Аляшкевіч Аляксандр

Гэта самотная зорка Венера

Аляксандр Аляшкевіч

Гэта самотная зорка Венера

СІНЯЯ ПТУШКА аповесць

Бог ёсць любоў.

Першае пасланне Іаана, 4:8

На гэтым стаю.

Марцін Лютэр

Апошні ўрок у школе Ёхан сядзеў нібы на вострых іголках. Ён у неспакоі круціўся, падскокваў на табурэце, час ад часу кідаючы трывожны позірк на гадзіннік. Хваляваўся ён нездарма. Фрау Энкель яўна зацягвала ўрок, дыктавала заданне, якое яны павінны зрабіць на канікулах, распіваючы яго да самых што ні ёсць драбніц. (Старыя філолагі, яны ўсе крыху дзівакі, як быццам нехта штосьці будзе рабіць на канікулах.) А ў яго ўжо праз нейкую гадзіну гульня. Ды якая! Паўфінал першынства горада па тэнісу! А Ёхану яшчэ трэба зазірнуць на пошту, даслаць бацьку ў Афрыку віншавальную тэлеграму – у яго сёння імяніны, пасля паабедаць разам з маці ў кафэ, абяцаў раніцой. А ўрок зацягваўся.

Але вось фраў Энкель, паправіўшы на галаве сівыя валасы, загарнула журнал, урачыста прамовіла: “Урок закончаны. Жадаю вам прыемнага адпачынку!” І Ёхан з палёгкай уздыхнуў. Час яшчэ меўся, праўда, не шмат, але ён паспяваў. Да таго ж заўтра пачыналіся канікулы. Не трэба ні ў школу, якая за год яму парадкам абрыдла, ні рахтаваць нудныя хатнія заданні. Божа мой, толькі ўявіць сабе, цяпер ён можа цэлы дзень гуляць у тэніс! Але ці не час яму ісці? Задаецца, фрау Энкель ужо схавалася за дзвярыма. Вунь і клас весела загаманіў, загудзеў, нібы тая біржа. Хутка склаўшы сшыткі, Ёхан падхапіў ранец.

Але ў дзвярах, раптам засланіўшы сабою праход, яго запыніла пышная рыжавалосая Шыльда.

– Хвілінку, Ёхан, прыпыніся, калі ласка, на адну хвілінку, – хутчэй праспявала, чым прамовіла яна тонкім дзявочым сапрана.

– Чаго табе? – абурана буркнуў Ёхан.– Бачыш, я спяшаюся.

Ён цярпець не мог гэтай размаляванай ва ўсе колеры вясёлкі “фрау фрэйлін”, зрэшты, як і ўсіх іншых сваіх аднакласніц. Лічы, ім па пятнаццаць, а яны – чыста дзеці. Восенню яшчэ нават лялькі ў ранцах у школу прыносілі. Цяпер жа самі зрабіліся што тыя лялькі. Накрухмаленыя, напудраныя, нафарбаваныя. Нават глядзець прыкра. Не, Ёхан не супраць таго, каб жанчыны ўпрыгожвалі сябе, але ж трэбы і густ мець…

– Толькі адна невялічкая аб’ява, – прашчабятала Шыльда, адціскаючы Ёхана ад дзвярэй. – Будзь добры, прысядзь.

Яна павярнулася да класа, праспявала ўсё тым жа птушыным голасам, намагаючыся перабіць гам, што стаяў навокал:

– Увага! Прашу заставацца ўсіх на месцы! Паслухайце, калі ласка, аб”яву. – Яе зробіць Карл.

Сеўшы на табурэт – спрачацца з Шыльдай сэнсу не было, дый што вырашалі нейкія пару хвілін? – Ёхан перавёў позірк на кафедру. Што хоча сказаць гэты індык, з–за якога Шыльда затрымала клас?

Калі казаць праўду, Ёхан крыху недалюбліваў Карла. І невыпадкова. Прагны, пагардлівы, фанабэрысты, той, як кажа Ганс, яшчэ з калыскі быў на белай крыві замяшаны. Прычынай таму – бацька Карла, радавіты барон, які працаваў цяпер дыпламатам. Вядома ж, ягоны мажны кіндэр збіраўся ісці па яго слядах. З ведамі, праўда, у Карла было не ўсё так гладка, асабліва з мовамі – нават на роднай пісаў з памылкамі. Але ці ж гэта так важна для дыпламата? На тое ён мае армію памочнікаў. Галоўнае для яго – напышлівы выгляд, а астатняе іх справа. А гэтага Карлу якраз і не трэба пазычаць. Дый памочнік у яго цяпер быў добры – Шыльда. Той толькі б языком і малоць…

– Сябры, сёння мы скончылі вучобу, – няспешна працадзіў Карл праз зубы, амаль не адкрываючы рота.– Прапаную з гэтай нагоды сабрацца ў мяне…

– Карл хоча сказаць, – тут жа пераклала Шыльда на больш простую і зразумелую мову, – што запрашае ўсіх нас на вечарынку, якая адбудзецца паслязаўтра а 19–й гадзіне.

– Так, запрашаю ўсіх. Можна прыходзіць з сябрамі, – пацвердзіў Карл і злез з кафедры.

