Аб гэтым сведчылі дзетдомаўскія пасты, якія былі расстаўлены на яго дарозе. Наведаў спачатку школу. У класах было пуста. Ён зразумеў, што гэта выклік яму, інакш кажучы, праверка, чаго ён варты і ці варты.

Амаль усе дзетдомаўцы сабраліся ў адным вялікім пакоі, спальні ложкаў на сорак. Рэзаліся ў карты па кутках. Ён моўчкі абмінуў карцёжнікаў-шкетаў, якія ўладкаваліся адразу ж каля дзвярэй, скіраваў да тых, хто ставіў гэты спектакль: Цурука, Крывавязага, Куба. Яго як і не заўважылі, і ён як не прыкмеціў іх, моўчкі адабраў у іх карты, узяў карты і з рук чацвёртага, як здагадаўся, галоўнага. Пазней ужо даведаўся, што быў гэта Сёма Шверкін, па мянушцы Фінгал.

— На фінгал, падла, нарываешся,— адразу ж і выказаў ён сваю мянушку.— Падвесь яму, Куб, пад правае вока, каб дзядзя лепш бачыў Сёму Шверкіна.

Мар'ян апярэдзіў Куба.

— Устаць, анархія, смірна, калі афіцэр перад вамі,— узяў грэх на душу, назваўся афіцэрам, хаця быў толькі старшым сяржантам. Выручылі шкеты, якія не ведаліяго воінскага звання і, як пазней ужо дазнаўся Мар'ян, з замілаваннем адносіліся да кожнага ваеннага, а тым больш афіцэра. Усхапіліся, выцягнуліся па струнцы. Чацвёрка памкнулася ўстаць, трое з гэтай чацвёркі памкнуліся, яго старыя знаёмыя, але Сёма адразу асадзіў іх. Мар'ян адчуў, што голасам іх не праняць. Але на першы раз ён быў задаволены і той невялікай замінкай у гэтым добра адрэпеціраваным спектаклі. Шкеты прызналі яго і падпарадкоўваліся яму. I якраз ім неабходна было паказаць, што ён сапраўды дырэктар і сапраўды афіцэр. I тут ён даў прамашку, хаця, калі сёння цвяроза разважыць, мо і не было з яго боку ніякай прамашкі, якраз мо і трэба было паводзіць сябе не вельмі разумна, але ж нічога ўжо не зробіш, што было, тое было.

— Чаму не ў школе, чаму не на занятках? — спытаў ён, звяртаючыся цяпер толькі да аднаго Сёмы Шверкіна.

— Во дае, во дае...— мусіць, Шверкін не чакаў такога пытання, таму што ў школу ў дзетдоме да гэтага не хадзіў зусім і ад яго ўжо адступіліся.— Сёма Шверкін за партаю?.. А магу, калі панясеш на руках.

— Панясу, панясу цябе, сукінага ката. I калі трэба, кожны дзень буду насіць.

I ён, хрыпліва дыхаючы, на за горбку панёс Сёму Шверкіна ў школу, засляпіла вочы лютасць і злоснасць. I ўсё ў тым жа асляпленні асцярожна ссадзіў Сёму каля парты з плеч, трохі аддыхаўся, спытаў, ці не траска яму было ехаць, краем вока змеціў, як рассаджваюцца па партах шкеты, іх пагарду да яго, адчуў гэтую пагарду амаль фізічна. Сёма Шверкін паблажліва пасміхаўся. Прыгожы ж чорт, адзначыў яшчэ Мар'ян яго паблажлівасць на самавітым, як у дарослага ўжо, твары і страціў над сабою ўладу. Як скрозь вату ўвушшу пачуў:

— Цяпер Сёма Шверкін будзе вучыцца. У яго персанальны рысак, афіцэр.

— Цяпер Сёма Шверкін палучыць сваё за праезд,— усё яшчэ ў ваце, не чуючы нават свайго голасу, сказаў Мар'ян. Сёма Шверкін штосьці адказаў, мо адмовіўся ад платы. Усмешка спаўзла з яго твару, сам твар як паменеў, здрабнеў ад спалоху, пазбавіўся самавітасці і прыгажосці, звычайны хлапечы твар, не вельмі прыгожы, і ўсё ў ім было неяк паасобку, само па сабе — рот, скулы, вочы, нос. Мар'ян выбраў нос. Падняў параненую руку, яна падпарадкавалася яму.

— У гэтай руцэ яшчэ фашысцкі асколак сядзіць,— сказаў ён.— Палучай, Сёма Шверкін, палучай.— Перад вачыма, як гэта было і там, у акопчыку, медна ўспыхнула і пачала ўздымацца ўгару хваля. Мар'ян адчуў, што можа страціць прытомнасць, і нягнуткімі нагамі, амаль страявым крокам пакінуў клас. Думаў, што назаўсёды ўжо развітаўся з дзетдомам і педагогікай. Адзіная ад іх карысць — абудзіў ён тым ударам руку. Пачала рухаццаяна, балела, быццам кошкі яе дзерлі, але рухалася. I было сорамна адлежвацца ў хаце з гэтай абуджанай да жыцця, паздаравелай рукой. Карцела зірнуць на Сёму Шверкіна, ці не пакалечыў ён яго, таму што ўдар, адчуў, быў страшэнны. I Сёма пацвердзіў гэта:

— Хвацка б'еш, афіцэр. Фінгал у законе і шнобель на два румбы ўбок. Закурыць не дасі? — Сёма Шверкін, хаця і цяпер яшчэ блазнаваў, выглядаў няважна. Твар перакрыўлены, апухлы і задуменны.

— Сёма ты, Сёма,— Мар'яну было няёмка глядзець у твар Шверкіну, але ён прымусіў сябе глядзець.— Слухай сюды і запамінай. У дзетдоме з сённяшняга дня не кураць.

— Гэта Сёму не падыходзіць.

— Больш таго, у дзетдоме не гуляюць ужо і ў карты.

— Гэта таксама Сёму не падыходзіць.

— I яшчэ ёсць: усе цяпер ходзяць у школу.

— Гэта Сёму зусім ужо не цікава.

— Што ж Сёму цікава?

— Сему цікава добрыя папяросы, калода новых карт, настаўніца, але каб яшчэ не старая, і калі Сёма не за партаю. А яшчэ Сёму не падабаецца дырэктар дзіцячага дома, ён адчувае, што іх каханне не адбудзецца.

— Хто ж з нас лішні, Сёма Шверкін, толькі чэсна?

— Вы не думаеце перамяніць прафесію, толькі таксама чэсна?

— Не, Сёма, чэсна,— не вагаючыся адказаў Мар'ян. Ілгаў ён тады Сёму Шверкіну? Здаецца, не. Каму-каму, а Шверкіну лгаць ён бы не стаў, таму што быў вінаваты перад ім.

— Сёма Шверкін усё зразумеў. Сёма Шверкін не такі ўжо дурны. I сам сабе ён жадае толькі дабра. Хаця дабра гэтага ад сябе ніколі не ўбачыць. Ён жадае дабра і шкетам,таму што невядома, чаму ён любіць гэтых шкетаў. Мо таму, што сам быў шкетам і не любіў Сёму Шверкіна, які стаяў тады над ім. Ганіце ад шкетаў усіх Сём Шверкіных, Цурукоў, Крывавязых, Кубаў.

— Не трэба мне тваіх парад, Шверкін.

— Я разумею, але куды тады Шверкіну.

— На фронт, Шверкін, цябе па тым, як выглядаеш, могуць прызваць ужо.

— Добра гаварыць — на фронт. Але там жа ненарокам і забіць могуць.

— Так, могуць і забіць, але там можна стаць Шверкіну і чалавекам.

Сёма Шверкін паслухаўся Мар'яна, пайшоў на фронт і стаў чалавекам. Памёр чалавекам. «Паў смерцю храбрых». Мар'ян атрымаў паведамленне аб яго гібелі. У Сёмы Шверкіна не было ні бацькоў, ні сваякоў, усе яны загінулі ў гета. Паведамленне даслалі на дзетдом, на імя дырэктара, на яго, Мар'янава, імя. Мар'ян тры дні насіў яго ў кішэні, не ведаючы, што з ім рабіць, не знаходзячы сабе месца, вінаваціўся за яго смерць. Пацана, выхаванца дзіцячага дома паслаў на фронт, на смерць. I смерць Сёмы ён перажываў мо нават больш, чым смерць бацькі і дзядзькі. I гэтыя тры дні, што ён перабыў сам-насам са смяротнай паперчынай каля сэрца, праяснілі яму куды больш, чымсьці ўсе тыя гады, што ён пражыў на свеце. Жахлівая рэч, хоць і мімаволі, але ўсё роўна ад сябе не ўцячэш і сябе не падманеш — быць вінаватым у нейчай смерці. Яму адкрылася, хто ён, за што адказвае і якую ношку ўсклаў ён сабе на плечы. Атрымаўшы паведамленне, ён памкнуўся адхрысціцца ад яго, пазбавіцца, парваць, знішчыць, але, пранасіўшы яго тры дні ў кішэні, на чацвёрты на вячэрняй лінейцы ён выйшаў з ім перад строем дзетдомаўцаў. I тут немалаважна адзначыць, што наўрад ці ім валодала адна толькі рашучасць, імкненне ачысціцца перад дзецьмі. Так, несумненна, ён адчуваў такую патрэбу. Але было ў гэтым публічным самакатаванні і іншае, трошкі брыдкае, трошкі гідкае. Мар'ян ведаў, усведамляў гэта, таму што іменна тым вечарам ён стаў сапраўдным дырэктарам дзіцячага дома і зразумеў, што дзецям патрэбны не толькі дырэктар. Дзецям патрэбны і свае героі, свае куміры. I таму, узвышаючы, узносячы Сёму Шверкіна ў вачах дзяцей, ён адначасова і таптаўся на ім, прыстасоўваючы яго імя і смерць да патрэбы дня. Хаця гэта была яго першая і самая буйная педагагічная ўдача, ён адчуваў і сорам, ніякавеў ад сутыкнення, несастыкаванасці такіх слоў: смерць і ўдача. Было сорамна адчуваць на сабе пагляды ста пяцідзесяці пар дзіцячых вачэй, што аж свяціліся ад замілаванасці і захаплення. Захапляліся яны, зразумела, не ім, а Сёмам Шверкіным, якога ён адрадзіў, каб забіць і праз смерць адрадзіць зноў. Але ўжо не таго Сёму Шверкіна, шпанавітага і трохі нахабнага, але ўсё ж жывога, а толькі нейкае падабенства яго. I самае жахлівае, што гэтае падабенства ўсім, у тым ліку і яму, было больш дорага, чымсьці жывы Сёма. I як іншым людзям, для таго, каб жыць, каб кіраваць жывымі, патрэбна смерць, патрэбны нябожчык. Усё, канечне, заканамерна, чужая смерць не свая...

О, сабе тут адводзіцца зусім інакшая роля, прыкладам чужой смерці «глаголом жечь сердца». А што калі адабраць у чалавека, які пасылае на смерць сабе падобнага, гэта права на глаголенне. Наіўна, канечне, немагчыма без героя, немагчыма без кадзільшчыка. А мо ўсё ж калі-небудзь мы прыйдзем да гэтага, калі чужая смерць будзе азначаць смерць і тваю, і не вобразна кажучы: свет асірацее на адно жыццё. На жыццё іменна тваё, маё.

Мар'ян стаяў перад скіраваным на яго вачыма дзяцей і згодны быў памерці. Але і гэтая, такая шчырая, здаецца, згода была не без махлярства і падману, хоць і мімавольнага. Ён ведаў, што не памрэ, жыццё працягваецца, не зважаючы ні на што. I гэта было не проста махлярства, кручок нейкі, а крук, на якім вісела, мусіць, ва ўсе часы паўчалавецтва. I аднойчы заглынуўшы гэты крук, сысці з яго было немагчыма. Не здольны быў сысці з яго і Мар'ян. Ён стаў толькі больш памяркоўным і мяккім і адначасова бязлітасным да ўсяго і ўсіх, найперш да самога сябе. Рукой, што не ведала больш літасці, жорстка пачаў зводзіць пасля смерці Сёмы курыва і курыльшчыкаў. Для прыкладу і большай пераканаўчасці кінуў курыць сам. Дастаў з пачка «казбечыну», панюхаў яе, скамячыў і кінуў у акно прыбіральні, туды ж кінуў і ўвесь пачак. У магазіне купіў пачак махоркі, заўсёды насіў яе пры сабе ў кішэні. Падлоўліваў курыльшчыка ці таго прыводзілі да яго ў кабінет, не лаяўся, не чытаў натацый. Але ў час абеду ішоў у сталоўку і ў талерку з супам выкрытага курца сыпаў жменю, а то і паўпачка махоркі: падабаецца зелле гэтае — еш.

Што гэта было, жорсткасць, садызм? Пэўна, так. Але вось што цікава: ніхто на гэтую жорсткасць не крыўдзіўся, не наракаў, як, зрэшты, ніхто з дзетдомаўцаў, што зведалі смак цыгарэты ў дзяцінстве, не кінуў курыць, пасталеўшы ўжо, калі на тое, канечне, не мелася слушнай прычыны і ўласнага хацення. I гэтай жорсткай бязлітаснасцю (Мар'ян адчуваў яе і ўсведамляў: калі нават пажадае быць добрым, не здолее) адзначаны першыя гады яго дырэктарства, нейкае дзіўнае спалучэнне амаль падзвіжніцтва, вялікай справядлівасці, выверанай правільнасці і такой жа несправядлівасці, паломанасці і непаслядоўнасці. Да таго самага часу, калі глыбока ўжо восенню пасля смерці Сталіна ён разам з Якубам, які ўсё яшчэ быў старшынёю калгаса, і Сідарам Місцюком, дачакаўшыся, пакуль заснуць дзеці, не пайшоў разбураць помнік. Навошта ім спатрэбіўся той Сідар Місцюк, цяжка адказаць, здолелі б тую работу і самі, а калі не, то паклікалі б каго-небудзь лепшага, хто быў больш прыемны ім, дык не, іменна Сідара. А прычына, мусіць, была простая, на той час Мар'ян пачаў ужо выдыхацца як дырэктар і проста па-чалавечы выдыхацца, стаміўся. Не жартачкі ж, падняць дзетдом за лічаныя гады, адбудаваць яго, павялічыць амаль удвая жылыя карпусы, займець новую сталоўку, сваю лазню, а колькі ўсялякіх гаспадарчых прыбудоў. I ўсё гэта амаль без капейкі, адпушчанай зверху. Праўдамі і няпраўдамі, сцяўшы зубы, увесь час гатовы да ордэна і турмы. Але, дзякуй богу, і тое, і другое абышло яго, мінавала. А вось будынкі ўжо стаялі, і канюшня, двор для жывёлы. Як і вядзецца ў сялянскай добрай гаспадарцы, прыдбаў пару валоў, пару кароў, завёў свіней. Так што дзеці не галадалі. Слабым, хворым заўсёды, як пры бацьках, сырадой, на святы — Першамай, Кастрычнік, Новы год — калолі кабана, адведвалі свежаніны, і на будні мяса заставалася. Да Новага года далежвалі свае яблыкі, пуцінкі, антонаўкі, на паўзімы хапала сваіх памідораў і гуркоў. Рабілі, праўда, усе да сёмага поту, і дзеці, канечне, большасць дзеці, у калгасе так не шчыравалі. Сваю гаспадарку трэба было самім і даглядаць. I даглядалі. На ўсё, на кожную справу знайшліся свае майстры, свае спецыялісты. Адкуль толькі што ў гэтых шкетаў бралася. I без прынукі ж рабілі. Напачатку, праўда, прынука была, трэба ж было ўкруціць іх у работу. Але, калі прыахвоціліся, даводзілася ўжо і стрымліваць. Цурук дняваў і начаваў на градах, гарапашнаму не было калі і памыцца, адскочыць на раку, пакупацца. Паставіў сабе будан, не будан — хату. На ўсе чатыры бакі — па акенцы. Украсці што-небудзь у Цурука на гародзе — і думаць нечага. Дый панадкі такой не было — сваё ж усё, агульнае, дзетдомаўскае, таму так і ўпадалі Цурук на гародзе, Кубко ў садзе, Крывавязы — над валамі, а Лепік падаўся ў конюхі. Мар'ян купіў усё ж пару конікаў, коні былі лядашчыя, змучаныя, праўда, парода адчувалася, але іх заездзілі цыганы. Прыгнаў у дзетдом, думаў, што не адужаюць ужо, але Лепік выхадзіў іх. Усім дзетдомам павярнулі іх на папраўку, такія любыя раптам сталі дзетдомаўцам тыя коні. Хлопцаў, раней чым выпусціць са сталоўкі, прыходзілася абшукваць, глумілі тым канякам увесь хлеб, і вобыскі не дапамагалі. Сапраўды, калі ўжо захацеў украсці штось дзетдомавец, то колькі б ні было ў цябе вачэй, як бы ты ні пільнаваў, усё роўна ўкрадуць. Такі ўжо народ, немагчымага для дзетдомаўца проста не існуе. Як прымудраліся яны выносіць той хлеб, а тым больш цукар, дзе бралі, Мар'ян не ведае гэтага і сёння і да канца жыцця свайго ўжо не ўведае. Цукар пры ім засыпалі ў кацёл, у магазіне яго не было, склад пад завалаю і замкамі. А коні ядуць адзін толькі цукар, хрумкаюць, хрустаюць, як зайцы моркаўку. I Лепік ходзіць з такім нявінным, цнатлівым, як у анёла, тварам.

— То не цукар, Мар'ян Іванавіч, то бульба. Во крыжвам на пузе — бульба.

— Што я, Лепік, сляпы ці глухі?

— Аптычны падман, бывае, здараецца, Мар'ян Іванавіч. Во ў пустыні ідзеш, ідзеш...

— Багата ты хадзіў па той пустыні.

— Кіно «Трынаццаць» трынаццаць разоў глядзеў.

— Я пашлю цябе, Лепік, глядзець яго і ў чатырнаццаты раз...

— Вось спасібачкі, вось спасібачкі, Мар'ян Іванавіч.

— А на канюшню ты не паткнешся больш і нагою, аптычны падман. Каб і духу твайго больш тут не было.

Лепік у слёзы:

— Лепш на кухню бульбу чысціць. Тыдзень, месяц, год.

Адлучыць ад работы, не даць займацца тым, што ўпадабаў ён,— самае жахлівае пакаранне дзетдомаўцу. I Мар'ян, мімаволі параўноўваючы, як і што робіцца ў калгасе, задаваўся пытаннем, чаму ў калгасе не так, чаму там зусім інакш. Дзетдомаўскія і калгасныя коні ў адным табуне, а за вярсту відно, дзе чые, і калгаснікі самі прызнавалі:

— То ж дзеці даглядаюць, яно здалёку і відно.

— Але чаму, чаму,— чапіўся да Якуба Мар'ян,— тваіх коней і кароў пасля зімы на посцілках з хлява выносяць, а дзетдомаўскія галопам скачуць?

Якуб мяўся і толькі паміргваў у адказ. Луп-луп вочкамі туды-сюды: маўляў, чалавеча, пра што ты пытаешся. Мар'ян не адставаў:

— Дзеці ж у дзетдоме іх глядзяць. I большасць — гарадскія, да дзетдома і не ведалі, як да таго каня падступіцца, адзаду ці спераду да яго падыходзіць трэба. А ў цябе ж конюхі з веку ў век вясковыя. I сталыя мужчыны, працаўнікі.

— Вось у тым і загвоздка, што працаўнікі, а я паганяты,— і Якуб, злосна шамочучы брызентавіком, адыходзіў.

Калгас пасля вайны так і не падняўся на ногі. I, па сутнасці, у вёсцы калгасам можна было лічыць дзетдом. Убачыў Мар'ян, што дзетдомаўцы ахвочыя да кукурузы, латошаць вясковыя гароды і калгасныя палі, папрасіў у Якуба насення, пасадзілі дзетдомаўцы сваю кукурузу. Уся вёска, як на выстаўку, дзівіцца прыходзіла. Пад тры метры вымахала, шапка з галавы звальваецца, так вочы ўгору драць трэба.

— Няўжо то зямля наша такая? — не давалі веры сваім вачам калгаснікі. Не верыў і Якуб:

— Няўжо то з таго насення, што ты ў калгасе браў? Нешта круціш ты, Мар'ян. То мо і не кукуруза.

— Кручу... Яны вось круцяць... А што гэта — мяркуйце самі, глядзіце.

Глядзелі, меркавалі, мацалі пальцамі:

— Не, на самай справе кукуруза, кіяхі. Кіяхі ведалі і дзяды нашы. Садзілі кіяхі. Але каб такія раслі. Лёгкія на руку сіраты, мо таму, што чыстыя душы, напакутаваліся...

Дзетдомаўцы мелі лёгкую руку да ўсяго. I, як Якуб гаварыў: можна было жыць і ў вус не дуць, радавацца жыццю. Але іменна радасць жыцця згубіў Мар'ян. Калі толькі наладжваў гаспадарку, яна была. Якія светлыя былі ранкі, як лёгка было прачынацца, не адчуваючы ўзросту, бы табе не за трыццаць ужо, а равеснік ты сваім шкетам. I Мар'ян подбегам бег да сваіх шкетаў, каб убачыць, накруціць ім хваста і самому завесціся іх клопатам. I заводзіўся. Разуваўся, падкасваў калашыны, станавіўся ў разору, браўся за плуг, браў у рукі касу, вучыў шкетаў закошвацца, касіў сам. А потым яны абыходзіліся ўжо і без яго, ішлі за плугам, бы з маленства нічога іншага і не рабілі. Спіна, плечы пастаўлены як у вясковага чалавека, і плуг арэ, а не дзяўбе зямлю, не водзіць яго з аднаго боку на другі. А касілі, як брылі. Самі напраўлялі косы, кляпалі, ставілі іх. А ён, здаецца, ужо і лішні. Іншым разам ён і адчуваў, што сапраўды лішні. Запал праходзіў, калі шкеты ўжо не азіраліся на яго, рабілі адзін перад адным навыперадкі, а сэрца яго маўчала, не ўздрыгвала, не радавалася, гледзячы, як яго сыны і дочкі пазнаюць мужыцкую навуку. А ён меў іх за родных, лічыў за сыноў і дочак. Але вось іменна, мусіць, у тым і справа, што толькі лічыў. А сапраўднай бацькоўскай роднасці не адчуваў. Не было такой замілаванасці, калі немаведама чаму зойдзецца раптам сэрца, абальецца крывёю, заспяшаецца, пабяжыць скокам насустрач друтому сэрцу, і ты руку, галаву гатовы пакласці на плаху, каб толькі роднаму табе чалавеку было хораша, гатовы пайсці сам на плаху, на шыбеніцу за крыху, за адну толькі шчаслівую ўсмешку на дарагім табе твары, за цёплую іскрынку ў яго вачах, за кожную вейчынку, каб яна толькі была, расла, за кожны валасок, каб яго ніхто не крануў. Вось такой замілаванасці, улюбёнасці да ўсяго жывога прагнуў ён адшукаць у сабе. Шукаў, будзіў. Але не мог адшукаць, дабудзіцца. I тычылася гэта не толькі дзетдомаўцаў. Маўчала, не адгукалася сэрца і на сваіх родных, кроўных дзяцей. А іх цяпер было ў яго трое. Ён, канечне, перагрыз бы глотку кожнаму, хто паквапіўся б, пагаліўся б пакрыўдзіць іх, а таксама і дзетдомаўцаў. Але гэтая ахвярнасць была ахвярнасцю звычкі, абавязкаў, якія накладваліся на яго пасадаю, бацькоўскім званнем. Душа як скамянела там, на вайне, так і заставалася скамянелаю. Але адна толькі, пэўна, Стэфа здагадвалася аб гэтым, адчувала яго заглыбленасць. Уначы іншым разам дакарала:

— Чаго табе не хапае? Чаго табе трэба?

Каб ён ведаў. Прыходзілася адрабляцца адгаворкамі. I сваіх слоў на гэтыя адгаворкі не знаходзілася, чапляўся за жончыны, адбіваўся яе ж словамі:

— Не гавары лішняга, не надумвай. Усяго мне хапае, усім я задаволены.

— Я ж чую. Я ж бачу. Ты добры, справядлівы, і дзяцей не крыўдзіш, і мяне. Але каб ляжаў хто-небудзь каля твайго боку другі, ты б заставаўся такім?

— Якім такім?

— Я не ведаю, але такім жа... Мар'ян, Мар'ян, жыццё ж праходзіць. Мы ж не будзем болей маладымі. Чаго ты чакаеш?

Стэфа гаварыла праўду. Ён сапраўды чакаў. Але чаго? Каб ведаць. Усё таго ж кахання. Яно, пэўна, было ў яго. Жонка яго, здаецца, любіла, спадзяваўся, што любіць. Ён нават часам адчуваў сум ад гэтай яе любові, таму што адказаць на яе не заўсёды быў гатовы. Усё здавалася, што гэта не тое. Тое, сапраўднае, пакінута там, за нейкаю рысаю, у дзяцінстве. Там засталося ўсё жыццё, тут толькі недаедкі, і яны чужыя. Ён клікаў дзяцінства, заклінаў яго вярнуцца. I калі спаў, дзяцінства вярталася, такое наіўнае і чыстае, што набягала сляза і хацелася не марудзячы прачнуцца і пайсці гэтым дзяцінствам прэч ад усяго, не азіраючыся, забыўшыся пра зваротную дарогу ў сённяшні дзень. I дарогі назад, здавалася, не было. Усё толькі наперад, наперад і крыху ў неба, даверлівае і пяшчотнае, як сам ён у тым сваім сне. I Мар'ян прачынаўся з адчуваннем шчымлівага суму, суму, які прыгнечваў, але і цверазіў. Ён разумеў, што несправядлівы да жонкі, і не наважваўся зазірнуць ёй у вочы, праз гэтую ўжо сваю несправядлівасць. Ненавідзеў сябе, што жыве так дваіста. Незразумела, ці жыве, ці адбывае пакаранне за жыццё. Жыццё здавалася турмой, пасткай, у якую яго заманілі, не спытаўшы, ці хоча, ці жадае ён таго. Прывабілі прыгожаю казкай, у меру далі розуму, далі вочы, вушы, ногі, рукі, каб бачыў, чуў, хадзіў, рабіў, ваяваў. Але навошта, навошта ўсё гэта, калі самыя простыя жыццёвыя радасці абмінаюць яго. Няўжо так у кожнага. Няўжо жыццё не больш, як толькі звычка. Маска, пад якой схаваны твой сапраўдны твар, схаваны нават ад самога сябе. Ты сам не ведаеш, які з мноства твараў сапраўдны, той, з якім ты ранкам з'яўляешся перад усімі, бадзёры і вясёлы, рашучы і валявы, ці той, з якім ты застаешся сам-насам уначы, раздумаўшыся, ляжыш у ложку з адплюшчанымі вачыма, бездапаможны, нікчэмны. I чаму, адкуль гэтае адчуванне бездапаможнасці, нікчэмнасці, чаму ад нараджэння да смерці — толькі бясконцае чаканне жыцця. Хваля за хваляю чаргаванне чаканняў. Чаканне міру, коласа ў полі, дзіцяці, зімы, вясны. I ўсё заканамерна, наканавана. Кім? Кім? Чаму на кожным кроку пастка, пастка, пастка: крок направа, крок налева — раўназначна ўцёкам. I толькі гэтыя ўцёкі, смерць усіх ураўноўвае, усіх адпускае, усё дазваляе. А ці не варта ж, каб было ўсё наадварот. I ёсце-ка ж, жывуць людзі наадварот, толькі адварот гэты не ў той бок скіраваны, не туды, куды трэба рухацца жыццю, а куды яно коціцца паміраць. А каб узялі людзі ды неяк сабраліся разам, дамовіліся, павярнулі куды трэба. У дзяцінства, у тую добрую краіну, у якой знаходзяцца сёння Лепікі, Цурукі, Крывавязыя, у якіх на ўсё спрыяльная, лёгкая рука, якія скормліваюць коням цукар, вырошчваюць такую кукурузу, што ў ёй можна і заблудзіцца.

Так, не прызнаючыся нават сабе, Мар'ян чакаў нейкага павароту ў сваім жыцці, як чакае волі турэмшчык, хаця і ведае, што турма яго добраахвотная і вечная пры адчыненых насцеж дзвярах і без варты. Гэта якраз і жахала. Калі ніхто не трымае яго, то ён нікому і не патрэбны. Знікне заўтра, памрэ нечакана, гэта нечакана будзе яму. А ўсім іншым — раптоўна і мо заўчасна, але ўвогуле зразумела, наканавана: адны нараджаюцца, другія паміраюць, тым і жыццё рухаецца, чалавек толькі паліва яго. Мар'ян не згаджаўся падтрымліваць такое жыццё, адмаўляўся яго падтрымліваць, шукаў яму іншае тлумачэнне. I не знаходзіў. Чакаў хто ведае чаго, але чагосьці чакаў. I дачакаўся. Як дрынам аперазалі, знікла апошняе, чаму ён верыў, спачатку знік, упаў чалавек, а цяпер ён, Мар'ян, мусіў сам разбурыць, зруйнаваць каменны помнік яму.

Стаяла восень, дзень быў золкі і ветраны, калі яны ўтрох з Місцюком і Якубам падышлі да вапнава-бледнага ўначы бюста...

Бюст сам быў невялікі, але стаяў на высокім пастаменце, узвышаўся над імі, глядзеў на іх зверху ўніз, і ў яго паглядзе заўважалася, здаецца, перасцярога і пагарда. Да болю знаёмы і родны твар, ноч месячная, светлая ўгравала камень, пазбавіла яго безжыццёвай цьмянасці. Твар жыў, пасміхаўся ў каменныя вусы, ад цела, угрэтага кіцелем з пагонамі генералісімуса, з выпнутымі наперад планкамі ордэнаў, бруіла, здаецца, нават цяплом.

— У-у, вусаты,— сказаў Місцюк, крануўшы рукою бюст.— Апошнія дзянькі дажываеш...

Мар'ян скалануўся, бы гэта яму гаварыў Місцюк, бы яго крануў сваёй плюшняватаю рукой:

— Ну-ну, ты язык не распускай і рукам волі не давай.Місцюк, здаецца, трохі спалохаўся, але хутка апамятаваўся:

— А што, гэта раней ён мог мяне, а цяпер я яго.

— Прытрымай, загадваю, язык. Ты яго... Ды я цяберазам з ім...

— Хопіць,— спыніў іх Якуб.— Не падумалі, як мы яго панясём. Пайшлі без нічога, нібыта труну з хаты несці.А ён нялоўкі без труны. Аднаму цяжка, а ўсім не падступіцца. Каб мех які.

— Мех ёсць.— Місцюк дастаў з-пад кухвайкі вялікі рагозны мех.— Во сюды яго. Я загадзя ўсё прадумаў. Я прыпаслівы...

— Вось цябе б у гэты мех, прыпаслівага,— Мар'ян зноў не вытрымаў, сам тапіўся з Місцюком. Якуб і тут развёў іх:

— За работу, хлопцы, за сякеры.

I яны ў тры сякеры ўзяліся аддзіраць помнік ад пастамента. Аддзіралі асцярожна, імкнучыся не адкалупнуць ні крыхі ад кіцеля, не пашкодзіць твар. Работа была не з лёгкіх. За доўгія гады бюст устояўся, зросся, сашчапіўся мёртва з пастаментам.

— Жывучы ж, сабака, ох, і жывучы ж вусаты,— тукнўся Місцюк, пнуліся і Мар'ян з Якубам, рвалі жылы. I Мар'ян чуў, як папраўдзе трашчаць, рвуцца яго жылы. За гэтай іх шматпакутнай справай наглядаў другі каменны чалавек, хлапчук. Ён стаяў поруч з бюстам, які бурылі. Невялікі росцікам, светлы, кучаравы, абапёрся локцем на стос кніжак і, жмурачыся, усміхаўся. I Мар'яну было незразумела, што ў гэтай яго ўсмешцы: дакор ці падахвочванне. А мо нічога такога не было, цікаўнасць толькі, дзеці ж усе дапытлівыя. Як толькі дзетдомаўцы празявалі такое, без іх усё робіцца. I добра, што без іх.

Але тут Мар'ян і памыляўся. Дзетдомаўцы таксама не спалі ў шапку. Яны былі напагатове яшчэ зранку і цяпер таілі сябе па сваіх схованках, на дзетдомаўскім падворку, па кустах бэзу. Лепік дык нават залез на страху, думаў, зверху будзе лепш відно, і прагадаў.

У тры сякеры яны нарэшце ўправіліся з бюстам, аддзерлі яго ад пастамента. Цяжка было таму, што ад пастамента ў грудзіну помніку быў загнаны жалезны штыр. I цяпер яны разглядвалі гэты жалезны штыр, які застаўся на тым месцы, дзе толькі што стаяў бюст, здзіўлення і збянтэжаныя: быў бюст, быў помнік, чалавек, а калупнулі, засталося бугвед што. Сам бюст яны прыбралі ўжо ў мех. Трохі паспрачаліся, каму несці той мех, прыйшлі да згоды: па чарзе несці, калі што якое, дык каб кожны і адказваў. Панеслі, а куды, не дамовіліся. Місцюк пераконвае:

— Вядома куды, у ваду. У возера, у прорву, дзе дна ніхто не даставаў. Хай самы на ім ікру адкладваюць.

Мар'ян з Якубам не згаджаюцца: нягожа, непавага, ды і з раёна была каманда закапаць, разбіць на часткі і закапаць.

— У садзе,— сказаў Мар'ян.— У дзетдомаўскім садзе, хай ён там упакоіцца.

Прынеслі ў сад, Місцюк скінуў з плеч мех каля першае ж яблыні:

— Вось тут і пакладзем вусатага...

Каб Місцюк не сказаў гэтага, мо так і было б: закапалі б пад першым, што трапілася, дрэвам. Але Мар'ян нечакана раптам заўпарціўся: як па сэрцы разануў яго гэтым «вусатым» Місцюк. То было бацькава слоўца. I чуць яго Мар'яну ад Місцюка было горка. Холадна і пуста зрабілася на душы. Адчуванне пустаты і сцюжы ўзмацняў і пашыраў голы восеньскі сад, яго, Мар'яна, сад. Што б там ні гаварылі, а пасаджаны ён быў пры ім, жывым яшчэ, і належаў трохі і яму, пад яго вокам, пад яго імя закладваўся ён. I нядобра было прыкапваць яго пад першым, трапіўшым на вочы, дрэвам. I дрэва тое было маладзенькае, нядаўна пасаджанае. Дрэва навічка, які толькі сёлета прыбыў у дзетдом. Яно яшчэ ніколі не цвіло. Дзічка, можна лічыць. Гады з два назад хлопцы знайшлі яго ў лесе, прышчапілі і пакінулі ў лесе, каб прышчэп той прыняўся і пайшоў у рост па месцы, на роднай зямлі. I такіх дзетдомаўскіх прышчэпаў шмат у навакольным лесе. Чакаюць свайго часу, калі ім дазволяць перабрацца ў дзетдомаўскі сад. I час іх прыходзіць, калі з'яўляецца новы выхаванец. Так прыйшла з лесу ў сад гэтая яблынька. I слабая яна яшчэ, невядома, ці перазімуе. Не ў час пасаджана, адарвана ад бацькоўскай глебы ў канцы вясны, амаль што летам. Мар'ян планаваў перанесці яе ў сад восенню. Але новенькі быў настырны. Як толькі даведаўся, што дзесь у лесе расце яго яблынька, праходу не даваў, хадзіў следам, што сабачаня, ныў і канькаў: аддай, аддай маю яблыньку. Нібыта ён, Мар'ян, тую яблыньку прысвоіць хацеў. I, сыходзячы з дзіцячых меркаванняў, так яно, здаецца, было і на самай справе, хацеў прысвоіць, не жадаў аддаваць дзіцяці яблыньку: усе ж маюць, у кожнага свая яблынька ў садзе расце, а дзе мая. I мусіў ён весці таго навічка ў лес, паказваць: вось яна твая. Было гэта ранкам, а на схоне дня яблынька стаяла ўжо ў садзе, нібы на крылах пераляцела. I Мар'ян цяпер пабойваўся лішне трывожыць тое кволае дрэўца, падкопвацца пад яго.

— Далей, далей,— сказаў ён,— там дрэвы больш бойкія.

Якуб ускінуў на плечы мех, што стаяў каля ног Місцюка, і падыбаў з ім у глыб саду. Мар'ян крыху адстаў, прыкідваючы, згадваючы ў цемры больш прыдатную яблыню. Ён ведаў іх усіх напералік, у твар, і яны, як жывыя, крутабока шарэлі перад ім уначы стваламі, па-восеньску голымі і таму, здавалася, бездапаможнымі, безабаронным веццем цененька рассоўвалі цемру, як бы прасілі яго аб нечым, пры цьмяным святле месяца, які то адкрываўся, то зноў хаваўся ў воблаку. I гэтае мігатлівае святло, павуціннае мігаценне вецця перашкаджалі яму спыніцца на якім-небудзь адным дрэве. Мар'ян, ужо крочачы следам за Якубам і Місцюком, заплюшчыў вочы і адной толькі памяццю прабегся па садзе, але так з двухсот дрэў, што раслі тут, не прыдумаў ніводнага, каля якога можна было скінуць мех. А яны абышлі ўжо амаль што ўвесь сад, час ад часу прыпыняючыся на імгненне то каля адной, то каля другой яблынькі: Сёмы Шверкіна, Крывавязага, Цурука, Лепіка. I кожны раз Мар'ян адмоўна круціў галавой. Нарэшце не вытрымаў і Якуб, скінуў мех з плеч.

— Прымарыўся,— сказаў ён вінавата.— Цяжкі. Дыху хапае, ды ногі не трымаюць. Адна нага, тая, з мецінаю, з асколкам.

Мар'ян прыняў мех ад Якуба і пайшоў цяпер наперадзе, пакутуючы ад жоўтага вока месяца, які, здавалася, цікуе за ім, ад таго, што не ведае, куды ісці, куды несці такі няпросты груз, адной рукой утрымліваючы яго на плячах, другой — кранаючы на хаду ствалы яблынь.

I навобмацак яму здавалася, што ніводная з яблынь не жадае прыняць тое, што Мар'ян кожны раз прызначаў ёй. I ён таксама стаміўся, адчуў, як пачынае варушыцца, кранацца з месца асколак у грудзях, папярэджваючы, што час, час ужо спыніцца, што ён трывае, сядзіць нерухома ў ім не вечна. Ён сам не ведае свайго веку, не ведае, дзе рыса яго трываласці, кожную хвіліну гатовы праклюнуцца і рушыць, тады спыніцца ўжо ён, Мар'ян, спыніцца назаўсёды. I замест адной магілкі трэба будзе капаць дзве. I шчымела ўжо ў грудзях, смылела, а тут дадаў яшчэ свае два грошы Місцюк:

— Што мы носімся з ім, як дурань з пісанаю торбай, падумаеш, крыўда яму вялікая, дзе ляжаць. Дзе пакладзем, нідзе не падымецца.

— Не падымецца,— пагадзіўся Мар'ян.— А я вось усё роўна не ведаю, куды пакласці. А ты ведаеш?

— Ведаю. Вось тут, дзе стаімо. Пад гэтай яблыняй і яму месца.

Мар'ян ускінуў вочы, перад ім была яго яблыня, яблыня, якую выдзелілі яму дзеці і якую ён сам пасадзіў. Пятроўка, самая ранняя з яблынь. Хутчэй за іншых пачынала цвісці, хутчэй адцвітала і радзіла, спелілася хутчэй. Хутчэй і памірала. I Мар'ян зразумеў, што іменна ёй, гэтай яблыні, ён і прызначаў тое, што было ў яго за плячыма. I асколак у грудзях зноў стаіўся, заціх.

Па чарзе капалі ямку, капалі, як пад труну, два метры глыбынёй.

— Каб не вылез,— Місцюк зачысціў ямку,— давай, Мар'ян, па кумпалу яму абухам і ў зямельку.

Мар'ян узняў сякеру і адразу ж адкінуўся.

— Не, не магу, мо ты, Якуб.

Якуб маўчаў, пакручваў у руках сякеру, то прымерваўся ёю да залітага месяцам цемечка бюста, то адводзіў яе, азіраўся на дзетдом, на вясковыя хаты, што разбегліся ад яго ва ўсе бакі, унураныя і невідучшыя ўначы.

— Ну чаго ты целішся,— не вытрымаў Місцюк. Якуб адкінуў сякеру:

— Не магу, хлопцы. Не паверыце, у жыцці і курыцы галавы не адсек. Усё жонка. А тут чалавек. Не магу. I хто яго ведае, як гэта жыццё павернецца. Сёння разбіваем, заўтра клеіць будзем. Як бы нам заўтра даставаць яго не прыйшлося...

Закапалі бюст, не крануўшы на ім і парушывкі, не пашкодзіўшы і валасінкі. Але месца зраўнялі так, што і знаку ніякага не засталося. Як ніколі там не было і копана, утапталі і зацерушылі лістом і травою.

А саму яблыню, пад якою пахавалі бюст, нараклі «сталінкаю».

Вярталіся з саду моўчкі, як звычайна вяртаюцца з пахавання. Параўняліся з сумным цяпер ужо без бюста пастаментам. Мар'ян трохі забег наперад, выставіў на пастамент бутэльку гарэлкі:

— Не па-руску будзе, калі не памянуць. Хай зямля яму будзе пухам.

Выставіў бутэльку гарэлкі і Якуб.

— Горла сарваў, столькі памінаў яго ў баі. Памяну і апошні раз.

Не адстаў ад іх і Місцюк, і ў яго была прыхавана ў кішэні бутэлька, з самагонкаю, праўда.

— У такі дзень і я на дарэмшчыну рот не разяўлю, колам папярок горла чужое стане.

— Дачакаўся Місцюк свайго дня,— Мар'ян адкаркаваў бутэльку.

— Дачакаўся,— не стаў адмаўляцца, таіцца Місцюк.— I яшчэ большага дачакаюся.

— Чаго ж гэта яшчэ большага?

— Цяпер не скажу. Наллі, каўтнём, скажу.

Яны налілі па першай і, не чокаючыся, як на хаўтурах, выпілі, закусілі.

— Ну, давай, Місцюк, расказвай, адкрывайся.

— Пасля першай, Мар'ян, не буду. Я загадаў. Я пасля трэцяй скажу.

Выпілі па другой і спахмурнелі, як хмурнелі, выходзячы з бою, выпіўшы свае сто грамаў і сто грамаў таго, хто застаўся, не выйшаў. Усе пахмурнелі, гэта Мар'ян бачыў. Гарэлка прарвала той нарыў, што быў на душы ў кожнага.

— Гэтага знялі, гэтага пахавалі, а каго адальюць замест яго, каго мы тут ставіць будзем і як хутка,— Якуб паказаў на пусты пастамент з жалезным штыром пасярэдзіне, каля якога ляпіліся бутэлькі.

— Свята места пуста не бывае.— Місцюк улягаў назакуску, адзін толькі ён і еў.— I што нам, у вёсцы, не аднолькава, хто стаіць, хто сядзіць. Была б шыя, а хамут знойдзецца.

— Так, жыццё сабаку пад хвост,— недарэчы, здаецца, адгукнуўся Мар'ян.— I я, Якуб, голас сарваў, тры гады: за Радзіму, за Сталіна.— Мар'ян першы назваў прозвішча чалавека, бюст якога яны толькі што закапалі. Раней прозвішча гэта ніяк не вымаўлялася. Толькі цяпер, пэўна, надышла мінута, калі можна было і вымавіць.Яго не было, пустое месца, аголены пастамент, і яны маглі агаляцца. Яго тут больш не было ўжо, ён іх не чуў.

— А цябе, Місцюк, я не разумею. Ты вось весялішся, а плакаць павінен. А плачу я.— Мар'ян, не хаваючыся і не саромеючыся, выцер рукавом шыняля вочы. Ён быў не толькі ў шынялі, але і пры поўным парадзе, пры ўсіх сваіх узнагародах, ардэнку і медалях. Таксама пры поўным парадзе ва ўсім ваенным быў і Якуб. Місцюк жа з'явіўся, як хадзіў заўсёды. I Мар'ян выгаворваў яму: не знайшоў апрануцца ў што-небудзь лешпае, не такое зашмальцаванае, у чым свінням даваў, у тым і... А кепскага ён табе нічога не зрабіў, ты выкруціўся, Місцюк. I не толькі выкруціўся. Я ведаю, паўвёскі будзе танцаваць на тваіх памінках, радавацца, што пахавалі цябе, перажылі цябе, хаця ты ім магілу капаў, капаў жа, скажы, капаў і капаў, скажы?

— Не трэба, мужыкі.— Якуб разліў рэшту гарэлкі па шклянках і ўкінуў пустыя бутэлькі ў мех Місцюку.

— Не перабівай, міратворац,— Мар'ян падняў шклянку.— Я і да цябе пытанне маю: ты яму на хату за самагонку лепшы лес даваў. Лепшая хата ў вёсцы Місцюка, а за якія такія заслугі, кроў на фронце мяшкамі праліваў? У бабскай спадніцы вайну прахадзіў. Яўрэйскія касцюмы па сённяшні дзень у скрынях прэюць. Цябе, Якуб, расстрэльвалі, а ён пад вянец ішоў. Не так, скажы, было, Місцюк?

— Не так,— сказаў Місцюк.— Вось вы мяне ўчора ўсё яго імём страшылі. А дзе ён сёння? Дзе яна, праўда яго? Адкажы і ты мне, будзь ласкавы, Мар'ян. Маўчыш, няма чаго сказаць. А я скажу. Па мне — кожная ўлада добрая,быў бы я добры. Я маўчу, маўчу, але ўсё чую. Ты ж новую ўладу паносіш ужо, лаеш новую ўладу. I Якуб сведкам будзе. Ты чуў, Якуб?

— Нічога я не чуў. Давайце лепш вып'ем, мужыкі.

— Эх, Якуб, Якуб, лепш бы цябе расстралялі тады, у сорак першым. Мо хто б лепшы выжыў.

— Мо яно і лепш было б,— сказаў Якуб, але Мар'ян яго не пачуў, ён цягнуўся да Місцюка, імкнучыся ўхапіць яго загрудкі, але той прадбачліва адсунуўся, узяў з пастамента сваю шклянку з гарэлкаю.

— Слабы ты, Мар'ян, супроць мяне. I на гарэлку слабы. А жаданне маё, загадка мая, трэцюю, апошнюю ж п'ем, вось такая...— I Місцюк адным глытком апаражніў шклянку.— Паставіць хату ў садзе. Каб пад маей хатай пахаваны быў Сталін... А яшчэ, я чакаю вас сёння ў сваёй хаце. Захочаце дабавіць — у вас няма, а ў мяне ёсць. Пра бацьку твайго раскажу табе, Мар'ян.— I на гэтых словах Місцюк схаваў пустую ўжо шклянку за пазуху, таму як гэта была яго шклянка, узяў мех з пустымі бутэлькамі і, не чакаючы, пакуль Мар'ян з Якубам вып'юць, пайшоў ад іх прэч. Якуб з Мар'янам не паспелі і вокам міргнуць, як засталіся адны. I, гледзячы на іх, жмурыўся, па-дзіцячы светла ўсміхаючыся, кучаравы хлопчык, гола свяціўся пры месяцы выведзены з чырвонае цэглы падмурак пастамента. Колка задуваў па-сапраўднаму, па-зімоваму халодны вецер, нагадваючы пра недалёкі снег. Мар'ян устаў з лавачкі, што стаяла каля пастамента, падумаў яшчэ, што варта было б прыбраць і гэтую лавачку, але зробіцца гэта ўжо без яго, не яго гэта ўжо клопат; не развітаўшыся з Якубам, не сказаўшы яму ні слова, скіраваў да дзетдомаўскага парога. Ён ішоў развітвацца з дзетдомаўцамі. Заўтра, а мо і сёння, ён ад'язджаў. У кішэні ляжала павестка з ваенкамата і прадпісанне прыбыць наЗаходнюю граніцу. Аб гэтай павестцы і прадпісанні ніхто не ведаў, нават жонка. Мар'ян сам папрасіўся пайсці служыць у армію. Ён уцякаў, уцякаў, каб схавацца пад вайсковаю формай, пад вайсковую яснасць і выразнасць ваенных загадаў і каманд. I толькі цяпер ён адчуў, што не здольны збегчы, не развітаўшыся з дзетдомаўцамі, яму не даруюць гэтага, ён сам сабе не даруе.

Ён абышоў адну за адною ўсе дзетдомаўскія спальні дзяўчынак і хлопчыкаў. Спакой, цішыня, парадак. Усе ўжо спалі. Зрэдку-зрэдку толькі хтось з дзяўчынак ці хлопчыкаў ускідваўся і крычаў праз сон. Што ж яны сняць, спытаў ён у сябе і не ведаў, што адказаць. Апошняю наведаў спальню так званых «макруноў», тых, хто мачыўся ноччу. Дух там стаяў густы і цяжкі. Але ў той спальні ён затрымаўся больш, чым у іншых. Тут таксама крычалі і ўскідваліся. Але крычалі гучна, клікалі маці. А ён стаяў і баяўся паварушыцца, каб не перабіць ім сон. Ён плакаў і не даваў сабе веры ў тое, што плача.

Стол быў пакрыты як на вяселле, над белую, вышываную чырвонымі крыжыкамі настольніцу, праўда, настольніца тая яшчэ з даваеннага часу ляжала ў скрыні і трохі зжоўкла. Але пра гэтую жоўкласць ведалі толькі Сідар ды яго жонка. А пры тым святле, што сыходзіла ад адзінай пасярэдзіне хаты лямпачкі, яна выдавала за белую. I закускі на ёй гарэлі агнём. Вогненна рдзелі па-гарадскому пастаўленыя па сярэдзіну стала чырванабокія, добра вылежалыя ў жытняй саломе познія яблыкі і захаваныя да гэтага часу свежыя памідоры, а каля іх грыбы, смажаныя і марынаваныя, зялёнкі, апенькі і белыя, зрэзаныя ашчаднай рукой так, што ў кожным з іх таіўся яшчэ лес. Усе карэньчыкі, кругленькія і шырокія, нічога не страцілі з таго, што надала ім пры нараджэнні зямля, толькі пааскрабаныя ад гэтай зямлі, аблупленыя, як лупіцца бульба ў галодную пару, знята адна толькі крыха. I такая ж ашчаднасць не толькі да белых грыбоў, але і да тых жа зялёнак. I зялёнкі на стале не саступалі белым, не было ў іх зялёнкавай шляпнай разлапістасці і губатасці. Усе шляпкі ў аблап пузатаму ядранаму карэньчыку. I не надта верыцца, што гэтыя грыбы на стале, а не дзе-небудзь пад хвойкаю ці бярозкаю. Утыркні іх, здаецца, у лясны пясок, пачнуць расці, таму што растуць і ў талерцы, нічога ў іх не парушана, як былі копанічкі, што толькі-толькі зарадзіліся, адклюнуліся ад грыбніцы, да свету яшчэ не прабіліся, пазначылі сябе гурбачкамі зямлі, так з гэтых гурбачак і скочылі на стол. Наконт грыбоў яго, Сідарава, Дуня майстрыца, што браць, што гатаваць, што на стол падаць, ні адна вясковая баба нераўня ёй. Грыб бачыць яшчэ пад зямлёю, выкарпае, дастане з-пад зямлі. I дзеці ў яе ўдаліся, Петрык і Раман, большанькія. Падрастаюць і другія Місцючкі, таксама, лічы, копанічкі, грыбы бачаць і ўмеюць браць, як вожычкі пад дрэўцамі па лесе шныпараць. I калі ёсць у лесе хоць адзін грыб, не сумнявайся, яны яго не прамінуць. Тут яны ў маці сваю пайшлі, яго жонку. Мо ён, Сідар, і ўзяў Дуню за сябе з-за гэтых грыбоў. Дзевак жа было шмат, хоць гарод імі гарадзі. Колькі дзевак у вайну было, а ён прыгледзеў сабе Дуню, хоць твар у яе, як кажуць, партрэта не напішаш, у рамку яго не ўставіш, як ікону, на сцяне не павесіш. Рабенькая, што курачка, і сёння яшчэ рабенькая, хоць даўно ўжо не дзеўка, вастраносенькая, носік гэты быццам яшчэ пры нараджэнні такім задуманы, каб вынюхваць, што там, пад зямлёю, пад хвойкаю ці дубком расце, прыхавалася. I вочкі туды ж, на тры метры ў зямлю бачаць, што там яе ці суседчына ляжыць. Чорненькія, хуценькія, калі трэба. А не трэба, дык, здаецца, ці то крыху сляпая яна, ці то касенькая, на адной нейкай кропцы ўсярэдзіне сябе ці вонку, так і не зразумееш, сыдуцца, замкнуцца, стояцца, і здаецца, бы яна сама некуды адышла. I бі яе тады боем, крычы на яе крыкам, не пачуе, не вернецца. Ёсць у яе натура, характар, ён, Сідар, ведаў, каго ў жонкі сабе браць, што толку з тых красівых і бойкіх. Адкрасавалі яны ўжо сваё, адбайчылі. I знаку не засталося ад іх былой красы, нічога не засталося. А ў Дуні яго яшчэ з даваеннага часу настольніцы ў скрынях ляжаць.

Усцешваў Сідара і застаўлены закускамі стол, цешыла вока вышываная чырвоным крыжыкам настольніца. Сэрца было перапоўнена прыемным чаканнем свята. Уласна кажучы, свята гэта яго, Сідарава, яго гэта ўжо дзень. Ён адчуў гэта яшчэ там, каля помніка, калі першы раз датыкнуўся сякераю да пастамента. Быццам голаю рукой датыкнуўся да аголеных электрычных правадоў, баязліва і скрадліва. I не ўтрымаў у руках сякеру. Гэта быў той самы мужыцкі самакал, што некалі далі яму немцы, каб ён высек сад. I самакал са скрыгатам, зубрачыся і высякаючы іскры, прайшоўся не па шве, а па цэльнай цагліне. Падвялі рукі. Але Сідар супакоіў іх. I маці родная не магла б параўнацца з, тым, як замілавана і ашчадна ён карчаваў, аддзяляў бюст ад пастамента. I якой паслухмянай, відушчай стала ў яго руках сякера. Яна згадвала самую маленькую шчылінку, яшчаркай упаўзала ў тую шчылінку, імгненна набракала, пялася і тужылася там, згіналася і разгіналася, пашыраючы шчылінку. Не шкадавала сябе, не баялася вышчарбіцца і зламацца, паўзла па шве ад спіны да грудзіны, адслойваючы ссінелым ад напружання лязом, раздзіраючы мёртва сашчэпленыя цагліны. Адна за адной яны адшчэпліваліся, саступаючы хутчэй нават не сякеры, а яго, Сідараву, хаценню і напалу. Здаўлена, здушана пры гэтым ускрыквалі там, у глыбі пастамента, скрадзена, як арэхі ў самкнутым роце, лопаліся, расслойваліся. Сталь перадавала гэтае нябачнае расслойванне, якое адбывалася ўсярэдзіне, у каменных вантробах помніка, дрэву, тапарышчу, тапарышча — пальцам, рукам, наструненым у іх жылам. I Сідару ўвесь час здавалася, што хтосьці стаіць побач з ім і грае на скрыпцы. Так спявала ўсё ў ім. Музыка гэтая не адышла ад яго, калі ён выкінуў з ямы на паверхню апошнюю лапату зямлі. Не адышла яна, калі Сідар застаўся ўжо адзін, пайшоў ад Мар'яна з Якубам, хутчэй нават наадварот, набрала сілы і вышыні. I сам ён як падужэў, лёгкасць ва ўсім целе, быццам крылы ў яго выраслі. I ён бег дамоў, як на крылах ляцеў, здзіўляўся, што гэта яму прыйшло ў галаву зваць да сябе Мар'яна з Якубам. Ну, аднаго Якуба ясна, старшыня, чалавек карысны і да таго ж на чарку падкі. А Мар'яна навошта? Хоць жывуць яны ў адным сяле і робяць разам, але ні Мар'ян у яго хаце, ні ён у Мар'янавай так ні разу і не былі. Па-за дзетдомам дык Мар'ян нават абыходзіць яго бокам, грэбуе ім. I ён, Сідар, ніколі не набіваецца на сустрэчу і гаворку з ім. А тут раптам немаведама чаму захацелася зацягнуць у хату Мар'яна, таму і кінуў ён яму гэтую нажыўку з бацькам. Хаця якраз пра бацьку Мар'яна, Івана Знаўца, яму, Сідару, менш за ўсё і хацелася ўспамінаць, варушыць мінулае. I Сідар праклінаў сябе, што распусціў так язык, кляў і адначасова апраўдваў, заклікаў, прызываў Мар'яна, іменна Мар'яна, а не Якуба ў хату да сябе. I сам не мог зразумець, што гэта такое робіцца з ім. Жаданне было нейкае бязглуздае, як смяротнае, так, мусіць, толькі цяжарнай бабе раптоўна мо прыхочацца чаго-небудзь кіслага ці горкага. Вось і яго цягне, цягне да Мар'яна, быццам смяротна грэшны ён перад ім. А граху ж аніякага, акрамя таго, што мацней, чымсьці з кім-небудзь другім у сяле, павязаў яго лёс са Знаўцовым родам.

Ён, Сідар, з Мар'янам аднагодкі. Яго бацька і бацька Мар'яна разам хадзілі праз граніцу ў Польшчу, што яны там рабілі, чым займаліся, пра тое Сідар не ведае і ведаць не жадае, не яго гэта справа. Але факт адзін: хадзілі разам. Знаўцоў і Місцюкоў у адзін дзень пагранічнікі сагналі з зямлі, выгналі з хат. Ён, Сідар, сядзеў у адной турме з Іванам Знаўцом. За што сядзеў Іван? Пра тое ён у яго не пытаўся. Кожны за сваё. I гэтае сваё Сідар не хацеў выцягваць на свет. Не хацеў датыкацца і Знаўцовага. Разам выйшлі яны з турмы, абодвум пашчасціла, выпала планіда застацца жыць. Іван Знавец, праўда, пазней загінуў. Загінуў і брат яго, Міхаіл. Дык не ён жа, Сідар Місцюк, вінаваты ў тым. Не ён жа ставіў іх пад рулі вінтовак. Не ён жа наводзіў на іх гэтыя рулі, і страляў тым больш не ён. Самі ва ўсім вінаватыя. Ён, Сідар Місцюк, адчуваў, прадбачыў, як яно будзе, і таму застаўся жывы. А Іван з Міхаілам параць зямлю. Збылося прадпісанае, тое, што кожнаму чалавеку загадзя пры нараджэнні яшчэ наканавана. Хай не гавораць лішняга: хто хацеў жыць, той выжыў і сумленнем не паступіўся. Як не паступіўся ён. Хаця ўпасці лёгка было, ох, як лёгка, і кожную хвіліну. Наогул, жыццё чалавечае капейка. I тыя, і другія, і свае, і чужыя пакажуць табе дарогу на той свет, як кажуць, не адыходзячы ад касы. Не так павярнуўся, не ў той бок дыхнуў — і пішы прапала. Мучыцца чалавек, калі нараджаецца на свет, а забіць яго што два пальцы абмачыць. Тут далёка і па прыклад хадзіць не трэба. Успомніць таго ж Івана Знаўца, і не проста ўспомніць, паварушыць мазгамі, калі яны ёсць, канечне, у цябе. I вынік адсюль: не нарывайся, не лезь на ражон. На тым ражне шмат ужо насаджана. А насадзілі цябе на ражон, позна разбірацца, які ты ды хто ты. Хай ты сам анёл ці сам гасподзь бог, а ўсё роўна не саскочыш, будзеш як матылёк, засушаны між дзвюма старонкамі паперы, паглядзяць на цябе, здуюць пыл і загорнуць лісток: спі спакойна, дарагі друг і таварыш.

А такі вось спакой якраз патрэбны чалавеку не пасля ўжо смерці, а пры жыцці. I таму хтось пайшоў у магілу, а ён пад вянец. I тут зноў, як кажуць, кожнаму сваё, у кожнага свой лёс, і наканаванне гэтага лёсу калёнымі літаркамі на лобе ў кожнага напісана. Толькі тыя літаркі не кожны адчувае і бачыць, своечасова прачытаць здольны. Таму і дурэюць, шалеюць, пакуль галава на плячах, пакуль не знеслі той галавы. Быў час, вар'яцеў і ён, Сідар Місцюк, і бацька яго, наперакор уладзе ўсё рабілі. Улада слова, а яны — тры ў адказ. Дык за гэта ж і родныя бацька з маткай па галоўцы не пагладзяць. А пакорлівасць усім даспадобы. Недарэмна дзядамі яшчэ казана: пакорлівае цялятка двух матак ссе. На схоне жыткі гэта зразумеў стары яго, бацька, разумее і ён, Сідар Місцюк. Таму і жывы яшчэ. I сыны ў яго растуць — яму на ўцеху, людзям на карысць, работнікамі будуць на зямлі. У свой час, пойдзе, канечне, ён, пойдуць і яны, удобраць зямлю, але толькі ў свой час, калі засадзяць сад зямны, запоўняць яго сабе падобнымі, дрэвам Місцюкоў, шырокім і разгалістым. А не так, як тыя ж Іван з Міхаілам Знаўцы. Самі сабе пагібель прызвалі, смерць ца сябе наклікалі. А ён, Сідар Місцюк, пераступіў праз сваю смерць, мо нават ажаніўся з ёй, узяў яе сабе ў жонкі. Якое, на здзіўленне ўсёй вёсцы, было вяселле. I сёння ёсць што ўспомніць.

Ляцела ад сяла да сяла тройка, коні апавіты стужкамі, падвязаны да дугі званочкі, і нявеста яго, Дуня, як і ўсякая нявеста ў добры, мірны час, пад вэлюмам і ў белых пальчатках нават. Ён, праўда, быў супраць гэтых пальчатак, не паненка ж якая-небудзь. Але так ужо захацелася Дуні, дый пальчаткі яна тыя дзесь сыскала, і бацька, цесць, не пярэчыць, што яму ўмешвацца? А да таго ж і сам ён разадзеты, прыбраны, як ніколі ў жыцці. Чобаты хромавыя, з падборамі, замест люстэрка на лаву можна ставіць. I Сідар не-не ды пазіраў на сябе ў гэтыя чобаты, бачыў у іх сваё расплывістае адлюстраванне, рот да вушэй, а вушы чырвоныя. I сарочка атласная на ім, і пінжак чорны з блісцінкаю. Велікаваты трохі, прасторны, цесць падарыў, сам надзеў на яго перад тым, як у царкву ісці, прымусіў укруга сябе павярнуцца.

— Свабодны,— сказаў,— але свабодны хлопцу, а мужыком станеш — у пору прыйдзецца.— Дадаў да касцюма яшчэ і паліто з аксамітным каўняром. Паліто прыйшлося па Сідару, як на яго пашыта, хоць не зусім па вясковай модзе, у абліпачку. Але Сідару і гэта спадабалася, адчувала цела, што ў паліто ён гарадскім, а не ў кажусе, і не аўчынай ад яго патыхае, а нечым салодкім, гарадскім, сапраўднай шэрсцю.

I імчалі ад вёскі да вёскі коні: разыдзіся, народ, раздайся, гразь. I ўсё было сапраўднае. I ён сапраўдны гаспадар, чалавек. У гэтай жа тройцы скакаў і яго конь, якога падарыў яму на вяселле цесць, царква была, і поп быў сапраўдны. Усё было па-людску, усё па-чалавечы. I ён, Сідар Місцюк,— чалавек. I ў гэтай сваёй сапраўднасці ён мог нават дазволіць сабе быць крыху вышэй за цесця, які даў такі шчодры пасаг за сваёю дачкою, так шчодра адарыў яго. Харошы цесць, і бацька сваёй дачцэ харошы, і разумнік. Але ўсё ж яму нераўня, стараста нямецкі. Хоць тут лопні, хоць тут трэсні — стараста, і ўсё. З аднаго боку, здаецца, і начальнік над іншымі і над ім, Сідарам Місцюком, начальнік. А з другога... Тое ж, пэўна, што і з першага: начальнік, але толькі калі ён, Сідар Місцюк, вока ў вока з ім, а крок убок, вочы трохі ўбок — пустое месца. I нават больш, тое, што ад каровы пад нагамі ляжыць, і растаптаць не грэх, калі не грэбуеш наступіць. I растопчаш — ніхто не адвернецца ад цябе, не будзе дакараць, што замараўся. Хутчэй папікнуць, што блізка падышоў да яго, парадніўся з ім, пабраўся з яго дачкою. Тут ужо сапраўды замараўся.

I шчодрасць цесця Сідар прымаў як плату за бруд, за гразь, у якую ён улез. I ён патрабаваў гэтай платы, патрабаваў не словамі, а ўсім сваім выглядам, тым, як прымаў ад цесця дарагія падарункі, ведаючы ім цану, здагадваючыся, адкуль у цесця і коні, і паліто, і касцюмы, і адрэзы сукна. Акрамя таго касцюма, што быў на Сідару, цесць даў яму яшчэ два, трохі ношаныя, але яшчэ спраўныя, і дзве штукі сукна. I Мар'ян, які папікаў яго тым, што яшчэ і сёння ў скрынях яго прэюць яўрэйскія касцюмы, як у ваду глядзеў. Прэюць. I Сідар не сумняваўся, што касцюмы тыя яўрэйскія. Апошніх яўрэяў у вёсцы, дзе быў старастам цесць, расстралялі якраз перад іх з Дуняю вяселлем. I ўсе ведалі, каму дасталося яўрэйскае дабро. I ён, Сідар, таксама не адмаўляўся ад гэтага дабра, разважыўшы, што мёртвым усё роўна ўжо, а дабро застаецца дабром. Не выкідваць жа яго на вуліцу, трэба ж некаму прыбраць яго. Дык чаму ж тады не яму? Ён жа не даказваў на тых яўрэяў, не расстрэльваў іх і на багацце іх не квапіўся. Само ўсё ў рукі прыйшло. Праўда, надзець тыя два ношаныя касцюмы ён так і не наважыўся і сукно, як паклаў у скрыню, больш не чапаў. Так што грэх на ім адзіны толькі: узяў. Але і тут узяў не проста так, а разам з дачкою старасты, прыняў, зарабіў. А вось каб сапраўды рабіць ці на немцаў, ці на старасту, цесця свайго, не стаў, адмовіўся. Хаця цесць і прымушаў яго, і не адзін, разам з немцамі. На валаску ад смерці вісеў ён, Сідар Місцюк, быў пад вокам ужо яе, пад пісталетам нямецкім стаяў. Але не здаўся.

Наскочыў у вёску карны атрад, быў пры ім і цесць. З камандзірам атрада, здаецца, па-свойску, як родзіч, завітаў у хату. Як родзіча, сустрэў і пачаставаў яго Сідар. Настольніцы, якой сёння засланы стол, праўда, не даставаў, яна яшчэ тады новаю была. Але гарэлку і да гарэлкі ўсё, што трэба, паставіў. Выседзелі як не літр самагону. Сідар думаў, што на тым і развітаюцца. Але цесць, не адсеўшы яшчэ ад стала, загадаў яму правесці немцаў цераз Забродскія балоты. Здалёку падышоў, спытаў напачатку, ці ведае ён туды дарогу, ці ведае там сцежкі. Перад сваім чалавекам Сідар не таіўся, таксама крыху зап'янеў ужо і не адразу ўцяміў, чаму гэта цесць распытвае яго пра Забродскія балоты.

— Дарогу ведаю,— адказаў,— калі хлопчыкам яшчэ быў, бацька вадзіў па тых сцежках, паказваў.

— Успомніш, калі спатрэбіцца, не заблукаеш, не завядзеш у багну?

— Чаму не ўспомніць, мужык на дарогу памятлівы,— зноў ні аб чым не здагадваючыся, адказаў Сідар, паглядзеў на жонку. Стаяла яго Дуня каля печы, абапёршыся на скавароднік, пражыла сала, і гэты скавароднік, здавалася, толькі і трымаў яе на нагах, нос збялеў, і вачэй не відно. Сідар змярцвеў. Хацеў звесці гаворку на што-небудзь другое — позна.

— Вось і добра, вось і добра, што нікога з чужых прасіць не трэба...— сказаў цесць.

— Не губі, не губі! — Сідар споўз з лавы, стаў перад цесцем і немцам на коленцы.— Там жа партызаны!

— Ведаю, што не зайцы...

Ціха цікалі ходзікі на сцяне, то хавала, то паказвала зялёненькія вочкі соўка на цыферблаце. У паўзе паміж двума пагойдваннямі маятніка суха пстрыкнула, адскочыла кнопка на кабуры ў немца, ходзікі, здавалася, пайшлі яшчэ больш шпарка, і соўка заміргала без перапынку. Афіцэр дастаў пісталет з кабуры, навёў у пераноссе, міжвочча Місцюку. Ходзікі як ашалелі, такія хуткія паскакалі секунды. I ні аб чым не думалася, акрамя гэтых секунд, што як сплывалі па вадзе.

— Пойдзе,— махнуў рукой і хітнуў галавой немцу і яго пісталету цесць і паклаў на плячо Сідару руку, пэўна, збіраўся падняць яго. Але Сідар быў не здольны ўстаць,такая млявасць разлілася па ўсім целе, а рука ў цесця была як свінцовая, і сам ён, здаецца, як свінцом наліты.I свінец той, здаецца, нясвежы, колішняга ліцця, шэры, заветраны, нядобры, запылены, з атрутнаю зеленкавасцю на скулах і пад вачыма. Сідар гатовы быў здуць, злізаць языком гэтую зеленкавасць, толькі б устаць на ногі, толькі б адвесці ад галавы варанёны ствол пісталета, але ўсё тая ж млявасць не дала яму зноў і варухнуцца. А цесць ужо адчувальна цягнуў яго ўверх. Мо ён бы і падняў яго, паставіў на ногі. Але тут грымнулася, як стаяла каля печы, на коленкі Дуня:

— Бацька, бацька, змілуйся, пашкадуй.— Дуня, не выпускаючы з рук скавародніка, падпаўзла да Сідара, стала з ім побач. I калі б не той скавароднік у яе руках, іх можна было б палічыць за пару, якая просіць бацькоўскага бласлаўленыя. Ходзікі супакоіліся, час Сідару пацёк як і раней, секунды больш не прыспешвалі і не скарачаліся, абыякава, непаразумела палыпвала вочкамі соўка, і таксама непаразумела перакідвалася ад галавы Сідара да галавы яго жонкі вочка нямецкага пісталета.

— Мы ж маладыя,— пагойдвала галавою, бы лавіла гэтае вочка, Дуня.— Мы ж маладыя, бацька. Дай нам век свой пражыць. Нас жа скора трое будзе, я дзіця жду, унука табе...

Апошнія словы Дуні былі ў навіну Сідару. Яна яшчэ нічога не гаварыла яму пра тое, што ў іх будзе дзіця. I Сідар не хацеў дзяцей, пакуль не скончыцца вайна, хто яго ведае, куды ўсё павернецца, мо зноў прыйдзецца здымацца з месца і падавацца ў белы свет як у капеечку. Рука цесця ўжо аслабла, адпусціла яго плячо, ён варухнуўся, каб устаяць, але цяпер ужо цесць стрымаў яго:

— Маім імем нарачэце?

Сідар з Дуняй пераглянуліся. I ў гэтым іх пераглядванні не было ніякага пытання. Не за згодаю звярталіся яны адно да аднаго. I Сідар, і Дуня адчулі палёгку: праносіла бяду, адыходзіла бяда, вочка пісталета мецілася ўжо ў паветра, пустату паміж іх галовамі. I яшчэ што зразумелі яны: вось іх сапраўднае вяселле, толькі з гэтай хвіліны яны муж і жонка.

— Петрыкам назавём,— сказала Дуня,— мы ўжо дамовіліся.

I Сідар захітаў галавою: так, маўляў, так.

— Не падманеце? — цесць глядзеў міма іх, у акно за іх плячыма, на дарогу за акном, і свінец яго вачэй, здаецца, трохі ўжо стаў больш свежым.— Я ж магу і не дажыць да таго часу.

— Дажывяце, дажывяце, татку, пацешыце яшчэ ўнука...

— Маўчы, не каркай,— прыкрыкнуў бацька на дачку.— Бласлаўляю вас, што богам нарачона, то і збудзецца... Мо так і трэба, хто ведае.— I цесць тройчы перахрысціў іх, падняў на ногі. Наліў усім, цяпер ужо і дачцэ, самагону, але немца абмінуў, чокнуўся з зяцем і дачкою:

— За Петрыка, за Пятра, амінь...

Дуня кінулася да печы, прынесла і паставіла на стол патэльню са шкваркамі. Сала, канечне, згарэла, але яны як і не прыкмецілі гэтага, і чужога, немца, здавалася ім на тую хвіліну, таксама няма ў хаце. I пісталет яго, цяпер ужо ні на кога не нацэлены, які проста ляжаў сярод закусак на стале, здаваўся ім толькі цацкаю, была ў ім нават нейкая роднасць закапцелай патэльні, цяжкім лыжкам з волава. То наогул была святая хвіліна міру і жыцця, і ходзікі доўжылі яе да бясконцасці, але ўсё ж скончылася і яна. Завяршылася раптоўнай, абвальнай цішынёю, абарваным бразгам посуду, маўчаннем. I ў гэтай цішы і маўчанні гучна і выразна, як стрэл, прагучаў голас цесця:

— Хто? Цябе, цябе пытаю: хто?

Сідар і без таго паўторнага «хто?» ведаў, пра што пытаецца яго цесць, але цішыня ўжо адышла, застолле зрабілася зноў мітуслівым і напружаным, ён хацеў схавацца за гэтай мітуслівасцю і напружанасцю, прыкінуцца трохі п'яным, а трохі і дурнаватым. Цесць быў шчодры з ім, але і ён мо ж разлічыўся з цесцем не менш шчодра. Мо ж і хопіць?

— Петрык, Петрык,— паблажліва ўсміхаючыся, адказаў ён цесцю.

— Ты мне галавы не дуры. Яны цяпер звар'яцелі,— цесць кіўнуў у бок немца, які зноў ужо ўзяў у руку свій пісталет.— I я таксама цяпер вар'ят, каб ведаў гэта ты і не гуляўся са мной. Мне з таго свету Петрыка твайго ўсё роўна не відно будзе. Хто?

— Знаўцы,— не вымавіў, а, здавалася, толькі выдыхнуў Сідар. I, выдыхнуўшы, заспяшаўся, быццам імкнучыся заглушыць, перабіць цяпер ужо гучнымі словамі тое, ледзь чутнае: — Забродскія балоты — з усіх бакоў дрыгва. Ні ўлетку, ні ўзімку, ні коннаму, ні пешаму... Ні сцежак, ні дарог... Камары, гады, гадаў'ё... Нікому праходу...Толькі яны...

— Хто? — зноў патрабаваў ад яго прозвішча цесць. I відно было, што ён добра пачуў гэтае прозвішча адразу, пачуў і запомніў. Цяпер проста забаўляецца з Сідарам. I забаўка гэтая салодкая яму. I голасам, і вачыма ён лашчыў Сідара. Але было ў гэтай яго ласцы штосьці страшнае, жахлівае, так пагладжваюць, лашчаць за вухам кабанчыка перад тым, як увагнаць яму шкворан між лапатак у сэрца.

— Хто ж, Сідарка, скажы яшчэ раз,— амаль праспяваў цесць і даланёю насцеражыў вуха, бы музыкі чакаў, бы мёд павінен быў пацячы ў гэтае яго вуха.

— Знаўцы, Іван і Міхаіл,— усцешыў усё ж цесця Сідар.— А лепш — Іван.

I Сідар пачаў падрабязна апавядаць пра Івана Знаўца. I голас яго з кожным словам мацнеў, таму што, як выяўлялася, быў ён вельмі злосны на таго Івана, на ўсіх Знаўцоў, калі толькі той злосці назапасіў. Шмат злога, шмат крыўднага зведаў ён — і ўсё ад іх, ад Знаўцоў і праз Знаўцоў, праз род іх, хаця і адзіны гэты іх род. Усе яны тут, у вёсцы, Знаўцы. Але Знаўцы — гэта Знаўцы, а яны — Місцюкі. Чаму, як гэта здарылася, ніхто ўжо і не памятае. Адабралі прозвішча, мянушку, як сабаку, прыклеілі. I Сідар помсціў за гэтае сваё абражанае прозвішча, за тое, што Знаўцы вечна грэбавалі ім. Як ужо ні раўняў іх лёс, адзін кандзёр і адной лыжкай у турме сёрбалі, у адной калоне на смерць ішлі. А ўсё роўна на паверку — няроўныя. Івану варта, канвой болmi дарагі за яго, Сідара, каб выратавацца, ён рызыкаваў галавою, а Івана сам канваір адпусціў. Мо Іван і ў турму прыйшоў, каб там знайсці і даканаць яго, Сідара. Але дудкі, рукі кароткія. Паглядзім цяпер, хто каго даканае, як выкруціцца ад немцаў Знавец. Гэта не бальшавікі, адплоцяць за ўсё. Сідар аж прагнуў на свае вочы ўбачыць, як будуць немцы адплочваць Знаўцу, і яшчэ ж вельмі хацелася яму, каб перад смерцю Знавец ды даведаўся, хто гэта помсціць яму. Хацелася зазірнуць у вочы Знаўца, што ў іх будзе, калі пойдзе яго апошняя хвіліна, крыкнуць яму той хвілінаю: «Я жывы, я застаюся». А калі не вытрымае, надломіцца Знавец, мо паспрабаваць і выратаваць яго, вымаліць у цесця жыццё яму. Каб толькі Знавец ведаў, каму ён абавязаны гэтым сваім жыццём.

I таксама, як тады на Івана Знаўца, Сідару карцела цяпер паглядзець на яго сына, на Мар'яна. Усё жыццё цягнула яго да Мар'яна, так бы, здаецца, і не адыходзіў ад яго ні на мінуту. Ці ведае ён, ці адчувае яго, сынава, сэрца, як і чаму загінуў бацька. На самай справе, як кажуць, чалавечае сэрца вечнае, ці гэта адна толькі балбатня. Яго, Сідара, сын, Петрык, дзякуючы якому ён застаўся жывы, ні пра што не здагадваецца, расце, як трава, і думаць не думае, што мог асірацець яшчэ ў чэраве маці. Але ён — Місцюк, хаця і яму штосьці перадалося. Відно, ён, Сідар, шмат думаў тады пра Знаўцоў, і Петрыка прыцягвае да сябе Знаўцова хата; хоць і маладзейшы ён за Мар'янаву дачку Светку, а дружыць з ёю, як гэта сёння яны кажуць. I Светка не гоніць, не адваджвае яго ад сябе. Мо таму, што не зусім знаўцоўскай яна пароды, рознае плятуць пра жонку Мар'яна ў вёсцы. Вось яшчэ і з той прычыны Сідар хацеў, каб сёння завітаў да яго ў хату Мар'ян Знавец. Смертна хацеў.

Прыйдзе не прыйдзе, як на рамонку гадаў ён, спяшаючыся да сябе дамоў. I з аднаго боку ўсё было за тое, што прыйдзе. Мужыку, калі забрала яго і хапіў ён ужо сто грамаў, заўсёды хочацца яшчэ сто знайсці. А да таго ж ён, Сідар, такі кручок і з такою прынадай падкінуў яму. Не выстаіць супраць яго Мар'ян. Захочацца яму пачуць пра смерць бацькі. А з другога — Мар'ян ніколі за чаркай не гнаўся, не з тых ён. Ды і пра смерць бацькі ўсё ўжо, мусіць, ведае, усе ж кругом ведаюць... Але ведаць адно, ралі ты цвярозы, і зусім іншае — на п'яную душу. I атрымлівалася, сыходзілася ўсё на тым, што будзе сёння гасцяваць у яго хаце Мар'ян. Якуб жа яшчэ пры ім застаўся ля пустога пастамента. А Якуб пад чаркаю — гэта сіла. Прыйдзе, прыйдзе Мар'ян, нікуды не дзенецца.

Але ж Сідар яшчэ сумняваўся, што так яно і будзе. Сумняваўся, пакуль не ўбачыў свой двор, не падышоў да сваёй хаты. Не хата гэта была, цацка, лялька. Бёрны ўсе як на падбор, стрыжнявыя, з гукам. Штандары дубовыя, вокны па-гарадскому шырокія, з аканіцамі фарбаванымі. I вакол хаты ўсё разумна і талкова: паветка, хлеў, хлеўчукі. Усё вылізана, вычышчана, агнём гарыць. Здалёку відаць, што гаспадар тут жыве. Праўда, яму, Сідару, хацелася, каб хата гэтая стаяла не тут. Але нічога, усяму свой час. Ён загадаў, і загадка яго збудзецца, пераедзе яшчэ хата, стане там, дзе і было прызначана ёй стаяць. На ўсё толькі цярпенне трэба. А гэтага дабра ў яго, Сідара, па самыя вушы. Сідар схіліўся над брамкай, каб адчыніць яе і зайсці на падворак, пацягнуў угару жалезны з дроту абруч, якім мацавалася і зачынялася брамка, пацягнуў і адхапіў руку. I не першы раз здаралася такое ўжо з ім. Хата выцягвае на вялікія тысячы. А колькі грошай і поту каштавалі ўсе гэтыя прыбудовы, плот са штыкетніку з піларамы, двор увесь высыпаны белым пясочкам. А брамка на жывой нітцы, як латка на новым касцюме. Колькі разоў кляўся, бажыўся пасекчы, спаліць гэтую брамку, зрабіць новую, каб да твару хаце і яму, гаспадару, ды ўсё не даходзяць рукі, таму і апякаюцца кожны раз. Усё гэтае чортава мужыцкае потым, потым, вось ужо ўелася дык уелася, і не толькі ў яго, у кожнага самага спраўнага гаспадара ёсць такая брамка ці нешта падобнае на яе: на тысячы — грашовая латка. Ні адзін мужык, ні адзін чалавек, нават самы-самы, не можа пражыць, каб у чым-небудзь відавочна ці ўпотай не схібіць. Няма чалавека без гэтага, як няма добрага яблыка без чарвівінкі. Няма. А калі так, то прыйдзе, прыйдзе да яго Мар'ян, нікуды не дзенецца. I была ўжо Сідару любаю яго брамка. Мо больш яшчэ любаю, чым сама хата. Ён ужо бачыў, як праз яе ўваходзіць у яго двор Мар'ян. Таму яшчэ з парога прыспешыў жонку:

— Збірай на стол, усё, што лепшага ў хаце, стаў на стол. I настольніцу лепшую, святочную, даставай.

Жонка забурчэла, яна ўжо спала:

— Што за госці, што за гасцяванне пад першыя пеўні. Нячыстую сілу прывячаць будзеш?

— Нячыстую.— Сідар узрадаваўся словам жонкі, бы падслухала яго жонка.— Нячыстую прывячаюць заўсёды больш, чым чыстую. Паварочвайся, Дуня.

I сам кінуўся дапамагаць жонцы, і ўсё лепшае, што вялося ў хаце, было і на стале. I памідоры, і грыбы, і шкварка, і чарка. Пасля чаго, нарэшце, Сідар і сам пераапрануўся ў той самы касцюм, што падарыў яму на вяселле цесць. I прыйшоўся ён якраз па ім, правы быў нябожчык цесць, царства яму нябеснае. Сёння ён ужо не выпадаў з вясельнага касцюма, сапраўднаму мужчыну, гаспадару ўсякае адзенне да твару. Прыхарашыўшыся, сеў да стала і пачаў чакаць. I гатовы быў чакаць усю ноч.

А Мар'ян у тую ноч зусім і не думаў, што будзе гасцяваць у Сідара. Ён абышоў дзетдом і намерыўся ўжо ісці дамоў, але каля бэзу яго перастрэў Якуб:

— Ну што, пойдзем?

— Куды? — здзівіўся Мар'ян. Ён ужо забыўся праСідара.

— Паглядзім, як людзі жывуць,— нагадаў Якуб.

— Людзі?

— Людзі, Мар'ян, людзі. А мы з табой... Адразу пасля вайны пазыку для калгаснікаў узяў, каб адбудоўваліся. Тыдзень таму назад закончыўся тэрмін той пазыкі, ніхто не выплаціў. У доўг, Мар'ян, на пазыку ўсё сяло жыве.

— Сідар таксама ў доўг, на пазыку?

— З усяго сяла толькі адзін Сідар на свае грошы хату паставіў.

— Дык ты яго замест помніка пастаў, гуляе ж пастамент.

— Паставіў бы, Мар'ян, паставіў. Разлічыся ён за сяло, сплаці тую пазыку. З маёй кішэні вылічаць яе грозяцца. Так што твая праўда, не ведаю чаму, навошта з той вайны жывым выйшаў.

— Да Сідара паплакацца бяжыш.

— Не паплакацца, паглядзець, як людзі жывуць. I табе гэта, думаю, не пашкодзіць. Ён пра бацьку твайго больш за ўсё сяло ведае. Цесць яго да апошняга побач з ім быў.

— Вось таму я і не хачу яго бачыць і не пайду да яго,— сказаў Мар'ян, нечакана для сябе завагаўшыся, ужо амаль што вырашыўшы ісці да Сідара, таму што не было яму той ноччу нікуды дарогі. I каб не сустрэўся яму Якуб, ён, пэўна, перабыў бы ноч каля пастамента. Тупіковая была ноч, адсякала яна дзень мінулы, а значыцца, і будучы. Дык няхай ужо не будзе і гэтага дня: ноч і ноч. I не з таварышам, добрым сябрам, а з ворагам. Мо сапраўды бацька з таго свету перадае яму праз ворага сваё апошняе слова. У жыцці гэтых слоў ад яго ён чуў не так ужо і шмат, бацька ў хаце заўсёды быў толькі госцем. Усюды і ўсім дапамог, толькі не яму, роднаму сыну. I Мар'ян не працівіўся, калі Якуб узяў яго пад руку і павёў ад пастамента, ад дзетдомаўскага па-зімоваму ўжо чорнага і каравага бэзу.

Накрыты загадзя стол непрыемна ўкалоў іх, але выгляду ні Якуб, ні Мар'ян не падалі, таму і ішлі. I за стол селі адразу, як у воз упрагліся. Святочнай узрушанасці, як вядзецца ў застоллі, не было. Спраўна налілі, спраўна выпілі. З гаворкаю не спяшаліся, прымерваліся, прыкідвалі, час ці не час яе заводзіць. Атрымлівалася, што пасля першай яшчэ не час, і да таго ж настольніца была вельмі яркаю, не па мінуце, не па выпадку, які сабраў іх усіх разам, збівалі, надакучліва лезлі ў вочы чырвоныя крыжыкі, што конікі, якіх выпусцілі на белае поле. А яшчэ Мар'ян з Якубам стрымлівалі Сідара, бо таму вельмі ўжо няўсцерп было хутчэй перайсці да сур'ёзнага. I яны адчувалі сябе няёмка, усім сваім выглядам паказвалі яму, што зазірнулі проста так: выпіць і разбегчыся. I той, здавалася, зразумеў гэта, скарыўся, наліў па другому разу. Але цяпер не па-гарадскому, не палову шклянкі, а, як заведзена ў вёсцы,— па поўнай. I сабе поўненькую, без скідак на тое, што ён гаспадар, гаспадару не гожа піць нароўні з гасцямі, нягожа пры гасцях напівацца. Па поўнай усе трое і выпілі, перавялі дух, заелі. Чырвоныя конікі на настольніцы, здаецца, супакоіліся, перасталі скакаць перад вачыма, ціха хадзілі, пасвіліся сабе між закускамі. I яны налеглі на закускі. Сідар паклаў на стол папяросы.

— Закурым, мужыкі, ноч сёння — год, усё паспеем.Усё і ўсіх ураўняе ноч.

— Гэта так,— згадзіўся Якуб,— ноч злодзею, дзень — чалавеку. Ноччу ці днём будаваўся, Сідар?

— Ані дня, ні ночы не было, Якуб. Свету белага не бачыў. Разумею, куды ты гнеш. I не ведаю, як табе адказаць, усё ж на тваіх вачах было. За мною яшчэ і спасіба табе.Ты ж мне і дапамагаў. Без цябе мне з фундамента не вылезці б. Яшчэ раз дзякуй табе ад жонкі і дзяцей.

— Гэта за тое, што сволач я, спасіба ён мне гаворыць,— звяртаючыся да Мар'яна, сказаў Якуб. I быў ён,здаецца, яшчэ не п’яны, мо нават яшчэ цверазейшы, чым на вуліцы. Але цвярозасць гэтая была нейкая нядобрая, ліхаманкавая, што прыходзіць да чалавека, калі ён увесьва ўладзе нейкай адной надакучлівай думкі, і думка гэтая жахлівая, і штосьці ўжо незямное бачыцца яму, і ён як абуджае сябе, гаворыць пра сябе, як яго і няма. Нібы з небыцця гучаў і голас Якуба:

— За тое, што я сволач, столькі я, Мар'яне, гэтых спасіба атрымаў, а што добрага ні зраблю, усе плююць у вочы. Выцірацца не паспяваю. Мо і мне плюнуць на дабро, калі я, сволач, больш патрэбны на свеце. Украду — апраўдаюць. У кожнага на языку да цябе: з чаго гэта ты такі чэсны і сумленны, ці паспеў, накраўся ўжо...

— Хопіць, Якуб,— паспрабаваў спыніць старшыню Мар'ян.

— Ты мне глотку не затыкай. Гарэлка ёсць, я яе гарэлкай лепш залью, а праўду ўсю да капейкі выкажу.Толькі і ты, Мар'ян, усю праўду скажы, хочу я паслухаць тваёй праўды, праведнік, за што ты мяне міратворцам абазваў. Хопіць тваёй белай праўды на наша з Сідарам чорнае жыццё. Налівай, Сідар, і гавары, бачу, свярбіць у цябе язык.

— Свярбіць, свярбіць, Якуб, ды што сказаць мне. Ты начальнік, Мар'ян начальнік, а я не — то і дурань, хоць і ўсе мы Знаўцы, адно кодла. Кодлам нам і трымацца трэба.— Місцюк замоўк, і ўсе яны памаўчалі, выпілі, але трошку, каб асвяжыцца толькі пасля ўсяго, што пачулі адзін ад аднаго. Паслухалі хату, як яна дыхае дыханнем дзяцей Місцюка, прытоенасцю жонкі яго, што схавалася ад мужчынскай гаворкі на печ, паслухалі ноч за акном, як задувае яна ветрам ад ракі. I Місцюк зноў загаварыў, пачаў выказваць недаказанае яшчэ там, калі ўсе трое ў згодзе і спайцы бурылі помнік, прыкопвалі яго: — ...Што нам улада. Уладзе выгадна, каб мы па адным, каб мы адзін на аднаго з сякераю, усё жыццё нас страўлівалі. А што нам дзяліць? Сонца, святло, зямлю. Усё гэта і без таго наша і чужое. Адзін аднаго нам пільнавацца трэба. Пан нас дзяліў на чыстых і нячыстых. Сталін на беднякоў і кулакоў, новы бацька яшчэ неяк па-новаму прыдумае, як нас падзяліць. А мы ўсе Знаўцы. I бацька наш адзін. Што нам дзяліцца...

— Ты толькі за гэтым і зазываў нас да сябе? — перабіў Сідара Мар'ян.

— I за гэтым, Мар'ян. I грэх у мяне перад табою.— Сідар хацеў, вытрымліваючы хвіліну і ноч, што звяла іх трох, павініцца перад Мар'янам. Расказаць, як усё было, як цесць пад пісталетам прымушаў яго весці немцаў да лагера партызан. I мо б расказаў, хапіла б духу і смеласці. Даўно ж усё было, і за даўнасцю непадсудна. I не толькі за даўнасцю. Што ён — прадаў каго ці выдаў, сам цудам жывы застаўся. I ён пачаў ужо быў расказваць, як тут падпялася, злезла з печы жонка. Не спала, слухала ўсю іх п'яную балбатню, зноў адвяла ад яго бяду. Без слоў заснавала, замітусілася перад вачыма, і гэтага яе снавання было дастаткова, каб яму апамятацца і адумацца. I Сідар расказаў Мар'яну пра тое, што Мар'ян ведаў і сам, пра што мог яму расказаць кожны ў вёсцы, як расстрэльвалі немцы дзядзьку яго, брата Івана Знаўца, Міхаіла.

— Бацьку твайго не дасталі дома. А Міхаіл, на сваю бяду, быў у хаце. I ўжо што білі яго, што перылі ў хаце. Выгналі на двор, на мароз, а ў яго ні носа, ні вачэй, усё заплыло. I сарочка сподняя ўся ў крыві, рудая і чырвоная. Выйшаў ён, стаў пасярэдзіне двара, немцы аўтаматамі, прыкладамі: пойдзеш, павядзеш? Не, гаворыць, усё, прыйшоў. I ні кроку больш. Тут яго і паклалі. Паклалі — і адкуль ні вазьміся бацька твой. Як у хляве дзе сядзеў, таксама не апрануты. Я, гаворыць, павяду, я сам, я выведу, дарогу ведаю. Ведаю дарогу, дайце толькі абапнуцца,што-небудзь накінуць на сябе. Гэта яму дазволілі, дазволілі. Але ў хату аднаго не пусцілі, разам з немцамі туды зайшоў. I разам выйшаў з імі, але ўжо апрануты. Кажушок і бекеша такая смушкавая былі на ім...

— Добра помніш бекешу,— паспешліва перапытаў Сідара Мар'ян. I нездарма перапытаў. Гэтую бекешу бацька яго надзяваў, калі пакідаў хату. Для работы ж на двары ў яго былі шапка і фуражка, а калі ішоў на той бок, пераходзіў праз граніцу ці ад'язджаў куды — надзяваў толькі бекешу.

I Сідар яшчэ раз пацвердзіў, што быў Мар'янаў бацька ў той дзень пры бекешы. З радасцю пацвердзіў:

— Зняў ён тую бекешу на хвілінку, пакланіўся хаце і сказаў немцам: «Ну, пайшлі, хлопчыкі». А вось па брата свайго, што ляжаў пасярод двара і кроў яшчэ з яго цякла, так і не зірнуў. Пакланіўся хаце, бекешу амаль на вушы насунуў і немцам: «Ну, пайшлі, хлопчыкі».

Гэтыя апошнія словы бацькі Сідар пераказаў Мар'яну так радасна, што Мар'ян не вытрымаў:

— Ты чаму радуешся? — гнеўна спытаў ён Місцюка. Той зніякавеў, таму што сапраўды радаваўся. У тым, што Іван Знавец усё ж павёў немцаў да партызанскага лагера, ён як бы ўраўніваўся з ім, ураўніваўся і з Мар'янам. Не ён жа, Сідар, павёў, а Знавец, заўсёды красны Знавец. Мар'ян ацвярэзіў яго, і Сідар пачаў апраўдвацца:

— Не я радуюся, гэта бацька твой, здаецца, бы радасна паклікаў немцаў за сабою. Я перадаю толькі, як было. Мы ж з ім, з тваім бацькам, разам былі і ўцяклі разам. Ты на конях з чырвоным абозам праскочыў, я цябе ўгледзеў, і бацька твой угледзеў. I згаварыліся мы разам уцячы. I ўцяклі...

Сідар працягваў і далей расказваць пра тое, чаго не было ці што было, але крыху не так. Мар'ян, быццам адчуваючы няпраўду, не слухаў яго. «Ну, пайшлі, хлопчыкі, ну, пайшлі, хлопчыкі»,— гучалі ў ім апошнія бацькавы словы.

— Ну, пайшлі, хлопчыкі,— даў каманду ён сабе і Якубу пакінуць хату Місцюка, таму што ўжо развідняла. I за акном, было відно, лёг першы снег. I яшчэ бачыўся ямутам, за акном, на гэтым снезе, бацька ў кажушку і бекешы. Ён стаяў каля свайго мёртвага брата і сам ужо нежылец. Гэта з таго свету былі яго словы: «Ну, пайшлі,хлопчыкі». I туды, за сабой, на той свет паклікаў ён немцаў, а яго, Мар'яна, выганяў на свежае паветра, на свежы, малады снег, што гэтай ноччу ўкрыў зямлю. «Ну, пайшоў,хлопчык...»

Тая вясна была знамянальнаю: пад вокнамі амаль на кожным падворку прыгожа і дружна зацвілі цюльпаны. З'явіліся яны ў вёсцы нейкі год-другі толькі. А да гэтага, трэба адзначыць, вёска кветак наогул амаль не прызнавала. Былі, канечне, усялякія там макі, уюнкі, півоні, настурцыі і вяргіні, але да іх прыгледзеліся ўжо і не заўважалі, за кветкі не лічылі. А даглядаць іх асабліва не даглядалі. Што гэта, жыта ці картопля, каб марнавацца ля іх, убачыць яшчэ хто, што корпаешся, завіхаешся над імі, засмяе: картопля свірэпкаю зарасла, а цвецікі-красачкі красуюць, ну, як у гарадской пані ўсё роўна. Сама размалявана, намазана да вушэй і — купіце фіялкі, купіце фіялкі. Палкі няма добрай, добрай пугі на такія фіялкі. Каб у вёсцы хто тыя фіялкі з гарода звёў, павыдзіраў, то яшчэ б і прыплацілі. Распанелі людзі, распусціліся. I самая верная прыкмета гэтага распанення і распусты, канечне, кветкі. Лічылася, што займацца імі маюць час толькі гарадскія жанчыны. А тут Мар'янава Светка ўзяла ды і развяла ў сваім гародзе тыя панскія гарадскія кветкі — цюльпаны. Абгавораў хапіла на ўсю вясну і лета, пакуль не адцвілі яны і не перасталі мазоліць вочы: «Во, брат, дае, што жывая. Мо то замуж, ялаўка, надумала пайсці». Злавалі нават, здаецца, вяскоўцы на Светку, хаця да гэтага часу адносіліся да яе літасціва, спачувалі ёй. Не даў бог шчасця дзеўцы, гаварылі, і трэба ж так, не гуляшчая і на твар удалася, а што працавітая ўжо, дык другой такой і не знайсці. А вось усё адна ды адна, вякуе і векаваць, пэўна, будзе. Вёска бачыла, што Мар'ян, як з падчарыцаю, абыходзіцца са сваёй старэйшай дачкой. Не б'е, не шкаляе, але ласкай, як сваё кроўнае дзіця, не адзначао. Купіць цукерак у магазіне, на тры роўныя долі дзеліць, мо Светцы яшчэ і большая дастаецца. Але тут галоўнае не ў тым, што больш-менш, як ты падносіш да дзіцячай далонькі тую цукерчыну, у рот яе гатовы пакласці ці так, каб толькі адчапіцца: бяры, еш, каб чэрці цябе ўзялі. Горкімі былі Свеце бацькавы цукеркі, папярок горла стаялі. I што недадаваў у ласцы бацька, як заведзена, імкнулася папоўніць вёска, што спрадвеку заўсёды добраахвотна і без усялякае платы і падзякі бараніла, даглядала і зычыла сляпенькім, глухенькім і тым, каму бог розуму не даў, сіротам і калекам. А тут імгненна ўсё адышло, усе адвярнуліся ад яе. I вінаватымі былі цюльпаны, гарадскія кветкі ў яе гародчыку, якіх у вёсцы ніхто не меў. «Нічога, нічога, хай любіцца, мілуецца са сваімі кветачкамі, паспеюць, адальюцца ёй яшчэ ягадкі...»

Тут варта зрабіць невялікае адступленне, расказаць ужо разам і пра ягадкі. Пра тыя ж клубніцы, што з'явіліся ў вёсцы таксама нядаўна, ці не разам з цюльпанамі, ну, мо крыху раней. Завялі іх Місцюкі, засадзілі амаль увесь гарод. На гэтую ягаду вяскоўцы пазіралі таксама скоса, лічылі, займацца ёю — пустая забаўка: «Хо, прыдумалі яшчэ, зямлю пад ягады займаць. Ды вунь яе ў лесе процьма, хоць граблямі грабі, і чорныя, і чырвопыя, парэчка і маліна, ажына і нават бадніка. Лес пад ягаду ёсць, а зямля дадзена...» Ну, вядома, навошта дадзена зямля: каб сытна карміць чалавека і худобу, а не засмечваць яе ягадай, якую ты з аднаго капца ўзяў, а з другога аддаў, і ведаць не ведаеш, ці то еў, ці то не. Вось сала кус — гэта справа. Аплёў, і цэлы дзень ходзіш... Не, не мужыцкі гэта фрукт, ягада, не сялянская справа займацца ёю. Так разважалі тыя, хто не меў той ягады. А хто разжыўся ёю, маўчаў, збіраў, на ўсю губу еў сам, даваў дзецям, на базар вазіў. I што цікава, меў з яе жывую капейку, і добрую капейку. I шмат хто з тых, што ўчора пасміхаліся, пачухалі, пачухалі патыліцы дый самі кінуліся ў тыя ягады. I так заўзята, так рупілі, так дбалі, што дзіву можна было дацца. Наганялі ўпушчанае, займалі пад клубніцы ўсе свае соткі: «Хо, кардопля, што з той кардоплі. Ну, кабану, ну, сабе. Дык ці ж багата сабе трэба. А хадзі, гніся, гніся, а толку. А за ягадкай нагнуўся — капейка, нагнуўся — капейка. Прыбытак адзін і задавальненне, бяры мех і збірай грошы. Зноў жа карысна, гавораць, вельмі, вітаміну на ўсю зімку». I за нейкія гады два вёска, што круціла раней, убачыўшы на гародзе ягаду, носам, зрабілася сталіцаю клубніц. Адкуль толькі набраліся спрыту вырошчваць тыя клубніцы, што за пуга, што за бізун такі засвістаў раптам над усёй вёскаю. I адны ж, лічы, пенсіянеры жылі ў той вёсцы. А клубніцы любяць дагляд, патрабуюць, каб прыклалі да яе рукі. I нічога, ніхто не скардзіўся, што ўрабіўся на сваім гародзе, гэта калі калгаснага тычылася, то ўсе як павіннасць нейкую адбывалі. А свая ношка долу не гнула. Паспраўлялі на клубніцы тэлевізары і дываны, шыфаньеры і канапы, а той-сёй дабіўся і матацыклаў. I на матацыклах цяпер ужо вазіў збываць ягады ў горад, дзе яе адрывалі з рукамі і нагамі, у чэргі станавіліся. I як не станавіцца, побач казённую прадаюць, дык глядзець — з душы верне, усе сокі недзе з яе ўжо высмакталі. А тут ягадка да ягадкі, а што ўжо буйная, сонечная.

— Які сорт? — усё дамагаліся пакупнікі.

— А наш, вясковы, дзеравенскі,— адказвалі сяльчане,таму што і самі ведаць не ведалі, якой пароды іх клубніцы. Не думалі, калі засаджвалі гэтай ягадай свае соткі, пра гатунак. Які там чорта лысага гатунак. Там каліўца далі, там каліўца падцікаваў, украў у суседа. Вось такі гатунак, не зявай завецца, не адчыняй каробачкі, а гніся, гніся. Пасадзі капейку — рубель вырасце.

Так было і з цюльпанамі. На продаж іх, праўда, не пусцілі. Не было вялікага попыту ў іх маленькім гарадку, гэта адно. А другое, сумленне сяльчане ўсё ж мелі, грэх жа за кветкі грошы браць. На самай справе, які ад кветак хаце прыбытак, як ад бога ўсё роўна. Вісіць бажніца ў красным куце, есці не просіць, так і кветка. Прыгожа, праўда, вока лашчыць. Але калі ўжо ўпадаеш па той прыгажосці, то не таму ж, што грошы плоціш, а таму што ў душы тваёй нешта адгукаецца на гэтую прыгажосць. I здабыць гэтае прыгожае, абудзіць у сабе павінен ты сам. Рукі прыкласці павінен, папрацаваць, абліцца потам. Сам павінен пасадзіць, дагледзець сваю кветку і любавацца ёю. Праз працу даліся вёсцы цюльпаны, зразумела вёска іх прыгажосць. Пад здзек і смяшкі вяскоўцаў адцвілі яны першую вясну ў гародзе Светкі, ад таго смеху, ад здзекаў тых павінны былі, здаецца, звесціся, пад зямлю праваліцца. Але не звяліся, не праваліліся, наадварот, калі надышла новая вясна, дружна распусціліся амаль у кожным вясковым гародчыку. I што асабліва здзіўляла, ніхто іх не садзіў, ніхто не ездзіў купляць цыбуліны іх у горад, ніхто не прасіў і ў Светкі. Самі аднекуль прыйшлі ў вёску, самі размесціліся пад вокнамі і каля ганкаў, самі ўзышлі, праклюнуліся з зямлі і самі расцвілі раніцаю. Не, што ні кажыце, ёсць яшчэ дзіва на свеце, жыве і сёння. Мяркуйце самі. Калі адбылося гэта, калі на радасць усёй вёсцы цудоўным ранкам зацвілі ў гародчыках цюльпаны, Светка прыбегла да маці Уладзіка:

— Вой-вой, вачам сваім не веру, у вас ужо цюльпанчыкі цвітуць.

— То цюльпанчыкі? — здзівілася і трохі збянтэжылася і маці Уладзіка.— Глядзі ты, а я і не ведала. Расце нешта сабе і расце, а я і без унімання.

— Так вы і не садзілі іх, цыбулін нідзе не даставалі?

— Ну, ты, дзеўка, і скажаш. Вось гуркі толькі ўправілася пасадзіла. А з памідорамі спазнілася. А ты памідоры ўжо высадзіла?

— Высадзіла,— спахмурнела нечага Светка.— А цюльпаны ў мяне сёлета і не ўзышлі. Ніводзін кусцік.

— Што ты гаворыш, ніводзін?

— Ніводзін. Я так ужо з восені старалася. Перасадзіла, зямлю ўспушыла. I вось на табе. Не ўзышлі.

— Мо яшчэ ўзойдуць,— сказала маці Уладзіка, хаваючы вочы.— Яно, бывае, позніцца, а потым даганяе, бярэ сваё... А, не сумуй, дзеўка, узойдуць яшчэ твае цюльпаны.

Але яны так і не ўзышлі. Тут ужо, мусіць, як заведзена, калі ёсць цуд, дык ёсць, а не... Падумаць, дык яшчэ новядома, каму пашанцавала ў тую вясну, а каму і не. Лішнія рэчы, лішняе багацце — лішні клопат. Нагаданы сёння такі лішні клопат таму, хто займеў цюльпаны, ночка вясёлая ім выпадала, не прыкласці ім было галавы, не заснуць, а Светка магла спаць спакойна. Заўтра ў вясковай школе-васьмігодцы павінен быў адбыцца выпускны вечар, і не проста выпускны вечар сярод чарады іншых, а апошні. Вёска развітвалася са школаю. Перавяліся ў вёсцы дзеці, не было каму вучыцца ў той школе. Настаўнікаў больш, чым вучняў, у восьмы клас хадзіла толькі сем чалавек, тры хлопчыкі і чатыры дзевачкі. Адной дзевачцы, дачцэ Калістрата, бог не даў пары. Кепска маліўся, жартавалі ў вёсцы. Але жарт гэты быў горкі. Ужо шмат каму з іншых дзяўчын, што раней закончылі школу, не было ў сяле пары. Хлопцы — вольныя казакі. Усталі на ногі — і шукай у полі ветру. Усюды яны жаданыя. Дзяўчыне прыстроіцца куды больш складана. Больш трымаюцца яны маці, дый пра замуства думаюць. З маленства думаюць, нездарма ж у лялькі гуляюць, а хлопцы больш у вайну, у салдат. Вось і пайшлі ў салдаты, пайшлі і не вярнуліся. Засталіся дзеўкі ў нявестах. Каторая байчэй, прыдбала сабе хлопчыка ці дзяўчынку, а пераборлівыя ды ціхія ўжо скарыліся век векаваць у дзеўках. Так што самы час закрываць было школу. Аб гэтым паведамілі ўсім яшчэ ўвосень, нічога нечаканага ў навіне той не было. Зіма, вясна — паўгода — адпушчаны, каб звыкнуцца, і сяльчане, здаецца, ужо звыкліся з думкаю, што не будзе ў іх больш сваёй школы.

Толькі адна справа — звыкнуцца, а зусім іншая — перажыць, калі ўсё адбываецца на тваіх вачах. Лічы ж, шэсцьдзесят гадоў была, была ў вёсцы школа, і раптам няма. I сапраўды ж узяць — з чаго пачыналася ў сяле Савецкая ўлада — са школы. Усёй грамадой і будавалі яе, а пакуль пабудавалі, вучыліся спачатку па хатах. Месяц ці колькі там у адной хаце, потым у другой. Аж вось займелі сваю школу. Невялічкую, пачатковую, але сваю, як царкву займелі. Пазней, калі адышла граніца і стаў тут дзетдом, пад школу прызначылі дамок камсаставу. Расфарміравалі дзетдом — самы вялікі дзетдомаўскі корпус, які ў свой час таксама служыў пагранічнікам казармай, аддалі пад школу. I настаўнікі, і вучні раскашавалі. I бацькі радаваліся — месца ў новай школе было багата. Хаця, трэба адзначыць, бацькі не вельмі прыглядаліся да той школы. Гэта, пэўна, як хлеб,— ёсць, так і павінна быць, ясі яго і не думаеш. Але вось калі ўжо няма яго... Нешта падобнае адбывалася і з той школаю. Надышоў выпускны вечар, і шмат хто з бацькоў пачаў за галаву хапацца: а як жа маё дзіця, малое яшчэ, на восень будзе? Дырэктар школы і той жа Мар'ян супакойвалі:

— У Станіслаў вучыцца будзе хадзіць.

— То добра, то я і сам ведаю, што без навукі не застанецца,— гаварыў Лукаш-страннік.— Савецкая ўлада так не кіне, грамату кожнаму дасць. Толькі Станіслаў блізкі свет — дзевяць кіламетраў...

— Вазіць будуць,— цярпліва тлумачыў Мар'ян.— На машыне, аўтобус калгас купіць.

— Ці то купіць, ці то не. Дый машына, яна ламаецца, псуецца... I што я скажу яшчэ табе, Мар'яне, дзіця не пад маім вокам, гадзіна, а то і дзве да школы, столькі ж пасля школы, якая яму навука наўме. Вазьмі сталага чалавека, нас з табой, каб гэта мы ў Станіслаў за дзевяць кіламетраў рабіць хадзілі. Гары яна гарам, такая работа.

— Не трэба так, Лукаш, улада ведае, што робіць.

— Улада ведае, тут я згодны. Ды ці ведаем мы, мужыкі, што ва ўлады наўме. I няўжо гэта тры вёскі баб і мужыкоў на адну школу дзяцей не могуць нарабіць... Ці то няма чым, ці то няма куды.

— Ёсць чым і ёсць куды,— смяяўся Мар'ян разам зЛукашом.— Ды вось узяць цябе: адных дзевак нарабіў.

— Ты мяне, Мар'ян, дзеўкамі не папікай. Мы з табой што хацелі, тое і нарадзілі. А дзе ж астатнія, нашу вёску ўзяць, ды дзве другія... Вымірае мужык, як тыя маманты вымерлі. I чаму яны, Мар'ян, вымерлі, ты дзецям тлумачыш, растлумач і мне. Растлумач...

— Не, Лукаш, табе я не здольны.

— Дзецям здольны, а мне... Што я, дурней паравоза.— Лукаш, здаецца, трохі нават пакрыўдзіўся.

— Дзецям, Лукаш, здольны, а табе — не.— I гэта было сапраўды так. Лукашу Мар'ян не здолеў бы растлумачыць, чаму тыя маманты раптам узялі і памерлі, хаця ён выкладаў у школе біялогію і, канечне, ведаў, што гэта адбылося не раптам. Раптам — гэта сёння так гаворыцца, а тады адбывалася ўсё пакутліва доўга і пакутліва балюча, як сёння з гэтай іх школкай, іх вёскай дый самім мужыком. На зімы і вёсны, на гады, а то і стагоддзі расцягнулася ўсё. Намучыўся, набедаваўся той мамант, пакуль памёр. Які ён ні таўстаскуры, які ні магутны, дрымуча-кудлаты і дубаваты, але, пэўна, пасля ўсіх сваіх пакут недзе быў і рады смерці. Збаўленне. Гэта ж так ён калеў і дубеў, так гнаў яго голад па непрытульнай, пакрытай лёдам зямлі. Раней ён уладарыў на гэтай зямлі, а тут так здарылася, што і пераначаваць няма дзе. Як расказаць аб усім гэтым Лукашу, той і не паверыць. Ды і сам ён, Мар'ян, не вельмі дае веры, што ўсё адбывалася іменна так. Мо крыху ж інакш. Холад, голад — ад гэтага, канечне, нікуды не ўцячэш. Але хіба ж яго, Мар'яна, вёска не зведала ні холаду, ні голаду. I град, і мор былі, чума і тыф, праз усё прайшлі. Цяпер толькі б жыць, але чамусьці не хочуць. Жыццё як пакаранне. I нібыта адзіны толькі дзень у кожнага застаўся. Надыдзе вечар, схаваецца сонца. I ўсё, больш не падымецца, не развіднее. I ніхто асабліва не шкадуе, не ўбіваецца — не развіднее, і бог з ім, нам бы толькі дацягнуць да вечара, нам бы сваё ўрваць, ухапіць сёння.

Усё гэта Мар'ян убачыў, адчуў у сваіх аднавяскоўцаў адразу ж пасля таго, як вярнуўся з арміі, усяленскія нейкія сум і абыякавасць, снуласць усяленскую. Кінуўся будзіць, але ніхто прачынацца не хацеў: ты гавары, гавары, а мы паслухаем. I ён прыціх і пачуў цішыню — яна як бы абрынулася на яго. Ціха-ціха раптам зрабілася ў вёсцы. Сабакі і тыя, здаецца, перасталі брахаць, драмалі, старэлі, пазалазіўшы ў драўляныя будкі, звяліся, зніклі і сябры, і ворагі, адзіны застаўся клопат: наесціся, пераварыць тую ежу і зноў наесціся. Мар'ян доўга не разумеў, што гэта такое, адкуль, чаму, не разумеў, пакуль сам не зведаў адзіноцтва і непрыкаянасць.

На граніцы ён праслужыў трохі больш як тры гады. Нельга думаць, што служба тая вельмі ўжо надакучыла яму. Увайшоў ужо ў армейскі рытм і распарадак жыцця, усё па гадзінніку, усё па ўставу. I сам ён пераўвасобіўся ўжо, здаецца, у гадзіннік і ўстаў. Пасля дзетдомаўскай вольніцы і тлуму гэта быў курорт, а не жыццё, хоць і служыў ён на граніцы, быў нампалітам на заставе. Пакідаў вёску трывожачыся, але і спадзеючыся на нешта прываблівае і геройскае, як сутыкнецца там з шпіёнамі і парушальнікамі граніцы. Але за тры гады жывога шпіёна на свае вочы яму так і не давялося ўбачыць, у гэтых адносінах яго аднавяскоўцам пашанцавала куды больш. На каго б добрага, а на кантрабандыстаў і шпіёнаў яны на сваім вяку наглядзеліся. I ён, Мар'ян, памятае іх толькі з дзяцінства, калі жыў у сваёй вёсцы. А тут, як назло, халера іх прыбрала ці самі яны звяліся. I ён не без прыкрасці не раз думаў: і не будзе пра што яму расказаць, не павераць яму ў вёсцы, што служыў ён на граніцы, а не валэндаўся дзе-небудзь па краіне, не ездзіў куды-небудзь у заработкі. I больш за ўсё зводзілі і дапякалі яму не парушальнікі граніцы, а бацькі салдат, якімі ён камандаваў. Поўныя любасці бацькі былі горш за шпіёнаў, пралазілі туды, куды ніякаму шпіёну і не снілася пралезці, тэрарызавалі атрад, камендатуру і нават заставу, хаця ўсюды забаронная зона, без пропуска і кроку ступіць нельга. Але бацькі абыходзілі ўсе рагаткі, ляцелі, ехалі, плылі, паўзлі, цягнулі кантрабанду: сумкі, сеткі, клункі, чамаданы, напакаваныя ежай. Ежу — дзецям, а іх камандзірам — гарэлку, каньяк, віскі. Як выхадны дзень — дык хоць са свету збягай, агаляй граніцу, падымай рукі і крычы: «Здаюся». I што больш за ўсё ўражвала Мар'яна, гэта нейкі зрух, які адбыўся ў жыцці і сумленні людзей, зрух, які ён праглядзеў, жывучы ў вёсцы. Раней, у час яго маладосці, у даваенныя ды і ў першыя пасляваенныя гады, у армію ішлі, каб наесціся там уволю. Загадзя прадчувалі смак гэтага «наесціся ўволю». Цяпер жа армейскі харч у параўнанні з тым далёкім часам куды лепшы, а на граніцы, па традыцыі ўжо, ён заўсёды быў добры. Але з «гражданкі» ў армію да салдат лінула столькі прадуктаў, што жахліва рабілася. I галоўнае, змагацца з гэтым патокам было немагчыма. Літаральна атрымлівалася: ты бацькоў з іх кілбасамі выправоджваеш праз дзверы, а яны да цябе з каньяком праз акно. I знаходзіліся, што бралі той каньяк за спатканне бацькоў са сваімі сынамі і чакалі выхаднога дня. Каб не гэтыя выхадныя, то жылося б Мар'яну на граніцы куды з дабром.

Перад вачыма і ўвушшу ўвесь час было мора, амаль заўсёды неспакойнае і трывожнае, бела-шэры дзевяты вал якога няўмольна і безупынна налягаў на бурштынава-жоўты бераг. Грывастая хваля нараджалася дзесь далёка за краем далягляду, на чужой зямлі, з чужых вод, набатна грукочучы, імчала ў бязмежнасць, несучы на хрыбціне смецце і бруд, адкіды чужога жыцця, разбівалася аб прычалы і молы, сыкаючы гадам, шмыгала па пяску і ў пясок, белапенна ўцякала, стукаючы лобам, падразала ўжо другую, стрэчную хвалю, смеціла ёй вочы садраным у спешцы пяском, падхопленымі на бягу хваёвымі шышкамі, гліцаю. I ў тым грукаце, тлуме, кіпенні было так хораша слухаць сябе. Нішто вонкавае не ўрывалася, не засмучала і не бянтэжыла душу: толькі строгае мора, свінцовае неба і хвоі, якія нібыта адляталі ў тое неба, аголеныя амаль да самых макавак, адвярнуліся ад мора, ад якога заўсёды сыходзіў вецер. Зямля, суша была таксама суровай і строгай, як і мора. Як і мора, перашэптваліся і шумелі дзюны. Як ні дзіўна, дзюны, бясплодна голыя, змярцвела пустыя, нагадвалі яму аб Палессі, аб тым, што ён пакінуў. Там, на Палессі, яго Палессі, нягледзячы на тое, што вёску з усіх бакоў акружалі балоты і багна, мелася і шмат бясплоднага белага пяску. Але памяць паядноўвала пяскі Балтыкі з пяскамі Палесся не толькі таму, што паміж імі было вось такое відавочнае падабенства. Дзюны Балтыкі спявалі, і песні іх нагадвалі сакатанне конікаў на сенажаці, калі трава ўся пакошана і састагавана. I гэтая песня конікаў-пясчынак была яму вельмі роднаю і блізкаю. Яна звязвала стагоддзі, брала пачатак у вечнасці і адыходзіла ў вечнасць, далёкую-далёкую будучыню, і таму, здавалася, дзень сённяшні доўжыўся бясконца. I ён, Мар'ян, жыў у тым дні, яго ўласнае існаванне таксама, здавалася, будзе бясконцым. Яму было прыемна ўсведамляць гэтую сваю працягласць і адначасова імгненнасць, тое, што ён знаходзіцца адразу і напачатку, і ў бязмежнасці, на краі, на самым краёчку сваёй зямлі, тут і далёка адсюль, у сваім Палессі. Жыццё не аднамернае, хоць і ўсюды, здаецца, аднолькавае. Хлеб свой надзённы селянін здабывае тут не менш цяжка, як і на яго роднай зямлі, мо яшчэ больш цяжка.

Само па сабе ўсё зводзіцца да вельмі простага: пасеяць і сабраць. Іванька згроб Маньку, Манька Іваньку, і пайшлі ў іх дзеці. Але гэта проста, калі ты бачыш канчатковасць імгненнага, наглядаеш і бачыш усё па-за паўсядзённай калаверцю, па-за вечным катлом, у якім варыцца жыццё. Узяць хоць бы тыя самыя дзюны — яны падарожнічалі. Пясчынкі, як людзі, блукалі, брылі, поўзалі па сусвеце. Раптоўна краналіся з наседжанага імі месца і рушылі ў дарогу. Адмоўна і станоўча зараджаныя, сляпыя, невідушчыя, бурылі, нішчылі ўсё ў сваім броўнаўскім руху. Агалялі жыццё да вельмі непрываблівай, а часам і жахлівай сутнасці, выкрываючы воку кожнага на мяжы свайго зыходу толькі абгрызеныя імі ж, пясчынкамі, белыя і жоўтыя косці людзей, што колісь прайшлі ўжо па зямлі, часам нават і не косці, а адны толькі зубы — усё, што засталося ад тых самых людзей непарушным. Зубы, здаецца, працягвалі яшчэ штосьці жаваць, грызці, скіраваныя на жывых, на іх хаты і палеткі, і нават на дрэвы, здзіраючы па жывому з гэтых дрэў кару і вецце, ператвараючы іх таксама толькі ў падабенства жывому, мёртвыя косці, адпаліраваныя да касцянога бляску шкілеты. Жывыя прыглядаліся да тых, хто памёр, мёртвыя да жывых, пазіралі без смутку і жахаў, але неабыякава. Тут сапраўды кожнаму было ўгатавана сваё. Жывыя не здаваліся выскалу смерці, хоць кожную хвіліну бачылі і адчувалі на сабе яе зубы, таму што яны заўсёды хоць крыху, ды апярэджвалі гэты выскал. Смерць прыходзіла сёння і не знаходзіла іх, яны паспелі, ступілі ўжо ў дзень будучы. Смерць была паляўнічым, яны — дзічынаю, і таму заўсёды квітнелі іх сады. I кожнае дрэва давала плод, радзіла дрэва яблыкамі і грушамі, дзяўчынкамі і хлопчыкамі. I кожны плод меў сваё насенне. Восенню яно прарастала на старым, на новым месцы, на касцях, на слядах тых, хто ступіў тут і пайшоў, адышоўшы ўжо, там, дзе падала насенне, дзе высявала яго рука чалавека. Усюды быў сад. Каля кожнае хаты расла яблыня, груша ці вішня.

На пачатку Мар'янавага жыцця такі сад у яго вёсцы заклаў чужы там чалавек, смаленскі мужык, пагранічнік Трахім Трубецкі. Цяпер Мар'ян сам быў тут чужым, быў, як і некалі Трубецкі, пагранічнікам. Здарылася гэта нечакана, так лёс павярнуў яго жыццё. Мар'ян не працівіўся і не адмаўляў такому павароту, але ніяк не звязваў яго з жаданнем параўняцца з Трубецкім, паходзіць на яго, наўмыснасці тут не было аніякай. Хаця і мелася жаданне пражыць жыццё, як пражыў яго Трубецкі, пакінуць на зямлі свой след, памяць аб сабе. Натуральнае жаданне кожнага з нас. I аддадзены на ганьбу ў часы вайны сад Трубецкага ў сваёй вёсцы ён адрадзіў, тым самым прадоўжыўшы Трубецкага, самога сябе ў памяці людской. Цяпер яму карцела зрабіць на гэтай, зусім не чужой яму зямлі нешта толькі сваё. Але што? Гэтага ён не ведаў. Няведанне зводзіла яго. Яно было застарэлым, пасляваенным, а мо яшчэ і даваенным. Усё ж было ясна толькі ў дзяцінстве, да выбару, пакуль не пачалося яго самастойнае жыццё, была нейкая нават множнасць ведання. Усё здавалася магчымым і дасягальным. А калі прыспеў час выбіраць і выбар той адбыўся, вось тады яго і апанавала пачуццё няпэўнасці і часовасці ўсяго, чым бы ён ні займаўся. Ды і сапраўды: вучоба часова, вайна — тым больш, пасада дырэктара дзетдома — неабходнасць, служба ў арміі — наогул пярэдадзень, подступ толькі да нечага сапраўднага, і атрымалася, што ўсе толькі пярэдадзень, а дзе ж сапраўднае. Так і жыццё пражывеш, усё будзеш усцешваць сябе, мілаваць: вось заўтра, вось наперадзе, вось кончыцца толькі гэта, і тады... Але плынь гэтага часовага і неабавязковага бясконцая. Гэта як боўтанне, цялёпканне ў смале, чым больш б'ешся, тым глыбей улазіш, ці ў дрыгве, багне, у якую ён ускочыў у дзяцінстве каля Беліч. Ішоў сабе, радаваўся па радасным летнім беразе. За пазухай уграваўся яблык, спасаўка з саду Трубецкага. Думаў пра тое, як будзе есці гэты яблык, выспелены сонцам, абагрэты цяплом свайго ўласнага цела. Цёплы, свежы яблык заўсёды куды больш смачны, чым халодны. А ён яшчэ трошкі націсне яго, каб назапасілася ў ім соку, праклюне націснутае адным толькі зубком. З яблыка выкіпіць тумановая кропля соку, ён зліжа яго... I тут Мар'ян адчуў, што зямля пад ім вагаецца. Зірнуў сабе пад ногі. Сцежкі няма, збіўся са сцежкі, але трава пад ім і касой не ўваб'еш, як усюды тут трава. Здуру ўзяў яшчэ ды падскочыў. I не адчуў цвёрдага, тупкага, пайшоў ніжэй пояса ў грузкую і халодную жыжку. I пасля гэтага не даў яшчэ веры, што няма дна, пачаў шукаць яго там, у глыбіні, нагамі. Але ногі так і не знайшлі дна. I вось толькі тады закруціўся Мар'ян, што ўюн, багна хапіла яго па самыя пахі, засвярбела пад пахамі, уцямілі яны, нібыта вока там трэцяе прарэзалася і ўбачыла бяздонне, што зацягвала яго. I было жахліва адыходзіць да гэтага бяздонпя, не паспытаўшы першага ўлетку яблыка. Выцягнуць яго з-за пазухі немагчыма. Рукі занятыя. Ён трымаўся імі за тонкае сцябло балотнага ірысу. I быў той ірыс падобны пупавіне, што звязвала яго з жыццём. Абарвецца яна — і капцы, толькі пухіры, як вочы, выціснутыя дрыгвой, вясёлкава ўспыхнуць на сонцы і лопнуць. I ўсё. Цемра. Невідушчасць.

Але якраз гэтай цемры, невідушчасці ён і не хацеў прызнаваць ні тады, ні цяпер. Так не бывае. Так не бывае. З ім такога не будзе. I Мар'ян, наўрад ці ўсведамляючы сам, што робіць, выпусціў з рук сцябло ірысу, палез за пазуху, каб дастаць яблык. Палез адразу абедзвюма рукамі, хаця ўправіўся б адной. Але ніякага розуму. Рукі блыталіся і перашкаджалі адна другой. Мокрая ад поту, вады і жахаў сарочка прыліпла да цела, не пускала рукі, як перасцерагала іх. Ён разадраў сарочку, калі ўжо быў увесь, з галоўкаю, у цемры, у багне, паласнуў яе, што было моцы, да пупа, адчуў, як яна вільготна распаўзаецца, адліпае ад грудзей, вызваляючы яблык. І яблык адпадае, выслізгваецца з яго рук, пераходзіць у рукі некага іншага, каму ён, яблык, зусім не трэба. Ён злавіў яго і вынырнуў разам з ім, хаця зрабіць гэта было да неверагоднасці цяжка, куды больш цяжка, чымсьці проста так вынырнуць без яблыка, таму што ён раптоўна пацяжэў, свінцовая гіра, а не яблык, ён ірваўся з яго аслізлых непаслухмяных пальцаў, вылузваўся з іх, не даваўся яму, прагнуў зноў туды, у багну. Яго прасілі там, клікалі яблык і Мар'яна. Ён пачуў хор галасоў, што выгукнула багна, галасы тыя ўпрошвалі яго не супраціўляцца, таму што там, у багне, не вельмі ўжо і кепска. Усё як на зямлі, толькі лепш, крыху больш блакітнага і зялёнага. Толькі здаецца, што дрыгва чорная, каб зразумець, якая яна на самай справе, трэба зліцца з ёю, прыняць яе. I яблыкі там таксама ёсць, але не хапае аднаго, вось гэтага, які ў яго ў руках, спасаўкі. I гэтая ж спасаўка не такая ўжо і смачная, яна ж зялёная, зялёная, зеляпушная. А тут яблыкі спелыя, спелыя, спялюсенькія.

— Няпраўда, няпраўда, ашукваеце,— загаласіў Мар'ян.— Яблык мой спелы, спелы, спялюткі.— I надкусіў свой яблык, перапэцканы цінаю, у жаберы, балотнай жыжцы. I такі ён быў смачны, што з таго часу Мар'ян не наважваецца есці яблыкі і па сённяшні дзень, каб не перабіць смак той, лічы, смяротнай спасаўкі.

— Ты што ж гэта, унучак, інакшага і месцейка не знайшоў, дзе яблык есці? — Дзедка рассунуў кіёчкам траву, стаяў каля куста лазы непадалёку ад яго.— I чаго ты галосіш, крычыш, як рэжуць цябе?

— Я не галашу, я адзін толькі раз крыкнуў,— пакрыўдзіўся Мар'ян і пачаў малаціць рукамі і нагамі, спрабуючы вырвацца з абдымкаў багны. I зноў ледзь не з галоўкаю схаваўся ў багне.

— Барані цябе бог, барані цябе бог, не шаволься,— дзедка ўпаў ніц каля куста лазы, працягнуў Мар'яну свій кіёчак.— Ды кінь яблык, кінь, табе гавару.

— Не кіну, не магу,— сказаў Мар'ян. I гэта была не ўпартасць. Ён сапраўды не здольны быў кінуць яблык, адмовіцца ад яго.

— Тады вазьмі яго ў зубы. Вазьмі яго ў зубы, і будзем ратавацца... Стары ды малы, абодва дурныя. Я таксама не кінуў бы. Не шаволься без прычыны, не круціся, што муха ў мёдзе. Бярыся за кіёк і памалу падцягвайся.

Мар'ян паслухаўся дзеда, прыкусіў яблык зубамі, увапхнуў яго крыху не цалкам у рот. Дзедка нават здзівіўся і здзіўленнем сваім падбадзёрыў унука.

— Ну ратасты, ну ратасты, не ў Знаўцову пароду. Хапайся за кіёк. I ціхенька, ціхенька, пакрысе, па валаску падцягвайся.

Мар'ян ухапіўся і пачаў падцягвацца. Хор галасоў, што ўпрошвалі яго не супраціўляцца багне, калі надышоў дзедка, трохі прыглух, але ўсё яшчэ гучаў. Цяпер жа паступова пачаў змаўкаць, затухаць і зусім патух, адчапіўся ад яго, застаўся адзін толькі ласкавы галасок дзедкі:

— Не спяшайся, не спяшайся, на абед мы паспеем, і бярозавай кашкі ўсмак паспытаеш ты.

Але бярозавай кашкі ён тады так і не паспытаў, хаця, папраўдзе, дык і не супраць быў. Хацелася адчуць, што не салодкая гэтая кашка, што ён жывы і яму баліць. Бярозка нідзе не трапілася на вока маці. Яна як нешта адчула, выйшла сустракаць іх з дзедкам. Убачыла, да чаго ж яны ўрабіліся ў торф і твань, пляснула рукамі, схапілася за сэрца.

— Не за тое хапаешся, дачухна,— усміхнуўся дзедка.— За дубчык трэба, ды дубчыкам, дубчыкам.

I маці Мар'янава памкнулася ўжо ўзяць у рукі тое, што падказваў ёй дзед.

— Не трэба дубчыка, мамо, не зводзь дубка, ламі бярозку,— спыніў яе Мар'ян. Маці пачала азірацца, дзе тая бярозка, каб прылашчыць сына дубчыкам бярозавым. Але бярозы тут не раслі. I яна, цяжка дыхаючы, асунулася на зямлю.

— Нашае, нашае пароды,— супакойваў яе дзедка.— Гэта ж з таго свету, цягнуў. На каго б іншага, дык ён бы мяне за сабою ўцёг. А гэтаму як загадаў па валаску, так ён па валаску і выходзіў. Нічога, нічога, гэта на карысць,будзе наперад ведаць, што ў бядзе не варта мітусіцца, крычаць і рукамі разводзіць...

Цяпер, здаецца, няма адкуль чакаць той бяды. I Мар'ян не ведаў ні мітусні, ні тлуму, жыў спакойна, згодна вайсковаму раскладу. Але іменна цяпер апанавала яго адчуванне, нібыта ён зноў трапіў у багну і тая багна зацягвае і зацягвае яго ў нешта такое, што рухаецца не наперад, а, наадварот, назад. Так здараецца, калі ўсхопіцца віхор, на роўным месцы і з нічога, здаецца, скруціцца ў тугі жмак вецер, згорнецца ў кальцо і кругамі, кругамі пачне закручваць каля цябе, ты пасярэдзіне яго. Ты кропка, тычка ці печ, каля якой ці ад якой ён ідзе ў скокі. I ўсё, што ўкруга цябе, падхопліваецца ім і шугае, ляціць у неба, імкліва, нястрымна, а ты з запарушанымі вачыма застаешся на месцы. Больш таго, той кручаны віхор, смерч убівае цябе ў зямлю, ні нагі, ні рукі не падняць, так абціснуты яны ветрам. Вецер уздымае, ірве з-пад ног пясок, зямлю, на якой ты стаіш, і ўгару яе, угару, а ты ўніз, як у багну, уцягвае цябе зямля і выцягвае, як выцягвае корань у дрэва. I што рабіць, перачакаць, пакуль супакоіцца вецер, схаваць вочы і твар, закрыць іх далонямі, каб не секла пяском, не біла смеццем, і не варушыцца, каб смерч не падхапіў і не панёс, як тое ж смецце, панёс і кінуў, адкінуў, адшпурнуў, як нікчэмнасць, непатрэбнасць. Ці, наадварот, выцягваць сябе па валаску з гэтай вялізнай жыццёвай лейкі, ямы. Але ці магчыма выцягнуцца самому з яе. Няма ж ні дзедкі з яго кіёчкам, ні яблыка ў руцэ, смак якога ты прагнеш адчуць, які насыціць цябе смагаю жыць... Яблык спакусы, канечне, ёсць, іх шмат, вялікае мноства іх цяпер, не тое што ў першыя пасляваенныя гады, калі ты быў рады не толькі яблыку, а і агрызку яго. Сады вакол квітнеюць, пладаносяць. Каб, як некалі Трубецкі, прапанаваў ён сёння закладваць новыя сады, палічылі б, што ці то з глузду з'ехаў, ці з таго свету з'явіўся. Сёння трэба выходзіць да людзей з нечым іншым ці абыходзіцца, быць задаволеным тым, што маеш, што робіш. Яму ж гэтага здавалася мала. Служба не паглынала яго цалкам, ён адчуваў, што здольны на нешта большае, і імкнуўся да большага. I мелася дыханне, і сілы былі. Арміі ён патрэбны быў толькі ад і да, увогуле ўвесь: ад адбою да пад'ёму, ад пад'ёму да адбою. Але ў тым і справа, што армія толькі спажывала яго. Адбірала спажыўнае ў ім, што здольная была пераварыць, выкарыстаць, адсякала ўсё іншае, дзе, па праўдзе кажучы, ён толькі і пачынаўся. Расходаваць сябе, усцешваць мроямі, марнымі надзеямі: «а раптам ды так здарыцца», не па яго было натуры і характары. У кожнай справе яго больш за ўсё цікавіў вынік. Такога прыкметнага адчувальнага выніку Мар'ян у тым, чым займаўся, не знаходзіў, але меў шмат вольнага часу. Не зусім вольнага, зразумела, час быў заняты мітуснёй, беганінай, загадамі, камандамі, але галаву, мазгі не затлуміш, не заб'еш адной толькі знешняй уяўнасцю справы. Ашукаць кожнага, маючы такі-сякі спрыт, не так ужо і складана, вось як сябе падмануць, хаця, пэўна, з цягам часу можна дасягнуць поспехаў і тут. Толькі, дасягнуўшы тых поспехаў, ці застанешся ты сам сабою. Адно-другое такое ашуканства, і ты ўжо сам не ведаеш, куды пакаціўся. Не трэба вялікіх намаганняў, каб угаварыць сябе на брыду, дый, з другога боку, ці ж брыда гэта — распіць з чалавекам пляшку віна, што ён, радзіму ці гонар свой прадае. Распілі, пагаварылі, разышліся і мо больш ніколі пе сустрэнуцца. Так яно і адбывалася — сустракаліся, распівалі, бацькі ад'язджалі, а да чаго гэтая, здаецца, дробязь даводзіла далей, Мар'ян бачыў.

Вучэбка, вучэнні, камандзір, нампаліт, ён, Мар'ян, салдаты. Пад'ём, фіззарадка, сталоўка, пастраенне. Загад, хто чым займаецца.

Але перад гэтым загадам каманда афіцэра:

— Мае людзі, да мяне! — Дзесяць салдат ступілі са строя да капітана.

I вось усім загад: акопвацца, маскіравацца, разбіраць ваенную тэхніку. А дзесяці «маім людзям» капітана:

— Пяць чалавек — у ягады, пяць — у грыбы. Вёдры ў маёй палатцы.

Спачатку Мар'ян думаў, што ўсе тыя ягады, грыбы — у агульны кацёл, і ўхваліў нават капітана: слуга царю, отец солдатам. Але потым... Потым ён убачыў, як усе тыя грыбы, ужо закручаныя ў шкляныя слоікі, заносяцца ў палатку капітана. А ён перапраўляе іх дамоў. Мар'ян ускіпеў. Балюча ўразіла яго не само гэта збіральніцтва, нарыхтоўка шчадрот лесу для сям'і капітана, а тое, як шчыра, прастадушна гэта адбывалася, быццам аслеплі і аглухлі ўсе, пазнікалі, скрозь зямлю праваліліся іншыя людзі, салдаты і афіцэры, і сам ён, Мар'ян, знік. Застаўся на белым свеце адзіны толькі капітан Тыранчук, раённы нарыхтоўшчык Тыранчук і яго людзі. Капітан Тыранчук выслухаў Мар'яна моўчкі, нават нарыхтоўшчыка праглынуў, толькі крыху напружыў скулы, па-армейску абсівераныя, асмуглыя. Тыранчук у гэтай іх перапалцы, трэба адзначыць, застаўся больш афіцэрам, чалавекам, чымсьці ён, па-чалавечы абураны, адчуваючы сваю чалавечую праўду нампаліт. Старшы лейтэнант Мар'ян Знавец. Крычаў, смеціў, кідаўся словамі, а капітан Тыранчук, здаецца, бы і не капітан, а маёр ці палкоўнік, уважліва слухаў яго, амаль штацкага, цывільнага, і сур'ёзна спрабаваў зразумець: чаго гэта ён, пра што гэта ён, ці не хварэе ён на галаву. Падцягнуты, спрытны, зухаваты, з узорна армейскім абрысам твару, хоць множ яго на плакаты: «Служыць Радзіме салдат». I Мар'ян мімаволі пазайздросціў яго выпраўцы і безаблічнасці, яго падагнанасці да чалавека: такія далёка крочаць. I Тыранчук пацвердзіў гэта, абрэзаў, асадзіў, паставіў яго на месца:

— Старшы лейтэнант Знавец, мы вернемся да гэтай тэмы, калі вы даставіце сюды сям'ю. Я не затрымліваю вас. старшы лейтэнант Знавец, можаце прыступаць да палітзаняткаў,— і дэманстратыўна адвярнуўся, пашыбаваў да сваёй вытворчасці, да «сваіх людзей», што варылі якраз грыбы.

Мо ён быў кепскім нампалітам, дрэнным афіцэрам. З Тыранчуком раўняцца яму было цяжка, той кадравы, з дзяцінства, ваенны, з сувораўскага вучылішча. I салдаты тонка разумелі, што падзяляе іх. Перад Тыранчуком выструньваліся, цягнуліся, а яго іншым разам як і не прыкмячалі. I нейкі час гэта хвалявала яго, але, на сваё шчасце, хутка зразумеў: тут няма ніякай непавагі да яго асабіста. Тут іншае. Салдаты бачаць у ім трохі сябе. Яны сталі пад армейскія шынялі на тры гады, часова апрануўся ў вайсковы шынель і ён. Салдаты добра разбіраліся ў псіхалогіі, амаль як і дзетдомаўцы. I Мар'яну было прыемна, бо праз гэта ён як бы далучаўся, набліжаўся да таго, з чым развітаўся. Дзетдомаўцы, хлопцы, што толькі ўчора былі шкетамі, служылі сёння на граніцы, крыху толькі падраслі, пасталелі, набылі сур'ёзнасці, таму тут ніхто за імі не прыглядваў, самі яны былі прызваны сюды, каб глядзець, ахоўваць і берагчы тое, што ўчора здавалася ім расплывістым, адцягненым, што ім толькі ўбівалі ў галаву. А цяпер гэтая адцягненасць набыла рэальнасць, стала сэнсам іх жыцця, кожнай гадзіны, кожнага імгнення. Але ж Мар'ян бачыў і згадваў у іх дзяцей. Дарослых, рослых, з добра накачанымі, як напампаванымі, мышцамі, таму што шмат хто з іх займаўся спортам, захапляўся модным у той час культурызмам, але ўсё роўна дзяцей, прамежнікаў: пакаленне, якое пралегла між тымі, хто нарадзіуся яшчэ ў вайну і да вайны, і тымі, хто ішоў следам, так званымі акселератамі. Яны мелі ўжо ўсе прыкметы гэтай будучай акселератавасці, прыкметы, якія і ўсцешвалі, і насцярожвалі, палохалі. Мар'ян бачыў не толькі іх моц, але і хваравітасць, нядужнасць. Пазбаўленыя бацькоўскай апекі, першыя два-тры месяцы яны амаль бясконца пакутавалі ад розных захворванняў. Хваробы, болькі іх былі не вартымі ўвагі, нейкае загніванне на корані, а не хваробы. Падрапінка — і нарыў, скула, фурункул. I гэты нарыў, скула нылі, тлелі, то разгараліся, то затухалі, як сырыя дровы, загойваліся, прападалі зноў. I ўсе лекі, мазі, парашкі і таблеткі амаль не дапамагалі. I часам бамбіза, здаравенны дзяцюк, спартсмен-разраднік, хоць анатомію па ім выкладай, не здольны быў устаць, каб не войкнуць. А было і наадварот, нягеглы, здаецца, хлопчык бегаў, скакаў і падскокваў. I што тут паказвала сябе, харч ім не падыходзіў, клімат, невядома. Але ж, пэўна, не ў харчах і не ў клімаце быў сабака прыхаваны. Харч вядома які, пагранічны, а на клімат таксама не выпадала наракаць: большасць салдат — тутэйшыя. Гаіла і падымала на ногі адно суровае і строгае армейскае лякарства: ніякіх хвароб, трыццаць сем з паловаю, трыццаць восем — тэмпература нармальная. Самі ж салдаты ўжывалі яшчэ і вітаміны, а той-сёй лячыўся і стымулятарамі. З апошнімі Мар'ян змагаўся, адчуваючы, што гэта не на карысць, што стымулятарамі хваробу не заб'еш. Патрэбна свежае паветра, не цяпліца, у якой можна стымуляваць накачванне, вырошчванне мышцаў, а жыццё. Усё натуральнае. Ад расы да апошняга кавалка хлеба, які часам у дзетдоме дзялілі на дзесяць чалавек, таму што не заўсёды яго хапала. Надаралася, узімку заносіла снегам дарогу ў райцэнтр, і хадзілі па хатах, збіралі хлеб дзетдомаўцам на абед. Не адмаўляў ніхто, аддавалі апошняе, адрываючы ад свайго дзіцяці, каб толькі не сядзелі голадам сіроты, кармілі дзяцей казённых. I то былі нармальныя дзеці. Якімі любымі яны былі цяпер Мар'яну.

I ён ехаў у дзетдом з граніцы, каб цяпер ужо любіць іх. Але і тут ён спазніўся з гэтай сваёй любасцю. Не было куды і не было да каго прыкласці яе. Дзетдом расфарміравалі. Ён паспеў толькі зірнуць на дзетдомаўцаў і развітацца з імі. Тым, днём, калі ён з'явіўся ў вёсцы, ад'язджала якраз машына з дзецьмі. Мар'ян затрымаў яе на дзетдомаўскім падворку. Скочыў у кузаў, паздароўкаўся з тымі, хто сядзеў там. Завёў гаворку проста так, каб пачуць дзіцячыя галасы, і не пачуў. Не ўбачыў ніводнага знаёмага твару, нікога з тых, хто заставаўся ў дзетдоме, калі ён адыходзіў служыць на граніцу. Гэта былі зусім іншыя дзетдомаўцы, зусім другія дзеці. І, здаецца, бы нават і не дзеці. Пакуль спелілася яго любоў, дзетдом і дзетдомаўцы перамяніліся. Сіротам новага, пасляваеннага часу ён быў без патрэбы. Яны не разумелі Мар'яна, Мар'ян не здольны быў зразумець іх. У іх тварах мала што было дзіцячага і, галоўнае, не было ўпэўненасці. Абяздоленасць, сум. Абяздоленасць куды больш жахлівая, чымсьці тая, ваенная, што ішла поруч з голадам, холадам, смерцю бацькоў, канцэнтрацыйнымі лагерамі. Гэта ведалі, праз гэта прайшлі сіроты вайны. Сіроцтва ж гэтых, за рэдкім выключэннем, немагчыма было ні зразумець, ні растлумачыць. Сіроцтва пры жывых і здаровых бацьках. Гэтага не зразумеў Мар'ян, не зразумелі і нанава абвешчаныя сіроты.

I Мар'ян разгубіўся, збянтэжыўся і адначасова адчуў палёгку ад таго, што не ён будзе іх дырэктарам і выхавацелем. Якія ж трэба мець вочы, каб не адвесці іх ад стрэчнага позірку застыглых, як бы прымарожаных, дзіцячых вачэй, якое трэба мець сэрца.

Ён пакінуў дзетдомаўскі падворак, баючыся азірнуцца, як у свой час, вяртаючыся з вайны, баяўся азірнуцца, пазбягаў дзіцячых вачэй пастушкоў на палянцы. Але тады ён меў хоць зайца за пазухаю, зайчык грэў яго. А цяпер нікога і нічога. Зайчыка таго колішняга ўсё ж з'елі. Дзетдомаўцы з'елі. Ён пажыў у яго хаце пару дзён, пакуль загаілася лапка, і гуляла з ім дачка, потым Мар'ян аднёс яго ў дзетдом, аддаў хлопцам:

— Хай пабудзе з вамі да восені, а там выпусціце.

Зайчык не дажыў да світання.

— Памёр сам, крыж на пузе, і чаго б толькі, здаровы ж быў.— Кубік, Лепік, Цурук, Крывавязы смажылі зайца на вугольчыках на востраве. I Мар'ян бачыў, што ніхтоз іх не вінаваціцца перад ім, хутчэй здзекуюцца: маўляў, добры ты да зайцоў, а мы з ім вось так. А цяпер паглядзім, які ты добры і на самай справе ці толькі выдаеш сябе за добранькага. I на яго вачах яны раздзерлі не дасмажанага зайчыка і пачалі грызці падгарэлае і крывавае яшчэ мяса, пасыпаючы яго замест солі попелам. Прапанавалі і яму, прапанавалі не без здзеку. Ён не адмовіўся, не асмеліўся адмовіцца, прымусіў сябе пракаўтнуць абгарэлы кавалачак, каб адчуць і помніць заўсёды смак выратаванагаі забітага пасляваеннага зайчыка. I ўся гоп-кампанія пазірала, пільна прыглядалася да яго, як ён еў таго зайчыка: цешылася, недаўмявала, грэбавала ім? Усё, пэўна, было. Дзеці і салдаты заўсёды разумеюць цябе крыху больш і лепш, чым ты думаеш.

Ён адпомсціў ім за таго зайца. Праз тыдзень ці два адлучыўся ў горад і дастаў двух трусоў... Чаго каштавала яму тое даставанне тых трусоў у галодным горадзе, які яшчэ працягваў ваяваць, ведае толькі ён. Дастаў, прывёз, сабраў усю гоп-кампанію.

— Гэта трусіхі,— сказаў ім.— Котныя, хутка павінны з'явіцца маленькія трусы. Рабіце клеткі, і будуць жыць у дзетдомо жывёлы.

А яшчэ праз нейкі час, а мо праз месяц, хутчэй праз месяц, Крывавязы з Цуруком паклікалі яго ў трусятнік.

— Адна трусіха атрусілася,— паведамілі яны.— Дзевяць трусікаў. Усе жывыя, сядзяць у клетках. А другая трусіха ніяк не родзіць.

— Гэта трус,— растлумачыў ім Мар'ян.— Трус, а не трусіха. Яго трэба падпусціць да трусіхі. Цурук з Крывавязым засмяяліся:

— Ужо,— сказалі яны.— Падпусцілі ўжо. I хутка, пэўна, будуць новыя трусяняткі... Мы думалі, вы не ведаеце, што гэта пара. Трус і трусіха. Мы праверыць вас.

Мар'ян нічога ім не адказаў, павярнуўся і пайшоў з трусятніка. I толькі доўга гучала ўвушшу:

— Трусь, трусь, трусь...— То Цурук з Крывавязым зазывалі і кармілі маладых трусоў. Клетка з трусамі была і ў той апошняй машыне, якая ад'язджала з дзетдома. Ён застаўся ні з чым ля разбітага карыта.

I карыта тое працягвала разбівацца, крышыцца ў крышанку на яго вачах. Так крышыцца, пэўна, толькі вясной у час паводкі лёд. Зносіць, ломіць усё на сваім шляху і ломіцца сам. Льдзіна на льдзіну, адна насоўваецца на другую, падмінае, і абедзве раструшчваюцца на друзачкі, пакуль не ператворацца ў гурбу маленькіх, з іголку, ледзяшоў, што на вачах усядаюцца, сыкаючы па-вужынаму, сплываюць вадой, жаруць самі сябе. Так і ў вёсцы ўсе раптам накінуліся на дзетдомаўскае дабро, пацягнулі хто што сабе. А пачалося гэтае расцягванне, здаецца, са спагады і шкадобы дзетдомаўцаў, якіх звозілі з сяла. I куды ж гэта іх, куды, як арыштанцікаў, у машыну, а яны ўсё пазіраюць і пазіраюць на вёску, на хаты. I куды ж іх, бедных, куды. I няўжо мы іх ніколі ўжо больш не ўбачым. I пад гэтыя ўздыхі, плясканне ды вохканне хтось ужо неўпрыкметку цягнуў з дзетдомаўскага падворка кола: яно цяпер усё роўна нікому не спатрэбіцца, і калёсы самі нікому ўжо не трэба. Хтось паквапіўся на посуд: яго ж усё роўна загадана ў зямлю, разбіць і закапаць, дык няхай хоць каму-небудзь паслужыць. Цягнулі сталы, крэслы, коўдры, адзенне, абутак — усё, што кінулі безгаспадарліва, прызначылі да спісання і знішчэння агнём. Мо тут і не было нічога кепскага. Ці інакш, усё гэта аднолькава разбэшчвала: што ў зямлю, што ў агонь, што вось так — хап-хап сабе ў хату. Хап-хап гэты ўвайшоў у сілу пазней, калі дайшла чарга да склада, у якім захоўваліся касцюмы, паліто дзетдомаўцаў. Да Місцюка валам ужо ўсе павалілі. I той не без сваёй карысці мяняў старыя паліто і касцюмы на новыя. Мо Мар'ян застаўся б і ў баку ад усяго гэтага, ён жыў яшчэ граніцаю, у ім усё яшчэ грукатала і пенілася мора. Але на вешалцы ў сваёй хаце ён убачыў тры новыя зялёненькія дзетдомаўскія паліто, што сам прывозіў з базы ў дзетдом яшчэ да службы ў арміі. Яго больш за ўсё ўразіла, што тыя паліто завезены ў дзетдом іменна ім, а цяпер яны ў яго хаце, бы знарок адбіраў, вёз, каб украсці. Пачырванеў, а потым збялеў, нібы сапраўды ўкраў і яго заспелі на тым крадзяжы. Паклікаў жонку.

— Адкуль, Стэфа? — спытаў, здаецца, спакойна, але яна зразумела і кінулася дакараць яго, і атрымалася, што ён яшчэ і вінаваты.

— Ты ж тры гады сабакам сена касіў. Прыехаў і прыліку дзеля нават не пацікавіўся, што мы тут елі, што насілі, хто нам дровы сек... Адтуль.

— Хто ж вам дровы сек? — ён і не пачуў ужо гэтагаяе «адтуль».— Хто вам дровы сек?

— Дамавік.

— Ці не Сідарам завуць таго дамавіка?

— А хоць бы і Сідарам. Ты паглядзі на мяне, паглядзі, чым я табе няўгодна. На, глядзі.— I ён паглядзеў на яе, перакіпеўшы ўжо ў злосці, і пашкадаваў. Як, чаму так атрымліваецца, але кожная адзінокая жанчына нясе на сабе пазнаку гэтага адзіноцтва, пакінутасці. Быў той знакі на твары Стэфы. Гожая, у самай пары жанчына, а вочы не на месцы. У вачах нешта ад жывёлы, пакорлівае і задуменнае, і пад вачыма чорныя кругі. А галаву трымае з годнасцю, залішняй, падкрэсленай годнасцю, памагаючыся тым самым схаваць пакору. Гора на пагляд не выстаўляюць, бяду носяць у сабе. Што ён мог адказаць ёй, як суцешыць яе вочы, прызнацца, што слабы, што шкадуе яе толькі во ў гэтую хвіліну і на хвіліну. Але ж яна чакала ад яго зусім іншага, крычала, маліла аб іншым:

— Чаму, чаму, навошта загубіў ты маё жыццё? Ды лепш ужо Сідар, дурная, дурная, для каго сябе берагу. Лепш ужо Сідар. Той хоць і ад'язджае ўзімку, на заробкі, але кожнае лета дамоў. I дроў навозіць, і насячэ, і памяць аб сабе пакіне. Ніводзін год Місцючыха пустой не прахадзіла. А ты... Каб не дакасаўся больш да мяне... Не чапай, не чапай паліто. Не ты нажываў, не табе распараджацца. Як сабакам сена...

— Я сам аднясу іх Місцюку ў склад,— сказаў ён, крыху саступаючы ёй, сказаў, каб хоць гэтаю крыхаю ды дагадзіць Стэфе. Але Стэфа не адгукнулася на гэтае яго патуранне.

— Магу і я, толькі...— I Стэфа зацята і горка засмяялася. Ён зразумеў яе смех, яе зацятасць і таму пакінуў паліто на вешалцы: хай будзе як будзе. Але Стэфа іх не панесла, і давялося яму самому ісці да Місцюка. Місцюк ад паліто адмовіўся:

— Такіх у мяне на складзе не было. У каго іх жонка твая ўзяла, хай таму і аддае.

— Дзетдомаўскія паліто, Сідар, гэта я добра ведаю. Будзе суд — дакажу. Так што твой інтарэс, каб іх насілі дзетдомаўцы. Ты мяне разумееш?

— Я цябе даўно зразумеў. Гаўнаед ты, Мар'ян, а не чалавек. I сам не гам, і людзям не дам.— Сідар не мяняўся, быў і заставаўся па-ранейшаму Сідарам, нават знешне. Не забываўся пра сябе ні ў горы, ні ў радасці людской, усё гроб і гроб пад сябе і апраўдваў сябе: — Што, скажы мне, дзяржава забяднее, калі паліто хтосьці зіюсіць? Цяплей дзяржаве будзе, калі іх спішуць, абальюць карасінаю і спаляць, скажы мне?

— Мне, Сідар, цяплей будзе, калі я ўпэўнюся, што мае дзеці носяць мае паліто. Ім холадна будзе ў гэтых паліто, на ўсё жыццё той холад. I мне на тым свеце холад пабудзе.

— Насабачыліся вы рачухі талкаць... Толькі вось што я табе скажу, слухай. Прыспее яшчэ і мой час, апамятаецеся, будзеце прызываць мяне. Дажыву я да таго часу, дажыву...

— Як у цябе з сэрцам? — перабіў яго Мар'ян.

— Што з сэрцам? — перапытаў Сідар.

— Не барахліць, не адмаўляе сэрца?

— О, не ведаю, з якога боку знаходзіцца яно.

— Гэта добра, а зубы?

— З зубамі горш. Пяць ужо ўстаўных... А ў цябе як з сэрцам? — Сідар, здаецца, скеміў, да чаго хіліць Мар'ян.

— Таіцца не стану, барахліць.— I Мар'ян сапраўды адчуў, што барахліць яго сэрца, як гэтая лямпачка ў складзе, пры святле якой яны вядуць гаворку, то распаліцца, то адалье чырванню, заміргае хуценька-хуценька. I Сідар паспачуваў яму:

— Самае апошняе сёння сэрца не берагці. На ўсіх яго ўсё роўна не хопіць.

— Нічога, Сідар, нічога, хопіць. А цябе, я бачу, пячонка даймае. П'еш паціхеньку.

— Паціхеньку ўсе мы п'ём.

— Не, Сідар. Пячонка не толькі ад піцця, больш ад нялюдскасці, ад злосці. I не дажывеш ты да таго часу, калі каму-небудзь спатрэбішся. Не дачакаешся, калі пачнуць клікаць цябе.

— Не ўсцешвай сябе, Мар'яне, не ўсцешвай. Я і сёння шмат каму патрэбны ўжо. Вазьмі хаця б гэтыя польты, жонцы вось тваёй ужо спатрэбіўся. I не пыхай, не пыхай. Ты сам завёў гаворку, дык май цярпенне слухаць.Што яна на тваю галаву ліла, калі ты панёс іх назад.А другія, думаеш, лепш, тое ж самае і другія. Чужы ты вёсцы. У жыцці яе сёння ні кроплі не разбіраешся. I мой табе савет — рукі ў брукі, кішэні камандзірскія шырокія, і давай у горад. Дадуць там табе крэсла, пасаду, будзеш чалавекам. А тут, няўжо не разумееш сам, што зжыў ты сябе, перажыў. Сам сябе пачынаеш кусаць, грызці. I загрызеш сам сябе, гэта я шчыра табе гавару, мо і не скажу больш такога. Усё, кончылася маё дзетдомаўства, і тваё таксама. Закрыліся нашы лавачкі. Я больш тут не раблю, і ты не дырэктар ужо. Мужык, селянін, хаця і пры пагонах, як усе мы тут. I жыві па-нашаму, па-мужыцку.

Мо ён і правы, думаў, вяртаючыся дамоў, Мар'ян. Рабіць яму ў сяле больш не было чаго. Дзетдом, да якога ён імкнуў, расфарміравалі, сям'і, лічы, таксама няма. Мо б усё яшчэ і наладзілася, каб застаўся тут дзетдом, ажыў бы і ён, а так... I ў той вечар ён першы раз адчуў цішыню, што дрымотна, дратуючы душу, налегла на стрэхі вясковых хат і хлявоў, на сонную рэчку, што струменіла між кустоў лазы, дарогу з цьмяна-шэрым, збітым каровамі пяском. I мора прыглухла ў ім, аціхла, не білася прыбоем увушшу, адлегла, адступіла ў вушах. Цішыня была ў ім, цішыня вакол яго. I не толькі на адзін вечар, а і на шмат іншых цішыня. Мар'ян не адразу ўцяміў, адкуль тая маркотная, абвальная цішыня. Але неяк убачыў дзяцей Місцюка, што корпаліся ў пяску пасярод вуліцы, двое хлопчыкаў і дзевачка. Хлопчыкі ў шырокіх, як у запарожскіх казакаў, штоніках, пастрыжаныя нагала, таксама пад запарожцаў, моўчкі поўзалі ў каляіне, дзяўчынка, трохі большая за іх, апранутая ў гожае дзетдомаўскае плацейка, наглядала за імі, задуменна пасмоктваючы палец. I Мар'ян, гледзячы на іх, здагадаўся: так вусцішна і самотна зрабілася ў вёсцы, таму што не стала ў ёй дзяцей, асірацела вёска. Паехаў дзетдом, зніклі сіроты, вёска цяпер сірата. I невядома, ці акрыяе яна зноў. Дзеці вядуцца да дзяцей, як грошы, дзе адзін, там і двое, а там ужо і трэці не лішні. I бедная па-чалавечы, але багатая на дзяцей хата таксама некалі забагацее, а проста багатая, але бедная дзецьмі хата ўжо асуджана на забыццё, дрымотная цішыня вымеце з яе і заможнасць. I Мар'ян упершыню пазайздросціў Місцюку, таму што за ім сапраўды была будучыня, вось гэтыя, смаркатыя сёння, што ў запарожскіх штоніках корпаліся ў пяску.

Мо б ён і паслухаўся Місцюка, з'ехаў з вёскі. Яму прапанавалі працу ў горадзе, у райкоме было месца, вызвалялася і крэсла загадчыка райана. I туды, і туды сесці было спакусліва, хаця і страшна, не таму, што ён баяўся не справіцца. Цяжка было прымусіць скрануць сябе з наседжанага месца, вельмі ж крутым быў гэты паварот у яго жыцці. Не гатовы ён быў да яго. I, як ні дзіўна, трымаў яго ў вёсцы Місцюк. Гэта была яго родавая вёска, вёска ўсё ж Знаўцоў, а не Місцюкоў. Не мог ён аддаць яе Місцюкам, як ні ліха было яму там. Роднымі яму былі і могілкі, і сад яго быў тут, ён застаўся, сад не дзетдом, яго не расфарміруеш.

I Мар'ян узрадаваўся, калі да яго ў хату неяк надвячоркам завітаў Якуб Саліла, той самы Якуб, разам з якім ён вяртаўся ў роднае сяло з вайны, з якім бурыў помнік. З таго дня, як разбурылі яны той помнік, Мар'ян з Якубам так і не сустракаўся. I цяпер, убачыўшы ў сваёй хаце Салілу, Мар'ян здзівіўся. Каго не памілаваў час, дык гэта Салілу. Хаця колькі таго часу прайшло, дый маладзейшы быў Якуб і за Сідара, і за яго, Мар'яна, хлопчык яшчэ ў параўнанні з імі. А выглядаў ён на старога, і, па ўсім, звялі яго не гады, а штось іншае. Гады, як жорны, змалолі яго, ён проста апусціўся, заняпаў. Быў ён і на тую хвіліну трошкі п'янаваты, ці то зусім нядаўна выпіў, ці то ўжо так прызвычаіўся да чаркі, што быў у сваім нармальным стане. Тая ж невыразнасць, няпэўнасць і ў твары, у колеры яго, ці то ён барвовы і шызы ад таго, што не перасыхае, ці ад хваробы якой. Ці бывае ж такім твар здаровага чалавека, які ўвесь час на свежым паветры. Наадварот, здаецца, не бачыць ён свежага паветра, распіраюць яго дрожджы і хмель. Таксама незразумела было, адпусціў ён бараду ці проста даўно ўжо не галіўся, сівая яго барада ці плямістая, перыстая, касмыкаватая, расце няроўна так, штуршкамі, месцамі шчэць па твары вырадзілася ў кудзеркі, хоць ніткі прадзі, а месцамі толькі-толькі пазначыла сябе. I апрануты ён быў дзіўна, не па надвор'і і не па часе. На галаве летняя фуражка, а на нагах зімовыя фетравыя буркі. Буркі тыя, здаецца, як бы сведчылі аб прыналежнасці Якуба да начальства. Былой прыналежнасці, таму што яны даўно перажылі сваю першую маладосць. Фетр даўно ўжо злямцаваўся, ссохліся, абжалезіліся скураныя надточкі. I было відно, што той фетр, тыя надточкі гаспадар спрабаваў амаладзіць, і зусім нядаўна, ці не перад тым, як выправіцца да яго, да Мар'яна. I Мар'яна збянтэжылі гэтыя яго дарэмныя намаганні, мел не хаваў зношанасці бурак і той калатнечы, якую яны зведалі. Мел ужо не браўся. I буркі смецілі падлогу белай перхаццю, і цяжка было пагадзіцца, што гэтая перхаць іменна ад іх. Саліла, пэўна, разумеў гэта і таму хапатліва сеў, схаваў ногі пад крэсла і збянтэжанасць сваю хаваў пад удаванай бадзёрасцю і весялосцю. Ад той бадзёрасці яго Мар'ян адразу ж пахмурнеў, нахмурнеў і Саліла, патраціўшы сябе на пустыя словы, замоўк. Мар'ян не ведаў, пра што гаварыць яму з Якубам і ці трэба гаварыць, мо так моўчкі дастаць пляшку, разліць па шклянках, выпіць і разысціся. Саліла зразумеў яго:

— Саромеешся і слова сказаць мне.

— Апусціўся ты, Якуб,— не стаў віляць Мар'ян.

— Апусціўся,— не аспрэчыў яго і Якуб.— Хлеб жавы прывыклі есці чысценькі. А што за гэтым хлебам. А... Апусціўся, таму прыйшоў да цябе, пакуль сорам яшчэ маю... Бяры, Мар'ян, пячатку. Во яна, прымай.— I Якуб выцягнуў з кішэні калгасную пячатку, хукнуў на яе, ляпнуў на цырату і адхапіў руку, бы апёкся. Уздыхнуў з палёгкаю, сеў прама, выпрастаў ногі.

— Гэта што яшчэ за новасці...— Мар'ян не ведаў, што і падумаць.

— Гэта не новасці. Ты, Мар'ян, усё ж як-ніяк чалавек ваенны і з наганам.

— Ды няма ў мяне ніякага нагана. Здаў я пісталет.

— Ну вось, бачыш, быў пісталет. А я ўсе гэтыя гады толькі з пугаю. Ні нагана, ні пісталета ніколі не меў.

I было падобна, што Якуб шкадаваў, наракаў на лёс, які не даў яму ні нагана, ні пісталета, хітрыкаваў, але і горыч чулася ў яго голасе, бы, здаецца, ён і апраўдваўся адначасова, прасіў літасці, і дакараў у нечым Мар'яна. Толькі вось аб чым, Мар'ян не цяміў, дзе ж, калі ён насаліў Салілу. А Якуб працягваў:

— Пра мяне ты не думай. Я пайду сторажам. Мяне ўсё роўна вось-вось прагоняць... У старажы падамся. Чалавекам буду. У старажы падамся, адасплюся. Чалавекам стану. Ты гэтага не зразумееш, Мар'ян, адасплюся.

— Ідзі праспіся,— зазлаваў Мар'ян.

— Не, Мар'яне, не. Я не п'яны. Я норму сваю ведаю. I жонка ведае. Ты думаеш, перабраў бы я, выпусціла б яна мяне з хаты? Пад замок бы, штаны б адабрала, арыштавала і штаны. Ты маю жонку не ведаеш, Мар'ян, золата яна ў мяне.— I Якуб яшчэ доўга гаварыў пра жонку, а скончыў нечакана і ўмольна: — Давай згоду на старшынства. Аслабані мяне, Мар'ян, хочаш, на коленцы перад табою стану.

I Якуб бухнуўся пасярод хаты на коленцы. Мар'ян збялеў, азірнуўся на дочак, што стаіліся на печы. Добра яшчэ, што Стэфы ў хаце не было, карову якраз даіла. I так моташна зрабілася яму на душы, брыдка, што ён не разважаючы кінуўся да буфета, узяў паўлітроўку, наліў, выпіў і толькі тады зірнуў, успомніў пра Якуба. Той усё яшчэ стаяў на каленях.

— Ды ўстань жа ты, сукін кот,— закрычаў ён, як некалі крычаў на дзетдомаўцаў.— Ты ж старшыня калгаса. Падымайся, сволач...

— Вось што не, то не, Мар'ян. Не сволач.— Якуб падняўся, схапіў з лавы фуражку.— Совесць не ўсю яшчэ згубіў, таму і прасіў цябе аслабаніць мяне. Сам прыйшоў ці выгналі, розніца ёсць. Пагалоска не тая, дзеці ў мяне... Больш назаляць табе, прасіць цябе не буду. I гордасць яшчэ ў мяне... Толькі ты не поймеш, не поймеш.

— Садзіся за стол, гардзец.

Але Якуб так і не прысеў больш. I завяршылі яны гаворку стоячы, абодва аднолькава помслівыя, адзін — у сваёй гордасці, другі — ад пагарды і шкадобы. I згаварыліся, прыйшлі да міру і ладу. Мар'ян прыняў калгас, таму што, хоць і адгаворваўся, хацеў быць старшынёй. Чуў сілу: пераверне зямлю. Пераверне, толькі б было куды ўперціся. Толькі б пагадзіліся на яго калгаснікі і райком.

— Пра гэта не думай,— супакоіў яго Якуб.— Калгаснікі на ўсё згодныя. А ў райкоме пра цябе ўжо заводзілі гаворку. Там толькі сумняваюцца, ці не мала гэта для цябе, ці згодны ты ў нашым гнаі калупацца.

Мар'ян быў згодны, чаму б не пакалупацца. Мо іменна гэтага ён і прагнуў, пакідаючы граніцу, думаў аб гнаі і роднай сваёй зямельцы, служачы на граніцы. Здалёку тая зямелька была яму такая любая і такая блізкая, бы на самай справе насіў яе пры сабе, каля сэрца. На граніцы ён бачыў перад сабой не граніцу, а сваю хату, возера Беліч, родныя балоты і кусты стаялі заўсёды ўваччу яму.

— Дзякуй табе, Мар'ян. Спасіба, выручыў ты мяне,— кланяўся, пакідаючы хату, Якуб, але ў тых яго паклонах была не толькі падзяка, але і здзек, што ён і пацвердзіў, ужо адчыніўшы дзверы:— Кіруй, кіруй, даражэнькі, а я пагляджу, як ты не апусцішся. Пагляджу, праз колькі дзён ты галіцца забудзеш.

Але гэтага якраз Якуб і не ўбачыў. Старшынства Мар'яна надоўга не зацягнулася. Не прайшло і паўгода, як ён запіў. Запіў нечакана для сябе, калгаснікаў, жонкі і дзяцей. Здаецца, на тое не мелася ніякай прычыны, хаця, пэўна, яна ўсё ж была, была... Але даходзіць да яе Мар'ян не хацеў, як не хацеў нічога ўспамінаць аб сваім старшынстваванні. Ён адсек, высек з памяці тыя тры глухія гады. I што тут было дзіўна — гэтыя тры гады зніклі і з памяці вяскоўцаў, як іх і не было. Быццам ніколі Мар'ян Знавец не ўзначальваў іх калгас, не помнілі людзі такога. А вось што піў, то ў кожнага на памяці. Мо таму, што ні пазней, пасля тых трох гадоў, ні раней амаль у рот гарэлкі не браў. А тут як насланнё нейкае, нібыта сам гасподзь бог вылез з бажніцы ў красным куце, сеў пад сваім вобразам і набраўся да непрытомнасці. I па густу яму прыйшлося тое зелле, упадабаў ён яго, піў кожны божы дзень. I амаль кожны тыдзень хадзіла Стэфа па хатах, шукала свайго чалавека, цягнула дамоў. Так што каб валяцца пад плотам, ён не валяўся. Абдымаў слупы, часам і біўся з імі, збіваў да крыві рукі. I такое здаралася. Але быў ён заўсёды чыста паголены, штодзень, не зважаючы на тое, колькі звечара выпіў. Штодзень ранкам сам падшываў да кіцеля свежыя падкаўнерыкі. Хадзіў адпрасаваны, чысты, дагледжаны, толькі п'яны. I п'янства яго ніколі не было буйным. Заўсёды ўсмешлівы і пры парадзе, прынамсі, перад народам. А як там было ў роднай хаце, пры зачыненых дзвярах, таго ніхто не ведаў.

I яшчэ дзеля аб'ектыўнасці, хоць і не помнілі калгаснікі, калі старшынёю ў іх быў Мар'ян Знавец, але амаль усё, што пабудавана ў калгасе і стаіць яшчэ, не абвалілася, закладваў іменна ён: канюшня, жывёлагадоўчая ферма і дарога да гэтай фермы. Дабудоўваў, праўда, ужо другі старшыня, але пачатак паклаў ён, Мар'ян Знавец. Дарогу пазней так і звалі знаўцоўскаю, а чаму, ніхто не мог растлумачыць. Знаўцоўская, і ўсё. Раней даяркі патаналі ў гумовіках на той дарозе, увесну на лодках даіць кароў ездзілі, а цяпер па сухенькім.

I яшчэ, як ні дзіўна, пра тую пору нешта памятаў толькі Сідар Місцюк: «Хату сабе Мар'ян збудаваў, калі старшынёю быў». Вось і ўсё.

I Мар'яну папраўдзе здавалася, што гэта ўсё пра тыя глухія яго тры гады. Не было іх, не было. Усё сваё жыццё ён быў толькі настаўнікам, вясковым настаўнікам пры вясковай школе, будынку, у якім месціліся некалі пагранічнікі, потым дзетдомаўцы. У фундамент гэтай казармы, дзетдома, школы былі пакладзены бёрны яго бацькоўскай хаты. Сам дзед лёг у фундамент, і бацька, і дзядзька, прыспее час, ляжа і ён. Але здарылася ўсё інакш. Школу закрывалі. Сёння з ёю развітваліся не толькі вучні, але і настаўнікі, развітваўся Мар'ян Знавец. I ў кожнага меўся свой клопат, але яго ніхто не выказваў. Усе стаіліся, нібы ў вёсцы ў якой-небудзь з хат ляжаў нябожчык і набліжаўся час яго пахавання. I кожны хацеў паглядзець, як аддадуць зямлі таго нябожчыка, па-людску ці абы-як. Выпускнікі, можна лічыць, пакляліся звесці, вынішчыць у той дзень усе кветкі ў вёсцы, заваліць на выпускным вечары кветкамі ўсе сталы. Так было заўсёды, выпускнікі перад сваім святам не клаліся спаць да першых пеўняў, латашылі гародчыкі з кветкамі. Але сёння да гэтых кветак у іх быў асаблівы рахунак, і не спалі не толькі выпускнікі, але і іх бацькі, гаспадары кветак, разумеючы, што пагражае іх цюльпанам, півоням.

Ноч апускалася над вёскаю, і, нягледзячы на камарэчу, расчыняліся ў хатах вокны, каб было чутно, што там, за вокнамі, адбываецца ўначы.

Мне трэба адзін толькі радок, адзін-адзіны, першы, пачатковы. I тады я напішу гэты раздзел, а мо і ўсю кніжку. Яна ж гучыць, звініць ужо, я адчуваю яе ў сабе. I звон гэты, падобна, развітальны. Так стоена і крыху сумна вызвоньвае лета свае астатнія дзянькі перад адыходам у восень: палавіна кніжкі і нават гэтай часткі ўжо даўно на паперы. Але ў раздзеле, які прыкаваў цяпер мяне да стала, няма пачатковага радка. Я сеў за стол, спадзеючыся, што ён выспее, адальецца падобна гэтым: «Музыка гналась за ним по белым коридорам», «Велик был год и страшен год по рождеству Христовом, 1918, от начала ж революции второй». Але нічога падобнага ў маёй распаленай і распыленай памяці. Падобнага не вонкава. Вонкава — гэта не надта цяжка. Адчаканіць адну фразу не шмат працы. Надараецца ж, што ўся кніжка спрэс з такіх літых, чаканных фраз, і яе, здаецца, можна не чытаць, а спяваць. Мне ж трэба адзін толькі радок, за якім бы я сам, збялеўшы, пабег следам. I было б мне жудасна і жахліва ад той пагоні, як у тым 1918 годзе. Я азіраўся б на яго і верыў яму, майму радку, што стаіць на пачатку аркуша паперы, як бажніца ў красным куце, не мітусіўся б так і не нудзіўся, як мітушуся і нуджуся між чатырох сцен свайго пакоя, быццам у камеры.

Што ці хто, бог ці чорт асудзіў мяне на такія пакуты. Тры месяцы я чакаў нараджэння свайго радка. Ён не нарадзіўся. Тыдзень я шукаю яго ў адзіноце за пісьмовым сталом сярод белага безгалосся паперы. I не знаходжу. Як лісткі адкіднога календара, адлятаюць лісты гэтай паперы, бязгучнасцю даводзячы мяне да вар'яцтва. Навошта ж, навошта мне гэта, за якое злачынства я так пакараны. Я сам той злодзей ці хтосьці з маіх блізкіх, віну якіх я павінен збыць, здабываючы хлеб свой надзённы... Хлеб мой надзённы... Але я не згодны на тую плату, якую аддаю за яго. Не згодны! На кавалак хлеба і масла да яго можна зарабіць куды больш лёгка, не марнуючы так сябе. Я пішу гэтую кніжку ўжо столькі часу, колькі пражыў на свеце, ды плюс сюды яшчэ той час, што яна адымае ў мяне цяпер, ды да іх яшчэ плюс хуткія вам, доўгія мне гады тых, пра каго пішу, час майго пакутлівага гультайства, калі я не пішу, калі я не за пісьмовым сталом, а ў сяброўскай бяседзе, сам-насам са сваімі героямі, з усім белым светам, сярод бяссоннай ночы, што сцягваецца, як век, якую ты не здольны ашукаць, ад якой нікуды не схаваешся. Ночы, у якой ты творца, хоць і напаўвар'ят, таму што ўсё тое, што адбываецца з табой, толькі вар'яцтвам, нічым больш і не назавеш. Звар'яцелы, утрапёны, ты пішаш памяццю і ў памяці, жыццём, што адыходзіць у начны змрок, адчуваннем і прадбачаннем, свядомасцю, якія не належаць ужо табе. А дзеля чаго, дзеля каго, каму? Світанак сатрэ і змые ўсё, што напісана табой. Уся твая кніжка, лепшыя радкі яе растануць пад першым промнем сонца. Добра, калі застанецца хоць адзін начны радок, а больш — шчымлівае адчуванне горычы і знясіленасці. Ці ж апраўдваецца гэтым спазнанае вамі ўначы вар'яцтва і ўтрапёнасць, ці варты яны яго. Зямлю капаць, здабываць вугаль занятак куды больш прыбытковы. Па крайняй меры, тут вам гарантавана, што вы не з'едзеце з глузду, не зломіце сабе карак. А калі і прыбаліць трохі галава, то мо толькі раніцай, пасля выхаднога, і яе лёгка паправіць. Я ведаю гэта, таму што капаў зямлю, шукаў медзь і золата, здабываў і вугаль. I на ўсіх, хто сёння піша, глядзеў вашымі вачыма, адчуваў сябе, як кажуць, соллю зямлі. I адчуванне гэтае было салодкім, хаця шмат хто з тых, з кім я разам рабіў, гаварылі, што праца іх — катарга. Мо з-за маладосці я не паспеў адчуць той катаргі. А калі ж перамяніў лапату на пяро, зусім узнёсся: якое лёгкае і не маркае гэтае пяро і ані не потнае. Чаму ніхто не спыніў мяне, не навёў на розум, чаму я добраахвотна ўлез у гэтае балота. Канечне, наўрад каго я паслухаўся б, наўрад ці дапамагла б мне добрая парада. Тым, хто праганяў, спыняў мяне, я не верыў. Не верыў нікому з тых, хто спазнаў і дасягнуў, таму перасцерагаў. Яны толькі распальвалі мяне: няма і не мае быць нічога ад бога, усё толькі ад мяне. I чым больш давалі мне выстайкі, чым больш трымалі мяне, тым больш дапамагалі мне набываць упартасці і злосці. Я ішоў да таго адзінага, што трэба было мне, дзеля чаго з'явіўся на свет.

Дзе ж ён, гэты мой адзіны радок, каму прадаць душу, якое ж паскудства зрабіць, каб ён знайшоў мяне. Пяць — дзесяць слоў, і іх няма ў мяне, няма слоў простых і ясных: «Музыка гналась за ннм по белым корндорам...» Здані, прывіды слоў, абрыўкі, шматкі думак гоняцца за мной па гарадскім асфальце і вясковых сцежках. Я бачу іх, спрабую ўхапіць іх, але толькі ранюся імі. Паранены і прыгнечаны чужымі думкамі, словамі, што не належаць мне, пакутую ад чужога і таксама толькі прывіднага мне болю. Вам не запіхвалі ў дзяцінстве той церухі, што застаецца ў руцэ, калі расцерці ягаду шыпшыны, насенне шыышыны? Тады вы, канечне, не ведаеце, што гэта такое. На насенні шыпшыны мноства маленькіх-маленькіх, нябачных воку варсінак. Трапляючы пад сарочку, яны ўпіваюцца ў тканіну, ліпнуць да цела, пазбавіцца ад іх амаль немагчыма ўжо, таму што, згодна нашай чалавечай натуры, трэба хаця б бачыць, ад чаго мы імкнёмся пазбавіцца. А тут перад вамі такая непрыкметнасць і неадчувальнасць, нішто. I гэтае нішто, звонку ўпхнутае вам, будзе раздзіраць ваша цела нябачнымі кіпцюрыкамі, раз'ядаць яго. Вы пракленяце дзень і час і таго жартаўніка, які, гуляючы, напіхаў іх вам. I што б вы ні рабілі, у якой бы вадзе ні мыліся, як бы ні трэслі сваю сарочку — усё дарэмна, у той дзень вы ўжо не пазбавіцеся ад пакут. Цела ваша ўсё роўна будзе свярбець і чухацца, як ад каросты, яно атручана. Варта вам толькі будзе зірнуць на куст шыпшыны, як вы пачуеце сверб і пачняце раздзіраць сваё цела. I міне шмат дзён, сатлее сарочка, а вам усё яшчэ будзе свярбець. А магчыма, здарыцца і так, што сверб той не адстане ад вас, вы пранесяце яго праз усё жыццё. I ў жыцці вашым будзе мноства такой непрыкметнасці і неадчувалыіасці, што давялося вам зведаць на самай справе і непрыкметнасці і неадчувальнасці ўяўнай, што вынікае ад вашага супраціўлення ці жадання бачыць і адчуваць усё так, як некалі было, ці крыху інакш, як тое было, і гэтае супраціўленне ці жаданне, адмаўленне і прага яго сточаць, здратуюць не толькі цела, але і душу. Жыццё ўсё ж прывіднае і падманлівае, прывідныя і падманлівыя нашы самыя відавочныя, здавалася б, уяўленні аб ім.