Зала запляскала ў далоні. Вядома ж, хто быў супраць дармовага пітва, музыкі і танцаў. Ёхана ж гэта навіна не вельмі ўзрадавала, хутчэй нават азадачыла. Па–першае, на вечарынку да Карла трэба было ісці ў касцюме, а ён адчуваў сябе ў ім, бы ў якім панцыры. Па–другое, у яго паслязаўтра адказная гульня і не будзе часу, каб як след падрыхтавацца да вечарынкі. Пасля Шыльда… Яна зноў будзе круціцца ля яго ўвесь вечар. І як толькі ад яе адчапіцца?...

Трэба сказаць, некалькі апошніх тыдняў Шыльда проста не давала Ёхану праходу. Ён бачыў яе ў парку, калі выгульваў свайго рыжага бульдога Шпігеля, у кінатэатры, калі глядзеў фільм, нават на корце, калі вёў гульню. Шыльда заўсёды была дзесьці з ім побач. Усеўшыся на трэбуне ці на лаўцы, яна пазырквала адтуль на яго сваімі маленькімі раскосымі вачыма. Аднойчы нават на вечарынцы – здаецца, гэта быў дзень нараджэння Ганса, – Шыльда запрасіла яго на танец. Спачатку Ёхан адчуваў нават нейкую прыемнасць ад таго, што танчыў з ёю. Хоць крыху і паўнаваты, але прыгожы гнуткі дзявочы стан, пышныя кучаравыя валасы, якія так звабліва казыталі ягоны твар… Ён нават прыхінуў Шыльду да сябе. Але варта той было адкрыць рот…

– Ты бачыў апошні фільм Сюзэн… Праўда, яна цудоўна сыграла сваю ролю?! А ты прыкмеціў, якая на ёй была сукенка?! А колькі брыльянтаў!.. А завушніцы!.. Якія на ёй былі завушніцы!..

Усё. Больш слухаць гэтую несусветную лухту Ёхан ужо не мог. Ён думаў толькі пра адно, каб як мага хутчэй скончылася музыка.

І цяпер ад адной толькі думкі, што яму зноў давядзецца ўвесь вечар выслухваць пустую балбатню Шыльды, яго ўзяў жах.

Але ж і не прыйсці на вечарынку таксама нельга. Скажуць, што цураецца, пазбягае класа і сяброў…

З тэлеграмай бацьку Ёхан управіўся даволі хутка. Пасля паехаў у кафэ. Зрабіўшы заказ, колькі хвілін сядзеў, чакаў маці, разважаючы над тым, навошта яна захацела сустрэцца з ім у гэтай невялічкай змрачнаватай бура–чырвонай зале?

Маці з’явілася, як і абяцала, апоўдні. У прыгожым блакітным летнім касцюме, на імгненне прыпынілася ў дзвярах, аглядзела залу, прыкмеціўшы Ёхана, лёгка, нязмушна, плаўна, бы тая фея, пайшла да яго. Ёхан пазіраў на яе захопленымі вачыма, адчуваючы гонар ад прыгажосці маці. Мала каму так пашанцавала з бацькамі, як яму, – інтэлігентнымі, тактоўнымі, разважлівымі. Бацька яго – інжэнер, будуе завод у ЮАР, маці вядомы ўрач.

– Прывітанне, мой хлопчык, – нахіліўшыся, маці пацалавала Ёхана ў шчаку, прысела на вольны табурэт, узяла ў руку кубак кавы. Твар яе быў крыху стомлены, вочы занепакоеныя.– Як справы ў школе? Бацьку тэлеграму адбіў? Ты часам не спознішся на гульню?– зірнуўшы на гадзіннік, засыпала Ёхана пытаннямі.

– Не, яшчэ ёсць паўгадзіны, – даеўшы бутэрброд, адказаў Ёхан.– Тату павіншаваў. А ў школе… Заўтра пачынаюцца канікулы.

– Ну, вось і добра, сынок, – пяшчотна сказала маці.– Прабач, што не змагу паглядзець сёння тваю гульню, шмат працы ў бальніцы. Таму я толькі на хвілінку. Хачу папрасіць цябе зрабіць адну ласку.– Яна дапіла каву, паставіла кубак на стол.– Бачыш, у нас дома некалькі дзён будзе жыць адна мая пацыентка. Яна іншаземка, з Беларусі, ахвяра Чарнобыля. Пасля аперацыі ёй вельмі неабходна свежае паветра. Ты не змог бы ўдзяліць ёй гэтыя дні крышачку ўвагі, паставіцца да яе па–сяброўску. Я вельмі спадзяюся на цябе, мой хлопчык.

– Добра, мама, я пастараюся, – кіўнуў Ёхан галавою.

Адмовіць маці, вядома ж, ён не мог, хоць нават і не ўяўляў сабе, як можа пасябраваць з незнаёмкай, да таго ж яшчэ іншаземкай, што пасялілася ў іхнім доме. Удзяліць крыху ўвагі – гэта, канечне, можна. Праўда, на пачатак канікулаў у яго былі іншыя планы, але яны пацерпяць. Хіба ж ён можа пакрыўдзіць маці? Затое ў яго цяпер ёсць важная падстава не пайсці на вечарынку да Карла…

Праз дзесяць хвілін Ёхан быў ужо на стадыёне. Прайшоўшы ў раздзявальню, павітаўся з трэнерам. Той, як звычайна, не вельмі гаваркі, хітнуў галавою ў адказ, сказаў, калі Ёхан ужо накіроўваўся на корт: “Памятай адно – твой козыр хуткасць і настрой”. Пра апошняе трэнер мог і не нагадваць. Настрой на гульню ў Ёхана быў заўсёды. Ён любіў тэніс, шчыра, апантана. На корт яго некалі яшчэ шасцігадовым хлапчуком прывёў бацька, сказаўшы: “Вось тут, сынок, пакажы сваю рухавасць”. Гульня Ёхану спадабалася адразу. Ён зачаравана глядзеў, як разразае паветра бялёсая ракетка, як скача, бы вавёрка, дзівосны маленькі блакітны мячык. З таго часу ён не прапусціў ніводнай трэніроўкі ў спартыўным клубе. Было, праўда, акрамя тэнісу ў Ёхана яшчэ адно захапленне. Пра яго, дарэчы, амаль ніхто не ведаў, апрача маці ды фрау Шуман, іхняй кухаркі. Дома, у ягоным светлым утульным пакоі, стаяў невялічкі металічны тэлескоп – падарунак бабулі, у які Ёхан вечарамі назіраў зорнае неба. Яго вабіў неабсяжны нябесны акіян – колькі там было таямнічага, і загадкавага! Але ўсё ж на першым месцы ў Ёхана быў тэніс.

Шкада, што маці і бацька не бачылі ягонай сённяшняй гульні! Ёхан насіўся па корце, як вецер. Біў з задняй лініі, выходзіў да сеткі, наносіў удары з лёту, абводзіў, падкручваў мячык, трымаючы, як патрабаваў трэнер, увесь час свайго праціўніка ў напружанні. Праўда, той у яго сёння быў не самы моцны – высокі, шыракаплечы, але маларухомы Эрых. Яму было цяжкавата гуляць супраць бойкага Ёхана. Калі першы сет, дзякуючы моцным падачам, Эрых яшчэ неяк вытрымаў, то другі здаў Ёхану амаль без бою. Поўным гаспадаром на корце быў Ёхан і ў трэцім, заключным сеце. Ягоны настрой не змагла сапсаваць нават Шыльда, якая сядзела на галоўнай трыбуне і адтуль глядзела на яго зачараванымі вачыма. І Ёхан, чарговы раз імкліва выйшаўшы да сеткі, бліскучым ударам з лёту завяршыў матч, а разам з ім выйграў і пуцёўку ў фінал.

Дамоў ён вяртаўся ўзрушаны і натхнёны, амаль забыўшыся пра размову з маці, пра тое, што там яго чакала замежная госця.

Дом Ёханаў стаяў на ўскрайку горада, каля невялікага сасновага бору, – двухпавярховавы, цагляны, з прыгожай верандай, садам, з крытым кветнікам і купальняй. Пераехала сям’я Ёхана ў яго нядаўна, мо паўгода таму. А дагэтуль жылі ў цэнтры горада ў прасторнай чатырохспальнай кватэры, з якой у Ёхана звязаны самыя светлыя ўспаміны. Але бацькі марылі пра ўласны дом. І вось іх мары здзейсніліся.

Паставіўшы матацыкл у гараж, Ёхан прайшоў у купальню, распрануўся, стаў пад душ. Тонкія цёплыя струмені вады агарнулі ягонае маладое пругкае цела, змываючы пот і стому. Душ асвяжаў. Ён нават усміхнуўся ад прыемнай асалоды, што сыходзіла ад яго чыстага сагрэтага цела, калі выціраўся мяккім махровым ручніком.

Апрануўшыся ў вячэрні касцюм, Ёхан зайшоў у дом. Маці яшчэ не было. Фрау Шуман грукатала на кухні посудам, гатавала, відаць, вячэру. Ён падняўся па лесвіцы на другі паверх, на хвіліну зазірнуў у гасціную, паклаў у шафу спартыўную сумку і, зачыніўшы дзверы, збіраўся прайсці ўжо да сябе ў пакой, калі раптам адчуў на сваёй спіне чыйсьці позірк. Павярнуўшыся, ён міжволі прытаіў дыханне.

З глыбіні пакоя на яго з цікавасцю пазірала дзяўчына. Яна сядзела каля расчыненага акна ў мяккім крэсле– круцёлцы, да грудзей захінутая коўдрай, у руках трымала разгорнутую кніжку. Ёхан ніколі яшчэ не бачыў гэткай прыгажосці – чыстай, чароўнай, як зорка. Яго ўразілі найперш валасы незнаёмкі – мяккія, бялявыя, са здаровым рамонкавым бляскам, якога ніколі не бывае ў тых дзяўчат, што нішчаць сваю прыгажосць хіміяй. І яшчэ – ейныя вочы – вялікія, выразныя, колеру мора. Бялкі іх былі светлыя і чыстыя, як цукар. Усмешлівыя вусны дзяўчыны адкрывалі бялёсую палоску прыгожых зубоў. Ёхан нават хітануў галавою – ці не бычаць ён выпадкова міраж?

– Будзьце ласкавы, зачыніце акно, – раптам папрасіла яго на чыстай нямецкай мове незнаёмка, паправіўшы на сабе коўдру, што з’ехала ад ветру, які ўварваўся ў пакой.– Штосьці прахалодна. А мне фрау доктар не дазваляе пакуль уставаць.

– Я–я, біттэ, – страпянуўся Ёхан, міжволі зірнуўшы ўбок: на цёмна– зялёны акраек бору і імжліва–хмарнае неба, што былі відаць у акне. Сапраўды, на дварэ было прахалодна і ветрана. Падобна, што нанач збіраўся сапраўдны дождж. Ён ступіў да акна, зачыніўшы яго, апусціў парцьеру.

– Данкэ! – сказала дзяўчына і працягнула яму сваю прыгожую тонкую руку.– Будзем знаёмыя – Алеся.