I якое ж трэба цярпенне, каб пражыць жыццё, колькі праліць нябачнага халоднага і гарачага поту. Хаця мы нараджаемся, здаецца, дзеля адной толькі радасці. Зпошаныя, знясіленыя словы. Зусім, зусім не тое, што «музыка гналась за ним по белым коридорам». Але ж нараджэнне, наша з'яўленне на гэты белы свет на самай справе шчасце. Іншым разам я спрабую ўявіць сабе гэтае сваё нараджэнне. Але яно драбніцца, яно не адзінае. Я ведаю, упэўнены, што нараджаўся ўжо неаднойчы, і заўсёды гэта было шчасце. Такое шчасце зведаў, пэўна, кожны, шчасце прачнуцца сярод ночы і адчуць сябе. Пасля цяжкага дня вы ўпалі ў ложак, як забітыя. I ўсё ўжо, здаецца, будучага дня не існуе, больш ужо і не развіднее. I вы як на той свет праваліліся, ва ўсім целе ні іскрынкі свядомасці, толькі стомленасць, толькі змрок, які ўсё пашыраецца і пашыраецца ў вашым цьмяным ужо мозгу, ахоплівае ўсю зямлю, крадзе зямлю, з'ядае святло. Вы, зразумела, спіце, але адначасова як бы і памерлі, таму што забыліся пра ўсё на свеце, нішто вас не клапоціць, і не існуе такога клопату, які быў бы здольны развеяць гэты змрок, што распаўсюджвае ўжо само ваша стомленае цела. Змрок струменіць з вас, вы не маеце сілы патушыць яго. Вы скарыліся яму, вы яго працяг, а мо і пачатак. Але вас ужо не кранае і гэта, не павінна кранаць. Вас ужо няма. Вы пераліліся ўжо ў штосьці неіснуючае, неадчувальнае, растварыліся ў змроку. Свядомасць пакінула вас, адляцела ў бездань ці да зорак, таму што невядома і неразгадана, як гэта адбываецца, якая сіла вымушае нас з надыходам апошняй хвіліны ўспамінаць, звяртацца да тых невядомых зорак, што мы бачым толькі здалёку. Мо калісьці мы спусціліся з тых зорак на нашу грэшную зямлю, а мо сапраўды мы ўсе туды ў свой час адыдзем. Далёкія зоркі ў патушанай памяці — апошні пробліск надзеі, якая заснула ўжо ў вашым здранцвелым целе, спіць ва ўсім белым свеце, які адлятае ўжо, пакідае вас. А ён сам сапраўды адлятае ад вас, не душа, не свядомасць, а жывы белы свет, таму што вы ўжо атрэслі яго прах са сваіх павек. I ўсё, што засталося ў ім, здаецца вам такім дробязным, і вы адсоўваеце ад сябе гэта дробязнае з хуткасцю, што перавышае хуткасць святла, так што не паспяваеце і самі прасачыць, як бягуць ад вас хвіліны, імгненне назад такія родныя і любыя вам лясы і рэкі, падлога, столь, ваша хата і ўсе іншыя хаты. Вы выракаецеся іх, выкідваеце іх за мяжу вашай свядомасці, таму што вы самі ўжо тое, што завецца няведаннем. Па той бок гэтай свядомасці ўжо і людзі, якіх вы некалі прывячалі, любілі. Вы не сашчэплены памяццю з імі. Яны ўжо не ўсцешваюць і не раздражняюць вас, яны не здані і нават не цені, іх няма і ніколі, здаецца, не было, таму вы іх, тых, хто адышоў ужо за мяжу вашай свядомасці, апынуўся па-за вашай памяццю, і не шкадуеце. Вы скучылі іх, збілі ў макавае зерне памяці, што ледзь-ледзь свеціцца ў вас. Усё і ўсіх адразу: хаты, дрэвы, людзей і жывёл. I ўсё там невыразнае, безаблічнае і бесцялеснае. I ніколі нікому ўжо не дастукацца да вас. Вашы ролі, ролі нядрэмных і сонных, таго і гэтага свету, жывых і мёртвых, перамяніліся, больш таго — пераблыталіся. Жывыя просяць ратунку, звяртаюцца да вас з таго свету, мёртвыя на гэтым спяваюць калыханку, але вы ўжо не здольныя каго б там ні было пачуць, вы ўжо ступілі ў вечнасць, небыццё. I святло не дасягае ўжо вас, хаця ноч зоркамі і месяцам льецца над зямлёй. Ноч вашага мінулага ці будучага нараджэння, а мо і памірання. Яны ж, смерць і нараджэнне, у абдымку ходзяць па свеце ўначы, стаяць у галавах каля вашай пасцелі. Смерць сляпая, нараджэнне недарэчнае і бяспамятнае. Яны проціборствуюць адно аднаму. Хто пераможа, чый будзе верх і ці будзе пераможац. Той, хто выйграе, усё роўна ж прайграе, прайграўшы захопіцца ўрачыстасцю сваёй перамогі і не прыкмеціць, як, святкуючы перамогу, сам акажацца пераможаным. I гэта ёсць ужо наканаванне і лёс. Наканаванне гэтае не адступае ўжо ад нас, яно зводзіць нас кашмарамі супрацьборства дзвюх родных сясцёр, між каторымі знаходзімся мы, проціборства, што доўжыцца, доўжыцца, як само жыццё. Бо гэтая бойка сясцёр і ёсць жыццё. I як усцешваемся мы, збаўляючыся ад іх салодкага палону, калі, адпачыўшы, прачынаемся, як на свет нараджаемся. Якое ж гэта светлае абуджэнне. Як радасна адчуваць святло, няхай нават не святло, а змрок, што прыхлынуў раптам сярод ночы да вашых вачэй. Гэта ж змрок ужо не свядомасці, не памяці, якая, здавался вам, патухла ўжо, ён рэальны. Ноч, ноч на двары, і вы абудзіліся ўначы. Нарадзіліся нанава, абнавіліся ў гэтую ноч. I можаце дасведчыцца ў гэтым, калі адправіцеся ў сваё мінулае. Усё там будзе такім, як запомнілася вам, але і крыху інакшым. Нараджэнне таксама нікому не даецца бясплатна. А плата іншым разам бывае празмерна вялікаю. Часта мы разлічваемся і поўным няведаннем, непазнаваннем, перамяшчэннем памяці, зрухам яе ў нязначнае. Пазнавальнае, але незнаёмае, у тое, што магло быць, але чаго ўсё ж не было. А калі і было, то крыху не так, як мы сабе ўяўляем.

...Але ж куды, куды завяла мяне мая памяць, пагоня за маім радком. Ён так і не нарадзіўся. I зараз вялікае пытанне, ці выбрыду я адсюль, ці выблытаюся. Я губляюся, усюды адны толькі правалы і разрывы, жадаецца шмат чаго, сягаю ў думках немаведама куды, і ў тых думках усё здаецца магчымым. А на справе... Я ж шукаў адзін толькі свой радок. I не знайшоў яго, больш таго, я збіўся, згубіў ужо і думку. Пра што яна была, аб чым мне хацелася сказаць? Канечне, аб памяці, аб множнасці яе, аб тым, што адбываецца з нашай памяццю, калі мы пачынаем варушыць яе, калі мы падрываем яе зарадам сумлення. I як стойка і вынаходліва процістаіць яна гэтаму зараду, абараняецца, лямантуе: не было, не было, не было. У свой час гэтае «было не было» ўразіла мяне самога. I вось як гэта адбывалася, як мне запомнілася і прыгадваецца сёння.

Я вярнуўся ў дзяцінства і не пазнаў яго. Спачатку мо трохі і знарок сцягваў гэтае пазнаванне, даваў час воку звыкнуцца з тым, што некалі пакінуў. Усё ніяк сам не верыў, што я сапраўды вярнуўся. I сёння не здольны адказаць сабе, што перашкаджала той веры. Мо я тады прадчуваў ужо, чым абернецца ў маім жыцці гэтае вяртанне, і хацеў адхрысціцца ад яго: цур мяне. Але ў тое сваё першае наведванне родных мясцін я так нікому і не адкрыўся, не прызнаўся, што я тутэйшы, вырас на тутэйшых росах, пад вартаю вячыстых дубоў на беразе рэчкі, і той будынак, у якім сёння месціцца школа,— мая хата, мой дзетдом. Яму, праўда, я сказаў пра наша сваяцтва. Прыйшоў ноччу, калі вёска спала, пад акно свайго былога пакоя ці палаты, як мы ў свой час называлі пакоі. Дакрануўся да цёплага бярвення і, як у вока нейкае, зазірнуў у акно. Зазірнуў і адхіснуўся, бы зрабіў нешта нядобрае, адчуў, з глыбі якой мінуўшчыны пазірае на мяне гэтае акно, паспеў ухапіць яшчэ і працягласць гэтай мінуўшчыны, якая расчыненымі насцеж дзвярыма ўпадала, хавалася ў змроку гулкага і доўгага калідора, дзе мы колісь гулялі ў хованкі. Дрэнна замацаванае зялёнае ўначы шкло пазнала мяне і цененька адгукнулася мне. Штосьці адгукнулася і ўва мне. Але што іменна, не стаў адгадваць і, пэўна, калі б жадаў, няздольны б быў адгадаць, такое мноства галасоў, гукаў і ценяў абрынулася на мяне. Я, пэўна, сам спалохаўся іх, спалохаўся мінулага, змаладушнічаў, і дарэмна. Перажыў бы ўсё нанава той ноччу і адкінуў бы, пазбавіўся, вылечыўся б. А так толькі ўзмацніў хваробу, што носіць такое мудрагелістае імя — настальгія, мо нават і не ўзмацніў, а тут, каля акна сваёй хаты. заразіўся ёю. Імкліва кінуўся прэч. Бег па бярозавай алеі, і бярозы заступалі мне дарогу, ствалы іх уначы былі дзівосна белыя, і стаялі бярозы таксама дзівосна нерухома, з паніклымі ў бязветранасці веццем і лісцем, варушыліся толькі цені, якія адкідвалі яны. У тую ж ноч я сабраўся і паехаў, даўшы сабе слова ніколі больш не вяртацца туды. Але прайшло колькі часу, надышло зноў лета, і я зноў апынуўся каля сваёй рэчкі, сваёй хаты, пад тым самым дубам, пад якім у мінулым годзе ставіў палатку. I тут здарылася дзіва дзіўнае, нават не адно, а цэлая чарада. Цяжка нават і прыдумаць, пра якое раней пачаць расказваць. Ці то ідучы, падпарадкоўваючыся сваёй няўрымслівай памяці, нырнуць, кінуцца зноў у далёкае мінулае, як у мора, авось выплыву, ці пачаць паслядоўна, па парадку ўсё. Толькі парадак гэты таксама няўстойлівы, хаця, наогул, на маю думку, без хаосу, без смецця, друзу няма і ніякага парадку. Падмурак заўсёды куды больш трывалы, калі ён адліты і складзены не з аднаго толькі бетону і цэлай цэглы, а з адкідаў той самай цэглы, камення, здавалася б, непатрэбшчыны. I я не хачу вязаць сабе рукі прадвызначанасцю, усімі тымі будаўнічымі падсобнымі прычындаламі, якія мо і дапамогуць мне ў маім будаўніцтве, але ж і зводзяць мяне як будаўніка на нішто, таму што я добра ведаю іх вераломства і ўладу, трохі ведаю і сябе. Я пазбаўлюся сваёй волі, калі падпарадкуюся ім, не я, яны будуць нада мною. Я не вольны буду ўхіліцца, адвярнуць убок, адысці ці пераскочыць іх. Я буду пад імі, яны задушаць мяне, я нават і не прыкмечу, як гэта адбудзецца, ніхто не прыкмеціць, таму што знешне гэта на самай справе непрыкметна. Усё выкрыецца толькі потым, калі прыйдзе час азірнуцца і падвесці вынікі. А іх няма.

Дык вось, дзіва першае з маёй далёкай памяці. Уласна кажучы, нават не дзіва, а сама аголеная памяць аб мінулым, аб вёсцы майго дзяцінства, аб тым, якая бязглуздзіца і лухта ў той памяці, крывым люстэрку душы, якімі казкамі, паданнямі і байкамі жывіў і ўсцешваў я ўсе гэтыя гады сваю душу. У тайніку яе была схавана прыгожая казачка пра дзеда, які жыў на беразе рэчкі. У маладосці ён быў адважным савецкім разведчыкам, а калі састарэў, страціў зрок, набыў замест вачэй палку-кіёчак, і гэты яго кіёчак з грушы-дзічкі неадступна стаяў перад маімі вачыма: адпаліраваны да бляску, трохі крываваты. Звалі таго дзеда Піліпам, і быў ён славуты яшчэ і тым, што меў дзвюх жонак, не двойчы жаніўся, не развядзенец які-небудзь ці ўдавец, а іменна дваяжэнец. I абедзве жонкі жывыя, і жылі пад адным дахам. Адкуль, хто ці што навеяла мне гэтыя турэцкія матывы, я не ведаю. Але вось здавалася, добра помнілася, што ёсць такі дзед Піліп. Сівы і лёгкі, як адуванчык, і дзве жонкі каля яго. Адна старая, другая — крыху маладзейшая. Я нават памятаў іх твары, як яны хадзілі па двары, як адна з іх брала крукам ваду з калодзезя, цягнула вядро, злёгку схіліўшыся назад, другая палола ў гародзе грады. А дзед Піліп, гэткі сівы, трохі гарбаценькі султанчык, стаяў на ганку, абапіраючыся на свой кіёчак і невідушча ўсміхаўся сонцу, міру і згодзе паміж жонкамі. Такое вось глупства і лухта мроіліся мне. Глупства і лухта — так было і папраўдзе. Папраўдзе жыў на беразе рэчкі зладзеяваты дзядок па мянушцы дзед Люлька, а звалі яго Ахрэмам. I ніколі не быў ён ні разведчыкам, ні дваяжэнцам. I відушчы, глядзеў на ўсе вочы на дарогу. Адразу ж угледзеў мяне і зацягнуў да сябе ў хату. Зацягнуў, назваў маё імя і прозвішча. Вось гэта было дзіва. Я ж нікому не адкрыўся яшчэ, быў проста чалавекам з натоўпу адпачываючых, што акупіравалі бераг і рэчку. Адкуль жа ён ведае мяне? А ён не толькі ведаў маё імя і прозвішча, але і тое, дзе я працую, таму што адразу завёў гаворку, пачаў прасіць, каб дапамог яму, інваліду вайны і працы, набыць машыну. Гэтая яго просьба была такой нечаканаю, што я не спытаўся ў яго, адкуль ён мяне ведае, ведае ўсё пра мяне. Пытанне такое ўзнікла пазней ужо, калі прайшло ашаламленне і з'явілася мноства яшчэ пытанняў. Я не вельмі прыслухоўваўся да слоў дзеда, усё імкнуўся згледзець, дзе яго жонкі. Але не тое што дзвюх, адной не змеціў. Толькі кіёчак яго пазнаў адразу, той, знаны ўжо мной кіёчак, з грушы-дзічкі, пакручасты, адпаліраваны да бляску, а месцамі і закаравелы ад дотыку потных рук.

— Дзядуля,— сказаў я яму,— машынамі я ж не распараджаюся. Дый навошта яна вам. Вы па двары і на трох нагах ужо ледзь ходзіце.

— А ты не глядзі, як я да ўборнай хаджу, ездзіць буду шпарка. Унук мой у горадзе жыве, яму машына трэба.

— Хай унук і купляе.

— Так-та яно так, ды ільгот у яго на машыну няма, а без ільгот грошай не хапае.

— А што я магу зрабіць? У мяне таксама ні грошай, ні ільгот.

— Грошай я ў цябе не прашу, а ільгот і сам магу табе пазычыць. Ты павінен распісаць аб усім. I дадаць яшчэ ад сябе, што жыву я з унукам, тады ўнуку машыну выдзеляць, каб мяне вазіць.

— Дык не жывяце ж вы з унукам. З бабкай, з жонкай жывяце,— сказаў я, яшчэ спадзеючыся, што мо і не ўсё ў той колішняй казцы лухта. Але дзед Ахрэм разбіў гэтыя спадзяванні, звёў гаворку зноў на машыну. I развітваліся мы не задаволеныя той гаворкай. Дзед уцікнуў мяне:

— I машыны не можа здабыць, а яшчэ свой, называецца. Малы быў, у гуркі ў мае грады лазіў...

Гэта было ўжо хлусня. Я, канечне, лазіў у гуркі, але не ў гарод дзеда Ахрэма. Дзетдомаўцы не чапалі град тых, хто жыў блізка каля дзетдома. Але справа была не ў тым, я адчуў прыкрасць, бо страціў сваю казку, як страціў яшчэ адну казку, не такую ўжо таямнічую, хутчэй страшную, жахлівую. Згодна ёй, у гэтых мясцінах блукала недзе здань, прывід. I я бачыў той прывід, сустракаўся з ім у дзяцінстве, мог паклясціся, што сустракаўся. Улетку, на самым пачатку яго, маланка забіла на картаплянішчы жанчыну. Калі надышла навальніца, яна якраз палола ці акучвала картоплю, схавалася ад дажджу пад дубам. У той адзіны сярод поля дуб і пацэліла маланка. Прыгадваю, што я яшчэ бегаў да таго дуба, глядзеў, што нарабіла там маланка, узарала зямлю каля каранёў яго, як кратовымі норамі, патычыла зямлю, нібы бізуном са свінчаткаю, прайшлася і па самім дубе. Успарола да жывога дрэва кару на ім. Мяне тады яшчэ ўразіла несправядлівасць таго, што адбылося, несправядлівасць нябёс, што наслалі смерць іменна гэтай жанчыне. У яе засталося без бацькі, без бабулі нават шасцёра дзяцей. А маланцы ж усё роўна было каго забіваць, магла яна знайсці і якую-небудзь бяздзетную жанчыну ці старую, калі на тое пайшло, калі ёй ужо абавязкова патрэбна было каго-небудзь забіць, магла б пацэліць і ў дзетдом, сёння ў мяне язык не варочаецца сказаць — у мяне. Але тады, у дзяцінстве, я, здаецца, быў не супраць, каб тая маланка знайшла мяне. Жанчыну пахавалі, але яна пачала з'яўляцца ў вёсцы. I аднойчы ўвечары ці ўначы мне давялося ісці міма яе хаты. I я наперад ужо быў напужаны. Загадаў сабе праскочыць сіроцкую хату, не гледзячы, заплюшчыўшы вочы. Але адначасова разам са страхам я адчуваў і неймаверную цікаўнасць. Хаця цікаўнасцю гэта цяжка назваць, гэта было нешта іншае. Адмаўленне, нявер'е ці, наадварот, вера ў тое, што ёсць, існуюць на свеце здані і прывіды, загадалі мне глядзець на ўсе вочы. I вось я, гледзячы на ўсе вочы. ішоў нейкімі штуршкамі, суладна з крывёю, што спалохана пульсавала ў маім целе. Не хацеў, а пазіраў, утрымліваючы ў вачах усё да драбніцы: дарогу, хаты, сонечнік каля плота, хлеў, дрэвы, што раслі каля яго, слівы. Здаецца, бачыў і самыя слівы на дрэвах, цьмяныя ўначы, з шэрым налётам. Хацеў, каб уся мая ўвага была прыкавана да гэтых сліў, загадаў сабе засяродзіцца на іх. Але ў мяне нічога не атрымалася, таму што якраз там, сярод сліў, і стаяла здань, жанчына ў белым, высокая, крыжом развёўшы рукі ад аднаго да другога дрэва. Стаяла і пазірала на дзверы сваёй хаты. Я не вытрымаў — і пабег. I тут зямля пад маімі нагамі стрэліла, як са стрэльбы, а мо нават і з гарматы. Мяне адарвала ад зямлі, я нібы выключыўся, страціўшы прытомнасць, паляцеў. Але гэтае выключэнне і палёт былі вельмі кароткімі. Як толькі ачомаўся, нагамі намацаў зямлю, я спыніўся. Цяжка цяпер сцвярджаць, што адбылося: ці то я забыўся пра здань, ці спрацаваў нейкі загад, нейчы голас пачуўся мне, і абудзілася ўжо сапраўдная цікаўнасць, але я павярнуў назад. Хацелася паглядзець, што там так ірванула, выбухнула пада мной, пабачыць варонку ці расколіну ў зямлі, расколіну да самага пупа зямлі, да ядзерца яе, выбух жа быў такой моцы, што я сам, здаецца, быў расколаты да самага ядра. Палохаючыся свайго ценю, увесь час косячыся на поўню, што завісла на небе, я зрабіў усе ж тыя пяць-дзесяць крокаў, што аддзялялі мяне ад месца выбуху, амаль літаральна прапоўз па сцежцы. Але не знайшоў ні варонкі, ні расколіны. На зямлі толькі ляжала жаба, якую я, пэўна, сам і раздушыў, наступіўшы на яе босаю нагой. Я няўцямна, але даволі доўга прыглядаўся да той жабы. Калі ж адвёў ад яе вочы, здань прасцірала свае рукі нада мною. I тут правал у памяці. Не памятаю нават, як я дапяў да дзетдома, да сваёй палаты, ложка і коўдры. Прыляцеў, прыбег ці даклыпаў ступою. Штосьці схавала ад мяне тая ноч, да чагосьці наблізіла і адпіхнула, вымусіўшы паверыць і адразу зняверыцца ў тым, што адбылося, якаясьці несумяшчальная празмернасць явы і фантазіі была ва ўсім гэтым, і тым не менш я надоўга, калі не назаўсёды, паверыў у жанчыну, маці, якая прыходзіць з таго свету, каб засцерагаць і ахоўваць сваю хату, спакой сваіх дзяцей. У хаце ж дзеда Ахрэма я развітаўся і з гэтай казкай. Развітаўся, пэўна, таму, што мінулае — гэта толькі наша памяць, жаданне, а не ява.

— У нашым сяле ад маланкі ніхто не загінуў,— адказаў мне дзед, калі я спытаў яго пра той даўні выпадак.— А каб гэта была яшчэ і жанчына, то і чорт ёй рады не дасць. Вось мая баба, восьмы дзесятак...

Я амаль бягом пакінуў падворак дзеда Ахрэма. Хутчэй, хутчэй на бераг рэчкі, дзе вада засталася ўсё ж нязменнаю. I там, на беразе рэчкі, мяне сапраўды чакала радасць. Яшчэ здалёку я ўбачыў дуб, пад якім летась ставіў палатку, ставіў, не зважаючы на разумную перасцярогу, на тое, што ў дуб часцей за ўсё і б'е маланка: авось абыдзецца, авось злітуецца. Але ж затое якая гэта асалода слухаць уначы той дуб, адчуваць яго знітаванасць з зямлёй і небам. I сам ён як прышэлец з сусвету, касмічны карабель галавой у небе, сярод зорак, а каранямі тут, з табою. I карабель мой, пасрэднік дзвюх частак свету, быў гатовы, здаецца, да старту, быў гатовы да старту экіпаж яго. Буслы-касманаўты віталі мяне, стоячы ў гняздзе на вяршыні дуба. Старыя птушкі вучылі маладых, бацькі дзяцей ставілі на крыло. Маладыя, струменьчык туману і дыму, слязінка і расінка, трохі палескай травы-сіўцу, белага палатна-кужалю і чорнай балотнай скрухі, іх гарачай чырвонай крыві, пазнавалі, уведвалі неба і шчасце лётаць у ім. Радасць, уцеха і жах былі туга скручаны і змешаны ў іх, як і ў дзяцей чалавека; старыя буслы, мусіць, не без гразьбы, аплявух і выспяткаў падганялі маладых да краю гнязда, у бездань: наканавана прапасці — прападзяце, лятаць — паляціце. I маладыя лёталі, яшчэ не ведаючы моцы сваіх крылаў, а мо і не вельмі давяраючы ім, зведвалі спачатку зямное прыцяжэнне, нейкі міг каменем падалі на зямлю, імгненне, падхопленыя небам, падобна птушынаму пяру на ветры, драбывалі ў штопары і адразу ж выходзілі са штопара, на ўсю шырыню распасціралі крылы. Утаймоўвалі неба і зямлю, жах, што збіўся ў камяк пад аховаю пуху і пер'я, і планіравалі над зямлёй, спачатку толькі прама, а потым і ўкруга, укруга дуба, па арбіце дуба, хаты сваёй, падаючы хаце голас, пераказваючы ёй і сонцу сваю радасць. I гэтая іх радасць перадалася і мне. Іх дуб быў і мне хатаю. I маю хату ўпадабалі буслы, яны зычылі мне шчасця. А буслы ж пераборлівыя, абы-дзе і абы ля якой хаты не стануць рабіць сабе кубло, гаспадар хаты павінен нечым дагадзіць ім, і характарам каб ён быў даспадобы ім. Хто ведае, мо якраз угоднага сабе характару, угоднага чалавека і шукае на свеце сабе бусел, сваяка свайго шукае і сам чалавек у другім чалавеку, і не толькі ў чалавеку, зверы, птушцы ўгоднае сабе. I я таксама шукаў птушку ці звера. Я хацеў стаць ім сваім, хацеў бы парадніцца з імі, мне здавалася, што некалі мы былі ўжо роднымі, толькі жыццё развяло нас, але ж як развяло, так яно павінна і звесці. Гэта ж праўда, сыходзяцца ў жыцці канцы з канцамі, зліваюцца рэкі, сыходзяцца дарогі. Толькі мала каму з нас выпадае дайсці да зліцця тых дарог, мала хто даходзіць і з птушак і звяроў. I ці не запозніцца зусім такое зліццё. У маёй вёсцы ўжо шкадуюць, што можа спазніцца, што хутка знікнуць пчолы, потым рыба, а потым і чалавек. Гэта, пэўна, з Бібліі, не ведаю. Але, адкуль бы яно ні было, старыя людзі бачаць і разумеюць сэнс і прадвесце гэтага. I прадвесце, знак гэты, па іх меркаванні, спраўджваецца. Пчолы ў дзедаўскіх борцях вакол вёскі ды і ў вуллях у самой вёсцы ўжо зводзяцца, амаль звяліся, добра, калі прыйдзецца на кожную з дваццаці борцяў па адной пчалінай сям'і. Рыба прападае на вачах... Але гэта я забягаю наперад, заскокваю ў дзень сённяшні. А ў той дзень гадоў дзесяць назад я быў вельмі рады буслам на маім дубе. I дуб той, як пазней ужо даведаўся я, сапраўды мой, яму было дадзена маё імя. I гэта ўжо на самай справе здавалася неверагодным, было падобна на цуд, чараду дзівос і цудаў, якія пачаліся і працягваліся з першага майго кроку, калі я другі раз наведаўся ў вёску, якая гадавала мяне.

Начаваў я, не ставячы палаткі, пад дубам, у спальніку. Карэнне яго было мне замест падушкі. Я праляжаў амаль усю ноч, так і не звёўшы вачэй, упёршыся цемем у ствол, адчуваючы галавой цеплыню яго шурпатай кары, як далоні матчынай, слухаў дуб і сон буслоў, часам у напаўдрымоце мне здавалася, што я чую іх галасы. Я папружваўся, спрабуючы разабраць, пра што яны гавораць. Але, канечне, нічога не чуў, таму што буслы паводзілі сябе ціха, нібы іх і не было на дубе, нібы яны зліліся з дрэвам, растварыліся ў ім. I сам дуб быў нямы, за ўсю доўгую ноч ні разу не азваўся, нават цёку сокаў не было ў ім чуваць, дрэва ўсё роўна як змярцвела, страціла пульс. Гэта я пазней ужо даведаўся, што іменна так і адпачываюць дубы, спяць мёртвым сном, не тое што іншыя дрэвы, хвоя ці асіна.

А раніцай, ледзь толькі развіднела, узышло сонца і пачаліся зноў бусловыя вучэнні, прыйшоў Мар'ян. Падышоў да мяне, як усё роўна мы з ім толькі ўчора развіталіся і ўчора ж дамовіліся сустрэцца. I не проста сустрэцца, таму што Мар'ян з'явіўся не як госць, не з пустымі рукамі, прынёс з сабою сякеру і пару дошак. I я ніяк не мог уцяміць, навошта тыя дошкі, а ён паклаў іх і падаў мне руку:

— З прыездам,— назваў маё імя і прозвішча, нават мянушку маю прыгадаў. Дурную, зрэшты, мянушку. Манах. Яна прыляпілася да мяне з-за блакітнага колеру штаноў, якія выдалі мне на складзе.

— Ну, здароў, Манах у галубых штанах,— напомніў мне аб дзяцінстве Мар'ян. I, як у дзяцінстве, я стушаваўся перад ім, час нічога не перамяніў у нашых з ім адносінах. I цяпер ён заставаўся для мяне дырэктарам дзіцячага дома. А Мар'ян, здаецца, змяніўся, у яго словах адчуў нейкую няёмкасць і нават найгрыш нейкі. I вось гэта ўжо мяне здзівіла, не памяць яго, тут нічога дзіўнага я не бачыў: дырэктар, здавалася мне, абавязаны помніць кожнага свайго выхаванца, на тое ён і дырэктар. А вось тое, што ён выглядаў крыху збянтэжаным, кінулася ў вочы: хіба ж багі бялтэжацца. А ён быў мне, ды і не толькі мне, сапраўдным богам. Перад вачыма і зараз яго першае з'яўленне, тое, як ён упершыню зрабіў ласку, прыкмеціў мяне. Чышчу, пратаю калодзезь каля сталоўкі. Занядбалы, зацягнуты пяском калодзезь, амаль без вады. Я як капаю яго нанава. I добра-такі ўжо навыкідваў пяску, таму што мне цікава дайсці да вады. Мо наскочу на возера, на крыніцу, фантан. I я спяшаюся, спяшаюся, аж са скуры вылузваюся. Апаражняю чарговае вядро ад пяску. На непакрытую галаву кладзецца нейкі цень. I адразу ж цела ахоплівае прахалода, не смаліць сонца патыліцу. Падымаю вочы. Хромавыя, афіцэрскія, наваксаваныя да глянцу боты. Боты пагойдваюцца, то абцасам, то наском упіраюцца ў зямлю, я не зводжу з іх вачэй, паволі падымаю вочы ўгару, ужо ведаючы, каго зараз убачу, і таму адчуваю здранцвенне ва ўсім целе, млоснасць нейкую нават. Але ўсё роўна прагну зазірнуць яму ў вочы, якія яны ў яго, што адаб'ецца ў іх: пагарда да таго, што я тут накалупаў, мне ж здаецца, што я зрабіў вельмі мала, ён мо і не захоча змеціць мяне. Вочы сінія, не яркія, а так, спакойна-сінія, і, здаецца, у іх здзіўленне:

— Ты адзін тут?

Я тут адзін. Не ведаю чаму, але адзін. Пэўна, вельмі лёгкая і пустая гэта работа, забаўка, таму мяне і паставілі аднаго.

— I гэта адзін ад самай раніцы і столькі пяску накідаў?

Маўчу, папраўдзе ж ад самай раніцы і ўсяго столькі накапаў.

— З якой сам сям'і?

Зноў не ў лад. Хто яго ведае, з якой я сям'і, звычайнай, якой ужо няма. Я апускаю вочы долу, пазіраю на дырэктаравы боты.

Дырэктар дзіцячага дома дапамагае мне:

— Бацька, маці кім былі, служачыя, рабочыя, сяляне?

Не дачакаўшыся адказу, праўдзівей, не чакаючы яго, кладзе далонь на маю стрыжаную пад Катоўскага галаву:

— Малайчына, цягавіты. Гаспадаром вырасцеш, бачу,— і адыходзіць, парыпваючы на хаду бліскучымі на сонцы ботамі. Не разумею, шчаслівы я ці няшчасны, задаволены ці пакрыўджаны тым, што ён ухваліў мяне. Я хацеў мець такія, як у яго, боты, калі вырасту, канечне. Не адмоўлюся і цяпер, замест узнагароды, за тое, што цягавіты. Але боты знікаюць у спапялёным ад гарачыні поўдні. А я застаюся, дакопваюся да вады, плачу ў куточку калодзезя, успамінаючы бліскучыя боты, гледзячы, як цурком б'е з-пад зямлі празрыстая, што сляза, вадзіца. Калодзезь той пазней сталі зваць Манахавым.

Цяпер Мар'ян стаіць перада мною ў чаравіках, а вочы ў яго, як і раней, сінія, задуменна-сінія. Цікава спытацца, ці помніць ён той спякотны поўдзень і мяне ў ім. I ці быў ён, мо я зноў усё выдумляю. I я ўжо наважыўся быў спытаць яго, але Мар'ян апярэджвае мяне.

— Дуб у вёсцы, як толькі ты летась паехаў адсюль, назвалі тваім. А ўвесну, бачыш, буслы аблюбавалі яго.

Я маўчу, у горле даўкі камяк, чаго, дробязь і глупства ўсё гэта. Ну, назвалі і назвалі, маглі б і не назваць, нічога б не здарылася. Так, але адкуль вёска даведалася, што я тут быў, хто пазнаў мяне? Сам жа я, здаецца, і не жыў тут, а калі і жыў, то даўно знік, як памёр... Памяць, мая памяць, што ты робіш са мною? Хто ты і чаму такая? Хто я сам і навошта вось так зладзеявата крадуся па жыцці? Чаму ты такая цяжкая, памяць? Усё ж было, мінула, прайшло. Я з'еў ужо ўсе свае пуды солі, вычарпаў лыжкі дзёгцю. Але ў кожнай лыжцы дзёгцю была ж заўсёды і кропля мёду, а ў пудзе солі — лыжка цукру, I я ні пра што не забыўся, нічога не выракаюся. Я не хачу заграбаць сваю памяць. Наадварот, я імкнуся адгрэбці смецце, як калодзезь у дзяцінстве зноўку капаю — убок, убок, бруд, трэскі, гразь, да белага пяску, да вады, да вады, як слязінка, празрыстай, крынічнай, прафільтраванай пяском, дзе і пясчынка кожная, абмытая вадой, аж блішчыць, як залацінка. Чаму ж я не магу так адмыцца, вышараваць сваю памяць, чаму ў мяне ніяк не атрымліваецца падабраць ключы да сваёй уласнай памяці. Чароўны ж ключык залаты ў часы майго дзяцінства быў амаль што ў мяне ў кішэні. Але аб ім, аб залатым ключыку, якім можна адамкнуць усякі замок, расчыніць усе дзверы, далей. Уласна кажучы, аб ім я ўжо напісаў, мне трэба быў адзін толькі радок да таго, што напісана пра залаты ключык. Але што зробіш, такі ўжо гэта, мусіць, ключык, што і радка аб ім не выйшла стварыць. Хай жа будзе мая памяць аб залатым ключыку без пачатку ці вось з такім ірваным і блытаным пачаткам, які я дапісваю зараз. Дапісваю, таму што пагоня за радком прымусіла мяне парваць усё тое, што было напісана раней. I цяпер я пішу нанава, праўдзівей, пераказваю тое, аб чым хацеў напісаць.

Я набыў у вёсцы хату. Навошта яна мне спатрэбілася? Каб я ведаў гэта сам. Мо таму, каб напісаць гэтую кніжку... Не, тысячу разоў не, таму што я і сёння яшчэ не даю веры, што кніжка гэтая напішацца. Пасля таго ўжо, як памёр Мар'ян, я прыехаў у вёску і даведаўся, што прадаецца хата. Прадаецца хата, тая самая. якую я некалі разам з дзетдомаўцамі ратаваў ад агню. I мы ўратавалі яе тады на маю бяду...

Гэта быў наш і толькі наш востраў, дзетдомаўскі. Больш на гэтым свеце мы нічога не мелі. Адзенне, ежа, пасцель, дах над галавою — усё казённае. Толькі гэты кавалачак зямлі паміж рэчкай і яе рукавом — Стрэлкаю — наш. Рагатку з кішэні маглі выцягнуць, адабраць, чамадан з-пад ложка выкінуць і спаліць, морду, твар, здавалася б, беспадзельна ўжо твой — скрывавіць, новыя чаравікі падмяніць старымі. Але адабраць у нас востраў з яго дубамі і ясакарамі, небам над ім, сонцам і рэчкай Пятлянкай — не і не, не нарадзіўся на свеце яшчэ такі чалавек, што здолеў бы зрабіць гэта. Наша і толькі наша. Мы нават адвучылі выхавацеляў пазіраць у яго бок, чапляцца да нас, калі мы па востраве. Раз ці два ў вясну па вялікай вадзе, калі выхавацелі спрабавалі нас выкурыць з вострава, пакінулі іх там начаваць — адагналі з вострава ўсе лодкі — і з таго часу ўладарым на сваёй зямлі самастойна. I ў той дзень мы апынуліся на востраве той парою, якую павінны былі адседжваць у школе. Адбылі два ці тры ўрокі і толькі намерыліся з Лепікам, Мысам Пожнем развітацца са школай, збегчы на сваю зямлю, як у вёсцы здарыўся пажар. Пашчасціла ўсім, не толькі нам, мы сыпанулі з класа, як гарох са струка, нібы гарэла не хата, а сама школа. Больш за сотню дзетдомаўцаў ды амаль столькі ж вясковых дзяцей. Сёння, па шчырасці кажучы, беглі мы зусім не таму, каб патушыць той пажар, хутчэй на відовішча нейкае. Але агонь і бяда самі падказалі нам, што трэба рабіць. Прыбеглі, калі дагарала ўжо крытая чаротам страха. Дагарала весела і горача, схапіліся агнём скамянелыя ад свайго доўгага веку, сухія, як порах, сцены. У вёсцы ўжо ніхто і не спадзяваўся, што хатку тую можна ўратаваць. Усіх непакоіла іншае: каб агонь не перакінуўся далей, і кожны тушыў пажар, азіраючыся на сваё селішча, бесталкова і мітусліва. I толькі дзетдомаўцы, школьнікі, як пажарнікі ці салдаты, хуценька расцягнуліся ў ланцужок. Адны набіралі і падавалі ваду, другія, каму не дасталося вёдзер, жменямі сыпалі гарачы, што прысак, пясок. I не столькі вадой, як вось так, па жменьцы пяску, што ўбірала дзіцячая далонь, прытушылі, збілі полымя. Неверагодна, але так было, кожны па пясчынцы, па каліву пяску — прыгнялі, прыдушылі агонь. I сёння я з хваляваннем успамінаю гэтую чараду счырванелых дружных далонек, што выставілі дзеці насустрач стыхіі. Шмат чаго могуць зрабіць дзіцячыя рукі, якая ў іх сіла, што можна супрацьпаставіць ім. Здзіўляюся, хвалююся, хаця і ведаю сёння, што дзіцячая далонь можа суцішыць самы нясцерпны боль, уціхамірыць самага лютага сабаку, супакоіць нават вар'ята.

А тады мне здавалася, што мы нічога таксама надзвычайнага не зрабілі, але на свой востраў выправіліся з чыстым сумленнем. Не дурныя ж мы былі, каб зноў пайсці ў школу і сесці за парты. Пайшлі на востраў на цэлы дзень, адмовіўшыся і ад абеду. Але ў гарачцы можна адмовіцца ад усяго, а есці крыху пазней засмактала, аж жываты звяло, хаця да вечара мы па горла нахлябаліся рачной вады, падсмажыліся на сонцы, загаілі ўсе свае болькі, што атрымалі на пажары. I тут адчулі, што голад сапраўды не бацька, пачалі марыць, што б і колькі б з'елі цяпер, каня б умялі, не менш. I вось там, на востраве, марачы і мроячы так, Мыса Пожня, шапялявячы, пад вялікім сакрэтам адкрыў нам тайну, што можна сытым хадзіць усё жыццё, есці хлеб ад пуза і кожны дзень, усё можна, трэба толькі знайсці залаты ключык.

— I хлеб — гэта сепуховіна, станы, хоцес новыя, суконныя сі серсцяныя, пазалуста. А хоцес — і двое. Усё мозна... Усе дзверы адкрыес і сто хоцес украдзес.

— А які ключык? — спытаў Лепік.— Увесь залаты?

— Не дзеравянны з, канецна.

— Я не пра тое. Літаркамі так выпісана «Золотой ключик» і намаляваны вось такі во ключык.— I Лепік на пяску намаляваў ключык і вывеў літаркі.

— Тоцна такі,— сказаў Пожня.

— Я ведаю, дзе ён ляжыць, я бачыў яго! — закрычаўЛепік.— Ён побач з намі, пад нашым бокам.

Мы з Пожнем не паверылі. Усё тайнае, таямнічае, што, знаходзілася побач з намі, мы ўжо ведалі. I дырэктар нашага дзіцячага дома, канечне ж, вельмі багаты чалавек, есць аладкі з маслам не толькі ў святы, а пэўна, і ў будні. Гэта мы бачылі самі, калі вечарам зазіралі ў яго вокны.

Але і ён не мае таго ключыка. Не мае, таму што круглы год носіць адны і тыя ж штаны. А дачка яго, Светка, дык тая з вясны босая бегае па вуліцы. А больш ніхто ў вёсцы не нагадваў нам чалавека, у кішэні якога мог бы ляжаць залаты ключык.

— Хлусіш, Лепік,— у адзін голас з Мысам сказаў я і дадаў ад сябе: — Калі і ёсць на свеце залаты ключык, толькі ў Маскве ў аднаго чалавека.

— А вось і не ў Маскве, каб мне з месца не падняцца. Зямлю грызці буду, бачыў на свае вочы, Мыса, я твой ключык. Зямлю грызці буду, бачыў. А хочаце, пакажу сёння ноччу і вам.

— Еш зямлю спачатку,— загадаў Мыса.

Лепік паслухмяна пачаў есці зямлю, ды са смакам такім яшчэ, без булды, як кажуць, разам з трэсачкамі, карэньчыкамі і крылцамі нейкіх жучкоў. Але ўсё роўна ён нас не пераканаў: што Лепіку зямля — цукар. Ён гліну, як здобнае цеста, толькі так глытае, без усякіх клятваў. I не толькі ўлетку, але і ўзімку. Адкалупне ад печы — і ў рот з мелам разам.

— Стаў, рысуй на пузе крыж,— патрабавалі мы другой клятвы.

Лепік намаляваў, чыркнуў пазногцем па жываце.

— Не так. Вось шкло, шклом. Да крыві і на ўсё пуза.— Мыса дастаў з кішэні зялёнае шкельца, якім мы распальвалі на востраве касцёр. Лепік, не раздумваючы, сатварыўсабе крывавы крыж на пузе, і кроплі крыві завіслі на кончыках гэтага крыжа. Гэтая кроў і пераканала нас: не хлусіць. Вымусіла паверыць, таму што мы хацелі верыць і ўдушы заўсёды верылі ў самае неверагоднае, калі былі на адзіноце, і аспрэчвалі гэтае ж неверагоднае, калі паблізу з намі быў нехта яшчэ, баючыся, што нас абсмяюць.

У тую ж ноч мы пайшлі ў паход па свой чароўны ключык. Нам здавалася, што ён схаваны за сямю пячаткамі і ў такім месцы, куды дзетдомаўцам і паткнуцца нельга. А, як сцвярджаў Лепік, ён знаходзіўся за крок ад нас, у халупцы пад інвентарным нумарам 301. Мы самі, сваімі рукамі будавалі тую халупку, самі здабывалі лес пад яе, біліся смертным боем з плытагонамі, і дырэктар нашага дзіцячага дома кіраваў тым боем, таму што яму і нам патрэбна была гэтая халупка, сталоўка трэба была дзетдому. У старой сталоўцы пагранічнікаў нам было цесна, ды яна ўжо і пахілілася, а лесу, каб адбудаваць новую, чамусьці доўга не адпускалі. Не давалі, і ўсё, хаця мы жылі сярод таго лесу, дубровы і гаю. I нават больш таго, не гай і не дуброва, а самае сапраўднае казачнае дзіва, куды дзіўней чароўнага залатога ключыка, на сённяшні мой погляд, знаходзілася непадалёку ад нашага дзіцячага дома. Яно ахапіла і захапіла нас. Мы раслі ў ім, як растуць усе нармальныя дзеці пры бацьках, зведаўшы, што такое ласкавая матчына рука. Але на той час мы не здагадваліся і не разумелі гэтага, адвечная наша бяда: тым, што маем,— не даражым, плакаць пачынаем, калі ўжо толькі згубім, увесь час думаем, як злавіць, упаляваць жураўля ў небе, а сініцы скручваем галаву. Мы праглі цуду, чартаўшчынкі, а гэтае чорт ведае што, ад чаго мо і самому чорту млосна рабілася, трымалі ўжо ў сваіх руках. Трымалі тое, чаму і сёння я не магу прыдумаць назвы. Сказаць проста — рэліктавы гай — не паварочваецца і язык. Але куды дзенешся, рэліктавы дык рэліктавы, хай застаецца безаблічна і суха, як у даведцы, як засталося гэта ў памяці. Даведкі ж таксама патрэбны, і часам яны куды больш праўдзівыя за нашу коснаязыкую лжывую прыгажосць, таму што дакументальна пацвярджаюць мінулае. Дык вось у тым рэліктавым гаі раслі бук і граб, лістоўніца, кедр і ясень, клён, ліпа і яшчэ дрэвы, назваў якіх мы не ведалі і сёння ўжо не ўведаем, пробкавыя суседнічалі са звыклымі нам бярозамі, хвоямі, ядлоўцам. Звар'яцелыя нейкія дрэвы, якія нічога не ведалі, не падазравалі нават, што яны не павінны тут расці, не павінны суседнічаць, што сонца, нябёсы і творца развялі іх па розных краінах і нават кантынентах, паралелях, мерыдыянах. А яны сышліся, сустрэліся каля сірочага прыстанку, нібы тут прызямліўся колісь нейкі касмічны карабель, што пацярпеў крушэнне, імкнучыся да іншых планет ці з тых планет, з сусвету прыляцеўшы.

Касмічны карабель, сусвет, планеты — усё гэта, канечне, сённяшняе. Што мы ведалі ў тыя дні аб іх, хаця і мы былі ўжо тады дзецьмі радыё і кніг, але наша фантазія не-не ды і паварочвала нас да пытання нашых дзедаў: а ці ёсць людзі за Гомелем? I, нягледзячы на тое, што наш дзетдомаўскі «Огонек» браў Маскву, мы таксама, як і старыя палешукі, верылі, што калі ёсць людзі за Гомелем, то дробненькія, а гай — якое ў ім дзіва, калі ён побач. I што з таго, што дрэвы ў тым гаі круглы год зялёныя і жывуць у ім дзівосныя птушкі, вялізныя і малюпасенькія, арлы, і, як мы іх называлі, калібры. Хаця гэта былі зусім, пэўна, не калібры, проста вельмі маленькія птушкі, крыху большыя за чмяля. Але мы хацелі і так называлі іх: калібры. Тое-сёе, як бачыце, мы ўсё ж ведалі, і былі ўпартымі ў сваім веданні, а праўдзівей, няведанні. Разам з «Падзеннем Берліна» і «Тарзана» глядзелі. I ніхто не здолеў бы ніколі выбіць з нас гэтае веданне ці няведанне, загадаць, каб звалі тых птушак інакш, таму што мы самі былі туземцамі, тубыльцамі, індзейцамі, калі вам гэта падабаецца. I мелі мы сваю тубыльскую мову, недаступную дарослым, мову, на якой мы гаварылі нават пры нашых выхавацелях пра самае патаемнае, не баючыся, што яны падловяць нас. Напрыклад: шытызы, кішук шызы, шайдасы асычку шасы. Зразумелі? А гэта ж у перакладзе на нашу мову: дай прыкурыць. I таму мы зусім не бянтэжыліся, калі называлі нашу беларускую птушку — калібры, тым больш што яна нагадвала сапраўдную калібры, і з дзяцінства, з той дзетдомаўскай маёй пары, я яе больш і не бачыў. Яна канула ў мінулае, як у ваду, і як не было яе, нібы і дзяцінства не было, ні птушкі, ні гаю — нічога.

А мо і на самай справе не было ніякай птушкі... Не, была, ды знікла раптоўна, пе дачакаўшыся, пакуль мы вырасцем, пакуль народзяцца і нашы дзеці, народзяцца і пацешацца, гледзячы на яе, знікла разам з рэліктавым гаем, прышэльцам з далёкага часу і цёплых краін, госцем невядомых нам на нашай зямлі планет, якія невядома з кім знаёмяць нас, аб нечым сведчаць, ад нечага папярэджваюць, нешта гавораць нам, а мо выказваюць, што такое простая чалавечая радасць. I вось гэтую радасць знішчылі. Высеклі ліпы, выразалі кедры, выкарчавалі лістоўніцы, коркавыя дрэвы мо і самі зніклі, як выпарыліся, расталі, якая ж карысць нам тут ад таго заморскага коркавага дрэва, паспускалі на зямлю арлоў і арланаў, падрэзалі крылы ў сокалаў і беркутаў, а калібры, пэўна, ператварыліся ў дым, шэра-руды такі, як ад грыба-пыхалкі: наступілі на яго ўлетку — быў ён і знік, пых — і няма. Толькі рудое воблачка над травой і халадок па скуры. Усё з'ела, звяла сякера, розум ці безразважнасць. Раёну не хапіла зямлі пад кок-сагыз ці яшчэ пад нешта там. Ад таго кок-сагызу сёння таксама не засталося ўжо і знаку, як і ад мноства іншага, чым у свой час спрабавалі апладніць гэтую зямлю, надаць ёй высакароднасці: кок-сагыз, лубін, ці люпін, кукуруза, торфаперагнойныя гаршчочкі. I нават сібірскім кедрам хацелі ўпрыгожыць. У адным месцы, каля дзетдома, рэчкі Пятлянкі, кедр, які ўжо рос там, адорваў чалавека арэшкамі, высеклі, каб праз гады тры-чатыры, шчыра забыўшыся пра тое, пачаць садзіць на новым месцы кедравы бор. I цягнулі саджанцы праз усю краіну, везлі самалётамі з Заходняй Сібіры, утыкалі ў чорную зямлю. Леснікі, а ў іх ліку ўжо і дзетдомаўцы, што к таму часу падраслі, палівалі тыя саджанцы потам сваім. Не дапамагло. А якая цудоўная была кампанія па нарыхтоўцы курынага памёту. У той кампаніі ўдзельнічалі нават ужо і мы, дзетдомаўцы, ганяліся, здабывалі той памёт з-пад кожнай куркі і кожнага пеўніка. Дзе ён цяпер, адным бы хоць вокам зірнуць на цуд-колас, які ўзняўся на тым памёце, зірнуць бы на цуд-галаву, якая знесла такую высакародную ідэю. Усё забылася, усё адышло ў небыццё пад смех і стогн палескіх вёснаў і зімак, не засталося ні засечыны, ні зарубіны на памяці тых, хто ішоў следам, як, зрэшты, і ад рэліктавага гаю.

Хаця ад гаю зарубіна засталася. Ды якая яшчэ! Я адкідваю тут паданні і казкі, якія складаюць аб ім сёння, прыгадваю толькі дзень мінулы. Плакалі ў той дзень людзі, плакаў прэсвітэр баптыстаў, у той час яшчэ няверуючы, былы партызан, упаўнаважаны па нечым ад раёна, ён заўсёды быў пры нагане і ездзіў па сяле на матацыкле. Прыйшоў да бога, прызнаў яго, калі пачалі высякаць гай, паставіў на вечны прыкол матацыкл, здаў ці ўтапіў недзе наган, пакінуў людзей, пабудаваў у лесе курэнь, як будавалі іх партызаны ці бежанцы ў час вайны. Жыў у тым курані да позняй восені, пакуль не выпаў снег і не прыціснулі маразы. А як толькі першая мяцеліца адпела гай, звяроў, якія вадзіліся ў ім, птушку калібры, зноў аб'явіўся сярод людзей. Сказаў, што было яму знаменне і ён увераваў. Выцягнуў з хаты ўсё магазіннае і на заводах зробленае, пакінуў адны голыя сцены і лавы, упрыгожыў гэтыя сцены ад рукі нісанымі баптысцкімі выслоўямі. Сярод гэтых выслоўяў цьмяна, безгалоса, без радыё, без тэлевізара жыве і сёння. I гэта яму належаць словы: спачатку знікнуць пчолы, потым рыбіны, а потым і чалавек. Мо гэта і ёсць яго знаменне, той знак, што пабачыўся і пачуўся яму, калі ён, як напаўвар'ят, жыў у адзіноце ў сваім курані сярод маўклівай пустэчы былога рэліктавага гаю. Не ведаю, а гадаць не збіраюся. Але пчолы ў яго сёння ўжо звяліся. Усе борці, што стаялі на дубах, асірацелі. Мор, клешч падушыў яго пчол. I не толькі яго...

Плакаў, шкадаваў гай Мар'ян Знавец, і я выпадкова быў сведкам таму. Прызнаюся заднім чыслом, мне было сорамна за яго. Доўга, вельмі доўга я ніяк не дараваў яму, не мог забыць яму тых колішніх ужо слёз. Мо і сёння я і мае сябры дзетдомаўцы не даравалі іх яму. Вельмі ж нікчэмнае, вартае жалю відовішча, калі плача мужчына, акалі ж плача сам бог — гэта наогул штосьці пепрыстойнае. Забіваць трэба такіх багоў, забіваць, як толькі завязваюцца ў іх слезы.

Мяне і яшчэ некалькі шкетаў прывялі ў кабінет Мар'яна на расправу і пакаранне. Мар'ян, вялікасны, як бог, сядзеў у сваім, зробленым з дубу, крэсле з высокаю, вышэй галавы, спінкаю, і стол перад ім быў таксама дубовы, вялізны, хоць у більярд на ім гуляй, і сукно на ім як з більярднага стала. Такія сталы, такія крэслы ўжо адышлі, а ў той час кіраўніка, які не меў бы іх, і ўявіць сабе было нельга. Мармуровы чарнільны прыбор з абавязковымі ў адной з чарніліц засохлымі мухамі, лічыльнікі — па правую руку; паперы і ўсялякая дробязь — па левую, а над усім і між усяго — афіцэрскі кіцель, чалавек у афіцэрскім кіцелі, які зашпілены на ўсе гузікі і пад падбародак на пару кручкоў — стаячы каўнер з бялюткім падкаўнерыкам. Але якраз на тую хвіліну каўнер у Мар'яна быў расшпілены, а падкаўнерык выдаваў трохі шэрым. Гэта ад поту, гэта мы, шкеты, увагналі яго ў пот, не памятаю, праўда, чым, што мы тады ўтварылі. Але, па ўсім, штосьці добрае, таму што нас знялі па яго загаду з гарышча, як часта здымалі і раней, бо мы любілі сваё старое гарышча. Любілі за тое, што там заўсёды было цёпла і ўтульна, добра гуляць, хораша думаць, проста сядзець, спаць — усё хораша. Заўсёды адчуваецца штосьці незразумелае і таямнічае ў падстрэшшы паміж каленамі пячных комінаў і ў грудзе смецця, назапашанага яшчэ з колішняга часу, шмат таямнічага і ў кублах, што звілі сабе канаплянкі паміж абшываннем і сценамі. Мы заўсёды там штосьці шукалі. Шукалі ўсё, што належала колішнім людзям, нашым дзедам, бацькам, мінуламу. Мінулае ж заўсёды пакідае аб сабе след, знак, памяць. Адыходзячы на той свет, мы пакідаем на зямлі ўсё, што некалі ўсцешвала нас, усё, што нажылі, цацкі, забаўкі, каштоўнасці, смецце, непатрэбшчыну і тое, без чаго мы як без рук, што неабходна нам на кожны дзень, кожную хвіліну. А ў нашай жа хаце некалі жылі пагранічнікі. I мы думкі не дапускалі, што ад іх засталося толькі гэта: былі, жылі. Не і не, сляды іх жыцця, прысутнасці на зямлі павінны быць куды больш значнымі і важкімі, чымсьці проста гукі, проста памяць. Пасля іх павінна застацца яшчэ штосьці, здольнае пацвердзіць, што мы ідзём за імі, ступаем у іх след. Іменна адбітак гэтага следу і патрэбны быў нам. Патрэбны да слёз, да сардэчнага замілавання, да слепаты, дрыжыкаў і спалоху ў пальцах. Ну, хаця б старую чырвонаармейскую зорачку, сплюшчаны, з'едзены часам гузік, пабітую спражку ад рэменя — і ўсё, нічога нам больш не трэба, бо нішто не здольнае больш так усцешыць нашу душу. Гэты гузік, зорачка, спражка, што ўзяў ты ў свае рукі, ужо ж не проста звычайная рэч — гэта прывітанне, усмешка, дараваная табе мо нават тваім бацькам ці братам. Шчырае прывітанне і лагодная ўсмешка і незнаёмага табе чалавека, які нарадзіўся нашмат раней за цябе, змагаўся і памёр за цябе. Ты — яго нашчадак. I зразумеў ты гэта не праз музей, дзе вакол усё толькі экспанаты. Дарагія, родныя, пазначаныя крывёю, але ўсё роўна экспанаты. Мінулае ж, сляды якога ты адшукаў сам, якое ты трымаеш у сваіх руках,— гэта ўжо і голас, і пагляд, сустрэча і развітанне. Гэта назаўсёды. I гэта зусім не мінулае — будучыня твая.

Так, корпаючыся ў мінулым, на гарышчы былой пагранічнай казармы, мы некалі шукалі сваю будучыню, у слупах пылу, змроку закуткаў, у якія не заглядвала і сонца, мы сталелі, пранікалі розумам у дзень будучы. Каб быць ужо да канца праўдзівым, трэба сказаць, што паводзілі мы сябе, шукаючы сваё мінулае і будучыню, як дзікуны, мо і ў той дзень учынілі там нешта дзікае, агіднае, мо нават хто з нас паленаваўся злесці на двор, збегаць да ветру, справіў сваю патрэбу на гарышчы. I тая наша несвятая вадзіца трапіла на дырэктарскі стол, на яго белы-бялюткі падкаўнерык. Так гэта было ці не, але ўгнявілі мы свайго дырэктара так, што ён і з твару змяніўся, палаў яго твар. I нашы вушы палалі, апякала босыя пяты пафарбаваная падлога дырэктарскага кабінета, якую мы ўшчэнт сплямілі пылам, што прынеслі на сваіх нагах з гарышча. Але ў тым мы былі ўжо не вінаватыя, ці ж па-праўдзе магчыма было ўстояць, не перабіраючы нагамі ў чаканні кары.

Збавенне было нечаканым і незразумелым. Да дырэктарскага акна падруліла «эмка», мы адчулі, што нам пячэ ў пяты яшчэ больш: каго гэта на ліха нам чорт наслаў, адна справа, калі цябе пакараюць свае ж не пры чужым воку. Заслужыў — а прымай. Вініцца і атрымліваць па карку навідавоку ў чужынцаў... Што мы, не людзі і пра годнасць сваю ўжо забыліся? Не хапала, каб усякія тут ездзілі і глядзелі, як мы плачам, бачылі, як дзетдомаўцы плачуць. Не плачуць яны. Не нарадзіўся яшчэ чалавек, які б вымусіў заплакаць дзетдомаўца, сем раз ён наперад аблезе і абрасце няроўна. Мы зацяліся, стаіліся, як некалі партызаны і падпольшчыкі: паліце нас на агні, рэжце на кавалкі, пасыпайце соллю — мы не вымавім і слова, слязінкі не выціснем. Усё гэта прамільгнула ў галаве кожнага з нас, і кожны цвёрда вырашыў сам сабе: стаяць, трымацца гэтага, ні ў каго не прасіць ні падтрымкі, ні парады, ні літасці. Усё гэта было ўжо ў крыві ў нас, як кажуць сёння, у тыповых умовах — тыповыя паводзіны.

I ўсё ж у той дзень мы не ўтрымаліся, здрадзілі сабе.

Мы плакалі. I дырэктар нашага дзіцячага дома даў запеўку таму плачу, паказаў, як могуць плакаць мужчыны. Мы трымаліся, як партызаны на допыце, і амаль не чулі, пра што гавораць прыезджыя з нашым дырэктарам, праўдзівей, чулі ўсё і слухалі на ўсе вушы, але паколькі гаворка нас не тычылася, то і словы іх у адно вуха ўляталі, з другога выляталі. Мы чакалі галоўнага, калі прыезджыя, а іх было тры, і ўсе па адзін капыл, усе ў напаўваеннай форме, як ва уніформе, тыя ж самыя адзежкі, з аднаго сукна і аднаго колеру кіцелі, як і ў нашага дырэктара, і пастрыжаны ўсе высока «пад бокс», і твары аднаго крою, асмужаныя да рудога, абсівераныя адным ветрам, і фуражкі ва ўсіх аднолькавыя, белыя, палатняныя, цывільныя, але на ваенны фасон пашытыя. Дык вось мы чакалі, калі чатыры пары сталёвых і бязлітасных вачэй сыдуцца і спыняцца на нас і мы, як зайчыкі, якіх неўспадзеў прыхапілі ў аўсе, порскнем сваімі вочкамі ў розныя бакі, а нас адразу ж зловяць, прыціснуць да зямлі, вымусяць прыціснуцца ў чатыры камандзірскія глоткі, і скочаць, пакоцяцца пад ногі нашы спалоханыя сэрцы, што ўжо знемаглі ад чакання, калі ж нас пакараюць і праз пакаранне памілуюць, адпусцяць на волю. Але час ішоў, а на нас ніхто не звяртаў увагі, мы адчулі ўжо нават сум. Нішто так не зводзіць, як чаканне. У душы мы ўжо мо і прасіліся, каб нас хутчэй прыкмецілі і пакаралі, адпакутуем сваё і прэч з гэтага кабінета да таго часу, пакуль нас зноў не падловяць на чым-небудзь. Але ж калі тое свята будзе, а цяпер, як кажуць міліцыянеры: грамадзянін, не трэба. Не трэба так здзекавацца з нас, дратаваць нас так чаканнем, і пра вашы дарослыя клопаты мы не вельмі жадаем ведаць і слухаць. Гаворка ж на самай справе ішла нейкая нецікавая, сумная, пра карчаванне, лес нейкі. Адзінае, што мы толькі ўспрынялі і адразу ж навастрылі, натапырылі вушы: лес будуць не толькі рэзаць і секчы, але і карчаваць, падрываць толам, узрыўчаткай пні. Здабыць шашку толу і глушануць у рэчцы сома — запаветная наша мара. I мы ўзрадаваліся, калі пачулі пра тол і ўзрыўчатку: не, недарэмна, не марна бавілі мы час у кабінеце дырэктара. А Мар'ян усё ж трохі дурнаваты, чаму ён так упарціцца, адмаўляецца, моліць прыезджых не губіць ласіны востраў, зубрыную затоку, не кранаць гаю. Дрэў яму шкада, ды колькі іх вакол, Маскву пабудаваць хопіць, нацешымся хоць, калі не ўкрадзём таго толу, паглядзім, як падрываюць пні, яны ж лятаць будуць... Ды і чаму гэта раптам не ўкрадзём, як гэта, не ўкрадзём, стырым, калі на тое пайшло, калі ўкрасці не пашанцуе, сцібрым. Радавацца трэба, а не глотку драць, даказваць, што нехта павінен прыйсці на той востраў, да той затокі, цар прыроды, зубр нейкі. Мо прыйдзе, а мо і не прыйдзе. Хто ж гэта ведае, што ў галаве ў таго цара. Ды і якія цяпер цары, знайшлі пра што гаварыць. Не, непрыстойна неяк паводзіць сябе перад прыезджымі Мар'ян, як сапраўды яны цары, а ён халуй іх. На коленцы вось упаў перад імі, паўзе да іх на коленцах, як не сорамна.

— На каленях вас прашу,— ён расшпіліў кіцель, абедзвюма рукамі развёў яго на грудзях, выварочваючы набіўныя ватныя плечы.— Ад іх імя, ад імя ўсёй пёскі малю: не чапайце зубрыную затоку. Ён прыйдзе, ён прыйдзе... — I штосьці яшчэ падобнае гэтаму, што мы не разумелі і, пэўна, не здольныя былі ў тую хвіліну зразумець, таму што не давалі сваім вачам веры: над богам ёсць бог, над дырэктарам таксама ёсць дырэктары. I яшчэ мяне ўразілі гэтыя яго набіўныя ватныя плечы: не свае, не свае, з ваты. I пад кіцелем у яго нічога, адна толькі сподняя сарочка, такая, у якіх ходзім і мы зімой, адной толькі розніцы — вельмі белая тая сарочка, і кляйма казённага на жываце няма. А мо і ёсць кляймо, толькі дырэктару ставяць яго не на жываце, а дзе-небудзь каля спіны ці збоку. I я шукаў тое кляймо, імкнуўся зазірнуць і туды, што было прыкрыта кіцелем. Але позірк мой спатыкнуўся аб рубцы на правым баку яго грудзей, крыху вышэй і ніжэй саска. Колер тых рубцоў мяняўся на вачах, яны ўздуваліся, ружавелі і вось-вось, здавалася мне, маглі разысціся, расчыніцца, і тады грудзіна аголіцца да самага сэрца. Мне стала балюча і жахліва. Я адчуў, як і ў мяне ў глотцы гарачым даўкім камяком збіраюцца слёзы. I яны лінулі з вачэй у нямой цішыні, што на нейкі час усталявалася ў кабінеце. Мне было сорамна, што я плачу, я скоса, заклінаючы, каб ніхто не прыкмеціў гэтых маіх нечаканых слёз, зірнуў на сваіх сяброў і ўзрадаваўся. Я плакаў не адзін. У кожнага з нас, дзетдомаўцаў, цяклі па твары мутныя ручайкі. Толькі плакалі мы мужна, ціхенька, а дырэктар наш гучна, усхліпваючы і скаланаючыся. Тое, як ён скаланаўся і хліпаў, раздражняла, выціскала з вачэй новыя слёзы і ў мяне. У Мар'яна мяне цяпер раздражняла ўсё: і кіцель, і сарочка, і рубцы на грудзях. I шыя ў яго была нейкая курыная.

«Курыная шыя, курыная шыя»,— пачаў я гаварыць сам сабе і супакоіўся. Які ж гэта франтавік, які афіцэр быў перад памі. Варта фашыстам толькі крыху прыціснуць яго, іголку ці дзве загнаць пад пазногці, ён і раскісне. Ды і ўсе мы, дзетдомаўцы, толькі здольныя гуляць у вайну, гарлаць: за Радзіму, за Сталіна! А дадуць нам шомпалаў, пачнуць зоркі на шшчах і грудзях выразаць, соллю пасыпаць, ці ж вытрымаем. Вось троіца, прыезджыя, трымаюцца як сапраўдныя партызаны. Адразу відно, не баяцца смерці, яны пераступяць праз смерць, як толькі што пераступілі праз нас і нашага дырэктара. Так нам і трэба, калі ў нас такі дырэктар, бацька такі.

— Забываеш, не думаеш ты, Мар'ян, пра будучыню,— усе трое па-вайсковаму ўскінулі на стрыжаныя патыліцы палатняныя ваеннага ўзору фуражкі.— Ласіны востраў, зубрыная затока — пад кок-сагыз. Лес — дзетдому, будуйце сталоўку. Да ўсяго падыходзіць па-дзяржаўнаму трэба.

— Дзетдом пабудуе сабе сталоўку з друтога лесу,— Мар'ян ужо быў на нагах, і што дзіўна: яму, здавалася, аніколькі не сорамна, нібы гэта і не ён вось толькі што стаяў на коленцах і плакаў, хтось іншы, і голас яго быў ужо іншым: — Мы знойдзем лес, мы возьмем лес. Праўда, хлопцы? — ён звяртаўся да нас, гаварыў з пэўнасцю і гучна. Мы адводзілі, хавалі вочы. Лепш бы ён пабіў нас. Адчулі б яго мужчынскую руку, паважалі б, хаця, калі б выйшаў выпадак які, маглі і адпомсціць. Але гэта было б па-свойску, па-дзетдомаўску. А так...

Мар'ян пад руку, ну, няйнакш, бацька родны, вывеў нас са свайго кабінета, пагладзіў кожнага па галаве, датыкнуўся хуткай рукой нашых «катоўскіх» макацоўбін, і нельга сказаць, што нам гэта было непрыемна. Гады ў рады, мо ўпершыню ў жыцці, так ушаноўвалі нашы галовы — кацялкі медныя, дурыдлы, макацоўбіны, яны, здавалася нам, толькі таму і створаны, ёсць у нас, каб была магчымасць даць у лабаціну, каб прывесіць да іх вушы і дзерці тыя вушы. I ні слова пра наша злачынства, ні гуку:

— Ідзіце, хлопцы, гуляйце, хлопцы, расціце, хлопцы. I чакайце, чакайце. Вы дачакаецеся. Ён прыйдзе, прыйдзе, тут яго пуцявіна... А мне знайдзіце і прышліце стараст груп і Крывавязага, Цурука, толькі ціха, каб ніхто не бачыў. Дастаньце іх з-пад зямлі.

Мы знайшлі ўсіх, каго было загадана знайсці, і прыслалі, але на тым не супакоіліся. Як гэта магчыма супакоіцца, калі ў кабінеце дырэктара ідзе сакрэтная гаворка, хто ж гэта з нас здолее застацца ўбаку. На сваім узбраенні мы мелі шмат сродкаў, якія б дапамаглі нам даведацца, пра што тая сакрэтная гаворка, мы маглі падслухаць яе, паставіўшы кружку да сцяны, маглі падслухаць і праз дзірачку ў столі. Але на той раз усе нашы сродкі аказаліся непрыдатнымі. Дырэктар сакрэтнічаў не з выхавацелямі, не педсавет праводзіў, а гаварыў з нашым жа братам, дзетдомаўцамі. I мы, канечне, яшчэ раз пераканаліся, навошта дадзена кожнаму з нас галава, а пачуць з тае гаворкі так ніводнага слова і не пачулі. Нашы старасты выходзілі з кабінета дырэктара як маладыя Напалеоны. Дурні, хоць таксама дзетдомаўцы.

Немагчыма ў дзетдоме ўчыніць нешта такое, каб гэта не выкрылася, няма ў дзетдоме тайны, калі пра штосьці ведаюць больш, чым адзін чалавек, гэта вядома ўжо ўсім. Ад каго ўздумалі схаваць праўду, ад шкетаў. Гэта ж амаль тое самае, што хаваць шыла ў мяшку. Мы ж былі тэлепатамі, хоць і ведаць не ведалі і чуць не чулі пра тых тэлепатаў. Мы чулі іншае, чулі слова, калі яно яшчэ і не вымавілася, счытвалі тое слова з вуснаў, чыталі па вачах, утадвалі думку, якая толькі яшчэ ў таго ці іншага разумніка варушылася ў галаве, толькі нараджалася. Мы праз паветра, якім дыхалі, ведалі ўжо ўсё. I на схоне дня ўвесь дзетдом ужо не жыў, як звычайна, а захоўваў тайну. Тайна і маўклівасць распіралі нас, як вясна распірае жабу: ура, як толькі змеркнецца, мы ідзём на крадзеж. На святы крадзеж. Дзетдому трэба сталоўка. Але няма лесу пабудаваць яе. Дык у чым жа справа, што гэта за праблема такая. Вунь колькі праплывае міма нас, па нашай славутай рэчцы Пятлянцы, лесу: дубовага, хваёвага, асінавага. Куды, каму ўсё гэта, у якія гарады і краіны, на якія прадпрыемствы, будоўлі, шахты... Што нам да таго. Мы возьмем колькі нам трэба, не больш. Лішняга не кранем. Ніхто не забяднее, не прыкмеціць нават. Плытагоны? Ну і што? Здаровыя мужыкі? А нас затое багата. У іх багор з жалезным круччам? А хай іх з гэтымі круччамі. Ну, скруцяць, праб'юць аднаму галаву, на яго месца ўстане дзесяць. Мы таксама біцца ўмеем. З намі ж будзе і дырэктар наш, ён фронт прайшоў, з фашыстамі біўся. I не аднаго паклаў. Шкетам нельга, шкеты павінны класціся спаць. Пакладзёмся, на які толькі бок лепш, на правы, на левы, шчаслівыя, гавораць, заўсёды адпачываюць на спіне. Мы будзем адпачываць на спіне. На спіне, толькі на спіне будуць адпачываць нашы майкі, мы іх добра наб'ём саломай, сон іх будзе глыбокі і спакойны. I нікога не траба падымаць, каб схадзіў на двор, ніякіх турбот дзяжурнаму выхавацелю.

Яшчэ і адбою не было, а ўсе на ложках ужо. Адбой — дзетдом ужо спіць мёртва.

Апоўначы ўвесь дзетдом у поўным складзе, уключаючы і дзяўчынак, быў каля ракі. Мы, шкеты, не вытыркаючыся, седзячы ў кустах па сваіх схованках, дазволілі старэйшым разабраць першы плыт і выцягнуць бёрны на бераг і толькі тады прыйшлі ім на дапамогу. Палезлі з усіх бакоў, з-пад кожнага куста, мурашынымі сцежкамі. I, як мурашкі, учапіліся ў бёрны, сцяўшы зубы, пацягнулі іх да дзетдома і далей, за дзетдом, самі дапетрылі: хопяцца плытагоны — чорта лысага знойдуць, а знойдуць — не дадуць рады даперці іх зноў да ракі. Як мы шчыравалі, як пнуліся і выжыльваліся, косці трашчалі, бо справа вартая была таго. На сябе ж рабілі, на сябе. Не падыходзь, не замінай ні звер, ні чалавек, скалечым, у зямлю ўваб'ём. У глотку зубамі ўвап'ёмся кожнаму, хто наважыцца стаць папярок дарогі. Плытагоны наважыліся, прачнуліся, прыбеглі, пачалася звалка. Біліся старэйшыя, мы, шкеты, працавалі, рабілі ў той бойцы сваю справу.

I так рабіць мне не даводзілася болей ніколі, высалапіўшы язык, выскаліўшы зубы, як толькі сабака грызе костку, якую ўжо нехта спрабуе адабраць у яго, а ён спяшаецца, грызе, гірчыць, наравіць цапнуць таго, хто перашкаджае яму. I які спрыт, якая імклівасць, якая злосная моц яго іклаў, здаецца, што, акрамя злосці, больш нічога і няма, цела зацята спрасавана, як тыя карлікавыя звышпланеты. Вось так і мы.

А дзе ж знаходзіўся Мар'ян у той час? Пэўна, там, дзе яму і прадпісана знаходзіцца, дзе знаходзіцца камандзір, калі кіпіць бой, дзе той час быў заўсёды Чапаеў, згодна таму, як вучыў яго камісар. Мар'яна я ўбачыў толькі тады, калі плытагоны выйшлі з рукапашнай, схапіліся за багры тыя самыя, з вялізным жалезным круччам. У афіцэрскіх бліскучых пры святле поўні ботах ён ступіў на белы пясок пляжа, дзе разгулялася бойка, спрабаваў спыніць яе, спыніць багры, што навіслі над нашымі галовамі. Але гэта была дарэмная спроба. Багор палохаў нас да той пары, пакуль ён у якасці зброі ляжаў на зямлі, а не ў руках саперніка, пакуль мы толькі згадвалі аб ім, думалі аб ім як аб зброі. Калі ж думаць ужо няма чаго, багор ператварыўся ўжо ў зброю, узляцеў над тваёй галавой, тут і страху ўжо няма, трэба бараніць сваё жыццё. Зразумела, калі ты не апошні трус і здольны выбраць жыццё. У таго, хто абараняецца, пэўна, заўсёды была, ёсць і будзе перавага перад тым, хто наступае, у бяззбройнага перад узброеным. Мо таму ўрэшце перамагае праўда. А праўда за тым, каму мазжаць, трушчаць галаву, хто развітваецца з жыццём. Праўда за жыццём, якое ў цябе адбіраюць. I сіла за ім, нават калі ўжо скончылася жыццё.

Плытагоны першыя ўзяліся за зброю, за багры, узнялі і былі гатовы да забойства, таму з такім шаленствам і лютасцю мы і накінуліся на іх, выратоўваючы сваё жыццё, абяззброілі імгненна, паперлі па беразе, скінулі, загналі ў раку. Дзетдомаўская арда з баграмі, як з пікамі, наперавес гнала іх на глыбіню, у вір. I хто ведае, за кім была б тады тая праўда і хто б дзе быў пасля, калі б разгубіўся Мар'ян.

— Анархія, слухай маю каманду! — мы і не ведалі, што наш Мар'ян здольны так гарлаць.— Адставіць пікі, левае плячо на бераг, шагам арш!

Дзетдомаўцы адставілі пікі і праз правае плячо паслухмяна пакрочылі да берага, на здратаваны, спаскуджаны пляж, над якім апантана свяціў месяц, свяціў так, што аж рэзала ўваччу, клаўся на нашы твары нейкім нежывым металёвым водсветам. I пясок, белы рачны пясок, які быў нам так даспадобы, які так песціў удзень нас, астуджваў і ўграваў нас, калі мы перабіралі лішку на сонцы ці ў вадзе, здаваўся цяпер таксама металёвым, халодным, амярцвелым. I, нягледзячы на гэта, усё вакол было жывым, жыло. Пясок, вада, кусты лазы пад берагам, неба, месяц, зоркі, векавы дуб, пад шатамі якога вечарам кашаварылі плытагоны, дзе яшчэ і цяпер чадзіў касцярок і стаяла закопчанае вядро з недаедзенаю кашай і алюмініевымі лыжкамі. Усё было ахоплена жыццём, стоена прагла ў чаканні жыцця, таго, што вось-вось усхопіцца ветрык, прылашчыць, ускудлачыць лазнякі, прабяжыцца басанож па пяску, змятаючы церуху, згладжваючы сляды бойкі, асуджальна ці радасна залапоча лістотаю дуб, бразне ў вядры кранутая ветрам лыжка, ёй спалохана адгукнецца ў кубле птушка, плёсне ў бераг хваля, змые смецце і кару ад дрэў, шалупінне, паморшчыць ваду, і гэтае шалупінне, кара загойдаюцца на плыні, што дзіцячыя караблікі, плынь падхопіць іх, панясе ўдалячынь, як нічога ніколі ні добрага, ні кепскага і не здаралася тут. Так яно і адбылося. I ветрык прыскочыў, і сцішана бразнула лыжка аб краёчак вядра, застагнаў у кустах казадой, і паплылі па рэчцы драўляныя караблікі. Толькі заставаліся ў нерухомасці мы, дзетдомаўцы, наш дырэктар, плытагоны, што ўсё яшчэ стаялі ў вадзе і нагадвалі штосьці тагасветнае, людзей, якія нечакана ўпалі ў сон ці то заблудзіліся, а мо і наадварот, людзей, якія толькі-толькі прачнуліся, усталі з таго свету пасля страшнага суда і цяпер выбіліся на сваю дарогу, праблукаўшы ўсю цёмную ноч сярод белых пяскоў, дуброў, вады і балот, абудзіліся, знайшлі сваю дарогу і, адчуваючы сябе непамысна, застылі на гэтай дарозе, не ведаючы, што рабіць далей, жадаючы працягваць рух і разумеючы, што ісці па той дарозе, па якой яны ішлі дагэтуль, немагчыма, і яны пакутавалі і знемагалі ад гэтай немагчымасці, ад разумення яе. I так было не толькі з людзьмі, штосьці, здаецца, мучылася, пакутавала і нудзілася і ў паветры нават. Як крывасмокі ці вадзянікі пазіралі з ракі плытагоны, стоячы па горла ў вадзе, як у пякельнай смале, толькі галовы тырчаць з той вады, толькі вочы, бялкі іх жывыя варочаюцца, а насупраць гэтых галоў мы, босыя, галапузыя, і палкаводзец наш Мар'ян у афіцэрскай форме, як генералісімус, што сышоў з п'едэстала. I крывавыя пляўкі каля нашых ног. Неба, поўня, зоркі, рака, дубы.

А што ж далей. Што ж далей. Куды далей... Расступіся, зямля, і прымі нас, мы твае сыны. Расхініся, неба, дай нам крылы, што мы — горш за птушак, якія вольныя ляцець куды захочуць, якіх ты так песціш і лашчыш, упадабляеш іх сабе, ветру, адплюшчыце вочы, зоркі, узмахніце вейкамі, мо і з вашага вока скоціцца сляза, зірніце на нас, на зямлю, дзе поўзаюць казюркі і чарвякі, і мы сярод іх. Мы над імі, але сярод іх. Ці ж гэта справядліва? Што ж ты маўчыш, вячысты дуб, гадоў пяцьсот ужо ж, пэўна, як пры памяці, а ўсё маўчыш. Калі ж і каму падасі ты голас? Настаяўся на адным месцы, наглядзеўся, як мы пакутуем, радуемся, творым паскудства. Час, час і слоўца б вымавіць. Ну...

— Адбой,— сказаў Мар'ян.— Па палатах, анархія, спаць, спаць усім.— I звяртаючыся да плытагонаў: — Вылазьце, мужыкі, паталкуем-памяркуем...

Нешта я лаўлю сябе на тым, што пішу аб мінулым, аб той ночы, якая даўно прайшла ўжо, са шкадаваннем і папрокам. Дакараю, папікаю ў нечым Мар'яна і сябе. I наогул хілюся кудысьці ўбок. Не і не, не было нічога падобнага ў тыя дні, калі ўсё гэта здарылася. Хлусня, нібы я штосьці адчуў і пачаў вінаваціцца, зірнуўшы на поўню, плытагонаў у рэчцы, падумаў пра дарогу і вецер. Сённяшняе ўсё гэта. I само здарэнне — толькі цень яго, як у фантастычным апавяданні I. Яфрэмава. У тым апавяданні, наколькі помню я, расказваецца, як камень, лава, што застыглі пасля вывяржэння вулкана, сфатаграфавалі і данеслі да нашых дзён адлюстраванне, постаць дагістарычнай жывёлы, якая ступіла ў гэтую магму тысячагоддзі і тысячагоддзі назад. Жывёла ступіла ў агонь і, вядома, згарэла, але час захаваў і данёс яе да нашых дзён, данёс, канечне, не саму жывёлу, толькі цень яе ў камені, плоскі адбітак. Але цень таксама ж будаўнічы матэрыял. I матэрыял гэты сапраўдны, а ўсё астатняе — гэта ўжо наслаенне, напластаванне і настрой, падсвечванне часу, і гэтае падсвечванне не заўсёды адпавядае ісціне. Але, імкнучыся ўсё ж да ісціны, сапраўднасці, я гатовы паклясціся, што ўсё было іменна так і трохі інакш. Ні я, ні мае таварышы ў той час нікога не абвінавачвалі і не папракалі. Радасць была, уздым. Загадай нам хто-небудзь у той час — не тое што плыты, увесь белы свет расцягнулі б, раскідалі б па бервяну, колькі ёсць рэк на свеце, з кожнай пакралі б лес, хапіла б не толькі на сталоўку нам, дзетдомаўцам. Можна было б адбудаваць гмах для ўсіх, хто жыве на зямлі.

А баяліся мы тады толькі аднаго: як бы лес, што ўкралі мы, не адабралі назад, не скацілі б зноў у раку. Але ж усе вакол былі людзьмі, тыя ж плытагоны — плытагоны, як і наш Мар'ян, франтавікі, і ў раёне франтавікі, партызаны: у райкоме, райвыканкоме, міліцыі. Зразумелі, хто злодзей, навошта і каму кралі. Пабудавалі мы сваю сталоўку не з рэліктавага гаю, які звялі на корані, а з лесу, які мы пачэсна ўкралі. Абышлося і Мар'яну, і нам. Дырэктара не пасадзілі, з дзетдомаўцаў нікога не пакалечылі.

...Нікога не пакалечылі. Я напісаў гэта і зноў пачаў сумнявацца. Ці ж правільная была тая сталоўка, ці так пачэсна было красці лес? Ці разумна зрабіў Мар'ян, адмовіўшыся ад таго, што само ішло яму ў рукі, збіўшы нас на крадзеж, настаўнік, педагог жа. I рызыкаваў не толькі ён сам, і нас падстаўляў жа, дзяцей, дзяцей тых, з кім разам ваяваў. А ў час бойкі на беразе з плытагонамі маглі незнарок ды і знарок — бойка ж — прыбіць кагосьці з нас. Ён рызыкаваў намі. I сёння я спрабую паставіць сябе на яго месца. У мяне таксама расце сын. Ці наважыўся б я, бацька, вось так, як ён, рызыкаваць жыццём свайго сына. Не ведаю. Не ведаю. Не, не... Але адначасова мне прыемна, радасна ўсведамляць, што некалі, даўно ўжо, я тройчы па дзень бегаў у сталоўку, якую пабудавалі не з таго рэліктавага гаю. Не я, не я звёў дзіва, птушку калібры і ўсіх іншых птушак, што вадзіліся ў ім. Не мне ў чэрава пайшлі кедры, лістоўніцы, букі, мяне не пучыла ад іх тады, не пучыць і сёння. Не мы, дзетдомаўцы, вінаватыя ў тым, што цуд той колішні не дастояў да нашых дзён, да той пары, калі ў нас ужо з'явіліся дзеці. Горкая, але ўсё ж уцеха ў абсечаным сякераю жыцці. Маленькая хатка пад інвентарным нумарам 301. Яна стаіць і сёння. У той хатцы, як сцвярджаў Лепік, пад сямю замкамі знаходзіўся наш залаты ключык. I мы мусілі яго здабыць, выбавіць, украсці. I мы ўжо складалі планы не толькі як больш спрытна гэта ўчыніць, але як выкарыстаць той ключык: па бохану хлеба на рыла — гэта адразу ж. Новыя штаны. А далей, а што яшчэ? Канечне, адразу ж мы папросім сталасці, надакучыла хадзіць у шкетах, начысцім храпу кожнаму, хто некалі крыўдзіў нас, і пачнём перабудоўваць свет. Канечне, не так, не гэткімі словамі вялася тая гаворка. Мы не здольныя былі тады на такія высокія словы. Прасцейшыя яны былі: каб усё па справядлівасці, па закону і без булды. Як па закону, як без булды — гэта ўсё мы абмяркоўвалі, седзячы ў нашым дзетдомаўскім садзе пад сваімі ж яблынямі. З асалодай заядалі кожнае слоўца, кожны новы закон яблыкам са сваёй яблыні, тым самым парушаючы закон пісаны ўжо, вусны, згодна якому нам забаранялася рваць і есці яблыкі са свайго саду, пакуль яны не паспеюць, пакуль не прагучыць загад: паспелі, можна рваць, складваць у скрынкі, а што не ўлазіць у скрынкі — сабе ў жывот.

А яблыкі, што мы елі ў тую ноч, былі не проста зялёнымі, а зеляпушнымі і маленькімі, крыху большымі за лясны арэх, як дзікія, толькі вельмі ж кіслыя, што аж вочы выпірала. Але і смачна было. Адно, што згаладаліся, добра вымерхаліся, а другое — нас распірала ўжо нецярпенне, чаканне, надзея — вось-вось прыдбаем жа залаты ключык, дык ці ж варта звяртаць увагу на горкае і кіслае. Займеем ключык, будзем перабіраць, наямося салодкага. Гзта быў мо ці не самы шчаслівы дзень у нашым жыцці. Ці ж багата трэба чалавеку, каб адчуць шчасце, ці сапраўды ж так неабходны яму тыя новыя штаны, ці так ён ужо імкнецца насыціць сваё чэрава і нават перарабіць свет, разгадаць усе яго таямніцы. Не, зусім не таму мы былі такія радыя і шчаслівыя, вера, вера ў тое, што будучы дзень будзе лепшым, чымсьці дзень мінулы, сённяшні,— вось што ўзрушвала нас. А яшчэ тое, што мы бачылі, знаходзілі ў тым шчаслівым прыгожым дні будучым і месца сабе. I не проста месца пасядзець, мы ж самі будзем той дзень будаваць, кроіць і паварочваць яго на лепшае, рабіць, дзейнічаць будзем. I сёння ўжо не сядзім склаўшы рукі, не толькі мроім ды да зорак прыглядаемся. Ноч гэтая адметная нам, мо трохі душная, але якраз цяпер, у канцы вясны, на пачатку лета, калі ўсё расце, буяе, просіць толькі аднаго — прыпару, цяпло на карысць. Яно сведчыць аб тым, што нас чакае шчодрая восень. Яе прарочаць ужо сёння конікі і цыкады, што схаваліся ў цемры і траве, ёю цяжарныя ўжо яблыні, што цягнуцца да месячнага і зорнага святла лісцем, пад якім удзень бараніліся ад гарачага сонца плады, завязь яблык, ад якіх не адляцеў яшчэ варсісты пушок. Тым пушком, варсінкамі завязь цяпер прагна ўбірае цяпло і вільгаць, цішыню і спакой, зорнае святло і месячны пыл, слухае нас, як стукае наша сэрца, як цячэ наша маладая кроў, слухае, каб наліцца восенню румянцам і перадаць той румянец нам. Усё ж вакол наша, нашы яблыні і яблыкі, наша зямля. I вось-вось мы здабудзем залаты ключык, якім можна адамкнуць саму зямлю.

Вось апошні раз праверылі палаты дзяжурныя выхавацелі і пайшлі ў канцылярыю самі адпачываць. У канцылярыі ўспыхнулі і патухлі вокны. Нават кажаны зніклі. Час брацца за справу і нам. Пажарныя драбіны прыбіты да сцяны цвікамі, але ёсць лом. Ломам аддзерлі ад сцяны чырвоныя, а ўначы, здаецца, чорныя драбіны, пацягнулі да халупы з інвентарным нумарам 301. Прыладзілі драбіны амаль каля нумара, і адзін за адным на страху. У тры пары рук адграблі чарапіцу. Хто першы палезе ў пралом? Хто застанецца на атасе — на варце? Як заўсёды, кожны хоча быць першым і ніхто не жадае стаяць на атасе.

— Лепік?

— Ага, як ледзь што, дык адразу Лепік. А дзе ляжыць ключык, ведаеце?

Разумна: не ведаем.

— Пожня, Мыса?

— Не застануся, хоць забіце...

— Манах?

Ну вось, так я і ведаў. Дзе што б ні рабілася, калі людскае штось, я апошні. А во каб морду падставіць пад кулак... Ну, добра, чаго ўжо там, хай так і будзе. Лепік, Пожня зніклі ўжо ў праломе, спусціліся па вяроўцы. Я застаюся на варце, паседжваю на бэльцы, поўны радасці. Не, не такі я ўжо і недалыга, ліхтарык жа ў мяне, пазычыў на час у дырэктара, нямецкі, «Дайман», называецца. Свеціць, б'е, што пражэктар. Як вы там без мяне абыдзецеся. Так яно і ёсць, я ім не трэба, ліхтарык падавай. Разагнаўся, трымайце мяне, а то ўпаду. Прымайце разам з ліхтарыкам. Прыгожа, класна пазычыў у Мар'яна. Прыйшоў да яго ў кабінет, узяў і пайшоў. Павінен быў кніжку ўзяць, а ўзяў ліхтарык, прама з-пад носа ў яго, ён і вокам не паспеў міргнуць. Нахабства — другое шчасце. Але гэта я так, не ад нахабнасці. Ад перапуду і таму што дурны. Колькі ні думаў, нічога лепшага не прыдумаў, як проста вось так: прыйсці і ўзяць.

— Хто на атасе застаўся? — шыпяць на мяне Лепік з Пожнем.

— Што вы, з глузду з'ехалі, які атас, кацялкі вы медныя, чыгуны няшчасныя. Звяжыся з вамі. Ключык праз хвіліну-другую ў нас у кішэні. Кожнага, хто паткнецца да нас, адправім туды, дзе яго тры дні са свечкамі і з сабакамі будуць шукаць і не знойдуць.

Нешта я гаваркі вельмі зрабіўся. Не давядзе гэта да дабра, не давядзе — выстуквае сэрца, уключаю «Дайман». Які ж добры ліхтарык, хоць і ключык будзе ў кішэні, змагу тысячу дайманаў займець, а гэты вяртаць дырэктару шкада. Прытыру, новы Мар'яну аддам. Яркі сноп святла бяжыць па паліцах. Макароны, лапша, пярлоўка, ячная крупа, ці дубоўка па-дзетдомаўску, а яшчэ шрапнель. К чорту. Паліца з боханамі хлеба. Малайчына, Пожня, ключык ключыкам, а бохан хлеба не заважыць лішняга. Але адразу ж есці, у рот піхаць не варта. Малайчына, Лепік, за гэта трэба ў каршэнь. Мае рукі занятыя, ліхтарык трымаю... Няма ключыка.

— Быў, век свабоды не відаць.— Лепік адкідвае мяшкі з-пад мукі, што ляжаць каля стала. Ва ўсе бакі ляціць пыл, і слупом, воблакам у промні ліхтарыка.

— Вось ён, вось ён, глядзіце.

На самай справе. Някідкая скрынка, збітая з фанеры. Невялічкая, але абабітая па краях металёваю стужкай. I збоку любы, жаданы залаты ключык. Сапраўды залаты, золатам намаляваны, а пад ім для пэўнасці, мусіць, яшчэ і надпіс: «Золотой ключик». Навальваемся на скрынку, здзіраем аб стужку скуру з рук. Нічога не атрымліваецца, слабыя пальцы, не здолеюць аддзерці накрыўку. У куце сякера, малаток, лапа-жывадзёр, якраз тое, што нам трэба. I кожны мае магчымасць прыкласціся. Усе трое і прыкладваемся. Грукат, скрыгат, трэск. Але мы як глухія, нібы нырнулі ў нашу Пятлянку і плывём пад вадой. Ніякіх гукаў мы не чуем, толькі вось задыхаліся нешта. Цяжка дыхаць. Скрынку ўспаролі. Думалі, што ключык будзе адзін, вялікі і цяжкі, наўрад ці ў кішэню ўлезе, а іх тут мноства. I ўсе чамусьці маленькія. I кожны абгорнуты паперкаю, залатою, прывабнаю. На кожнага дзетдомаўца, пэўна, па ключыку. Хапаем жменямі, рагочам, але ўжо адчуваем штосьці не тое. Не можа ж таго быць, каб кожнаму дзетдомаўцу па залатым ключыку. Бязглуздзіца, чартаўшчына — усе да аднаго вакол шчаслівыя і ўсе магутныя. Гэта ж не шчасце ўжо, а поўны бардак. Сапраўдны бардак. Адчуваем, што нас ашукалі, але ўсё яшчэ спадзяёмся. Разгортваем адзін ключык, нешта ліпкае і брыдкае. Усё ясна, правялі, сукі, накалолі. Замест ключыка падсунулі...

— Суду ўсё ясна,— як гром з неба, голас Сідара Місцюка. Ён стаіць на парозе як сам суддзя. Высокі, касцісты і хмурны. У правай, выцягнутай перад сабой руцэ на ўзроўні вачэй ці трохі вышэй ліхтар «Лятучая мыш». Слабейшы за «Даймана», але і больш страшны, шкло яго забрана дротам, як кратамі. З-пад рукі Місцюка — тварык дзяжурнай выхавацельніцы, настаўніцы беларускай мовы, чырвоны і разгублены:

— Што ж вы гэта, хлопчыкі, навошта... Ніколі б не паверыла...

— А чаму тут не верыць. Канхвет захацелі. Салодзенькага. Сёння канхвет, а заўтра... Сёння кража з узломам, а потым за нож і пад мост... У горад, да пракурора, а там на электрычны стул.— Місцюк паставіў ліхтар на стол і ўключыў электрычнасць. Святло абрынулася на нас падобна горнаму абвалу. Мы замерлі, як мышы ў крупе ў дзяжы. I няма рады выскачыць, уцячы, і ўкусіць каго-небудзь — такое жаданне абудзілася ў кожным з нас. Я, напрыклад, адразу адчуў свае зубы, сапраўды як мышыныя, белыя, вострыя, здольны быў, здаецца, прагрызці сцяну. I гэтымі зубамі, чужымі мне, цапнуў-такі Сідара, які паспрабаваў наблізіцца да нас. Хапіў да крыві, хуценька, па-мышынаму, упіўся ў руку, сцяў, расцяў зубы, адчуўшы пах крыві, але не Сідара, а сваёй, што цякла з адзеравянелых губ. Сідар перацягнуў мяне таксама механічна, як я яго ўкусіў. Я бачыў, што яму зусім не баліць, а кроў, што цякла з рукі, дык нават, здаецца, і ўсцешыла яго.

— Электрычны стул плача,— сказаў ён амаль радасна.— Ранкам, ранкам да пракурора.

— А мо пачакаем да палудня, калі вернецца Мар'ян,— пашкадавала ўсё ж нас выхавацельніца.— Няхай сам разбярэцца.

— Ніякіх палудняў. Мар'ян таксама ў міліцыі. Разам ім весялей будзе. Хай бачаць: яблык ад яблыні недалёка падае. Машына ўжо на хаду, закінем у горад і гэтую поскудзь.

Машына на самай справе была на хаду, адыходзіла ў горад па прадукты. Нас хуценька закінулі ў кузаў, Місцюк сеў у кабіну побач з вадзіцелем, і дзетдомаўская лайба закульгала па прасёлку. Сумны шлях насустрач турме, а то і ўласнай смерці. А ў той думцы, што нас наперадзе мо чакае і смерць, не было нічога неверагоднага — вельмі ж знянацку прыхапілі нас, разбурылі, зруйнавалі ўсё ў нас, пахавалі надзею і веру ў залаты ключык. Дзеля чаго ж мы змагаліся, дзеля чаго пакутуем? Імкнуліся ашчаслівіць увесь белы свет, здабыць сваё шчасце, а здабылі электрычнае крэсла. I няма, няма ніякага залатога ключыка, а электрычнае крэсла ёсць, пра гэта мы ўжо ведалі: амерыканцы яго прыдумалі.

Місцюк завёз нас у пракуратуру, завёў у кабінет раённага пракурора, які нагадваў кабінет нашага дырэктара, толькі куды большы, стол даўжэйшы, крэслы больш цяжкія, масіўныя. I, гледзячы на гэтыя крэслы, мы адразу ж расшалопілі ўсё.

— Садзіцеся,— запрасіў нас чалавек у акулярах, амаль нябачны ў пакоі пасля дзённага святла. Адны яго акуляры мы толькі і змецілі. Голас яго гучаў мякка, лагодна. Але мы не паддаліся яго лагоднасці. Застылі каля парога: язык к нёбу, ногі-пяткі разам, наскі паасобку, вочы долу.

— Садзіцеся ж, рабяткі,— не голас, а мёд. Але так мы і паслухаліся, пабеглі садзіцца. Двое ўжо селі, Сака і Ванцэці.

Мы і не варухнуліся, толькі скоса зірнулі на крэслы, якіх было каля дзесяці з аднаго і другога боку ля сцен. I кожнае з гербаваю спінкай, і сляпому відно, што справа цёмная. Цікаўнасць толькі брала; усе яны электрычныя ці ёсць сярод іх і звычайныя. Плойма электрычных крэслаў у адным кабінеце — усё ж, здаецца, накладна дзяржаве. Ёсць, пэўна, сярод іх звычайныя, але паспрабуй угадай іх.

Пракурор жа сыходзіў, тачыўся мёдам, як ён нас упрошваў, угаворваў, ну, чаму мы не жадаем сесці. Загадалі мы яму загадку, тады, пэўна, не было яшчэ анекдота пра міліцэйскае запрашэнне прысесці, і яго, хутчэй за ўсё, дзівіла і мучыла наша ўпартасць, брала верх цікаўнасць, што крыецца за гэтай упартасцю і незгаворлівасцю. Няўжо сапраўды перад ім такія адпетыя злачынцы. Дзеці, пад стол пехатою ім яшчэ хадзіць і хадзіць, а дайшлі ўжо, як кажуць, да ручкі, прайшлі Крым і Рым. I не даваў ён у тое веры, не даваў, таму вось так і шчыраваў перад намі, тапіў лёд, запрашаў сесці, спрабаваў разгаварыць. Урэшце мы б мо і селі. Бог з ім, калі электрычнае крэсла, хай будзе электрычным, чым яно горш за тую лужыну, у якую мы селі са сваім залатым ключыкам. Але тут падалі нам голас нашы вантробы, страўнікі нашы, азваліся, далі аб сабе знак яблыкі, якіх мы так налузаліся ўчора. Іх кара была куды больш жахлівай за ўсякую іншую, што існавала на свеце. Так зняславіць сябе ў кабінеце пракурора, ды хто дасць веры, што гэта мы ад яблык, а не з перапуду, калі, канечне, выбавімся з гэтага кабінета жывымі, калі сядзем, крэслы не спрацуюць, а мы ўжо гатовенькія.

Я сёння ведаю, што такое танталавы мукі, але якія гэта мукі ў параўнанні з тым, што зведалі мы ў кабінеце пракурора. I збавенне сваё мы бачылі з вокан гэтага кабінета, зялёненькую шпакоўню ў глыбіні двара з вялікаю раскірэчанаю літарай «М». I глядзелі на яе, не зводзячы вачэй, так глядзелі, што і пракурор зацікавіўся. Ён вылез з-за стала, падышоў да акна. Але двор, пэўна, не сказаў яго воку нічога. Пракурор пастаяў, паскробся пальцам у шыбіну, павярнуўся да нас:

— Што вы там убачылі? — і цяпер ужо недаўменне было ў яго голасе. Кожны з нас хітнуў толькі галавою, баючыся і слова вымавіць. Пракурор зноў пачаў вывучаць двор, а мы — яго патыліцу. Мы ўводзілі ў гэтую яго патыліцу, што ж нам трэба. I, пэўна, увялі.

— Па адным,— сказаў пракурор,— па чарзе.

Мы на злом галавы пабеглі ўсе разам, пакінуўшы яго стаяць каля акна. Стаяць доўга, таму што аднаго заходу нам было мала. I другога, і трэцяга таксама мала. А ён усё стаяў каля акна. Стаяў, глядзеў і хмурнеў. I нам было ўжо шкада яго, ён жа быў аднаногі, замест правай нагі — кульця. Мы шкадавалі яго, але дапамагчы не маглі. Тоўпіліся каля ўборнай да таго часу, пакуль не з'явіўся Мар'ян.

— Мо хопіць? Сумелі напаскудзіць, сумейце і адказаць. Пайшлі.— I Мар'ян зноў прывёў нас у кабінет пракурора. Той цяпер ужо больш не запрашаў садзіцца, толькі незразумела — спытаў ці сказаў:

— Што, хлопцы, пераелі цукерак? Залатога ключыка. Здараецца, калі не прывыклі. Зведалі, цяпер ужо будзеце больш асцярожнымі.

Што ў яго было наўме, калі ён гаварыў гэтае: цяпер ужо будзеце больш асцярожнымі — не ведаю, але гаварыў ён слушна. Небяспечны залаты ключык, які яшчэ небяспечны.

— Хлопцы хоць добрыя? — крыху пазней спытаў пракурор нашага дырэктара.

— Нармальныя,— адказаў яму дырэктар. I ўпіўся сінімі свярдзёлкамі ў вочы кожнага з нас. Гэтыя свярдзёлкітаксама назаўсёды ў маёй памяці, як ён глядзеў, да душы, калі хацеў убачыць тую нашу душу. Але тады ён усё ж не бачыў яе. А мо, мо...

— Нармальныя,— зазначыў ён зноў, не зводзячы з нас вачэй.— Будзе толк.

— Будзе толк,— усміхнуўся яму пракурор,— калі зноў панос не прыхопіць... Забірай ты іх і, не марудзячы, у інфекцыйную бальніцу.— I раптам гучна, раздражнёна: — А да мяне каб больш дызентэрыйных дзяцей пе дастаўлялі. Зразумела?

— Зразумела,— прыпыніўся Мар'ян.

— У цябе ў самога што? — спытаўся пракурор у Мар'яна ўжо звычайным сваім голасам.

— Вымова з занясеннем,— адказаў Мар'ян.

— На гэты раз абышлося... Глядзі, больш я табе ўжо не дапамагу... Што табе гаварыць... Выганяй, выганяй стукача...

На тым мы з Мар'янам пакінулі пракуратуру. Пакінулі, каб на два месяцы залегчы ў інфекцыйную бальніцу, дызентэрыйны барак. Вось так скончылася гісторыя з залатым ключыкам. Скончылася павучальна і сумна. I ўсё ж, мо таму, што прайшло ўжо шмат гадоў, мне іншым часам здаецца, што ў дзяцінстве я меў, валодаў, валодаў Залатым ключыкам. Не можа таго быць, каб не валодаў. I не толькі адзін я, яго мелі ўсе, у каго было дзяцінства, хто памятае яго, хто не здрадзіў яму. Кожны з нас меў хто чароўныя дзверы, хто зялёны дубчык, а я — Залаты ключык. Таму і ўспамінаю аб ім сёння, пішу. I вось гэтая мая кніжка: калі яна адбудзецца, як, зрэшты, і ўсе іншыя — толькі імкненне, спроба даказаць сабе, што я верны яму. Такі ж самы, якім быў і раней, ніколькі не перамяніўся, ніколі, нідзе і нікому не здрадзіў, нявінны і чысты. Я толькі нарадзіўся, я толькі яшчэ нараджаюся. I чакаюць мяне, чакаюць наперадзе чароўныя дзверы, зялёны дубчык, залаты ключык. Сон, туман, насланнё. Але я павінен прайсці праз гэты сон і туман, каб пазбавіцца ад наслання ці ўпасці ў новае насланнё. Хутчэй за ўсё ўпасці ў новае, таму што паратунку няма. Ніхто не здольны выратаваць чалавека ад самога сябе. Ва ўсім і заўсёды толькі ўяўнасць яго і вечныя спадзяванні. Надзея на тое, што заўтра будзе лепш, вальней, чым сёння, што трэба толькі трохі больш рашучасці і жыццё пераменіцца. Трэба толькі наважыцца, адрынуць усё, і як у вір галавой — у невядомае, спаліць усе масты за сабою, як царэўна-жаба, спаліць старую скуру — і нарасце новая. У дарогу, прэч ад гэтага душнага горада і гарадскога спакою. Туды, дзе рэчка Пятлянка, дзе дзяцінства, дзе ў мяне сёння ёсць ужо хата. Я выратаваў яе ад агню разам са сваімі сябрамі Лепікам і Пожнем. Мы збілі полымя, патушылі агонь, каб хата тая дасталася мне, дачакалася і прыняла мяне. I яна дачакалася, прыняла. Я ўвайшоў у яе, нічога не крануўшы, падклаў толькі фундамент, каменны замест дубовага. Выцягнуў, выкарчаваў дубовыя плахі, падвёў падмурак. Вечарам выйшаў зірнуць, дасведчыцца ў тым, што хата мая трывала стаіць на зямлі. Выйшаў і аслупяпеў. Хата мая свяцілася ў цемры, нібы зноў гарэла. Спачатку я так і падумаў: гарыць. I толькі калі прыгледзеўся, зразумеў: не гарыць — зіхаціць, свеціцца. Зіхацеў, свяціўся стары, разбураны мною фундамент, мінулае ці будучыня асвечвалася маёй запаленай памяццю...

Ні мінулае, ні будучыня. Парахня — вось што засталося ад таго дуба, які некалі паклалі ў фундамент, здань дуба. Але я адмовіўся верыць, што гэта толькі парахня, здань, і думку такую адкінуў, што гэта сатлелае мінулае гналася за мной і дагнала мяне, яшчэ адно насланнё. Мне б, заплюшчыўшы вочы, лахі пад пахі і ўцякаць ад яго, а я пабег насустрач яму, таму што ніхто не даваў мне веры. Нават родная мне заўсёды душа, другое маё я, адмовілася ад мяне: усё не тое, усё не так, што гэта за сон, нагаданы хлуснёй, адкуль ён і навошта, чым і як ён будзе апраўданы. I колькі ўжо было іх, гэтых залатых ключыкаў дзяцінства. Час развітвацца, пахаваць іх, паставіць кропку і крыж. I зноў жа дзетдом. А хіба толькі гэта ў мяне за плячыма? Жыццё амаль пражыў ужо, і чаго толькі ў ім не было, колькі дала адна журналістыка, праца ў газеце, якія былі сустрэчы, якія камандзіроўкі, заводы, шахты, электрастанцыі, гарады ўздымаліся і раслі на вачах. Дзе, дзе ж усё гэта? Нейкі незразумелы, непрапісаны Мар'ян, ён жа і не дзейнічае нават, і ніякіх учынкаў за ім — спрэс адно рэзанёрства, апісальнасць, ні аблічча, ні характару. Мітусня, скачкі то ў мінулае, то ў сённяшні дзень, імкненне паўтарыць самога сябе, укусіць самога сябе за хвост. Так, усё гэта праўда. Я разумею, што ўсе вакол правыя ад першага да апошняга слова. А я выглядаю проста смешна і недарэчна. Недарэчная гэтая мая ўпартасць. Але ўпартасць — адзінае, што я маю сёння. Таму і не трэба мне ні паблажлівасці, ні спагады. Хай я застануся адзін, хай перада мной будзе пустыня, а яна сапраўды перада мною. На аркушы паперы толькі некалькі літарак, якім я хацеў бы верыць, але я не веру ўжо і ў іх. Я збіты з тропу чужою няверай. Збіты, але літаркі ўжо напісаліся, яны ўжо існуюць. Існуюць, хаця кожная з іх мо толькі сведка таго, як я памыляюся, сведка маёй слабасці, нядужнасці. I далей ужо самая сапраўдная пустыня. Вы не бачыце яе, я бачу. Белае маўчанне аркуша паперы, як смерць, як тая музыка, што ганялася за некім па белых калідорах. Жахлівы і нявывераны кожны крок у той пустыні, таму што яна ўва мне.

Хопіць. Кропка. Да людзей, на свет божы.

Хрушчоба. Аднапакаёвая кватэра ў сучасным будынку. У сучасным горадзе, дзесьці на ўскраіне яго, а мо і ў цэнтры. Не памятаю. Ліхтары, пусткі, слупкі, глухі плот з панеляў, за ім гарачкавае дыханне кагосьці жывога — завода, чалавека, звера ці насякомага, а мо і маё ўласнае дыханне. Хоць я не дыхаю, пазбаўлены прасторы і часу, адчужаны ад рэальнасці. Што сёння на дварэ: ноч, дзень, лета, зіма — якая мне справа. Хрушчоба — вось гэта сапраўднасць. Самая сапраўдная што ні ёсць хрушчоба. Клубы сіняга дыму ўздымаюцца да столі — гэта маё дыханне. Сінія твары мужчын і жапчын. Гэта сёння колер майго настрою, колер маёй душы. Мне шкада яе. Я плачу над ёю наўзрыд. I яна плача разам са мной. Вартая жалю мая душа, чаму ты так пасінела. Хіба ж можна сінець, калі вакол так весела. Чаго табе не хапае. Ліецца сіняя музыка з дрыготкіх чорных, закураных скрынек. I ўсё вакол дрыжыць ад яе, аж вібрыруе. На стале мора закусі — бляшанкі з кількаю ў тамаце і кілька без бляшанак, хамса ўроссып, цэлая і надкусаная, аб'едзеная да чорных галовак, і чорныя пашкамутаныя галоўкі недакуркаў на стале. Вібрыруюць тулавы бэзавых жанчын і бэзавых мужчын, нажы, лыжкі, шклянкі. Весяліся, гуляй, рванне, ад рубля і вышэй. Далоў святло, далоў сорам. Чаму гэта ты адна хутаешся ў коўдру, ляжыш у ложку, падымайся, ідзі ў скокі, ці голая ўжо. Ніхто нікога ўсё роўна не бачыць. Святла ж няма, усё патанае ў дыме, у чадзе. Паралізаваная? А тут адны толькі паралітыкі. Я таксама паралітык. Дзе там ёсць што-небудзь яшчэ глынуць, наліць у шклянку. Як хораша, усё так хораша, калі цёмна, калі ёсць што-небудзь глынуць. Усе вакол паралітыкі, а рухаюцца, дрыгаюцца. I мы з табою таксама... Дрыгайся, скачы, спявай, пасінелая ад весялосці душа...

— Белае? Адкуль мне ведаць, чаму маё паліто белае. Пабялела. На будоўлі быў, рабіў. Што будаваў? Не памятаю, штосьці будаваў. Дзе шапка? Тамака. Была б галава, шапка будзе. Бачыць мяне не хочаш? Я сам сябе не хачу бачыць. Не хачу, ты чуеш, не жадаю. А няхай і суседзі чуюць. Ім на карысць. У суседзяў я і быў. У нашых суседзяў па зямлі, па цывілізацыі... Усё. Усё назаўсёды і канчаткова. Нічога мне не трэба. Толькі аркуш паперы і ручка і дах над галавою... Мая хата. Мая хата, што свеціцца ў цемры. Туды, у тую зіхатлівую сонечную хату. Ты ведаеш, як яна свеціцца... Правільна, зачыняйся, замыкайся ў сваім пакоі. Уразай, стаў замкі. Не, аднаго не хопіць, няць, дзесяць трэба. А я да сябе, у сваю хату, яна свеціцца. Разумееш, свеціцца, свеціцца, свеціцца...

Не свеціцца. Патухлі светлякі ці сапрэлі, не варта было іх на святло. Хай бы заставаліся ў цемры, у зямлі, што я ўтварыў, што я нарабіў, знішчыў усё. Хата стаіць учарнелая, цёмная. Занядбаная, старая хата. Нёжыццю патыхае з кожнага кута. Ахаладзела, згубіла голас і музыку падлога, напіліся нежыці маснічыны, не адгукаюцца, не спяваюць больш, не рыпяць нават, а толькі ледзь чутна пакрэхтваюць, на скаргу, на стогн нават не хапае голасу. Хата страціла сваю мову, страціла язык. Аглухла, аслепла, патухла. Шыбіны ў вокнах і тыя пацьмянелі. Невідушча глядзяць на дарогу. Глядзяць, а нічога не бачаць. Дарога больш не кранае і не трывожыць іх. Што за прыхамаці ў таго гарадскога люду купляць у вёсцы хаты, купляць не таму, каб жыць у іх, а на адзін толькі месяц.

Месяц жыцця хаце, а далей — паміранне. I я туды ж, услед за іншымі. Ведаў жа, што так яно і будзе. Але — буду ўцякаць сюды ад гарадскога тлуму і мітусні. Пасаджу дрэвы, ускапаю гарод, насяку дроў і буду пісаць, пісаць. Ніхто не перашкодзіць. Ніякіх табе пасяджэнняў, сходаў, выступленняў. Ні жонкі, ні сяброў. Воля, прастор, чыстае паветра, адзіны кісларод.

Воля, прастор, чыстае паветра, адзіны кісларод. I дроў насек, печ запаліў. Але пісаць я не магу. Не магу ці не хачу? Паседжваю на лаве, пазіраю, як палаюць у печы дровы, думаю: не магу ці не хачу? I чаго ж я тады хачу? Хто мяне вызваліць ад самога сябе? Чаго мне цяпер не хапае? Толькі што птушынага малака. Але ёсць і малако, не горш за птушынае, каровы ж у вёсцы не запусціліся. I не малако даюць, а смятану, лічы. Такое я і ў дзяцінстве не вельмі піў. I хадзіць па яго не трэба, не трэба прасіць. Прачнуўся, стаіць на ганку глёк. Сырадой, суседзі яшчэ на світанні прынеслі. I не аднаго толькі малака. Але і сыру, і рыбіну, і ракаў вядзерца: еш, мацуйся, твары.

Ды не творыцца. Дзень мінуў — ні радка новага, акрамя вось гэтага, што вы прабягаеце вачыма. Дзённік не дзённік, зарубіны, засечкі стомлепай і пустой галавы. Пазней, пазней, мо заўтра.

I вось яно заўтра. Усё тая ж белая пустыня чыстага аркуша паперы. Але спрабаваў пачаць абрабляць тую пустыню, ды завітаў Уладзік Саліла, Якубаў сын, загадчык мясцовага ачага культуры, вясковага клуба, ён жа і начальнік ракі, ён жа і мой герой. Я ўзрадаваўся спачатку, як жа ўсё добра, цудоўна проста. Пра яго, яго я і пачну дісаць у наступным раздзеле, і сам жа герой гасцюе ў мяне. Вось вам і сувязь з жыццём, ды яшчэ якая. Непасрэдны кантакт. Я прыкмеціў і адзначыў, як старанна выцірае ён ногі, тупаючы каля парога, як не можа знайсці месца, дзе б сесці, каб не кідацца мне ў вочы, як камячыць шапку, не ведаючы, куды яе пакласці. Я не зводзіў з яго вачэй, вышукваючы ў ім усё, што трэба запамятаць мне, каб не забыцца, калі апынуся сам-насам перад аркушам паперы. Вочы, канечне ж, вочы, якія яны глыбокія і як пакутуюць, як намагаецца ён робленай весялосцю і бадзёрасцю схаваць, не выказаць мне свайго суму:

— О, жывём мы хораша, танцы кожны выхадны, да першых пеўняў.

— Хто ж танцуе?

— О, народу хапае. Танцаваць не рабіць. Свае з горада наязджаюць. З-за ракі хлопцы падыходзяць — з суседняй вёскі. Часам і бойку распачнём.

— Добрыя бойкі?

— Ды не, каб падвесяліцца толькі... Вось толькі музыка паламалася, іголка, галоўка ў радыёлы...

— Дастану, прывязу, Уладзік, музыку.

— Ага, вы ўжо дапамажыце.

— Дапамагу...— адказваю я яму, а сам не адрываю вачэй ад яго твару. I ўжо адчуваю — штосьці не тое. Не тое, не той твар, які бачыўся мне раней, не тыя вочы, дый без вусоў ён у мяне. А тут такія вусы, смаляныя, піжоністыя. Але, забіце мяне, не на тым твары растуць яны.I сам твар патрэбны мне зусім іншы. Які такі іншы, не ведаю. Але іншы. Усё іншае, ад апраткі да вусоў, вачэй, носа.

— Хадзіў у лес, трохі на паляванне, а больш проста так...

Ведаю, ведаю, Уладзік, што ты далей мне скажаш. I ён гаворыць тое, аб чым я ўжо ведаю:

— Што гэта з лесам нашым творыцца. Усыхаюць дубы.I пілы, пілы, сякеры звіняць. Куды мы ідзём, куды мы ідзём...

Усё правільна, цяпер давай пра браканьераў:

— Столькі паляўнічых развялося,— бы па маім заказе працягвае Уладзік.— На аднаго беднага зайчыка батальёны. А лес пусты, пусты. I аніводнага бабра на рэчцы.

I мне ўжо сумна слухаць яго. Я адчуваю, сумна і Уладзіку апавядаць мне. Чаму ж гэта так. Я ж прагнуў сустрэцца з ім, пагаварыць і пра баброў, і пра кабаноў, пра лес і раку. I вось сустрэўся, і ўсё працівіцца ўва мне гэтай сустрэчы і гаворцы. Чаму? Ці мы абодва не ўмеем гаварыць і слухаць? Як жа гэта, раней умелі, і гаворка заўсёды ладзілася. А цяпер не. Што сёння, во цяпер, адрывае, разводзіць нас у розныя бакі, што прабегла, што легла паміж намі?

— Як у цябе са Светкаю? — пытаюся я яго. Пытаюся і адчуваю: не павінен, не павінен я закранаць гэта. Усё, што тычыцца Светкі, святое яму, а з майго боку — гэта марнаслоўе, спроба падтрымаць гаворку. Не трэба, не трэба ведаць, як у яго са Светкаю. Я і так ужо ведаю. Безнадзейна. Дык ці ж варта вярэдзіць яму душу.

— Ты даруй мне, Уладзік, прабач. Зазірні пазней, а цяпер я запяты, я працую.

I я амаль выпіхваю Уладзіка з хаты. Крадком пазіраю ў акно, як ён стаіць пасярод двара, недаўменна камечачы ў руках шапку. Мне сорамна, вельмі сорамна. Я ледзь стрымліваю сябе, каб не кінуцца следам за ім, завесці яго зноў у хату. Але навошта ашукваць сябе, я не ведаю, пра што сёння гаварыць з ім. Даруй, даруй мне, дарагі, любы Уладзік. Ты праўда дарагі мне, але мучыць цябе і сябе, таўчы ваду ў ступе я не магу. Іголку ж, гуказдымальнік дастану, прывязу... Адкуплюся? Хай будзе так: адкуплюся.

Паехаў у горад, купіў і прывёз гуказдымальнік. Дзень прайшоў.

Вечар. Як хораша працавалася некалі па вечарах. Да глыбокай ночы. I ўмоў ніякіх. Ні кватэры, ні асобнага пакоя, цішыні. Пакойчык каля дзесяці квадратных метраў на траіх. Начнічок, прыкрыты газеткаю. Каля акна, у другім канцы яго, але ўсё роўна вельмі блізка ад жонкі і сына стол. Акно тое, здаецца, нават без фіранкі, адразу за за ім грукоча машынамі асфальт. Цёмнае неба з буйнымі сібірскімі, як паўднёвымі, зоркамі. Глядзіш у тое неба, ноч, чуеш, як дыхаюць жонка і сын. I адзін за адным толькі адлятаюць аркушы паперы. Раніцаю іх прыбярэ і прачытае жонка.

Усё. Заганяю сябе, саджуся, саджуся. Вось толькі па дровы скочу, запалю печ, а заадно ўжо і грубку, каб цёпла было, кавы звару.

I вось ужо гудзе, шугае полымя ў печы і грубцы, казыча нос, хмеліць галаву пах кавы. Але стол нешта не вельмі зручны. Не падыходзіць вясковы сялянскі стол пад пісанне, надта ж высокі. Дзесьці павінна быць нажоўка, трэ знайсці і падрэзаць ножкі. Знаходжу нажоўку, пілую, габлюю, уладкоўваюся зноў за сталом, які цяпер ужо добра ніжэйшы. Зручна. Але пазіраю на гадзіннік. Якое пісанне — апоўначы. Вёска спіць, усё вакол як вымерла. I, здаецца, стаіць хтосьці пад акном. Хуценька апранаюся, хапаю ліхтарык і за парог. Нікога. Не, здаецца, хіснуўся нейкі цень, пераскочыў плот, застыў на дарозе. Выхопліваюся за варотцы: хто тут ёсць, хто тут толькі што прабег, выбавіў мяне з хаты. Кручуся на ўсе бакі і, не запальваючы ліхтарыка, не разважаючы, крочу па вясковай вуліцы. Куды скірую, яшчэ не ведаю. Бяруся на святло, туды, дзе гарыць адзіная на ўсю вёску электрычная лямпачка. Мінаю слуп, на якім яна вісіць. I крочу далей, у цемру ўжо, дзе чорна зеўрае пустымі аканіцамі гмах былога дзетдома. Так, скіроўваюся да сваёй сапраўднай дамоўкі. Іду зноў у дзетдом. Прымі мяне, дзетдом. Я зноў асірацеў. Я зноў хачу ў дзяцінства і на казённы кошт, у казённы расклад: адбой, пад'ём, зарадка, снеданне, вучоба, абед, урокі, вячэра. Спатыкаючыся аб паламаныя масніцы, рызыкуючы скруціць шыю, але ведаючы, што не скручу, уваходжу ў свой колішні пакой, спальню,— яна зараз без акон і дзвярэй. Толькі мяне балюча ўражвае не гэта. Госпадзі, якая ж яна маленькая. А ў свой час у гэтай спальні месцілася аж дваццаць чатыры чалавекі. I вось тут, каля разбуранай грубкі, усутыч з акном стаяў мой ложак. Цяпер тут гурба чырвонай цэглы. Цэглы я, праўда, не бачу, але адчуваю, як яна дыхае на мяне холадам. Холадам дыхае некалі такая цёплая хата, што давала прытулак, угравала пагранічнікаў, чырвоных байцоў, потым нас, бязбацькавічаў, дзетдомаўцаў. I я, здаецца, знаходжуся зноў сярод іх, сваіх сяброў. Падымайся, Мыса, падымайся, Лепік. Пайшлі па залаты ключык. Ён жа не наша прыдумка, ён ёсць, ёсць. Толькі сёння мы нічога не будзем адмыкаць ім. Наадварот, мы зачынім, замкнём усе дзверы ў нашай хаце, кожныя возьмем пад замок. I каля кожных паставім нябачнага вартавога і накажам кожнаму: добрых людзей прапускаць, а злосных — даўбешкай па макацоўбіне. I хата наша захаваецца на стагоддзі. Яна не спарахнее, не разбурыцца. Вечнымі застанёмся і мы. Застанёмся назаўсёды дзетдомаўцамі. Што, вы супраць? Я таксама супраць. Але што ж нам рабіць, пакінуць усё такім, як яно ёсць. Не пярэчыць, не змагацца з развалам і разбурэннем, што абрынуліся на нашу хату. Моўчкі здалёку паглядаць, як яна памірае, прыходзіць сюды вось так, як я зараз, крадучыся па-зладзейску ўначы. Глядзець і чытаць надпісы на абадраных сценах, хто калі і каго пакахаў у вёсцы, хто дурань, а хто і больш таго, ценем, сцяўшы вусны, шалэндаць па такіх вясёлых у свой час калідорах, душыць у сабе слёзы, сціскаць кулакі.

Як гэта было не адзін раз у дзяцінстве, я скочыў на вуліцу праз акно. Прэч, прэч, насланнё, цур, цур мяне, нячыстая сіла...

Ужо адспявалі сваё трэція пеўні, а я ўсё яшчэ не тушыў святла ў хаце. Я ўсё яшчэ знаходзіўся там, у дзяцінстве. Высмаліў добры пачак цыгарэт, немаведама колькі выпіў кавы, скрэмзаў стос паперы. Але нават і тады, калі даклыпаў да ложка, адчуў, што ўсё роўна маё мінулае не адступіцца ад мяне сёння. I мне, сённяшняму, надышла апошняя ноч. Я адыходжу гэтай ноччу ў мінулае, саслізгваю да яго па промні месячнай сцежкі, што пракладзена ад акна да майго ложка. Я нічога не разумеў, усё было ў навіну мне і напачатку нават цікава. Я ўсё памятаў і адначасова адчуваў, як растапляюся, раствараюся, пакідаючы гэты свет. Я дзесьці і шкадаваў аб ім, мне хацелася і застацца, і апынуцца ў мінулым. Але маё цела, мае думкі ўжо не падпарадкоўваліся мне. Я прапусціў імгненне, калі магчыма яшчэ было застацца, магчыма было прымусіць сябе вярнуцца, абсекчы гэты адыход. Маё цела, здаецца, ужо і не існавала, хоць я і адчуваў яго, але неяк адасоблена ад сябе, часу і прасторы. Рукі, ногі расталі, хоць я яшчэ быў здольны загадаць ім варушыцца. I варушыў імі, дрыгаўся, як дрыгаюцца на ветры дзіцячыя надзіманыя шары. Гэтае дрыганне было смешнае мне самому, і я смяяўся, чуў свой смех і смех яшчэ некага збоку. Смех збоку мацнеў, заклікаў, закалыхваў, усцешваў. Ён клікаў мяне да сябе, куды вось толькі, не ведаю, але прэч, прэч, прэч адсюль, у той чорны тунель, які паўставаў перада мной. Мяне імкліва зацягвала ў той тунель, чыесьці ласкавыя, пяшчотныя рукі заносілі мяне туды, ставілі на ногі і падпіхвалі. I тунель перада мной адразу ж высвечваўся, ззяў, зіхацеў блакітным і сонечным цёплым святлом. Я бачыў наперадзе дарогу, хаця дарогаю гэта назваць было цяжка, проста шмат блакітнага і сонечнага наперадзе, там, куды я мусіў ісці, а мо і плысці. Мае таварышы, што даўно памерлі ўжо, Мыса Пожня, які згарэў ад гарэлкі, Лёня Лепік, на якога наехаў трактар, калі ён спаў у капе саломы, паказвалі мне, куды трэба рухацца. Былі там і яшчэ дзетдомаўцы, і шмат, але я не паспеў пазнаць іх, таму што шукаў, прагнуў як мага хутчэй убачыцца не з імі, а з маці і сястрою, якія засталіся там, на вайне, у сорак трэцім, з бабуляю, якая памерла зусім нядаўна, пражыўшы сто дванаццаць гадоў, перажыўшы ўсіх сваіх дзяцей. Калі мне было цяжка, я заўсёды бачыў іх перад сабою. Яны з'яўляліся да мяне, калі я засынаў, з'яўляліся і давалі мне знак. Цяпер жа сярод дзетдомаўцаў іх не было, не бачыў я і ніякага знаку. I я зразумеў, што мне яшчэ рана сюды. Рана, хоць тут і вельмі добра, тут усе мае сябры, якія так назаўсёды і засталіся малымі, басаногія, галапузыя, пастрыжаныя пад Катоўскага і вясёлыя, бы нарэшце знайшлі свой залаты ключык. I тым залатым ключыкам адмыкалі, адчынялі вароты і мне. Мне заставалася прайсці адны толькі дзверы. Але на парозе ўжо я адмовіўся ісці. Уласна кажучы, не я, думка нейкая цьмяная, вельмі слушная затрымала мяне. I чорная то была думка, чорнага колеру, колеру болю. Болю за тое, што думка гэтая так і не праясніцца. I гэта было амаль апошняе, што я адчуў перад небыццём. Думка даляцела, мне стала лёгка і хораша. I прасторна, і радасна.

Я з галавою нырнуў у тую радасць, у месячную жоўтую сцежку, у светлае і блакітнае, стаіўшы дыханне, прыхапіўшы з сабой дзеля немаведама чаго слязу, што завісла на павеках.

Мо тая сляза і вярнула мяне, нехта выпхнуў мяне адтуль, і я нават адчуў той штуршок, таму што атрымаў добрага выспятка. У галаве ж адразу праяснілася, была яна пустая, нібы прайшла праз стэрылізацыю, з мозгу сцерлася ўсё, што адбылося раней, там. Часу, калі меркаваць па месячнай сцежцы, якая не скранулася з месца, прайшло небагата. Мяне кінула ў пот. Халодны зябкі пот ахапіў цела. Ужо сыходзячы толькі з гэтага, вяртанне не вельмі ўсцешыла мяне. Мінулае адступілася ад мяне, адышло зусім. Я ляжаў увесь у сённяшнім імгненным, разважаючы, што ж гэта са мной. Раптоўна, нечакана пачаў так трызніць ці ўпаў у шызафрэнію. Але ці ж магчыма такое, на шызафрэнію я ніколі не хварэў, і ніхто з майго роду не хварэў, паколькі я ведаю свой род. Сухоты, ліхаманкі зводзілі яго. Але, гледзячы на мяне, не скажаш, што я падобны па сухотнага, а малярыя даўно ўжо, яшчэ калі я быў малы, зведзена, ды і прыпадае яна, здаецца, толькі ці вясной, ці восенню. Дык што ж тады было са мною? Няўжо папраўдзе я так моцна заклікаў дзяцінства, так прагнуў апынуцца ў маім мінулым, што апынуўся ў ім, зламаў усе агароджы часу, прымусіў час рухацца наадварот, і сам трохі крануўся розумам, як кажуць сёння: шазуха косіць нашы рады. Вось і я пакошаны ўжо бадзяга часу. Лежачы ў сваім ложку, увесь абліўшыся халодным потам, я адчуваў шкадаванне па тым, што маё падарожжа, бадзянне па часе было бесттрытомным. I тут я адчуў, што ўсё можа паўтарыцца зноў, злавіў сябе на тым, што зноў саслізгваю ў мінулае, адыходжу, адлятаю ў яго. Я зведаў нанава ўсё, што хвіліну-другую назад таму перажыў, усё паўтарылася да кроплі, расставанне, смех, тунель, святло — усё гэта я ужо адзначаў, прыкмячаў, кантраляваў, імкнуўся запомніць. Мне трэба было запомніць, каб расказаць. Але як, каму расказваць, калі я не вярнуся. А я дакладна ўжо ведаў: вяртання не будзе. Няма ў мяне сілы, каб прадухіліць адыход, спыніць яго, як я ні кантралюю сябе, вельмі ж імкліва і саслізгваю. I я сам ужо хацеў як мага хутчэй дапяцца да таго мінулага, акунуцца ў пыл і прах яго. I не было сілы супраціўляцца яго голасу. Няма сілы...

Я прайшоў праз болевы парог, забыўся пра ўсе клопаты, да смеху і радасці заставалася толькі пазбавіцца ад надакучлівай думкі, што ўчапілася за краёчак памяці, якая таксама пакідала мяне. Гэтая думка ўжо ў самае апошняе імгненне ўзняла мяне і выкінула з ложка. Я папоўз па настылай падлозе насустрач слабому струменьчыку свежага паветра, што цякло праз шчыліну ў дзвярах. Прапоўз свой пакойчык, дапяўся да кухні і там знерухомеў, сыходзячы на пот, адчуваючы, як ён ліпка ахоплівае цела. Знерухомеў і зноў згубіў сябе, я не кажу, страціў прытомнасць, таму што гэта было нешта іншае, нейкія гукі, нейкае святло дасягалі мяне, ды толькі я нс здольны быў уцяміць, адкуль яны. Ачомаўся я ўжо толькі на ганку, сярод снегу, у майцы і трусах, як хадзіў па зямлі да гэтага самага снегу некалі ў дзяцінстве. Як я апынуўся на ганку, як адчыніў дзверы ў хаце і ў калідоры, не памятаю. Мо маці з сястрою з таго ж свету адчынілі мне іх, а мо бабуля ці хто-небудзь з маіх сяброў — нябожчыкаў ужо сёння, а мо я сам. Мяне ж на зямлі чакала яшчэ пільная справа, якую я пачаў і не завяршыў. I, акрамя мяне, ніхто яе не здольны завяршыць, ніхто мяне не вызваліць з маёй турмы. Сам улез у гэты хамут, сам буду і цягнуць. Атрымаецца не атрымаецца — будзем бачыць. I хопіць аб мінулым, хопіць пра памяць. I сённяшні дзень цудоўны, у ім звыш галавы фарбаў і гукаў, ёсць па чым сумаваць, чым усцешыцца. Уперад, анархія, як некалі мы гаварылі ў дзяцінстве, шмат што чакае мяне тут. Светка і Уладзік. I яшчэ я павінен сустрэцца са сваім зубрам Сноўдалам. Грэх праганяць іх, як я прагнаў з хаты Уладзіка. Уперад, анархія.

I настаў ранак. I надышоў дзень. Вялікі стогн і сотні праклёнаў узрушылі, скаланулі кожную хату, усю вёску. Уначы з усіх гародчыкаў зніклі кветкі, як ні пільнаваліся гаспадыні. Нібы ногі кветкам прыставілі і яны самі сышлі з град. Ножкамі, ножкамі, ціхенька, крадучыся, як могуць хадзіць толькі кветкі сваімі цененькімі ножкамі. I цененькімі ручкамі — праз платы і штыкетнікі. Толькі так — інакш немагчыма вытлумачыць, як гэта інакш.

— Я ж усю ноч галавы не прыкладвала,— галасіла Місцючыха,— вочак не зводзіла. Усю ночаньку божую... Каб вам рукі паадрывала...

— Каму праклёны насылаеш, Дуня,— угаворвала яе маці Уладзіка. Яна ведала, хто ў яе гародчыку рваў кветкі, бачыла. Родны сыночак Уладзік. Бачыла, прасачыла, куды і падзеў ён іх: аднёс усе на ганак Мар'янавай хаты — Светцы. I канала цяпер яе сэрца. Так яно, так, лаянка не гарох, да сцяны не прыстае. Але ўсё ж застаецца нешта і ад яе на чалавеку. Праклёны і ёсць праклёны. А Місцючыха можа і слова ведаць. Уладзіку ж хапае таго ліха, якім бог яго пакараў, а мо і не бог, мо з людзей хто наслаў праклёнаў. I Якубіха кінулася бараніць сына ад праклёнаў Місцючыхі:

— То мо і не чалавек, Дуня, а калі чалавек, то прышлы, чужы. Наша ж вёска бедная на дзяцей, не хопіць іх, каб за адну ноч усё так спустошыць.

— Прышлы? Чужы? На кані прыскакаў? На верталёце прыляцеў? Дарога ж наша непраезджая, ні скокам ні бокам да нас не дапнешся...

Тут Місцючыха гаварыла чыстую праўду. Дарогі да вёскі на той час не было. Абрэзала яе паводка, а зраўняла, пазносіла масткі яшчэ летась, таксама ў час паводкі. Схлынула вясенняя вада, іх неяк на жывую нітку адладзілі. Але была яшчэ паводка, восенню, і нітка тая абарвалася. Тры масткі ацалелі, а чацвёрты... Узрушылася вёска, нарабілі бабы ляманту, прыехаў старшыня калгаса: урачыста заяўляю, да Кастрычніцкіх свят паправім дарогу, будзе стаяць масток. I сапраўды, пачаў жвава. Прывёз бабу палі ўбіваць. Навёз кругоў бетонных, дубовых плах. I на тым спыніўся. Адсвяткавалі Кастрычнік, старшыня адсунуў сваё ўрачыстае абяцанне да дня Савецкай Арміі, потым да Восьмага сакавіка. Незразумела, чаму іменна да восьмага, няўжо мост такі добры падарунак жанчынам, але так было. Прыспела і згінула восьмае. Суботнікам выйшлі вяскоўцы, мужчыны і жанчыны, усім мірам, хто на коніку, хто насілкамі навазілі, нацягалі пяску, высыпалі каля разбуранага мастка, счарнелай ужо бабы, патрэсканых кругоў аб'езд. Далі яму гучнае імя, назвалі Курскаю дугой. I пачалі жыць-пажываць, спадзеючыся, што аб'езд іх часовы. Матэрыялы ўсе ж на месцы, дойдуць жа рукі і знойдуцца грошы і час, адладзіць калгас і сапраўдны, добры масток. Але вось ужо два гады мінула. А на Курскай дузе ніякіх змен. Яшчэ мо горш стала, чымсьці было раней. Размалацілі яе машыны і трактары ў пух і прах. Адзін толькі «Кіравец» два разы праехаўся, і дарога ўжо непраходная. Старая яна, ладзілі, пракладвалі яе яшчэ пагранічнікі, высыпалі з пяску сярод балота, і была яна ім прыдатная. А на сённяшні дзень нікуды ўжо не годная. З'езджана, спляжана, збіта, насып асеў, масткі спарахнелі. Але замест таго каб пачаць рамантаваць іх ці будаваць новыя, перад імі паставілі знакі: транспарту звыш дзвюх з паловаю тон праезд забаронены. Выходзіла, што ні аўтобусу, ні грузавой машыне на масток і патыкацца нельга. Але жыць неяк трэба, і ездзіць трэба, і рабіць, і есці. I атрымлівалася, што дарога ў вёску перакрыта трактару і машыне, але не трактарысту ці шафёру. Ім жа ад начальства загад: едзь, а інструкцыя не пускае, забараняе ехаць. I што хочаш, тое і рабі. I круць-верць, і верць-круць, з усіх бакоў нядобра: не паедзеш — вінаваты, паедзеш, правалішся — таксама вінаваты. Куды глядзеў, знак жа стаіць: дзве з паловаю тоны. I вось мучыліся, мардаваліся механізатары да вясны, паводкі. Вяспа дазволіла ўздыхнуць з палёгкаю, паводка зняла ўсе пытанні. Нагнала вады, як карова языком злізала аб'езд, Курскую дугу заліла да краёў, з каптурыкам, старую пагранічную дарогу. Ні пешшу, ні конна — ні праходу, ні праезду. I гэта яшчэ раз сведчыць аб тым, што чужы чалавек не мог трапіць той ноччу ў вёску. Свае парупілі над кветкамі. Увогуле тут не было ніякага сакрэту, усе і без таго ведалі: свае, мічурынцы. Так яны самі сябе празвалі, а паспрыяў гэтаму Мар'ян. Ён выкладаў у школе батаніку, быў апошнім класным кіраўніком апошняга ў вёсцы выпускнога класа. I ўсё вадзіў гэты свой клас у лес, пашчапаў, папрышчэпваў там усе дзічкі: не лес будзе вакол вёскі, а сад, а мы — мічурынцы. I вось аднойчы, летась яшчэ, таўкліся будучыя мічурынцы сярод дарослых у клубе, дзе ішлі танцы, апошнія вясковыя дзеці, яны і пільнаваліся адно аднаго. Лукашовы дзевачкі-блізняты Таня і Маня пацвельвалі малодшага Місцючка і старэйшага Кандратавага сына:

— Яблычак штосьці хочацца...А тыя ўспрынялі ўсё сур'ёзна:

— Зараз прынясём.

I прынеслі поўныя запазухі. Елі ўсе разам, сямёра, елі і пахвальвалі, асабліва Таня з Маняй:

— Ну, хлопцы, малайцы. I ў каго толькі такія яблыкісмачныя?

— Ведаем і не скажам,— да той пары, пакуль не з'елі ўсе яблыкі, трымалі хлопцы ў сакрэце, чый сад латашылі. А як з'елі, спыталі ў Тань-Мань:

— То праўда былі смачныя яблыкі?

— Ой, хлопчыкі, лепшых не бывае.

— Ведалі, да каго ў сад лезці.

— Да каго ж, хлопчыкі?

— А ў старога Лукаша, у вашага бацькі такі ж дабрачы сад. Добрыя ў вас, дзеўкі, яблыкі. I мы на развод пакінулі, яшчэ раз залезці можна.

— Во мічурынцы,— толькі і знайшлі што сказаць блізняты. I трохі пазней ужо: — То мо яшчэ раз, мічурынцы, злётаеце па яблыкі?

— Злётаем, толькі цяпер усе разам, і вы з намі. Мы ўсе ж тут мічурынцы.

I, нічога не гаворачы, па-зладзейску, усе сямёра яны і рушылі ў Лукашоў сад, абабралі чыста дзве раннія яблыні. А калі надышла другая ноч, латашылі яблыкі ў Калістратавым садзе, потым у Місцюкоў — па чарзе ў кожнага, хто ўваходзіў у мічурынскую кампанію. I былі тыя яблыкі, што кралі яны ў саміх сябе, такія смачныя, як хто мёдам іх мазаў.

Яны ні разу не папаліся, ніхто іх не прыспеў, не злавіў на яблыні. Але ж у вёсцы канцы ў ваду схаваць немагчыма. Знайшоўся і тут такі кончык, за які ўхапіліся гаспадары, а больш гаспадыні тых садоў, што абчысцілі мічурынцы.

А былі сярод тых гаспадынь і свае следчыя, ды яшчэ якія, на тры метры пад зямлёю ўсё бачылі. Тая ж, напрыклад, Місцючыха ці Зулька-баптыстка. Цішком яны распачалі і вялі сваё следства. I ў руках, і на языку кожнай быў ужо кончык, пацягнуўшы які можна было разблытаць увесь клубок.

— Мічурынцы, то мічурынцы арудуюць, сады абдзіраюць,— сцвярджалі яны, ведучы сваё следства. Але трэба адзначыць, што гэтаму іх следству шкодзіла адукаванасць некаторых вяскоўцаў. Вовік-алкаголік, напрыклад,быў прынцыпова нязгодны з Зулькаю-баптысткаю:

— Мічурынцы — гэта тыя, што садзяць яблыні,— аспрэчваў ён Зульку.— Вось пасадзіў чалавек яблыньку, дачакаўся яблык — гэта Мічурын. А ўсе астатнія не, не мічурынцы, а наадварот.

— А хто ж яны тады наадварот,— не давала яму веры Зулька.— Садзіць чалавек яблыню, значыцца, любіць яблыкі. Значыцца, ён Мічурын, так?

— Так,— вымушаны быў пагадзіцца Вовік.

— А сарваў чалавек яблык, украў яблык,— ужо радавалася сваёй перамозе Зулька,— значыцца, таксама любіць прыроду і яблыкі. Значыцца, таксама Мічурын.

Але ж і Вовік-алкаголік быў не такі просты, памяць меў добрую:

— Мічурын, папуаска ты дзеравенская, жыў даўно іпамёр даўно. Іванам, калі хочаш ведаць, яго звалі. I не з нашых ён краёў.

— А я табе дакажу, што з нашых. Нашы арудуюць па садах, мясцовыя мічурынцы.

I ў той дзень ці, праўдзівей кажучы, ноч, калі з гародчыкаў у вёсцы пазнікалі ўсе кветкі, цюльпаны і макі, нарцысы і півоні, даказала. Даказала ўвогуле відавочнае, што вядома было кожнай гаспадыні: кветкі ў гародчыку абарвалі родныя ж дзеці. А крычала тая ж гаспадыня толькі таму, што так трэба было, дзеля парадку і прыліку. Жывучы ў вёсцы, пакуль тая вёска стаіць, у такой справе нельга папускацца. I хай тая вёска адрэзана ад усяго свету, ні шляхоў, ні дарог да яе, хай зачыняюцца школы, магазіны і лазні, папускацца ўсё роўна нельга. Раз папусцішся, два — і дакоцішся да непрыстойнасці. Звычай ёсць звычай, парадак парадкам.

I з хмурнымі тварамі сноўдаліся па падворках мужчыны, шыліся ў зацішак і шчыліны куры, вінавата пасыходзілі ці пазабіваліся ў свае будкі сабакі, крычалі, лаялі ўвесь белы свет, але ўжо, як вы ведаеце, дзеля прыліку толькі жанчыны. Адна Зулька крычала тае раніцы з годнасцю і веданнем справы. Яна так і скончыла следства, выкрыла, злавіла мічурынцаў, злавіла на месцы злачынства. Адна з усёй вёскі абышла, апярэдзіла нават Дуню Місцючыху, тую самую Дуню, за якою і сам чорт не ўгоніцца. Папаліся на гарачым, дастукаліся мічурынцы. Не на яблыні, дык на кветках злавіла іх за руку Зулька. Сямёра залезлі да яе ў агародчык, па цюльпанчыку ўжо і сарвалі. Зулька сядзела ў кусце бэзу і не паспела своечасова з яго выблытацца. Але калі выблыталася, злаўчылася і ўхапіла аднаго мічурынца за нагу. Той пачаў брыкацца, вырваўся і кінуўся наўцёкі следам за іншымі. Уцячы ён уцёк, але ў Зулькі застаўся трафей, чаравік, а праўдзівей, туфлік жаночы. Яна не выпусціла таго туфліка да той пары, пакуль добра не ўднела, а калі ўднела, пайшла па хатах, каб завяршыць следства, пайшла, несучы з сабой рэчавы доказ злачынства. I такая яна была радая, што нават не ведала, у якую хату кінуцца, якую з хат асвяціць сваёй радасцю. Басанож, вельмі спяшалася ўжо, прыстыла пасярод вясковай вуліцы, вырашыўшы спачатку разглядзець сляды, куды вядуць яны. Але слядоў было мноства, і ўсе каровіны. Траплялі сярод іх, пэўна, і бычыныя, але Зулька не дасягнула яшчэ такіх вышынь у крыміналістыцы, каб адрозніць бычыныя сляды ад каровіных, хаця пра кароў ведала ўсё і, канечне, не дапускала і думкі такой, што ноччу ў яе гародчык па цюльпаны лазілі каровы. Гэта ранкам, прыцемкам яшчэ калгасны пастух заблытаў усе сляды, прагнаў па вуліцы статак на пашу, дзесьці галоў пад сто. Каровы стапталі, знішчылі, схавалі сляды начных налётчыкаў. Але гэта ўсё ж не збіла з панталыку Зульку. Туфлік заставаўся ў яе, і план у галаве выспеў. I ніякай вайны для яго выспявання не спатрэбілася, як таму Кандрату, у якога заўсёды на языку, што б ні здарылася, за якую б справу ні ўзяўся: вайна план пакажа. Туфлік падказаў ёй план. I гэта нічога, што туфлік той даўно развітаўся з першай і нават з другою сваёй маладосцю, калі ён быў у некага на назе, значыцца, ёсць у яго і гаспадар, патрэбен ён у хаце, гаспадары помняць аб ім і не адмовяцца ад яго. Але першы, каго яна спытала пра туфлік, быў Вовік-алкаголік: шыбаваў зранку да магазіна і без капейчыны ў кішэні, спадзеючыся на крэдыт, шчасце і чыё-небудзь спагадлівае сэрца. Але сустрэчы з Зулькаю не ўзрадаваўся, знак быў нядобры: баба — гэта адно, другое — Зулька, а яна больш лагодная толькі вечарам, гэта Вовік ведаў, і трэцяе — нешта яна аж свеціцца ўся, упілася ў яго, учапілася за рукаў:

— Вовік, ты туфлік гэты не прызнаеш?

— Добрая туфля,— сказаў Вовік,— дай рубель, на абедзве нагі па дзве пары прынясу табе такіх.

— Мне б толькі адзін-адзіненькі яшчэ да гэтай пары.

— Магу і да гэтай пары, дай толькі рубель ці скажы, дзе ён у цябе ляжыць... Дзе ўзяла першую туфлю?

— Дзе ўзяла, дзе ўзяла,— уздыхнула Зулька, зразумеўшы, што з Вовікам яна кашы не зварыць. Зразумеў гэта і Вовік.

— На нарад спяшаюся, Зулька. Прыкупі вечарам пляшачку, завалю хату туфлямі, і кожная другая будзе імпартная. А цяпер пабег, бачыш, мужыкі на нарад ідуць.— Мужчыны сапраўды, не спяшаючыся, падцягваліся да нараднай, але не ўсе, канечне, на нарад. У адным будынку з кантораю месціўся і магазін.

Вовік пабег да мужчын. Зулька паглядзела яму ўслед, але за ім не пайшла, пра што ёй гаварыць з мужчынамі каля нараднай. Туфлік, сляпому відно, жаночы. Па хатах трэба, і хутчэй, пакуль яны там усе яшчэ цёпленькія. Але ў думках яна падзякавала і Вовіку за яго дурное, на першы погляд, пытанне: дзе ўзяла, дзе ўзяла. Купіла, дзе ўзяла. Так яна і скажа, што з нагі ў кагосьці ноччу садрала туфлік: знайшла, знайшла.

— Вось на поплаве знайшла,— сказала яна ў першай жа хаце, куды занеслі яе ногі.— Бегала раненька шчаўля нарваць. Гляджу, калодзіна дыміць, дзеці ноччу агонь палілі, гулялі. I туфлік забыліся, ці не вашых будзе.

Місцючыха, а гэта была якраз хата Місцюка, патрабавала туфлік у свае рукі. Зулька хацела ўжо і аддаць, але зірнула ў вочы Місцючысе, змеціла, што Дуня нешта ўжо сцяміла, схавала туфлік за спіну:

— Не ваш, дык я да суседзяў зайду...

— Ідзі, ідзі,— сказала Місцючыха,— у суседа адны толькі хлопцы. Дурная баба, адразу відно, што без тэлевізара жывеш і ні аднае серыі «Следствіе вядуць знатакі»не бачыла.

Зулька вылецела з хаты Місцюка, як варам аблітая: сапраўды, дурная баба, у Місцюкоў адны ж хлопцы і ў суседа іх хлопцы. А ў Калістрата дзеўкі і ў Мар'яна дзеўкі. Але ісці ў хату да аднаго і другога ёй было не з рукі. Абодва начальства: Мар'ян — настаўнік. Калістрат — прэсвітэр. Яна пастаяла, падумала, каго б з іх хацелася ёй укалоць. Вырашыла, што ўсё ж Калістрата. Мар'ян выганяў яго толькі з класа, варта было гнаць, а Калістрат жа адлучыў яе ад бога. I во шчасце будзе, калі туфлік гэты з нагі яго дачкі.

— На поплаве, на поплаве знайшла, новы...— пачала крычаць, уводзіць у вушы Калістрату аб сваёй знаходцы амаль з парога.

— А ты не крычы, не крычы, я глухі, але не сляпы,бачу, новая, усяго тры сезоны ношаная, маёй малодшай туфля... Давай сюды.

— А-а-а, давай сюды,— узвілася Зулька.— Мічурынец лысы, пень глухі. Сам мне: сад божы, сад божы. А сабе, а дзецям — яблыкі зямныя...— I пайшла, панесла, па купінах, бочках, калдобінах, бездарожжы баптыстаў і няверуючых: — Усе адным мірам мазаны. Урваць, ухапіць дзе што не на месцы ляжыць.— На тры вёскі, хаця вакол стаяла вада, чутно было. Ухапіла з камешніка ёмашнік і па вокнах — як на губным гармоніку сыграла.

Супакойвалі яе ўсёй вёскай. Непрыстойна паводзіла ўжо сябе Зулька, лямантавала ўжо не дзеля прыліку і парадку, хуліганіла. Следчы з яе добры. Такое следства правярнуць, чорт у спадніцы, сатана, а не баба. Толькі ж навошта вокны біць. Ды і наогул, што тут такога? Ат, бяды там, ёсць з-за чаго бедаваць. Ну, парвалі дзеці кветкі, дык не чужыя ж дзеці, нашы, і кветкі нашы. Залезлі дзеці ў гарод, а ці то мы не лазілі. I не для сябе ж яны, не для сябе. А для святой справы. Падумаць толькі, няма больш у нашай вёсцы школы. Няма і не будзе. А такая добрая была школка, што кветачка-званочак стаяла сярод саду. I сад гэты і цяпер у квецені. Каму ж яблыкі дастануцца, каму ж ягадкі? Хто нашых дзетак будзе давучваць? Усе да школы, усе да школы, дарослыя і дзеці, старыя і маладыя, мужчыны і жанчыны. I каб кожны нёс з сабой па вядры самагонкі, як навабранцаў праводзяць у армію ці вяселле правяць, каб усё так чынна і добра было. Такі ж цяпер ужо звычай. Усе, каго не запрасілі на вяселле ці праводзіны, ідуць у клуб, да школы, а тамака ўжо вядро самагонкі прынеслі і пусцілі па крузе бацькі, каб памятнымі былі кожнаму тыя праводзіны і ўступленне ў новае жыццё, каб усе ведалі нашу заможнасць, не забываліся бацькоўскага кута і бласлаўлення. Так і сёння ўвечары павінна ўсё адбыцца.

Але настаўнікі паўсталі супраць гарэлкі. Тут заставалася толькі гадаць аб адным: як яны даведаліся пра тую гарэлку. Хаця вёска і не рабіла таямніцы з таго, што рыхтуецца сёння ў ёй такі пачастунак: нашы дзеці — кветкі, а мы — гарэлкі мора, але нікому аб гэтым і не дакладваліся, тым больш настаўнікам. Наогул настаўнікаў як і не было ўжо ў вёсцы. Яны ціха пакутавалі, не вытыркаючыся са сваіх хат, бы гэта ім, настаўнікам, цюкнула такое — закрыць школу. I вёска як адрэзала іх ад сябе, і яны, у думках і клопаце аб дні будучым, адрэзалі сябе ад вёскі. Яна ачужэла ім, таму што іх жыццё і знаходжанне тут было пазбаўлена ўжо ўсякага сэнсу. Яны былі моцныя, патрэбныя тут сваёю справай, працай, школай, дзецьмі, якіх ведалі немаўлятамі яшчэ, падымалі на ногі разам з іх бацькамі, даводзіліся некаторым хроснымі бацькаю ці маці. I ў гэтым няма нічога дзіўнага, вясковы настаўнік — той жа самы селянін, у яго такая ж гаспадарка, як і ў кожнага тут, тыя ж самыя куры, каровы і свінні. Але, але пры ўсім гэтым яны ж яшчэ і інтэлігенцыя. У гноі і сярод гною — так, але не па самую галаву, таму што гэтую іх галаву павінны бачыць і іншыя, азірацца на іх, каб самім не ўлезці ў той гной па галаву, не патануць у ім. Гной, зразумела, вялікая справа, і грэх выракацца яго. Але ў жыцці ёсць і яшчэ штосьці, акрамя таго, што звыкла ўжо завецца ідыятызмам вясковага жыцця. Вось яны, настаўнікі, якраз і баранілі вёску ад гэтага ідыятызму, як умелі, змагаліся з ім. Былі не проста настаўнікамі, а часам і суддзямі. З іх бралі прыклад, на іх аглядваліся, па іх раўняліся, лічылі іх дзесьці за сумленне сваё. Хаця жыццё ёсць жыццё, здаралася, што хто-небудзь з іх, падобна кожнаму з вяскоўцаў, мог узяць і лішнюю чарку. Мог выпіць, добра закласці за губу і сам дырэктар школы, з якім апошнім часам ваяваў Мар'ян. Даходзіла да таго, што, загрудкі браліся, калі, канечне, нікога паблізу не было. I Томаш, дырэктар школы, крычаў Мар'яну:

— На маё месца цэлішся, абышлі цябе. Я дырэктар, ты ж проста настаўнік.

— I ты настаўнік, проста настаўнік. Для рана ты дырэктар, вось і пі перад тым раном, а не навідавоку ў вёскі. Рана далёка, а па табе судзяць, мяркуюць аб кожным з нас...

Сёння, калі надышоў апошні час яго настаўніцтва, Мар'яну прыемны і гэты гаркавы ўспамін аб школе. Не, не ўсе, канечне, і ён у тым ліку, паводзілі сябе як сапраўдныя настаўнікі. Зрэдку, але ж сустракаліся сярод іх не вельмі сумленныя людзі, і хціўцы, і скнары былі. На свята нейкае, ён ужо і забыўся, ці то на Першае мая, ці то на Кастрычніцкія, сабраліся яны ў складчыну, прынеслі, паставілі на стол хто што меў. Настаўніца беларускай мовы, што асела тут з дзетдомаўскага часу, задурыла ўсім галаву салатай «Напалеон».

— Паспытайце, паспытайце «Напалеон». Да чаго ж смачны, да чаго ж смачны...

А ў тым «Напалеоне» буракі ды цыбуля, праўда, усё, як у рэстаране, кветачкамі выразана. Прыгожа, але што з той прыгажосці. Ён і ляпнуў тады:

— Каб да гэтай цыбулі ды буракоў гаспадыня не пашкадавала яшчэ і круг каўбасы — во гэта быў бы Напалеон. А так сілас па-дзетдомаўску называецца.— Пакрыўдзілася. I, пэўна, мела рацыю, старалася ж. Усе стараліся, каб сярод іх і ў іх вёсцы ўсё было як у людзей. I святы адзначаліся, і лекцыі праводзіліся, і палітінфармацыі. Мо хто скажа, што ўсё гэта глупства і нудота. Але гэта было іх жыццё, яго, Мар'янава, жыццё. На тую ж самую палітінфармацыю ён збіраўся як на свята і летам, і зімою. Карміў, паіў худобу, бег у хату, здымаў боты, што часам былі і ў гноі, браў выхадныя чаравікі, глянцаваў іх, прышываў новы падкаўнерык да кіцеля, брыўся, адэкалоніўся. Людзі ж чакалі не палітінфармацыі, што ім яго палітыка: усё Уетнам ды Уетнам, а калі ж і нам... Газеты ўсе выпісвалі і чыталі і радыё слухалі. Яны ішлі, каб сустрэцца з ім, сваім аднавяскоўцам, з тым, хто вучыць іх дзяцей. Прыглядваліся, ці можна давяраць яму сваіх дзяцей. I ён не выстаўляўся перад імі, як жыў, не выстаўляўся Андрэй Ясень, настаўнік гісторыі, што быў яшчэ да Томаша дырэктарам школы. I добра, пэўна, што яго сёння ўжо няма на свеце, ён не бачыць таго, як разганяюць іх школу. Да самага апошняга вёў урокі, у час урока, пэўна, і адчуў сябе блага. Сэрца. Ён хварэў на яго яшчэ з дзяцінства. Але ў той дзень ён закончыў урок. Сам дайшоў да настаўніцкай, сам паставіў на адведзенае яму месца журнал пятага «А» класа. Сеў у крэсла і памёр. Сканаў ціха, не стогнучы і не жалячыся. Памкнуўся ўзяць цыгарэту, ды так і не данёс яе да рота. Такой бы смерці жадаў сабе і Мар'ян. У яго таксама слабое сэрца. I так шчасце, што яно трывае яшчэ, гэта ж колькі ўсяго і ўсякага на яго абрынулася, колькі ліха яно зведала. Бацьку забралі — сэрца, лічы, з грудзей выцягнулі. А потым, потым — адна вайна чаго варта. А жыццё пасля вайны з параненым сэрцам, без сэрца, лічы... Ні на хвілінку не забываў ён аб той фотакартцы, што атрымаў ад жонкі, калі быў яшчэ на фронце. Кожны дзень, кожнае імгненне ў памяці яна, перад вачыма. Як намаляваны — уваччу след афіцэрскага нямецкага пагона, выпаліў усё ўсярэдзіне. Хаця Мар'ян пра той пагон Стэфы па сённяшні дзень ні слова не сказаў. Па сённяшні дзень. А сёння не ўтрымаўся.

Жыццё прайшло, ад гэтага нікуды не схаваешся. Апошняе, што трымала яго ў жыцці, выбілі з-пад ног, як выбіваюць падстаўку з-пад пог павешанага. Яшчэ імгненне, і загойдаецца ён у пятлі. А што яму з сабой узяць, што мае ён пры сабе, адыходзячы, што трымае, разгойдваючыся на ветры. Ці тое жыццё ён пражыў, ці сваё. Ці ж такое жыццё было наканавана яму, пражыў ён яго ці толькі сасніў. I ўсё яго жыццё, здаецца,— толькі сон, які крыху зацягнуўдя ўжо на зямлі, нагрувашчанне, збег недарэчнасцей і бясконцай выпадковасці. Крадзеная радасць, крадзенае шчасце. I толькі бясконцае чаканне жыцця. Войны, войны, войны. Вайна з усім белым светам, якая не спыняецца ні на хвіліну, пакуль ты жывы. I навошта, дзеля чаго было доўжыць свой век, каб твае нікчэмныя кілаграмы костак і мяса, страўнік і вантробы круціліся разам з планетай, рухаліся, абарачаліся ў сусвеце. Планеце, сусвету ні холадна і ні горача, ёсць ты ці няма цябе, вясковага настаўніка. Каго і чаму ты навучыў. Як нарадзіўся ў войнах, так і адыходзіш з імі, не здолеўшы паладзіць з самім сабою, з хціваю прагаю доўжыць сваё нікчэмнае існаванне. Добра ўсведамляючы, што яно нікчэмнае, што ты, як і ўсе іншыя, каторыя прайшлі раней за цябе, не здолеў не тое што перавярнуць свет, а нават зварухнуць яго не здолеў. Адзінае, на што ты здатны, гэта атруціць яго сваім дыханнем. А шчасця не прынёс нікому, жанчына, любая табе, і тая няшчасная. А ён сапраўды любіць Стэфу, любіць з тае самае ночы, калі сустрэўся з ёю на другім беразе рэчкі. Калі толькі тое было і ці было...

Сышліся два берагі адной ракі. Сышліся, паядналіся. Беларусь Заходняя, Беларусь Усходняя. Яшчэ дыхалі дымам варонкі ад снарадаў і пахлі порахам росы, а яны, хлопцы з Усходняга берага, на танцы, да дзевак — на бераг Заходні. У Польшчу на танцы, да паненак. I Мар'ян з імі, па дарозе, пракладзенай яшчэ яго бацькам, па той самай, па якой ён хадзіў на той бераг яшчэ ў шапцы-бекешы. Каля Нівак перайшлі ўброд рэчку, узняўшы над галавою штаны. Жаніхі, ухажоры. Міма пустых казарм польскіх пагранічнікаў ісці дабрача — ні табе сабак на дзвюх нагах, ні на чатырох. I восень ужо, восень. Усё ў чырвоных сцягах — асіны і клёны, і, помніцца, шмат было грыбоў, баравікі, а больш краснюкі — падасінавікі. I на душы так хораша, лёгка, хоць крыху і зябка. Навошта, чаму зямля падзелена граніцамі. I звер жа не ведае пра тыя граніцы. Скача вавёрка па дрэве, мяце хвастом, як венікам рыжым, па чырвонай лістоце, збірае арэхі, арэхі свае і замежныя, і ёй усё роўна, чые яны — яе, вавёрчыны. I грыбы вакол, і ягады, і жалуды — нічые, таксама яе, без увагі вавёрка, на якім беразе яны выраслі. А бацька яго, Мар'яна, ледзь не забіў, калі ён спытаў яго, якая розніца паміж арэхам савецкім і польскім. А ён жа сапраўды не разумеў тады розніцы. I толькі калі ступіў на некалі чужы бераг, штосьці пачаў цяміць. Шкадаваць раптам пачаў, што яго арэхі растуць, аказваецца, і на другім беразе, растуць зусім не горш, і зазлаваў — гэта ж якую зямлю, якую ўрадлівую зямлю адабралі ў яго паны. Колькі ён з-за іх арэхаў не з'еў.

Ад Нівак скрозь ляшчыну сцежка наводзіла іх на фальварак, цэркаўку, дзе стаяў хутар Стэфы, і крыху далей, на самай ужо цэркаўцы, вёска Загалле, куды і спяшаліся яны на танцы: такія дзеўкі, такія дзеўкі, такія цыцкі...

Хлопцы ведалі, пра што гаварылі. Ён пераканаўся ў гэтым у той жа вечар. Пад бубен, у які білі па чарзе самі, хто прыйшоў на вечарынку, і скрыпку, на якой граў бацька Стэфы, пайшлі адзін раз у скокі, другі. Абвясцілі польку-весялуху. Весела кінуліся разбіраць дзевак. А іх і разбіраць не трэба, яны самі, як матылькі на святло, ступілі з кута, да якога не дасягала лямпа-дванаццацілінейка, на сярэдзіну хаты. I хлопцам толькі здавалася, што яны выбіраюць дзевак, а на самай справе дзеўкі даўно падзялілі іх паміж сабой. Хлопцы толькі падхоплівалі сваіх ці нават іх падхоплівалі. Але Мар'яну ўсё ж здаецца, што ён выбраў Стэфу сам. А мо... Хто сёння скажа. Стэфа ні за якія грошы не прызнаецца. Ты, ты мяне выбраў. Я каля сцяны як прыклееная стаяла. I гэта было папраўдзе так, стаяла яна каля той сцяны, бы прыліпла, пакуль Мар'ян не зірнуў на яе. Зірнуў, не паспеў кроку зрабіць насустрач, куды падзеўся той клей. Адразу ж павісла на шыі. I павяла ў круг, усім на пагляд: вось ён, мой. Была яна маленькая росцікам, скуласценькая, але скуласценькая ў меру і прыгожа. Без гэтай сваёй скуластасці мо і не глядзелася б. А з ёю ўсё на месцы ў яе. I валасы трохі рыжаватыя і кучаравістыя, і бровы шырокія, мяккія, што шаўковыя, але пра гэта ён даведаўся пазней ужо. А тады, калі выйшаў на круг і толькі прымерваўся, прыглядваўся да Стэфы, кінулася ў вочы, што губы яна вельмі падцяла. «Змяя танкагубая»,— нядобра яшчэ так падумаў ён пра Стэфу. I праз гэтую недабрыню сваю пашкадаваў. А праз шкадаванне адхіліў, не прыняў яе: у нашым родзе аніводнага чалавека няма з такімі губамі. I яшчэ — вочы яе здаліся Мар'яну нейкімі дзіўнымі. Нібы яны ўжо штосьці ведалі аб ім. Шэрыя, застыглыя, заглыбленыя на ім. I гэтая іх заглыбленасць, засяроджанасць таксама не прывабіла яго. Да ўсяго яна яшчэ і маўчала. Пакуль танцавалі, толькі адно слова і вымавіла, як завуць яе, сказала:

— Стэфа.

— А я Знавец Мар'ян.— I ўжо каб пачаць гаворку: — Знаўца з-за ракі, Івана сын...— Стэфа прымусіла яго змоўкнуць, сур'ёзна і строга хітнула галавою: маўляў, ведаю, не працягвай. I ён не адважыўся пярэчыць ёй, вырашыўшы, што адбудзе танец, падвядзе яе зноў да сцяны і на тым паставіць кропку. Але і тут у яго нічога не атрымалася. Яна не далася яму паставіць сябе да сцяны. Яшчэ пакалыхваў бронзавымі языкамі бубен, білася дзесь каля лямпы ў тон струнам скрыпкі муха, а Стэфа пацягнула яго да парога:

— Пойдзем выйдзем, нешта тут душна.

Ён і не думаў з ёю выходзіць, але куды дзенешся. Ноч ахапіла іх прахалодаю, і Стэфа мімаволі, а мо і не так ужо мімаволі, прыхінулася да яго пляча. Вось тое, што ён абняў яе мімаволі, у гэтым ён упэўнены. Стэфа не адкінула яго рук, нібы яны зналіся ўжо добры век. Мар'яну здалося, што сапраўды так яно і ёсць, век ужо яны ведаюць адно аднаго. Век стаяла над імі і пазірала на іх поўня, набягалі на яе і знікалі кісейныя хмаркі, гулліва спляталіся, распляталіся, абяцаючы такое ж доўгае жыццё-гульню, пад такою ж задумліваю поўняю, пры сцішанай у цемры рэчцы, пад вольнымі і ціхімі, шчодрымі цяпер на жалуды дубамі, задуменнымі бярозамі.

— Я цябе чакала,— сказала Стэфа, калі яны наблізіліся да рэчкі. Мар'ян няўцямна зірнуў на яе. I Стэфа зразумела яго: — Канечне, адкуль ты мог ведаць, што я цябе чакаю, што я ёсць на свеце. А я вось ведала пра цябе ўсё.

— Адкуль? — не знайшоўся ён, што і адказаць ёй, пра што больш разумнае спытаць.

— Я ўсіх вас ведала на тым беразе...

Тут ён адчуў, што раўнуе, хаця адносіўся да яе яшчэ абыякава. I Стэфа як падслухала яго, пачала блазнаваць, пацвельваць яго:

— Усе вы на тым беразе такія відныя, такія прыгожыя.

— Усе да аднаго? — уступіў у яе гульню і Мар'ян. Але Стэфа ўжо кінула блазнаваць:

— Я маленькая-маленькая была, але па дрэвах скакала, што вавёрка. Выганю свіней, кіну іх, а сама да берага і на дуб. I пазіраю, гляджу на кожнага з вас і зайздрошчу, зайздрошчу. А ты такі смешны, такі пацешны.

— Я таксама на дубах гойсаў,— сказаў Мар'ян.— I глядзеў, але цябе ні разу не бачыў.

— Дзе ж табе ўбачыць. Шчаслівыя — яны сляпыя ўсе... Так ні разу мяне і не бачыў? А я цябе знарок з хаты пацягнула, каб не падхапіла якая-небудзь іншая. Ты зноў пойдзеш туды? Хочаш, ідзі, я не трымаю.

Мар'ян адмовіўся зноў ісці ў хату. Чаму? Ці то так даспадобы прыйшлося яму тое, што гаварыла Стэфа, ці то велікадушнасць хацеў выказаць сваю. Пэўна, было і тое, і другое. I ўпершыню было ўсё так з ім. Упершыню ён стаяў з дзяўчынаю на беразе ракі. I рака тая была вольная, без варты, нейтральных палос і калючага дроту, вольна дыхала ў белых пясчаных берагах парнымі туманамі, зрэдку выхоплівалася, прарывалася з цёмнай глыбіні вады беларыбіца, выблісквала срэбрам у тумане, пралятала над узбурленаю вадой, зявіла рот, нібы спрабавала сказаць толькі ім нейкае запаветнае слова. I яны лавілі гэтае нячутнае і нягучнае слова над вольнаю ракой і здагадваліся, аб чым яно. Тым словам дыхалі грыбы, што раслі, падымалі, цягнулі галаву ў неба сярод дубнякоў. Салодка пахла гарэлым бульбоўнікам. Бераг правы, бераг левы дакопваў бульбу, паліў бульбоўнік.

І яны пайшлі на той дым і пах, мінулі хату, што, здаецца, гула і падскоквала ўначы, скіравалі да бярозавага гаю.

— А я ведаю не толькі цябе,— расказвала па дарозе Стэфа.— Я і бацьку твайго ведаю. Ён не раз у нашай хаце хаваўся. I не толькі ён. Я і сама, ты ведаеш... Ты не верыш мне, думаеш, выхваляюся? Дык слухай жа, слухай.

Мар'ян прымусіў Стэфу замоўкнуць. Ён верыў ёй, але не хацеў нічога ведаць. Не хацеў тым вечарам успамінаць і думаць пра бацьку. Бацька быў далёка, невядома нават на якім свеце, і невядома было, ці трэба ім ганарыцца, ці саромецца яго.

Мар'ян быў грэшны перад ім на тую хвіліну: ён саромеўся яго. Мо таму жыццё так і карала яго. Нельга выракацца самога сябе, свайго мінулага, сваіх бацькоў. Выракся — знішчыў, спаліў душу. Калі ты хоць адзін раз у жыцці і незнарок, здаецца табе, схібіў дзесьці, здрадзіў камусьці, гэтая твая здрада будзе цягацца за табою па свеце, і ўрэшце яна знойдзе і пакарае цябе, адрыгнецца табе. Кара, суд непазбежныя, таму што яны не ад бога і не ад чалавека, ад цябе самога, таму, радуючыся жыццю, нельга забывацца пра чужыя пакуты і гора. Шчасце не грэх, калі ты не губляеш ад яго галавы, калі ты цвяроза разумееш, што гэта толькі імгненне. I за гэтае імгненне ты павінен яшчэ сплаціць, і нехта з тых, што побач з табою, нехта з родных і кроўных тваіх штохвілінна плоціць ужо за цябе. Гэта галоўнае, аб чым трэба ведаць, ідучы ў жыццё, не прыспаць сумленне, не даць закалыхаць сябе ні заможнасцю, ні шчасцем, ні каханнем. Інакш абуджэнне будзе горкім.

Вось пра гэта якраз ён і забыўся, паддаўся шчаслівай хвіліне, паверыў у яе. А чаму трэба было верыць, каму верыць? Мар'ян на схоне свайго жыцця можа задаць сабе і такое пытанне. Каму, калі не самому сабе і таму, хто побач з табой, маці тваіх дзяцей, што народзяцца ў цябе. А гэта тое ж самае, што верыць у будучыню. I яны, Стэфа і Мар'ян, пабраўшыся за рукі, ішлі ў тую будучыню, у асветлены поўняю бярозавы гай. Ішлі па зямлі, што ўсю іх маладосць была чужою ім. Стэфе — мачыхай, а яму зусім — чуж-чужаніна. Але цяпер уся гэтая чуж адышла ў мінулае. У вачах і Стэфы і Мар'яна яшчэ стаяў чырваназорны танк з русявым хлопцам на брані, і русявасць таго ўсмешлівага хлопца навек парадніла і аб'яднала іх, Стэфу і Мар'яна. Танк паяднаў іх і знік, праскочыў хутчэй за ўсё мо нават і не па зямлі, а скрозь час: з трыццаць дзевятага адразу ж у сорак першы, каб там абярнуцца полымем. Але пра гэта яны яшчэ нічога не ведалі і не здагадваліся. Яны ішлі па сваёй зямлі ў свой бярозавы гай і не прыкмячалі, што ў лагчынах да травы-дзеразы і папараці прыпадае ўжо шэрань, што следам за імі крадзецца ўжо зіма. Гай паўстаў перад імі за лукавінаю ракі адразу ўвесь, як намалявалі яго. Мо поўня, а мо гарачкавае дыханне зімы прасвятлілі яго так, выхапілі з усяго лесу і паставілі перад імі добрыя ўжо, моцныя, але яшчэ не сталага веку бярозы, дрэвы, што і ўзростам, уборамі сваімі больш нагадвалі дзяўчат перад вяселлем, якія перад тым, як пакінуць бацькоўскую хату, выбеглі на ўзгорак і засумавалі на гэтым узгорку перад вечнасцю, у якой і пасярод якой бруілася рака, куды саслізгвала поўня і спяшаліся хмары, дзе няма яшчэ нічога падманнага, а толькі спрадвечнае чаканне шчасця.

Каля млявай уначы бярозы, што з маркотаю ўглядалася ўдалячынь, першай на шляху, Мар'ян і Стэфа спыніліся, ловячы абвостраным да неверагоднасці слыхам кожны гук, у той жа час як бы трохі і глухія, аглухлыя ад сарамлівага дыхання гаю. Стэфа прыціснулася плячыма да белай з чорнымі крапінамі кары дрэва, чакаючы яго, і узняла галаву ў неба, падставіла твар поўні. А мо яна чакала не яго, чакала пацалунка ад месяца і цалавалася ўжо з месяцам. Месяц чакаў і яго, таго, калі ён усё ж наважыцца падысці да Стэфы. Ён і не глядзеў у неба, а дзве поўні засляпілі яму вочы.

— Ну, цалуй жа, цалуй іх — хто гэта сказаў, ён сам, Стэфа, поўня, Мар'ян не ведае і не памятае. Хутчэй за ўсё гэта быў хор галасоў. Яму б апамятацца, вырвацца з таго хору. I ўсё пайшло б інакш... Не, ні тады, ні зараз ён не хацеў і не хоча вырывацца. Што было, тое было. I не трэба на душу яшчэ адзін грэх браць, не трэба яшчэ адной здрады. Хай ён лепш будзе разлічвацца за тую ноч усім сваім жыццём. Але ж жыццё — гэта ж таксама толькі расплата. Яно таму і дадзена як разменная манета, каб было чым разлічвацца за кожны твой крок, кожнае імгненне, што праводзіш ты на зямлі. I калі б не існавала такой расплаты, такой манеты, мо не існавала б і жыцця. Навошта яны, калі ўсё толькі ў торбу ды ў торбу, пад сябе ды пад сябе. Так можна і сонца патушыць, павесіць у галовах начнічок, паставіць перад сабою скарбонку-капілку. Толькі зноў жа ліха, чым набіваць будзеш тую скарбонку, калі ты нікому не падаеш, то і табе ніхто не падасць. Збяднее свет без гэтага спрадвечнага дай-вазьмі, калі перавяліся тыя, хто адорвае, звядуцца і тыя, каго адорваюць... Нешта не туды, здаецца, лезе ён з гэтым дай-вазьмі. I тых, і другіх развялося сёння ходь плот гарадзі. Толькі ўсё не тое даюць і не там бяруць. Заграбушчыя ўсе парабіліся: кожны глядзіць, як бы менш даць, а больш урваць. Іх справа, справа новага веку, хай новы век і парадкуе іх. А ён са сваім да ладу ніяк не дойдзе. Хаця, здавалася, як ясна ўсё было на пачатку яго. Зоркамі вымашчаны быў шлях, прамы, што страла: наперад, наперад і як мага вышэй. А цяпер добра было б хоць крышачку назад. Але гэта ён зноў не туды. Яго шлях быў сапраўды прамы, толькі вось ці правільны... I... ці сапраўды прамы. Калі з аднаго боку зірнуць, дык, здаецца, прамы, а з другога, дык адны зігзагі, спрэс улукаткі.

Праз тры дні пасля таго як Мар'ян сустрэўся са Стэфай, ён заслаў сватоў, а праз тыдзень гулялі ўжо вяселле. Шалёнае, бязглуздае, цераз пень-калоду. Вось тут усё правільна: вяселле як вяселле, калі малады згубіў галаву. А маці была супраць таго, каб ён браў Стэфу, і дзядзька супраць, нібы яны ведалі штосьці аб ёй ці прадбачылі. Узяць, да прыкладу, яго дзетдомаўцаў, дзетдомавак, ведаў ён, здаецца, усё аб іх: хто з іх гаспадарлівы, сумленны, працавіты, а хто абібок, гультай, кляйма ставіць няма дзе, што і чакае яго ў жыцці, дык гэта толькі турма. Але калі даткнулася таго жыцця, калі ўзяло яно іх за рэбры, адпетыя сталі людзьмі, а тыя, хто, здавалася, нарадзіўся ў сарочцы, прапілі сваю сарочку, прафукалі. Вось і паспрабуй што-небудзь угадаць на гэтым свеце.

Але маці яго як у ваду глядзела. Усё да таго часу трымала ў сабе: і ліха, і радасць, нічога з сэрца на пагляд другім не выстаўляла, а тут пайшла па суседках:

— Не будзе, не будзе ім жыцця, чуе маё сэрца.

— А сэрца тваё чуе, што я таксама тут і чую, пра што ты гаворыш? — выйшаў ён з другога пакоя, накрычаў на маці.

— Вох, не ведала, не ведала я, што і ты тут...

— А гаворыш, сэрца...

— Я не толькі пра сэрца, я і пра іншае магу, толькі не пры чужых людзях. Нядобра гавораць пра Стэфу людзі.

— А я і слухаць нічога не хачу. Я яе для сябе бяру, а не для людзей.

I ўсё. I кропка на тым. Мо дарэмна не паслухаў ён тады маці, заткнуў ёй рот, але што цяпер шкадаваць. Усё роўна ён бы са свайго не саступіў. Позна было саступаць. I не ў тым нават справа, што позна: на Стэфе сапраўды сышоўся яму клінам белы свет. I што б ні сказалі яму людзі, ён аніводнаму іх слову не даў бы веры. У той час. А пазней мо б і паверыў. I дратаваў бы сабе і Стэфе душу, цягнуў бы з сябе і з яе жылы. I цягне, не-не ды і ўзгадвае маці і яе словы. Што яна ведала пра Стэфу, чаму была супраць яе, што хацела сказаць яму. I калі б... Гэтае вечнае калі б ды каб, хто прыдумаў толькі іх, хто напусціў на чалавека сумненне, як магільны чарвяк, точыць і точыць яно душу, без пары ўганяе яго ў труну. А без сумнення, без гэтых каб ды калі быў бы чалавек вечны. Але ці чалавекам тады ён быў бы, адбяры ў яго сумненне, што застанецца ў ім чалавечага, што застанецца, калі ён не пакутуе, не мучыцца, не зведаў у жыцці болю. Не таго, што ідзе ад раны, калі пырне цябе хтось ножыкам ці калі ў бальніцы выражуць табе апендыцыт. А таго, калі балюча душы, калі душа смыліць, абліваецца крывёю. I часам немаведама чаму, з-за драбязы нейкай, што ўбіў ты сабе ў галаву, дурасці, з-за ведання ці, наадварот, няведання. Хаця, гавораць, такога на свеце не бывае. Вось толькі ці патрэбна чалавеку поўнае веданне. Ці трэба яму дарэшты ведаць усё аб другім чалавеку. Без тайны ж таксама няма чалавека. Звер і той у нару шыецца, хаваецца ад чужога вока ў нару, глухое, патаемнае месца шукае, дзе б ніхто яму не назаляў. А ён хоча распрануць чалавека да галізны, да саромнасці. А з другога боку, як, не ведаючы ўсёй праўды аб чалавеку, жыць з ім, ва ўсім сумнявацца, ва ўсім думаць пра падман.

Вось зноў ён у тупіку: што яму трэба, падман, якому б ён верыў, заплюшчыўшы вочы, нічога не бачачы і не чуючы. «Все хорошо, все хорошо, прекрасная маркиза...» Добрая песня. Уцёсаў некалі яе спяваў. Яе і цяпер спяваюць, перадаюць па радыё. I ён любіць слухаць, калі яе перадаюць. Але ўсё ж лепш праўда, нават тая, пасля якой хоць у пятлю галавою.

Ці патрэбна табе, чалавеча, такая праўда? Ці патрэбна табе, Мар'ян, такая праўда?

Мар'ян успамінае тую даўнюю фотакартку. Вузенькая палоска паперы, а на ёй дачка, жонка і напаўсцёрты слядок чужога, нямецкага пагона. Ці ўся гэта праўда аб Стэфе, ці толькі тое, што бачыць вока. Вачыма ўсёй праўды не ўхапіць жа. Але з другога боку, ад відавочнага таксама нікуды не схаваешся. Дык верыць ці не верыць сваім вачам. Заляпіць бы яшчэ воскам і вушы, і хай круціцца ў галаве заезджаная пласцінка: «Все хорошо, прекрасная маркиза, все хорошо...»

Усё добра. У яго ёсць дачка. Тры дачкі. Дзве яго. А трэцяя? Ці патрэбна ёй праўда, ці трэба ёй ведаць аб тым, чыя яна дачка, яго ці таго, што быў на спаленай ім фотакартцы. I там, на фотакартцы, толькі ж след яго, знак, усё астатняе адрэзана — рукі, ногі, твар, засталася толькі перавязь, завітушка пагона. I ад той завітушкі такі водсвет на яго лёс, усё жыццё дачкі... Хацеў бы, ды не мае ён сілы прызнаць яе за сваю дачку. Усе гавораць, што яна падобная на яго, ён і сам бачыць, што падобная. Але ж здараецца так, калі людзі доўга жывуць побач.

Мар'ян прыглядаецца да дачкі. Светка мые падлогу, і, як заўсёды, пад яго поглядам яна ніякавее, мітусіцца, усё валіцца ў яе з рук.

— Ідзі, дачка, прапалі лепш грады,— адбірае ў Светкі анучу Стэфа. I калі яны застаюцца адны ў хаце, Стэфа і Мар'ян, Стэфа пачынае плакаць:

— Што ты глядзіш, што ты ўсё жыццё прыглядаешся. Жыццё на сыход, а ты ўсё глядзіш, глядзіш. Ні мне, ні дачцэ вачэй ад зямлі падняць не даеш. Гавары, гора ты маё...