Ад дотыку да бялёсай скуры дзяўчыны па целе Ёхана прабеглі дрыжыкі.

– Ёхан, – збянтэжана вымавіў ён.

– Ёхан, Ёхан…– прамовіла ўслых дзяўчына.– Гэта значыць па нашаму Ваня. Мне шмат пра цябе гаварыла фрау Вайс. Ты не пакрыўдзішся, калі мы пяройдзем на “Ты”?

– Найн, біттэ, – ледзь чутна прамарматаў Ёхан.

Мяккі грудны і пяшчотны голас дзяўчыны зачараваў яго, пазбавіў волі. Таму ён з палёгкай уздыхнуў, калі на парозе з’явілася маці.

– Бачу, вы ўжо пазнаёміліся, – весела прамовіла яна, праходзячы ў пакой.– Вось і добра. Ну, а як адчувае сябе наша госця?

– Данкэ, фрау Вайс. Мне ўжо лепш, – з падзякай у голасе адказала дзяўчына.

Падышоўшы да госці, маці ўзяла яе руку, намацала пульс.

– Сапраўды, пульс проста цудоўны. Але ўставаць табе, мая родная, пакуль яшчэ ранавата.– Павярнуўшыся да Ёхана, вымавіла: – Прабач, мой хлопчык, Алесі час прымаць лекі…

Прайшоўшы ў свой пакой, Ёхан прытуліўся да сцяны, перавёў дыханне і толькі цяпер адчуў, як моцна б’ецца ў грудзіне ягонае сэрца. Гэткае рабілася з ім упершыню. Ніколі яшчэ так ён не бянтэжыўся перад дзяўчынай, як хвіліну таму. Апусціўшыся на канапу, ён узяў з паліцы кніжку, але праз колькі хвілін, пагартаўшы, паклаў на паліцу. Ён не разбіраў літар, не разумеў прыхаванага ў іх сэнсу. Толькі вочы, вялікія прыгожыя і выразныя вочы дзіўныя дзяўчыны стаялі перад ім, бы тыя акенцы ў таемны свет…

З раніцы Ёхан паехаў на трэніроўку. Праціўнік у фінале быў вельмі моцны – леташні чэмпіён горада. Таму да гульні, што была прызначана на паслязаўтра, Ёхан рыхтаваўся як след. Па–першае, трэба ўзмацніць падачу. І ён амаль гадзіну з упартасцю адточваў яе. Пасля папрацаваў са спарынгпартнёрам над ударамі з задняй лініі, наладзіў прыём.

Дамоў вярнуўся апоўдні. Як ні дзіўна, але сустрэчы з замежнай госцяй, што ўжо другі дзень жыла ў ягоным доме, ён адначасова хацеў і крыху пабойваўся. Ніяк не забывалася ўчарашняя ўзрушанасць і ўсхваляванасць. Ніколі яшчэ так не дранцвеў ён перад дзявочымі вачыма, як у гэты прахалодны вечар. Няўжо ўсё паўторыцца і сёння?

Маці дома не было, фрау Шуман – таксама. Відаць, паехалі ў горад па прадукты. Яны заўсёды гэта рабілі па аўторках. Ёхан няспешкі падняўся на другі паверх, пайшоў да свайго пакоя, але раптам пачуў прыгожую меладычную музыку. Гукі даносіліся з пакоя маці, ігралі на ейным фартэпіяна. Музыка была надзвычай плаўная, ціхая, самотна–чароўная, хоць і незнаёмая Ёхану. Міжволі заслухаўшыся, ён наблізіўся да расчыненых дзвярэй. Так ён і ведаў. На бліскучым чорным фартэпіяна грала госця. Дзяўчына сядзела крыху наўскос. І Ёхану ўва ўсім харастве адкрылася тонкая яе паясніца, крутаваты выгін прыгожых клубоў, пышныя валасы, якія бялёсай капою рассыпаліся па плячах дзяўчыны. Аж карцела да іх дакрануцца. Рукі госці – лёгкія, тонкія, трапяткія – амаль няўлоўна краналіся клавішаў.

Адчуўшы цёплае дыханне за спіной, дзяўчына перапыніла гранне, павярнула галаву. Засяроджанасць на яе твары змянілася ценем разгубленасці.

– Прабачце, але фрау Вайс дазволіла мне крыху пайграць, – вінавата прамовіла яна, чамусьці звярнуўшыся да Ёхана на “вы”.

– Не– не, ты не звяртай на мяне ўвагі. Калі ласка, іграй, – хутка прагаварыў Ёхан. – Я проста хацеў паслухаць.

– Табе спадабалася? – зацікаўлена спытала госця.

– Вельмі. Прыгожая музыка, – шчыра адказаў Ёхан.

Твар дзяўчыны пасвятлеў.

– Гэта паланез Агінскага “Журба па Радзіме”. Ён лічыцца польскім, хоць нарадзіўся ў нас, у Беларусі, – весела вымавіла яна. – А граць я навучылася ў музычнай школе.

Чуйныя тонкія рукі дзяўчыны апусціліся на чорна–белае поле клавішаў. Паплыла музыка: ціхая, чароўная, самотная. І Ёхан, міжволі прытаіўшы дыханне, заплюшчыў вочы. Адплюшчыў, калі пачуў на лесвіцы голас фрау Шуман, якая вярнулася з магазіна і клікала яго абедаць. Сыграўшы заключны аккорд, Алеся, варухнуўшы капою валасоў за плячыма, павярнулася.