А што яму сказаць, як пачаць... Які гармідар у хаце. Даўно, даўно такога не было. Трэба ж іменна сёння, іншага дня не знайшлося, распачалі прыборку. Ён месца сабе не знаходзіць. Няма яму месца і ў сваёй вёсцы. Прапаноўвалі пераехаць туды, куды пераводзіцца іх школа, дзесяцігодка будзе. Адмовіўся наадрэз: са сваёй вёскі толькі ўперад нагамі, дзе нарадзіўся там і памру. I трэба ж ім пачаць прыборку ў такі дзень. Школу зачыняюць. Выпускны вечар. А па хаце як Мамай прайшоў. Усё раскідана, усё не на сваім месцы, брудныя лужыны вады на падлозе, гразныя вёдры, венікі, палавікі. Вечна ў хаце то прыборка, то рамонт, калі гэта кончыцца, калі кончыцца...

— Твая, Мар'ян, дачка, твая. Хочаш, на калені перад табой упаду. Твая,— падае перад ім на коленцы, паўзе да яго на коленцах па брудных маснічынах. Мар'яну шкада яе, але ён душыць у сабе жаласлівасць.

— А фотакартка тая,— гаворыць ён помсліва.— А фотакартка тая?

— Ведала, ведала, што ўгледзіш. Абрадаваць цябе хацела, дачку табе хутчэй паказаць. Вось і выслала адразу, як толькі вестку ты мне падаў. А магла б і не спяшацца.Схадзіла б у горад і там нанава перафатаграфавалася б.Сябе не памятала ад шчасця, і жывы ты, жывы, парадаваць цябе хацела.

— Парадавала,— адным словам абзываецца на ўсю гэтую жончыну гаворку Мар'ян. Стэфа ўжо ўстала з коленцаў, сядзіць каля яго на лаве, задраўшы спадніцу ледзь не да жывата. На голых лытках, на сцёгнах брудныя пісягі вады. Але яна як не бачыць гэтага, выцірае аб голае цела мокрыя брудныя рукі.

— А я, каб ведаў ты, увесь час, што жывём мы з табою пасля вайны, корпалася ў тваіх паперах, шукала тую фатаграфію. Кожын божы дзень шукала і ведала, што не знайду. Ведала, што не к дабру гэта. Гэта ж колькі гадоў я шукала...— Стэфа ўсплёсквае рукамі, зняможана апускае іх на голыя брудныя сцёгны. I Мар'яну балюча за гэтую яе расцялешанасць, балюча ад таго, што хтось чужы бачыў яе вось такою, дакранаўся да яе. Ён гатовы забіць яе зараз, яе, сябе, усё роўна жыцця няма. Але ў ім яшчэ цепліцца надзея, калі яна сама пачала гаворку пра гэта, мо нічога і не было. Яму хочацца верыць гэтаму: нічога не было. Трэба спытаць напрамую, але не, не паварочваецца язык, не можа ён забіць самога сябе. Вось наблізіўся ўжо да самай смерці, а ўсё адцягвае, адцягвае, шукае нейкай шчыліны. Дакарае сябе, што нічога не можа сказаць Стэфе папрамкі. Палохаецца, баіцца? Не, тут штосьці іншае. I баязлівасць, канечне, таксама. Не трэба крывіць душой. Трэба проста секчы з пляча, не шкадаваць ні сябе, ні яе. Але замест таго каб напрамкі секануць, ён гаворыць нешта жаласнае, шкадуючы сябе і Стэфу, ледзь не просячы літасці і памілавання:

— А я ж таксама, Стэфа, столькі гадоў маўчаў, ні пра што не пытаўся ў цябе.

— Вох ты міласцівец, пакутнік які,— Стэфа падхопліваецца з лавы і падступае да яго.— Колькі ён маўчаў, мучыўся, трываў. Рваў сэрца на кавалкі, тупым нажом рэзаў. Ды лепш бы з пляча, лепш бы, калі ты тую гарэлку,што ў бочку, у сябе ліў, я цябе п'янага абухам па галаве.Ужо б тры разы і адседзела.

— I я б адседзеў.

— I ты б, мой міленькі, адседзеў ужо.

— Дык чаго мы мучымся, Стэфачка, навошта нам цюрма гэтая, катарга на ўсё жыццё?

— А і праўда, навошта, Мар'янка?

— Хто прыдумаў яе, Стэфачка?

— Вось і я цябе, Мар'янка, пытаю, хто?

I абое ў адзін голас:

— Хто? — I ніхто з іх не ведаў адказу.— Самі? Але ж быў пагон, быў. А мо не, мо ён толькі прымроіўся?

— Быў,— сказала Стэфа.— Фотакартка не схлусіла. Пагон там быў, чужы, нямецкі. А ты дзе быў, ваіцель-вызваліцель?

— Стэфа!

— Што Стэфа? Ваша дзела не раджаць... Далі табе вінтоўку, ты і пабег. А мне куды дзецца, як жыць. Во, глядзі, вось такая я на гэтым белым свеце.— I Стэфа рванула на сабе сукенку, раздзерла на дзве палавіны і скінула. Голая стаяла перад ім. I бачыць ён яе ўсю цалкам голаю ўпершыню, хоць пражыў ужо век. Глядзеў і саромеўся не галізны, а нечага іншага, што да гэтага было прыхавана пад апраткаю. Няўжо і я такі брыдкі, калі голы, калі скінуць з мяне транты,— такою была яго першая думка. Але Мар'ян адразу ж пазбавіўся ад яе. Так, не маладзёнка ўжо, траіх дачок вынасіла і выкарміла, выгадавала. Аб якой прыгажосці можа ісці гаворка. Па ўсім целе сляды тых трох родаў, як у салдата ад раненняў, сінія надрывы на чэраве, сінія з чырвоным жылкі на сцёгнах, высмактаныя грудзі, шырокія расплюшчаныя жыццём ступакі ног, і рукі такія ж, далоні шырэйшыя за яго. Хоць ён мужчына, а яна жанчына, слабая, кволая жанчына. Дзе ж ты, дзевачка з бярозавага гаю, што так не азіраючыся, смела ішла пад тыя бярозы ад бацькоўскага хутара. Ці ты гэта была. Ці не пераблытаў я цябе з якой-небудзь іншай, ці не падмяніў хто цябе ў бязладдзі і мітусні дзён, ці ў тыя пазіраю сёння вочы, ці тыя бачу грудзі, ці тое цела. Дзе ўсё згубілася, як і калі, у якую далячынь адышла тая ноч. А рэчка наша ўсё яшчэ бруіцца. I бярозы нашы ўсё яшчэ растуць. Ці помніш ты іх? Я помню. Пад той, каля якой мы спыняліся, кожны год стаўлю бочку, збіраю бярозавік. I бярозавік усё яшчэ салодкі. Салодкі...

— Што, не падабаюся? А ты не глядзі. Можаш і вочы заплюшчыць. Працягвай следства, дапытвайся. Я перад табой на самай справе голая. Перад усім белым светам такая.

Тое, што яго жонка Стэфа жанчына, перад усім светам такая, гэта Мар'ян зразумеў, прыняў сам, зразумеў і скарыўся. Але вось што яна такая перад ім — гэта ён адмаўляўся разумець і прымаць. Перад усім светам, калі ласка, а перад ім каб была заўсёды апранутая. Гэта ж сапраўды так, жанчыны, у тым ліку і жонкі, і большасць жонкі, часцей распранаюцца перад чужымі мужыкамі, чымсьці перад сваімі, здымаюць не адзенне, душу распранаюць. З чужым жа толькі хвіліна, імгненне, але імгненне тое шчырае і часцяком ахвярнае. А са сваім усё жыццё, і жыццё, здараецца, нуднае, аднастайнае, як тое кіслае малако, што п'еш тры разы на дзень...

— Што ж ты зноў маўчыш,— перапыніла яго Стэфа,— пачалі вайну, дык закончым. Ці табе зноў карціць далей ад мяне, туды, на фронт, дзе толькі адны мужчыны і ворагі. А я тут ваявала. I вось яна, мая зброя, бяры, гуляйся з ёю. Што ты думаеш, тут адзін толькі твой бацька і твой дзядзька, дзяды Сусанінамі былі.

— I ты, і ты туды ж, у нашы мужчынскія гульні.

— Я ў вашы гульні як нарадзілася толькі пачала гуляць, бацьку свайго спытайся. Падымі з таго свету і спытайся, ён лепш за іншых усё пра мяне ведае. Не я, не я тыя гульні заводзіла. Вы ж мужчыны, такія мужныя ўсе. Што вам дзеўка, што вам баба, што вам лёс наш, жыццё. I дзеці. Святое дзела, святое дзела... З бабы толькі спрос за ўсё. Пытай-ка мяне, пытай аб усім адразу. Маеш ахвоту, пытай аб усім, што да майго яшчэ і нараджэння было. I пачынай з семнаццатага года, з дваццатых, трыццатых, і саракавых гадоў. I пра школу спытай, чаму яе закрылі, хто закрыў... А немец, што немец. Не я яго сюды прызвала, быў ён на мне, не, на зямлі нашай быў. А на мне...

— Не трэба, досыць,— падхапіўся з лавы, заціснуў жонцы даланёю рот Мар'ян. Ён сапраўды не хацеў нічога I чуць пра тое, што было. Слава богу, сам усё ведае, усё было пры ім і на яго вачах, сам салдат ад нараджэння, вайну прайшоў, мір перажыў. I не трэба яму аніякай праўды ад Стэфы, праўды пра таго немца, пагон якога выпальвае ўсё ў сэрцы, уваччу. Праўда гэтая паўстане як сцяна паміж ім і Стэфай. А так застаецца хоць кволая, але надзея. Вечна будзе пакутаваць, вечна будзе гарэць як у агні, але і жыць будзе. Жыццё працягваецца, з падманам, грахом, але ўсё роўна працягваецца.

— Не трэба, змоўкні, змоўкні,— прасіў, умольваў ён Стэфу, абдымаючы, як некалі абдымаў у бярозавым гаі. Але Стэфа не прымала яго абдымкаў, адпіхвала яго, яна як страціла сябе:

— Быдла, мужык. Быдлам быў, быдлам і застаўся.— Ірвала на сабе і на Мар'яну валасы, драпалася.— Мне ўжо на самай справе нічога не трэба. А пра дачку сваю, пра дачку сваю ты падумаў?

— Падумаў,— гаварыў Мар'ян, супакойваючы жонку.— Мая дачка.

— Не твая, не твая дачка, хаця і ад цябе. Не аддам я яе, не дазволю гуляць у вашы мужчынскія гульні.

— Кончыліся, Стэфа, нашы гульні.

— Нашы з табой кончыліся, твая праўда.— Стэфа ўжо не білася ў яго руках, была зноў пры памяці, плакала, скаланаючыся ўсім целам, але без голасу, улівалася слязьмі. Ён пасадзіў яе на лаву, азірнуўся, што б накінуць на плечы, і, нічога лепшага не прыдумаўшы, зняў з вешалкі свой стары салдацкі шынель, захутаў яе ў шынель. Стэфа схавалася ў ім уся цалкам, але не скінула, сядзела, як вялікая абшчыпаная шэрая птушка з апушчанымі крыламі, ускудлачанаю галавой. Ціхенька цікалі над імі ходзікі. I ходзікі тыя, і саміх сябе яны бачылі ў вялізнае, на ўсе дзверцы шафы, люстра, з таго люстра на іх пазіралі і партрэты іх бацькоў і родзічаў, што віселі ў рамках на сцяне. Зухаватыя маладыя хлопцы, поўныя георгіеўскія кавалеры з нафарбаванымі вусамі, удалыя кавалерысты з шашкамі. Здымкі тых жа хлопцаў разам з жонкамі, нявестамі ў вясельных уборах. I твары на гэтых апошніх здымках, твары жаніхоў і нявест, змучана-бледныя, бляклыя, жаласныя, бы нехта перад тым, як сфатаграфаваць, блаславіць на доўгае і мірнае жыццё, напалохаў іх. А з люстранога шкла шафы на гэтыя зухаватыя і спалоханыя твары, на Мар'яна і Стэфу пазіралі іх трое дачок, унучак тых, хто ўзяты быў у рамку на сцяне. Пазіралі падазрона, трохі какетліва мружачы вочы, пазіравалі дзевачкі, выстаўлялі напаказ свае цыбатыя ногі, для прыліку толькі прыкрытыя сукенкамі.

«А таксама ж амаль голыя, безабаронныя ўваходзяць у жыццё дзевачкі»,— падумаў пра дочак Мар'ян. I Стэфа, пэўна, падумала тое ж самае, прасачыўшы за яго позіркам.

— А іх гульні, Мар'янка, скончыліся ці яшчэ не пачыналіся?

Мар'ян здзівіўся, як суладна думаюць яны, але нічога не адказаў жонцы. Дый што было адказаць. Адкуль яму ведаць: пачыналіся іх гульні ці заканчваюцца ўжо. Тут невядома, ці развіднее заўтра, з якога боку ўзыдзе сонца і ці будзе то на самай справе сонца.

— Змяркаецца,— сказаў ён.— Мне час збірацца ў школу.

— Змяркаецца, час,— пагадзілася з ім Стэфа, але з лавы не паднялася, бы яшчэ нечага чакала ад яго, партрэтаў, люстра. Але так і не дачакалася, устала:

— Што табе даць, выхадны касцюм ці кіцель твой афіцэрскі з медалямі.

Мар'ян разгубіўся. Да спрэчкі са Стэфай ён вырашыў, што надзене кіцель. А тут адолела сумненне.

— Давай выхадны, штацкі,— сказаў ён не вельмі ўпэўнена. Не вельмі ўпэўнена, як у чужой скуры, і пачуваўся ён, кіруючыся ў гэтым цывільным касцюме да школы. I думаў ён зусім не пра школу, а аб вайне, аб Стэфе, хаця ведаў, што думаць яму трэба не аб сабе, не аб іх саСтэфаю мінулым, а аб будучыні, будучыні дачок, асабліва аб будучыні старэйшай дачкі Светкі. Ён цяпер не сумняваўся больш, што гэта яго дачка. Не сумняваўся, а ўсё ж дапускаў думку, што мо і не яго. Цвяроза мяркуючы, спрабаваў пераканаць сябе, што справа зусім не ў тым, чыя яна дачка. Жыве ў яго хаце, пад яго дахам чалавек, ён выгадаваў яго, даў яму сваё прозвішча, павінен і адказваць за яго. Усё гэта было так, думкі правільныя, але ж вельмі нейкія настаўніцкія, і хоць ён сам быў настаўнікам, сэрца ніяк не прымала гэтай павучальнай настаўніцкай разважлівасці і правільнасці. Ён аж шалеў ад іх. Сам не разумеў гэтага свайго шаленства і крыўды, адкуль яны, з чаго, ён жа чалавек ціхі і памяркоўны. Вайна, вайна ж ва ўсім вінаватая, каб не яна, усё было б добра. Так жа хораша ў іх са Стэфаю пачыналася, хаця яна і з таго берага, палячка, шляхцянка, такую сам выбраў, і яна яго выбрала. I колькі наканаванасці ў гэтым выбары, выпадковасці і прадвызначанасці лёсу. Каб сустрэцца ім, трэба было ўсім дзяржавам уступіць у вайну, трэба было пачацца другой сусветнай вайне. Вайна іх злучыла, вайна і разлучыла. I ніхто з іх тут не вінаваты. Жанчыны ішлі ў тую вогненную віхуру, не азіраючыся, і згаралі ў ёй дарэшты. I тых, чужых яму жанчын, якія ж таксама даводзіліся некаму жонкамі, ён разумеў і дараваў ім, гатовы быў ім помнікі ставіць. А сваёй дараваць не мог. Няўжо ён горшы за ўсіх на свеце, няўжо яго Стэфа горшая за ўсіх на свеце. Што ж за пракляцце на іх, што за пракляты такі век, калі не ведае ён літасці да некага з тых, хто жыве ў ім, няма памілавання ні дарослым, ні дзецям. Хто ж так карае чалавека, неба ці людзі, хто ці што кіруе людзьмі, чаму так папускаецца і апускаецца чалавек, ён, Мар'ян Знавец, папускаецца і апускаецца. Да чаго давёў родную жонку. Як апошнюю шлюху прымусіў скінуць усё з сябе. Горш нават, шлюха ведае, навошта ёй распранацца. А ён дзеля чаго распрануў сваю жонку, сябе распрануў і ўсё самае мярзотнае ў сабе, што трэба душыць, выпальваць, нішчыць, выкрыў, выпусціў на свет божы. А навошта ён з'явіўся на гэты свет. Мо гэта яго, а не Стэфу, дзевачку, з якой ён сустрэўся ў бярозавым гаі, падмянілі. Падмянілі, укралі таго светлага хлопчыка, што бегаў некалі за начальнікам пагранічнай заставы Трубецкім; укралі ў бацькі сына, які загінуў за гэтую зямлю, як Іван Сусанін, супакоіўся безыменна сярод балот, сярод ворагаў. Але каму і навошта спатрэбіўся той хлопчык, што нарадзіўся ў такі добры мірны час. Дзеля чаго ж ён нарадзіўся, каб прыйсці на схоне свайго веку да дзяцей і прызнацца ім: усё, дзеці, бывайце, больш я вам не настаўнік, і школу вашу сёння я ліквідую. Давайце апошні званок.

I апошні раз званіў школьны званок, медны, здаецца, і ў руку яго не ўвабраць, вышчарблены збоку, як той маскоўскі цар-колакал. Але таго, гавораць, пакалечылі, калі перавозілі, а гэты з чаго калека, мо адкусіў хто краёк. Але пра гэта ніхто не ведаў і не памятаў, як ніхто не памятаў, калі і адкуль з'явіўся ён тут, ці быў заўсёды, людзі прынеслі ці сам прыйшоў. Ён званіў і яму, Мар'яну, потым дзетдомаўцам. Ні вайна, ні акупацыя не пазбавілі яго голасу, наадварот, надалі толькі чысціні і гучнасці. Але куды яго цяпер, што будзе з ім далей. Выкінуць на сметнік? У той новай школе званок электрычны, кнопку націснуў, і ўсё. Адзваніўшы апошні раз, званок супакоіўся на сваім звычным месцы, на тумбачцы, што таксама засталася тут яшчэ з дзетдомаўскага часу. Стаяў на гэтай тумбачцы, не патрэбнай нікому цяпер, ціха і сумна, панікла звесіўшы канапляную вяровачку, крыху толькі ўздрыгваў ад крокаў, калі да тумбачкі набліжаўся хто-небудзь з настаўнікаў ці вучняў. I Мар'ян не вытрымаў, пацягнуўся да яго, па-зладзейску заціснуў у руцэ, схаваў у кішэні, добра, што апрануўся ў цывільны касцюм, кішэні вялікія.

Тры хлопчыкі і чатыры дзяўчынкі — увесь выпуск, хапіла аднаго стала. I яшчэ месца засталося, ды не было каго ўжо садзіць. Настаўнікі селі асобна, за свой стол. Сталы састаўлены літараю «Т», і настаўніцкі стол прымыкае да вучнёўскага. Але як бездапаможна прымыкае. Настаўнікаў куды больш, чымсьці вучняў. Перакладзіна, вершаліна ў гэтай літары «Т» вялізная, нязграбная і выродлівая. Нават кветкі не здольныя схаваць гэтай выродлівасці. Кветак мора, з усёй вёскі, і стаяць яны толькі на стале настаўнікаў. Старыя як сам свет хітрыкі. Хаваючыся за гэтымі кветкамі, настаўнікі непрыкметна могуць і чарку сабе лішнюю наліць, а вучні ўсе навідавоку. Толькі выглядаюць неяк разгублена, спалохана. Скончылася дзяцінства, хаця ўсе яны яшчэ, канечне, дзеці горкія і зялёныя, і дзяцінства іх будзе працягвацца, але ўжо крыху інакш. Сёння на іх тварах яшчэ і адбітак разгубленасці дарослых, вёскі, іх бацькоў, настаўнікаў перад тым, што адбываецца: яны скончылі школу, і школы ў вёсцы больш няма. Яны шчаслівыя, ім пашанцавала, не тое што іх брацікам і сястрычкам. Яны вучыліся ў сваёй вёсцы, пры бацьках. Мар'ян упэўнены, што аб гэтым зараз у кожнай хаце толькі і гавораць: што рабіць, як жыць далей, як адарваць ад сябе і паслаць у белы свет сямігадовае дзіця.

Нязмоўчна крэкчуць за вокнамі жабы, набраклі ікрой, радуюцца вясне і адпяваюць ужо вясну, адкладваючы гэтую сваю ікру ў ваду, што з усіх бакоў абціснула вёску, адрэзала ад усяго свету. Свет гэты з яго вялікімі гарадамі, сталіцамі і нават райцэнтрамі, іх шчасцем і ліхам, вечнымі праблемамі цяпер страшна далёкі гэтай вёсцы. Яе, здаецца, і няма на свеце. I не здаецца, гэта сапраўды так, ніхто ж не папытаўся ў гэтай вёскі, ці патрэбна ёй школа, ці патрэбен настаўнік. Яна ў трыдзевятым царстве, у трыдзевятым гасударстве, за сінімі гарамі, за цёмнымі лясамі, за чорнай цяпер уначы вадою. I вёска нічога не ведае пра ўсе на свеце праблемы, няма ёй праблем, спрэс адно свята, усе святкуюць, жабы і тыя правяць сваё вяселле. Хрыпіць разбіты грамафон, чыкільгае па крузе заезджаная пласцінка, уплятаючы ў жабіны хор старадаўні вальс «Дунайскія хвалі». Грамафон, пласцінка — усё гэта яшчэ з таго часу, калі Мар'ян быў малады, з часу, калі свет быў малады. I ў гэты свет, вялікія і малыя яго гарады, сталіцы і райцэнтры, рыхтуюцца ступіць вучні Мар'яна, а ён не сумняваецца, што ўсе яны пакінуць вёску, з'едуць з яе, што ім тут рабіць, дзеля чаго заставацца, калі да асфальту толькі чатыры кіламетры дзевяцьсот метраў гразі, гадзіна добрай хады пешкі, яшчэ адну гадзіну забяруць брады, ямы, калдобіны. А тады яны пачысцяцца, памыюцца, а апратку мяняць няма патрэбы. Сукенкі, джынсы даўно ўжо носяць імпартныя, бацькі ў спажыўкааперацыі за лазовае лыка, дубовую кару, ягады, грыбы, цялушак і кабанчыкаў сваіх прыдбалі ім. Ім толькі праскочыць тыя чатыры чортавы кіламетры і дзевяцьсот удовіных метраў. I з сабакамі не знойдзеш таго, каго Іванчыкам ці Манькаю клікалі. Будуць цяпер яны ўжо Марынамі і Жанамі.

I Мар'ян прыгцядаецца да іх твараў. Якія ж чыстыя, шчырыя яны, якія ясныя кемлівыя вочкі. Маркоціцца, сумуе, слухаючы старадаўні вальс, школа, ціснецца да сцяны Маня, Марыя, Зулькіна дачка. У школе далі ёй мянушку Кіберык. На ўроках ніколі нічога не ведала, але не гублялася, калі выклікалі да дошкі, адказвала: таму што кіберык. На яго ўроку, на заалогіі, так яе і празвалі.

— Чарапахі водзяцца, водзяцца паўсюдна. I пад нашаю вёскаю таксама. На мосцік ступіш, калі сонца добра прыпячэ, што твае рабыя каровы ляжаць.

— Ты пра будову арганізма, Марыя, пра будову,— перапыніў Мар'ян яе.— Якія ў яе органы, з чаго яна складаецца.

— Чарапаха складаецца шмат з чаго, органаў мае багата, тулава, галава, лапы, хвост...

— А куды яна галаву хавае, калі спалохаецца, калі ты на мосцік той ступіш. Што ў яе яшчэ ёсць?

— Кіберык!

— Што?

— Кіберык ёсць яшчэ ў чарапахі. Калі яе напалохаеш, яна кіберык і галаву ў той кіберык.

— Панцыр, панцыр,— падказаў ёй Іванчык, Кандратаў сын.

— Так, гэта яшчэ называецца панцыр. Але ўсё роўна кіберык.

Клас ляжаў. Разам з вучнямі смяяўся і ён, Мар'ян. I так заўсёды, калі выходзіць адказваць Кіберык. Нясмела набліжаецца да яе, сунецца ўздоўж сцяны Іванчык, Нябойса:

— Ты не бойса, не бойса, што мне рабіць не будзе дзе, што не вывучуся я, каб рабіць.

— Я табе двойку ў журнал стаўлю.

— Стаў, стаў, не бойса.

— Гэта ты павінен баяцца, а не я.

— А ты таксама не бойса, не бойса...

Вось такі гэты Іванчык Нябойса. Але руку добрую мае хлопец да любой справы, пяшчотную. Калі прышчапіў Іванчык дзічку, яблыньку ці грушку, то прышчэп той ніколі не засохне, упрыгожыць які хочаш сад. I Кіберык не зломак, да кожнай каровы свой падыход мае, загаворыць, аблашчыць, падоіць. Маці пасля кожнага чарговага адлучэння ад баптыстаў нап'ецца, на ферму і не патыкаецца. Кіберык бяжыць на дойку. I чым яны не пара, Іван ды Мар'я. Ён русявы, віхрасты, нязграбны яшчэ, як усе падлеткі, тонкі, звонкі і прагоністы, але мужыцкая костка і сіла адчуваюцца ўжо ў ім. Рукі ўчэпістыя і да калень, далоні шырокія, а сам ён задуменны, не хапатлівы. Кіберык жвавая, спрытная, шустравокая. Во і цяпер не дачакалася, калі наблізіцца да яе Іванчык, сама падышла да яго, узяла за руку, павяла ў круг. Кружацца ў вальсе Нябойса і Кіберык, Іван ды Мар'я. Усе ўжо дзеці карагодзяцца ў вальсе, акрамя Калістратавай Лізкі. Няма Лізцы пары. Не хапіла ёй хлопчыка, не нарадзіла вёска ёй хлопчыка. Не шанцуе Лізцы, і Зулька злавіла яе ў сваім гародчыку, і мянушку яна ўжо атрымала за сваё няўдальства: Цюльпанчык. Сапраўдны Цюльпанчык. Маленькая, у бацьку, Калістрата, ціхенькая, непрыкметная, як і маці яе, сарамлівая, а твар, рукі — белыя-белыя, што мармур, гладкаскурыя, быццам і не ў вёсцы нарадзілася і расла, як той цюльпанчык. Што з табой будзе, Цюльпанчык, праз пяць-шэсць гадоў. Вёску ты мо і не пакінеш, бацька нікуды не пусціць. Але хлопчыка ў вёсцы табе няма, няма табе пары. Ні адна хата не парупілася, каб знайсці для цябе хлопчыка. I мо здарыцца так, што ты кінешся ў белы свет як у капейку, шукаць яго насуперак бацькоўскай волі, як кінулася некалі Зулька. Паскакала ў Казахстан падымаць цалінныя землі. Падняла, цраз тры гады прыехала, прывезла дачку ў прыполе.

Вядзе Маруська Іванчыка па крузе, а плечы іх белыя-белыя, увесь мел сабралі са сцен былой пагранічнай заставы, Мар'янавага дзетдома, іх, Іванчыкавай і Марыінай, школы. Круціцца, круціцца старая пласцінка. Засяроджана і сур'ёзна танцуюць вучні Мар'яна, не адрываюць вачэй ад падлогі. I ногі іх, і рукі нязграбныя, непаслухмяныя, палахлівыя. Падобна ім пад гэтую ж самую пласцінку вучыліся некалі танцаваць і яго дзетдомаўцы, прышарквалі нягнуткімі нагамі, як тыя дзяды. Ён сам, пэўна, некалі прышаркваў. I Мар'ян, здаецца, бачыць самога сябе і сваіх дзетдомаўцаў у крузе. I яшчэ здаецца яму, што зусім не дзеці кружацца перад ім, не будучыня адзначае сваё свята, а мінулае. Толькі чыё, якое? Мінулае, якое не мае будучыні, ці будучыня, якая забылася пра сваё мінулае. Але ўсё гэта яму цяпер толькі пусты гук, пустыя словы, якімі так добра і хітра гуляе век, якімі некалі гуляў і ён. Гуляў, што ў цацкі, і сам не прыкмеціў, як ператварыўся ў цацку. Цацку, якой сёння нагуляліся, адкінулі ўбок. Цяпер ён пенсіянер са званочкам у кішэні, будзе пахаджаць з тым званочкам і званіць, смяшыць людзей. Але нешта.ж ёсць, нешта ж ёсць, што павінен ён яшчэ зрабіць, наказ жа ён нейкі атрымаў. Мар'ян успомніў дзедку і нібы ўбачыў яго перад сабой, дакараў ён яго, адной рукою абапіраўся на кіёчак, а другой выгаворваў, ківаў яму: рана, рана, чакаць трэба, трэба чакаць, ён яшчэ прыйдзе, ён ужо ідзе. Радасна ўскінулася ў грудзях сэрца, але адразу ж як абарвалася, пакацілася, і, супакойваючы яго, вышукваючы сярод болю, што нарадзіўся і разліваўся паміж лапатак, Мар'ян падумаў, што гэта таксама знак, толькі нейкі нядобры.

Ён, канечне, чакаў і будзе чакаць, але ці доўга, ці згодна сэрца яго доўга чакаць.

А на падворку, за вокнамі школы, сярод бяроз і дубоў, занядбаных дзетдомаўскіх халупін, у дзетдомаўскім садзе пачыналіся ўжо таксама танцы. Бралася ўсё там ужо на сапраўднае свята. Гарэлкі бацькі выпускнікоў, як і абяцалі настаўнікам, у школу не панеслі, але да школы даставілі і пусцілі конаўку па крузе. Цяпер ужо і песняка ўрэзалі.

На пыльных тропинках далеких планет

Останутся наших следы... — выводзіў узаконены браканьер, а Кандрат мерыўся даць яму ў каршэнь:

— Ты чаму не нашы песні спяваеш?

— Чаму ж то яны не нашы, па радыё кожны дзень перадаюць.

— Песня яно мо і наша, калі перадаюць, трапінкі ў ёй не нашы.

— Трапінкі ўсе нашы, ты мне галавы не дуры.

— I ты мне не дуры, калі яны нашы, адкуль пыл на іх. А, прыкусіў язык.

— Прыкусіў, Кандрат.

— Вось таму я цябе і люблю. Усё ты разумееш. Налівай.

I ішла конаўка па крузе. А ў тым крузе знаходзіўся, пэўна, ужо і Томаш, і яшчэ той-сёй з настаўнікаў, таму што сярод вучняў і жанчын, малых, дзяцей, што налезлі ў школу, іх не было.

I было тое калектыўнае вядро, пэўна, бяздонным, і вялікаю была арцельная конаўка, таму што хоры і галасы спевакоў набіралі і набіралі моц і заглушалі ўрэшце жабіны канцэрт. I доўгі час вёска яшчэ ўспамінала, як прапівалі школу: усім хапіла, усе ўпокат. I што дзіўна, усе жывыя-здаровыя, ніхто ні з кім не пабіўся, ніхто не згарэў ад самагонкі. Усім весела было.

Але ў тых словах і ў той памяці, што адыходзіла ў паданні і былі ўжо, якія няпісана сачыняе вёска кожны дзень, была не ўся праўда. Хаця вясковыя стваральнікі былін, казачнікі і вельмі вострыя на вока, прыкмячаюць усё да драбніцы, таму што якраз без гэтай драбніцы і не створыш ні добрай былі, ні праўдзівага падання, схібілі яны ў той вечар, не за ўсім прасачылі, не ўсё бачылі. Не ўсім было весела ў той вечар, не ўсе прапівалі школу, у галаме, мітусні не ўгледзелі, не ўсачылі, куды падзеліся, што рабілі Уладзік са Светкаю. Не ўсачылі...

Хаця, калі падысці з другога боку, гэта вельмі і вельмі спрэчна, каб Місцючыха з Місцюком, ці Зулька, ці той жа дзед Ахрэм нешта прапусцілі. Неверагодна. Людзі ж гэта пільныя, справамі правераныя. I тады тлумачэнне тут магчымае толькі адно: не пажадалі змеціць. Пашкадавалі, спачуваючы іх лёсу, не схацелі мянціць языкамі. I ў гэтым спачуванні мо было прадбачанне іх лёсу, тое вясковае прадбачанне, якое і сёння, і ў будучым, пэўна, ніхто не здольны растлумачыць. Але яно, вясковае прадбачанне, заўсёды спраўджваецца, спраўджваецца ўсё, што тычыцца чужога чалавека, сваім блізкім, канечне, трохі ўжо цяжэй што-небудзь прадказваць. I не пра ўсе наканаванні чалавечага лёсу трэба гаварыць услых, мо таму той вечар у жыцці Уладзіка і Светкі застаўся па-за ўвагаю вёскі. А яны сустрэліся ў той вечар і правялі разам ноч.

Светка не пайшла палоць, як наказвала ёй маці, грады, прападзі яны пропадам. Упершыню ўхілілася ад работы, хоць заўсёды сама сабе знаходзіла тую работу, прыдумляла, калі рабіць не было ўжо чаго. I касіла, і даіла, і грабла, і дровы секла, імкнулася да адзіноты. Бацька не вельмі ўпадаў па ёй, яна гэта адчула даўно і не здзіўлялася ўжо. Крыўдзіла тое, што і маці пачала чужацца яе. Родная маці стала як мачыха. Але і тут Светка адчувала, што рана ці позна, а так яно і будзе. Калі чалавеку кепска, нехта ж павінен адказваць за гэта. А Светка прывыкла ўжо да таго, што ўкруга вінаватая яна адна. I замест таго каб ісці ў гарод, як загадала маці, яна пайшла ў хлеў, дзе ляжалі вялыя ўжо цюльпаны, якія яна сама прыбрала раніцаю з ганка. Ведала, чые гэта цюльпаны, хіба ж можна не пазнаць свае. А яна сама купляла ў горадзе цыбуліны, яшчэ пазалетась з замілаваннем сачыла, як яны праклёўваюцца ў іх гародчыку, як распускаюцца, пачынаюць цвісці. Сёлета ж яны зацвілі ў гародчыку Салілы. Ноччу Уладзік нарваў іх і прынёс ёй, паклаў на ганак. I гаркавым здаваўся Светцы іх пах. Уласна кажучы, ніякага паху, адно званне, што краскі бляклыя ўжо, дзень пралежалі ў хляве каля свінога катуха. Але гаркавасць не ад таго: яе ж кветкі і ёй дораць. Ва ўсёй вёсцы не знайшлося ёй кветкі. I Светка праплакала ў хляве над сваімі цюльпанамі, пакуль бацька не пайшоў з хаты. Следам за ім пайшла і яна, скіравала да хаты Салілаў.

Уладзіка ў хаце не заспела, была толькі яго маці, замітусілася, забегала, не знаходзячы месца, куды і пасадзіць яе, якое з крэслаў прапанаваць.

— Не турбуйцеся, цётка Лізавета, я і пастаю.

— Вой, што ты, дзеўка, так рэдка заходзіш, а я нікуды не вылажу, хоць пагаворым.

— А чаму вы нікуды не выходзіце? — Света ўсё ж села, хоць голас чалавечы пачуе.

— Ды ўсё няма часу, няма часу, клопаты. I хлопец зводзіць...— Успомніла Лізавета Уладзіка і асекласяі стала каля печы, што палілі, пэўна, зранку, цёплай яшчэ, нібы змерзла, не ведаючы, куды схаваць вочы, на чым спыніць іх. Усё, куды яна ні глядзела, гаварыла ёй пра Уладзіка, яго хваробу, кожная рэч, а больш адсутнасць тых рэчаў, гэта каб не было яму за што ўхапіцца, калі прылучыцца прыпадак.

— Кепска, Светка, вясна, б'юць яго прыпадкі,— угрэлася, пэўна, каля печы, падала голас Лізавета.— А ты да яго ішла ці да мяне? Мо што па рабоце да яго?

— Па рабоце,— схлусіла Светка.— Шукаю яго па рабоце.

— Вой, божухна ты мой, а ён і не ведае, і не ведае,што ты прыйшла. Я збегаю пашукаю.

— Не трэба, цётка Лізавета, не трэба... Вы самі яму лепш скажыце, каб ён не хадзіў за мной, не трэба.

— Я скажу, я зараз паклічу,— як і не чула яе Лізавета.— От ужо рады будзе, от рады. А ты схлусі яму, Светачка, схлусі, што да яго прыходзіла. Я збегаю паклічу, ён дзесь на рэчцы. Мне, мамо, гаворыць сярод вады лепш, вада добрая. I ты будзь добрай яму, схлусі яму. Мо тадыі да вады яму не трэба будзе хадзіць. А то так баліць маё сэрца, так баліць, дзе ён і што сярод той вады. Палезе яшчэ і захлынецца...

— Не магу я, цётка Лізавета, хлусіць,— перапыніла Уладзікаву маці Светка.— Ды тут такая справа, што хлусіць нельга.

— Вох, і тут ты правая.— Уладзікава маці падышла да Светкі, абняла яе.— А што нам з табою рабіць, Светка? Быў бы ён здаровы, і я б з табой гаварыла інакш.

— А мо і не сталі б вы тады са мною гаварыць.

— Мо і так, мо і тут ты правая, дзіця маё. Усё ты разумееш.— Лізавета падсела к сталу насупраць Светкі, паспрабавала зазірнуць ёй у вочы, жаласліва так, як пабіты сабака. Светка адвяла вочы, бы таксама нашкодзіла, потым усё ж перамагла сябе, не хаваючыся зірнула ў вочы Лізавеце. I тая зразумела, што ў тым яе позірку. Паклала сваю руку з кароткімі пальцамі, у чорных трэшчынах, ад зямлі, работы, на руку Светкі, захітала галавою.

— Не трэба, не трэба, дзеванька, і я не буду. Не буду.— Вочы Лізаветы пачырванелі, наліліся вільгаццю, але волі слязам яна не дала.— Ты зразумей толькі мяне. Маці я, маці... А мо ўсё ж, Светачка, бяда на бяду, ліха на ліха — яно іншым разам і на шчасце абарачаецца... Не буду, не буду,— прыкмеціўшы, як здрыганулася рука Светкі, спыніла сябе Лізавета.

Светка ўстала і пайшла к парогу. I ўжо на парозе, убачыўшы, як заходзіцца, нема, бязгучна плача маці Уладзіка, наперакор сэрцу, якое падказвала ёй, што гэта лішняе ўжо, сказала:

— А ўсё ж перадайце яму, цётка Лізавета, я буду чакаць яго вечарам каля лодак.

Вымавіць імя Уладзіка яна не здолела. Але абяцанне сваё чакаць яго каля лодак стрымала. Скіравала да іх адразу, не заходзячы ў хату, каб хоць пераапрануцца. Навошта ішла туды, і сама не ведала, навошта панаджвала, абнадзейвала. I не толькі яго, Уладзіка, абнадзейвала, але і сябе, сапраўды, надзея — маці дурных.

Лямантавалі жабы, білі ў вушы, нібы ўвесці нешта хацелі ёй. Свяціла поўня, вялізная, жоўтая дзірка ў небе, уваход ці выйсце кудысьці. I здавалася, бы з той дзіркі і сыходзяць жабіны лямант, песня і стогн, заклік і перасцярога. Хто заклікае, хто і ад чаго перасцерагае: не паддацца прывабнаму ў цемры голасу вады, ракі, уласнаму жаданню сесці ў лодку, адпіхнуцца ад берага і пусціць лодку за плынню, як птушку выпусціць на волю. I лодка пад месячным святлом, у абдымках прытопленых вадою кустоў лазы, шыракалістых белых і жоўтых гарлачыкаў, падобных на птушак, качак, гусей, чаек, якія, здаецца, страцілі ўначы крылы, але захавалі здольнасць і імкненне рухацца, рухацца туды, у невядомае, па гарбатай спіне вады, сярод цемры, як па небе. Туды, дзе бачны прасвет, дзе на лукавіне ракі светлаю плямай бялее бярозавы гай, які ўжо даўно прываблівае Светку, дзе б хацела яна апынуцца сёння ўначы і куды яна баіцца зайсці. Баіцца застацца сам-насам, а яшчэ больш — разам з Уладзікам. Вельмі ж нясцерпна і млява пахне вясной бярозавы ліст, якога толькі што выгнаў з клейкай пупышкі салодкі бярозавік, што ўсю доўгую зімку запасіўся ў бярозе, гусцеў, хмеліўся, блукаючы ў каранях, у нетрах зямлі, чакаючы сонечнага цяпла і сонечнага промня, дачакаўшыся, радасна пабег па ствале ў крону і прымусіў выбухнуць пупышку з зялёным і духмяным лістом.

Нячутна, нібы крадучыся, падышоў Уладзік, як і не ішоў, а вырас тут з цемры, ноч вырасціла яго, як вырошчвае той жа ліст на бярозе, траву. Вымаляваўся сярод лодак, кустоў, пазначыўся ценем у вадзе і, не дайшоўшы да Светкі, спыніўся.

— Чаго, Уладзічак, не падыходзіш бліжэй? — спытала Светка.

— А я не ведаю, ці варта бліжэй і як бліжэй.

— Я вось таксама не ведаю, Уладзік. Пытаю сябе і не чую адказу. А ты мне што адкажаш?

— То памаўчымо мо лепш, сядзем і паслухаем адно аднэго.— I Уладзік ступіў да яе, узяў за руку, прымусіў залезці ў лодку. Яны селі на карме. У лодцы сярод вады было больш светла, чымсьці на беразе. I Светка на нейкую хвіліну адчула шкадаванне, што прыйшла ў будзённым, не пераапранулася. Але толькі на хвіліну, пакуль абцягвала сукенку, хавала калені, жыло ў ёй адчуванне апраткі. А як толькі Уладзік прыхіліўся да яе плячом, адразу ж ацверазела. Было яно гарачым, тое плячо. I гарачкавасць тая была і ў ёй. Яна зачарпнула даланёю вады, асвяжыла, памыла твар, павярнулася тварам да месячнага святла:

— Глядзі, глядзі, Уладзік, якая я ўжо старая.

Ён памкнуўся нешта адказаць ёй, пэўна, не згаджаючыся, але яна не дала яму і слова вымавіць.

— Не трэба. Праўду на сяле кажуць. Перастарка, ялаўка. Нікуды ад праўды не схаваешся.

— Што мне, Света, да таго, што і хто языком менціць.

— Выходзіць, табе без розніцы, што пра мяне гавораць,— яна крышку пацвельвала яго, каб перавесці гаворку на іншае, не такое балючае ёй, больш лёгкае, смешнае, звесці на нішто, як гэта было і раней, калі яны сустракаліся і перакідваліся слоўцам у клубе ці на вуліцы. Але, як ні дзіўна, жартаваць на людзях куды лягчэй, чымсьці вось так: плячо ў плячо, вока ў вока. Не пакідала, не адыходзіла тое галоўнае, што мучыла яе з таго часу, як Светка пачала разумець сябе. Але яна не здавалася таму галоўнаму, працягвала жартам пацвельваць Уладзіка:

— Гэта ж ты на спатканне да мяне прыйшоў, Уладзічак. Першае наша з табой спатканне. I я сама прызначыла яго. Што ты на гэта скажаш мне, Уладзічак, як цяпер будзеш адносіцца да мяне? I маці ж твая ведае...

— Што ведае маці?

— А ты не прытварайся. Маці твая звесці нас хоча.Я цераз яе і спатканне табе прызначыла, няўжо яна табе не сказала, што я чакаю цябе тут.

— Я ад самай раніцы не заходзіў да сябе дамоў.

— Як не заходзіў? А мяне як ты тут знайшоў?

— Я пачуў цябе. I ўбачыў. Здалёку яшчэ, з Нівак.

— Не мог ты мяне з Нівак убачыць, не трэба, Уладзік, хлусіць. Гэта ж больш кіламетра.

— Убачыў. Я нікому пра гэта не гаварыў. Маці з бацькам не ведаюць. Табе першай скажу. Я ў цемры, ноччу, лепш, чым удзень, бачу.

— Як гэта ноччу ты бачыш, у цемры? — Светка не паверыла яму.

— А як і ўдзень — усё ясна. I больш нават.

— Што ж больш?

— Больш, чым ты думаеш, што на душы ў цябе, бачу.

— Што ж у мяне на душы? — Светка ўсё яшчэ не верыла яму.

— Вось ты зараз смяешся, а на душы ў цябе ноч. Баліць душа,— сказаў Уладзік, патупіўшыся і з болем, нібы гэты боль быў і ў ім, не даваў яму ўзняць на Светку вочы.— I з самага пачатку ты з болем тут стаіш. Святло ад цябе сыходзіць цьмянае. Была хвілінка, ты ўзрадавалася, на бярозы на тым баку глядзела, яны свяціліся, зіхацелі. Над кожнай як зарыва светлае, і над табою таксама зарыва. Вось я і пайшоў на яго і выйшаў на цябе. I не трэба, Светка, не трэба так. Дай мне руку, хай гэта цяжкае, цёмнае адыдзе ад цябе, перальецца ў мяне, а я яго ў ваду. Во бачыш, я другую сваю руку ў ваду апусціў. Хай сплыве вадой. На дно яго, у рэчку.

Светка спалохалася, выхапіла сваю руку з рукі Уладзіка. Цяпер яна верыла яму і баялася яго. Паверыла і пачала баяцца, адчуўшы яго руку, сухую і як з іскрамі, нібы электрычнасць бегла па ёй, плавіла яе цела, дзерла яго, як дзярэ адзенне і скуру калючы дрот, дзярэ да крыві, да голага і непрыгожага раздзірана-чырвонага мяса, ад аднаго выгляду якога і сорамна, і балюча, і шкада якога. I Светка зараз саромелася таго, што было ў яе на душы. Не хацела яна нікога пускаць да сябе ў душу, таму што сапраўды было там шмат чаго цёмнага і жахлівага, што жахала нават саму яе. I яна выплёсквала гэтае жахлівае, біла ім наводмаш Уладзіка, імкнучыся такім чынам схаваць ад яго тое, што ён не паспеў адчудь праз яе руку. Хай чуе ўсё ад яе, а не падслухоўвае:

— Ну і што, ну і што, чыя дачка я і ад каго — ад немца, японца, папуаса. Каму, акрамя мяне, якая справа, каму якая справа. Усё роўна ж я ёсць. Ёсць і буду, калі ўжо з'явілася па волі каго-небудзь ці насуперак той волі на свет... Як там са светам і святлом яго, якое зарыва, святло над маёй галавою, Уладзічак. Чорнае яно. А негра табе не даводзілася бачыць? Як ён у цемры, свеціцца ці, што галавешка, чорны. Я ж нікога, ты чуеш, нікога не прасіла, каб нараджалі мяне. Не прасілася я на свет, а вывелі, завялі, як заводзяць парсюка. Завялі, стварылі, дык дайце ж жыць, хаця б так, як таму чарвяку, як машынам сваім даяце. Беражэце і пестуеце чарвяка, машыну, прызнаяце, дык прызнайце і мяне. Ты начамі не спіш, я ведаю, баброў табе шкада, і ўсе вакол баброў, птушак, звяроў шкадуюць. Дык пашкадуйце і мяне. Хаця плявала я на ваша шкадаванне і тваё, Уладзічак, плявала і лічна на цябе. I ідзі, Уладзік, ідзі. Да школы ідзі, там усе светлыя і вясёлыя. Гэта першае і апошняе наша з табой спатканне. А я ноччу пасля сустрэчы з табой Вовіка-алкаголіка пушчу. Адчыню яму акно. Ён даўно просіцца. Вось гэта будзе пара. Абодва чорныя, без пробліску, я ад немца, а ён сам дурань, зялёны ад гарэлкі. Я чорная, ён зялёны...

— Ты не чорная. Ты зараз ужо не чорная. Калі б ты толькі ведала, як ты зараз свецішся, калі б ты толькі бачыла сябе...

— Не чапай мяне, не падыходзь...

Уладзік, не слухаючы Светку, узяў яе за руку і пацягнуў у лодку, пасадзіў на карму, дзе яна сядзела і раней. Ухапіў вільготны і слізкі шост, што валяўся ў лодцы, адпіхнуў лодку ад берага і пагнаў скрозь лазняк з застаялай і ціхай вады на цячэнне. Выпхаўся на цячэнне і кінуў шост у лодку.

— Цяпер хай сама плыве, хай гоніць плынь.

— I куды ж гэта мы прыплавімся, Уладзік?

— А рэчцы відней, куды вынесе, мо да баброў, на бабрыныя хаткі, а мо і так куды ў якое-небудзь добрае месца.

— Паварочвай да берага, Уладзічак, бярыся да берага, партызанскі сынок. Не стой, як слуп, што табе трэба, навошта ты ў адну са мною лодку лезеш.

— Не, Светка, позна, плывём, і цяпер ужо як плынь вырашыць.

— А я гавару, да берага!

— Добра, Светка, добра, вырашыць рака і плынь да берага, будзем каля берага.

Але рака і плынь падхапілі лодку і панеслі на стрыжань, на светлы блік бяроз, цені якіх ляжалі на вадзе. Рака віравала і круціла лодку. Двое плылі ў ёй. Ноч працягвалася. Як і на пачатку яе, не змаўкаючы, крычалі жабы, толькі крыху на нейкі час сціхалі, гэта калі лодка вельмі ўжо блізка падыходзіла да іх, хапатліва давалі нырца, каменем ішлі ў дно, нібы саступалі дарогу. Ныралі і адразу ж вынырвалі, зеленамысыя, лупатыя і яшчэ больш галасістыя. Вылуплівалі вочы на лодку, на жоўтую дзірку поўні ў небе. Уваход ці выйсце кудысьці. Весялілася і спявала, свяцілася адзінаю лямпачкай каля клуба вёска, ад якой яны адплылі. I прасілася ўжо ў лодцы ломкім голасам Светка:

— Адпусці, адпусці ты мяне, Уладзічак, старая я, старая я ўжо табе. Ну, лепш было б, калі б ты мяне адпусціў. I табе лепш, і мне лепш. I маці тваёй лепш.

Уладзік маўчаў, а плынь не адпускала ўжо лодку, як узяла яе ў абдымкі, так і трымала.

Гарэла пад нагамі зямля, смуродна слаліся па голым полі рознакаляровыя дымы. Дымы ўсіх часоў: мінулага, сённяшняга і будучыні. Вецер забаўляўся імі, круціў, змешваў, але не здолеў змяшаць, скруціць, збіць у адно-адзінае, цэлае, кожны час меў толькі свой дым, толькі свой колер. Мінулае красавала, цвіло па-над полем чырвонага колеру лятучым дымком, у якім адчувалася адно толькі шкадаванне і нічога больш. Косткі, якія даўно ўжо сатлелі, сляды, знак ад людзей і звяроў, што прайшлі некалі тут, гарэлі лёгка і амаль без паху. Сённяшняе, што яшчэ не адмерла, што памірала не па сваёй ахвоце, што жыўцом забівала і нішчыла спёка, чадзіла чорным чадным куродымам, закопчвала неба палыновай горыччу, раздзірала, уядалася ў цела. I Сноўдала, здавалася яму, да апошняй варсінкі, да апошняй кроплі крыві быў насычаны той горыччу, атручаны ёю. I працягваў атручвацца, робячы ўдых і выдых, што не абяцала нічога добрага ў будучыні. Будучыня, яе колер луналі над полем, запарушвала вочы шзрым попелам і падманлівым ад недахопу паветра блакітам, ад якога мутнела ў галаве, уваччу скакалі каляровыя іскры, што мошкі, якія трапілі ў сонечны прамень, нібы гарачым свінцом налівалася цела.

I Сноўдалу было незразумела, як зямля трымае яшчэ яго цела, як ён знаходзіць яшчэ дарогу, ступае не правальваючыся, зямля не прыбірае яго, не зацягвае ў агонь. Поле ж зрыта, паточана вогненнымі хадамі, бы па тарфяніку точацца вялізныя палаючыя краты ці чарвякі нейкія, што дыхаюць агнём, выпальваюць усё на сваім шляху, пакідаючы за сабою адзін толькі попел і белы пясок, які не гарыць. Не гарыць, але і не родзіць. На ім ужо нічога ніколі не вырасце, і ніякі след не адаб'ецца. Трэба шмат жыццяў, пакаленняў і стагоддзяў, каб аднавіць яго, трэба вельмі шчодра паліць яго жывою крывёй. I мо сёння ўжо ён, Сноўдала, яго цела і яго кроў і з'яўляюцца тым будучым гноем, дзякуючы якому зноў адродзіцца зямля.

Ён мог бы і не ісці праз гэтае вогненнае поле, абагнуць яго, узяць крыху ўбок, выбраць шлях, які б не быў такім небяспечным. Сноўдала, як толькі адышоў ад дуба, ступіў на палаючае поле, прыкмеціў сярод разрываў дыму курную хатку на курыных ножках, старую, як і сам ён, як свет гэты, дым і агонь. Хатка тая была не рубленая з бярвення, а складзеная з лёгкіх і тонкіх сасновых жэрдак, без коміна нават і даху. I корпаліся каля той хаткі, нібы ўстаўшы з небыцця, дзед і бабуля, той апошні яцвяг, які даўно ўжо загінуў, загінуў на яго зубрынай памяці, зубрыных вачах, і жонка яцвяга. Абое яны былі цяпер жывыя. Адрадзіліся падобна яму, Сноўдалу, ці ніколі не паміралі, не ведалі, што такое смерць, не падазравалі нават, што яна ёсць. Нічога не ведалі пра войны, пагоні і аб тым усяленскім могільніку за смуродным балотам, якое магло гарэць, дзе супакоіліся апошні яцвяг і апошні зубр.

Яцвяг зноў быў жывы, і ён, Сноўдала, зноў быў жывы. Чалавек і звер, адны сярод зямлі, што палала, схапілася агнём, бясконцага, узаранага вогненнага поля. Яны бачылі адно аднаго і павінны былі сустрэцца, сысціся. Яцвяг чакаў яго, ён стаяў з жонкаю пад прызбаю сваёй хаты, і каза яшчэ была каля іх. Усе трое скрозь дым пазіралі ў яго бок, углядаліся туды, адкуль ён павінен быў з'явіцца, калі агорае гэтае поле, пройдзе скрозь дым. Яны чакалі яго. I чакалі, пэўна, даўно, стагоддзі, таму што знасілі ўжо сваю старую апратку, што была зроблена са шкур звяроў, былі апрануты больш сучасна: абое ў фуфайках, у жанчыны на галаве хустка, у мужыка яе — картуз, і ў руках капаніцы. А мо і не капаніцы, мо проста кіёчкі, на якія яны абапіраліся, старая баба, стары дзед.

I Сноўдала заспяшаўся да іх, не адчуваючы ўжо атрутнага паветра, не разбіраючы дарогі, не баючыся вогненных пастак на сваім шляху. Ён зноў адчуў сябе царом усяго існага. Абудзіліся колішнія сіла і адвага, і шлях яго быў высланы камякамі палаючай зямлі, якая разляталася ва ўсе бакі, як зоркамі. Але дзіва дзіўнае, як Сноўдала ні спяшаўся, як шырока ні крочыў, хатка з яцвягам і яго жонкаю не набліжалася, як бы так і заставалася ў тумане, у далечыні, нібы ён і не ішоў, не бег ці бег на адным месцы, як тая вавёрка ў коле. Кола круцілася, вавёрка скакала і заставалася ў сваёй клетцы. Сноўдала пачаў злавацца, усе мышцы, што былі ў яго целе, усю кроў — усё аддаў руху, хуткасці, зліўся ў адно цэлае з ветрам і дымам. Хатка не наблізілася ні на крок. Яцвяг з жонкаю як стаялі, так і працягвалі стаяць у туманнай сваёй далечыні, і гэтая далеч, здаецца, бы нават яшчэ і павялічылася, як нейкая сценка з памяншальнага шкла з'явілася паміж імі і Сноўдалам, і яна адкінула іх, адсунула адно ад аднаго. Сноўдала задыхана спыніўся, каб адпачыць і ўпэўніцца: ці на самай справе хатка яцвягаў адбеглася ад яго. Ускапыціў зямлю, якую яшчэ не паспеў ахапіць агонь, але якая ўжо адчувала набліжэнне гэтага агню, таму што была яна ўжо цёплаю, распаранаю, хоць і вільготнай. I гэтая цёплая вільгаць зямлі не дала палёгкі Сноўдалу. Упершыню зямля не астуджала, не супакойвала распаленага цела.

Не зводзячы вачэй з хаткі і яцвягаў, Сноўдала ўсім целам калыхнуўся наперад, ледзь устояў на нагах, як не ўпаў на каленцы, калыхнуліся і адбеглі назад яцвяг з жонкаю, хатка, каза. I Сноўдала раз'юшыўся: чаму гэта яны бегаюць ад яго, прывабліваюць, паказваюцца на вочы і ўцякаюць, не пускаюць да сябе. Але ў яго хопіць сілы і хуткасці, каб дагнаць і пакараць іх. I ўжо нічога іншага не маючы ў галаве, як толькі гэта: дагнаць і пакараць, ён рынуўся наперад, на курную хатку яцвягаў, мецячыся ў іх рогам.

Ён зноў бег па вогненным полі і ўжо не дазваляў сабе перадышкі, бег, забыўшыся на стомленасць, не баючыся агню і дыму, не зважаючы на тое, што лёгкім можа не хапіць паветра, можа лопнуць сэрца, жылы могуць парвацца. I бег гэты цяпер доўжыўся век. Адыходзіла ноч, наставаў дзень, дзень заступаў на змену ночы, мяняліся поры года. Ішоў і раставаў снег, бруілі ручаі, адзваніўшы сваё, яны ўсыхалі. I там, кудой яны беглі, ускіпала зелень. Яна жухла, зноў падаў снег. А Сноўдала ўсё бег, губляючы сліну і пену, што гнала па целе кроў, якая закіпела ад гэтага бегу, закіпела і не паспявала астуджваць ні костак, ні жыл. Зямля і тая, здаецца, зжалілася над ім, яна ўзняла яго ў паветра. I Сноўдала, здавалася, ужо не бег, а ляцеў, мінаючы горы і акіяны, гарады і лясы. I таксама імкліва ляцелі над зямлёю яцвягі з іх хаткаю, ляцелі на сусвеце, засцячы сабою зоркі і планеты, творачы на зямлі буры і землятрусы, раздуваючы пажары і войны, не ведаючы ні стомленасці, ні супынкаў, падпарадкаваўшы сябе адной толькі пагоні.

А калі гэтая пагоня пачала надакучаць Сноўдалу, калі яму прыеліся яцвягі з іх курнаю хаткай, што маячылі наперадзе, і ён паспрабаваў спыніцца, хатка і яцвягі імкліва насунуліся на яго. I ён прайшоў скрозь іх, як скрозь цень. Адно насланнё скончылася, але надышло другое. Сноўдала ўбачыў самога сябе такім, якім неаднойчы бачыў, гледзячыся ў ваду, толькі больш выразна, і ўсяго цалкам, адразу, ад ускудлачанай, злямцаванай барады да запаленых, у белай пене, бакоў. Убачыў і затросся. Затросся і другі Сноўдала. I яны абодва і адначасова кінуліся адзін на аднаго. Зазвінела, рассыпаючыся на друзачкі, шкло. Перад Сноўдалам паўстала вялізная зала, застаўленая ўсякай усячынай, ад матацыклаў і веласіпедаў, якія былі ўжо яму знаёмыя, да рэчаў, якіх яму бачыць не даводзілася,— квадратных адпаліраваных скрынек з мноствам бліскучых нікеляваных гузікаў, скрынек са шклом, якое свяцілася і па якім ці то за якім бегалі людзі. Людзі бегалі і па зале, крычалі і хаваліся. А тыя, за шклом, паводзілі сябе прыстойна. I яны больш падабаліся Сноўдалу, хаця выглядалі і вельмі маленькімі, як лялечныя, несапраўдныя. А сапраўдных, што знаходзіліся ў зале, ён адразу ж неўзлюбіў. На самай справе, калі спытаць, чаго ўзнялі такі вэрхал, чаго галосяць, лямантуюць, пішчаць. Што за дзіва такое — зубр ва універмагу. Ды пляваў ён на гэты іх універмаг. Нічога талковага ўсё роўна ў ім няма. I Сноўдала з гордасцю і паважнасцю, імкнучыся, каб нічым не нагадваць паводзіны людзей, што з лямантам і сналохам шыліся ва ўсе куткі, рушыў да выхаду, далей ад гэтых чатырох сцен, на вуліцу, на брук, які ўжо ён бачыў перад сабою. Праход, праўда, быў надта вузкі, але ён пашырыў яго, звярнуў два касавыя апараты, ад чаго страцілі прытомнасць тры касіркі, праламаў падвоеныя шкляныя вітрыны. I быў ужо на маставой.

На вуліцы народ таксама спачатку сыпануў ад яго ў розныя бакі. Але Сноўдала ніяк не рэагаваў на гэты людскі спалох. I не толькі таму, што быў вельмі ўжо ганарысты. Ён ніяк не мог уцяміць, як гэта здарылася, што ён апынуўся ў горадзе, у самым цэнтры яго. Толькі ж што знаходзіўся ў глыбіні стагоддзяў, дзесьці на самым пачатку жыцця, і раптам без перасадкі — у самую сярэдзіну яго, росквіт ці захад. Мо хто іншы на яго месцы быў бы і рады гэтаму, але толькі не ён, Сноўдала. Не дзеля таго яго выпраўлялі ў дарогу, не дзеля таго, каб шалэндаць па пыльных гарадах, урывацца ва універмагі, палохаць людзей, выпраўляўся ён і сам. Не сустрэчы з яцвягам шукаў ён на сваім шляху, не ў мінулае ішоў, а ў будучыню. А сустрэўся з мінулым. Атрымліваецца як бы тое, што куды б ён ні скіраваў, а мінулага яму не абысці, сумнае яно ці радаснае. Яго, прынамсі, гэтая сустрэча не ўзрадавала, а толькі стаміла, нагнала нуды. I ці не ёсць уся гэтая будучыня толькі нуда і сум па мінулым, насланнё, сон, цень мінулага, што так упарта ўцякаў ад яго, не дазваляючы наблізіцца да сябе ні на крок. А потым злітаваўся, даў магчымасць дагнаць сябе, і рассыпаўся, развеяўся ў прах, прапусціў, паказаўшы яму, Сноўдалу, яго ж самога, хто ён ёсць і за кім ці за чым ён гоніцца. Закінуў у гэты горад, з якога як мага хутчэй трэба выбаўляцца.

Сноўдала працягваў крочыць па горадзе ўсё такі ж негарадскі, нехапатлівы і задуменны, як дзед, што ўпершыню наважыўся пакінуць вёску, ступіць з прасёлка на асфальт, і яго ўсё больш агортвала жаданне кінуцца бежкі па гэтым асфальце, прэч з горада. Але ён стрымліваў сябе, не хацеў прыніжацца перад натоўпам, які цягнуўся ўжо ўслед яму. Ці то не ўвесь горад збегся паглядзець на яго. Ганаровы эскорт усё павялічваўся і павялічваўся. Былі ўжо ў ім і міліцыянеры, і пажарнікі ў форме і на машынах — гэта на той выпадак, калі ён раптам накінецца па каго-небудзь. На гэты ж выпадак званілі і балабонілі па ўсім горадзе тэлефоны, тэрмінова склікаліся нарады. Паспешліва шукалі паляўнічых і паляўніцтвазнаўцаў, звераводаў і ветэрынараў. Яны павінны былі вырашыць яго лёс: забіць, усыпіць ці пакуль што нічога не рабіць: назіраць, як ён сябе будзе паводзіць, куды скіруе. Зубр паралізаваў усё жыццё горада, выбіў з каляіны, парушыў яго адладжаны арганізм, вывеў усіх гараджан на вуліцу, як на дэманстрацыю.

А Сноўдалу і не наўме была тая мітусня і мітрэнга, што ўзнялася вакол яго і ўжо добра-такі надакучыла яму. Ён спяшаўся пакінуць горад і на ўскраіне яго рушыў напрасткі, зносячы агароджы і платы, вытоптваючы грады, абыходзячы малых дзяцей і дарослых, што не ўправіліся схавацца і не ведалі ўжо, што і рабіць. Але толькі на змярканні горад выпусціў яго на волю, адсталі, адчапіліся праважатыя. Сноўдала зноў апынуўся ў полі, тым самым, што гарэла, але цяпер ужо не так смуродна і ўдушліва. Па зорках скіраваў сябе на дуб, які ўпаў, калі ўжо збіўся з дарогі, трэба было пачынаць усё спачатку, вяртацца туды, дзе заблудзіўся. I ён вярнуўся, і зноў адчуў сябе разгубленым. Не надта ж і далёка знаходзіўся той дуб ад горада. Не вельмі даўно ён і ўпаў, лісце яшчэ не паспела завянуць на ім. А Сноўдалу здавалася, што ён адолеў тысячы кіламетраў і мінулі стагоддзі з таго часу, як развітаўся з дубам. I ўсе тыя кіламетры, усе тыя стагоддзі былі зараз у ім у Сноўдалу. Ён упаў усім целам на зямлю, ледзь даклыпаўшы да дуба. I дуб пашкадаваў яго:

— Здарожыўся, сынок. Я ж казаў табе, што ты яшчэ прыйдзеш да мяне, па мой ліст і мой жолуд. Я ведаў і чакаў цябе.

— Мо ты таму і ўпаў, каб накарміць мяне.

— Не, прыспеў мо час, я і лёг, як загадана было мне.

— Кім загадана?

— А тымі, на чыіх костках я дагэтуль рос, каго перажыў, каго перастояў, хто загадае ў свой час упасці і табе.

— А калі я не паслухаюся і не ўпаду?

— Закрыецца ход. А ён не павінен закрывацца, ён вечны, таму ты і ўпадзеш.

— Які ж гэта ход, дзе той ход, куды?

— Усяму свой час. Ты пакуль еш, дарога твая далёкая. Я пакажу ход, па якім адыходзяць і вяртаюцца. I ты таксама пойдзеш і вернешся, хаця дарога твая апошняя ў цябе, а таму еш, каб пастаяць за тых, каго ўжо няма, і паказацца тым, хто ёсць.

I Сноўдала пад ласкавы, прыглушаны і як бы загаслы ўначы шэпт дубовага вецця пачаў есці лісце і жалуды.

— У кожнага з нас, хто жыве на зямлі, у дрэў і звяроў, людзей, адзіны лёс. Упала дрэва — упаў і чалавек,на аднаго звера на зямлі стала меней, зрабіўся меншы на аднаго чалавека і свет. I ў той, табе здаецца, ужо далёкі дзень, але што даўніна ў параўнанні з жыццём зямлі, свет збяднеў на аднаго чалавека. А я памёр у ім і разам з ім.А добры быў чалавек, мо нават апошні, з кім парадніўсяя на зямлі, звязаны з ім каранямі быў, мо таму і не вытрымалі мае карані, адкрыўся ход. I ты пойдзеш па ім, і хто ведае, мо яшчэ паспееш выратаваць другога чалавека, які параднёны ўжо з табой. Ён нашага, зямнога роду. Зямнога, зямнога... Хопіць, ідзі, ідзі...

Сноўдала падняўся і пайшоў на гэты голас, які за тугой даўніны, усё ж адбылося на яго вачах, ён быў тады наглядальнікам, а цяпер хацеў уберагчы яцвяга ад смерці, хацеў спыніць, разагнаць пагоню, ворагаў яцвяга. I ён кінуўся насустрач ім, як толькі пагоня наблізілася да яго. I ўжо, здавалася, прапароў рогам таго, хто бег першым. Але, дзіва нейкае, рог яго бадануў толькі паветра, цемру, цень. I ўсе астатнія, што ўдзельнічалі ў той пагоні, былі толькі ценямі. Не дадзена было яму нікога ні забіць, ні спыніць. I Сноўдала працягваў свой шлях, губляючыся ад здагадак: што павінна ўчыніць тая пагоня, чым яна скончыцца — забойствам, смерцю кожнага, ці пагоня тая вечная, адзін уцякае, а ўсе астатнія гоняцца за ім, і не мае гэта канца, гэта бессмяротна. Усё толькі гульня ў жыццё і смерць. I адразу ж выпадак даў яму праверыць здагадку. Дарогу Сноўдалу, трымаючы напагатове стрэльбу, заступіў Барталамеус Шпаковіч. Той самы Барталамеус і з той самай стрэльбай, якая ўжо аднойчы забіла яго, Сноўдалу. I цяпер стрэльба была гатова забіць яго зноў. Сноўдала бачыў, што, як і тады, Барталамеус не прамахнецца, адчуў гэта цемечкам, макавым зернем у ім, якое не было абаронена косткаю. Сноўдала спалохаўся, хаця і ведаў, што стрэльба Барталамеуса Шпаковіча не мае сілы абарваць яго зубрынае жыццё.

Зубрынае. Так. Але яго, Сноўдалы, жыццё яна здольная была перапыніць. I бясконца доўжылася хвіліна спалоху і ўзаемнага чакання. Смерць чорным вокам не міргаючы пазірала яму ў вочы з рулі стрэльбы, таксама не міргаючы цікаваў і ён за ёю, краёчкам вока ўлоўліваў добра ўжо бачнае святло наперадзе тунеля. А цемра абціскала яму бакі, вымушала прыціскаць хвост. Сноўдала ўжо быў згодны пайсці прэч ад стрэльбы. Мо ён так і зрабіў бы, але адчуў на сабе яшчэ нейчыя вочы, не добрыя, не злосныя, хутчэй за ўсё абыякавыя. I тыя вочы ўчапіліся, упіліся ў яго і холадна загадалі яму: наперад. I ён, падпарадкоўваючыся іх загаду, зрабіў крок насустрач стрэльбе, непазбежнасці. I ў тое ж імгненне шчоўкнуў курок, успыхнула чырвонае святло і прагучаў стрэл. I Сноўдала гатовы ўжо быў упасці і пачаў ужо асядаць на пярэднія ногі, але адчування болю нідзе ў ім не было. I ўдару, што збівае з ног, ён не адчуў. Нічога не адчуў, так толькі, бы муха куснула ў цемечка. I ён зразумеў, што пошчак курка, асляпляльная чырвань уваччу, дотык чагосьці да цемечка — усё гэта толькі памяць, чаканне таго, пра што ён ужо ведаў, праз што прайшоў. Шпаковіч з яго стрэльбаю ўжо не страшныя яму, праз гэта, калі ўжо так наканавана, трэба проста прайсці, пераступіць і крочыць далей. Што ўжо адбылося, другі раз не адбудзецца, мінулае не вернецца, хаця яно і заўсёды з табой. Будучыня, можа здарыцца, наперадзе, і ў гэтым тунелі, і на выхадзе з яго, будзе куды больш страшнай, але, пакуль наперадзе хоць што-небудзь мігціць, трэба ісці на гэтае мігценне, брацца на святло, перамагаючы жахі і стому, што б там цябе ні чакала, які б вялікі падман ні ўгатаваў табе лёс. I калі ёсць падманы, то ёсць каму і каго падманваць, ёсць жыццё. Сноўдала параўняўся са Шпаковічам, той стаяў не кратаючыся, прыпаўшы шчакою да ложа стрэльбы, чакаючы і выцэльваючы яго. Сноўдала зноў адчуў гэтае выцэльванне і цемечкам, і макавым зернем у ім, адчуў саму стрэльбу, ён ужо дакрануўся да яе рулі ўздыбленай варсінкаю, ледзь не кінуўся назад, таму што зноў пачуў шчаўчок курка, палыхнула перад вачыма чырвань, і чырвоная муха, здаецца, укусіла мозг, але раней, чымсьці ўсё гэта адбылося, Сноўдала ўжо ведаў, што гэта павінна адбыцца, так будзе. Ды толькі аніякае веданне, аніякая памяць, хоць і лжывая, не можа застацца абыякаваю, калі вось так сам-насам сутыкаешся са сваёй смерцю. Сноўдала на нейкае імгненне збянтэжана спыніўся, і гэта дазволіла Шпаковічу яшчэ раз узвесці курок і зрабіць яшчэ адзін уяўны стрэл. Стрэліць яшчэ раз, калі ўжо ад самой стрэльбы не засталося і рулі нават, Сноўдала ўвабраў стрэльбу ў сябе ці сам увабраўся ў яе, прайшоў праз Шпаковіча ціхім і дробным крокам, бы хацеў растаптаць яго, хоць і ведаў, што таптаць няма каго. Усё гэта толькі цень. I цень гэты, цемра, што акружыла яго, абціснула холадам яму бакі, адрынулі ад яго, святло засляпіла вочы. Тунель рассунуўся, расчыніўся, над ім зіхацела ад блакіту неба, зямлю ўгравала чыстае сонейка. Сад быў перад Сноўдалам, вялізны, бясконцы, недзе ўдалечыні ён сыходзіўся з небам, парадноўваўся з небам. I першы, каго ён убачыў у тым садзе, калі вочы звыкліся са святлом, быў зноў Барталамеус Шпаковіч, але ўжо без стрэльбы. Весела і радасна ён кінуўся насустрач Сноўдалу, бы чакаў яго. Сноўдала не прыняў і аніяк не адгукнуўся на гэтую яго радасць, хацеў прайсці праз яго, як і там, у тунелі. Але тут, у гэтым садзе, Шпаковіч не быў ужо ценем. Сноўдала адчуў гэта, упёршыся ў яго галавою, раз'юшыўса. Цяпер ён абавязкова ўжо растаптаў бы Шпаковіча, але не паспеў. Набеглі зубры, тыя, што даўно памерлі ўжо, што працягвалі жыць толькі ў памяці яго. Шматлікія Сноўдалы яго зубрынага роду, і ніводзін з іх таксама не быў ценем, бо ўсе разам затрубілі, захоркалі, вітаючы яго, радуючыся яму. Акружылі, павялі ў сад.

У садзе таксама было мноства людзей, якіх Сноўдала некалі ведаў і помніў. I яны яго помнілі, добрыя і злыя, але не перамешаныя, не зблытаныя, як у жыцці, а наасобіцу добрыя, наасобіцу злыя. I як бы сцяна нейкая ці рыса нябачная між імі, за якую ніхто не заступаў. Па розныя бакі той рысы ці сцяны апынуліся некаторыя бацькі і дзеці, цягнулі адно да аднаго рукі, а самкнуць іх не маглі. Знаходзіліся ў садзе і дзяды, што жылі ў камені пры дарозе, з якімі Сноўдала пазнаёміўся на пачатку сваёй дарогі. I пры іх незнаёмы Сноўдалу дзядок, сухенькі, з кіёчкам у руках. I гэты незнаёмы адразу ж памкнуў да Сноўдалы:

— Дачакаўся, дачакаўся,— абняў Сноўдалу і раптам адсланіўся ад яго, пачаў перыць кіёчкам сваім.

Дзяды з каменя спынілі яго:

— Не трэба так злавацца, бацька. Ён толькі паказацца нам прыйшоў. Табе ды Мар'яну. Прыйдзе Мар'ян, і мы яго выправім адсюль.

— Мар'ян ты мой, Мар'янка,— сухенькі дзядок пакінуў Сноўдалу, сеў на зямлю і заплакаў.— Чаму ж ты, чучала кудлатае, сноўдала дурное, так доўга спаў. Усе мы цябе чакалі там, там. I не дачакаліся.

— Дачакаюцца, бацька, яшчэ дачакаюцца. Не мы першыя, не мы апошнія,— супакоілі яго дзяды.— Так ужо на раду напісана. Кожнаму свой час. I кожнаму свая дарога. Хай ён пройдзе па сваёй як людзі, як усе мы. I калі Мар'яну ўгатавана з ім сустрэцца, сустрэнецца і тут. Не праганяй яго, хай пакуль застанецца.

Сноўдала застаўся. I як і не было яго там. Тры дні хадзіў ён па бясконцым садзе. Тры дні не ведаў ён аніякага клопату. I ніхто не звяртаў на яго ўвагі. Сноўдала як выпаў з жыцця, і памяць яго пакрысе глухла ад даброт, якімі адорваў сад, ад бестурботнага жыцця. Не трэба было ні аб чым дбаць, не было патрэбы нікуды спяшацца, а гэта значыць і думаць, помніць што-небудзь. Памяць засталася ў ім толькі ў страўніку. Надыходзіў час, страўнік падаваў знак: пара да кармушкі. I першы дзень Сноўдала толькі і рабіў, што еў, і быў рады, на другі — ужо трохі сумаваў, а на трэці ўжо і звыкся з такім жыццём. I калі прыйшоў Мар'ян, давялося яго, Сноўдалу, з таго саду праганяць палкаю.

— Цябе чакаюць, цябе чакаюць,— гаварыў Мар'ян.— Мо ты яшчэ і паспееш. Спяшайся.

А Сноўдалу зусім не карцела куды б то ні было спяшацца. I пляваў ён на тое, што недзе хтосьці яго чакае. Калі столькі чакалі, пачакаюць яшчэ паўстолькі, нічога не здарыцца. А здарыцца — што з таго. Усюды кожны дзень што-небудзь ды здараецца. А ён жа не разарвецца, усё роўна яго на ўсіх не хопіць. Раз пашанцавала ў жыцці, трапіў у райскае месца, і адтуль праганяюць. Яго праганяюць, а самі застаюцца. Праганяюць усе, і людзі, і звяры. I асабліва бязлітасна звяры, бацька з маці, як звар'яцелі, пераць, рогам лучаць пырнуць у бок: ідзі, ідзі, ідзі...

— Дык пойдзем разам, калі нас там чакаюць. Усе разам вернемся, людзі і звяры,— ён з сумам узіраўся ў неба, на якім не было ані воблачка, на сад, абцяжараны яблыкамі, і дыхаў, дыхаў водарам гэтых яблык, гэтага саду.

— Нас ужо ніхто не чакае,— адказвалі яму.— Мы чужыя там усім. А тут ты чужы нам.

I вялікая крыўда агарнула Сноўдалу:

— Жывы — чужы, мёртвы — свой. Няма праўды на белым свеце, няма справядлівасці.— З адчуваннем гэтага ён і пакінуў сад, мінулае сваё і будучыню. Зарокся забыць гэтую будучыню, не імкнуцца больш да яе, таму што адыходзіў ён, пакідаў сваю будучыню, не паснедаўшы нават, галодны. Зубры не дазволілі яму перад дарогаю і наесціся ўдосталь.

— Ты яшчэ вернешся сюды, паспееш сюды, тады наясіся.

Чорта лысага ён вернецца, не дачакаецеся. Ён вернецца да сябе, у дзень сённяшні. У дзень гэты, што ён пакінуў, ступіўшы ў тунель, у дзень, што ўжо клікаў, вабіў яго. Сноўдала адчуваў яго набліжэнне, хаця гэта быў зусім не дзень, а ўсё тая ж бясконцая ноч, сярод якой адчыніўся яму ход у дубе. I цяпер ён зноў ішоў па тунелі, але не па тым, які навёў яго на сад, а па новым, які пачаўся ўжо ў садзе. Адчыніўся, узнік перад ім нечакана, нібы ніколі і не было тут саду. Зрабіў адзіны толькі крок, і сад знік, зніклі звяры і людзі, цемра ахапіла яго, і наперадзе нічога не свяцілася. Наплывалі толькі пахі зямлі ўначы. Пахі самой зямлі клікалі яго да выйсця з гэтай сонечнай і шчаслівай турмы, пахі і голас, шэпт і стогн усяго існага на зямлі, што расло там, поўзала, хадзіла, корпалася, уступала ў бойку, ішло наўцёкі і абаранялася, памірала і нараджалася, пахам чаго былі ахутаны неба і зоркі, што разносілі вецер і хмары. Усе гэтыя пахі і гукі зноў у ім і з ім. Сноўдала як бы зноў адраджаўся, удыхаючы іх, складваўся нанава, збіраў сябе з зорнага святла, месячнага ветрыку, кляновага ліста, бруення ручаёў, салодкіх сноў мурашак, дрымоты пракавечных дубоў, усмешкі і стогну чалавека. Усё гэта ён ужо чуў, усё гэта ўваходзіла, убівалася яму ў вушы і вочы і заставалася ў ім, усё гэта ён назапашваў у сабе, імкнучыся нічога не згубіць і не расплюхаць у хадзе. I беражлівасць, ашчаднасць да ўсяго, што ён пазнаваў, не збівала яго з нагі, наадварот, надавала ступе цвёрдасць і ўпэўненасць, цела рабілася пругкім і лёгкім. У садзе, пазбаўлены ад усяго зямнога, ён ужо забыўся і пра імя сваё, а цяпер зноў прыгадаў яго, успомніў, што было з ім і што яго сапраўды чакаюць. Сам сябе ён чакае, як згублены, блукаючы ўначы, не ўсведамляючы яшчэ сябе, не ведаючы, чаго і навошта ён тут. Усвядоміць толькі тады, калі ён, другая яго палавіна, выхапіцца з тунеля і сальецца з ім, з самім сабою. Знойдзе, здабудзе сябе. Так павінна адбыцца, так наканавана. Толькі вось гэта і ёсць сапраўднае вяртанне. Інакш не варта і жыць. I гэта правільна, добра, што яго прагналі з саду, не далі сытасцю затлуміць галаву і пабілі на дарогу. Галодны, зведаўшы пакуту, ён будзе і больш памятлівы, больш прыглядлівы і ашчадны да таго, што адрынуў, з чым хацеў развітацца назаўсёды, пра што пачаў ужо забывацца. I вось ён рухаецца не па тунелі, бяжыць па сваёй змучанай, спакутаванай памяці, па якой яму неабходна прайсці, каб яна абудзілася і не толькі плакала крывавымі слязьмі, але і набыла шырыню, увабрала ў сябе ўсё, паяднала ўсё, і тады ноч не сцягнецца, не здасца такой доўгай і цёмнай, а дзень цьмяным і нудным. Кожны дзень будзе мець свой працяг, у кожнага будзе свая адмеціна, свой смак і пах. Той даўні смак і пах, пра якія ён ужо забыўся. Забыўся, калі загнаў сам сябе і сваю памяць у гэты тунель: толькі іскрынка святла наперадзе і ўсюды Барталамеусы са стрэльбамі, якія ўжо і не страляюць, і прывіднае, уяўнае адчуванне спакою і саду, таго, чаго на самай справе няма і не можа быць, што толькі мроіцца і закалыхвае тых, хто па сваёй ахвоце зашыўся ў тую нару. Але ён вылезе, выйдзе з яе, ужо выйшаў, хоць і абліваецца крывёю яго памяць, смыляць збітыя да крыві ногі, наліліся чырванню вочы.

Сноўдала стаяў каля вялізнага дупластага дуба, над яго галавою зіхацела зоркамі неба, ён усміхаўся небу і зоркам. Ён зноў быў на зямлі, на той самай сцежцы, па якой стагоддзі і стагоддзі, усё жыццё хадзілі зубры. I зямля, і сцежка пазнавалі яго і віталі, віталі, тоненька папіскваючы, вавёркі, што пасяліліся ў дупле дуба, жылі там і чакалі, калі ён прыйдзе. I вось ён прыйшоў. За час, што адсутнічаў, тут багата чаго перайначылася. Рэчка, якая жыла ў яго ў памяці, якую неаднойчы даводзілася яму пераходзіць, знікла, але не зусім, не так, што і знаку ад яе не засталося, яна проста пайшла пад зямлю, і Сноўдала адчуваў плынь яе халоднай і чыстай вады, ведаў, што ў свой час яна таксама вырвецца з-пад зямлі, таму што рэчка не памерла. Жылі ў ёй і плакалі цяпер, радуючыся таму, што ён наведаў іх, схаваныя пад зямною цвердзю бязвокія рыбіны, скробся рак, праточваючы на паверхню норку, корпаўся, круціўся ў глеі неўміручы ўюн. Сноўдала дапамог раку з уюном: пачаў капыціць зямлю і спыніўся толькі тады, калі ўбіўся ў яе па калена. Ён не дастаў да вады, не даў святла ні рыбінам, ні раку, ні ўюну. Але ведаў, што гэтага ад яго ніхто і не патрабуе. Галоўнае, рак з уюном пачулі яго. Яны завершаць тое, чаму ён паклаў пачатак, рэчка завершыць. Неўзабаве там, дзе ён ступіў нагою, ударыў капытом, прасочыцца, як праклюнецца, кропелька вады, чысцюткая, што сляза. Такая ж кропля ўпадзе з травы зверабою. Яны сальюцца. I пад дубам забруіцца крынічка. Пройдзе дожджык, падалье ён вады. Надыдзе зіма, і прыціснуць маразы, скуюць крынічку, лёд трэсне, разарве зямлю. I ўвёсну тут заструменіць ужо раўчук, выб'ецца з-пад магутных дубовых лап-каранёў. Раўчук той падыме і дуб. У паводку ён упадзе, грымне долу так, што застогне зямля і выпусціць з няволі рэчку, рыбін, ракаў і ўюноў. Яны і адаб'юцца ў вецці гэтага дуба, у дуплах яго. I Сноўдалу здалося, што ён ужо бачыць перад сабою мноства маленькіх рыбінак, што ён прыйшоў да гэтага дуба на вадапой таксама не адзін, а з зубранём. I зубранё, дапытлівае і палахлівае, забаўляецца з тымі маленькімі рыбінкамі, таксама дапытлівымі і палахлівымі.

Сноўдала ўяўляў сабе, як гэта будзе, і ўсміхаўся. Ён ведаў, што так будзе. Смак травы зверабою колькі тысячагоддзяў застаецца нязменным, вяжа рот хваёвай смалою-жывіцай. Як і стагоддзі назад, яна такая ж гаючая, цвіце аднакава: жоўцепька і ціха, і казюркі, павучкі круцяць у квецені яе дзіркі, лечаць свае хваробы. Як і стагоддзі назад, застаецца нязменным, струменіць, пахне лесам сцішанае ўначы паветра, ад зямлі пахне грыбам і зверам, яго, Сноўдалы, следам, яго потам, гноем і крывёй. Пах гэты не выветрыўся з яго памяці, не сатлеў. I цяпер яму можна не баяцца, што сатлее, развеецца па ветры. Каля дуба, што стаіць на самоце пад зорным небам, ён сустрэў самога сябе. I можа працягваць сябе далей, можа крочыць па зямлі, што здаўна яму родная і блізкая.

Яго ж, звярыная, сцежка навяла Сноўдалу на дубняк, што цягнуўся кіламетры з два ўздоўж балота. Дубы раслі тут больш маладыя, але трапляліся сярод іх і такія, што памяталі яшчэ яго, прыпадалі лістом і зялёнымі ў зялёных шапках жалудамі да яго загрыўка: песцілі, лашчылі, студзілі распаленае цела, рады былі сустрэчы з ім. I ён быў рады ім, хаця адначасова сустрэча гэтая выклікала і сум. Больш помнілі аб ім тут дубовыя пні, чымсьці дубы. Праўда, сярод пнёў убіраліся ўжо ў сілу і дубкі, некаторыя з іх былі зусім яшчэ маленькімі, каранём і ствалом у жалудах, як у матчынай далоні. Даверліва прыпаўшы да той далоні, яны толькі яшчэ святкавалі сваё нараджэнне. Сноўдала ведаў, што не ўсе з іх дажывуць да сталасці, дачакаюцца сваіх жалудоў, мала каму з іх нарачона трымаць маладое жыццё на сваёй далоні. Безабаронны дуб на пачатку жыцця, як і кожная істота, што толькі-толькі ўбачыла белы свет.

Дуброва вывела Сноўдалу на раку, цяпер ужо не падземную, а сапраўдную, зямную і ў зорках, таму што бегла яна, здаецца, не толькі па зямлі, але і па небе. Зямля і неба сышліся на ёй, абняліся і цалаваліся. Цалавалася неба з зямлёю, мілавалі зямлю зоркі і месяц. Дрэвы, дубы і ліпы, ляшчына і лаза, што раслі ўдзень па беразе, а ўначы — сярод вады, стаялі на варце, на варце гэтага спаткання зямлі і неба, зорак і вады. I Сноўдала, хаця і адчуваў смагу, не наважыўся перашкодзіць іх спатканню, разбурыць гэтае зліццё, знітаванне вады і зорак.

Ён доўга стаяў на беразе ў зарасніках арэшніку. Стаяў нерухома, нават не зміргнуўшы ні разу, стаяў у вечнасці, пэўна, пакуль доўжылася мілаванне неба з зямлёй, вады і зорак, пакуль з вады і зорак не выплылі, як нарадзіліся ўначы, бабры. Іх было трое. Бабёр, бабрыха і бабраня. Бабёр з бабрыхаю былі як адлітыя з месячнага святла, святла вельмі старажытнага, што спакон веку песціла зямлю, такія яны былі сівыя. А бабраня — чыстае золата. Яно праехала па рэчцы, учапіўшыся за хвост бацькі, а потым маці. Потым падплыло да прабацькі свайго — месяца, што ўсмешліва гойдаўся на рачной хвалі, раздрабніла, рассыпала смех яго на шкляныя і сярэбраныя званочкі па ўсёй рэчцы. I пад той смех, што ахапіў сусвет, сплываў па рэчцы і струменіў да зорак, пачалі свае гульні старыя бабры, уцягваючы ў іх і бабранят, зоркі і месяц, і яго, Сноўдалу.

Сноўдала сапраўды, здаецца, хацеў ужо ўступіць у іх гульню, як даючы згоду, хітнуў барадой у кустах, крануўся з месца, але адчуў, што ён не адзін на беразе ракі. Нейчы позірк, скіраваны на баброў, адчуў. Апамятаўся, ацверазеў і адразу ж згледзеў амаль што побач з сабой і таксама ў арэхавым кусце чалавека. Здзівіўся, адкуль і калі той чалавек з'явіўся тут, як ён яго не ўбачыў, не пачуў раней. Сноўдала намерыўся ўжо кінуцца да таго чалавека, загнаць яго ў ваду, прагнаць адсюль, каб ён не ўлазіў і не цікаваў за тым, як жывуць звяры. Але чалавек той добразычліва ўсміхаўся, як усміхаўся толькі што ён сам. Усё ўсміхалася ў чалавеку, рукі, якімі ён рассоўваў арэхавае голле, твар, вусы, вочы. I рэчка, што адбівалася ў яго вачах, таксама ўсміхалася. Жыла ў чалавеку рэчка, і бабры ў ім жылі, і дуброва, і гэтая зачараваная ноч, і нават сам Сіюўдала жыў. Ён бачыў гэта не толькі па ўсмешцы і радасці чалавека, але і па той заклапочанасці і суме, якія стаіліся ў яго вачах. Клопат і сум былі не толькі ў вачах, яны, здаецца, цяжкім грузам ляжалі і на плячах таго чалавека, гнялі яго, ціснулі да зямлі, бы само неба легла на яго плечы, сцерагліся нечага плечы. I вочы яго, нягледзячы на смех, былі насцярожаныя. Чалавек то прыглядаўся да баброў, то хуценька ўскідваў вочы, узіраўся ў процілеглы бераг, што патанаў у цемры, уверх-уніз прабягаў вокам па рэчцы, нібыта чалавек пільнаваў рэчку, быў у адказе за яе. Начальнік ракі — так і ахрысціў таго чалавека Сноўдала, добры то быў чалавек.

Але, акрамя таго добрага чалавека, Сноўдала ўжо адчуваў прысутнасць каля рэчкі і іншых людзей. I не ўсе з іх былі добрыя. Праўдзівей кажучы, усе нядобрыя, за выключэннем аднаго, якога ён бачыў па дарозе сюды, у садзе. Але яго ў разлік можна было і не браць, не чалавек то быў ужо, амаль не чалавек, хаця ён таксама радаваўся, стаяў на грудку каля пагранічнага слупка і ўсміхаўся, як не ведаў яшчэ, што ўгатавана яму праз хвіліну-другую. Да яго ўжо краўся другі чалавек, у руках ён трымаў стрэльбу з узведзеным ужо курком, як і ў Барталамеуса Шпаковіча. Мо гэта і быў Барталамеус Шпаковіч ці нехта вельмі падобны на яго.

Сноўдала не схацеў прыглядацца, не да таго яму было. На другім беразе ён згледзеў прыхаваны ў кустах матацыкл. Гаспадар яго яшчэ не пазбавіўся ад смуроднага паху бензіну, і не толькі, здаецца, бензіну, хлапец, дзесьці аднаго з начальнікам ракі веку, таксама са стрэльбаю напагатове і ўзведзеным ужо курком, падкрадваўся да рэчкі. А побач з ім крочыў яшчэ адзін мужчына, стары ўжо. I Сноўдала чуў, што шэпча той стары маладзейшаму:

— Ты бяры правага, я — левага. I пад маю каманду. Толькі не зявай.

I малады адказваў яму таксама шэптам:

— Лады, Янот, лады. Шуруп круціць дзірку правільную.

I гэты іх шэпт пачуў, пэўна, і начальнік ракі. Ён адпусціў галінку, якую трымаў да гэтага ў руцэ, каб больш зручна было назіраць за ракою. Адпусціў ціха, так што не шамнуў, не шавяльнуўся ні адзіны лісцік, паціху павярнуўся ў кустах тварам насустрач тым, што набліжаліся да ракі са стрэльбамі напагатове.

Сноўдала зразумеў, што тут адбудзецца праз нейкую хвіліну ці дзве. Здранцвеў, знерухомеў ад абурэння і крыўды: прывабілі, зацягнулі ў свае гульні. А ведалі ж, ведалі ціхія і дабрачынныя райскія жыхары, чым і як яны скончацца. Таму і не пайшлі самі, што ведалі пра ўсё. Яго выперлі ў дарогу, а самі засталіся ў садзе, жаруць цяпер райскія яблыкі, працягваюць гуляць у садзе ў свае гульні, носяцца, што з пісанымі торбамі, са сваімі цацачнымі стрэльбамі, якія даўно ўжо не страляюць. Знайшлі дурня і падставілі яго. А той, у вайсковым, каля пагранічнага слупка, наглядчык, выпраўлены знарок сюды, каб заступіць яму, Сноўдалу, дарогу, калі ён захоча адступіць. А ён, Сноўдала, усё роўна так і зробіць, ён уцячэ, уцячэ адсюль. I ніхто яго не ўтрымае, ніхто не мае права трымаць яго. Гуляйце, людзі, жывыя і мёртвыя, самі ў гульні, што самі ж для сябе напрыдумлялі. Ніколі спакон веку тыя гульні зверу, быдлу нічога добрага, акрамя смерці, не прынеслі. I ніколі не стане звер паміж людзьмі, не стане нават дзеля таго, каб уратаваць аднаго з іх, каб засланіць аднаго з іх ад кулі, не стане. Расквітвайцеся за грахі свае самі. Звярам — звярынае, чалавеку — чалавечае. Кожнаму сваё. Ён пайшоў адсюль прэч. Прэч, прэч, хіба ж дзеля гэтага ён выпраўляўся ў дарогу. У канцы той дарогі яго ж чакаюць не людзі, а звяры, зубры. Да іх ён павінен вярнуцца, расказаць ім, што сцежкі, па якіх хадзілі яго прадзеды, яшчэ не пазарасталі, што чакае іх на зямлі, на бацькаўшчыне, якую яны зноў імкнуцца набыць. А што ён ім раскажа?

Янот з Шурупам падкрадваліся да ракі, да баброў. Бабры плавалі ў сусветным сваім акіяне, зорнай і месячнай сваёй калысцы і, што дзеці, рагаталі на ўвесь сусвет, пацвельвалі месяц. Месяц быў спакойны.

Лета разнягодзілася да Пятра. Вымакалі без прыпар, ніклі да зямлі, ледзь-ледзь вытыркнуўшыся з яе, бульба і жыта, людзі змарнелі ўжо, чакаючы сонца і цяпла. Мясцовыя ведуны прадказвалі тое цяпло пасля сёмухі. «Сёмуха, тройца пакажа,— у адзін голас прарочылі Калістрат з Лукашом.— На тройцу сонечна, і лета цёплае. Памянеце наша слова — будзе цяпло». I з імі пагаджаліся: калі-небудзь будзе і цяпло, не ўсё ж залева і халепа. Але ні прадказанням ведуноў, ні спадзяванням аптымістаў не суджана было спраўдзіцца. Сёмуха выдалася надзіва цёплаю і пагодліваю, а на другі дзень зноў лінулі дажджы. I што за чорт такі кіраваў тым надвор'ем, стаяў на чале нябеснай канцылярыі: удзень хмары, хмары, і ўсе рваныя, чорнымі ватнымі клубкамі. I праёмы сінія ў той ваце: з тых праёмаў як мочыцца нехта. I вясёлка к вечару на ўсё неба. I да самага захаду сонца дзьмуў халодны вецер, так, што студзіў само неба, яно рабілася сінім, бы той лёд увесну. З ранку да вечара вецер гнаў хмары, усё на поўдзень, на поўдзень. А вечарам, як па загаду, вецер сціхаў, хмары праходзілі, налівалася блакітам неба, высыпалі, што рабацінне, зоркі, і ціша, ціша ахутвала зямлю. I ў гэтай цішыні па халодных росах паўзла ноч, днела — зноў усчынаўся вецер, находзілі хмары.

— Гэта ўжо да купалля,— зноў у адзін голас гаварылі Калістрат з Лукашом.— Пасля купалля распагодзіцца. Вось памянеце нас.

Прайшло купалле. Калістрата з Лукашом, канечне, памянулі. Надвор'е не лепшала. Вёска мокла, мерзла, чакала Пятра: пасля Пятра заўсёды ж сонечна — касавіца ж пачынаецца. Чакаў Пятра і Мар'ян, яму таксама трэба было думаць, дзе б прыдбаць таго сена: карову трымаў, а яго дзялянка, дзе заўсёды касіў траву, была пад вадою, так і не сышла яна з вясны. Лета ды і ўвесь год не вельмі спрыялі яму. Усю вясну хварэў, вылежаў то ў бальніцы, то ў хаце. I так не толькі ён, але і ўсе іншыя настаўнікі, што засталіся ў вёсцы — дзве настаўніцы,— што без пары, па выслузе гадоў пайшлі на пенсію. Змучыла, прыпала да іх хвароба, і ў адной, і ў другой сэрца, а паглядзець на іх збоку — маладзіцы хоць куды яшчэ, ёсць за што патрымацца, маці іх у такі век яшчэ дзяцей раджалі. А яны кволяцца і кволяцца. Надвор'е, канечне, дае знаць, а больш за ўсё тое, што надта ж яны прыслухоўваліся да свайго сэрца. Крыху толькі падало яно голас — адразу ж у ложак. Жонкі вылежваюцца, а мужыкі і кароў дояць, і грады полюць. У Мар'яна таксама было сэрца, але ён патачкі яму не даваў. I на пенсію ён пайшоў не па выслузе, а як мае быць, у свой тэрмін, аформіў усё вясною. Аформіў, але лезці на печ не спяшаўся, больш таго, на пачатку лета ўладкаваўся зноў на працу, хаця і да гэтага часу не цураўся той працы, як не даваў веры, што яго звольнілі ці скарацілі. Кожную раніцу паважна і строга, як афіцэр-адстаўнік, зімою ў цяжкім і доўгім, ледзь не да зямлі, блакітным суконным паліто са смушкавым каўняром, летам — дык і ў вайсковай форме, толькі што без пагонаў, хоць гадзіннік па ім звярай, без пятнаццаці мінут дзевяць акуратна зачыняў за сабою дзверы сваёй хаты, а без пяці дзевяць браўся ўжо за клямку дзвярэй у школе. Калі ішоў снег, знаходзіў лапату і венік, чысціў сцежкі, падмятаў іх, адмыкаў дзверы ў школе, доўга і задуменна хадзіў па халодных і гулкіх калідорах, нібы шукаў нешта, імкнуўся штосьці ўспомніць, слухаў, як блукае па апусцелым будынку рэха, якое было народжана яго ж крокамі, як рэха множыць тыя крокі, як яны бягуць, абганяючы яго. Бягуць, стукаюцца аб заінелыя сцены і вяртаюцца зноў да яго. А ён ад іх далей, далей, у адзін пусты клас, другі, і яны ж туды за ім. Рэха, чалавек і крокі яго, наперадзе і за плячыма, глухнуць і набіраюць моц у паўзмроку пустой школы, сярод сіняй слепаты настылых, але надзіва ж цалкам прамарожаных вокан. Час ад часу ён праганяў аслепленасць і сінь, разганяў паўзмрок, уключаў электрычнасць, правяраў, ці не сапсавалася дзе электраправодка, ці не перагарэла лямпачка. А мо і не толькі правяраў гэта, мо запальваў тое святло, спадзеючыся ўбачыць некага перад сабою. I кожны раз палохаўся святла, як апякаўся, уздрыгваў і адразу ж тушыў яго. Іншым разам хапатліва бег з класа на вуліцу, набіраў дроў, што засталіся на школьным падворку яшчэ з той апошняй зімы, калі школа яшчэ працавала, прапальваў класы. У цяпле, што сыходзіла ад грубкі, рэха ўжо так не сваволіла, цяпло скрадвала яго крокі, і сам ён мякчэў тварам. I знадворку, гледзячы на дымок, што ўецца над комінам школы, ніхто б не сказаў, што яна зачынена, пустая, ніхто ў ёй не вучыцца: усе сцежкі расчышчаны, парогі падмецены і снег на двары бялюткі, напятае яго цяжарам, хіліцца долу вецце на голлі — усё напружылася і застыла, чакаючы школьнага званка. Вось-вось ён дзынкне, і школа ажыве, пачнецца крык і галас, падворак расквеціцца белым і блакітным колерам, запунсавее ад румянцу дзіцячых твараў і гальштукаў. Здавалася, гэтага чакала і сама школа, што так азызла ўлезла падмуркам у снег, як звер, прыпала да сумётаў на ўсе чатыры лапы, хай толькі хто-небудзь падасць сігнал, пазвоніць у званок, і яна скочыць, распраміцца. Але сігналу, званка не чутно было. У бясконцым чаканні адыходзіў дзень, браўся прыцемак. Мар'ян замыкаў дзверы і, стомлены, выпетраны, брыў дахаты.

I так вось кожны дзень, пакуль не ўзялося на вясну, пакуль сонца не растапіла снег і не адпусціла зямлю. Вясной жа работы ў Мар'яна было процьма, і не толькі такой вось, лёгкай і нікому не патрэбнай. Яшчэ дзе-нідзе бялеў снег, а ён, нікога не запрашаючы ў памочнікі сабе, даглядаў школьны, а праўдзівей, дзетдомаўскі, які адышоў школе, сад. Абразаў, бяліў яблыні, прыспяваў час — выходзіў у гарод, садзіў памідоры і гуркі, бульбу. Садзіць бульбу яму дапамагалі ўжо жонка і дачка, а іншым разам і Уладзік ці хто-небудзь з вясковых хлопчыкаў і дзяўчынак. У асноўным яго ж вучні — мічурынцы, тыя з іх, хто не паспеў яшчэ з'ехаць у горад. Звычайна яны прыходзілі самі, змеціўшы свайго настаўніка на школьным участку, ні пра што з ім не гаварылі, моўчкі рабілі што трэба, звыклыя да той работы, увішныя на яе без прымусу і загаду. Але разам з тым у іх кемлівасці і маўклівай пакоры часам быў прыхаваны і папрок, так яны дакаралі яму, таму што на іх погляд ён проста настырнічаў, вымушаў іх рабіць дурную і недарэчную работу, якая нікому не была патрэбна. Яны і пасміхаліся з яго, і саромеліся яго, не зусім разумеючы, навошта гэта яму, дзеля чаго. Не зусім, таму што сёе-тое яны ўсё ж разумелі. Гэта ўжо сыходзіла ад іх бацькоў, спракавечнага побыту, завядзёнкі іх сялянскага жыцця: калі ёсць зямля, яе трэба абрабіць. А тым больш калі зямля добрая, калі да яе прыкладзены ўжо рукі, то яна не павінна гуляць, ёй жа наканавана радзіць. Але ж гэтая наканаванасць радзіць павінна спалучацца з зацікаўленасцю сейбіта ў тым, ці на карысць яму будзе той ураджай. А такой карысці яны якраз і не адчувалі. I работы на школьным участку гублялі ўсякі сэнс, ператвараліся ў работу дзеля самой толькі работы, у дзеянне механічнае, у бязглуздзіцу. Пра гэта Мар'яну неаднойчы гаварыла ў вочы, гаварыла з раздражненнем Стэфа. Але Мар'ян як не чуў і не разумеў нічога, рабіў усё бы заведзены, не змяняў гэтай завядзёнкі і звычкі. А апошнім часам ён як анямеў, перастаў гаварыць на людзях, але гаварыў сам з сабой, калі нікога не было побач. Пра што гаварыў, ніхто не ведае, ён цураўся людзей, абыходзіў іх бокам. Памідоры і гуркі са школьных град, яблыкі і бульбу збіраў і здаваў у новую школу, што знаходзілася за дзевяць кіламетраў ад яго сяла. I тыя дзевяць кіламетраў туды і назад штодзень рабілі школьнікі. Рабілі таму, што дарога ўсё яшчэ была непраезджаю, ды і калгасны аўтобус больш знаходзіўся ў рамонце, чымсьці ездзіў. Частку гародніны і садавіны са школьнага ўчастка Мар'ян прадаваў па строгай і немалой цане тым, хто адпачываў на беразе ракі. А іх было больш, чым трэба, з усіх канцоў свету: масквічы, ленінградцы, кіяўляне, мінчане і нават палякі. Каб зручней было гэтым «курортнікам» і яму, каб не пачынаць з імі гаворкі, Мар'ян напісаў спецыяльны цэннік. Цэннік той павесіў на дзвярах школы, як некалі расклад урокаў. Грошы, усе да апошняй капейкі, зноў жа здаваў у новую школу.

Сёлета ж, управіўшыся ўжо са школьным участкам, адлежаўшы пасля яго і ў бальніцы, ён нечакана папрасіўся на працу. Яго прызначылі дырэктарам піянерскага лагера, што быў пабудаваны ў цудоўных мясцінах, сярод сасновага бору, каля возера, створанага колісь яшчэ ледавіком. I ў тым лагеры каля вады, лесу і пры дзецях ён пакрысе пачаў ачувацца. Дзяцей, праўда, было няшмат, хоць лагер той быў і адзіны на раён. Хто ж у сяле прагне выпраўляць сваіх дзяцей у нейкія лагеры, калі сваёй работы па самае горла, а тут яшчэ такое нягодлівае лета — дажджы і дажджы: які тут яшчэ лагер, пра што вы гаворыце. Во яму лагер: рэчка, лес, гароды і воля. З лесу ягаду ці грыб прынясе, з рэчкі рыбіну ці ракавак качкам, з гарода курэй прагоніць і гурок сарве. А ў лагеры вашым скулу ў бок, а не гурок з грады ўбачыць ён там.

Такія словы Мар'ян чуў амаль у кожнай хаце і ўсё ж не кідаў угаворваць бацькоў не баяцца лагера: і дагледзяць там іх дзяцей не горш, чым маці з бацькам, будзе ім грыб і ягада, якой не бачылі яны ў роднай хаце. I дзякуючы гэтаму ўпершыню ў тое дажджлівае лета лагер не пуставаў. А Мар'ян сапраўды быў дзецям за бацьку, як некалі ў дзетдоме. I сам акрыяў, як памаладзеў, зноў навучыўся смяяцца. Строгім выкананнем раскладу дня, фізкультураю падняў усіх хворых з ізалятара. Фіззарадка, паходы, прагулкі перад адыходам да сну. I ўсюды з песняй: каціўся, каціўся блакітны вагон, далёкаўсходняя, чырванасцяжная давала ўсім адпор. Нічога была, спатрэбілася дзетдомаўская песня тут, а ён думаў, што яна ўжо састарэла. Спявалі, як некалі спявалі яго шкеты, аж гай шумеў і разлягаўся.

Але ўсё ж надвор'е, зменлівасць яго арганізатары лагера і будаўнікі яго не ўлічылі. Лёгкія, складзеныя з дошак фінскага тыпу домікі не прапальваліся. Пайшла вільгаць, коўдры, прасціны хоць выкручвай, гэта мо і даканала яго. Пазваніў у райана: дзеці мерзнуць. Абяцалі разабрацца, дапамагчы. Але ці то забыліся пра яго званок, ці вельмі старанна разбіраліся, прайшло тры дні, а з райана ні гуку. На грузавой машыне ў дождж паехаў у раён сам, вымак да ніткі. Загадчык райана абурыўся:

— Тры дні, і ты панікуеш ужо. Колькі табе гадоў?

Загадчыка райана Мар'ян ведаў не першы год, некалі рабілі разам у школе, у той самай, якую закрылі. Будучы загадчык пасля інстытута пачынаў там настаўнічаць, выкладаў геаграфію. Але ў настаўнікі так і не выбіўся, не атрымалася з яго настаўніка, не прыйшоўся ён ні школе, ні вучням. То быў добры да сваіх вучняў, у журнале спрэс адны пяцёркі, а то як муха якая яго ўкусіць, гарлаў на кожнага, хто ні трапляўся на вока, і слова папярок яму не скажы: вон з класа. Слабіну яго дзеці адчулі хутка і карысталіся ёю. I ўсе, настаўнкі і вучні, уздыхнулі з палёгкаю, калі райана спатрэбіўся інспектар. Няўдалы настаўнік вырас да загадчыка райана. I загадчыка нядрэннага. Так здараецца. I Мар'ян не здзівіўся, калі загадчык, як стары знаёмец, заве яго на «ты». А вось тое, што ён спытаў, колькі яму гадоў, здзівіла.

— Быццам ты не ведаеш,— адказаў яму Мар'ян,— сам жа мяне на пенсію афармляў.

— Ведаю, ведаю, а ўсё ж для парадку, давай яшчэ раз удакладнім: колькі табе гадоў.

— Ну, шэсцьдзесят,— як школьнік, буркануў Мар'ян.

— Во, бачыш, а мне сорак,— растлумачыў загадчык,— і я хачу таксама дажыць да шасцідзесяці.

— Дзеці мерзнуць,— увогуле пагадзіўся з ім Мар'ян.

— Што ты кажаш. А ў мяне, разумееш, раён вялікі. I ўсюды нехта мерзне, некаму за каўнер капае, кожнаму штосьці трэба ад мяне. Раён...

— А ў мяне піянерлагер. I дзеці ў ім. I яны мерзнуць.

— Што яны, сёння толькі мерзнуць?

— I сёння, і ўчора.

— Ну во бачыш: і сёння, і ўчора. Пераб'юцца, памерзнуць яшчэ дзень.

— Канечне, тваіх дзяцей у тым лагеры не відно, няма іх там.— Мар'ян сказаў гэта, таму што дакладна ведаў, дзе адпачываюць дзеці загадчыка райана.

— Няма, няма, а калі б былі, я адказаў бы табе тое ж самае, разбярэмся, утрасём у рабочым парадку.

— Не адказаў бы так. I пра рабочы парадак... Ты ў мяне не дажывеш да шасцідзесяці,— не вытрымаў, сарваўся на крык Мар'ян.

— А вось гэта ўжо лішняе. Не варта, не варта блытаць асабістае і грамадскае.

I Мар'ян адчуў, што сапраўды не варта. Гэтага чалавека нічым ён не пройме. Ён наогул з пароды непраймальных, нарадзіўся такім ці так выхавалі. Загадчык райана нібыта адчуў яго настрой, уздыхнуў, пакінуў крэсла, падсеў да яго:

— Давай будзем разважаць лагічна. Сметы піянерлагера даўно ўжо сцверджаны і зацверджаны...

— Хто іх можа перацвярдзіць? — перапыніў яго Мар'ян.— Матэрыялы адпушчаны, фонды выбраны. Невучы мяне пець. Хто можа перацвярдзіць тыя сметы твае? — і гэтае пытанне было таксама ўжо лішнім. Але парадак ёсць парадак. Не яму парушаць яго, а ўведаміць свайго непасрэднага начальніка пра тое, куды ён пойдзе далей, трэба.

Загадчык райана ўскінуў руку і паказаў пальцам на столь.

— Зразумеў,— прасачыўшы за тым яго пальцам, прабегшыся вокам і па столі, адказаў Мар'ян.— А столь урана таксама не грэх было і пабяліць.— I гэтай заўвагаю ён усё ж праняў ці, па крайняй меры, азадачыў загадчыка. Той, застаўшыся адзін, доўга і ўважліва прыглядаўся да столі, моршчыў лоб і ўрэшце прыйшоў да высновы, што дарэмна папікнуў яго начальнік лагера, столь вытрымае яшчэ год-другі і нябеленая.

З райана Мар'ян пайшоў у райком партыі. Пашанцавала яму, што не аказалася на месцы трэцяга, які займаўся школамі і з якім Мар'ян сутыкацца не хацеў: пра што яму было гаварыць з чалавекам, які закрыў школу ў яго вёсцы. Хаця і грэх было яму так думаць, не ён яе закрываў, але, з другога боку, загад закрыць сыходзіў ад яго ж. А першы з'явіўся ў раёне адносна нядаўна, пасля закрыцця ўжо школы. I Мар'ян яго яшчэ і не ведаў у твар. Наогул жа трэба сказаць, што раёну не шанцавала на сакратароў. Той, першы, які прызначыў яго, Мар'яна, дырэктарам дзетдома, хутка атрымаў павышэнне, паехаў у сталіцу і цяпер, пэўна, пенсіянер ужо, як і ён, калі жывы яшчэ, канечне.

Другі, што змяніў яго на гэтай пасадзе, загінуў у час пажару. Наступны, каторы па ліку сакратар... Якраз пры гэтым раён крута пайшоў угору, калі меркаваць па абласной зводцы. Таксама ж крута ён пакаціўся і пад гару пры цяперашнім сакратары, хаця Мар'яну на першы погляд ён і спадабаўся: нічога, дзелавы чалавек.

— Як вы лічыце, раён наш багаты ці бедны? — спытаў ён Мар'яна.

— Не ведаю,— шчыра прызнаўся Мар'ян, прыгадаўшы сваю хату: багатая яна ці бедная. Увогуле, звычайная, нармальная, усё, што павінна быць у ёй, ёсць. Чатыры пакоі, калі ўлічваць і кухню, два сталы. Адзін — абедзенны, другі — для работы і гасцей, люстра, шафа, канапа, ложак, радыёла, тэлевізар. Рэчка пад хатаю, і возера, і дубняк, а за ім лугі, сенажаці.

— Не, не з бедных наш раён,— паправіўся Мар'ян.

— Я таксама так лічыў, пакуль не сеў у гэта крэсла,— сакратар хітнуўся на крэсле, усміхнуўся: — Гэта гаворыцца толькі так — крэсла. А на самай справе... Не з апошніх быў наш раён у час рэвалюцыі, у вайну. Партызанскі край. Узяць бы, напрыклад, вашага бацьку. Сусанін. Ды вы ж мо не ў курсе ўжо справы, вырашылі паставіць вашаму бацьку і дзядзьку новы помнік.

— А стары?

— А стары састарэў.

— I куды вы яго? — сцяўшыся, спытаўся Мар'ян, прыгадваючы, што ў жыцці яго нешта было ўжо звязана з тым старым, састарэлым помнікам.

— Як і ўсё старое... Вам непрыемна?

Мар'яну сапраўды зрабілася прыкра, ён успомніў, прыгадаў, што было ў яго звязана са старым, састарэлым помнікам. Асенні сад. I ён з Місцюком і Якубам у тым садзе. Яма пад яблыняй, як магіла...

— Нядобра гэта,— сказаў Мар'ян.— Няхораша.

— Чаму? — хуценька спытаў яго сакратар і кінуў на яго калючы і адчужаны позірк.

— Не ведаю... Але калі ўжо стаіць помнік, не варта яго на сметнік. Лепш ужо і не ставіць. Да ўсяго ў бацькі і дзядзькі ёсць родная ім вёска. Вёска, у якой яны нарадзіліся. Вось туды яго і трэба было прывезці, у сад, які пасадзілі дзеці, за якіх яны загінулі.

— Не падумалі,— сакратар крыху памарудзіў.— Вы правыя, іншы раз мы спяшаемся разбурыць старое. А яго не трэба бурыць. Трэба пазбаўляцца інерцыі, прывычкі. Колькі гадоў гавораць пра наш раён: партызанскі край, партызанскі край. А што за гэтымі словамі? Учора па райцэнтры прайшлася бура. Ветрам паваліла пару слупоў. I ў мяне праблема, дзе знайсці тэхніку, людзей, каб паставіць на месца тыя слупы, нацягнуць дрот. Збяднеў наш раён, збяднеў. Усе абагналі нас, а мы топчамся на месцы, на мінульшчыне...

— Гэта значыцца, не будзе і дарогі ў наша сяло, як зрабілі Курскую дугу, так яна і стаяць будзе?

— Пакуль не даходзяць рукі да дарогі. А коўдры знойдзем. I матрацы дадзім. Колькі трэба?

— Ды хаця б камплектаў трыццаць, для малодшай групы.

— З яфрэйтарскім зазорам?

— Якім зазорам? — не зразумеў Мар'ян.

— Як звычайна. Просяць трыццадь, трэба дваццаць пяць, дадуць дваццаць. Дзякуй і на тым.

— Без зазору,— сказаў Мар'ян.— Трэба роўна трыццаць.

— Будзе трыццаць,— падміргнуў яму сакратар.— Мы цяпер займелі багатых шэфаў. Завод маторны будаваць у раёне будзем. Будзе ў горадзе каналізацыя, а ў піянерлагеры — матрацы і коўдры. Даставім вечарам. Можаце спакойна ехаць да дзяцей у лагер.

...Але адразу ў лагер Мар'ян у той дзень не паехаў. Ён папрасіў шафёра падкінуць яго да скрыжавання дарог, дзе стаяў помнік бацьку і дзядзьку, але вылез ён задоўга да гэтага скрыжавання. Толькі выпнуўся гарбом мост цераз раку, толькі яны мінулі яго, ён спыніў машыну і адаслаў яе ў лагер. Шафёр пратэставаў:

— Як жа вы без машыны, я пачакаю.

— Едзь, як-небудзь дайду, едзь,— сказаў ён з прыкрасцю. Машына яму сапраўды была не трэба, а шафёр, прысутнасць чужога чалавека яшчэ і перашкаджалі. Яму хацелася застацца на адзіноце, не спяшаючыся падысці да бацькі з дзядзькам, падрыхтавацца да сустрэчы з імі, настроіцца на яе. Не так ужо часта даводзілася яму сустракацца з імі. I вінаваты ва ўсім быў помнік. Калі б іх пахавалі дзе-небудзь на вясковым могільніку, у звычайнай магіле, пад звычайным абеліскам, мо ён праведваў бы іхі часцей. А тут, на раздарожжы, на скрыжаванні чатырох дарог, дзе заўсёды тоўпіліся людзі, было тлумна і мітусліва, ён саромеўся з'яўляцца. Здавалася, што людзі, якія чакаюць аўтобусаў і спадарожных машын, ведаюцьяго, пазіраюць толькі на яго. Да таго ж і каля самога помніка амаль заўсёды таксама стаялі людзі, ніколі не абыходзілася, каб хто-небудзь ды не сказаў:

— Глядзі ты, сярод лесу пры дарозе і такі помнік. Сусаніны.

У словах тых, мусіць, нічога крыўднага не было, але яны краналі яго, калолі яму, аддалялі яго ад бацькі з дзядзькам. У бетоне яны не належалі яму, стаялі як напаказ усім. Не так, як жылі, і не такія, якімі былі пры жыцці. Стаялі далёка ад сваіх могілак, далёка адышоўшыся ад тых мясцін, дзе жылі, загінулі і былі пахаваны. Магілка дзядзькі на вясковым могільніку. А дзе быў пахаваны бацька, і ці быў ён пахаваны, Мар'ян не ведаў, хаця і сёння жыцы яшчэ адзіны сведка смерці бацькі, Яхім Паніхіда, Янот. Янот быў у тым карным атрадзе, які бацька завёў у балота, багну, дрыгву, аб гэтым Мар'ян даведаўся ўжо з матэрыялаў следства. I доўга шукаў таго Янота па ўсім свеце, далёка шукаў, а ён аказаўся побач, адседзеў пасля вайны ўжо свае шэсць гадоў, адбыў пасяленне і прыехаў сюды, у родныя мясціны, атабарыўся на хутары за ракою. Калі Мар'яну сказалі пра гэта, ён не паверыў. Плавам сярод вясны, па халоднай вадзе кінуўся да Паніхіды. Той быў дома, развешваў сушыцца на дрэвах каля хаты сетку, Мар'яна як і не бачыў, не бачыў, як ён плыў па рацэ, трымаючы на вісу апратку, потым выкручваў сподняе, апранаўся і ішоў да яго хаты. Не зірнуў у яго бок, калі Мар'ян і спыніўся перад ім, старанна чысціў сетку ад травы і сучкоў, што нанесла вада, рыбу з яе ён выбраў яшчэ раней. Заставалася выцягнуць толькі дзве ці тры трэсачкі ды некалькі ракаў, азёрных, у чорных замшэлых панцырах. Паніхіда злосна ламаў ім клюшні і лапы, адрываў шыйкі, крышыў панцыры і кідаў усё гэтае крышава сабе за плечы, бы адбіваўся ад Мар'яна, праганяў, як сабаку, ад сваёй хаты. I, наглядаючы, як маленькі чалавечак у фуфайцы і зімовай шапцы распраўляецца з гэтымі ракамі, Мар'ян падумаў, што гэта іменна і ёсць той Паніхіда, які патрэбны яму і якога ён так доўга шукаў. I ён не дазволіў яму спратаць сетку:

— Якім Трахімавіч Паніхіда, дваццатага года нараджэння, ураджэнец вёскі Залессе,— ударыў ён словамі між лапатак яму, і Паніхіда як стаяў з узнятымі над сеткаю рукамі, так і павярнуўся да яго, не апусціўшы рук. Маленькі тварык у даланю ўвабраць можна, увесь спярэшчаны маршчынамі, пляміста, няроўна парослы шчэццем і пухам, маленькі палахлівы чырвоны лобік і вочы маленькія, але нечакана хуткія і з блішчынкамі.

— Апусці рукі,— загадаў яму Мар'ян,— бачыш, і ў мяне ж у руках нічога няма.

— А на душы, а на сэрцы?

— Што на душы і на сэрцы, цябе не тычыцца. Прызнаў?

— Прызнаў, прызнаў.

— Расказвай.

— А пра што расказваць, пра што расказваць, як я без віны шэсць гадоў лес валіў і потым свету белага не бачыў...

— Пра гэта не трэба. Гэта ты дзецям сваім закажы, каб яны не пайшлі па тваіх слядах.

— А што ты ведаеш пра мае сляды. Я ногі пазбіваў да крывавых мазалёў. Я не ішоў, ісці не здолеў, я поўз, поўз па тым балоце. I рукі памарозіў. Глядзі, глядзі, вады і ветру, сонца баяцца цяпер мае рукі. I снегу таксама баяцца...

— Ах ты бедны, ах ты няшчасны, пашкадаваць мне цябе... Паліцэйская шкура. Ногі ён збіў, рукі памарозіў, пакутнік.— Мар'ян ухапіў Паніхіду за каўнер і падняў над зямлёй.

— Пусці,— не папрасіўся, а хутчэй загадаў яму цяпер Паніхіда ўжо.— Нічога ты з мяне не вытрасеш і не выб'еш. Усё ўжо вытраслі і выбілі. Страх таксама.

I страху сапраўды не было ні на твары Паніхіды, ні ў вачах яго. Стомленасць, нейкая нават туга і злосць. Гэтая стомленасць, туга агарнулі і Мар'яна.

— Мала табе далі,— сказаў ён, адпускаючы Паніхіду.— Калі б была мая воля...

— Яно і добра, што сёння не твая воля... Хочаш, паслухай, як чалавек, а не хочаш, ідзі прэч. А бацьку твайму дзякуй. Яму я і сёння ў ногі пакланюся, не вінаваты я перад ім, хочаш вер, хочаш не вер, не вінаваты.

— Расказвай.

— Пайшлі прысядзем, гаворка доўгая. Усё жыццё маё перавярнуў той дзень.

Яны селі каля сеткі на дубовай калодзіне. Мокрая яшчэ сетка трохі пакалыхвалася на ветры, раняючы на твары ім кроплі вады і вадзяны пыл, скрэбліся ў абвіслай тоні абымшэлыя ракі, хмурылася вясенняе неба. Яны сядзелі пад ім, амаль аднаго веку, сядзелі і маўчалі, і думалі, пэўна, пра адно і тое ж, таму што Паніхіда раптам сказаў:

— Што табе гаварыць пра вайну, пра вайну нічога нескажаш, сам ведаеш, ваяваў, успомні.

Мар'ян успомніў сваю вайну. Паніхіда казаў праўду, нечага было яму расказаць пра яе.

— Пра вайну так,— сказаў ён,— няма чаго гаварыць. А ты раскажы, як здрадзіў, як за немцаў біўся, я ж на іх баку не быў.

— I я не быў. Трэці Беларускі, Варшава, Берлін — вось мая вайна... А здрада... Прыйшлі карнікі, выперлі зхаты, вінтоўку сунулі і павялі.

— Усё так проста.

— А што складанага. Нашы адышлі, немцы прыйшлі...

— Не трэба, Якім. За тое, што было ўчора, усе мы знайшлі сабе апраўданне. I я не суддзя табе, а ўсё ж скажу. Нам з табою ўжо не час прыкрывацца і апраўдвацца былым... Сённяшняе былым апраўдваць трэба. А калі мы не можам апраўдаць, значыцца, нагадзілі, напаскудзілі. Нагадзілі, напаскудзілі, не падумалі пра старасць, калі прыкрыцца сёння няма чым. Накрыўка маленькая, схаваеш галаву, ногі тырчаць, захутаў ногі — галава мерзне, вось так і жывём, то галаву, то ногі грэем і нічога сагрэць не можам... Давай пра бацьку.

— Я яго ведаў і да таго часу, і ён мяне ведаў. Не разгрэўся ў нашай хаце, вяртаючыся з таго берага. I тут, толькі выйшлі мы з сяла, кажа ён мне: «Уцякай, хлопчык, адсюль, уцякай». А куды ўцякаць. Два дні ён нас вадзіў. Я ж таксама ведаю, куды ісці, у які бок. Бачу — не туды вядзе. Маўчу. А немцы, бачу, аўтаматамі яго сцерагуць. На другі дзень зрабілі мы круг па востраве, і я ўжо з дарогі збіўся, дзе заходзіць, дзе выходзіць з той дрыгвы, не ведаю. А тут яшчэ сняжок пасыпаў. Пазіраю на твайго бацьку, і ён на мяне пазірае. Шапку сваю, бекешу, зняў, як развітваецца. Дуб перад ім, дзесяці чалавекам не абняць. Хітнуў разы з два бацька твой галавою мне. Я і зразумеў. Бокам, бокам і ад яго ходу. А бацька твой прысланіўся плячыма да дуба, лысіну выцер і гаворыць немцам: «Усё, хлопчыкі, усё, прыйшлі. I вы прыйшлі, і я, хлопчыкі, прыйшоў». Немцы да яго, а я ў кусты. I тут аўтаматы ўдарылі. Хлусіць табе не буду. Як паклалі твайго бацьку, не бачыў. Як стаяў, бачыў, хораша, красіва стаяў, чакаў кулі, што чаркі. Парабіў, упрэў, стаміўся, бекешку зняў галаву астудзіць, ружовы ўвесь, і пара ад яго, і ўсмешка на губах, ну, вось і ўправіўся. Час і на спакой. На вечны спачын. Як чаркі, смерці чакаў. Так, пэўна, і прыняў яе, не бачыў, як лёг. Улягаў, бег, што заяц. I па мне стралялі. I з усіх бакоў страляніна ўсчалася. I хто ў каго ўжо там страляў, не ведаю. А я яшчэ два дні поўз з таго балота, з той дрыгвы. Ногі збіў, рукі памарозіў, і сёння, як што на дождж ці то снег...

Мар'ян устаў, устаў і Паніхіда. Дзень быў усё такі ж хмурны. Лес стаяў голы, без адзінага лісціка, і зямля без травінкі, чорная. Паніхіда, пэўна, каб лепш расла трава, пускаў палы. I ўсё ўкруга яго хаты было выпалена. I сама хата стаяла сярод гэтых палаў, лятучага травянога попелу, якім забаўляўся вецер, як вялізная галавешка, ашклянелымі вачыма пазірала на раку, у снулую шэрую далячынь.

— Ты б хоць электрычнасць правёў,— зірнуўшы на гэтыя вокны, сказаў Мар'ян.

Паніхіда не адазваўся, маўчаннем сваім даў зразумець, што гаворыць ён глупства. I на тым яны развіталіся, разышліся, як і не бачыліся, не сядзелі, не гаварылі, не было пра што ім, двум старым, гаварыць, не было пра што ўспомніць, хаця ў абодвух ужо за плячыма жыццё. Жыццё няроўнае і ў няроўны час.

Аб сустрэчы з Паніхідам Мар'ян прыгадаў, калі быў ужо каля помніка, набліжаўся да яго пацяжэлымі нагамі, як баючыся кагосьці патрывожыць, стаптаць траву, бы трава гэтая зрабілася раптам недатыкальнаю, была даражэй за бацьку, і ўсё вакол, здавалася, сочыць за кожным яго крокам, сочыць, куды ён ступае, куды і як глядзіць, пра што думае, слухае, як б'ецца яго сэрца. А сэрца якраз і не білася, замерла, стаілася, адазвалася, затахкала толькі ў грудзях, калі ён паклаў руку на шэры бетон, мокры ад дажджу, бы ўліты слязьмі. «Добры дзень, бацька, добры дзень, дзядзька». А там, дзе павінны былі стаяць бацька з дзядзькам, пуста. Тырчаў толькі жалезны штыр, як і ў тым помніку, які ён бурыў разам з Якубам і Місцюком. Пастамент быў пусты і голы, бела заседжаны птушкамі, якія праляталі тут і заставаліся нанач, груганнём, што грудзілася і цяпер каля бетонкі, сарокамі, што вытыркалі хвасты і галоўкі з голля груш-дзічак, якія раслі непадалёку, вераб'ямі, што клубіліся ў голлі тых жа груш, клубіліся і крычалі, бы перасцерагалі яго, каб ён не зліўся з каменем, у які ўвайшлі яго рукі. I ён паслухаўся іх, адвёў руку, ашчадна, відушча прайшоўся ёю па чыгуннай літай дошцы, якая сцвярджала, што помнік гэты, месца гэтае на пастаменце сапраўды занята Іванам і Міхаілам Знаўцамі, яго бацькам і дзядзькам. Чыгун быў таксама вільготны і халодны, як і камень, у настыласці яго, здавалася, адчуваўся дакор. I Мар'ян пагадзіўся з тым дакорам. «Вінаваты»,— сказаў ён з горыччу, хаця і не ведаў, не мог адказаць, у чым яго віна. Ці вечная гэта віна жывых перад мёртвымі, ці штосьці іншае: не так ён жыў, не тое, што трэба, рабіў, хадзіў не тымі сцежкамі, вось таму і агаліўся пастамент. З аднаго боку, дык ёсць, здаецца, што ўспомніць у жыцці, было салодкае, хапіў і ліха: вайна, служба, сям'я, дзеці, праца. А з другога, дык ці з гэтым ідуць да тых, каго ўжо няма, ці ж гэтага яны чакаюць ад іх там. Тут, канечне, усё ясна: пражыць бы дзень, а там дзе дзень ці ноч бясконцыя? Калі сам ён адыдзе, ці будзе ж так бясконца доўжыцца жыццё? Ён апошні мужчына з роду Знаўцоў. Ён працягвае гэтае жыццё, доўжыць яго як можа, не сваё, а тое, што было да яго і застанецца пасля яго. Толькі пытанне, ці застанецца. Школу зачынілі, і ён ужо ніхто, пенсіянер, хаця ўсё яшчэ цягнецца. Хутка зацвіце на школьным участку бульба, нальюцца яблыкі ў дзетдомаўскім школьным садзе. Наліваюцца ўжо, хаця сёння яны нікому і не патрэбны, і яму самому не патрэбны. Ён у рот не бярэ тых яблык з таго дня, як дзедка выцягнуў яго з дрыгвы. А сад сёння мае кожны ў вёсцы, але зноў жа: няма каму есці яблыкі з тых садоў, худоба ўжо набіла аскоміну. Прыеліся яблыкі не тое што людзям, а нават і худобе. Летась, наеўшыся яблык і сліў, здох нават кабанчык. Абкармілі яго слівамі, не было куды падзець іх. Лукаш прывёў ветэрынара, але той рабіць што-небудзь кабанчыку адмовіўся, зірнуў на яго і адразу ж выдаў: «Капец бабушкінаму кабанчыку».

Павярнуўся і пайшоў прэч... I дарога ў вёску непраезджая, Курская дуга паміж вёскай і ўсім астатнім белым светам.

«З чым жа я прыйду да вас»,— падумаў, адчуваючы, як ад настылага металу і каменя холадна і на сэрцы і пачынае варушыцца ў грудзях асколак, што асеў там з вайны, пачынае дзерці па жывым целе, меціць у сэрца. I вось-вось працюкне, праклюне яго, і здарыцца тое, ад чаго выратаваўся ў сорак чацвёртым, ляжа ён каля пустога пастамента і не падымецца. Боль быў такі востры і зацяжны, што Мар'ян вымушаны быў сесці. Ён прысланіўся плячыма да пастамента, прыціснуўся да каменя болем, лапаткамі, сэрцам, бы перадаваў той свой боль каменю, тым, хто некалі стаяў на гэтым камепні, каб яны таксама адчулі, як цяжка яму, адчулі яго сэрца і жалеза ў ім. Калі ўжо і кранецца асколак, праклюне сэрца, выйдзе вонку, то хай упадзе на камень. На камень, і нікуды больш. I спрахне, саржавее тут. Ва ўсе чатыры бакі спяшалася машынамі, віравала жыццё. Дыханне яго, узвіхуранае грузавікамі паветра дападала і да яго, датыкалася яго твару, ён адчуваў, як уздыхае і зямля ад цяжару колаў машын, што жэрлі, падміналі пад сябе дарогу, вочы яго былі адплюшчаны і якраз скіраваны на тую дарогу, але ён не бачыў яе. Усё ў ім застыла і наструнілася, бы акасцянела. I было больш каменным, чымсьці сам бетон пастамента. I збоку здавалася, нібыта ён сышоў з таго пастамента, сышоў, сеў і зліўся з ім. Пырскнуў хуткі і халодны дождж. Пырскнуў і застыў дробнымі кроплямі на яго твары, як на шляпцы апечанага ўжо восеньскімі халадамі старога грыба. Колам раскацілася па ўсім небе вясёлка, як высмактала яго боль. Ён падняўся, пацалаваў пастамент, пагладзіў яго, але неяк адчужана і хапатліва, таму што думкі яго былі ўжо не тут, а там, у лагеры, над якім, ён бачыў, завіслі і чорна кудлаціліся хмары. Увесь час пазіраючы на тыя хмары, ён спорна закрочыў па бетонцы. Але спадарожных машын не спыняў, не прасіўся падвезці. Прыйшоў у лагер пешкі. Дождж прыхапіў яго толькі злёгку. Вечарам, як і абяцаў сакратар, прывезлі коўдры і матрацы. А раніцою «хуткая дапамога» адвезла яго ў горад.

I ў лагер Мар'ян больш не вярнуўся. У бальніцы ён таксама не залежаўся, хаця яго не хацелі выпісваць, далі яшчэ бюлетэнь на два тыдні. Ён парваў яго на аўтобусным супынку каля прывакзальнай плошчы, парваў на дробныя кавалачкі, каб немагчыма было прачытаць яго прозвішча, нібы некаму было цікава ведаць яго прозвішча, знішчыў усе сляды, што ён быў у гэтым горадзе і бальніцы. Аўтобус апошні раз правёз яго па вуліцах горада, які назаўсёды запомніўся яму драўляным і аднапавярховым, такім, якім ён пакінуў яго, адыходзячы на вайну, якім убачыў яго, калі вярнуўся з вайны. I хаця горад даўно ўжо змяніўся, штосьці ў ім усё ж будавалася, уздымаліся двух- і трохпавярховыя дамы, а дамы аднапавярховыя былі цяпер зусім іншымі, каменныя, з сілікатнай каляровай цэглы, з бетанаванымі дарожкамі пад ганак, з пафарбаванымі ў розныя колеры металічнымі агароджамі, і ён бачыў усе гэтыя змены, калі праязджаў па горадзе раней, але цяпер зрок бы здрадзіў яму. I чыгуначны пераезд, што разам з асфальтавым заводзікам, ваенным гарадком, ніжнім складам леспрамгаса належаў цяпер гораду, ён убачыў таксама не сённяшні, а той даўні, сорак першага года, быццам ехаў не на аўтобусе, а зноў чырвоным абозам ішоў на прызыўны пункт. Убачыў і спахмурнеў: тут апошні раз убачыў бацьку, бачыў і не абняў яго, не развітаўся з ім, і тут, на пераездзе, нібы скончылася яго дарога, яго рух. Аўтобусік перакульгаў праз чыгунку, пабег лесам, дзе дарога, як заведзена, была куды лепшаю, чымсьці ў горадзе. I ён весела закуляўся сярод бярозавых і сасновых гаёў, дуброў, чорных балацін і белага моху, палёў, што нечакана расчыняліся перад ім, з застылымі меліярацыйнымі канавамі, паныла зарослымі зялёнаю раскаю. А Мар'ян не прыкмячаў ужо нічога і не глядзеў больш на дарогу і па баках да таго часу, пакуль не скончыўся асфальт і не пайшлі родныя чатыры кіламетры і дзевяцьсот метраў, да Курскай дугі, за непраезджасцю якой знаходзілася яго хата. Ён быў рады гэтай непраезджасці, абмацваючы нагамі балотныя купіны і пазнаючы іх. Ён вяртаўся ў сваю родную вёску амаль што здаровы, малады. Ён быў рады, што сустрэў яго на падыходзе да хаты не хто-небудзь іншы, а іменна Якуб Саліла.

— Ну як, бульбу пасаліў? — яшчэ пажартаваў ён з ім.

— Пасаліў, свінні есці не будуць,— адгукнуўся спачатку той на гэты яго жарт, усміхнуўся, але адразу ж і спахмурнеў: — Вымакла, Мар'ян, бульба, і сена вымакае, так што зубы на паліцу прыйдзецца пакласці.

— Так ужо і на паліцу. Тры рукі, тры нагі на дваіх, і гаспадарка цэлая, яшчэ дадзім прыкурыць.

— Пра што ты кажаш,— не ўспомніў ці не схацеў успамінаць мінулае Якуб.

— Пра тое, што старыя коні разоры не псуюць.

— Не псуюць, але і аруць... Што новага ў горадзе?

— А што новага ў вёсцы?

— Вясковыя навіны старыя. Вось толькі баба Палашка памерла. I «хуткая дапамога» прабілася, а яна ўсё роўна памерла. Пахавалі, праўда, весела. Люлька, аказваецца, падмануў «хуткую дапамогу». Па тэлефоне сказаў, што дзевачка захварэла. А там таксама разумнікі, пытаюцца, як завуць дзевачку. «Палашка»,— адказвае.«Што за імя такое?» — «Так назвалі».— «А колькі ёй годзікаў?» — «Ды дванаццаць ужо». Да дзевачкі паехала, а ёй было за восемдзесят... Калістрат з воза ўпаў, рабрыну зламаў...

— Невясёлыя нешта ў цябе навіны, Якуб.

— Якія ўжо ёсць... Ёсць і горшыя яшчэ,— здаецца, з нейкім намёкам сказаў Якуб.

— Якія яшчэ горшыя? — насцярожыўся Мар'ян.

— А такія... Ходзяць, Мар'ян, чуткі, што атрымаў Сідар дазвол ставіць хату ў дзетдомаўскім садзе.

— А вось гэтага не будзе. Не будзе, Якуб, пакуль я жывы.

— Сёння жыў, а назаўтра аджыў.

— Паглядзім.

Засмуціў, сапсаваў настрой Мар'яну Саліла. Але дома яго чакала радасць. На першы погляд радасць. А далей і яна абярнулася бядою. Прыехала дачка з унукам Гарыкам. Абнімаючы дачку і ўнука, ён спачатку і не прыкмеціў чужога чалавека, вайскоўца з пагонамі падпалкоўніка. Хацеў спытаць, чаму дачка адна, чаму без мужыка, і прыкусіў язык, успомніўшы намёк Якуба.

— Знаёмцеся,— сказала дачка.

— Валянцін,— падаў руку падпалкоўнік.

Мар'ян павагаўся, але руку прыняў і доўга не выпускаў яе, гледзячы ў твар падпалкоўніку, у вочы яму, адчуваючы, як зноў замірае, халадзее сэрца. Дачка нічога не пісала яму пра гэтага Валянціна, а была яна замужам зусім за другім чалавекам.

Стэфа, і Светка з сястрою, і Гарык чакалі, што ён скажа, як будзе паводзіць сябе. I падпалкоўнік чакаў, рукі не вызваляў і вачэй не зводзіў з яго. Гэта Мар'яну спадабалася, была цвёрдасць і характар быў у хлопца. Але ўсё роўна. У вёсцы, пэўна, ужо разабраліся, што да чаго. Усе толькі пра яго і гавораць: пры жывым чалавеку Знаўцова дачка любоўніка ў бацькаву хату прывяла і дзіцяці, сына, не саромеецца. I цяпер, пэўна, з кожнага акна, з кожнай дзіркі ў плоце пільнуюць, як ён з тым любоўнікам абыходзіцца, руку яму паціскае, але гэта бог з імі, хай глядзяць, хай гавораць і абгаворваюць. Чужыя паменцяць языкамі і сціхнуць. А яму што рабіць. Паперці з хаты, выгнаць з двара. Свет распусціўся, людзі падурэлі, дзеўкі бесяцца — гэта ён ужо чуў і ведае. Але да гэтага свету, чужых людзей і дачок няма яму справы. У яго свой свет, свая хата, свая дачка. Яна амаль што ўжо развялася са сваім чалавекам — гэта ён таксама ведае. Але толькі амаль. Не даў жа ён ёй вольную, няма ў яе адзнакі ў пашпарце, дык ці варта ж так паводзіць сябе, не сляпая ж была, калі браліся, калі замуж выходзіла і сына ж нарадзіла, дык і не забывай пра яго. Мар'ян паглядзеў на Гарыка. Той насупіўшыся стаяў убаку, круглатвары, дагледжаны, але і няшчасны. Разумеў, што да чаго, пакутаваў, і слёзы ўжо былі блізка, узміргваючы час ад часу, спадылба пазіраў то на маці, то на яго, то на Валянціна. I Мар'ян бачыў: яшчэ раз ускіне вочкі і выміргне слязу.

— Ну што ж,— сказаў ён стомлена, звяртаючыся да Стэфы,— схадзі ў магазін.

— Не трэба нікуды хадзіць, Мар'янка, у нас ужо і стол накрыты, праходзь сам.— Стэфа кінулася ў хату.

— Не перажывай, не хвалюйся, бацька,— узяла яго пад руку малодшая дачка. Гарык прыціснуўся да яе, так утраіх яны і зайшлі ў хату. А следам за імі ўжо зайшлі і Светка з Валянцінам. Зайшлі ўсе мірна, па-сваяцку, але міру ў душы Мар'яна з той мінуты не было, хаця сэрца яго адпусціла, здаецца, зусім і з твару ён зрабіўся больш светлы і малады. За доўгія гады ў хаце яго ўпершыню з'явіўся памочнік, хаця і ваенны, хірург, але вясковую работу бачыў і ведаў. Не ўслугоўваў, не высцілаўся, чаго больш за ўсё баяўся Мар'ян, а рабіў усё сумленна і гаспадарліва. Дапамог паставіць плот, што згніў ужо з вуліцы, спатрэбілася прапаліць лазню, і гэта ведаў, як рабіць.

Лазня тая была яшчэ дзетдомаўскаю. Калгас яе толькі павялічыў, паставіў помпы. Але апошнім часам, з таго дня, як зачынілі школу, яна бяздзейнічала, бы пастанова нейкая выйшла: няма школы — не варта і мыцца. То не маглі знайсці, каму яе прапаліць, то ніхто не ведаў, як запусціць помпы. Абыходзіліся тым, што купаліся летам у рэчцы, а ўзімку як каму давядзецца, хто ў горад выправіцца, хто ў суседнюю вёску. А тут раптам да Мар'яна наскочыла цэлая дэлегацыя: Пятро заўтра, а ўсе нямытыя, і ў рэчку не ўлезеш, вада халодная. Мо ваенны паглядзіць помпы. Далікатнічалі вяскоўцы, не зяцем называлі Валянціна і не як-небудзь па-іншаму, а проста ваенны. I Мар'ян зразумеў, што прыйшлі яны не з-за лазні, а паглядзець на гэтага ваеннага, але віду не паказаў. Валянцін падмеўся запусціць помпы і запусціў іх. I вечарам яны ўжо мыліся з Валянцінам і Гарыкам у лазні. Мужчыны пусцілі іх на першую пару. Была яна трохі чадная, але добрыя бярозавыя венікі знялі той чад. У лазні, у парыльні, Мар'ян змог прыгледзецца і да Валянціна. Да гэтага яны амаль што не гаварылі і як бы цураліся адзін аднаго, баючыся, што гаворка можа пачацца сама сабою і, канечне ж, пра тое, пра што маўчаць: кім даводзіцца Валянцін яго дачцэ, муж ён ёй ці каханец і чым усё паміж імі скончыцца. Пабудуць месяц разам у вёсцы і раз'едуцца, разыдуцца, як у моры караблі, ці, наадварот, сыдуцца. Не выйшлі яны на тую гаворку і ў лазні. Наогул ні пра што не гаварылі, але іменна ў лазні Мар'ян убачыў, як горнецца Гарык да Валянціна, пазайздросціў нават Валянціну, пашкадаваў, што няма ў яго сына. Не ўсе родныя дзеці з такой шчырай адданасцю прыхінаюцца і да родных бацькоў. Толькі дзетдомаўцы, бадай, так безаглядна маглі пайсці за дарослым, чужым чалавекам, які па ўзросту мог быць ім бацькам, так адгукаліся на яго слова і позірк. Хадзілі за тым дарослым, як цуцыкі, гатовыя за яго ў агонь і ваду. У агонь і ваду гатовы быў за Валянціна і Гарык. Парыцца яму не вельмі падабалася, гэта Мар'ян бачыў, але Гарык цярпліва трываў на палку каля Валянціна, колькі б той ні сядзеў у парыльні. Мар'ян не ведаў, на карысць гэта малому ці не, але прагнаць Гарыка не наважваўся, разумеў, што не мае права. Правы былі ў другога, у Валянціна, якога Мар'ян бачыў дзень-два. Валянцін начыста адціснуў яго ад унука. Мар'яну дзесьці гэта было нават і даспадобы. Вока радавалася, як Валянцін мыў, парыў яго ўнука, кожны раз спачатку правяраў венік на сабе і толькі пасля гэтага ашчадна ўзмахваў ім над смуглым цельцам унука. Іменна ў гэтым яго ўвмахванні Мар'ян бачыў непадробнасць. Валянцін мог выдаваць сябе за добрага перад ім, перад Мар'янам, але не перад малым і асабліва тут, у лазні, на палку. Тут ужо не падробішся, з нялюбасцю так не схопіш на рукі малога і не пабяжыш з ім з парыльні, і само дзіця не будзе так усцешана адбівацца, дрыгацца і пішчаць, калі адчувае, што няма яму перад кім пішчаць. Гарык быў шчаслівы. Быў задаволены тым, што не паддаўся гневу, не даў волі сэрцу, калі сустрэўся першы раз з Валянцінам, і Мар'ян.

— Дзед, на рыбалку заўтра пойдзем, усе трое,— сказаў Гарык, калі яны ўжо апраналіся.

— Сукін ты кот,— размякла пасля лазні адгукнуўся яму Мар'ян,— хутка ж ты ўгрэўся. А чарвякоў накапаў?

— Поўную банку, і дзесяць штук пра запас.

— А запас на каго?

— На акуня, дзед. Я ведаю, на востраве ў вадзе каля лазы такі акунь, такі акунь жыве.

— Адкуль гэта ты ўжо ведаеш?

— А ён мне паказваўся, дзед. Во такі.— I Гарык, як было рук, развёў іх.

— Мо меншы трохі.

— Не, дзед, не меншы.

— Ну мо трохі-трохі меншы.

— Ну мо трохі-трохі... Большы! Таму што я яго ўжо цягнуў. Ён ужо ўвесь з вады вылез. Я б яго выцяг, калі б не зірнуў на яго. Зірнуў, і ногі затрымцелі. Не ўстоялі ногі.

— Упаў?

— Не, проста сеў. Я на зямлю, а акунь — у ваду. Але галаву ўсё ж высунуў. Яшчэ раз мяне напалохаць хацеў. Галава зялёная, мохам парасла. Вось мы яго і зловім заўтра, усе трое.

— Таго акуня нельга лавіць,— сур'ёзна, без усмешкі сказаў Валянцін.— Ён няўлоўны.

— Чаму няўлоўны? Чаму няўлоўны? Я ж яго ўжо лавіў.

— Ён толькі паказаўся табе. Ён парадаваць цябе хацеў, паздароўкацца з табою, а ты напалохаўся.

— Я напалохаўся? — Гарык, сціснуўшы кулакі, падступіў да Валянціна.

— Ну-ну, я ж табе не акунь,— спыніў яго Валянцін.— Ты спачатку выслухай, а потым крычы. Таму акуню ўчора споўнілася сто гадоў, вось ён і выйшаў з вады паглядзець на цябе. У сто гадоў акуні ўсе вельмі дапытлівыя, хлебам іх не кармі, дай на рыбака паглядзець.

— А што, акуні хлеб ядуць? — падлавіў Валянціна Гарык і абрадаваўся.— Рыбак з цябе! Да рэчкі падыдзеш, рыба са смеху здохне.

— Ну і добра,— здаецца, пакрыўдзіўся Валянцін,— не пайду я з табою на рыбалку.

— Пойдзем, пойдзем, гэта я пажартаваў,— даў адбой, кінуўся ўгаворваць Валянціна Гарык.

— Ну дык кайся і прызнавай, што я самы лепшы на свеце рыбак.

— Ты самы лепшы на свеце рыбак...

— I самы лепшы на свеце грыбнік.

— I самы лепшы на свеце грыбнік...

— Добра,— сказаў Валянцін,— угаварыў, так таму і быць, пойдзем на рыбалку. Пойдзем, Мар'ян Іванавіч?

— У мяне заўтра чарга, кароў пасвіць трэба.

— Пойдзем, дзеда.

— А кароў хто будзе пасвіць? Малако любіш?

— Малако люблю, але баба з мамай малака папасуць... Угавару, яны мяне паслухаюцца, я дапамагаць ім пасля рыбалкі прыбягу.

— Ну, тады пастанавілі, заўтра на рыбалку.

Але рыбалка ў іх у той дзень не адбылася. I ніколі ўжо не суджана было ім усім разам пайсці на рыбалку. Стогадовы дапытлівы акунь застаўся плаваць у рацэ. А Мар'яну пасля той апошняй лазні хацелася ўжо злавіць яго, ды толькі ён пакінуў яго ў рацэ, унуку пакінуў.

Вечар дараваў Мар'яну яшчэ адну апошнюю радасць. Не паспелі яны з Валянцінам узяць пасля лазні свае законныя сто грамаў, толькі ўладкаваліся на верандзе, налілі — паклікалі ў школу, наказалі ісці разам з ключамі: людзі прыехалі.

— Якія людзі, шэфы, мусіць? — спытаўся Мар'ян Уладзіка, а іменна Уладзік прыбег па яго.

— Не, не шэфы, другія, салідныя. Геолагі.

— Чым жа яны салідныя? — зняў з цвіка ключы Мар'ян.

— Цвярозыя і на сваіх машынах.

— I багата машын?

— Тры, і ўсе крытыя.

I Мар'ян пашыбаваў да школы. Дачакалася, дачакалася яго школа людзей. Спатрэбілася людзям. Ён думаў, што пра яе ніхто не ўспомніць, нікому яна не трэба, як і ён. I вось спатрэбілася. Мо яшчэ і ён спатрэбіцца. Надыдзе дзень, вось так прыбягуць і да яго. Геолагі сапраўды прыбылі на трох машынах, дарэмна ён не хацеў верыць Уладзіку, сумняваўся, што якая-небудзь машына можа прабіцца да іх у вёску. Машыны ў геолагаў былі што трэба, амаль як у ваенных, на якое б там ні было бездарожжа. А вось пра саміх геолагаў ён не сказаў бы, што яны людзі салідныя. Было іх чалавек з дваццаць. Мужчыны ўсе барадатыя. Такія, якімі і павінны быць геолагі, жанчыны, што пра жанчын гаварыць, калі яны ў штанах. Па знешнім выглядзе, здаецца, жанчыны, а ў астатнім разбірайся, як ведаеш. Але не вельмі самавіта пачалі паводзіць сябе якраз мужчыны і іх начальнік, хлапчук, лічы, добра, калі яму споўнілася ўжо трыццаць. Аніякай паважнасці ні ў паставе, ні ў голасе, а асабліва няўдалы ён ростам. Танклявы, відно адразу, хаця і апрануты, як запарожац, усё мяшком на ім, бялявы, аніколькі не загарэлы, геолаг яшчэ называецца. I голас тонкі, ломкі. Стражыцца, але ўвесь час зрываецца на піск.

— Што ж шукаць будзеце? — радасна спытаўся ў яго Мар'ян.

— Што разведваць будзем, тое не ўсе павінны ведаць. Ці мала чаго мы разведваем.

— Вялікі сакрэт.

— Вялікі не вялікі, а сакрэт,— геолаг адвярнуўся ад яго.

— Добра,— прабурчаў Мар'ян.— Прыйду заўтра на нарадную ці да магазіна падскочу, мне там ваш сакрэт кожная баба адкрые. Па сакрэты трэба за мяжу, у Амерыку ехаць, а ў нас тут сакрэтаў няма. Дык ты хоць прыдумай што-небудзь, схлусі, каб паверылі, а то ж з раніцы ўсе будуць ведаць, чаго вы сюды прыехалі.

I задаволены тым, што абсёк смаркача, пайшоў адмыкаць дзверы, гадаючы сам сабе, што прывяло сюды геолагаў, што тоіцца ў яго зямлі, і радуючыся, што тоіцца, ёсць нешта. А праз гэтае нешта ажыве і вёска. Зноў напоўніцца галасамі школа. Не памрэ хата. Хаце ж што трэба — жыццё, каб хтосьці жыў у ёй, дыхаў, хадзіў па ёй, спяваў песні ці нават лаяўся, тады і яна будзе жыць, убіраць у сябе жывое дыханне, а не адну толькі зімовую сцюжу, асеннюю сырасць, не будзе рассыхацца і парахнець пад спякотным сонцам. Будзе раўнавага — звонку холадна і сыра, усярэдзіне — цёпла і суха. Хата пры чалавеку — гэта як чалавек добра апрануты. I кожная хата мае сваё сэрца, свой голас, свае вушы, вочы свае. Усё гэта — сэрца, голас, зрок і слых чалавека, які жыве ў ёй. I ў кожнай вёсцы ёсць, павінна быць свая галоўная хата, калі гэта, канечне, сапраўдная вёска, сяленне, а не проста зборышча людзей, хата, на якую азіраюцца, як на царкву некалі, якой вераць. I так не толькі з хатаю, кожная вёска мае аднаго ці некалькі чалавек, якія вяршэнствуюць, якім давяраюць і па якіх судзяць аб іншых. Гэта можа быць старшыня калгаса ці брыгадзір, і добра, калі ў адной асобе сыходзяцца ўсе — і чалавек, і ўлада. Яго вёсцы не пашанцавала на ўладу, і доўгі час дзетдом і школа, выхавацелі і настаўнікі не давалі тут патухнуць жыццю, а цяпер прыйшлі геолагі. Іх, іменна іх, ён і чакаў.

— Дык будзьце ж шчаслівыя. На новым месце прысніся жаніх нявесце,— блаславіў Мар'ян геолагаў, аддаўшы ім ключы і пакідаючы іх.— Даўно не палена, трохі сыра, дажджы ідуць. Але прапаліце, абжывяце. Пакоі вашы вокнамі на сонца і самыя цёплыя. Лепшых не бывае.

I гэта была праўда. Ён размясціў геолагаў у самых лепшых пакоях, якія ў дзетдомаўскі час заўсёды займала малодшая група, па традыцыі, пры школе ўжо, яны былі пераданы пачатковым класам, левае крыло было пагранічнай казармай, што складзена з бярвення бацькоўскай хаты, бярвення, угрэтага яго ўласным дыханнем, пад дыханне якога ён быў зачаты, нарадзіўся і рос. I ранкам наступнага дня яго як хто за каўнер узяў і павёў да гэтай бацькоўскай хаты. Ён падняўся яшчэ на золку разам са Стэфай. Стэфа падаіла карову, і ён выпіў добры кубак сырадою, піў, адганяючы дыханнем пену, як некалі ў дзяцінстве, абпэцкаўся пенаю, аблізаў яе языком. Усміхнуўся Стэфе, зноў жа як усміхаўся толькі маці, падміргнуў Стэфе:

— А ты нічога яшчэ ў мяне, жонка.

Стэфа, як маладая, пульхнымі пасля сну вуснамі таксама ўсміхнулася яму:

— I ты, Мар'ян, яшчэ нечага варты ў мяне... Усё будзе добра, усё будзе добра.

I на гэтых яе словах ён адчуў сябе не вельмі добра. Радасна страпянулася насустрач усмешцы Стэфы душа, страпянуўся і асколак, што сядзеў у грудзях, балюча, як нажом, разанула ў галаве, і пры барвовым святле гэтага болю ён упершыню ўбачыў перад сабою той асколак, што скрануўся, пракраўся амаль да сэрца. Быў ён злосна-сіні, вызублены па краях, бачаны ім у хвоі вясною сорак чацвёртага, калі ён, скончыўшы сваю вайну, вяртаўся дамоў, таксама храска сядзеў ён у мякаці яго цела, толькі памерам меншы, з кулю велічынёю. I цяжка было зразумець, як ён не растаў за ўсе гэтыя гады, чаму не растварыўся, не саржавеў. I няўжо ад такой малечы і праз трыццаць з лішнім гадоў можна памерці. Твар Стэфы як малаком забяліўся, хітнуўся ў яго вачах і пачаў расплывацца, бы гэта яна адыходзіла ад яго, а не наадварот. I ён застагнаў, але не ад болю, шкадуючы Стэфу. Што гэта яна прыдумала, чаму яна кідае яго. Як жа ён будзе без яе, яны ж пражылі амаль сорак гадоў разам. Сорак гадоў разам. I вось цяпер ён застаецца адзін. А яны ж знітаваліся, зрасліся за гэтыя сорак гадоў. Сякера патрэбна, каб разлучыць іх, па жывому трэба секчы. Хіба Стэфа не разумее гэтага, яна не мае права, не мае права адыходзіць адна, а калі ўжо надумалася, калі ўжо ёй так трэба, так наканавана, то тое ж наканавана і яму. Разам, разам яны пойдуць, ён пойдзе следам за ёю. I Мар'ян, амаль губляючы прытомнасць, не памятаючы сябе ад болю, думаючы, што гэты боль не ў ім, а ў жонцы, абняў Стэфу, як абнімаў у маладосці, калі яшчэ не насіў пад сэрцам асколка. Абняў, прыціснуўся да яе ўсім целам, утапіўшы твар у валасах, удыхаючы іх пах, пах бяроз, восені трыццаць дзевятага года, крыху гаркавай іх кары, пах яшчэ не астылай ад пораху зямлі. I боль нібы спалохаўся гэтай яго абуджанай памяці, аціх, адпусціў яго.

— Ты што, ты што, Мар'ян,— пачуў ён голас Стэфы, далёкі той яе голас, пра які ён ужо амаль забыўся. I ён не разумеў, да каго яна звяртаецца з гэтым яе: «ты што, ты што», да таго колішняга, да іх абаіх у тым колішнім, калі між імі яшчэ нічога не стаяла, не стаяла вайны, ці яна адчула яго сённяшні боль. Ён жа, здаецца, нічым не выкрыў сябе, не застагнаў, не хітнуўся. I не трэба, каб яна адчула, не трэба.

— А ты яшчэ ў мяне, жонка, на ўсе сто,— сказаў Мар'ян, адсланяючыся ўжо ад Стэфы, але трымаючы яе за плечы.

— Вой, Мар'янка, нешта ты мне не падабаешся,— адчула, мусіць, нешта ўсё ж Стэфа.

— А калі быў малады, падабаўся?

Стэфа, не верачы яму, не зводзячы вачэй, пазірала на яго.

— Калі здарыцца што з табою, не будзе жыцця і мне.

— Канечне, па дрэвах, што вавёрка, скакала, мяне выглядвала. А цяпер на дуб ужо не ўзлезеш.

— Вой, Мар'янка, вой, пра што ты ўспамінаеш. Ды я за табою і зараз на які хочаш дуб. Няма такога дуба, па які б я за табою не ўзлезла.

— Гэта ты намякаеш на тое, што я ўжо стары і на вялікі дуб не палезу? — Зноў калола сэрца, але ўжо, пэўна, не ад болю, а ад горычы, адлазіў ён ужо сваё па дубах, праўду кажа Стэфа. I Стэфа зноў як падслухала яго:

— Не паганю я сёння кароў, не, чуе сэрца, трэба мне каля цябе быць.

I Мар'ян зразумеў, што яна сапраўды гатова застацца, і застацца пры ім.

— Ну, тады я спраўлю чаргу,— сказаў ён, не жадаючы, каб яна заставалася і бачыла яго боль,— давай мне гумовікі, плашч...— Плашч вісеў перад ім на вешалцы, іМар'ян пацягнуўся ўжо да яго.

— Вой, не, не, я ўжо сама.

— Ну, давай тады хутчэй, уся вёска кароў ужо выгнала і на нашу хату пазірае.

Разам са Стэфай ён выйшаў з двара, дапамог ёй сабраць кароў, дапамог прагнаць іх па вуліцы. На выгане, за вёскай, яны развіталіся. Ён зноў абняў Стэфу, яна нават і слязу пусціла:

— Нешта ты як навекі развітваешся са мною. Чорт яе бяры, гэтую чаргу, хай перадохнуць усе каровы. Неспакойна ў мяне на сэрцы.

— Гані, гані,— загадаў ён ёй і пакрочыў да вёскі. Разы з два крадком азірнуўся, згледзеў, што і Стэфа ўвесь час азіраецца. А на высокім бугры перад рэчкаю, дзе пачыналіся ўжо кусты, яна і зусім спынілася, павярнулася да яго тварам. I ўсё глядзела, глядзела ўслед яму, пакуль ён не схаваўся за першаю вясковаю хатаю. Схаваўся, вытыркнуў толькі галаву з-за вугла, як хлопчык, што гуляе ў хованкі. Доўга глядзеў на Стэфу, яна стаяла, акружаная каровамі каля рэчкі, што выйшла з берагоў і затапіла кусты. I хто яго ведае, колькі б ён так падглядваў за ёй, каб яго не спудзіла Зулька:

— Ды ты ніяк у жмуркі, Мар'ян, гуляеш, хаваешся ад каго?

— Ад жонкі хаваюся,— прабурчаў Мар'ян.

— Ад жонкі ўсе мужыкі хаваюцца... Ад мяне вось мой узяў і на ўсё жыццё схаваўся... А да нас геолагі прыехалі. Золата, гавораць, у нас тут што гразі. Больш мужчыны ўсё, і пажылыя сярод іх ёсць.

Мар'ян не стаў слухаць Зульку, пайшоў дамоў. Сэрца сэрцам, а трэба было спраўляць работу і па хаце, па гаспадарцы. I першая справа — укінуць што курам. Даць курам зерня — гэта ён помніў, выходзячы са Стэфай яшчэ з дому. Яны сляпіцаю лезлі пад ногі. Не забыўся пра гэта ён і цяпер і злаваўся, зусім не хацелася яму займацца тымі курамі, што магнітам, цягнула да сябе школа: як яна там, як прыняла геолагаў. I яшчэ, няёмка неяк нават прызнавацца, але вельмі хацелася паспытаць яблыка. Вялікага, чырванабокага. I ў абедзве рукі. I за абедзве шчакі, каб сківіцы зводзіла. I сківіцы зводзіла ад аднаго толькі жадання пасмакаваць яблыка, ад успаміну аб ім. Ён жа не спытаў яблыка з дзяцінства. З таго дня, як ледзь не пайшоў з яблыкам у дрыгву, калі дзедка вызваліў яго. Здавалася, пара ўжо забыцца і пра смак тых яблык, і што за смак у іх, што можа быць горка яблык, яго рвала, перакручвала, касабочыла ад адной толькі думкі пра іх. Праўда, ён садзіў сады, усё жыццё садзіў, і ў дзетдоме, і каля сваёй хаты. Але што з гэтай праўды, не з-за яблык ён іх садзіў, а з-за яблынь, з-за самога дрэва, падабалася яму гэтае дрэва, яблыня. А сам яблык ён ненавідзеў, і на дух яму не трэба яго. А вось цяпер пацягнула на яблык, і ён дзівіўся сам з сябе, усё роўна як цяжарную бабу пацягнула, стаяў уваччу, зманьваў яблык, і Мар'ян гадаў, чаго гэта і чаму б. Мо таму, што ў гэтым годзе ўпершыню пачала цвісці яго яблыня, тая самая, якую ён садзіў разам з дзетдомаўцамі. Расла яна цяжка, марудна, не паспела яшчэ і першую сваю зіму перазімаваць, як яе нехта пакалечыў, зламаў макаўку. Яна доўга хварэла, жыццё ў ёй то патухала, то брала сваё, яблынька ажывала, і ў самым канцы ўжо лета выкідвала ліст, калі яго трэба было ўжо скідваць, але ўсё ў яе ішло неяк не па часе. I паршывела яна, і ўсе мурашкі, усе вусені яе былі. Але потым яна ўсё ж выправілася, кінулася ў рост, разы з два спрабавала нават зацвісці, але зноў жа ў неўраджайныя на яблыкі пустацветныя гады, і нясмела так, адна-другая кветка на галінку, бы хто прывязваў да той галінкі гэтую кветку. Ён разам з Якубам Салілам і Сідарам Місцюком таксама дадалі ёй хваробы. Такую яміну пад каранямі выкапалі, калі помнік хавалі, мо і карані пашкодзілі. Не мо, а так яно і ёсць, пашкодзілі. Вось таму, пэўна, і прастаяла яна ўсю сваю маладосць бясплодна, і толькі гэтаю вясною, калі ўжо ўсім іншым дрэвам, што ў дзетдомаўскія часы садзіў ён, час паміраць, абнаўляць іх, яна раптам спахапілася і дачала цвісці. I так густа і ружова ўкрылася квеценню, што аж у вачах ззянне, і такія буйныя, такія вялізныя пялёсткі, што пчала губляецца ў іх. Нельга сказаць, каб гэтая запозненая квецень асабліва ўзрадавала Мар'яна. Прыемна, канечне, зайсці ў сад, дзе цвіце твая яблыня, але яму ад гэтага якая карысць, усё роўна што якому-небудзь афрыканцу кажух ці дублёнка: рэч, здаецца б, і дарагая, патрэбная, а што з яе ў Афрыцы, дзе вечнае сонца. А цяпер яго ўжо сама гэтая марнасць, непатрэбнасць вабіла і прыцягвала да сябе.

Ды сёння ж яшчэ і Пятро, успомніў ён, а яблыня яго, па-мясцоваму, пятроўкай завецца. Якраз час ірваць і есці яблыкі. I Мар'ян, не скончыўшы карміць курэй, кінуў ім зерня разам з міскай, можаце, дык ешце і міску, метал, ён вось з'еў, і нічога. Мар'ян прыслухаўся да сябе, здаецца, і на самай справе нічога, маўчыць сэрца, не варушыцца ў ім асколак. А дзень дык наогул што па заказу, першы сярод лета, адзіны на ўсё гэтае лета. Неба як вылізалі і падсінілі. I сонца ў ім купаецца, як у моры. Каля нараднай Мар'яна трохі затрымалі, пераказалі ўсё тую ж старую навіну: геолагі прыехалі. Гулі цяпер ужо мужыкі і разам з імі Вовік-алкаголік, які чакаў, пэўна, сто грамаў ці шклянку чарніл з нагоды такіх прыемных падзей.

— Уран, уран хлопцы шукаюць,— давяральна паведамляў ён кожнаму, хто прыходзіў ці праходзіў міма нараднай.— Калі не гавораць, значыць, сакрэтна. А сакрэтна што — уран. Я срок матаў, я знаю, пала, усё. Цяпер зажывём. Гарэлку ў цыстэрнах вазіць будуць, як бензін.

— А бензін у чым, Вовік, будуць вазіць? — пацвельвалі яго мужчыны.

— Бензін? А навошта нам бензін? На цермаядзернае гаручае пярэйдзем.

— Дык на цермаядзерным чарніле ты і так, Вовік, усё жыццё едзеш.

— А цяпер, пала, толькі чыстую гарэлку піць буду, як вучоны інцелігент. Вось дзядзька Мар'ян не дасць схлусіць...

— Я не п'ю, Вовік,— сказаў Мар'ян.— Я толькі па святах і пасля лазні.

— Дык і я толькі пасля лазні. Вось учора ў лазні быў, а вас там не бачыў. Шкада...

— А яблыкі ты ясі? — перабіў яго Мар'ян.— Пойдзем са мной, я табе яблык дам.

— Што я, жабрак,— хоць ужо трохі і на падпітку, але сур'ёзна пакрыўдзіўся Вовік.— Калі б ты шклянку «Яблычнага» паднёс...

Мужыкі рагаталі так, што іх чулі, пэўна, і геолагі ў дзетдомаўскім садзе. Мар'ян не скіраваў да сваёй яблыні, паглядзеў спачатку грады. Памідоры толькі завязваліся. А гуркі можна было ўжо і выбіраць. Ён вырваў два ці тры з іх, але есці не стаў, хаця гэта былі і першыя ў гэтым годзе гуркі, паклаў іх у кішэню. Рот яго быў поўны вязкай сліны, яблыка, яблыка хацелася яму. Ён адчуваў ужо яго водар, лета пенілася, спявала ў тым водары, ранак дыхаў ім, аб ім сумавалі конікі, што пачыналі ўжо сакатаць у траве. А самі яблыкі, хаця быў ужо і Пятро, яшчэ не паспелі. Не хапіла ім сонца, не наліліся яны яшчэ як трэба сокам, толькі-толькі пачалі паказваць гэты сок пад шорсткай яшчэ скуркай. Але Мар'ян, аслеплены памяццю, не змеціў, што яблыкі зялёныя, яны бачыліся яму белымі і ружовымі. Нецярпліваю рукой пацягнуўся да галіны, угнуў яе і стрымаў руку, сарваў яблык беражна, ашчадна і акуратна. I хаця быў ён яшчэ зусім маленькі, толькі абяцаў у будучым зрабіцца сапраўдным яблыкам, яму ж здаўся вялізным-вялізным, бы далонь яго раптам паменела, дзіцячай зрабілася рука. Але сам ён не адчуваў аніякай несуразмернасці паміж рукой і яблыкам. Наадварот, яму здалося, што яго рука раптам пачала імкліва расці. Яна навісла над зямлёю, закрыла зямлю, геолагаў, якіх ён да гэтага бачыў на дзетдомаўскім падворку, а цяпер перастаў бачыць. Над усім светам распасцерлася яго далонь, а на далоні яблык. Яму дзіўна было і ўявіць сабе, што гэта яго далонь і яго яблык, ён зараз будзе есці гэты яблык, возьме і адкусіць добрую трэць, а то і палавіну. Возьме і адкусіць.

Яблык ён толькі надкусіў, праклюнуў, як мыш, зубам да соку і пачуў над сабою нейкае гарачае спякотнае гудзенне. Ляцелі на яблык ці то пчала, ці то чмель, а мо гэта былі галасы яго дзетдомаўцаў. Мар'ян не паспеў зразумець, таму што ў тым спякотным гудзенні было яшчэ штосьці ад посвісту кулі, снарада. Не выпускаючы з рук яблык, сам не ўсведамляючы, што гэта з ім адбываецца, ён пачаў паціху асядаць, завальвацца на сваю яблыню, ствол яе трохі падтрымаў яго да таго імгнення, калі перастала гудзець увушшу і пачуліся гукі хору, і ўсё ўкруга зрабілася блакітным, блакітны тунель паўстаў перад ім, ён убачыў сябе, як ён ідзе па гэтым тунелі. Хлопчык ішоў па тунелі, голы, і трымаў на выцягнутай руцэ наліўны чырванабокі яблык, і хтосьці рухаўся яму насустрач. Не, не чалавек, штосьці вялізнае, кудлатае і добрае.

«Не дачакаўся, не дачакаўся»,— паспеў яшчэ прашаптаць Мар'ян. Адсланіўся ад ствала, упаў дагары тварам, падскочыла і ўзляцела ўгару яблыня, як хвоя, пад якою яго параніла некалі. З той толькі розніцаю, што яблыню не пакрышыла выбухам. Ён падумаў яшчэ, што гэта сон, і зразумеў: сон, толькі доўгі, і вечна ў тым сне будзе сніць ён яблыню.

Дык калі і з чаго ж усё гэта пачалося?.. Ва ўсім мы намагаемся, прагнем знайсці пачатак, шукаем яго бясконца, часам знаходзім і, усцешаныя, не падазраваем нават, што ўсё гэта адна толькі бачнасць. Усе пачаткі толькі сведчанне канцоў. Са скону Мар'яна пачалося ўсё і тут. Хаця, калі цвяроза, і яго смерць была толькі працягам. Чаго? Каб ведаць гэта, каб зазірнуць туды, дзе сыходзяцца канцы і пачаткі, каб дасведчыцца, ці сыходзяцца яны. Не, пэўна, лепш не зазіраць, каб не ведаць, як не ведае сёння вёска пра тое, хто першы паквапіўся на дзетдомаўскае, хто першы вырваў травінку з яго падвор'я, падняў і панёс з сабою трэсачку, выцягнуў і прыхаваў у кішэні цвік. Ці быў першы? Здаецца па ўсім, не. Не было першых, як няма яшчэ і апошніх, ёсць яшчэ што, дзякуй богу, расцягваць. «Не з нас пачалося, не на нас і скончыцца» — так гаворыць кожны ў вёсцы. I атрымлівалася нешта накшталт зачараванага кола, кругавой парукі. Усе цудоўна і да драбніцы ведалі і помнілі, хто і што браў пасля, пасля таго, як хтосьці ўжо нешта ўзяў. Невядома хто — хтосьці, невядома што — штосьці. О, гэтае выратавальнае і бязмежнае штосьці, хтосьці, і дзесьці, і калісьці, а па сутнасці: кожны, усюды і заўсёды, таму што ніхто за дзетдом не адказваў. Ужо на другі дзень пасля смерці Мар'яна ён быў нічый. Адны гаварылі, што яго ўзяў сабе на баланс сельсавет, старшыня сельсавета адмахваўся: на балансе калгаса. Калгас штогод плаціў пяць-шэсць тысяч рублёў за начлег і пастой шэфаў па хатах калгаснікаў, а да дзетдома не датыкаўся, таму што яго трэба было рамантаваць. А ад рамонту таго старшыня калгаса ўхіліўся, навошта яму лішні клопат. Ён сцвярджаў, што будынак належыць райана. Мо і сапраўды дзетдом адышоў да райана, але гэта было заслана тайнай і змрокам. А што такое райана, прозвішча ці арганізацыя, у вёсцы ніхто не ведаў. I будынак, які каштаваў па ацэнцы вопытных людзей не менш, чым сто пяцьдзесят, двесце тысяч рублёў, пуставаў і паціху разбураўся. Усе раптам перасталі прыкмячаць яго, як саромеліся, што такая будыніна ёсць у вёсцы, стаіць навідавоку, мазоліць вочы. Ні запалкі, ні маланкі на яе. Цяжкім грузам, каменем вісеў той будынак і на шыі раённага кіраўніцтва, лічыцца лічыцца, а карысці аніякай, адзін толькі дакор. I машыны, што наязджалі з раёна, праскоквалі міма дзетдома, як міма пустога месца. Усе рабілі выгляд, што яго няма. Няма ў прыродзе — і ўсё, і на душы лёгка і спакойна, адпачывае душа сярод вясковай і лясной цішы і прыгажосці. Любата, раскоша, хараство. Аніякіх праблем. Геолагі, праўда, стварылі праблемы, не вытворчага, а іншага роду, сеялі смуту, бянтэжылі вясковых жыхароў, наганялі суму і на мясцовае раённае начальства. Не, зразумела, яны не ўлазілі ў жыццё вёскі ці раёна, але сваёй прысутнасцю шмат каму псавалі апетыт і кроў.

Геолагі без усялякага балансу ўтрымоўвалі і не давалі гнісці і разбурацца амаль што трэцяй частцы дзетдомаўскага будынка, тое самае правае крыло, што аддаў ім пад жыхарства яшчэ Мар'ян. Вясною і летам яны жылі там, а на зіму і восень, калі ад'язджалі, наймалі вартаўніка, звычайна законнага браканьера Кандрата, таму што хата яго стаяла бліжэй за іншыя да дзетдома. Што шукалі геолагі, Кандрат толкам не ведаў, яны, як і раней, сакрэціліся. I сакрэт гэты не тлуміў Кандрату галаву. Ён спраўна атрымліваў сваю дваццатку, наведваў дзетдом, як касу, толькі раз у месяц, што яму вартаваць, калі і так кожны ў вёсцы ведае: правае крыло дзетдома мае гаспадара, гэтае крыло патрэбна некаму, чалавек жа за яго цэласць і захаванасць атрымлівае грошы. А ўжо адрабляе ён іх, вартуе ці не вартуе — то яго справа. Вось перастануць Кандрату плаціць грошы — тады яны паглядзяць, што там маецца ў правым крыле прыдатнага і цікавага ім. Мо той самы Кандрат першым падасць ім прыклад, першым возьме тое, што яму трэба. Возьме, а не ўкрадзе, красці ж грэх, хто гэтага не ведае. Кандрат і геолагі былі як бяльмо на вачах у сумленнага селяніна і сумленнага начальніка. Калі б не было іх, вёска мо ўжо ўначы па бервяне раскаціла б дзетдом, маючы на тое сваё законнае права: што нічыё — тое наша, а так няёмка ж неяк. I няёмка адчувалі сябе не толькі вяскоўцы, а хто-ніхто і іншы, няёмка, што будыніна яшчэ нё спрахла, стаіць, трымаецца зямлі.

Але трымалася яна, тая частка яе, што не занятая была геолагамі, толькі падмуркам, сценамі без вокан, дахам, з якога месцамі таксама паздзіралі ўжо шыфер. I тыя, што рупілі ўначы ў дзетдоме, праходзячы міма яго ўдзень, адварочваліся, адводзілі вочы, адмаўляліся глядзець і бачыць тое, што натварылі самі ж яны. Дзетдомаўскі падворак, схаваны за плотам, які надзіва ацалеў, нагадваў могілкі. Сумныя, як на могілках, раслі на ім дрэвы, дубы і бярозы, што садзілі яшчэ дзетдомаўцы; яны нагадвалі жалобную варту, гучна, сытымі галасамі крычалі груганы і гракі. З дзетдома пакацілася, пачало сыпацца, канаць, развітвацца з жыццём і шмат чаго іншага ў вёсцы. Цяжка нават з пэўнасцю сказаць, што за чым ішло: ці то разбурэнне дзетдома прыспешвала ўсю іншую разруху, ці то гэтая іншая разруха паскарала паміранне дзіцячага дома.

I зноў жа, з чаго ўсё пачалося. Са смерці чалавека, Мар'яна, ці дрэва, усыхання дубоў, абмялення ракі, канчатковага ўжо закрыцця лазні, скарачэння бібліятэкі, зводу пчол і рыбін ці чаго-небудзь іншага, што не вельмі і лезла, кідалася ў вочы. Тады як, якімі вачыма пазіраць на ўсё гэта. Мо сапраўды лепш заплюшчыць іх...

Дуб грымнуў долу ў дзень пахавання Мар'яна. А даведаліся аб гэтым толькі дзесьці праз тыдзень. Знаходзіўся ён далекавата ад вёскі, адзіны ва ўсім чыстым полі. I таксама засціў, мазоліў вочы і старшыні, і аграному, без яго было б поле як поле, а тут круціся, аб'язджай кожны раз, калі надыдзе ўборка ці пасяўная. Яго даўно, канечне, ссеклі б, але ж надта вялікі ён быў ужо, непамерны, неахопны, усім калгасам трэба дзень завіхацца. I старшыня то загадваў: к чортавай мацеры, пад корань, то адмяняў свой загад. Увогуле, як кажуць, не было б шчасця, ды няшчасце дапамагло. Упаў сам дуб. Лёг у цёплы і сонечны дзень пры ясным небе. Пасля Пятра не надаралася ж ні бур, ні вялікіх вятроў. Навальніца, праўда, пасля памінак Мар'яна была, але не вельмі сур'ёзная. I вяскоўцы, раскрыжоўваючы дуб, здзіўляліся, чаго было яму падаць: у рэвалюцыю выстаяў, вайну перажыў, меліярацыю прайшоў, і на табе, паваліўся. Нячыста тут, нячыста, не інакш звязаны гэты дуб з некім з людзей. З кім, гадаць асабліва не прыйшлося, яшчэ і зямля не паспела асесці на магіле Мар'яна.

I як грымнуў долу той дуб, пачалі сохнуць і ўсе іншыя дубы. Але вёска і вяскоўцы гэтага не прыкмецілі ўжо, таму што бачылі яны тыя дубы кожны дзень і не звярталі на іх увагі. Расшалопілі што да чаго толькі вясною, калі ўжо цэлая дуброва не выкінула і лісціка і сярод голага голля высвеціліся счарнелыя, дзедавы яшчэ, борці. Пчолы ў борцях тым летам яшчэ выжылі, да іх яшчэ не дайшла чарга. Разам з дубамі страціла сілу і рака. На выгляд яна, здаецца, яшчэ заставалася ракою, але маторам па ёй перайсці было немагчыма: біла маторы, і шпонак не напасешся. Праўда, адразу ж выйшаў загад: забараніць маторы на рацэ. З загаду таго смяяліся да ікаўкі: своечасова. I яшчэ смяяліся з матораў, што завезлі ў магазін у адзін і той жа час, калі да вёскі дайшоў загад пра іх. Патрабавалі ад Анісіма як ад дэпутата тлумачэнняў: як гэта разумець.

— А як хочаце,— растлумачыў Анісім,— так і разумейце. Маторы тыя электронныя, на іх усё роўна проста так не паедзеш. Калі электроніку толькі выкінуць, але гэта ўжо лішні клопат і адна марока.

Пра лазню гісторыя доўгая і надта складаная і блытаная, як са Шцірліцам, нашым разведчыкам у Берліне. Яе то адчынялі, то зачынялі, то ставілі на рамонт, то яшчэ на штосьці, накшталт: няма дроў, каб выпаліць, ці ёсць дровы, але няма каму паліць. Увогуле было так. Прыязджала ідэалагічная камісія на чале з кімнебудзь з сакратароў, лазня працавала, ад'язджала — не, хоць забі ты яе. I нарэшце ці ў лазні, ці ў той ідэалагічнай камісіі лопнула цярпенне, сакратар грымнуў кулаком па стале: каб заўтра лазня рабіла! Усё, кропка. I гэта сапраўды была кропка, таму што, як высветлілася, у апальшчыка лазні, якога прызначыў старшыня калгаса, былі дрэнныя адносіны з брыгадзірам. Калі ж абодва высокія бакі адносіны тыя адрэгулявалі, аказалася, што іх ужо можна было і не рэгуляваць. Трубы, па якіх падавалася вада, саржавелі, маторы згарэлі, а да ўсяго нехта ўкраў кацёл. Гэты кацёл і засланіў усё, адвёў усіх і ад самой ужо лазні, вельмі ж вялікі ён быў, хто меў столькі сілы, каб уперці яго. I што рабіць, навошта красці, усю вёску можна з таго катла накарміць, напаіць, рассмяшыць і памыць.