– Цябе, здаецца, клічуць, – вымавіла яна. – Заходзь, калі хочаш, пасля абеду да мяне.

– Данкэ, я зазірну, – ціха прамовіў Ёхан і, падзякаваўшы дзяўчыне за цудоўную музыку, пайшоў.

Але зайсці пасля абеду, як абяцаў, да Алесі Ёхан не адважыўся.

Яна сама завітала вечарам да яго.

Ёхан якраз наладжваў тэлескоп, калі ў дзверы ціхенька пастукалі.

– Хто там? – выгукнуў ён. – Заходзьце, калі ласка.

Рыпнулі дзверы. Адарваўшыся ад люстэркаў, Ёхан падняў галаву і ўздрыгнуў. У праходзе стаяла Алеся.

– Да цябе можна?

– Я–я, біттэ, – разгублена прамармытаў Ёхан, адвёўшы позірк убок. Не, ён не мог без трымцення глядзець у гэтыя вялікія вірлівыя дзявочыя вочы, што пазіралі на яго.

Алеся прайшла ў пакой, прыпынілася ля кніжных паліц, аглядзела іх. Лёгкая ружовая майка і светла–сінія джынсы вабна аблягалі яе вытанчаную постаць.

– А мне фрау Вайс, як бачыш, ужо дазволіла хадзіць, – з настроем прамовіла яна. – А твой пакой я амаль такім і ўяўляла. – Позірк яе спыніўся на тэлескопе. – Гэта што, тэлескоп? Ты назіраеш за зоркамі? А мне можна зірнуць? Я яшчэ ніколі не глядзела праз яго на зоркі.

Ёхан страпянуўся:

– Чаму ж, калі ласка.

Ён счакаў, пакуль Алеся села на стул, дакрануўся да тэлескопа, наблізіў да яе твару акуляр. Дзяўчына прыпала вачыма да яго.

– Божа, якая прыгажосць! – усклікнула яна. – Колькі зорак! І якія ж яны ўсе буйныя!

– Гэта Млечны Шлях, – узрадаваўся Ёхан, што дзяўчына падхапіла размову. Прысеўшы побач з ёю, ён крануў рукою тэлескоп, скіраваў ягонае шэрае вока на Палярную зорку. – А вось гэта – бачыш, коўш – Малая Мядзведзіцца, побач, крыху вышэй – Вялікая. Дарэчы, як будзе на тваёй мове гештэрн?

– Сузор’е.

– Сузор’е, – задуменна паўтарыў Ёхан дзівоснае замежнае слова.– А штэрн?

– Зорка.

– А зоннэ?

– Сонца, – адказала Алеся.

Ёхан павярнуў тэлескоп на заходнюю частку неба.

– Дас іст абэнд штэрн, – сказаў ён.

– Ранішняя і вячэрняя зорка! – радасна выгукнула Алеся: Венера!

– Венэра, Венус, – задуменна паўтарыў Ёхан, – Зэрка Венэра.

Па твары Алесі мільгнула мяккая ўсмешка.

– Трэба казаць не зэрка, а зорка, – зычліва паправіла яна Ёхана. І пачала раптам дэкламаваць на сваёй мове:

Зорка Венера ўзышла над зямлёю.

Светлыя згадкі з сабой прывяла…

Помніш, калі я спаткаўся з табою,

Зорка Венера ўзышла.

З гэтай пары я пачаў углядацца

У неба начное і зорку шукаў.

Ціхім каханнем к табе разгарацца

З гэтай пары я пачаў…

Прачытаўшы, Алеся пераказала сэнс верша на нямецкай, дадала:

– Гэта верш Максіма Багдановіча, ёсць у нас такі цудоўны паэт.

– Прыгожы верш, – шчыра сказаў Ёхан. – Максім Багдановіч, я запомню гэта імя. А якое на тваёй радзіме неба, высокае, нізкае?

– Я амаль не гуляю на вуліцы, – выпраміўшы спіну, ціха адказала Алеся. – Пасля Чарнобыля ў нас нельга ні на рэчку, ні ў поле, ні ў лес. І наогул наша мястэчка хутка знікне.

– Як гэта? – няўцямна зірнуў Ёхан на дзяўчыну.

– Адселяць. Яно ў зоне моцнага забруджвання. Таму мы амаль не ходзім на вуліцу, – нягучна прамовіла Алеся. – Зараз там у мяне засталіся маці і бабуля.

– А бацька твой дзе?

– Ён памёр, – прашаптала дзяўчына. – Ён быў ліквідатарам…

У вачах Алесі адбіўся сум. Таму Ёхан заспяшаўся змяніць тэму гаворкі.

– Прабач, я не ведаў. А ты даўно ў нашай краіне?

– Ужо два месяцы. Толькі, акрамя бальніцы, я пакуль яшчэ нідзе не была, – страпянуўшыся, адказала Алеся.– А мову вашу я ў школе вучыла. І яшчэ – з дзедам. Ён быў перакладчыкам у вайну.

– Мой таксама ваяваў, быў паранены… “Пад Мінскам”, – ледзь не сказаў Ёхан, але падумаў, што Алесі, магчыма, непрыемна будзе чуць гэты факт, таму змоўчаў.

Алеся ўстала са стула, падышла да кніжнай паліцы, узяла ў рукі тоўстую кніжку.

– О, Гётэ! – радасна выгукнула яна. – Гэта любімы паэт маёй маці. Яна ў мяне настаўніца. Заўсёды цытуе вучням, калі вядзе размову пра любую прыгажосць: “Замры імгненне – ты цудоўнае!” а мне ў яго вось гэта падабаецца:

Шчаслівы той, каму падаравана ўцеха –

Надзея выйсці з апраметнай імглы.

Што трэба нам, тое не знаем мы…

– “Фаўст”. Перашая частка, сцэна другая, – прамовіў Ёхан.

– Ага! – усміхнулася Алеся.

І Ёхану падалося, што з гэтай шчырай чароўнай дзявочай усмешкай яно замерла – тое цудоўнае гётаўскае імгненне…

Раніцой ён даслаў праз фрау Шуман Алесі ружы.

Пасля, калі паснедаў, заспяшаўся на корт. Ягоная гульня была прызначана на чатырнаццаць гадзін. Але да гэтага часу яму трэба правесці размінку, прайсці абследаванне ўрачоў ды яшчэ скласці з трэнерам план гульні. Пра сам матч Ёхан стараўся не думаць. Ведаў, залішняе хваляванне да дабра не прыводзіць. Толькі дарма спаліш нервы. А яны патрэбны на саму гульню. Таму спакойна перанёс нудны медыцынскі агляд, нязмушана размяўся на корце. Пасля пайшоў да трэнера.

Той чакаў яго ў раздзявальні. Пад гальштукам, у цёмна–шэрым, старанна адпрасаваным касцюме, ён быў, як заўсёды, нешматслоўны і надзвычай шчыры. “Праціўнік у цябе, сам ведаеш, сёння вельмі моцны, на тое ён і фінал. Але баяцца не трэба. У яго за плячыма вопыт, а ў цябе талент. Ідзі і пакажы, сынок, усё тое, чаму я цябе навучыў”, – па–бацькоўску ляпнуў ён рукою па плячы Ёхана, калі ў холе зазвінеў званок, які запрашаў тэнісістаў на гульню.

З’яўленне на корце фіналістаў стадыён сустрэў воплескамі. Тое і зразумела. Гэта была галоўная гульня дня, да таго ж па раскладзе апошняя, і трыбуны ўжо стаміліся ў доўгім чаканні цікавага паядынку.

Паціснуўшы праціўніку руку, Ёхан распіхаў тэнісныя мячыкі па кішэнях, кінуў позірк на сярэднюю трыбуну. Шыльды на ёй не было відаць. Мусіць, засталася на гэты раз прыбірацца на вечарынку да Карла, а мо проста не верыла, што ён сёння здолее выйграць. Перавёўшы позірк на ложу гасцей, Ёхан пашукаў вачыма маці, і… сэрца ёкнула. Побач з ёй сядзела Алеся. Нібы прасіла прабачэння за тое, што прыйшла паглядзець на ягоную гульню. “Не, я проста павінен сёння выйграць, што б там ні здарылася”, – падумаў Ёхан і ўзняў ракетку. Яшчэ падумаў, што гэту сваю перамогу ён прысвеціць Алесі.

Але першы сет, як Ёхан ні намагаўся, ён усё ж прайграў. Праціўнік, высокі, цыбаты і цёмнавалосы Гейдрых, быў куды мацней, чым Ёхан падазраваў. У гульні Гейдрыха амаль не было слабых месцаў. Ён аднолькава добра гуляў на задняй лініі і каля сеткі, упэўнена прымаў падачы і моцна, дакладна падаваў. І хоць Ёхану ўдалося дзесьці ўсярэдзіне сета наладзіць прыём і выраўняць гульню, але ўсё ж на тайбрэку ён зрабіў памылку, неразважліва выйшаўшы да сеткі. Таму прайграў.

Выцершы ў перапынку спацелы твар ручніком, Ёхан употай зірнуў на Алесю. У яе вачах чыталіся ўсхваляванасць і занепакоенасць. Гэта надало Ёхану сілы. Не, ён проста павінен сёння выйграць, зрабіць усё, каб толькі пабачыць на твары Алесі ўсмешку… А пасля… пасля ён запросіць дзяўчыну на вечарынку да Карла. Не, ён павінен сёння выйграць…

І Ёхан выстаяў другі сет. Хоць напачатку, як ён ні стараўся, той складаўся зноў не ў яго карысць. Гейдрых нібы ўрос у корт – упэўнена прымаў падачы і дакладна, раз за разам падаваў. Здавалася, што ніхто і нішто не зможа спыніць гэтую добра адладжаную тэнісную машыну. Але дзесьці праз хвілін дзесяць Ёхан усё ж такі адшукаў у Гейдрыха слабінку, невялічкую, ледзь прыкметную. Той гуляў чыста схематычна, як бы па хрэстаматыі. Заўважыў Ёхан гэта амаль выпадкова, калі, адбіваючы падачу праціўніка, паслаў мячык не ў той бок, куды, здавалася, па логіцы яго трэбы было скіраваць – не ў свабодную частку корта, а прама ў ногі Гейдрыху… І той раптам памыліўся. Гэта адкрыццё Ёхан скарыстаў. І за дваццаць хвілін выйграў не толькі сваю падачу, але ўзяў і чужую. Пасля зноў быз тайбрэк. І ён, у акуратным скачку дацягнуўшыся да мячыка, які моцна паслаў на яго бок Гейдрых, заплюшчыў вочы. Расплюшчыў, калі па захопленым воклічы трыбун зразумеў, што ягоная свечка, якой ён абводзіў саперніка, трапіла ў пляцоўку. Гейдрых выглядзеў разгублена–пакрыўджаным. Відаць, ён быў зусім не падрыхтаваны да гэткага павароту гульні. І Ёхан не даў яму апамятацца. Павялічыўшы ў трэцім сеце тэмп, ён моцнымі рэзкімі ўдарамі з задняй лініі і рашучымі выхадамі да сеткі прымусіў праціўніка капітуляваць.