Бібліятэку ж увогуле не скарачалі, дарэмшчыну ўзводзіць не трэба, усё адбылося больш проста і зразумела. Бібліятэка спачатку зачынілася сама: на копку бульбы. I адразу, як толькі выкапалі бульбу, бібліятэкарка пайшла ў адпачынак. А калі вярнулася, пачала рыхтавацца да вяселля, аддавала дачку замуж. Справілі вяселле як мае быць, пайшла бібліятэкарка на працу ў бібліятэку, канечне, а кніжак, як кажуць, ёсць хума, адно смецце ад іх, мышы кніжкі пачыталі, пацукі пагрызлі. Пакінулі, праўда, на развод адну кніжку аднаго жывога яшчэ і сёння класіка. Прозвішча яго бібліятэкарка, на жаль, не разабрала. Мышы і пацукі паспыталі-такі трохі і класіка, вокладку. Паспыталі — і ці то апамяталіся, сорамна ім зрабілася, жывы ж класік, даядаць не сталі, ці то ён не спажыўны аказаўся, ці то ўжо зашмат яго было і мышам, хто ведае. Класік ацалеў. I сам напад грызуноў на бібліятэку плётак, крыватолкаў не выклікаў. Такі ўжо быў год. Пацукі і мышы раптам кінуліся ў вёску як не з усяго свету, ішлі, нагу не ўбіць, процьма іх была, займалі ўсе хлявы, істопкі, сцёбкі, хаты, тачылі норы, шыліся ў стагі сена, зжывалі са свету катоў і кошак. Шмат з іх нават загінула, адны ад абжорства, а некаторых загрызлі самі ж пацукі. I тут няма аніякага перабольшвання. Такі быў год, год пацука, гаварылі. Яны жэрлі ўсё, што знаходзілі, нават тое, чаго не павінны былі і ў рот браць, асабліва ўпадабалі гарбузікі, балазе што яны ўрадзілі ў тую восень, але не грэбавалі і сырою бульбай, капустай, турнэпсам і рэдзькаю. Турнэпс з'елі да крошкі, а рэдзьку толькі псавалі: паспытаюць і кінуць. Нападалі на свіней, абгрызалі ў самых тлустых і непаваротлівых хвасты. I маці давалі дзецям, што жылі ў горадзе, адзіны толькі наказ: не трэба ні крупы, ні масла, ні селядцоў з каўбасамі, вязіце хларафос, крысід, мыш'як. Пачынаючы, пэўна, з таго часу, з гарадоў і зніклі тыя хларафосы і крысіды. Мышэй і пацукоў труцілі атрутамі, тоўчаным шклом, білі палкамі, лавілі ў пасткі, але іх не менела. Дзічэлі каты і кошкі, сыходзілі з хат і з вёскі, уцякалі ў лес, туды, адкуль наступалі мышы, пакідалі цёплыя печы, вылежваючыся на якіх яны ўжо даўно прыспалі памяць і прызначэнне сваё — лавіць мышэй, сілкавацца імі. Такім чынам, у тым, што мышы з'елі бібліятэку, не было нічога дзіўнага, дзіўнае было тое, што адзін класік усё ж ацалеў. Растлумачыць гэтую з'яву так ніхто і не змог, хаця самому нашэсцю пацукоў і мышэй тлумачэнне знайшлося: вялікай вады трэба чакаць вясною, вось і бягуць з палёў і сенажацяў, ратуюцца ад вады, чуюць пагібель сваю. Але вясною паводкі не было, яна здарылася ўжо зімою. Якраз у тую зіму і загінулі бабры. А мор выкаціў пчол ужо вясною, нарабіў спалоху, нагнаў суму больш на дзядоў, таму што пчоламі ў вёсцы займаліся толькі дзяды. Яны атрымалі іх у спадчыну ад сваіх бацькоў. I спадчына тая абрывалася на іх, разам з імі ішла ў зямлю. Новых борцяў у лесе ніхто ўжо не ставіў. Занятак не з простых: знайсці калоду, выдзеўбці яе, усцягнуць на дуб — і рукі прыкласці трэба, і інструмент адпаведны. А апошняе кола, з дапамогаю якога ўсцягвалі борць на дуб, спрахла ў хляве Калістрата, у гаспадарцы яно было ўжо без патрэбы, і жонка Калістрата прыстасавала яго пад седала курам. Калістрат здзек і знявагу са свайго інструменту і са сваёй маладосці вытрываў моўчкі: усё ж хоць якая, ды карысць, а мёду, цукру ў магазіне хапае. Але калі вецер закружыў па дубняку празрыстыя, што сляза, крыльцы здохлых пчол, дзяды перапалохаліся. Перапалох той, праўда, не вельмі выказвалі, як знямелі і адзічэлі, бы хто адлучыў іх ад вёскі, родных хат і жыцця. Жыццё іх спынілася і замерла, засяродзілася на той пчале, што некалі была такою жваваю, а цяпер знерухомела, моўчкі, як згубленая, ляжала сярод трэшчын і маршчын іх далоняў і не краталася. I яны над ёю знерухомелі, няўцямна прыглядаліся да яе, як бачылі ўпершыню, адмаўляліся даць веры сваім вачам, запрашалі ў сведкі неба і сонца, бягучы дзень. Але дзень той, яго святло і сонца, былі абыякавымі да іх бяды. А да ўсяго ж дзень той супаў з няўчассем у прыродзе, прыйшоўся на голую зямлю і лес, супаў з пажарамі, паламі па лясах і сенажацях, створанымі рукою чалавека. I над гэтымі паламі, над голым лесам грымелі выбухі: геолагі з нейкай сваёй патрэбы пачалі бурыць зямлю, рабіць пшуры, закладаць узрыўчатку і падрываць яе. Каб не сышлося ўсё гэта разам, каб вяршылася паасобку, мо і выглядала б інакш. А так і вымавіць жах бярэ, што гэта нагадвала. Вёска як вымерла, выбітая са звыклай сваёй каляіны, аглухла ад выбухаў, аслепла ад дыму і агню. Агонь той, дым і выбухі былі яшчэ свежымі ў памяці дзядоў, у пераемнай, спадчыннай памяці вёскі. Памяць тая не тухла ў часе, здаецца, нават наадварот, рабілася больш зыркаю, абвастралася. Абвастралася сама па сабе пад цяжарам перажытага ў тым дні, які ведае кожны, варта толькі падумаць аб ім, і сёння як агнём апячэ: як прайшоў той дзень. А тут ім да той думкі, да пякельнага агню падлілі яшчэ масла. Прыскочыла начальства, перасцерагло: не наракайце, як жывём, але ў міры ж, у міры, які ж то ўжо год абыходзіцца без вайны. Гэта была праўда, але такою ж праўдаю было і іншае. Сярод міру, вясны, дабрабыту і дастатку раптам схапілася, занялася агнём зямля. Сама зямля пачала гарэць пад нагамі. Увачавідкі здарылася тое, пра што ў час вайны гаварылі, як пра самае жахлівае, што можа здарыцца — гарыць пад нагамі зямля. I ніхто, здаецца, не бачыў і не адчуваў, як той агонь зямны апякае ногі, бы нічога і не было, нікому не прыпякала. Мо і грэх так гаварыць, горад усё ж выказаў апаску і клопат яшчэ да таго, як панесла паленым і смаленым. Пра тое, што вясна будзе сухою і ранняю, ведалі загадзя, ведалі, што пачнуцца пажары. Ужо гарэў увесь белы свет. Адпалалі, адшумелі лясныя пажары яшчэ летась у Францыі і ФРГ, у далёкай Аўстраліі, прыпякло Амерыцы і Англіі. Гэта бачыў па тэлевізары кожны ў вёсцы. Невядомыя, чужыя краіны, дрэвы, пра якіх яны і чуць не чулі, баабабы, секвоі, джунглі ўвогуле, а гарэлі, як свае, як лаза гарыць, хвоя ці дуб. I які ж цесны і навязаны адной суравою ніткаю свет, тое, што было далёка за трыдзевяць зямель, за марамі і акіянамі, на зусім іншых кантынентах, усё роўна што на Месяцы, цяпер насоўвалася і сюды. У вёсцы яшчэ нічога не ведалі аб гэтым насоўванні, але падспудна ў глыбіні душы штосьці ўжо адчувалі. Сухі вецер далёкага вогнішча дабег, пэўна, і да гэтага краю, данёс да людзей чужы спалох і чужое гора. I разгубленасць і трывогу тых, што бедавалі, данёс. I далёкія краіны, варожыя нават дзесьці, праз гэтую бяду, агонь і гора наблізіліся да іх, чужое гора пераступіла і іх парог, увайшло ў іх хату і сэрца, таму што яны ведалі, што такое гора, сваё гора, ведалі, як яно без рук і без ног спрытна бегае па свеце. Гора варта толькі крануць, абудзіць яго, а там яно ўжо само дарогу знойдзе. Праціснулася ў шчыліну ў хату суседа, завітае і да цябе ў госці, пад акном яно ўжо тваім стаіць. Свет зрабіўся такім, што і гора на ўсіх адно. Шчасце можа і заблудзіцца, ліха не блудзіць.

I не адразу тая бяда аказвае сябе, надараецца яна і смешнаю, і пацешнаю, і радаснаю. Смяяліся, пацяшаліся вяскоўцы, калі іх старшыня Ігнат Карабель на зялёненькай «Ніве», якую толькі што набыў яму калгас, гойсаў па вёсцы і палях. Ды як не смяяцца, што рабіць, калі плакаць хочацца. На старшынёву «Ніву» патрацілі ўсе калгасныя грошы. Тры месяцы пасля таго, як прыдбалі Караблю машыну, не атрымлівалі зарплаты. Але чым бы дзіця ні цешылася... Ігнат прычапіў да «Нівы» сталёвы трос, зрабіў на канцы яго з ануч, пакулля квач, абліў яго мазутам і бензінам, запаліў і памчаў па палях і сенажацях выпальваць леташнюю траву.

Згарыць тая трава, удобрыць зямлю — і пойдзе расці новая, маладая.

— О, то накосім сена,— паглядзелі толькі яму ўслед вяскоўцы.— Хадзяін. Нарэшце і наша вёска атрымала хадзяіна, галаву.

— Каб той галаве ды яшчэ розум,— перахрысціўся Калістрат.

— А ці не занадта гэта аднаму чалавеку адразу: машыну, пасаду, галаву і розум,— адказала яму Зулька, што ўвесну зноў пачала рабіць захады, каб яе прынялі ў секту. Але Калістрат на яе паддобрыванне да яго не зважаў, плюнуў услед машыне і сам сышоў прэч з вуліцы. I ўсе сышлі з вачэй адно аднаго, разбрыліся па хатах, як сорамна раптам ім нечага зрабілася, у кожнага раптам з'явілася неадкладная справа.

Старшыня скакаў на сваёй «Ніве» па сенажацях, пакуль не зайшло сонца. На змярканні ўжо, калі прыспеў час зачыняць магазін, падруліў да канторы, стомлены, спатнелы, пракураны, адчувалася, што не менш стамілася і яго машына. Але ніхто ў вёсцы не пашкадаваў яго, не выказаў яму спачування, не выйшаў насустрач, хутчэй наадварот, хто і быў на вуліцы, дык палічыў за лепшае знікнуць, схавацца. А Карабель пайшоў у магазін, купіў на два рублі запалак і ўсе раздаў дзецям, загадаўшы ім не шкадаваць, паліць леташнюю траву ўсюды, дзе толькі магчыма. Пэўную частку тых запалак бацькі адразу ж адабралі ў дзяцей, але, мусіць, не ўсе, далёка не ўсе. I пусты гэта быў ужо занятак — адбіраць, агонь ужо гуляў па наваколлі, навісаў і над вёскаю. Не, не той, што пусціў Карабель па палях і сенажацях. Той не позна было яшчэ спыніць, і ён патух сам, дайшоўшы да ракі і залітых вадою лагчын. А рабіць новы квач старшыні перашкодзіла тэлефанаграма з міністэрства лясной гаспадаркі, якая папярэджвала аб лясных пажарах, забараняла палы. Праўда, адначасова з той тэлефанаграмай прыйшла і яшчэ адна, з міністэрства сельскай гаспадаркі, а да яе і газета яшчэ. Другая тэлеграма і газета не толькі дазвалялі, але і патрабавалі выпальваць леташнюю траву, падказвалі, як гэта трэба рабіць. Газета і дзве тэлеграмы ўвагналі Карабля ў роспач, прымусілі яго доўга думаць і разважаць. Становішча яго сапраўды было цяжкае, але ён выйшаў з яго з гонарам, бо меў падобны вопыт і назаўсёды ўцяміў: калі адзін загад супярэчыць другому, адзін гаворыць — наперад, другі — назад, то самае разумнае — заставацца на месцы. Б'юць жа не таго, хто нічога не робіць, а таго, хто спяшаецца штосьці рабіць. Вось так, пэўна, і вершацца самыя жахлівыя ў свеце пажары, што спусташаюць нас. Такі пажар палаў над вёскаю ўжо, хаця яшчэ не відно было ні дыму, ні полымя. Яснымі заставаліся нябёсы, зырка заходзіла і падымалася сонца. Хто ў той яснасці і зыркасці першым чыркнуў запалкай, так назаўсёды і засталося ўжо тайнай. Мо зноў жа не было першых і не было апошніх. Дзеці забаўляліся на востраве, палілі вогнішчы — гэта было. Але іх агонь нікуды не перакідаўся з вострава. Ніхто не выпальваў і сваіх дзялянак з травою ў тым годзе, хаця раней такое здаралася, і нікому ніякай шкоды ад тых палаў. З усіх бакоў сенажаці акружалі вада і балоты. I неабходна было паліць старую траву. А тут, здаецца, усе бачылі і разумелі, што агонь здольны перакінуцца, прашыцца праз кусты да лесу і вёскі і пойдзе гуляць па вёсцы, таму і перасцерагаліся паліць тыя свае ўласныя селажаці. Але зусім нечакана пачалі гарэць раптам балоты, дзе ніколі ніхто не касіў. Шмат у каго, праўда, гарэў на іх зуб, ды толькі ніхто не наважваўся падступіцца да іх. Адно — вада круглы год, другое — трава нікчэмная. Яно і зразумела, што гэта за трава ў балоце, якое ніколі не ведала касы, дзе раслі толькі чарот, рагоз ды плюшч на высокіх купінах. I вось гэтыя някошаныя балоты пачалі гарэць. I як па загаду нейкім: адно за адным, адно за адным. Агонь нішчыў траву і купіны, выпаўзаў з балота, як стогаловы Змей-Гарыныч, выхопліваўся на грудкі, віхурыста-вясёлы, грывасты. Барадаўчатае, куп'істае тулава яго смуродзіла ў чорнай скуры балота, бы з глыбі яго, з сярэдзіны сачылася сіненькае полымя, а грудкі гулі і трашчалі ад агню. На тых грудках стогаловы гад меў добрую пажыву. Колькі вёска там ні брала лесу, колькі ні зводзіла дубоў, бярозы і хвоі, якая з лёгкай рукі Знаўцоў упадабала гэтую зямлю, укаранілася на ёй, голля, сучча ніхто ніколі не прыбіраў. I счарнелыя на сонцы гурбы яго, што сумёты пораху, чакалі свайго часу. Агнявы час іх прыспеў. Вёска не паспявала тушыць лес, грудкі, у якіх было яе жыццё: на грудках добра расла трава, былі яны шчодрымі на ягаду і грыб. I ўсё гэта бралася агнём. Не менш чым тры, а то і чатыры пажары набягала ў дзень: раніцаю гарэла Залессе, удзень — Забалацце, вечарам — Беліч. I самае дзіўнае і страшнае — падпальшчыкаў не было, нібы загаралася ўсё само па сабе, нібы кара нябесная абрушылася раптам на вёску і людзей. Вякамі стваралася і стоена хавалася ў іх балотах і лясах іскра. Вясна раздула з яе полымя. Атрымлівалася ж на самай справе, што полымя тое нерукатворнае. Як заўсёды, калі няма сілы бараніцца ад бяды, шчодра пладзіліся і хутка распаўзаліся плёткі, дайшло да таго, што гаварылі, нібыта ажыла вогненная саламандра, якая векавала ў балотах, а Лукаш-страннік, кніжнік і букваед, сцвярджаў, што вінаваты ва ўсім чалавек па прозвішчы Праметэй. Праметэй той жыве ў кожным чалавеку. Колькі ў вёсцы і на свеце людзей, столькі і Праметэяў, і кожны падпальшчык, толькі ніхто не здагадваецца аб гэтым, таму што надта ж хітры Праметэй, увайшоў у чалавека, схаваўся ў ім і носа не патыкае, не паказваецца нікому, а агонь робіць. I забіваць, страляць трэба Праметэяў.

Канечне, той байцы Лукаша мала хто даваў веры, у кожнага ж у хаце радыё і тэлевізар. Як толькі надыходзіў вечар, тухлі ўсе вокны, тухла электрычнасць у іх, у вокнах запальвалася блакітнае святло і вёска ператваралася ў адзіны вялізны блакітны экран. I з таго экрана ні слоўца аб Праметэю, які разгульвае па свеце, усё больш пра нейкую аэробіку, уперамешку з футболам, хакеем і кіно. I ўсё ж, гледзячы кіно і хакей, не верачы ў Праметэя, вёска палявала на таго Праметэя, спрабавала злавіць яго і ўдзень і ўначы. I ўдзень і ўначы сусед сачыў за суседам. Адзін ішоў у лес па дарозе, не тоячыся, з сякераю за поясам, каб высечы жэрдку на плот, трое скрытна пільнавалі яго. I тыя трое на крыжы прысягалі, што ніхто з іх агню не рабіў, не рабіў яго і чацвёрты. Чыркаў запалкай — было, прыкурваў, і яны прыкурвалі. Але запалак гарэлых не кідалі, утыркалі ў, зямлю недакурак, убівалі ў зямлю, як гаду, раздушвалі ботам галаву. Але вярхаліся ў сяло, не паспявалі зайсці ў хату, як іх даганяла вестка: гарым, людцы, гарым, пажар. I паступова ў тых бясконцых пажарах нешта выгарала і на душы ў кожнага, бралася вуголлем, камянела, як бярэцца вугалем, камянее абпаленае ў агні дрэва. Жыццё яшчэ трохі тлее ў ім, іншым разам, насуперак нават яго волі і жаданню, зямля, у якую яно ўгрызлася каранямі, што зубамі, корміць і поіць яго, дае яму сокі, але сокам тым з кожным днём усё больш і больш цяжка прабіцца скрозь амярцвелую кару і луб. Вясна ўжо не пахне яму вясною. Восень, восень, а мо і зімка. Дрэва ўжо не жывое, яно адбывае свой век на зямлі, і нават самаму ласкаваму сонечнаму промню не дастукацца праз яго заскарузласць і скамянеласць, таму што дрэва помніць: агонь напачатку таксама быў ласкавы. Помніць і не верыць ужо ні сонцу, ні ў сонца, каго падманвалі, той не дае веры і праўдзе ўжо, хто гарыць кожны дзень, той прыцярпеўся ўжо да агню. Так здарылася, што прыцярпелася да агню і вёска: гарыць, і ліха яго бяры, мая ж хата яшчэ не занялася, во калі зоймецца, тады і паварушымся, будзем думаць, што рабіць. Вось толькі бяда — вады мала ў калодзезях, паўсыхалі калодзезі. Вясною ў самую, здавалася, паводку адышла вада з калодзезяў, ужо ранкам яе выбіралі ўсю, вечарам не заўсёды хапала нават карову напаіць. Не было чым карову паіць, але заліць чыгунок з бульбаю хапала, значыцца, можна яшчэ жыць, калі бульба варыцца. Праўда, ці выпадзе пасадзіць сёлета тую бульбу і дачакацца ўраджаю таксама было невядома, таму што гарэў ужо не лес з балотам, зямля гарэла. Запалалі асушаныя меліярацыяй тарфянікі. I ў тым, што яны запалалі, каб не схлусіць, трэба прызнаць, ніхто ўжо не вінен быў. Ніякі Праметэй тыя тарфянікі не падпальваў. Самі, самі пачалі гарэць. Некалькі гадоў назад тарфянікі тыя асушылі, выкарчавалі пні і кусты, з карчаванага лесу і пнёў склалі вялізныя, што брацкія магілы, лаўжы, з кіламетр і больш у даўжыню, метраў з дванаццаць у шырыню, і вышыня добрая, зірнуць, дык шапка падае, засыпалі зямлёй, торфам, каб хутчэй гніло. Вясновае сонца палегла на тыя лаўжы, яны і ажылі: дыхнулі, выдыхнулі, дыхнулі, выдыхнулі, бы абудзілася ў мёртвых дрэвах жыццё і крыўда за тое, што так заўчасна яны сканалі. Брацкая магіла выбухнула слупам газу і агню, схаванага ў зямлі дыхання дрэў, абвясціла сябе свету і асела, абвалілася, пайшла з гэтага свету ў пекла, сама сабе стварыўшы тое пекла, спаліўшы датла пад сабою зямлю, торф. Вогненныя рэкі і ручаі разліліся і пацяклі пад зямлёю, і плынь іх была нябачная і страшная гэтаю сваёй нябачнасцю, нявызначанасцю, неабсяжнасцю, нястрыманасцю. Усё ж па-за вокам чалавека, як рок ці лёс. Агонь распараджаўся сабою сам, чалавеку заставалася толькі меркаваць, куды скіруюць тыя падземныя вогненныя рэкі, што агонь возьме, што пашкадуе. I рушыліся, як у бездань, асобныя дрэвы і цэлыя гаі, не пакідаючы пасля сябе і знаку, так, мусіць, адыходзіла некалі ў бездань марскую і Атлантыда, пакінуўшы людзям як памяць аб сабе адны толькі паданні. А тут ужо была пагроза, што не застанецца нават і паданняў, толькі палынная сівізна ды чорны дым, што хуценька падхопліваў і развяваў вецер, спапяляліся самі паданні, выпальвалася памяць аб іх. I тады, мусіць, сама гэтая памяць зямлі пачала змагацца за сябе.

У запаведным лесе, які вось ужо чвэрць веку не ведаў і не чуў сякеры, а апошні стрэл прагучаў там, калі на зямлі змоўклі ўсе стрэлы, у дзень міру і Перамогі, у апошні дзень жорсткай вайны, раптам сярод ночы пачаўся бой, нібы ажылі там тыя, што леглі сорак гадоў назад, салдаты і партызаны, і ворагі іх ажылі, фашысты. Успенілася схопленая агнём, абуджаная агнём людская кроў, успенілася і паклікала з небыцця ўсіх тых, хто праліў яе, адстаяў гэты запаведны лес, звера, неба над яго галавою, сонца, насыціў сваёю крывёю зямлю і траву, даў ім сваю памяць, адыходзячы, уваскрэсіў белы свет, а сам увабраўся ў дрэвы і траву, ягады і грыбы. I калі падземная вогненная рака па-зладзейску падкралася і датыкнулася да той памяці, прагучаў сігнал трывогі, суха шчоўкнуў першы пісталетны стрэл. I па яго камандзе нібы ўсталі, падняліся байцы. Не прыпякала жывым, прыпякло мёртвым, горача ім зрабілася ляжаць у зямлі, не пад сілу. I стрэлы загучалі з-пад кожнага куста, з-за кожнага дрэва. Стралялі з вінтовак бярозы, рэзалі з аўтаматаў доўгімі чэргамі дубы, з лагчын, з купін квакалі мінамёты. На ўсю акругу, на ўвесь запаведнік, што мірна драмаў уначы, загаварыла цяжкая артылерыя, крышачы ноч і дрымоту, даносячы рэха выбухаў да раённага цэнтра. I ў раённым цэнтры радыёшнікі, што перапіліся, узялі лішняга вечарам, з перапуду ці па дурасці, дзеля жарту, перадалі ў эфір, абвясцілі раён: брацця і сёстры, пачалася трэцяя сусветная вайна. Гэты спалох ці дурасць радыёшнікаў каштавалі ім вельмі дорага: на пахмелле і выцверажэнне кожнаму далі па пяць гадоў. А вестка ўзняла на ногі раён, і амаль увесь раён быў сведкам апошняга партызанскага бою. Да самага світання рваліся снарады і міны ў запаведным лесе. I былі раненыя і забітыя, як салдаты, падалі і паміралі дрэвы — бярозы, дубы і хвоі. I дапамагчы ім было немагчыма. Людзям, усім — вайскоўцам і цывільным, пажарнікам і міліцыянерам — была адведзена ў тым змаганні зданяў роля стытыстаў, наглядальнікаў. Пераблыталіся ролі, не пазнаць, хто быў у тым баі жывы, а хто толькі прывід, здань. Тыя, што ваявалі, маглі яшчэ раз успомніць, што такое вайна, а хто не ведаў вайны — паглядзець на яе зблізку, убачыць не з блакітнага ці якога-небудзь іншага экрана, а ўвачавідкі, убачыць, як смерць крышыць вячыстыя дубы, бы каляныя арэхі шчоўкае, убачыць і адчуць сваю бездапаможнасць перад смерцю, адчуць, да чаго ж кволае іх уласнае жыццё, і не ганарыцца сваёй сілай і ўсемагутнасцю. Агонь, спёка і блізка не падпускалі людзей да запаведніка, выбухі снарадаў і мін вымушалі адступаць самых адчайных. I людзі палічылі за лепшае зашыцца ў хаты, не чуць і не бачыць, што на свеце робіцца.

Да вёскі дайшлі толькі водгукі таго бою і пажару, раздзьмутыя, перабольшаныя стовуснаю пагалоскай, нібы Праметэй нарэшце распазнаны і злоўлены і сядзіць ужо ў турме, хацелі яго расстраляць, але памілавалі, далі толькі дваццаць пяць гадоў. А радыё ў тую ноч ніхто з вяскоўцаў і не слухаў. Наогул, трэба сказаць, што радыё, тэлефон і тэлевізар у іх вёсцы былі прадказальнымі, то рабілі на ўсю моц, ірвалі перапонкі і рэзалі вочы, то ледзь-ледзь чутно, ледзь-ледзь відно і зусім не чутно і не відно. Так, радыё і тэлефон адмаўляліся рабіць, калі церусіў дождж і паветра было насычана вільгаццю, калі было надта ўжо суха, у снег і вецер, па святах і выхадных, а іншым разам і ў будзённыя дні. На гэты іншы раз і прыпала тая знамянальная ноч. Але вестка, што была выпушчана радыёшнікамі ў эфір, не па дроце, а праз свой кружны, навакольны эфір, які ўсюды пранікае і дакладна паведамляе пра ўсё, нават і тое, што толькі мае яшчэ адбыцца, дасягнула вёскі: так, вайна пачалася, ідзе ўжо вайна, але захоўваецца пакуль што ўсё яшчэ ў сакрэце, таму што невядома, хто і адкуль на нас напаў, ці то з Месяца, ці то з Марса, а таксама невядома, што трэба тым нападальнікам, адпаведна звесткам Зулькі, дык мыла, таму што мыла тое знікла з магазіна, а адпаведна звесткам Лукаша, які ведаў усё ж трохі больш, чымсьці Зулька, зубны парашок. А зяць Стэфін, цяпер ужо зяць, што прыехаў ставіць помнік на магілцы цесця, чалавек ваенны і ўрач да ўсяго ж, абверг і словы Зулькі, і словы Лукаша: неапазнаныя лятальныя аб'екты кружаць. Але, каб напасці на некага, такога не было, хаця на зямлі трывожна, вельмі трывожна.

Пра гэта ўрач вяскоўцам мог і не гаварыць. Яны і без яго ведалі, што на зямлі трывожна. Ды ці толькі на зямлі, у іх вёсцы на ўвесь белы свет трывогі хопіць, пазычыць могуць. Столькі трывогі, што нават на дзень наперад ніхто не трывожыцца. Трывога зрабілася нармальнаю з'явай, хаця яна кожны час і новая, то гарэлі лясы і балоты, а цяпер во зямля гарыць, набліжаецца канец свету. Мо ён нават адбудзецца во неўзабаве вясной, ну і хай адбываецца, яны гатовы сустрэць яго, сустрэць весела. Надакучыла ўсяго баяцца, пра ўсё клапаціцца. Свет вялікі, хай ён сам аб сабе паклапоціцца, ён, можа, і выратуецца, а хто выратуе іх пчолак. Цяпер ужо не зямля і не лес, пчолы — вось іх клопат. Без тых сваіх пчол яны не ўяўлялі сабе ні свету, ні вёскі. Пчолы раптам зрабіліся дарагімі ўсім, нібыта ўсе раптам паснулі, дым, што ахутваў вёску, не выядаў болей вачэй, з ім звыкліся, да яго прыцярпеліся. Але пчалу, жывое, што гінула на іх вачах, было шкада.

Першым пра тое, што гінуць пчолы, абвясціў вёску Ахрэм. Выправіўся, як заўсёды, скрытна, цёмначы яшчэ, каб выкачаць мёд з чужых борцяў, а аказалася, што і са сваіх няма чаго качаць. I толькі пачало днець, ён зноў быў у вёсцы, плачучы, размазваючы брудным кулаком слёзы па твары, абышоў усіх, чые калоды паспеў праверыць. Па тых чужых калодах ён больш за ўсё і жалкаваў: мо каму яны чужыя, а яму — свае. Усё ж, што цягнуў, краў, што можна было сцягнуць і ўкрасці, ён лічыў ужо за сваё. I таму ў поўным сваім праве ён гаварыў Лукашу з Калістратам: нашы з табой, Калістратка, нашы з табой, Лукашык, пчолкі загінулі, усё, ад'елі мы свайго мядку, адмедавалі. Ляжаць пчолкі дагары лапкамі і не кратаюцца.

Калістрат з Лукашом, хаця былі ў той дзень і занятыя, адразу ж сабраліся і паклыпалі па вясковай вуліцы да лесу. I Ахрэм не адставаў ад іх. I было штосьці жахлівае і жалобнае ў іхнім шэсці. Усе трое далёка ўжо не маладзёны. А пра Ахрэма можна сказаць, што ён даўно ужо і не стары, таго веку, калі гады не надыходзяць, адыходзяць, вядуць не да старасці, а да дзяцінства, маленства. Ён быў пры свядомасці толькі зрэдку ўжо, толькі на тую хвіліну, калі краў нешта. Але і тут час спаліў у ім ужо былы спрыт да крадзяжу, здавалася б, самі рукі яго пачалі саромецца красці. Хаця на галаву ён быў яшчэ спраўны, загадваў рукам, што трэба рабіць і як, а рукі адмаўляліся, чырванелі, браліся гусінаю скураю, рабіліся сараматліва мітуслівымі: возьмуць, пакладуць, возьмуць, пакладуць. Вось гэтыя сараматлівасць і нерашучасць і не дазволілі яму завяршыць тое, што ён пачаў рабіць, з-за іх ён не здолеў праверыць усе чужыя борці, хаця па дрэвах і ў свой век лазіў, што кошка. Але як вочы толькі згледзелі пчалу, выпала ўсё ў яго з галавы і пачалі блытацца рукі. Адна справа красці нешта з рызыкаю, а зусім іншая — браць у мёртвых, як могільнікавы злодзей. Самі па сабе апускаліся рукі, перасцерагаліся датыкнуцца да вашчыны і нават за сук на дрэве адмаўляліся трымацца. Апякала жаданне адпусціць той сук — і ўніз з пятнаццаці-дваццаціметровай вышыні, як пчала тая бязважкая, высахлая ўжо ў борці. I знешне ён нагадваў тую самую мёртвую пчалу, са счарнелымі ўжо крыламі, з ясным і шэрым, што выступаў па залацістым тулаве, лёгкім пушком. Такі ж пушок быў па ўсім яго твары, і цела яго было такім жа здранцвелым і снулым.

Калістрат, нягледзячы на заклапочанасць і таксама нейкую запаволенасць у рухах, выглядаў у параўнанні з Ахрэмам малайцом. Ішоў, праўда, крыху ўгнуўшыся, але гэта гнялі яго да зямлі старэчы горб і прывычка хадзіць за плугам, а хоць і было яму ўжо далёка за сёмы дзесятак, ён яшчэ араў, без натугі ўпраўляўся з плугам, конік бы толькі добры трапіў. Лукаша ж побач з гэтымі старымі, Калістратам і Ахрэмам, яшчэ і грэх было называць старым. I страннікам яго, пэўна, назвалі таму, што ён неяк як застыў у сваім узросце, рухаўся ў ім усё жыццё, колькі яго ведалі, неяк скачкападобна. Доўга быў проста падлеткам, аднае раніцы ўзяў і прачнуўся хлопцам ужо, спрытным, ладным, падцягнутым, што той алавяны салдацік, і з вінтоўкаю нават у руках, як той салдацік, з вінтоўкаю, таму што пачалася вайна. I як пайшоў на вайну, спрытны, ладны хлоцец, такім і вярнуўся, доўга заставаўся такім, да нейкай, нікому не вядомай і не бачнай мяжы. Дасягнуў той мяжы і адразу ператварыўся ў мужыка, агрубеў, пашырэў у плячах, але выпраўкі, складу не страціў, быў спрытны, лёгкі на нагу і лоўкі на язык, хаця прыпісаўся да баптыстаў, але ж па сваім спрыце і манеры далёка не падыходзіў ім. Набыў коніка, прыдбаў калёсы і пачаў вандраваць, падарожнічаць. I дзіўнымі былі тыя яго вандроўкі. Далёка ад сяла не ад'язджаў, да сталіц і вялікіх гарадоў не дабіраўся, усё больш па навакольных вёсках, пасёлках ды спакойных ціхіх райцэнтрах. Любіў начаваць у чыстым полі, каля сцірты саломы, у лесе каля ракі, вады, любіў спяваць, калі яго ніхто не чуў, хаця голасу не меў аніякага. Але, мусіць, яму было даспадобы слухаць самога сябе, і коніка свайго ён прывучыў да сваіх спеваў. Конік звычайна і з месца не рушыў без Лукашовай песні. I ніхто не ведаў, гэта была нейкая вялікая тайна, чаго шукаў ён у дарозе, што цягнула яго ў вандраванні. Карысці яму ад тых вандраванняў аніякай. Іншым жа карысць была. Лукаш-страннік быў у сяле накшталт карабейніка нашага часу. Усе мужчыны і жанчыны звярталіся да яго, калі трэба было знайсці, дастаць штось такое, чаго не мелася ў іх магазіне ці ў райцэнтры, звычайна што-небудзь не вельмі мудрагелістае, але ў гаспадарцы і ў вёсцы край неабходнае: цвікі, шкло, падковы для коней, валёнкі на літай гумавай падэшве, крупы прасяной, сечкі і... Ды ці ж магчыма пералічыць усё, калі цэлыя міністэрствы не ведаюць, што вёсцы трэба, чаго няма ў іх лаўках. Лукаш у ахвоту ўсё гэта дастаўляў, запаўняў прабелы вясковага забеспячэння і гандлю. Капейчыны лішняй ні з кога не браў, усё толькі па дзяржаўнай цане, нават за эксплуатацыю коніка, знос калёс, нічога не кажучы пра яго ўжо працу, натураю — аўсом і сенам адмаўляўся што-небудзь прымаць. Яго радаваў ужо сам яго занятак, пасада карабейніка, увогуле, знайшоў сябе чалавек. I як ён спяваў, калі пад'язджаў да вёскі. Сабакі і тыя не брахалі на яго, яго калёсы, яго коніка. Цяпер жа гэты шчаслівы дзіўнаваты чалавек, што не па сваім веку заседзеўся ў маладых, старэў на вачах, ператвараўся ў дзеда, падраўноўваўся пад Ахрэма і Калістрата.

Усе трое яны падраўноўваліся адзін пад аднаго. Бяда раўняла іх, хаця кожны з іх па-рознаму пражыў свой век, збыў ужо свой век. I яны адчувалі гэта, таму што і не па веку, не па часе былі ўсе трое апрануты і сабраны ў дарогу. Чорныя зношаныя фуфайкі на прыгорбленых плячах, ватныя мешкаватыя штаны на схуднелых азадках, нязграбныя растаптаныя валёнкі з бахіламі. Шапкі толькі розныя ў кожнага. У Ахрэма наогул не шапка, а нейкі заечы агузак, у Калістрата штосьці больш прыстойнае, а ў Лукаша дык ясна відно — скураная шапка, на плячах у кожнага вяроўкі. Калістрат з Лукашом неслі яшчэ жэрдкі, а Ахрэм ішоў з вілкамі. Выгляд у кожнага яшчэ той, ваяўнічы і непадступна сур'ёзны. Але, не зважаючы на іх ваяўнічасць і непадступнасць, кожны, хто сустракаўся на іх шляху, спрабаваў спыніць іх і пажартаваць.

— Куды пахаронная каманда рушыла? Ці не на пагост? — першым вывернуўся з магазіна Вовік-алкаголік.

— На пагост, табе, п'яная твая морда, магілу капаць,— адказаў яму Калістрат.

Вовік толькі галавою пакруціў, плюнуў, канаючы ад ранішняй смагі, на сухі пясок:

— Ну, дае, пала, зондэркаманда...

Іншыя сустрэчныя былі больш далікатнымі, але таксама падкалупвалі:

— На вайну, дзяды, выправіліся, у партызаны адыходзіце?

— У партызаны, у партызаны,— дружна хіталі шапкамі дзяды.

— Ну, тады смерць камарам і мухам...

Так яны і ішлі пад рогат усёй вёскі, суха шоргаючы па вулічным пыле бахіламі, пабразгваючы вёдрамі на жэрдках і вілках, паскрыпваючы касцьмі, шастаючы вяроўкамі, што церліся аб фуфайкі на плячах. Пакінулі адзаду ў цёмнай сівізне голых садоў і сыпучага пяску вёску, выдыбалі ў поле, трохі акрыялі, пачалі гамонку.

— А што, хлопцы, упалне годныя ў партызаны,— выпрастаў старэчы горб Калістрат.

— Ага, дзед,— падтрымаў яго Лукаш і, ведаючы, што ён глухі, амаль што ў самае вуха: — А помніш яшчэ, дзед, які ты быў спрытны, як бегаў лоўка ў партызанах.

— Не помню,— скоса зірнуў на Лукаша Калістрат.— Гэта вось Ахрэма ніхто не здолеў перагнаць.

— Вох, і ты бегаў добра. Ці памяць адбіла...

— Усё помню, гад ты паўзучы, прыстрэліў бы цябе, яй-богу, але ты як даў дзёру...

— Так ужо і дзёру, ты проста ў калашынах заблытаўся. Гэта ж ты толькі наладзіўся прысесці, а я з-за кустоў табе: хэндэ хох.

Пажвавеў і Ахрэм:

— Па-нямецку?

— Няўжо ж па-руску. Калістрат мне ў адказ па-руску і за вінтоўку.

— Не пазнаў па голасе? — спытаў Ахрэм.

— Пазнаў,— сказаў Калістрат.— Разлегліся кусты, адразу здагадаўся, хто так драпаць умее. Забіў бы, вось табе крыж, Лукаш, на тую мінуту, прыстрэліў бы, што зайца. Гэта ж трэба чалавеку ў такі адказны момант пад руку.

— Пад руку,— рагатнуў Ахрэм.— А мядзведжа хвароба не прыкінулася?

— Да Лукаша, а не да мяне. Мне ж яго, штукара, і лячыць давялося, траўкамі. А траўку я табе, Лукаш, даваў наадварот, каб вычхаў ты ж... жарт свой. Смачная была траўка? Легкасрай называецца. Ад той траўкі вышэй харомінкі і танчэй саломінкі.

— Што было, тое было,— уздыхнуў Лукаш і таксама засмяяўся. I ўсе яны разам засмяяліся з таго, што было, з сваёй маладосці, маладзецтва, удаласці і дужасці. Але сумна так пасмяяліся, таму што поле скончылася, быў перад імі луг, распасціраўся ён да самай амаль ракі, кіламетры з два, а то і тры, да дубоў, што купна раслі пры беразе ракі. I да самых дубоў луг быў чорны. I вочы іх міжволі пацьмянелі, памутнелі, нідзе не спаткнуўшыся, прабеглі па тым лузе, не знайшоўшы на ім ніякай зачэпкі, ні плямінкі светлай. Такою ж чорнай была і зямля пад нагамі ў шэрых мышыных паточках, як у шрамах, у паточках маленькіх, паробленых, пэўна, жукамі. I дзіва брала, колькі стварэнняў розных утрымліваў і захоўваў у сваёй траве луг, колькі іх, патаемна рыючыся ў зямлі, угнойвала луг, рабіла на луг, на траву, як робіць сам чалавек на сябе і на іншых. Таксама свой свет, нябачны чалавечаму воку. Агонь агаліў гэты свет, распрануў яго, а вока не хоча бачыць яго і прымаць. I дзяды ішлі па спапялёным лузе, старанна падымаючы ногі, бы ўброд пераходзілі раку, баяліся намокнуць, баяліся лятучага праху згарэлай травы, загубленага і згаджанага ў агні чужога жыцця.

Вярталіся яны з салодкага свайго паходу перад абедам. Моўчкі прайшлі па вёсцы, і ні адзіны чалавек на гэты раз ні паглядам, ні словам не спрабаваў іх спыніць. Вёска ўжо ўведала, што мор выкаціў амаль што пагалоўна ўсіх пчол у борцях, і сустрэла дзядоў моўчкі, як сустракаюць вестуноў смерці. Моўчкі, нават не развітаўшыся, разбрыліся яны па сваіх хатах, заняліся кожны сваімі справамі. Ахрэм сеў пад абразы на лаву каля акна і пачаў глядзець на вуліцу. Лукаш выкаціў з хлява калёсы, змазаў колы, пэўна, рыхтаваўся ў дарогу. Калістрат пайшоў таксама ў хлеў і пачаў выкідваць гной. Прыспяваў час садзіць бульбу, дожджычак — і можна было выходзіць у поле. У чаканні таго залатога дожджыку, што не кроплямі, а срэбранымі манетамі, рублямі адорвае зямлю, жыла кожная хата ў вёсцы. I кожны гаспадар і кожная гаспадыня корпаліся каля сваёй хаты. Корпаліся, бавілі час, а не рабілі, хаця работы той, як заўсёды вясной, па горла ўсім. Але спраўляць яе ў той дзень ніхто не хацеў, бы святы то быў дзень, сонны нейкі, жалобны. I само паветра, здавалася, было насычана куродымна закалыхваючай снуласцю. Сонна, як у аранжавай пракладцы, нібы спавітае, кацілася па небе сонца, сонна, як нежывыя, сноўдалі па падворках людзі. Кандрат з Анісімам па-за хлявамі на вясковым выгане ладзілі лодку, рыхтаваліся да нерасту белай рыбы, прасмольвалі і канапацілі, займаліся справай, якую ведалі і любілі. Але ў той дзень і яны вяршылі тую мілую іх сэрцу справу таксама як нежывыя, хадзілі каля лодкі, бы апоеныя, хаця і мелі стымул завіхацца. Бутэльку белага сухога віна. Адзін стымул фугасных памераў яны ўжо апрасталі, а другі толькі распачалі. Гэтага сухога фугаснага стымулу панавезлі ў вёску безліч і аніводнай бутэлькі прывычнага «пладова-выгаднага». I мужчыны напачатку абвясцілі сухому віну байкот: кісляціна. Але потым рассмакавалі: не, хлопцы, добра, галаве лёгка, ясна ўсё, а ногі разбірае, не тое што чарніла, галава так не трашчыць і боты не разлазяцца, разбіраецца інтэлігенцыя чортава, што піць. I час ад часу Кандрат з Анісімам прыкладваліся да бутэлькі і ўхвалялі сухач. Але былі яны ні ў адным воку, такім мужчынам бутэлька сухога, што дзіцяці драбок цукру. I ў хаце ў іх стаяў зусім інакшы стымул, але падыходы да таго стымулу, парог хаты пільнавалі жонкі. I, каб апынуцца хутчэй у хаце, трэба было рупіць, а руплівасці ў іх працы якраз і не наглядалася, нібы яны не рабілі, а мучылі работу, як мучылі яе ў той дзень усе ўкруга, як мучыўся сам дзень.

Кандрат з Анісімам у ліку першых і змецілі, як падыходзіць да вёскі агонь. Грываста-чырвоны, ён выхапіўся з дубняку за канюшняю, што знаходзілася крыху наводдаль ад выгана, прагарцаваў па лагчыне, дзе сцяной стаяў сухі леташні чарот, і схаваўся, прыпаў да травы за тым чаротам.

— Не патухне,— кіўнуў у бок агню Кандрат.

— Не, сам нізашто не патухне,— пагадзіўся з ім Анісім.— З лесу выйшаў, значыцца, гарыць недзе і лес.

— Не інкаш. Ну, што, яшчэ па кроплі.— Кандрат пацягнуўся да бутэлькі, каўтнуў з яе, аддаў Анісіму.— Цікава, загарыцца канюшня ці абыдзецца.

— Абыдзецца,— запэўніў яго Анісім.— Перад канюшняю пясок. Па пяску агонь не пройдзе, калі што і згарыць, то толькі той складок з хіміяй.

— Складок з хіміяй хай гарыць. Яго не шкода, але наша хімія агню не баіцца. Калі вады не баіцца, бачыш, без даху склад стаіць, то агонь хіміі не страшны. Толькі на карысць, менш работы будзе.

— Твая праўда, Кандрат, работы менш. Гэта ж кожны раз драбніць калуном селітру і фасфаты розныя, дзе здароўя набярэшся. Хай гарыць сінім полымем.

Яны змоўклі, абодва задаволеныя разумнымі сваімі словамі і тым, што агонь вызваліць іх ад лішняй работы, зноў, не спяшаючыся, пачалі смаліць лодку, зрэдку пазіраючы на скасабочаны, напаўразбураны склад з угнаеннямі. А той, як назло, не загараўся.

— Шанцуе старшыні,— зноў падаў голас Кандрат.

— Дурням заўсёды шанцуе,— патушыў паяльную лямпу Анісім.— А нам з табой з усіх бакоў прыпякае.

— Мне пакуль яшчэ не прыпякае.

— А каму ж прыпякае, Кандрат, твая ж хата наперадзе маёй стаіць.

— Дык ты што, хочаш сказаць, што мая хата першая і загарыцца?

— Пра тое я табе і кажу: спачатку згарыць твая хата, а потым толькі мая, калі загарыцца, а мо і не загарыцца.

— Мо і мая, Анісім, не загарыцца.

— Не, твая абавязкова загарыцца.

— Дурны ты, Анісім, агонь абыдзе нашы хаты. Ты глядзі, куды вецер дзьме.

Вецер сапраўды дзьмуў ад хат Анісіма і Кандрата ў бок ракі, дзе знаходзілася добрая палова вёскі. I стаяць ёй заставалася ад сілы паўгадзіны: трыццаць мінут і трыццаць метраў. Агонь прашыўся ўжо травою да сметніку, куды спакон веку вяскоўцы зносілі і звозілі вецце з дрэў, спілаваныя і ссечаныя імі слівы і яблыні, высахлы маліннік. I агонь ужо жэр сваёю чырвонаю пашчаю тыя дрэвы, метраў з дзесяць ад якіх дастойвала сваё леташняя крапіва і быльнік, а за ёю знаходзіўся яшчэ адзін сметнік, куды зносілі ўжо з хат розную непатрэбшчыну. Амаль усутыч з тым сметнікам месціўся Калістратаў стажок, добрыя вазы тры леташняга сена, а за ім ужо — хлявы, хаты, сцёбкі. I не адзіныя Кандрат з Анісімам наглядалі, як агонь падыходзіць да хат. Полымя шугала ўжо так, што з вёскі немагчыма было яго не згледзець. Але ніхто не спяшаўся ўтаймоўваць полымя, ніводзін чалавек не пакінуў сваёй хаты, падворка. Цішыня і спакой уладарылі ў вёсцы, бы ўсе людзі сярод белага дня палеглі спаць. Цішыня і спакой з канца ў канец вясковай вуліцы, ад хаты да хаты нікога і нічога не чутно і не відно. Калі вельмі толькі прыслухацца, то ў гэтай цішыні можна было пачуць, як трашчыць ад агню голле мёртвых дрэў і страляе быльнік.

— Нешта трэба рабіць,— пачаў нарэшце хвалявацца Кандрат, яшчэ раз прыклаўшыся да бутэлькі.

— А чаму ўсе іншыя нічога не робяць, маўчаць?

— А чорт іх ведае, чаму яны маўчаць, засляпіла ўсім адразу вочы, пазакладвала вушы.

— Дык мо і нам не варта вытыркацца, каравул крычаць.

— Не, час ужо, час крычаць каравул...

Але каравул закрычалі не яны. Калістрат закрычаў. I закрычаў не з перапуду, а таму, што быў глухі. Ён зірнуў з хлява і адразу змеціў не само полымя, а толькі дым, што насоўваўся на яго хату, і яму, глухому, здалося, што вёска ўжо даўно галосіць. Не можа ж быць такога, каб ішоў агонь, а вёска маўчала. Мо ён і аглух ад гэтага вясковага галашэння, жаночага ляманту.

I Калістрат, што было моцы, што было паветра ў яго гарбе, закрычаў:

— Гарым, людцы, гарым! — I голас яго старэчы, слабы разбурыў цішыню і спакой вёскі.

— Вой-вой, што гэта робіцца,— выхапілася з хаткі, пачала галасіць Зулька.

Вёска прачнулася, здранцвенне і санлівасць як рукой зняло. Пачалі брахаць і выць сабакі, забразгалі веснічкі, забрынкалі вёдры і лапаты. Пачалі рухацца, набылі спрыт і лоўкасць Кандрат з Анісімам.

— Я за канём і па пажарную бочку,— на хаду ўжо, скіроўваючы да фермы, дзе стаяла бочка, крычаў Анісім Кандрату.— Ты нясі плуга.

Навыперадкі разам з дарослымі беглі дзеці, Кіберыкі, Нябойсы і іншыя, якім яшчэ не паспелі даць мянушак. I ўзначальваў дзяцей дэзерцірчык Іванчык. Можна лічыць, што дзеці і патушылі той пажар. Яны аказаліся больш талковымі і распарадчымі, чымсьці дарослыя. I гэта адзначылі самі дарослыя, калі кінуліся тушыць лес. А з агнём пад Калістратаваю хатай справіліся Анісім з Кандратам, залілі сметнік вадою з пажарнай бочкі, абклалі яго з усіх бакоў, прысыпалі зямлёю, пахавалі агонь. Але пахавалі тут, каля вёскі, а ў лесе ён працягваў бушаваць, бег па дубняку, паядаў траву і сухі ліст, у старых дубоў, вялікіх дрэў апальваў толькі карані, а падрост, хмызы, маладыя дубкі, бярозы і клёны паліў да макавак, падбіраўся і да другога краю вёскі. I дарослыя апусцілі рукі:

— Не, самі не справімся. Трэба вызываць пажарную.

— Тэлефоны не робяць.

— Што ж рабіць, што ж пачаць. Што тут нас ёсць, інвалідная каманда, вёскі, хат не адстаім.

— Канец, аджылі, згарым.

I гэта прагучала як прыгавор. I было прыгаворам, і дарослыя падпарадкаваліся яму. Увагналі ў зямлю лапаты, прыстылі, замерлі, склаўшы на дзержакі рукі, стоўпіўшыся каля Калістратавай хаты, сумнай, разгубленай, хаця яе і ўбераглі ад агню. Разгубленай, таму што ў вокны яе чырвонымі сполахамі працягвала пляскацца вогненная лава ляснога пажару, які адступіў ад вёскі, але не сціх. Хата бы адчувала, што наканавана ёй, які чакае яе лёс, і скаралася яму, прымала яго. А дзеці адмовіліся скарыцца. Адразу, як толькі прытушылі агонь каля сяла, кінуліся ратаваць лес. Пайшлі на агонь як не з голымі рукамі. Не было ў іх руках ні лапат, ні сякер. Напачатку ніхто з бацькоў і ў разлік іх не браў, Ніхто не звяртаўся да іх, ні аб чым не прасіў, ніхто імі не камандаваў. Яны ішлі на агонь і ў агонь самі, пакінуўшы ззаду бацькоў, забыўшыся на іх, нібыта іх і не было, нібыта яны засталіся на гэтым свеце адны. I гэты агонь, здаецца, быў ужо вядомы ім. Яны ўжо даўно зведалі яго нораў, ведалі, як утаймоўваць яго, бы прайшлі ўжо некалі праз яго ні вельмі доўга рыхтаваліся да яго. Углыбіліся ў лес. З краю ляснога пажару Іванчык прыгнуў і зламаў маладзенькую, але гонкую, метры на тры альху. Па яго прыкладу выбралі па альховым кусціку сабе пад сілу і іншыя, а хто не адолеў дрэва, той узброіўся проста палкаю, альховымі і бярозавымі дубчыкамі. I, сцёбаючы, хвастаючы, хто тым дубчыкам, бы заганяючы ў хлеў парася, колючы суком, шугаючы кустом, усе яны сталі адзін за адным, як салдаты ці касцы, і накінуліся, напалі на агонь. I паступова пачалі цясніць адціскаць агонь, выбіваючы суччам зубы яму, выдзіраючы веццем з тых зубоў спажыву, лісце, траву, маладыя дрэўцы, галавешкі прытоптвалі ботамі і чаравікамі, заціралі нагамі злосныя іскры.

— Так, хлопчыкі, так, дзеткі,— падбадзёрваў іх Калістрат і іншыя сяльчане, што прыспелі ўжо на дапамогу ім з лапатамі і сякерамі. Але гэтыя іх дарослыя лапаты і сякеры былі тут амаль непатрэбныя. Зямля так удзірванела, так была абвіта каранямі дрэў, што і зубамі яе не ўгрызці. I мужчыны і жанчыны толькі бязладна мітусіліся вакол сваіх дзяцей, перашкаджалі ім. Але дзеці адносіліся паблажліва да сваіх бацькоў. I не падобныя былі яны зараз на дзяцей, надта ж ужо сур'ёзныя і маўклівыя. Усё як бы пераблыталася, памянялася месцамі на тым пажары, старыя ператварыліся ў дзяцей, а дзеці састарэлі. Старыя крычалі, дзеці маўчалі, гучна толькі пераводзілі дух, распрамляючыся і прыглядаючыся да голага лесу, па якім расцякаліся вогненныя ручаі. Расцякаліся моўчкі, бязгучна, нідзе, ніадкуль ні птушынага ўскрыку, ні звярынага шораху, бы вырвалі ў лесу язык, ён знямеў, аглух і аслеп. I людзям перадаліся яго глухата і зняменне. Дарослыя і дзеці моўчкі пакінулі лес, загнаўшы пажар у балота, утапілі яго ў тым балоце, закінулі ў чорную сонную ваду калы і сучча, бы грэбавалі ім, як грэбуюць палкай, якой забілі гада. Дарослыя пацягнуліся да вёскі, пацягнуліся адчужана і разбродліва, бы таксама грэбавалі адно адным, а дзеці як скрозь зямлю праваліліся, зніклі гуртам і адразу, нібы іх і не было. Разбрыдаліся па сваіх хатах па-зладзейску, не развітваючыся, святла ў хатах ніхто не запальваў, упраўляліся ў прыцемках. У прыцемках Калістрат намацаў на стале нож, адрэзаў добрую лусту хлеба, намазаў яго мёдам, сеў на лаву, адкусіў і заплакаў. I мёд у той вечар елі амаль у кожнай хаце. Па цэлым вядры набралі яго з борцяў Калістрат з Ахрэмам і Лукашом. То была апошняя даніна мёртвых жывым. З дваццаці трох сямей Калістратавых пчол ацалела толькі адна. Ацалела, але ці будзе яна жыць — гэтага ніхто не ведаў. Ляснулі пчолы. У тую ж ноч ляснуў і дзетдомаўскі сад. Лёг бязгучна і ціха пад зацягнутымі дымам вясковымі зоркамі, апошні раз драпануўшы неба веццем з ужо набраклымі, бухматымі пупышкамі. У чатыры сякеры ўзялі яго Місцюк з сынамі і Якім Паніхіда, які таксама пажадаў нарэшце перабрацца ў вёску.

Даўно, яшчэ як толькі памёр Мар'ян, не паспеў і астыць, хтось з сяльчан, вешчуноў і прадракальнікаў, кінуў слова: «Усё, цяпер чакайце канца, канец надыходзіць і дзетдомаўскаму саду». А ўдзень, калі выносілі Мар'яна, Місцюк напіўся і скакаў у садзе. Пра гэта ведала ўся вёска. Ведала, што Місцюк намерваецца паставіць хату ў дзетдомаўскім садзе, жыць там самому ці адсяліць туды сыноў. Але ніхто з сяльчан не даваў веры, што гэта ўдасца яму. Есць жа святыя, чыстыя, як, зрэшты, і нячыстыя, мясціны, куды чалавеку заказана лезці, грэх, калі ён не вырадак, мае розум і сумленне. Нячыстымі ў вёсцы лічыліся Ніўкі, там пужала. Рассоўвалася зямля, і хтось падымаўся з той зямлі, блукаў уначы ценем, стагнаў і пагражаў. I страляў уначы, асабліва ўлетку. Ніўкі, як толькі пачынала змяркацца, імкнуліся абыходзіць бокам. На дзетдомаўскі сад заглядаліся, калі ён выкідаў квецень. То быў дзіўны час, дружны і спорны. Сціхалі ўсе ветры, паўднёвыя і паўночныя, каб чулі і глухія, як поўніцца, вызвоньвае пчалою неба, што пялёсткам прыпала да зямлі, і такое ж чыстае, як пялёстак бэзу, што распусціўся на золку, пялёстак яблыні. Пах садовай квецені перабіваў усе іншыя пахі. I сыходзіць ён не ад садоў нават, не ад дрэў у квецені, сама зямля, здаецца, дыхае ім, абвалаквае сваім дыханнем усё жывое, што разумее і шануе жыццё і сябе. У такую пару і людзі, здаецца, робяцца больш добрымі, падобнымі да кветак. I не толькі людзі, не рэдкасць у той час убачыць вясковага ката ці сабаку з абвіслым вухам, што, схіліўшыся да кветкі, задумліва і адрачона прыглядаецца да яе і нюхае яе. I калі б на тую хвіліну ўдалося зазірнуць у вочы таму сабаку, то можна было б змеціць, што яны разумныя, свеціцца ў іх невыказная думка, сабака пакутуе ад немагчымасці выказаць яе, загаварыць па-чалавечы. У такую пору ў сабак мяняецца голас, самыя злосныя з іх стараюцца брахаць не так груба, нібы баяцца напалохаць усё тое добрае, што перадалося ад квітнеючага саду людзям, а гэта значыць — і ім.

Дзетдомаўскі сад заўсёды пачынаў цвісці, як гарэць, адначасова, і, гледзячы на яго, вяскоўцы кожную вясну ўспаміналі дзетдомаўцаў: жылі дружна, таму і цвіце так дружна. Сіроцкі сад, слёзы сірат цвітуць, гора іх і мукі квеценню распускаюцца.

Вось таму, пэўна, ніхто ў вёсцы і не даваў веры, што ўдасца Місцюку пралезці ў гэты сіроцкі сад. Засцеражэ ён сам сябе, памяць, што жыве ў ім, не пусціць да сябе ліхога чалавека і добрага таксама не пусціць: вялікі то грэх, не дараваны — лезці ў памяць, таптаць яе нагамі, ставіць хату. На крыві, на слязах усё добра расце, але папярок горла становіцца, дзярэ горла. Гэтыя словы даходзілі, пэўна, і да Місцюка. Ён апошнім часам унадзіўся ездзіць у горад і хадзіць у сельсавет. Не вылазіў з сельсавета. Старшыня яго зрабіўся лепшым сябрам і таварышам. I яшчэ напрадвесні вёска ўведала: атрымаў ад сельсавета Місцюк дазвол сяліцца ў дзетдомаўскім садзе. Ускалыхнулася: не інкаш, купіў кляты Місцючышча старшыню, хабару, золата па лапу даў, ад цесця яшчэ тое золата захавалася ў яго. Пазней ужо, калі Місцюк паставіў ужо ў садзе зруб, Якуб Саліла прама пры народзе вылепіў у вочы старшыні сельсавета пра тое золата. Але старшыня адгаварыўся:

— Не было, не даваў ніякага золата.

— Тады, пэўна, вялікія грошы былі.

— I грошай не было.

— Пшанічкаю ўзяў, я ведаю,— улез Ахрэм, які слухаў іх гаворку.— Вагон пшаніцы з цаліны прывёз і на двор табе выгрузіў. На свае вочы бачыў, як усю ноч насіў...

— Гаўна вагон, стары ты пень,— не вытрымаў нагавору старшыня.— Ну, мяшок цэменту завёз.

— I ты за мяшок цэменту... — Салілу нават у чырвань кінула, і ён паспешліва пайшоў прэч. I ўсе астатнія разышліся, пакінуўшы старшыню аднаго сярод вясковай вуліцы.

Мо калі б адразу і гуртам, дружна, вёска і адстаяла б дзетдомаўскі сад. Але ў кожнага быў свой клопат. I што той сад, зямля пад нагамі гарэла, якраз у тую пору пачаліся пажары. I хаця пра дзетдомаўскі сад і Місцюка гаварылі ў кожнай хаце і кожную вольную хвіліну, але калі Уладзік пайшоў па хатах з паперчынаю, на якой было напісана: аб'явіць сад музеем, даць яму імя Мар'яна Знаўца, ад Уладзіка ўсе толькі адмахнуліся, маўляў, не да цябе, хлопча, адстань, адчапіся. Уладзік здзівіўся: як жа гэта так — па хатах, па завуголлю ўсе гавораць пра сад, шкадуюць яго, а бараніць ніхто не хоча, ніхто не жадае пісьмова выказаць гэта, ніхто не падпісвае яго паперы. Нават яго родныя бацька з маткаю не жадаюць распісацца. Ён распісаўся за іх сам. Сам за сябе адразу распісаўся і Вовік-алкаголік, і той яго подпіс ледзь не сапсаваў справу.

— Пад рашотку, пад цюрму падводзіш,— убачыўшы Вовікаў кручок, сказаў Кандрат.— Я б і так без паўлітры тры дні думаў, падпісваць тваю бумагу ці не, а пасля таго як яе Вовік падпісаў, мяне і за яшчык гарэлкі не ўгаворыш падпісацца.

— Дзядзька Кандрат, я чуў, самі гаварылі, вы ж за тое, каб сад назвалі партызанскім. Знаўцовым садам.

— Гаварыў,— не адмовіўся Кандрат, пачмыхаўшы, пакруціўшы носам.

— Дык я гэту бумагу і напісаў, каб так было.

— Мала чаго, хлопча, я на сваім вяку гаварыў.

— Вы цяпер супраць, выракаецеся сваіх слоў?

— Не супраць і не выракаюся і за бумагу я тваю.

— Дык падпісвайце, дзядзька Кандрат.

— Не, Уладзік, я за такую бумагу, дзе майго подпісу няма. I табе раю, бумагу пішы, пішы, калі грамату маеш і складна выходзіць, а фамілію хавай.

— Дык гэта ж ананімка, гэта ж сорамна.

— Колькі ў цябе пальцаў на руцэ? — спытаў Уладзіка Кандрат.

— Як і ў вас,— адказаў Уладзік,— пяць, а што?

— А тое, што першае, закладай палец: ты за мяне не адказвай. Мо іх у мяне шэсць ці адзін, ты ведаеш. Другі палец: сорам не дым. Трэці, сказаць, тут яшчэ даказацьтрэба: ці то гаварыў, ці то не, а бумага з подпісам — дакумент. Чацвёрты палец: тое ж, што і трэці, гаварыць мы тут можам усё, сабака брэша, вецер носіць. Не ўсё, што думаю, я сказаць хачу, і не ўсё, што гавару, я думаю. Пяты — пайшоў з хаты.

I Уладзік пайшоў. Але подпісы ён усё ж сабраў. Паперчыну яму, праўда, прыйшлося пісаць нанава, не ўпісваючы ў яе прозвішча Вовіка-алкаголіка. Ён дапісаў яго пазней, калі ўсе, хто пажадаў, наважыўся распісацца, ужо распісаліся.

З той паперчынай Уладзік паехаў у раён. Вось чаму яго не было на пажары. Вярнуўся ён толькі на другі дзень, ранкам. Задумку яго загадчык раённага аддзела культуры ўхваліў, з папраўкаю, праўда, але невялікаю: сад Перамогі гучыць лепш, чымсьці імя Знаўца. Уладзік пагадзіўся з ім, яму было ўсё роўна, галоўнае, што загадчык быў за сад, за тое, каб ён рос, квітнеў. А саду ўжо не было. Раніцай, якраз к вяртанню Уладзіка, сыны Місцюка, абодва трактарысты, пад'ехалі кожны на сваім трактары і сцягнулі з аголенай зямлі ссечаныя ўначы яблыні. I ніводзін чалавек не выйшаў нават з хаты, каб паглядзець, як сцягваюць тыя дрэвы, хаця ўжо ўсе ведалі, што адбылося ноччу. I адразу ж усе ў сяле перасталі гаварыць пра былы дзетдомаўскі сад, Фолькі папаўзла па вёсцы, а больш па навакольных вёсках пагалоска, падобная на казку, нібы гэта вялікая няпраўда, што сад звялі, яго немагчыма звесці. Такі ўжо гэта дзівосны сад. Ноччу яго ссякуць, а ранкам ён вырастае зноў. Пасля трэціх пеўняў садзяць яго дзетдомаўцы і бацькі тых дзетдомаўцаў. I яшчэ баялі, але гэта ўжо хтось з сяла, хто ведаў і бачыў, што саду няма: не к дабру, не к дабру ўсё гэта ідзе, так проста не скончыцца. Недарэмна ж яшчэ Мар'ян прадказваў перад смерцю, што хтосьці прыйдзе, ідзе ўжо. I ён спытае за ўсё, за ўсё патрэбуе адказу. Не проста ж хтосьці ходзіць па Ніўках, паліў жа хтосьці лес, здолеў саму зямлю падпаліць. I тут ужо, у сяле, нехта ходзіць. Сыдуцца, сустрэнуцца добрае і нядобрае, і будзе такое, што мы яшчэ чуць не чулі і ведаць не ведалі.

Якое сёння на календары чысло, які месяц, год, век які. Некалі мяне ўразіў хлопчык. Быў сонечны цёплы дзень, ён сядзеў на крапасной сцяне старажытнага замка, матляў нагамі, еў вішні, пляваўся костачкамі ў парослы чартапалохам роў і, убачыўшы прахожага, галёкаў што было моцы:

— Дзядзечка, каторы час?

Вякі былі пад ім, стагоддзі параслі травой. Яе паядалі худыя барадатыя козы, што пасвіліся па дне рова і каля старой падслепаватай каплічкі, рака, што колісь цякла каля замка, і тая сканала, вычарпалася, а хлопчык грэўся на сонейку, еў вішні і цікавіўся, колькі ўжо часу. Фантастыка. Але сёння, падобна таму хлопчыку, я таксама пытаюся, што за час б'е над зямлёю, які год ідзе, які век. Мой жа век кончыўся, спыніўся час, замёр у той самы дзень, калі я пачаў шукаць свой радок, той адзіны патрэбны мне, якога я так і не знайшоў. Было гэта дзве зімы і дзве вясны назад, а ў які год, які месяц, не помню. Я згубіў ім лік, заблудзіўся сярод зімак і вёснаў, блукаючы па іх, вандруючы між горадам і вёскай, між жывых і мёртвых, явы і прыдумкі. I гэта ўвогуле мяне не хвалюе, хоць я і добра ведаю, што з часам у мяне нелады, і не толькі з часам, разладжаны і сам я. I разлад гэты можа аказацца незваротным. Я жыву сярод ценяў, я чую пахі, якіх няма. Яны не адступаюцца ад мяне ў гарадскім метро і на вясковым прасёлку, на самоце і сярод людзей. I, як ні дзіўна, у аддаленасці, сярод людзей гэтыя цені, гэтыя пахі больш неадступныя, чымсьці тады, калі я набліжаюся да іх. Нібы і час, людзі кінуліся ісці назад, забыўшыся на сваё прызначэнне, забыўшыся пра тое, што вяртання няма, усё там, наперадзе, што толькі ракі адыходзяць задам. Я ведаю, час павінен працаваць, і ён, мусіць, працуе, ды толькі, здаецца мне, працуе не на мяне. А я хачу займацца тым, дзеля чаго, уласна кажучы, і імкнуў сюды, у гэтую глуш, звязаўся з хатаю, звязаў сябе па руках і нагах мінулым, з якога імкнуўся разгледзець дзень будучы, прыспешваючы будучыню, калупаюся ў мінулым. Гэта адбываецца яшчэ, пэўна, і таму, што перамяшалася, пераблыталася тут усё, збілася камяком: мінулае, сённяшняе і будучыня, сплялося, як сплятаецца зелле, пырнік, асот, васількі, свірэпа з жытам ці аўсом на некалі добрым, але занядбаным полі.

Век дваццаты, пад сонцам якога добра родзіць пустазеллем ніва, шчасліва ўжываецца з векам дзевятнаццатым, мінулым ужо, і будучым дваццаць першым, сонца якога з аднаго боку зайшло, а з другога яшчэ не ўзышло. Так незразумела, у якім вымярэнні, у які час праходзіў суботнік у вёсцы. Гаворка аб ім пачалася яшчэ восенню ў бездараж, калі калгасны, прыстасаваны, каб вазіць у школу дзяцей, грузавік паламаўся каторы ўжо раз, не пераадолеўшы Курскай дугі. Перад той дугой вадзіцель так раскачагарыў яго, што грузавік паспрабаваў нават узляцець, пачаў ужо набіраць вышыню і праляцеў метры тры, але вымушаны быў прызямліцца. Прызямленне прайшло не вельмі ўдала. Нябойса, які надарыўся ў тым грузавіку, ехаў са школьнікамі ці то ўжо на работу ў горад, ці то яшчэ толькі на вучобу ў ГПТВ, таксама ўзляцеў, але ў сярэдзіне машыны, у будцы. Палёту яго перашкодзіла столь будкі, ён, праўда, прабіў столь, вытыркнуўся галавой з ачумелымі вачыма пад хлюпотнае неба, а плечы, даволі шырокія, захраслі. Грузавік усімі чатырма гумовымі лапамі хлюпнуўся ў гразь, штосьці ў ім рохнула між тых лап, засыкала, грузавік яшчэ намагаўся выдзерціся з той гразі, хітнуўся туды-сюды, зразумеў, што дарэмна, і аціх, чхнуў і заглух матор.

— Ты жывы, Іванчык? — прапішчаў хтосьці з малодшых школьнікаў.

— Не бойса,— не ўпаў духам, здаўленым голасам адгукнуўся Іванчык.

— А што там, наверсе? — нясмела пацікавіўся ўсё той жа тонкі галасок.

— Не бойса, добрая пагодка, дождж ідзе, дайце шапку.

— А галава цэлая? — гэта ўжо цікавіліся ўсе, хто ехаў у грузавіку.

— Ці вы дурныя ўсе там, шапку ж прашу.

Галава ў Нябойсы была цэлая, у гэтым пераканаліся мінут праз пяць школьнікі і шафёр. Яны нават абмацалі яго галаву, здзівіліся і пачалі адносіцца да яе з павагаю. Пачалі ставіцца з павагаю і да Нябойсы: во гэта галава ў хлопца, што ў касманаўта, фанеру і бляху прабіў, цыгарэту ў рот уставілі, з вушэй дым ідзе, курыць сабе, хоць бы хны. А грузавік жалезны, а адразу ж паламаўся, ён паляцеў, і ў ім усё, што не здатнае лётаць, паляцела: восі, карданы, масты і будка сапсаваная з прабоінай наверсе.

Мо напалоханыя гэтай будкай, машыны ў тую восень больш не рызыкавалі браць штурмам Курскую дугу і блізка не паказваліся ў вёсцы. Хлеб у магазін завозіўся трактарамі і зрэдку, ад выпадку да выпадку, калі рабіў хоць адзін з трох вясковых тэлефонаў. I гэтае перарыванне, непрадказальнасць у іх працы можна было, канечне, зразумець. Не вытрымлівалі яны напалу, саромеліся слоў, што гаварылі ў іх. Не маглі вытрымаць. Гэтым, мусіць, растлумачваецца і тое, што сяльчане часцей за ўсё дазвоньваліся да міліцыі. Званілі туды не таму, што нешта ў іх здарылася, хтосьці кагосьці паганяў, пабіў ці зарэзаў, крый божа, патрабавалі ад міліцыі хлеба. Дзіўна, канечне, пра гэта гаварыць, звяртацца з гэтым да міліцыі. Але так было. А з другога боку, падпарадкоўваючыся зноў жа логіцы вёскі, нічога дзіўнага: хто, як не міліцыя, павінна дапамагаць людзям, расследаваць бяду. А яшчэ былі званкі ў ваенкамат. Але карысці ад іх, зразумела, ніякай. I невядома было, ад каго можна дабіцца дапамогі, з якога боку чакаць яе. I ўсё часцей і часцей сяльчане спыняліся на тым, што дапамагаць сабе трэба самім, усёй грамадой, суботнікам ці васкрэснікам выходзіць на дарогу. Цяпер, канечне, гэта немагчыма, восень жа, восень жа восень, усе ў полі, трэба ўпарадкаваць, што дало лета. Дачакацца, калі можна будзе ўздыхнуць вальней, запрасіць начальства сабраць сельскі сход, прыйсці на яго абавязкова ўсім. Прыйсці і не маўчаць, як маўчалі дагэтуль. Выказаць усё. I было між вяскоўцаў абгаворана, што яны скажуць, з чым прыйдуць на сход: не, не будуць больш прэць моўчкі ў кажухах, кожны душу расчыніць.

I ў канцы ці пачатку снежня, як толькі прыпалі маразы, скавала лёдам раку, паменела клопату па гаспадарцы, клопат той у асноўным звёўся да аднаго: закалоць кабанчыка, асмаліць яго, нарабіць кілбас, было абвешчана пра дзень і час, у які мае адбыцца сход. Час той прапусцілі між вушэй, як штосьці недарэчнае. Вясковыя гадзіннікі ніколі не сыходзіліся з гарадскімі: вось падояць кароў, накормяць, напояць, зачыняць хлеў, прапаляць у печы, навараць бульбы, пад'ядуць — і прыспее час гаворку весці.

Але ў той вечар усё было трошкі інакш. Падобна на тое, што ўпершыню ў жыцці вясковыя і гарадскія гадзіннікі сышліся. Не паспела яшчэ як трэба ўзяцца на ноч, а людзі пачалі падыходзіць ужо да клуба. Ішлі напачатку адны толькі мужчыны, жанкі дадойвалі кароў, дапальвалі ў печы. А калі з'явіліся каля клуба і яны, ужо была ноч. Начальства затрымлівалася. Сваё, мясцовае, праўда, не спазнілася, старшыня калгаса, старшыня сельсавета. Але іх сустрэлі з прахалодаю, не вымаючы з рота і не кідаючы сабе пад ногі цыгарэт, не спяшаючыся заходзіць у клуб. Чакалі машыны з раённым начальствам, і машыну тую згледзелі здалёку, згледзелі святло, што разваліла цемру, распластала надвае вясковую вуліцу. «Газік» праскочыў паварот да клуба, звярнуў у завулак, што вёў на ферму.

— Заблукалі,— паспачуваў дзед Ахрэм.

— Не заблукалі, а шукаюць кароткую дарогу,— не зводзіў вачэй з машыны Кандрат.— Я ведаю начальства, яно заўсёды любіць, каб карацей. А таго не ведае, што гэта колісь можна было карацей, пры школе, дзетдоме. А цяпер во Місцюк слуп укапаў, каб машыны каля яго хаты не гурчалі.

— А мне і сумна, што цяпер машыны маю хату аб'язджаюць,— і на самай справе не без суму ў голасе вымавіла Зулька.

«Газік» пад'ехаў да слупа, што ўкапаў Місцюк, упёрся ў яго радыятарам, як лобам, і спыніўся. Да клуба яму заставалася метраў сто.

— Далекавата,— скрывіўся Карабель.

— Нічога,— супакоіў яго Анісім,— растрасуць жываты, заседзеліся.

Карабель са старшынёй сельсавета кінуліся сустракаць начальства, і мужчыны прыняліся прытушваць курыва.

— Ну што, дадзім ім сёння перцу,— бліснуў апошніраз люлькай дзед Ахрэм.

— Дадзім. Толькі дружна, хлопцы, дружна. Не хавацца адзін за аднаго,— настройваў мужчын Анісім.

— Ды ўжо так, ужо няма куды хавацца,— зацягваліся апошні раз на парозе ў дзвярах клуба самыя заядлыя курцы, удыхаючы дым, ужо ў залу. I паветра ў ёй адразу ж зрабілася сінім, а апошнія рады, што былі заняты самымі прадбачлівымі, нібы ў лёгкім тумане схаваліся, як шторкай завесіліся ад сцэны. Туманцу таго дадавала і дыханне людзей: у клубе, нягледзячы на ўсе намаганні Уладзіка, было халаднавата. Уладзік, яшчэ і не развіднела, пачаў паліць грубку, качагарыў яе цэлы дзень, але клуб так і не абагрэў. Дамогся толькі таго, што пайшлі гуляць па ім скразнякі ды на сценах пачала выступаць вільгаць. А цяпер ён хваляваўся, што скажа начальства. Але начальства як і не прыкмеціла гэтай вільгаці і скразнякоў ці ўжо звыклася з імі, ветліва ўсміхаючыся кожнаму, на хаду раздаючы добрвечар, праследавала на сцэну. Больш таго, дасягнуўшы сцэны, усе ўзяліся распранацца, здымаць паліто і дублёнкі, I зала ў кажухах, фуфайках і паліто адразу ж пачала спачуваць прэзідыуму. Хоць прэзідыум і мёрз, але ўсе, хто выступаў, гаварылі складна і хораша, ні адзін не збіўся, не заблытаўся. А было зроблена два даклады, адзін аб міжнародным становішчы, не вельмі радасны, таму што ў свеце тварылася бугвед што, здурнеў той свет. Усе ваявалі, ваявалі ці рыхтаваліся ваяваць. З-за чаго толькі, незразумела, няўцям гэта было тым, хто сядзеў у зале, хаця ім і тлумачылі: з-за ўлады, зямлі, першынства. А ўвогуле атрымлівалася, што на ўсе тыя войны не хапае яшчэ адной вайны: узяць тых ваіцеляў і падпальшчыкаў міру за жабры і страсянуць, каб з іх дух вон, страсянуць і адсяліць на які-небудзь бязлюдны востраў у акіяне разам з іх сем'ямі, жонкамі, дзецьмі, унукамі. Вось няхай яны там і грызуць адно аднаго, хай самі лезуць пад кулі, хай сваіх дзяцей прымушаюць кідацца пад танкі, хай іх жонкі гараць ад напалму, адчуюць на сваёй шкуры, што такое вайна, супакояцца. I зямлёй, і ўладай, і першынством — усім задаволяцца. I даклад гэты слухалі ў цішы і роздуме. Пажвавелі трохі, калі пачаўся другі даклад — пра становішча спраў у раёне. У тым дакладзе ўжо было месца і ім. Цяжка было ў раёне апошнім часам з малаком, і, каб закрыць гадавы план па малаку, заклікалі павялічыць здачу таго малака, бо іх вёска больш за іншыя трымала кароў. Тут з залы нехта шумнуў, што калгас не разлічыўся з ім за малако, якое яны здалі летась, у іх вёску не завезлі яшчэ камбікармоў за малако, якое даўно пайшло ўжо ў план. Шум гэты імгненна разросся, і дакладчыка ледзь не сагналі з трыбуны. Крычалі ў асноўным тыя, што сядзелі адзаду, не бачныя прэзідыуму. I дакладчык не бачыў іх і таму палічыў за лепшае змоўкнуць і маўчаў добрых мінут дваццаць, пакуль усе не выкрычаліся да хрыпаты і не змоўклі самі. Пасля гэтага ён растлумачыў, што камбікармоў нямашака ў раёне, таму што няма раённага плана па нарыхтоўцы малака. Тлумачэнне гэтае, хоць і не без нараканняў, было прынята. I сход пакаціўся далей, ужо, здаецца, па накатанай, набітай дарозе. I калі гаворка зайшла пра тое, каб асудзіць баптыстаў, што прымалі пасылкі са шмуццём з-за мяжы, іх аднагалосна асудзілі. Больш таго, пастанавілі: хто з вяскоўцаў прыме такую пасылку — выгнаць з сяла. Хутка вырашылі і пытанне з самаабкладаннем. Старшыня сельсавета, які з прэзідыума гаварыў апошнім, толькі намякнуў, што нядрэнна было б добраахвотна павялічыць гэтае самаабкладанне, бачыце, маўляў, самі, што робіцца ў свеце, як яго падтрымалі.

Павялічыць дык павялічыць, хоць чатыры, хоць дзесяць рублёў з хаты, абы не было вайны. Спыніліся ўсё ж на чатырох рублях. I на тым можна было разыходзіцца. I прэзідыум падняўся ўжо, а з залы ніхто не кранаўся з месца. Мужчыны, што сядзелі ў першым радзе, скоса пазіралі адзін на аднаго, пераглядваліся і хуценька хавалі вочы, па вушы ўцягвалі галовы ў каўняры і стойваліся, камянелі ў тых каўнярах, нагадваючы помнікі. I ніводзін так і не расцяў вуснаў. Мо такі доўгачаканы сход на тым і скончыўся б, калі б не Уладзік. Ён ступіў з-за грубкі, за якой стаяў да таго, таму што не было дзе сесці, ступіў, калі прэзідыум ужо амаль апрануўся.

— Тут у нас яшчэ адно засталося,— сказаў ён, нямеючы ад уласнай смеласці ў стоеным дыханні залы.

— Што яшчэ можа быць? — незадаволена і як бы асаджваючы яго, адціскаючы ад сцэны, зморшчыўся старшыня сельсавета. I ён бы адціснуў Уладзіка, калі б не кінулася бараніць сына маці, бачачы, што ён ужо блізкі да таго, каб страціць прытомнасць, што вось-вось можа прыкінуцца да яго прыпадак. Лізавета пасадзіла яго, саступіла яму сваё крэсла, сама ж заняла яго месца. I ўсім было добра відно, як няёмка стаяць ёй, паміж сцэнаю і залаю, як муляе ёй гэта, як разрываецца яе душа ад жаху, што яна выйшла вось так перад людзьмі, а сын кожную хвіліну можа пачаць біцца на вачах у людзей у прыпадку, і галоўнае, не толькі на вачах у сваіх, але і прыезджых, на вачах начальства. Які ж гэта будзе ёй сорам, якая ганьба, ды лепш памерці на месцы, і не выратуе яе тое, што і начальства, і вяскоўцы ўсе ведаюць, на што хварэе сын, вядомае ўсім яе гора і ганьба. Але адна справа ведаць, зусім іншае чуць і бачыць. Выйсці з тым горам на людзі — гэта ж усё роўна што вырваць сваё спакутаванае, пакрытае болькамі сэрца. I не толькі сваё, але і сынава. Сваё яна згодна вырваць, можна лічыць, што яна ўжо вырвала яго і цяпер трымае на адкрытай, выцягнутай напаказ людзям далоні, таму і баіцца зварухнуцца, таму такі цвёрды яе голас.

— Гнатка,— сказала яна, звяртаючыся да старшыні, але яе пачулі і іншыя, павярнуліся на яе голас, і тады яна звярнулася да ўсіх разам: — Рана апрануліся, яшчэ не гаварылі пра дарогу нашу, і звіняйце вы мяне, людзі.

I маці Уладзіка пакланілася сцэне, пакланілася і зале, падхапіла Уладзіка з аднаго боку, Якуб абняў сына ў паясніцы з другога, і ўсе трое яны паціху, бы шкло неслі, пабрылі да выхаду. Прэзідыум і зала праводзілі іх маўчаннем. I яно доўжылася бясконца, пакуль у цемры за акном не патух Уладзікаў немы крык. I пасля гэтага яшчэ з мінуту ў клубе панавала цішыня. Цішыня на сцэне, цішыня ў зале. Прэзідыум і зала стаялі. Зала паднялася, як толькі за Саліламі зачыніліся дзверы. I ніхто не наважваўся зноў сесці, калі ўжо можна было садзіцца, таму што пачалася гаворка пра дарогу. I была яна, гаворка, зусім не такой, да якой яны рыхтавалі сябе, кароткай і сарамлівай.

— Дарога неабходна край. Але будаваць міжкалгасныя дарогі не прыспеў яшчэ час,— адказаў старшыня райвыканкома. I ўсе пагадзіліся з ім, бы нічога іншага і не чакалі.

— Вы ведаеце, колькі каштуе кіламетр дарогі? — спытаўся ўсё той жа старшыня райвыканкома, пэўна, сам трохі збянтэжаны гэтай усеагульнаю згодай і разуменнем.— Сто тысяч рублёў. А тут ад асфальту да сяла пяць кіламетраў. Пяцьсот тысяч, паўмільёна. Вы ўяўляеце сабе паўмільёна?

Ніхто, зразумела, з вяскоўцаў такіх грошай уявіць сабе не мог. I тут гаворка пайшла аб суботніку, не абавязкова ж падводзіць да іх вёскі асфальт, была б толькі дарога праезджаю, каб не даводзілася больш насіць малых дзяцей у школу на плячах.

— Выйдзем усім сялом, вясной усім мірам, хай толькі машын дадуць ды пагрузчык, грузіць тыя машыны пяском.

— Запомніць і запісаць,— загадаў Караблю старшыня райвыканкома.— Выдзеліць у дзень суботніка тэхніку для будаўніцтва дарогі. Людзей у той дзень нікуды не адрываць. Усе на дарогу...

Запісваў гэта хто ці не, але ўсю доўгую зіму вёска зноў жыла ў чаканні суботніка. I ўсякая гаворка зводзілася да таго, як выйдуць яны на дарогу, як адладзяць яе. Праўда, чым бліжэй да вясны, тым гаворка тая ўсё больш глухла. Браў сваё вясновы сельскі калаўрот. Але ўсё ж, які ні магутны той калаўрот, маюцца і сёння на сяле дні, якія сустракаюць і праводзяць як вялікае свята, адзначаюць гарэлкай ці працай, ці адразу гарэлкай і працай. Да іх належыць і суботнік. Напярэдадні таго суботніка я завітаў у вёску, зусім не таму, каб адзначыць яго тым, чым зрабілася ўжо звыкла адзначаць. Мяне ніхто і не запрашаў на той суботнік, не абавязваў выходзіць. Вечарам, праўда, забег на хвілінку Уладзік, пераказаў вясковыя навіны, абмовіўся і пра суботнік: што ўжо народу будзе, што ўжо народу будзе, кожнаму тая дарога ў пячонку ўелася. Зайшлі яшчэ некалькі чалавек, і ў кожнага на языку дарога: усе выйдзем, усе — як адзін. I вечарам я яшчэ не прылучаў сябе да ўсіх, а раніцаю адчуў сябе няёмка. Гэта ж не хто іншы, а я па той дарозе езджу, і больш і часцей за іншых. Вось і цяпер прыехаў, а праўдзівей, прыплыў. Толькі з'ехаў з асфальту, сустрэў незнаёмага мне чалавека, спыніўся, павітаўся, спытаў:

— Даеду да вёскі, праезджая цяпер дарога?

— А гэта залежыць ад машыны,— адказаў ён мне.

— Машыну ж бачыце.

— Бачу, ды толькі на ёй не напісана, казённая яна ці свая.

— Свая,— адказаў я трохі жартам.— Да казённай яшчэ не дарос.

— Ну, тады не праедзеш. На сваёй ні ў жызні не праедзеш.

Напрарочыў. Я сядзеў на кожным метры, рабіў гаць, сёк кусты, добра, што прадбачліва запасся з дому сякераю. Выграбаючы гразь з каляіны, калі машына клалася чэравам на дарогу, дамкраціў то перад, то зад, падсоўваў пад калёсы рознае ламачча і бярвенне. Але сваім ходам дапоўз толькі да Курскай дугі. А далей была вада, мора разліванае. Вылез, прайшоўся, правяраючы каляю, здаецца, як кажуць, тупкая, пясок пад вадой, цвёрда. Трохі чакаў, мо падскочыць які трактарок, падстрахуе. Але так нічога і не дачакаўся — махнуў рукой: што будзе, тое будзе. Праехаў метраў з дваццаць, і ў салон праз шчыліны зацурчэла вада, заліла, пэўна, і матор, ён заглух. Яшчэ метраў дзесяць я выцягнуў на запальванні. А далей не дапамагло ўжо і запальванне, пэўна, пасадзіў акумулятар. Салон быў поўны вады. Я сядзеў у ім — як певень на седале. Вакол мяне плавалі гасцінцы, што вёз з горада ў вёску: тарты, боханы белага і чорнага хлеба, крупы. Я ўратаваў толькі тарты і хлеб, а на крупы плюнуў. Мне абрыдла раптам усё, не было сілы і пальцам нават варухнуць, не было жадання вылазіць з машыны. Ды, па праўдзе кажучы, вылезці немагчыма. Адчыні толькі дзверцы, і вада хлыне патокам. А боты ў мяне хаця і гумовыя, але кароткія, не вясковага крою і ладу. I, абыякавы да ўсяго, я сядзеў і слухаў, як скварчыць, сочыцца праз машынныя шчыліны вада, глядзеў скрозь лабавое шкло на пустую дарогу — як глядзяць з акна сваёй хаты на тую дарогу ці на вуліцу, прыладзіўшыся пад абразамі, вясковыя старыя. Чаго я чакаў, на што спадзяваўся. Цуду, пэўна, чакаў, дзіва. I яно аб'явілася мне ў вобразе і абліччы старэйшага Місцюковага сына, трактарыста. Ён падагнаў трактар амаль ушчыльную да радыятара маёй машыны, мне нават здалося, што трактар падамне машыну, сплюшчыць яе і мяне заадно ўжо. Місцюкоў жа сын добра мяне ведаў, колькі разоў бачыліся, хаця ніколі не сказалі адзін аднаму благога слова, добрага таксама не сказалі. I нічога добрага я не мог ад яго чакаць. Ён першы загаварыў са мной, затармазіў трактар і скочыў з кабіны ў ваду, якая ахапіла вышэй за халявы кірзавых ботаў яго ногі.

— Трос ёсць? — спытаў ён адразу, не трацячы час на пазнаванне.

Трос ляжаў у мяне ў багажніку, я пацягнуўся ўжо да ручкі дзверцаў, каб выйсці з машыны і адчыніць багажнік.

— Сядзі,— перапыніў ён мяне. Працягнуў у акно руку, і я падаў яму ключы. Ён сам узяў трос з багажніка, сам пачапіў адным канцом на крук трактара, а з другім ён валтузіўся даволі доўга. У маёй машыне не было крука для буксіроўкі. I, каб завесці трос, трэба было памаракаваць, мо і ў ваду лезці — а значыць, і вымакнуць. А гэтага я не мог дапусціць. Не мог дапусціць, каб з-за мяне і маёй машыны мучыўся іменна сын Місцюка, і зноў памкнуўся да ручкі, каб адчыніць дзверцы.

— Сядзі ўжо,— амаль што загадаў цяпер ён мне. Мо б я і паслухаўся яго, але гэтае яго маленькае «ўжо» выкінула мяне з машыны.

— Ну і дурань,— ацаніў і ўхваліў мой подзвіг, скоса зірнуўшы толькі на мяне, як на штосьці сапраўды бязглуздае і не вартае ўвагі і іншых слоў. I разам з цёкам халоднай вады, што хлынула зверху халяў маіх кароткіх ботаў, я зразумеў гэтае сваё глупства, адчуў сябе няёмка перад ім. I пачуццё няёмкасці не адыходзіла ад мяне ўсю дарогу, што засталася да вёскі, пакуль цягнуўся следам за трактарам на буксіры. I буксіраваў мяне сын Місцюка. Таго самага Місцюка, які ссёк маю яблыню, піў бярозавік з маёй бярозы, залез у маю хату, заняў яе. I я павінен быў ненавідзець яго. Ён вораг мой, з якога боку ні падыходзь. Але дзіўная справа, я не знаходзіў у сабе ні варожасці да яго, ні нянавісці. Больш таго, я спрабаваў апраўдаць яго. Што гэта, як растлумачыць мне сабе. Ці ў мяне вельмі кароткая памяць? Так жа можна дакаціцца і да сваяцтва з Місцюком. Забягаючы крыху наперад, я павінен прызнацца, што я сёння блізкі да таго, каб парадніцца з Місцюком. Мой сын і малодшая дачка Місцюка дружаць, праводзяць разам вечары, сустракаюць поўнач на лавачцы каля разбуранага дзетдомаўскага ганка. Занадта ж літаратурны сюжэт, ці не праўда? Я пракручваю яго ў галаве, ведаю, што ён немагчымы для мяне ў літаратуры: магу пісаць, магу не пісаць, але пісаць не буду. Але гэта тое, што тычыцца літаратуры, а як у жыцці? Што і як я павінен сказаць сыну. Забараніць сустракацца з любай яму дзяўчынай. Але чаму, чаму я павінен умешвацца ў яго жыццё, ламаць яго. Хаця, згодна логіцы, павінен.

Ах, «логіка, логіка»... «На Руси страшная бедность по части фактов и страшное богатство по части всяких рассуждений»,— амаль сто гадоў назад напісана рукою Чэхава. Гэты радок я прачытаў толькі во цяпер. Я таксама ўпадаю ў разважанні, павялічваю іх. Колькі бяды нарабіла класіка, колькі нарадзіла разважлівых, памяркоўных разумнікаў. Як прагне кожны з тых, што пішуць, пісаць толькі класіку. I гэтую кніжную класіку крадуць і расцягваюць па радку, па слоўцу, выдаюць за сваё. I чарадою, статкам пруць, пруць па раманах ужо, аповесцях і апавяданнях усе спрэс Наташы Растовы, Андрэі Балконскія, браты Карамазавы, Ідыёты, Акакіі Акакіевічы. Маленькія Наташы, маленькія ідыёты. I кожны, прытрымліваючыся класікі, з цягам часу сам робіцца класікам. Маленькім, праўда, але ўсё роўна класікам, дзякуючы розуму, штукарству і латаратурнай памяці, дасягаючы ўмельства рабіць злепак з гэтай памяці, накладваючы той злепак, як шаблон, на пераменлівае жыццё. I ў выніку атрымліваецца, здаецца, усё жыццёва і не без палёту, а на самай справе ўсё гэта толькі цень, цень, цень жыцця, літаратуры, здольнасцей, цень Дастаеўскага, Гогаля, Талстога, Чэхава. I я таксама, пэўна, нейчы цень у свеце, які так любіць паўтарацца, паўтарацца, не паўтараючыся, жартуючы з нас, пасміхаючыся з нас. Але мне зусім не хочацца ўпадаць у разважанні. Яшчэ пачнуць шукаць, каго я тут меў на ўвазе. I знойдуць жа. I не дзіва, так заўсёды было на свеце, калі некаму муляла знайсці ведзьму, то яе абавязкова знаходзілі. А адзінае ж, чаго я прагну, каб засталіся цвёрдаю рука і відушчым вока, каб не схібіла і не здрадзіла мне памяць, каб я здолеў перадаць праз паперу хоць нейкую частку таго, як гэта было. Прыдумляць жа мне няма патрэбы, хаця цені класікі і класікаў гоняцца і за мной, увесь час так і карціць, як таму дзеду Ахрэму, украсці ці, мякка кажучы, пазычыць у сваёй літаратурнай памяці нешта ці ў каго-небудзь з Вялікіх ценяў пазычыць, іх жа ўжо не ўбудзе. Пазычыць, таму што я баюся другой бяды, ценяў, водгукаў даўняга папроку, што прагучаў яшчэ ў тыя дні, калі я быў студэнтам. Папрок мне і маёй першай кніжцы: не безнадзейна, але надта ж суб'ектыўна. Справядлівасці дзеля трэба адзначыць, што я так тады і не зразумеў, папрок гэта ці пахвала. Не зусім разумею гэта і сёння. Невук па частцы тэрмінаў і адназначных вызначэнняў. Але сёння я прынаравіўся ўжо не выказваць гэтага свайго невуцтва: калі вы так кажаце, значыць, так яно і ёсць. А тады я кінуўся ў бойку, я пачаў бараніць гэтую сваю цемнату з запалам і палымянасцю шчырага недавучкі, з запалам і палымянасцю, уласцівым той пары. I цяпер варта мне толькі прыгадаць, як паблажліва маўчалі тыя, з кім я спрачаўся, я адчуваю, што чырванею, і сёння, заднім чыслом, я прашу іх дараваць мне ўсё тое даўняе, а заадно і цяперашняе, таму што гэтая кніжка, калі яна толькі складзецца, адбудзецца, будзе куды больш суб'ектыўнай за ўсе іншыя, разам узятыя, што напісаў я раней, яна ж пра маю родную хату... Канечне, хацелася б спадзявацца, што трохі і пра вашу хату, але гэта ўжо як вы самі скажаце...

Сын Місцюка працягнуў мяне на буксіры праз усю вёску. I на вачах усёй вёскі мы развіталіся з ім, на расстанне падалі адзін аднаму руку. I ведаў, што тым вечарам па сяле і гаворкі было толькі аб тым, як мы парукаліся. У тым, пэўна, была і прычына, што на другі дзень я сабраўся на суботнік. Выйшаў разам з аднавяскоўцамі на дарогу, і дарога тая завяла мяне вох як далёка. Зацягнулася на гады, адарвала ад пісьмовага стала, звяла, пазнаёміла мяне з сімпатычнымі і не вельмі сімпатычнымі сёння мне людзьмі. Яна ж, дарога, адарвала, а потым і прыкавала мяне да пісьмовага стала, прымусіла завяршыць гэтую кніжку так, як яна завершана, зусім не так, як бачылася і думалася мне раней.

А сам суботнік, сцэнарый яго не варты, мусіць, нават беглага пераказу. Гэта быў тыпова кіношны сцэнарый.

Ранак, як водзіцца на святах, сонечны і чысты. Прыглушаны, сарамлівы брэх сабак, задаволеных добраю пагодкай, мяккім сонейкам. Калгасная нарадная ўзята пад замок ужо. Каля нараднай чалавек з дзесяць, мужчыны, жанчыны, а больш старыя. Сярод іх толькі не пенсійнага яшчэ ўзросту Вовік-алкаголік і калгасная даярка Надзька. Яна не замужам, але цяжарная, каторы ўжо раз і невядома ад каго. А дзяцей у яе трое: першы, другі, трэці клас. Першакласніка ёй кожны дзень даводзіцца падносіць на плячах да асфальту. Яна ж і сустракае яго каля асфальту, калі той вяртаецца са школы. Надзька стаіць паасобіцу ад людзей, усё ж крыху саромеецца свайго чэрава, што выпінаецца праз фуфайку.

— Каго мы чакаем, каго прычэкваем? — час ад часу перапытвае глухаваты Калістрат.

— Мо хто яшчэ падойдзе,— узіраецца ў вокны хатаў Ахрэм,— усё ж сяло, гаварылі, выйдзе.

— Гэта ўчора гаварылі, а сёння ўжо не да дарогі. Дзень такі, што сама сеяць.

— На сяўбу ўсе пайшлі, старшыня ўсіх на бульбу паслаў,— паведамляе, пад'ехаўшы па калёсах, Анісім.

— Якую бульбу,— здзіўляецца Лукаш.— Запісалі ж, пастанавілі на сходзе: ладзіць дарогу. А тут нас сабралася ўсяго ж адзінаццаць толькі чалавек. А дзе ж астатнія, а дзе ж прадсядацель?

— Чаго ты ў мяне пытаешся,— Анісім злазіць з калёс, падцягвае церас сядзёлак, папраўляе хамут, што з'ехаў набок, ад чаго конік зрабіўся падобным на дзеда Ахрэма, які стаіць перад ім з насунутай яму на вочы шапкай. Адно толькі вока, чырвонае і слязлівае, і відно з-пад той шапкі.

— А каго нам, Анісім, пытаць,— лыпае гэтым адзіным вокам Ахрэм.— Бога, дык яго няма...

— Разгаварыўся ты, дзед, не ў меру. Паміраць пара, пад дубкі ўжо час, а ты гаворыш, гаворыш.

— А калі ж і гаварыць, як не перад смерцю. Глядзі, Анісім, глядзі, колькі нас тут ёсць.

— Усе, хто мае ахвоту і час, сабраліся. Франтавікі ўсе, баптысты ўсе, бабулі, што самі яшчэ хадзіць здольныя, што топчуць яшчэ зямельку. Адзін зэк нават. Здароў быў, Вовік-алкаголік. Адна...— Анісім скоса пазірае на цяжарную Надзьку, думае, што сказаць пра яе, але гаворыць зусім не тое, што думае: — Даярка Надзька з намі. Каго табе яшчэ трэ, Ахрэм?

— Мо прабегці па хатах, каго яшчэ паклікаць, не ўсе ж выйшлі. Не ўсе на калгасную работу пайшлі.

— I трактарок бы які,— падказваюць франтавікі, што стоўпіліся каля Нікадзіма.

— Суботнік — дзела дабравольнае і сазнацельнае. А наконт трактарка, то... пярдзячай парай, пярдзячай парай, хлопцы і дзеўкі, упраўляцца будзем. Назапасілі за зімку гэтай пары... Н-но, пайшоў,— падганяе коніка Анісім. А людзі ўжо на хаду кідаюць на калёсы хто што прыхапіў: сякеры, заступы, вяроўкі, цягнуцца ўслед за калёсамі, бы суправаджаюць пахавальныя дрогі. Ідуць міма разбуранага будынка дзіцячага дома, па вуліцы, якой сельсавет, як у насмешку, даў назву Дзетдомаўская, міма свежапастаўленага з асінавых белых дошак плота, за якім у дзетдомаўскім садзе жоўта свецяцца на сонцы хаты Місцюка і Паніхіды, мінаюць могілкі, што аж разлягаюцца ад граю гракоў і груганоў. Азіраюцца на тыя могілкі: набліжаецца радуніца, і іх чакае работа і тут, на могілках, дзе спадобіліся ўжо атрымаць адпачынак іх бацькі і дзяды. Міма могілак ідуць ціха, ступаюць асцярожна, асцярожна ступае і конь, скошваючы вока на вечнасць, што ахоўваецца, як вартаю, высокімі крыжамі. Мінаюць могілкі і разыходзяцца, уцягнуўшыся ў лес, дзе пырхаюць з галінкі на галінку, з куста на куст гаманкія птушкі. Пырхаюць шумна і шматкрыла. I мімаволі ствараецца ўражанне, што гэта не птушкі лётаюць, а спрабуюць узляцець самі кусты з набраклымі, гатовымі таксама да палёту пупышкамі. I такая гатоўнасць ва ўсім у прыродзе, чаго ні датыкнецца вока, куды ні ступіць нага. Нават дарога, якая далёка выступае скрозь голыя дрэвы з застылымі бліскучымі на сонцы лужынамі, здаецца, лунае ўжо ў небе разам з гэтымі лужынамі і дрэвамі. Дарогу, лужыны, дрэвы ўзняў у неба на сваіх крылах бусел, што кружыць у далечыні.

— Першы бусел,— прыглядаюцца да яго бабулі.— I ляціць, ляціць. Ну, тады і мы яшчэ паляцім, дзеўкі, выйдзем замуж.

У мужчын свая гаворка. Яны прыглядаюцца да альховых і бярозавых кустоў, мяркуюць, што распусціцца наперад — вольха ці бяроза. Вольха — будзе лета дажджлівае і мокрае, бяроза — на цяпло, на сонца. I прыкметы паказваюць, што ўсяго давядзецца паспытаць іх лету, будзе яно дажджлівым і сонечным, мокрым і сухім. Пераблыталіся прыкметы. Пупышкі набракаюць адначасова ў вольхі і бярозы. I зразумела чаму. К канцу ідзе белы свет. Гэты канец свету яны прадказвалі даўно і таму, мусіць, цяпер не вельмі засмучаны, чорт яго бяры, канае свет і хай канае, а цяпер, пакуль угравае яшчэ старыя косці сонейка, рабіць трэба. А ў рабоце няма месца смутку. У рабоце паспрабуй толькі смуткаваць, загрызе яна цябе. Дасі сабе паслабленне і змучыш сябе і работу. Сёння да ўсяго ж яшчэ не проста работа, суботнік, і ўсе прыглядаюцца адно да аднаго, як хто варушыцца. Паскідалі з плеч фуфайкі, разабралі з калёс сякеры і заступы. Пажвавеў і сам конік, угрэўся на сонейку, успомніў, мусіць, маладыя свае гады, паспрабаваў заржаць, але толькі падаў голас, прарваў плёўку, што гады і гады назад заклала глотку, і як засаромеўся: даўно ў зямлі ўжо, даўно ўжо заворана плугам яго маладосць, налёг на пастронкі, крануў з месца калёсы з пяском, і яны пацягнуліся за ім, парыпваючы нямазанымі коламі, ныраючы, як падаючы, у яміны і калдобіны.

Хаця людзей каля Курскай дугі, з якой і пачаўся суботнік, дадалося, падышло яшчэ некалькі мужчын і жанчын, павылазілі з-за кустоў і дзеці на чале з Іванчыкам, дамовіліся, што ўсёй дарогі чапаць не будуць, хапіла б часу і сілы засыпаць толькі самыя вялікія ямкі тут, на подступах да дугі. А там мо зжаліцца старшыня і дасць усё-ткі трактарок. Старшыня з'явіўся на дарозе дзесьці гадзіны праз дзве, калі сама толькі ўвайшлі ў ахвотку мужыкі, возячы пясок, узбіліся на ўспамін, як спраўлялі яны работу ў маладыя свае гады, сам чорт не братам быў ім, гарэла ў руках работа. Успомнілі былое і як памаладзелі, як успомнілі той даўні час і сякеры, і заступы ў іх руках. I мне цяжка было ўгнацца за імі. Напачатку я таксама ўзяў сякеру, калоў на плахі альху, што ссек Кандрат. Але калоў, мусіць, так няўмела і не па-людску, што Нікадзім прагнаў мяне, за тры ўдары разваліў надвае альховы пацурбалак. А я далучыўся да жанчын, што заступамі дзяўблі абочыну, толькі прыладзіўся, стаўшы каля Надзькі, у думках паспачуваў ёй, таму, як яна пнецца са сваім жыватом, дзяўбе тую збітую ў камень зямлю, як пачуў шум матора, з-за павароту выскачыла зялёненькая «Ніва» Карабля. Там, каля павароту, не даязджаючы метраў з пяцьдзесят да нас, ён і спыніў машыну. Мы таксама разагнуліся, пачалі чакаць Карабля. Але ён так і не падышоў да нас. Да яго пад'ехаў на калёсах з пяском Анісім.

— Чаму не на суботніку? — спытаў яго Карабель.

— Як гэта, не на суботніку? — здзівіўся Анісім.

— Палавіна сяла не выйшла на суботнік, не пайшла ні перабіраць бульбу, ні садзіць яе. Пачаму?

— А тут што?

— Тут я не ведаю што. Самадзеяцельнасць калгасная, вось што тут.— Карабель выгаворваў гэта Анісіму, але, па ўсім, звяртаўся і да нас. I мне было прыкра і няёмка слухаць яго, чамусьці я думаў, што іменна з-за мяне, гарадскога чалавека, ён не падышоў і да людзей. I калі папраўдзе, дык я не вельмі і хацеў, каб ён падыходзіў, бачыў мяне тут, здароўкаўся са мной. Чаму, не ведаю, але мне было б сорамна падаваць яму руку пры людзях, пазіраць яму ў вочы. I да таго майго сораму прымешвалася шмат чаго іншага, такога, што ні тады, ні зараз я не магу растлумачыць. Больш за ўсё нешта дзіцячае, няпэўнае. Карабель выгаворваў Анісіму зусім не злосна, ён нібыта скардзіўся яму, а заадно праз яго, пэўна, і мне, скардзіўся, што яго падпірае пасяўная, што дарогу гэтую інвалідам не адладзіць, што за дарогу з яго не спытаюць, а сарвецца пасяўная — штаны здымуць. I ў той яго скарзе што ні слова, то праўда. I мне было сорамна той праўды, было сорамна за яго, Карабля, і за сябе, за чужую і сваю бездапаможнасць. Бездапаможнасць дарослых людзей, усёй вёскі перад жыццём. I такім бездапаможным я адчуваў сябе толькі ў дзяцінстве. Але ў дзяцінстве я кожны раз усё ж ведаў, хто вінаваты ў маёй бездапаможнасці. Канечне, дарослыя, пад якімі я хадзіў, і маё дзяцінства, тое, што мне мала яшчэ гадоў, малы я, і ў мяне заўсёды заставалася надзея: вось вырасту і ўсё пераменіцца. Усё будзе рабіцца па справядлівасці і па закону. I да таго ж я заўсёды мог збыць сваю бездапаможнасць, усцешыцца салодкімі слязьмі маючых хутка адбыцца перамен. А цяпер? Нашто мне спадзявацца цяпер, як пазбавіцца адчаю.

Я, канечне, разумеў, што адчай гэты таксама адносны і ў гэтай адноснасці нейкая прасёлкавая міжкалгасная дарога наогул нішто. Нішто і сама глыбінная неперспектыўная вёска, да якой прыбіла мяне жыццё, нішто ў параўнанні з тысячамі іншых перспектыўных вёсак. А я бачыў іх. Іх з годнасцю і з гонарам паказвалі мне. Можна сказаць, дэманстравалі. Дэманстравалі цудоўныя жывёлагадоўчыя комплексы на тысячы і тысячы галоў буйной рагатай жывёлы, цудоўныя дамы, не дамы нават, а катэджы на два ўзроўні, заасфальтаваныя пад'езды да іх, пакрытыя асфальтам вясковыя вуліцы і праспекты. I ўсё гэта вобразна называлася перадавым акопам сяла будучага. У той перадавы акоп не вельмі, праўда, імкнуўся вясковы жыхар: усе дамы, катэджы пабудаваны толькі дзяржаваю і ніводнага дамка не ўзведзена самімі людзьмі. Але ўсё роўна там жыццё працягваецца ці бярэцца новым і нанава, а тут... таксама ж перадавы акоп, аднае толькі розніцы, што перадавая гэтая тут з часоў вайны. Як заселі ў тым акопе мае землякі, калі да іх падкаціўся фронт, так і засталіся ў ім па сённяшні дзень. I вось гэтага я зразумець і прыняць не мог. Чым яны правініліся перад усім белым светам. I ці такі ўжо бязвінны я, што вырваўся з таго акопа. Ці так ужо бязвінныя ўсе іншыя, што вырваліся падобна мне. I ці сапраўды магчыма вырвацца, калі нехта застаецца ў акопе. Перад маімі вачыма заклік абаронцаў Сталінграда: «Единственная уважительная причина ухода с передовой — смерть!»

Я не хачу нікога закалыхваць і падманваць узнёсласцю пачуццяў і гучнымі словамі. Сталінград прыгадаўся мне во цяпер за пісьмовым сталом, а ў дзень суботніка на вясковай прасёлкавай Курскай дузе было зусім іншае. Анісім, перагаварыўшы са старшынёю, так урэзаў коніку між рэбраў, што поўсць і пыл клубам узвіліся ў неба. I конік рэзнуў з перапуду не паспеўшым перапрэць яшчэ сенам так, што, здавалася, лопнуць пастронкі, ускач панёс калёсы з пяском. I пясок той, прызначаны дарозе, каб засыпаць гаці, адразу ж здаўся нікому не патрэбным. I сама дарога, здаецца ўжо, нікому не была патрэбная. Старыя, што выйшлі рамантаваць яе, пастаяўшы нейкі час абапёршыся на заступы, правёўшы вокам старшыню з яго машынаю, і самі пачалі неўпрыкметку знікаць, бы раставаць сярод вясны і сонца, што з такою пяшчотаю ўгравала іх старыя косці. Толькі вясковыя людзі валодаюць гэтай здольнасцю ў непрыемную ім гадзіну так непрыкметна знікаць, як сапраўды раставаць, злівацца з лесам і кустамі, лужынамі-пралысінамі, з мяккай маладой травой і травой попельна-шэрай, леташняй. Я таксама, пэўна, мог бы зліцца з усім гэтым, растаць у тым дні. Навука гэтага растварэння, зліцця закладзена ўва мне з дзяцінства, з дзетдома. Я ўспомніў яе і таму застаўся на дарозе. Так і карціць напісаць: застаўся на ўсё жыццё. I на пачатку гэтай кніжкі я, мусіць, так і напісаў бы. А цяпер, калі набліжаюся да заканчэння яе, не магу. I не таму, што гэта будзе няпраўда. Усё гэта праўда. Прычына тут інакшая. Трохі інакшай хочацца праўды, праўды больш стрыманай і раздумлівай, якая не так рэжа вушы, не дратуе душу. Таму я і застаўся на дарозе, стрымаўшы сябе, перамогшы злосць, нават азлабленне супраць усіх і ўсяго, перамогшы жаданне кінуцца з сякераю ў руках нават на тых, з кім толькі што разам рабіў. I зачэпка, падставы ўсе меліся, каб кінуцца.

— Ну што хлебарэзку расчыніў! — злосна закрычаў на мяне Анісім, ссыпаючы з воза пясок.— Прыйшоў рабіць, дык рабі. Дапамагай.

Я зразумеў яго азлабленне як сваё і дапамагаць яму не стаў. Мне ўсё роўна не параўнацца з ім ва ўмельстве ўпраўляцца з сякераю і заступам. Хаця я таксама не грэбую ўзяць іх у рукі. Вёска ў гэтым ужо ўпэўнілася, цікуючы, здавалася, пустымі і невідушчымі вокнамі сваіх хат за тым, як я корпаюся ў гародзе, сяку дровы, стаўлю плот, абразаю яблыні. Упэўнілася, і іменна праз гэта, заступ і сякеру, залічыла і прылічыла мяне да сябе. Усё астатняе, чым я займаюся паміма, апроч вясковага жыцця, у горадзе, нікога з вяскоўцаў не кранае, усе мае кніжкі ім тут, як кажуць, да лямпачкі. А вось тое, што я не цураюся іх вясковага занятку, гэта ўжо хоць маленькі ды плюсік мне. А праз гэты маленькі плюсік я вёсцы свой, і мяне можна абкласці мацюком, як абкладвае зараз задыханы ад бездапаможнасці Анісім. I ён мне таксама свой, таму што мы з ім аднолькава бездапаможныя, хаця я не адказваю яму мацюком. Не магу адказаць. Што толку ў нашых узаемных мацюках, нават у тым, калі мы зараз схопімся біцца. Выкажам назапашаную намі бездапаможнасць, адыдзем і на тым разыдземся. Ці, наадварот, купім пляшку, вып'ем, памірымся. I жыццё здасца нам больш светлым. Мо на такое выйсце, абкладаючы мяне мацюком, і рабіў намёк Анісім, на самай жа справе, што рабіць двум мужыкам, калі рабіць больш няма чаго. Але я не спраўдзіў яго спадзяванак.

Суботнік на Курскай дузе зацягнуўся, ён доўжыўся мне больш як год. I мне сумна, што нічога талковага я не зрабіў і не дамогся. Расказваць аб ім і то сум бярэ. I неяк, адчуваю я, не кладзецца гэты расказ у тыя рамкі, што адвёў сабе тут я сам. Яго трэба было, мусіць, рабіць асобна. I ўсё звялося б, як кажуць, да прыватнага выпадку, які б нікога пе закранаў, а галоўнае, пісалася б больш лёгка. Не ад мяне, не праз мяне, а проста як той жа зноў прыватны выпадак, і фон бы тут меўся быць інакшы, нікому б не калола вочы разбураная сірочая хата, мая вёска, мае землякі. I гэта, пэўна, было б больш разумна і больш бяспечна. Але што зробіш, мне позна ўжо брацца за розум. А воз свой выбраў я сам, сам упрогся ў яго, самому трэба i цягнуць; няма чаго ківаць, што намуляў карак, і зноў жа не ўся праўда за гэтым ківаннем. Выпадалі ў тым зацяглым суботніку і светлыя хвіліны. І вынік яго не такі ўжо i безнадзейны, калі зірнуць на яго з вышынь жыцця i пры святле не толькі сённяшняга сонца, сонца адзінага дня. Жыццё неаднамернае, i тое, што здавалася ўчора паражэннем, заўтра можа выглядаць i як перамога. А з дарогай я зведаў мноства паражэнняў, i адно за другое горшае.

Дзесьці ўжо ці не на наступны дзень пасля суботніка я выправіўся на кар’ер, што месціўся непадалёку ад маёй вёскі, пазнаёміўся з дырэктарам яго, тыповым, як кажуць у нас пра людзей такога складу, тэхнаром. Гэтым ён быў i сімпатычны мне: толькі разлік, усяму эканамічная падкладка, голая лічба. І, як нi дзіўна, за такой эканамічнаю падкладкай, за лічбай адчуваюцца тэмперамент i хваляванне. Хваляванне чалавека, які схаваўся ад гучных слоў пад лічбу. Я доўга шукаў да яго падыходаў. Справа ў тым, што яшчэ з год назад шафёр «БелАЗа» на кар’еры, Аніciмaў зяць, з якім я пазнаёміўся на рыбалцы, сказаў мне, што вымасціў бы дарогу да вёскі за адно лета, каб яму толькі дазволілі гэта i заплацілі якіх бы рублёў сто пяцьдзесят-дзвесце: па рублю за ходку. Ён у нерабочы час вазіў бы гравій i падсыпку для даpoгi. А падсыпкі той на кар’еры што гразі. I вось з такой прапановай, наіўны чалавек, я і пайшоў да дырэктара кар’ера. I як было не пайсці: усяго ж нейкix дзвесце рублёў і, калі ласка, атрымайце сваю дарогу.

Ды дзе там, дырэктар кар’ера адразу ж апусціў мяне з нябёс на грэшную зямлю. Усмешлівы, русявы, націскваючы на «о», як усе выхадцы з Волгі, ён спытаў мяне:

— Хто гэты вадзіцель, што распараджаецца дзяржаўным транспартам, як калгаснаю кабылай? Прозвішча?

Я ведаў яго прозвішча, але прыкусіў язык, вельмі ж палымяна i добразычліва ўсміхаўся мне дырэктар.

— Так я i ведаў, — падвёў ён рысу пад маімі блытанымі словамі. — Такога вадзіцеля ў нас на кар’еры няма i не можа быцъ... Далей...

Далей на мяне абрынуўся цэлы град пытанняў, нi на адно з якіх я не змог адказаць. I пасля першага ж з ix: ці мае раён фонды на будаўнічыя матэрыялы – дырэктар кар'ера мог бы ласкава папрасіць мяне зачыніць дзверы яго кабінета з другога боку, таму што сапраўды чалавек быў вельмі заняты. Чаму ён не зрабіў так, а патраціў на мяне добрую гадзіну свайго часу, я не ведаю. Няйнакш, яго ўразіла маё дрымучае невуцтва ва ўсім, што тычыцца гаспадарчай і эканамічнай дзейнасці прадпрыемства. Але я тады сапраўды не мог уцяміць, чаму і чым дарога, што пабудавана за дзвесце рублёў плюс да іх амартызацыйныя адлічэнні на транспарт, кошт самой падсыпкі, лепшая за дарогу, якая пабудавана ўжо ў адпаведнасці з усёй дакументацыяй, але і каштуе ўжо дваццаць ці трыццаць тысяч рублёў, а то і паўмільёна. Я няздольны ўцяміць гэтага і зараз. Хоць забіце мяне, няздольны, хаця потым мы сустракаліся з дырэктарам кар'ера неаднойчы. I дырэктар кар'ера, і сакратар райкома, і старшыня райвыканкома, з якімі мяне звяла ўсё тая ж дарога, вельмі талкова і дасціпна растлумачылі ўсё мне і замкнулі мяне на галоўным. А галоўнае было ў тым, што двое людзей — шафёр і дырэктар кар'ера — так разышліся ў падыходзе да таго, колькі будзе каштаваць будаўніцтва дарогі. Вадзіцель, як вы помніце ўжо, ацаніў яго ў дзвесце рублёў, дырэктар кар'ера — у пяць тысяч, старшыня райвыканкома — у пяцьсот тысяч рублёў. I шафёру ўсё было вельмі проста: рубель рэйс і дазвол зрабіць гэты рэйс. Дырэктару кар'ера ўсё здавалася ўжо больш складаным, а ў вачах старшыні райвыканкома ўсё выглядала амаль немагчымым. Але гэтая немагчымасць высветлілася потым, потым ужо, калі я быў на кар'еры амаль што сваім чалавекам, а дырэктар яго пачаў унікаць мяне, заадно пачаў унікаць мяне і старшыня райвыканкома, так я абодвум надакучыў, хаця са скуры лузаўся, імкнуўся дагадзіць і таму, і другому. Па сваёй ахвоце падмеўся сустрэцца з чытачамі, рабочымі кар'ера. У клубе кар'ера адбыліся прэм'ера і абмеркаванне новага кінафільма. Кінадакументалісты рыхтаваліся ўжо здымаць кіно пра кар'ер — усё дзеля пяці кіламетраў прасёлкавай дарогі. I дырэктар кар'ера згадзіўся даць падсыпку для дарогі, хаця не меў на гэта ніякага фармальнага права. Яму надакучалі, прасілі даць падсыпку людзі куды больш высокія, чымсьці я, героі працы і дэпутаты, старшыні калгасаў таго ж раёна, да якога належаў і кар'ер. А мая ж вёска геаграфічна месцілася ў другім раёне, нават іншай вобласці. I я быў асобаю зусім не афіцыйнаю, як зноў жа гавораць, асобаю, якая не валодае пытаннем.

— Колькі трэба кубоў падсыпкі? — не без прыкрасці, хаця і не страціўшы ўсмешкі, націскаючы на «о», спытаў дырэктар кар'ера, калі я зноў прабіўся да яго ў кабінет.

— Багата,— адказаў я яму, таксама шчыра ўсміхнуўшыся ў адказ.

— Колькі багата, тысячу кубоў, дзве тысячы?

— Дзве тысячы,— сказаў я, ведаючы адно: дзве тысячы больш, чымсьці адна.

Ён зірнуў на мяне так, што я вымушаны быў замоўкнуць.

— Якая хоць шырыня дарогі, даўжыня?

Гэта я хоць прыкладна, ды ведаў. Дырэктар крутануў ручку арыфмометра і сказаў:

— Тысяча кубоў, і не больш. Хай падскочыць да мяне старшыня калгаса ці райвыканкома.

Я падхапіўся і намерыўся ўжо даць дзёру з яго кабінета, але дырэктар кар'ера затрымаў мяне:

— Хочаш, на заклад з табой пайду: ніхто да мяне не прыедзе.

— Як гэта, ніхто не прыедзе. У райкоме і райвыканкоме ўжо дамовіліся ж.

— Упэўнішся сам... Такім чынам, шэсцьсот пяцьдзесят рублёў за матэрыялы. Пагрузка... Ну, гэта дробязь. Транспарт для вывазкі матэрыялаў. Паглядзім, дзеля эксперыменту згодны і на авантуру. I рады буду памыліцца схапіць вымову.

Райвыканком абяцаў арганізаваць вывазку падсыпкі не марудзячы. Там нават паціснулі мне руку за тое, што я так дапамог раёну. Вёска маю навіну ўспрыняла больш стрымана, ніхто рукі не паціскаў, наадварот, як саромецца пачалі мяне, пачалі абыходзіць мяне бокам:

— Зробяць, вывезуць, паглядзім. Пажывём, убачым...

З таго часу прайшоў месяц. Дарога падсохла, па ёй можна было ўжо ездзіць. У вёску наладзіўся нават хадзіць аўтобус. Але не прыйшло ніводнай машыны з падсыпкай. Я зноў наведаўся ў райвыканком.

— Помнім,— запэўніў старшыня,— заняты транспарт. Вось кончыцца ўборачная, восенню ўшчыльную зоймемся капітальна дарогаю.

Прайшла восень, набліжалася зіма... Дзіўна неяк атрымліваецца. Усё ж гэта было на самай справе. Мне не трэба нічога прыдумляць. Дык чаму ж не кладзецца на паперу так, як было. Я адчуваю, што мне не хапае дыхання, у прамым і пераносным сэнсе. Але ў прамым — гэта не бяда, зараз, пакуль за сталом, я гатовы не дыхаць. Дыхала б слова, дыхаў бы радок. А ён якраз, на мой погляд, і не дыхае, нібы я сапраўды наступіў яму на глотку. Мо яно так і ёсць, мо сапраўды наступіў гэтым раздзелам пра дарогу, так назавём яго. Мо ён зусім і не патрэбны. Не ведаю...

Але з гэтага раздзела, з дарогі пачалася ўся гэтая кніжка. Пачалася з блуканняў па кабінетах, з ярасці, надзеі і адчаю, што зведаў я ў тых гулкіх кабінетах, з Курскай дугі, што паўстала з мінулага перад маёй хатаю, маёй палескай вёскаю. Па сутнасці, з суботніка на Курскай дузе і пачалося маё вяртанне дамоў, да самога сябе. Хаця я ведаў і дагэтуль, тым больш упэўнены сёння, што вяртанне гэтае немагчыма. Нельга вярнуцца зноў да таго, што некалі пакінуў, што засталося ў мінулым. I я вярнуўся не да мінулага, а толькі да тых людзей, што некалі гадавалі мяне, да той хаты, з якой выйшаў шмат гадоў назад, праўдзівей кажучы, да руін той хаты. Так усё і павінна было здарыцца. I я не імкнуўся ні да чаго інакшага ці большага, як толькі спрабую паведаміць аб гэтым. А мо я падманваю сябе і іншых. Таму так цяжка дыхаць. Ці не тым паветрам, што трэба, я мо і дыхаю. Цяжка зрабілася дыхаць, іменна пачынаючы з гэтага раздзела пра дарогу, дзякуючы якой я адчуў сябе не толькі блізкім вёсцы, але і вёска зрабілася нарэшце блізкаю мне, бо я ўбачыў на свае вочы, як яна далёка ад мяне, якая жахлівая туды дарога. Убачыў і парадніўся з ёю, таму што спрабаваў нешта зрабіць для яе. Мо якраз гэта і ёсць той самы самападман: калі так было, значыць, так і напішу. I незаемнасць таго, што я бачыў, збіла дыханне, памяняла інтанацыю.

Дык было ж ці не было? Вось цяпер я сумняваюся і ў самім сабе, адмаўляюся верыць і сабе. Ці сапраўды званіў мне дырэктар кар'ера, пытаўся, чаму не прыязджаюць па падсыпку, ці гэта я прыдумаў ужо для літаратуры, сасніў. Не, здаецца, не прыдумаў і не сасніў. Ён яшчэ гаварыў, і гаварыў узбуджана, што нязвыкла яму, што глядзеў тэлефільм пра сельскія дарогі. Бачыў вочы і твары вяскоўцаў і зразумеў, што дарога для вёскі гэта ўсё. Але ж я таксама бачыў той фільм. Бачыў твары і вочы далёкіх мне і чужых людзей. I зноў, дзіўная справа, за тымі чужымі і далёкімі тварамі я пачынаю забываць твары тых, пра каго пішу. Яны робяцца ўсё больш і больш цьмянымі, адыходзяць ад мяне. Што гэта, чаму так адбываецца. Напачатку ж я не ведаў ад іх паратунку, яны надакучылі мне, я гатовы быў аслепнуць, каб не бачыць іх. I слепну над аркушам паперы пад іх паглядам: Мар'яны, Уладзікі, Анісімы, Місцюкі на кожным кроку, не-не ды і лаўлю сябе на тым, што застаюся адзін, што я пусты. Што ж гэта, я да таго зліўся з імі, што ператварыўся ў некага з іх. Ці то б'е ўжо час расстання з імі. Мне трэба далей ад іх.

Хутчэй за ўсё так, трэба развітвацца. Час успомніць, якое сёння на календары чысло, месяц, год, стагоддзе якое. Вось на гэтым я ўжо і развітаўся б з імі, але толькі два словы яшчэ. Дзве апошнія сустрэчы: з маім зубрам, са Сноўдалам, і... з самім сабой, з маёй роднай хатай, з дзетдомам.

Такім чынам, пра Сноўдалу.

Яшчэ ўчора раніцай Уладзік цвёрда намерыўся пакінуць вёску. Што ён, на самай справе горш за ўсіх, горш нават за Вовіка-алкаголіка. Вовік і той з'ехаў, падаўся за вялікім рублём на цаліну. А ён як прырос, прыкіпеў да гэтай вёскі, збірае мянушкі. Быў начальнікам ракі, а цяпер ужо міністр культуры нашага сяла. Хай гарыць гарам тая культура, штодня танцы пад радыёлу і дыспуты з баптыстамі. Не паспееш азірнуцца, будзеш пераконваць-пераконваць іх ды і сам да іх прымкнеш. Калістрат з Лукашом усё націскаюць, гавораць з ім пра яго хваробу: бог пакутлівых любіць... Богу падабаюцца пакутнікі, а яму любая Светка. А хто даспадобы Светцы — гэта Уладзік не ведае. Ведае толькі, што не той, каго ўпадабаў бог, не ён. I іншым разам здаецца, бы і ён, але гэта зрэдку. Часцей за ўсё вечарам, калі вёска глухне ад цішыні і непрагляднай цемры, калі ідзе нудны дождж і вые вецер, і ўся зямля, здаецца, вымерла, і ты рады не толькі кожнаму стрэчнаму-папярэчнаму, але і самаму лядашчаму сабаку, які трапіўся табе на вочы. Гатовы пацалаваць таго сабаку, гатовы пагладзіць яго абвіслыя вушы: не ўсё яшчэ на зямлі памерла. Вось тады і мілуе яго Светка.

Кідаецца на шыю, абдымае, трэцца тварам аб яго твар, а ён і вачэй яе не бачыць, толькі чуе, як часта б'ецца, тахкае яе сэрца. I разумее, што не да яго яна прыпадае, не яго мілуе, а сум свой і тугу збывае. Па кім толькі яны, сум і туга тыя, ведаць бы, ён свет перавярнуў бы, увагнаў бы ў зямлю ці дастаў бы з-пад зямлі таго, хто патрэбны Светцы. Але Светка маўчыць, і ён слепне каля яе. На такой цемры, на такой чорнай скрусе замешана яе нуда, што і ён, Уладзік, які валодае здольнасцю бачыць у цемры, уначы бачыць лепш, чымсьці ўдзень, нічога не можа разгледзець, губляе Светку, калі яна побач з ім. I чымсьці так мучыцца, вока ў вока, лепш прэч з вачэй, туды, куды ўсе, у горад.

Так Уладзік вырашыў зрабіць яшчэ толькі ўчора. I ўчора зранку ён быў у горадзе, дамовіўся там наконт работы. Работа як работа, не горш за ўсякую іншую. Машыніст-качагар на маторным заводзе, што будуецца ў горадзе. Качагар увогуле: суткі на дзяжурстве, двое сутак адпачынку. I сто сорак рублёў у месяц. Удвая больш, чым ён атрымлівае, займаючы пасаду міністра культуры нашага сяла. Уладзіку не бракавалі, канечне, і грошы, але больш ён быў рады гэтаму: двое сутак адпачынку. Ён мог заставацца жыць у вёсцы, не разлучацца ні са сваёй рэчкай, ні са сваімі бабрамі. Праўда, увесь час на вачах будзе і Светка. Але тут ужо нікуды не дзенешся. Ды калі падумаць: на вачах-то на вачах, але ўжо не так, як раней. Інакшым будзе цяпер ужо яго становішча і званне. Ён жа будзе адрэзаны ўжо ад вёскі, рабочым будзе. I хто яго ведае, як яно ўсё павернецца тады з той жа Светкаю. Гэта ў горадзе, калі ты ўжо загадчык клуба, дык ужо загадчык, а ў вёсцы ўсё той жа Іванька, адна толькі мянушка міністр культуры нашага сяла. А да чалавека, які робіць у горадзе простым, далей ужо няма куды, качагарам, ставяцца ў вёсцы зусім ужо інакш. А ён жа не просты качагар, а машыніст-качагар.

Такім чынам, яшчэ толькі вечарам Уладзік адчуваў сябе гарадскім ужо чалавекам і даваў вёсцы развітальныя танцы пад радыёлу. Танцы тыя кончыліся пасля таго, як праспявалі ўжо другія пеўні. Але і тады, калі пакінулі клуб самыя заўзятыя танцоры, Уладзік не спяшаўся дамоў. Застаўшыся адзін, ён доўга стаяў пасярод залы, забаўляючыся замком, невідушчым вокам прыглядаючыся да сцен, крэслаў, якія сам паспеў ужо расставіць уздоўж тых сцен, да сцэны, чырвоных занавесак на вокнах. I ад тых занавесак твар Уладзіка, на якім выразна адбівалася тое, што яго ўжо няма тут, рабіўся барвовым і як бы мёртвым. Апусцелы ачаг культуры выглядаў няўтульна і паныла, якім здавалася Уладзіку ў тую хвіліну само вясковае жыццё. Клуб нагадваў штосьці прамежкавае між магазінам і кароўнікам, таму што з яго яшчэ не выветрыліся пахі тых, што нейкія паўгадзіны назад скакалі, пахі тых мясцін, адкуль яны прыйшлі на гэтыя скокі. I Уладзіку было шкада развітвацца з гэтымі пахамі. Ён не ведаў, ці звыкнецца з пахамі іншымі, пахам машыннага масла, вугалю і дыму. А яны ўжо ўвайшлі ў яго, кружылі яму галаву так, што яго нават крыху нудзіла, яны наплывалі на вёску з боку горада, куды ён павінен заўтра, а праўдзівей, сёння ўжо ехаць. I клуб, які і сам ён пад гарачую руку называў кароўнікам, не здаваўся яму такім ужо няўтульным і панылым, ніштаваты ўсё ж у іхняй вёсцы клуб. Так цёпла і чырвона, напаўнакалу толькі, свяцілі дзве лямпачкі ў іх, так па-хатняму былі раскіданы на стале касцяшкі даміно, хоць сам з сабой садзіся і забівай казла. I ён падсеў да стала з касцяшкамі даміно, але зусім не таму, каб гуляць у тое даміно. Чырвоны водсвет, што сыходзіў ад занавесак, адбіўся на яго твары і выдаваў яму за водсвет разяўленых пашч топак качагаркі. Ён парываў з клубам, адразаў усе шляхі да яго, каб не было ўжо нікуды адступаць. Звяртаўся да горада і прасіў горад, каб той прыняў яго, міністра культуры нашага сяла, у машыністы-качагары. Пачаў пісаць заяву. I на тую заяву, хоць слоў у ёй было небагата, ён патраціў як не гадзіну. I ці то так старанна пісаў яе, ці ад чаго іншага, але ў яго памяняўся нават почырк, кожная літарка на паперы атрымалася наасобіцу і кожная такая разлапістая, падобная на сабаку, што з перапуду прыпаў да зямлі. Але Уладзік застаўся задаволены тым, што напісаў. Двойчы перачытаў і адсунуў убок, і яму заставалася зрабіць яшчэ адну, апошнюю на яго пасадзе справу, вельмі непрыемную і заўсёды нялюбую яму. Трэба было скласці квартальны план работы клуба. Ён ужо спазніўся з тым планам і цяпер думаў, ці варта яго складаць. З аднаго боку, здаецца, бы і не, калі ён звальняецца, а з другога, ён ведаў: не будзе таго плана — і старшыня сельсавета не падпіша яму заяву на звальненне, будзе скандал. А звальняцца са скандалам ён не хацеў. Разыходзіцца трэба было па-людску, хто ведае, як яно яшчэ ў гэтым жыцці павернецца. Ды і як бы там ні павярнулася, нельга паскудзіць, рабіў з людзьмі, трэба і развітацца з імі па-людску. Так ён угаворваў сябе, але складаць план, які будзе выконваць ужо нехта іншы, не спяшаўся. I хто ведае, што перамагло б, абавязак ці лянота, але тут хтосьці паскробся ў дзверы клуба. I Уладзік, злуючы на нечаканага госця і дзякуючы яму, адвёў вочы ад чыстага аркуша паперы.

— Хто там, заходзь. Не замкнута.

Дзверы нясмела расчыніліся, і толькі на чвэрць, каб усунуць галаву. Але ў шчыліну, што ўтварылася ў дзвярах, ніхто не паказаў і галавы, толькі на небе, чорным, як пашча сабакі, відаць былі зіхатлівыя зоркі. Неба тое здалося яму чорным спачатку таму, што чорнымі былі яго думкі, а потым неба стала зыркім і шматколерным. I Уладзік зразумеў, хто знаходзіцца за дзвярыма пад тым небам, рука яго мімаволі пацягнулася да заявы, каб схаваць яе, і таксама мімаволі стрымалася ад гэтага. Нялёгка далося яму і тое, што ён уседзеў на месцы, не кінуўся да дзвярэй. А ўжо ж усхапіўся, узляцеў разам з крэслам, сталом і нават, здаецца, клубам, злавіў сябе на ўзлёце, прыладзіў зноў крэсла да сябе і сябе да яго, але ўскудлачаныя валасы так і засталіся дыбара, як у раз'юшанага бабра на загрыўку. I сам ён быў падобны ў тую хвіліну на бабра, змрочна-засяроджанага, стомлена-недаверлівага. Ён ведаў, хто там, за дзвярыма. Ён ведаў, што Светка павінна прыйсці сёння ў клуб, таму яшчэ вечарам прынёс з хаты свае пласцінкі. А калі Светка не прыйшла на танцы, застаўся ў клубе. Застаўся зусім не таму, што яму так неадкладна трэ было пісаць тую заяву, і не дзеля таго, каб скласці план. Дзеля Светкі, каб яна сама прыйшла да яго і ўбачыла заяву, каб яны сустрэліся не каля ганка яе хаты, дзе, зноў жа ён ведаў, адчуваў, чакала яго ўвесь вечар. Там, на ганку, уначы нельга было паказаць ёй заяву.

А Уладзіку карцела, каб Светка прачытала заяву, і як яна вырашыць, так тое і будзе. Хацеў, чакаў, але да сустрэчы з ёю быў не гатовы, і таму, калі яна ўсё ж наважылася зайсці ў клуб, ён з'едліва, памятаючы ўсе іх ранейшыя сустрэчы, спытаў яе:

— Што там, на вуліцы, зноў дождж?

— Чаму абавязкова дождж?

I ў голасе Светкі Уладзік упершыню адчуў нешта жывое, прыкрасць адчуў, няцямлівасць.

— Чаму абавязкова дождж? — перапытала яна яго, пацягнулася да заявы, што па-сірочы бялела на краёчку стала, бы толькі з-за гэтай заявы, з-за гэтага аркуша паперы і пялася сюды.

— А таму, што так ужо не па-людску неяк ідзе ўсё ў нас,— адказаў ёй Уладзік.— Калі на вуліцы дождж, калі ўсе па хатах, калі сабакі і тыя ў будку, мы з табой на вуліцу.

— Людзі ўжо нанава святло запалілі, кароў пачалі даіць, а ты ўсё яшчэ ў клубе,— сказала Светка, як і не чула сама таго, пра што гаворыць, што гаворыць ён, Уладзік, прабягаючы вачыма ці не па трэцім разе заяву, пэўна, і не разумеючы, што яна чытае. Але паступова яна, здаецца, усё ж учыталася, уцяміла, што трымае ў руках, уцяміла, але гаворкі не перамяніла. I абое яны вялі тую гаворку аб нечым староннім і не вельмі значным.

— Дзед Калістрат ужо дзве гадзіны назад прайшоў каля маёй хаты,— гаварыла Светка.— Рака ўжо супакоілася, рыба адгуляла і пайшла адпачываць, спіць ужо і рыба.

— А мне ўжо няма калі і класціся,— хутка прыйдзе аўтобус.

— У горад збіраешся?

— Трэба. Да сельсавета, а там і ў горад.

— I мне трэ было б у горад.— Светка зазірнула яму ў вочы, яна, здавалася, і забылася пра заяву, хаця ўсё яшчэ трымала яе ў руцэ. Уладзік таксама зазірнуў ёй увочы.

— То паехалі разам,— сказаў ён.

— Разам? — перапытала Светка, нібы Уладзік прапаноўваў ёй немаведама што. Перапытала і ўспомніла пра заяву, склала яе ўдвая, прайшлася пазногцем. Пазногці яе былі акуратныя і роўныя, бы Светчыны рукі і не ведалі хатняй працы. Уладзік загледзеўся на гэтыя яе пазногці і апамятаўся, калі Светка ўжо надарвала заяву, пацягнуўся да Светкі, змёўшы на падлогу касцяшкі даміно. Яна адскочыла ад яго. Ён перакуліў стол разам з касцяшкамі даміно, што яшчэ засталіся на ім, разам з шашкамі, шахматамі. Схапіў Светку, прыціснуў, рукі іх сышліся на заяве і замерлі. I ў цішы, што панавала ў клубе, бясконца доўга каціліся па падлозе шашкі.

— Ты сур'ёзна? Ты з-за мяне напісаў гэту заяву? — абвяла ў руках Уладзіка Светка.

— Сур'ёзна... Дзеля цябе.

— Я пе пра тое, што сур'ёзна дзеля мяне. А пра тое, наколькі гэта сур'ёзна. Ці не дражніш ты мяне. Ты сур'ёзна рашыў з'ехаць?

— Гэта павінна ты рашыць,— сказаў Уладзік.

— Пусці,— загадала яму Светка. Ён паслухмяна расціснуў рукі. Але ў гэтай яго паслухмянасці было і нейкае ўтрапенне, хапатлівасць. Так хапатліва і няспрытна расціскаюць рукі, калі трымаюць імі вялікую рыбіну. Трымаюць і ведаюць, што яе не ўтрымаць, што трэба перахапіцца. I Уладзік адпусціў Светку падобна толькі дзеля таго, каб перахапіцца, цалкам ужо ўсведамляючы, што перахапіцца не ўдасца. Не ўтрымаў адзін раз, другога разу ўжо не выпадзе такога. I Светка сапраўды адвяла яго рукі, калі ён зноў пацягнуўся да яе. Адвяла і загадала:

— Не падыходзь.

I ён замёр, адчуваючы на сваім твары яе дыханне і ўжо развітваючыся з ёй. Светка разгарнула заяву і пачала рваць яе на шматкі. I шматкі тыя ўсыпалі падлогу, як снег ці навагодняя вата. I цяпер ужо Уладзік пытаў Светку:

— Ты рашыла, ты сур'ёзна?

Яна маўчала, толькі вочы яе зрабіліся раптам вільготнымі, і былі яны зялёныя. А ў Мар'яна вочы сінія, падумаў Уладзік, а ў Стэфы, Светчынай маці, карыя. «Ох, не Мар'янава ты, Светка, дачка,— сказаў ён сам сабе.— Чыя ж ты, чыя ж ты...»

— Чыя ж ты, чыя ж ты, хто ты, хто ты,— прыгаворваў ён і цяпер стоячы па самыя ноздры ў ціхай вадзе каля лазовага куста на старыцы. Так стаяць у вадзе, вытыркнуўшы на паверхню толькі вусы, ноздры і лоб, быў здольны ва ўсім сяле і, пэўна, ва ўсім белым свеце адзін толькі Уладзік. Начальнік ракі рыбаліў. З некаторай пары ён перастаў прызнаваць вуды, а тым больш жакі і сеткі. Лавіў рыбу толькі рукамі. Па-першае, няма патрэбы ні ўякой снасці, па-другое, не трэба азірацца па баках, няма чаго баяцца рыбнагляду. Рыбнагляд усё ніяк не мог вырашыць, што гэта такое лоўля рукамі — браканьерства ці спорт. Калі меркаваць па выніках, дык, здаецца, браканьерства, а па снасці, па метаду... Ну, з якой снасцю можна параўнаць рукі. А неабходна было і тэрмінова падводзіць гэтыя рукі пад нейкі артыкул ці забарону нейкую накладваць на іх. Няшчасны рыбак са сваёй вудаю мог цэлы дзень купаць у рэчцы чарвяка, а карысці ніякай. А той, хто лавіў рукамі, за паўгадзіны набіваў рыбаю торбу, канечне, гэта патрабавала асаблівага спрыту і ведання, дзе водзіцца рыба. I ў вёсцы лепшага за Уладзіка лаўца рыбы рукамі не было. Лепш за іншых ведаў ён і час, і месца, тое, дзе і калі можна так упаляваць рыбіну.

Час — макаўка лета, так званы межань, калі ўзровень вады ў рацэ самы нізкі. I тады агаляюцца кусты лазы, што растуць пры беразе, рака адыходзіць ад іх, вада добра праграецца, рыбіна, шукаючы паратунку ад спёкі, кладзецца на дно, шукае на старыцах, руслах рэк таплякі, карчы, адмерлыя ўжо і жывыя кусты лазы. I столькі яе набіваецца ў тыя кусты, карані іх, што ступіць няма дзе. Пластом ляжаць адзін на адным, жыруюць акуні, а побач з імі плоткі, а непадалёку ад акунёў і плотак, што тапляк, адно мігціць толькі бледнымі сківіцамі ў зелянкавай вадзе сыты шчупак, хаваюцца, шыюцца ў глей, зараснікі жаберу ліні і карасі. I клопат увесь — падысці да гэтай рыбы і ўзяць яе. Але гэтае ўзяць самае складанае і цяжкае. Аказваецца, рыбіне не вельмі даспадобы, каб яе бралі, ды не як-небудзь, а іменна за жабры. А браць трэба іменна за жабры, інакш ліня ці акуня з кілаграм або два не ўтрымаеш.

Уладзік браў рыбіну, асабліва ліня, і большага. Браў згодна свайму метаду, пачынаючы з хваста. Намацваў хвост і доўга з прыгаворамі, з прыцмокам песціў, лашчыў яго, як песціў і лашчыў адначасова двух добрых акунёў, угаворваў іх зараз.

— Цішэй, цішэй, дурненькі, вой, разбушаваўся, баюся я цябе. Не хочаш, уцякай, трымаць не буду.

У час рыбалкі скнарнічаць не варта, гэта Уладзік зведаў добра: за двума акунямі пагонішся, абодвух упусціш. I цяпер яму трэ было вызначыць, якая з рыбін большая: пад леваю ці пад праваю рукой. Але акуні не давалі сябе памераць, толькі ён пачынаў сунуцца рукой ад хваста да брушыны, да галавы рыбіны, яна краталася, адплывала.

— Ну, што мне з вамі рабіць,— не вытрываў, узмаліўся нарэшце Уладзік.— Былі б вы хоць трошкі меншыя...

Мучэнне адно з гэтымі акунямі, наравістыя. Але, калі б яны былі хоць крыху меншыя, Уладзік злаўчыўся б і выхапіў абодвух адразу, у кожнай руцэ па акуню. Ён паказваў ужо такі спрыт, але не такія былі акуні. Гэтыя ж, па ўсім, яшчэ і лізунчыкі. Усё б ім лашчыцца ды лашчыцца, няма таго, каб падвярнуцца да рукі жабрамі. Лоб, калі ласка, хвост, калі ласка, а жабры, як цюцька галаву, ледзь што не так, пад сябе, і скокам ад цябе.

Акуні не давалі Уладзіку ўзяць іх за жабры. Але, як заўсёды, на рацэ ён быў у гуморы: ён не столькі лавіў тых акунёў, як бавіў з імі час.

— У-цю-цю,— Уладзік злаўчыўся і цапнуў-такі акуня, але, калі выцягнуў яго з вады, гэта аказаўся не акунь, а акунёк, з сінімі, як акалелымі, што ў маленькіх хлопчыкаў на холадзе, губамі.

— Не мой,— сказаў Уладзік.— А куды дзеўся мой? Падманіў. Ну, ідзі, падшыванец, гуляй, прышлі да мяне маці.— I ён кінуў акунька зноў у ваду, прасачыў, як той, плешчучы хвастом, пабег да лазовага лісціка, схаваўся пад ім, лыпаючы, што свінчо, чырвонымі вочкамі, пазяхаючы лычыкам, што пачаў ужо акрэслівацца. Уладзік прыпаў тварам да вады, трымаючы на паверхні толькі вочы, каб бачыць акунька, шумна выдыхнуў з сябе паветра. Акунёк штопарам увінціўся ў ваду, знік у глыбіні.

— Вось так табе і трэба, маляўка,— сказаў Уладзік,— добра напужаў, больш не будзеш лезці пад руку.

Пастаяў, падумаў, ці трэба яму яшчэ рыба, ці ўжо хопіць з яго. Торбачка за плячыма была амаль поўнай. I былі ў ёй ліні, з кілаграм, а мо і больш. Ён узяў іх у жаберніку каля бабрынай нары. Хатка баброў апусцела, і ліні не баяліся заходзіць у норы, якія густа параслі лазою. I, каб узяць аднаго ліня, Уладзік патраціў з паўгадзіны. Лінь слізгацеў між лазы, як толькі падбіраўся ён да яго жабраў. Таксама добры лізунчык быў, як не мурлыкаў, не варкацеў у вадзе ад задавальнення, калі Уладзік казытаў яго заплыўшае салам чэрава. Клаўся на бок, падстаўляў гэтае чэрава, каб песцілі яго, крыўдзіўся, калі Уладзік спрабаваў схапіць яго за жабры, бурчэў, адплываючы ўбок, пускаючы за сабой сцежку сварлівых пухіроў. Па тых пухірах Уладзік кожны раз і знаходзіў яго, пакуль не прыжучыў, не тыцнуў мысаю ў твань на дне. Ушчаміўшы да твані, лёгка намацаў жабры. I лінь, якога ён выцягнуў, быў да таго мурзаты, што адмываць яго прыйшлося. Доўга разважаў, адпусціць яго ці ўзяць. I мо адпусціў бы. Але следам ішоў Анісім, а наперадзе яго Кандрат. Некаму з іх лінь гэты абавязкова б папаўся. А калі некаму, то хай лепш лезе ў яго торбу, хоць ён і пацешыў яго.

...Наогул сёння рыбалка і рыба ўсцешылі, сагрэлі Уладзіка. Ён, праўда, спазніўся з выхадам на гэтую старыцу, Кандрат з Анісімам апярэдзілі яго, але калі ёсць рыба, то мала што значыць, хто першы, хто апошні. А рыбы ў старыцу на цёплую ваду зайшло шмат, адкуль толькі. Акуні пад кустом, каля якога стаіць Уладзік, залеглі ў тры паверхі. Было б жаданне, можна мех напакаваць, і саліць, і варыць, і смажыць хопіць. Уладзік зняў з плеч торбу, прывязаў яе да набраклай, але адмерлай лазовай галіны, што вытыркалася са старыцы, і плазам кінуў сябе на ваду, нырнуў, перад вачыма адразу стала ўсё чырвоным і чорным, так густа, спрэс адна чарната і чырвань, стаялі, туліліся спіна да спіны акуні, паварушвалі зрэдку плаўнікамі.

— Акыш на вас, акыш на вас,— запрыгаворваў ён сам сабе і ўголас, выдзьмухаючы з лёгкіх паветра, пускаючы бурбалкі. Пачаў трэсці куст, масціцца ў ім, каб выгнаць з гэтага куста акунёў, што залеглі на жыроўку.— Плывіце, лайдакі, лопнеце ад тлушчу, а на беразе рыбакі вар'яцеюць, увесь магазін да апошняй бутэлькі выпілі, а цяпер вуды свае ламаюць.

Акуні, аднак, не вельмі слухаліся і зусім не баяліся яго, не спяшаліся бегчы, каб трапіць на кручок рыбаловаў-вудзільшчыкаў. Ніводзін з іх больш чым на два-тры метры не адплыў ад куста. I ўсе яны, як толькі Уладзік вынырнуў, вярнуліся і палеглі зноў на сваё ранейшае месца ў карчы.

— Ну, бог з вамі,— сказаў Уладзік, па-звярынаму атрасаючыся ад вады.— Вось вернецца Анісім ды падыдзе Кандрат, будзе вам. Не хочаце жыць, і не трэба.— Усё гэтак жа атрасаючыся, ён пабрыў да берага. На беразе зняў і выкруціў сарочку і штаны, разаслаў іх на траве, абмяў траву і лёг сам. Дурманліва пахла нябачная ў высокім канапляніку мята, пахла так, што калола ў віскі, і не адна толькі мята. Кожная травінка, кожны кусцік млява знемагалі ад пахаў, струменілі іх у ціхае і нерухомае паветра так шчодра, што нават абвялі крыху, пабляклі. Будзе дождж, будзе навальніца, уга, якая будзе навальніца, радасна падумаў Уладзік. I адразу ж радасцьтая адышла, прыхлынуў страх. Ён баяўся навальніцы, чаму, не ведаў і сам. Баяўся, і ўсё. I асабліва навальніцы каля вады, на гале ў лесе ці ў чыстым полі, калі перад вачыма толькі далячынь ці роўнядзь вады. Нараджэнне грому і маланкі здавалася яму загадкавым, недаступным розуму. Неба ўсё навідавоку, і пуста там, у небе, нікога і нічога, а рвецца ўсё і рушыцца. I вось-вось, здаецца, пачнуць валіцца на галаву камяні, а яму і схавацца няма дзе. I ўсе грамы — як у цябе пад нагамі, усе маланкі над галавой. А на галаве ў яго толькі кепачка, і тая ўжо намокла. Бегчы няма куды, і нельга бегчы, гром і маланкі толькі і цікуюць таго, хто бяжыць. I вада іх прыцягвае. Чалавек у полі і каля вады бачны здалёку, і безабаронны ён перад небам.

Трэ было як мага хутчэй адыходзіць ад вады, але далёкая яшчэ навальніца нібы паралізавала Уладзіка. Ён бачыў, як паспешліва пакінулі старыцу, так і не дайшоўшы да куста з акунямі, Кандрат з Анісімам. Хацеў крыкнуць, каб яны пачакалі яго, але не змог, адно — пасаромеўся выказаць свой страх, другое — збаяўся, што страх гэты выкліча прыпадак і наробіць ён клопату Анісіму з Кандратам. А прыпадак, выбуховая яго моц запасілася ў ім, спелілася навальніцаю, што надышла ўжо бліжэй. I Уладзік адчуваў, што сам ён кожную хвіліну можа выбухнуць громам і маланкамі. I выбух гэты можа зрабіцца апошнім для яго, таму што ён быў шчаслівы, таму што пачынаючы іменна з сённяшняга дня ён прагнуў ужо жыць. I не для сябе. Яму цяпер было дзеля каго жыць. I жыццё было ўжо дорага яму не як слепа дараваная прыродай дадзенасць, дараваная не толькі яму, а ўсяму існаму, хто мог бы адрозніваць святло ад цемры, весці адлік ад таго святла і цемры, бяздумна куляцца ў іх да той пары, пакуль канчаткова ўжо не згасне святло. А яму жыццё было дорага і тым, што ён мог з розумам патраціць яго, аддаць, ахвяраваць дзеля жыцця другога. I іменна магчымасць такой ахвяры, траты была даражэй Уладзіку, чымсьці само яго жыццё. I іменна разважаючы пра гэта, ён пайшоў сёння з хаты, гаворачы сабе: «Ну, нічога, нічога, Уладзік, пачакай яшчэ паміраць». I ішоў ён на рэчку, уступаў у лес, уваходзіў у ваду, як наваселец улазіць у новую хату. Цяпер жа над яго хатай навісла хмара, і па змрочным кавадле неба са сталёвага сэрца той хмары каваліся гартаваныя стрэлы. I стрэлы тыя былі нацэлены на яго, Уладзіка, ён адчуваў гэта, таму што горача рабілася ў грудзях, збіралася навальніца і ў яго грудзях. У ім таксама каваліся стрэлы. Стрэлы супраць стрэл. Хмары супраць хмар, гром супраць грому. Але што яго стрэлы, што яго гром у параўнанні са стрэламі і громамі нябеснымі.

Толькі б вытрымаць першы ўдар, толькі б не страціць адразу прытомнасць, толькі б не выключыцца адразу, думаў Уладзік, лежачы ў густой і знямоглай ад пахаў траве. Калі ён вытрымае адно толькі імгненне, самае жахлівае, калі падміргне яму чырванню неба, а ён не заплюшчыць вачэй, не дазволіць агарнуць сябе страху, што выспеліўся ўжо ў ім, ён застанецца, ён будзе. А калі, калі... Прагрымеў першы гром, не асвятліўшы чамусьці неба маланкаю, пакаціўся і загруз далёка яшчэ ад яго, дзесьці над вёскай. Павеяла ў твар колкім і пругкім ветрыкам. Зараджаны тым далёкім громам і нябачнай маланкай, нібы навальніца абмацала яго твар, Уладзік ад дотыку гэтых яго шчупальцаў толькі злёгку прымружыў вочы, але не засляпіў іх, прыкрыў рукамі, імкнучыся рукамі абараніць і голае горла, бы навальніца магла задушыць яго. Абараніў горла і спахапіўся, зразумеўшы, што ён увесь голы. Голы перад навальніцай. I Уладзіку стала горача і сорамна ад думкі, што ён можа так і застацца голым. Кончыцца навальніца, кінуцца людзі шукаць яго і каля акрыялай пасля дажджу, высокай і не такой ужо духмянай травы знойдуць яго голым, без штаноў і сарочкі. I людзям будзе сорамна за яго. Уладзік хапатліва ўзняўся на ногі і пачаў апранацца. Апранаючы сарочку, прапусціў першы сапраўдны ўдар грому і першую маланку, адчуў, убачыў іх не слыхам і зрокам, а схіленай да зямлі галавой, цемечкам. На галаве, на цемечку яго, як трэцяе вока прарэзалася, і яно прыняло, зрабіла больш мяккім той грымотны выбух і пражэрлівы агонь, ад якога ён павінен быў, Уладзік ведаў гэта, аслепнуць і аглухнуць. А дзякуючы таму трэцяму літасціваму воку ён здолеў перапусціць праз сябе гром і маланку. Нават прасачыў, як яны, выгінаючыся, папаўзлі ад яго па сырой, прыхопленай ужо дажджом, што набег з-за спіны, зямлі ў старыцу, сканалі ў старыцы, абярнуліся чырвоным гадам. Вада забулькацела, засыкала, прыняўшы ў сваё лона таго гада, і гад засыкаў, раз'ятрыўся, бы апёкся аб ваду, папоўз па ёй, пашыўся ў сухі лазовы куст, што стаяў на адзіноце, каля якога нядаўна Уладзік лавіў акунёў. Куст пыхнуў сінім полымем, якое адразу ж патухла. Патухла так хутка, што Уладзік нават і не ўцяміў, было яно ці не.

Ён не баяўся больш навальніцы, хаця яна толькі-толькі ўбіралася ў сілу. Маланкі паласавалі неба не затухаючы, і гром грымеў не перарываючыся. Але ў тых грымотах і няспынным блісканні Уладзік, ужо апрануты, бачыў нейкую цацачную гульню, як бы тэлевайну, калі на экране спрэс сполахі агню, распаленыя хобаты гармат, гром такі, што посуд звініць, а ніхто не падае, ніхто не памірае, бацька з маткаю мружаць вочы, угінаюцца, памяншаюць гук, а ён, Уладзік, можа глядзець і слухаць, яму хоць бы што. Хоць бы што было і цяпер раскацістае грукаценне навальніцы. Праўда, іншым разам ён яшчэ мімаволі ўгінаўся, але гэта калі грукат грому быў асабліва моцны і кароткі, хлёсткі, як хто сцёбаў перад самым яго носам бізуном. I тады Уладзік разумеў, што гэты ўдар трапіў у цэль, маланка асядлала хату ці дуб і дзярэ іх сталёвымі сваімі кіпцюрамі. Але ён не верыў, што маланка патрапіць у яго, ён жа ўтаймаваў навальніцу, што выспела ў ім, не дазволіў узарваць сябе толькі што, не дазволіць і далей. «Ну, нічога, нічога, Уладзік, пачакай паміраць, мы яшчэ дадзім копаці»,— сказаў ён зноў сабе, як гаварыў раніцай. Не звяртаючы ўвагі на дождж, гром і маланку, схадзіў да старыцы, дастаў з вады торбачку, у якой білася, трапятала, чуючы навальніцу, рыба. Павесіў торбачку на спіну і пачаў выбівацца з травы да дарогі.

Дарога там вілася ўсцяж ракі, то хавалася ў змрочных сырых лагчынах, то выскоквала на высокія і стромкія ўзлобкі кручы. У яе ўпляталася шмат іншых дарог і сцежак, якія нікуды не вялі, былі пратаптаны безыменнымі рыбакамі, што ў захапленыі і азарце, не шкадуючы ног, пракладалі тыя сцежкі. Прайшоўшы ад пачатку да канца адну з іх, Уладзік хацеў перабрыдаць ужо рэчку, але змеціў свежыя сляды ад пратэктара матацыкла. Пасля навальніцы, дажджу на вільготным пяску сляды бачыліся вельмі выразна. Матацыкл прайшоў трохколавы, адзін з пратэктараў з боку каляскі быў зусім лысы, бы тут праехаў не матацыкл, а прапоўз нейкі заморскі вялізны гад. Як на гада падкалоднага, і пазіраў на той след Уладзік. Не стаў перабрыдаць рэчку, пайшоў па следзе. Але хутка ён згубіўся, знікла і дарога. I раса на траве нідзе не пазбівана, ці то дождж тут прайшоў, калі матацыкл праехаў ужо, ці то матацыкл раптам набыў крылы і паляцеў.

I дарэмна Уладзік больш як гадзіну хадзіў кругамі, шукаючы яго след.

Торбачка з рыбай на плячах прыкметна пацяжэла, перашкаджала яму ў хадзе. Пакуль не заснула рыба, трэ было несці яе дахаты. Але Уладзік, будучы ўжо каля вёскі, перайшоўшы ўсё ж рэчку ўброд, скіраваў не да хаты, а зусім у іншы ад яе бок. У бок Нівак. Калі гэта быў той матацыкл і той чалавек, каторага столькі шукаў Уладзік, ён не міне Нівак. Толькі там, на Ніўках, каля пагранічнага слупка, які ахоўваў былы камандзір заставы смаленскі мужык Трафім Трубецкі, ацалела бабрынае жыццё, бобр з бабрыхаю і чацвёра бабранят. Сёлета, праўда, трое бабранят, дзвюх- ці трохгадовых, адсяліліся. Сышлі па рэчцы далёка ўніз, кіламетры два ад вёскі. Аблюбавалі сабе пад жытло пакінутую хатку, якую хтосьці гады два ці тры назад падпаліў. Мо падпаліў яе і той, што раскатвае на трохколавым матацыкле. Хатка цалкам не згарэла, агонь знішчыў толькі стрэшку, была вялікая вада. Дым, канечне, вымусіў баброў вылезці з хаткі, дзе іх чакалі і забілі.

I засталася хатка беспрытульнаю, але, як кажуць, свята месца пуста не бывае, прыйшлі бабры з Нівак і занялі хатку. Ніўскіх перасяленцаў Уладзік ахрысціў пагарэльцамі. I аб пагарэльцах, новым сямействе баброў, і аб бабрах ніўскіх ведаў адзін толькі ён. Значыць, калі з'явіўся ў акрузе жывадзёр, ён абавязкова даскочыць да Нівак. Да ўсяго ж у вёсцы апошнім часам толькі гаворкі пра тыя Ніўкі: адно — ходзіць нехта там уначы і палохае, другое — баброў, кажуць, там распладзілася процьма, што гразі баброў. I забіць іх нельга, замоўленыя яны. I здаецца, зусім гэта нават не бабры, а людзі, добрыя людзі. I на Ніўках царства іх нябеснае. I ляжа яшчэ хтосьці, ляжа за тыя Ніўкі. Пляткараць што каму ў галаву прыйдзе. Канечне, пляткараць. Але, як толькі пайшла гуляць па сяле гэтая плётка, Уладзік пачаў перасцерагацца хадзіць на Ніўкі. I справа была не толькі ў тым, што баяўся, хаця мелася і гэта, але ж спыняла Уладзіка не боязь: калі там сапраўды людзі, іх царства нябеснае, то не варта яму трывожыць іх. А ўсцешыць душу маглі і пагарэльцы.

Такія гульбішчы тыя пагарэльцы наладжваюць, што куды там ніўскім бабрам.

Але сёння Уладзік браўся напрасткі да Нівак, хаця ўжо надыходзіў і вечар, збіраўся, прыпадаў да лагчын сіні вечаровы туман, паціхеньку, крадком, абкружваў узлобкі і дубы. Паравала пасля навальніцы рака. Скрозь гэтую парнасць на другім беразе, здалося Уладзіку, прамільгнула нешта блакітнага колеру. Мо і падалося толькі, таму што ён быў настроены на блакітнае, матацыкл быў жа, як гаварылі ў вёсцы, блакітнага колеру. Вось і прымроілася яму гэтае блакітнае. Але шуму матора ён не чуў і наогул нічога не чуў, акрамя птушынага гоману, асабліва гучнага, звонкага па беразняках і дубровах на захадзе сонца пасля дажджу.

Сонца легла ўжо на ваду, калі Уладзік падышоў да Нівак.

Адзенне на ім амаль што высахла, хлюпала вада толькі ў ботах. Уладзік разуўся, прапаласкаў анучы ў цёплай рачной вадзе, выкруціў, хацеў раскласці касцёр, ужо дастаў з кепкі запалкі, што захоўваў у цэлафане, і таму яны былі толькі злёгку сырыя. Ён прасушыў, пацёршы аб валасы. Але паліць касцёр не стаў. Нарваў на беразе сухой, хаця трохі і волглай асакі, напіхаў яе ў боты і зноў абуўся. Пасля чаго падышоў да пагранічнага слупка, каб дасведчыцца, ці жывыя яшчэ, ці на месцы бабры. Абапёршыся рукамі аб слупок, скочыў на ўзлобак, замёр, прыслухаўся. Бабры адгукнуліся яму, незадаволена штось прабурчалі, па-старэчы засаплі, закракталі.

— Ну, нічога, хлопцы, нічога, дзяды, жывы будзем, не памром. Яшчэ дадзім копаці. Спіце спакойна і я каля вас прыкархну.

I сапраўды заснуў, прымасціўшыся між разгалістых вольх, што пачыналі расці як адно дрэва, з аднаго семя, ад аднаго кораня і пня, а потым нечага размежаваліся, аддзяліліся, бы скандал нейкі ўчыніўся між імі, адна палавіна дрэва не схацела бачыць другую. Скандал буйны, калі меркаваць па тым, як імкліва да пакатасці яны адскочылі адно ад аднаго, ні даць ні ўзяць жонка з мужыком у разводзе, але пры адной гаспадарцы, у адной хаце. Пакатасці Уладзіку якраз хапіла памясціць тулава, а галава і ногі аказаліся на ўзвышэнні, на ствалах двух дрэў. Такім чынам, можна гаварыць, што ён спаў па навуцы, і таму прачнуўся бадзёры, адпачылі ногі і галава. Прачнуўся, не прадчуваючы ніякага ліха, голас толькі пачуў у сне. Голас ракі, што заклікала яго абудзіцца. Той голас перадала яму вольха, якая была адно-адзінае цэлае з ракой, таму што пачыналіся яны адно ад аднаго: рэчка з вольхі, вольха з рэчкі. I рэчка была жывая, таму што на беразе яе раслі вольхі. Не мужык з жонкай у разводзе, а брат з сястрою ў міры і згодзе, таму яшчэ жывая была рака. Вольха перадала Уладзіку голас ракі, а рацэ далі голас бабры. Яны ўжо былі на вадзе. Бабёр з бабрыхаю і іх бабраня, святая тройца. I тройца гэтая, Уладзік бачыў, мог паклясціся, апусцілася на ваду разам з месяцам.

Месяц толькі прыляцеў і прывадніўся, яшчэ пагойдваўся на вадзе. Бабры не паспелі сысці з яго, стаялі як слупкі на месяцы, макалі лапкі ў ваду, мяркуючы, што гэта такое перад імі. Пераканаліся, што небяспекі няма, слізганулі з крутога бока месяца ў раку, найшлі ў глыб яе. I пакуль яны цешыліся, з асалодай пазнавалі ваду і глыбіню, Уладзік паспеў схавацца ў кусце.

Бабры выхапіліся з глыбіні, як вясковыя хлопчыкі пасля зацяжнога нырца, з пырханнем, чмыханнем і плёскам. I пайшла пацеха, як у званкі зазваніла рэчка, і пад гэты звон, як пад бубен, кінуўся ў скокі месяц, павялі карагод зоркі. I Уладзік пачаў ужо забываць, чаму, дзеля чаго ён прыйшоў сюды, але тут хтосьці дакрануўся яго твару. Ён спачатку падумаў, што гэта альховы лісцік, паспрабаваў адвесці яго, правёў рукамі перад вачыма. Рука не знайшла ніякага лісціка, а хтосьці кранаў яго твар, нейчы цень ляжаў на ім, чорны цень з правага боку каля самага віска. Уладзік заплюшчыў вочы, а калі адплюшчыў зноў, убачыў блакітны матацыкл, што стаяў на процілеглым беразе ракі. Такі блакітны, што аж рэзала ўваччу, над месячным святлом васільковы, здаецца, нават. Але не матацыкл адкідваў цень на твар яму, ён стаяў на другім усё ж беразе, і цень яго не дасягаў Уладзіка, штосьці ці хтосьці засціў яму вочы, і не проста засціў, туманіў, сляпіў. Чорны туманец заслаў і раку перад ім, ён больш не бачыў ні ракі, ні баброў. Туманец той наплываў не ад берага, а аднекуль ззаду, ад яго чорна было не толькі ўваччу, меркла, мутнела і ў галаве. Уладзік паціху, каб не спужаць баброў, ні таго, хто быў за яго плячыма, павярнуўся ўкруга сябе. Ён ужо здагадваўся, ведаў, хто тут. Ведаў Уладзік і тое, што ён не паспее перашкодзіць жывадзёрам. Хвароба, прыпадак, якога ен пазбег у навальніцу на беразе старыцы, дагнаў яго тут. Імгненні, толькі імгненні былі дадзены яму.

Што ён паспее зрабіць? Ён стаяў спіной ужо да ракі і быў сляпы, столькі святла і радасці хлынула ў вочы яму. Ужо трацячы прытомнасць, ён убачыў зубра, і радасць ахапіла яго. Мо гэтая радасць і перамагла б чорны туманец, выела яго, але ў тое ж імгненне Уладзік убачыў і бяду. Паспеў пазнаць і таго, хто нясе бяду, хоць гэта быў мо і не чалавек, толькі абрысы яго, нешта плоскае і аднамернае, нібы профіль чалавека, выразаны з чорнай паперы, постаць яго. У руках той постаці згадвалася і стрэльба, яна была нацэлена на чалавека, які стаяў каля пагранічнага слупка, пагранічніка, начальніка заставы, смаленскага мужыка Трахіма Трубецкага.

Уладзік ступіў са сваёй схованкі, падставіў сябе стрэльбе, хаця і бачыў, што гэта ўжо дарэмна. Трубецкі, схапіўшыся за грудзі, упаў на бабрыную хатку, стрэл прагучаў. Але гэта быў не той стрэл, які прагучаў на самай справе. Таго Уладзік не пачуў ужо. Свет выбухнуў у ім.

I гэты свет узарваў і зубра.

Сноўдала адным скачком выхапіўся з-за кустоў арэшніку і прыняў на сябе свінец стрэльбаў Янота і Шурупа.

Звер і чалавек, Сноўдала і Уладзік, леглі побач. Сноўдала нейкі час быў яшчэ жывы, слухаў, як з хрыпамі разам з крывёю выцякае на зямлю, убіраецца зямлёй і яго жыццё, залізваў ускудлачаныя валасы Уладзіка, нібыта хацеў, каб той паўстаў перад людзьмі прыстойна. Плакалі, схаваўшыся ў хатцы, бабры. У вечнасць кацілася рэчка, туды, дзе ўжо былі Уладзік са Сноўдалам, пабратаўшыся ў сваё апошняе імгненне на зямлі.

У тую самую вечнасць, якую ўжо раней зведаў Сноўдала і з якой прыйшоў на гэтую зямлю, з якой ён павінен прыйсці яшчэ неаднойчы, але ўжо не адзін, мо нават разам з Уладзікам.

I зноў вясна. I зноў я сустракаю яе ў вёсцы, у сваёй хаце. Зусім не таму, што люблю сустракаць вясну ў вёсцы. Некалі любіў, здалёку, калі ў мяне не было ні вёскі, ні хаты там, калі я не мог мець такую хату. Я толькі марыў аб ёй, трызніў ёю: вось куплю ў вёсцы хату, кіну ўсё, рыну, з'еду з горада ў сваю хату, буду паліць у печы, збіраць грыбы, лавіць рыбу, садзіць і капаць бульбу. Буду піць толькі малако, сырадой, а ўвесну — бярозавік.

I ўсё гэта збылося. Я купіў хату, я паехаў у вёску, саджу і выбіраю бульбу, збіраю грыбы, лаўлю рыбу. Толькі вось сырадой, аказваецца, піць я не магу. За тыя гады, што прайшлі ў марах аб ім, я зрабіўся зусім гарадскім, і страўнік мой не прымае натуральнага малака.

I бярозавік не можа спатоліць маю гарадскую смагу. Хаця бяроз укруга вёскі яшчэ хапае і шчодра адорваюць яны мяне бярозавікам. З колішнім спрытам і руплівасцю дзяўбе ў донца пустога вядра салодкі капеж вясны, мёд і цукар дзяцінства. Толькі цяпер ужо не майго.

Я не п'ю больш бярозавіку. Цяпер я па горла ўжо заняты, заняты ўжо вясковымі справамі, укручаны не ў гарадскі, а ў вясковы калаўрот. Гарэла б яно гарам.

Я высякаю старыя яблыні каля хаты, дрэвы, што атрымаў у спадчыну ад Зулькі. Дрэвам тым у чацвер сто гадоў. I секчы іх трэба было ўжо даўно. Але ўсё ніяк не падымалася рука. Восенню секчы шкада, таму што ўва мне жыла яшчэ памяць пра іх зялёнае лета, я памятаў і смак іх яблык. Вясной мне наогул здавалася — грэх падступацца да іх з сякерай: выстаялі ж зіму, пагналі пупышкі ўжо, а я пад корань іх. Не, не мог я секчы іх вясной, хоць не давалі спакою і жонка, і суседзі-вяскоўцы: параслі мохам, струхлявелі яблынькі, а яблыкі на іх вырадзіліся.

I што ні слова тут, то праўда. На самай справе, ствалы ў яблынь пабраліся дупламі.

А колькі штогод адмірала голля, а я не паспяваў абразаць яго. Яблыні нават у квецені былі аблытаны сухім суччам, як калючым дротам, і яблыкі радзілі парэпаныя, пабітыя паршой, маленькія. Але мне быў даспадобы іх пах, іх смак. Нешта салодка-кіслае, сярэдняе паміж дзікім і садовым яблыкам, яблыкам дзяцінства.

I таму я толькі пасміхаўся, калі мне гаварылі, што мае яблыні ганьбяць сяло, выстаўляюць мяне на пасмешышча, што даўно ўжо сумуе па іх сякера. На мог я пайсці на іх з сякерай. Яны б мо ацалелі, выстаялі і ў гэтую вясну, калі б я не кінуўся ў бярозавы гай па бярозавік. Яшчэ летась увосень я прыдбаў пад той бярозавік спецыяльнае вядзерца, драўлянае, зробленае з добрых дубовых клёпак. Купіў на кірмашы ў п'янаватага дзядзькі, які ўжо страціў, пэўна, і надзею каму-небудзь збыць яго. Кірмаш віраваў, што кіпень, джынсавымі і штроксавымі страсцямі, а ён пахаджаў са сваім дубовым вядзерцам, весяліў і цешыў народ, сам, падобна, з дубовай моранай калоды зроблены, у брызентавіку з капюшонам, нягледзячы на тое, што дзень быў вельмі цёплы і сонечны. На капюшоне і ў самім капюшоне было шмат хваёвых іголак і бярозавага лісця. Гледзячы на гэтыя наліплыя да брызенту іголкі і лісце, я і пагнаўся за тым дубовым вядзерцам.

Успомніў, што бярозавік мы збіралі ў дубовыя цэбрыкі, злівалі ў бочкі і туды абавязкова кідалі дубовыя трэскі.

Я паставіў ужо вядзерца пад аблюбаваную мной бярозу, пракруціў свярдзёлкам дзірачку, уганяў ужо клін і ўткнуўся вачыма ў кляймо з добрую пяцікапеечную манету, што стаяла на бярозе. I хоць рукі мае задрыжалі, з клінам я ўсё ж управіуся, а вось звону капяжу, таго, як бярозавік апрабоўвае маё вядро, не пачуў. Пабег да другіх бяроз. I ўсе яны былі паклеймаванымі.

I не толькі бярозы, што раслі тут, пад Ніўкамі, але і дубы, ясені, вольхі — усе дрэвы. Я зразумеў, што гэта значыць. Апошнія свае дзянькі дабывалі тут дрэвы.

Вось таму я і высякаю свае старыя яблыні. Ніколі б не падумаў, што ў яблынь такая моцная драўніна, хаця і ружовага колеру, бы мякаць арбуза. Я ўгрызаюся ў гэтую мякаць сякерай, як зубілам. Мне ў свой час даводзілася рабіць і зубілам, калі вучыўся ў ФЗН. Неабходнасці, асаблівай патрэбы ў той рабоце, здаецца, не было. Заціснуўшы сталёвую пласцінку ў ціскі, выпрабоўваў, ставіў удар, даводзіў да аўтаматызму ўменне валодаць малатком, каб пазней, калі ўжо буду рабіць самастойна, быў здатны перыць тым малатком не гледзячы, нават у цемры. I на гэтую аперацыю, пастаноўку ўдару, помніцца мне, было адведзена нямала часу. Пасля ж заканчэння ФЗН, як гэта ні дзіўна, рабіць малатком і зубілам мне больш так і не давялося. Але руку, удар у ФЗН мне ўсё ж паставілі. Я гэта адчуў цяпер, калі пачаў угрызацца тупой сякераю ў шчыльную, як жалезную, драўніну яблынь. Угрызацца не думаючы, бы ў поўнай цемры. I ў той цемры і бяздумнасці ўсё глуха ўва мне. Адыходзіла шкадоба, і меркла памяць. Нібы я перыў сякераю не па яблыні, а па гэтай памяці, што прывяла мяне, як сабаку на павадку, да гэтай маёй вёскі, да роднай маёй хаты. Яна ляжала ў руінах, дзіцячая мая хата, дзетдом, непадалёку ад мяне, я бачыў яе з свайго саду і не знаходзіў у сабе больш жалю па ёй. Горка, няёмка прызнавацца, але жалю не было. Я не мог зразумець сам, што адбываецца са мной, усе гэтыя гады я жыў той памяццю, вар'яцеў ад яе неадступнасці, не раз плакаў. I вось яна адступілася ад мяне, і ўва мне пустата. Пустата, пустата. Я, здаецца, магу заплакаць і цяпер. Але гэта будуць слёзы, якім не трэба даваць веры, і я не веру ім сам, таму што здагадваюся — за імі палёгка. Я не збярог сваёй хаты, я не адстаяў свайго саду, не спатоліў смагі бярозавікам.

Не збярог, не адстаяў, не захаваў — расказаў як мог.

I яшчэ. Я садзіў сад. Садзіў. I ён у маёй памяці. У маёй памяці словы Мар'яна.

— Кожнае дрэўца, кожную яблыньку тварам да поўдня, да сонца,— прыгаворваў ён, бегаючы ад адной да другой ямкі, ад дрэва да дрэва, ад дзетдомаўца да дзетдомаўца.

— А дзе ж у яблынькі твар? — спытаў я ў Мар'яна, калі ён падбег да мяне, Мар'ян сумеўся і зазлаваў:

— А вось зараз пасаджу цябе ў ямку, зразумееш...

I мне цяпер здаецца, што ён такі пасадзіў мяне. I не толькі мяне, усіх нас, хто быў на закладцы дзетдомаўскага нашага саду, хто потым дапамагаў яму расці. Мы самі раслі ў тым садзе. I таму ў кожным дрэве я бачу сваё аблічча, свой твар, твары маіх сяброў. Яны падобныя на нас, дрэвы. I ніякімі сякерамі нікому не ўзяць нас.

Мы садзілі сад. Садзілі. I ён расце. I будзе расці. I я высякаю старыя дрэвы ў сваім садзе, каб пасадзіць новыя, маладыя. Я ж ведаю цяпер, як гэта робіцца. Упраўлюся сам, пасаджу маладыя яблынькі, толькі пасаджу мо ўжо не тут. Тут ужо мяне няма, тут толькі цень мой. Сам я адыходжу адсюль, ужо адышоў, у гэтую вось кніжку, радкі яе і літары. Таму і глухне памяць, цьмянеюць, размываюцца твары людзей, якіх я ведаў і любіў. Я ўжо далёкі ад іх, уцякаю ад іх па Курскай дузе, якой таксама сёння ўжо не існуе, ці то мо гэта я толькі прагну таго, каб яе не існавала, так прагну, што вочы не бачаць яе, не бачаць бездаражы: Курская дуга ўкрыта асфальтам. Нарэшце і да маёй вёскі падышоў асфальт. Але сёння я ўжо не рады яму, як не радыя яму і мае суседзі-вяскоўцы: кепская, кепская справа, той асфальт. То раней і месяц, і другі ні міліцыя, ні рыбнагляд нагой не паткнуцца, а цяпер за дзве мінуты па тры разы на дзень даскокваюць. З-за гэтага асфальту і мяне сёння памінаюць у вёсцы нядобрым словам: удружыў, называецца, падклаў свінню, то ж так некалі добра жылося без асфальту. Так яно, пэўна, і трэба, так і павінна быць. Жыццё не стаіць на месцы. Нават школу таксама вярнулі вёсцы. Старая спрахла і разбурылася.

Але ўзнялася новая. I, ведаеце, добра стала, як раней было.

Але гэта так, усякая драбяза на развітанне. Магу дадаць і яшчэ тое-сёе. З'явілася ў вёсцы і бальніца, фельчарска-акушэрскі пункт. I, каб пабудаваць яе, не спатрэбілася высякаць тыя заклеймаваныя ўжо на Ніўках бярозы і дубы. Яны ўстаялі, былі выхаплены з-пад сякеры ў самае апошняе імгненне. На Ніўкі па Курскай дузе, па асфальце ўжо імкліва каціла лесапавальная тэхніка. Але Іванчык-дэзерцірчык, цяпер ужо не Іванчык і не дэзерцірчык, а ляснік Іван стаяў каля павароту на Ніўкі і махаў, як сцягам, тэлеграмай, якую ён атрымаў з горада ў тую ж самую хвіліну, калі з таго ж горада рушыла гэтая тэхніка, спыняў лесарубаў і паварочваў іх зноў у горад.

Але гэта ўжо здарылася пасля, пасля, я забягаю наперад самому сабе, што рабіць нягожа. Усяму свой час, свая пара. I бярозавік салодкі ў пару, яблык — у сезон. І сезон гэты надыдзе.

Калі дрэва пасаджана, яно павінна цвісці і пладаносіць.

Content

Казько Віктар Хроніка дзетдомаўскага саду

Віктар Казько ХРОНІКА ДЗЕТДОМАЎСКАГА САДУ