Першыя павіншавалі Ёхана з перамогаю трэнер і сябры па клубе. Пасля ён трапіў у пяшчотныя абдымкі маці. Алеся ж цярпліва стаяла ўбаку. Калі ўрэшце, вызваліўшыся з сяброўскага палону, Ёхан узяў яе за руку, яна затрымцела і падняла свае прыгожыя звабныя вочы:

– З перамогай цябе, Ёхан. Ты проста цудоўна гуляў!

– Гэта табе дзякуй, што прыехала падтрымаць мяне. Каб не гэта, то я ніколі б не выйграў, – вымавіў Ёхан. – І яшчэ, я запрашаю цябе на нашу сяброўскую вечарынку, – нясмела дадаў ён і ўмольна зірнуў на маці, што падышла да іх. – Мама, ты дазволіш сёння нам з Алесяй?..

– Чаму ж не? Калі Алеся не супраць, ідзіце, – ласкава перабіла яна, – Але цяпер я пакуль забяру дзяўчыну. Нам трэба прыняць лекі. Дый яшчэ зрабіць нешта…

Гэта “нешта” Ёхан убачыў пад вечар, калі апрануўся ў старанна адпрасаваны касцюм і прайшоў да машыны, якую падаў да параднага пад’езда іх хатні шафёр. Праз хвіліну ў дзвярах з’явілася маці:

– А вось і мы…

Калі Ёхан зірнуў на Алесю, якая спускалася па прыступках, у яго перахапіла дых. Яна была ў прыгожай белай бальнай сукенцы, у шыкоўных туфлях, а яе бялявыя валасы акуратна ўкладзены на галаве і прышпілены бялёсай брошкай, бы ў казачнай прынцэсы. Ёхан міжволі ўявіў, як пабольшаюць вочы ў Шыльды, калі яна ўбачыць гэткую прыгажосць. Адчыніўшы дзверцы машыны, ён працягнуў дзяўчыне руку…

Да дома Карла яны даехалі за пятнаццаць хвілін. Вялікі шэры дом стаяў амаль побач са знакамітым замкам Фрыдрыха Мудрага, высокая круглая вежа якога, нібы тая скала, узвышалася над пузатымі цаглянымі забудовамі гарадскога цэнтра.

Вечарынку Карл ладзіў у драўляным двухпавярховым флігелі, што прылягаў да дома.

Невялікая прамавугольная, абвешаная квяцістымі каляровымі гірляндамі зала, у якую Ёхана правёў швейцар, была напоўнена ўжо гоманам, водарам духоў і кветак. Ледзь ён паспеў адшукаць вачыма ў натоўпе, што паволі рухаўся пад ціхую меладычную музыку, гаспадара вечарынкі, каб выказаць сваю ўдзячнасць, як Ёхана прыкмецілі. І зала выбухнула воплескамі.

– Чэмпіёну горада наш шчыры – віват! – выгукнуў што было моцы Карл, працягнуўшы насустрач Ёхану свае кароткія рукі.

– Віват! – дружна падхапіў натоўп.

Ёхан ад засмучэння стуліў галаву, твар ягоны наліўся чырванню. Як добра, што яшчэ ў холе ён сустрэў Грэтхен і Эльзу і яны ўзялі з сабою Алесю ў дзявочы пакой. Ёхан не цярпеў вось такіх гучных віншаванняў, як і наогул асаблівай увагі да сябе. Але сёння з гэтым даводзілася мірыцца.

– Маэстра, музыку! – усклікнуў чыйсьці фальцэт. – Каралеву балю сёння выбіраць каралю тэніса! – раптам пазнаў ён высокі птушыны голас Шыльды. Яна была побач з Карлам. Размаляваная, у кароткай прыталенай блакітнай сукенцы, пажадліва зазірала Ёхану ў вочы.

Зайграў аркестр. Узяўшы ў рукі невялічкую белую кветкавую карону, якую яму важна працягнуў Карл, Ёхан у хваляванні абвёў вачыма залу. Калі ўбачыў у дзвярах Грэтхен, Эльзу і Алесю, у яго адлегла ад сэрца.

Ха, толькі б ведала Шыльда, што ён зараз зробіць, не прамовіла б яна тыя словы, бо на карону, пэўна ж, спадзявалася сама. Падумаўшы, як праз імгненне тая пракаўтне сліну, Ёхан ступіў да Алесі. Ён ведаў, што каралева балю павінна будзе прачытаць ці выканаць нешта – так ужо павялося на іх школьных вечарынках. Але Ёхана не спалохала гэта. У канцы залы, на невялічкім узвышэнні, стаяла чорнае Карлава фартэпіяна, і Алеся сыграе свой цудоўны паланез Агінскага. А пасля…

Пасля быў танец. Ягоны з Алесяй танец. І Ёхан забыўся, што ўгэты момант на іх пазіраюць усе, хто знаходзіўся ў зале. – Карл, Грэтхен, Эльза, Шыльда… Плыла музыка, варушылася полымя свечкі… Ён прыхінуў Алесю да сябе, лёгкую, амаль улоўную ў руках. Мяккія льняныя валасы, што пахлі водарам ружаў, прыемна казыталі ягоны твар. Ён чуў затоенае дзявочае дыханне, ласкавы дотык да сваіх плячэй яе…

Пасярод танца ён перахапіў позірк Шыльды, устрывожаны, крыўдны.

“Хто гэта?” – пыталіся яе вочы.

“Хіба ж небачыш, мая госця”, – адказаў Ёхан таксама вачыма.

І ён танчыў з Алесяй зноў і зноў…

Пасля да іх падышлі Ганс і Грэтхен. Ганс – сусед Ёхана па парце, высокі і кашчавы, таму касцюм на ім вісеў, бы на той вешалцы. Грэтхен крыху ніжэйшая за яго, але ладна скроеная, з прыгожай тонкай таліяй і чорнымі, як смала, вачыма.

– Ці не хопіць танчыць, маладыя людзі. Ёсць ідэя, – сказаў Ганс, бразгаючы ў кішэні ключамі. – Як вы паглядзіце на падарожжа ў шаснаццатае стагоддзе?

– Мы прымаем ідэю, – хутка адказаў Ёхан.

Ён быў удзячны сябрам за клопат аб Алесі. Сапраўды, быць у іхнім горадзе і не пабачыць галоўнай святыні? Як добра, што маці Ганса працуе ў замку гідам і той здагадаўся сёння прыхапіць з сабою ключы.

На дварэ пачынала змяркацца. З сіняга неба на захадзе глядзела барвянае вока сонца. У ягоных густаружовых промнях высокі шпіль замкавай царквы, ля якой яны прыпыніліся, выглядаў распаленай шабляй, якая, бы іголка, пратыкала сінюю нябесную прасціну, што паволі агортвала горад.

– Вось менавіта тут Марцін Лютэр у 1517 годзе прыбіў свае знакамітыя тэзісы, – сказаў Ганс. Промень яго ліхтара, прабегшы па высокіх драўляных дзвярах, спыніўся на невялічкай шыльдзе з надпісамі. – Вось яны.

– “Тут Бусэ” – ствары пакаянне, – ціха прачытала Алеся. Твар яе на імгненне зрабіўся задуменны. – Цікавае супадзенне, але менавіта ў 1517 годзе наш Францішак Скарына надрукаваў у Празе на беларускай мове “Стары Запавет”, – дадала яна.

– А праўда, Алеся, што ваш Чарнобыль прадказываецца ў Бібліі?– спытала Грэтхен, страсянуўшы галавой з пышнымі русявымі валасамі.

– Так, там гаворыцца пра чорную зорку Палын. А Чарнобыль па–ўкраінску і ёсць палын, – сумна адказала Алеся. – Толькі б не хацелася верыць, што ён прадвеснік апакаліпсіса…

Зняўшы з галавы кветкавы вянок– карону, Алеся, схіліўшыся, асцярожна паклала яе ля дзвярэй, за якімі ўжо каля пяці стагоддзяў разам са сваім вучнем, аднадумцам і сябрам Меланхтонам, спаў вечным глыбокім і спакойным сном вялікі нямецкі прафесар.

– Не будзем больш пра сумнае, – папрасіў Ёхан.

– Сапраўды, давайце лепш паглядзім на наш прыгожы горад, – прапанаваў Ганс.

Уваход у адзіную вялікую круглую замкавую вежу, шапку якой вянчалі невялічкія разныя байніцы, знаходзіўся ў двары. Прапусціўшы ўперад Грэтхен, Алесю і Ганса, Ёхан ступіў на металічную прыступку. На імгненне яму падалося, што за спіной, у расчыненых насцеж тоўстых жалезных дзвярах, мільгануў чалавечы цень. Ён азірнуўся. Двор пусты. І ён пайшоў па лесвіцы, што, нібы вужака, вілася ўгору.

Краявід, які ім адкрыўся амаль з сямідзесяціметровай вышыні, сапраўды зачароўваў. Вячэрні горад нечым нагадваў вялікае вогнішча. Чорныя шапкі нізкіх пузатых дамоў, быццам пагаслыя вуглі, танулі ў яркіх промнях неонавых агнёў, што бясконцымі струменямі разбягаліся ад вежы. Ад набярэжных ліхтароў, бы люстэрка, свяціліся воды Эльбы, якая тонкім звілістым шнурком перасякала горад. Былі выразна відаць нават шыльды рэклам і магазінаў – яркія, пёстрыя, квяцістыя.

– А ведаеш, Алеся, некалі ў вайну дзед Ёхана ледзь не патануў, калі пераплываў паранены Эльбу, – прамовіў Ганс. – Яго выратаваў рускі салдат.

– Было такое, – пацвердзіў Ёхан, – праўда, у самым канцы вайны. Дзед на той час прабіраўся дамоў. Пасля вайны ён паспрабаваў адшукаць таго салдата, але не здолеў. Не хапіла звестак. Дзед ведаў толькі, што рускага салдата завуць Васілём.

Пры апошніх словах Алеся здрыганулася, адвяла позірк сасчарнелага неба.

– Твайго дзеда звалі Гейдрых? У яго было паранены плячо? – пачулася з цемры.

– Так, – адказаў Ёхан і раптам пабялеў ад здагадкі.– Дык гэта быў твой?..

– Не ведаю, – паціснула плячыма Алеся.– Проста я аднойчы чула з вуснаў дзеда падобную гісторыю. – Яна кранула рукою галаву. – давайце, калі ласка. Спусцімся. Штосьці кружыцца галава. І наогул вам не здаецца, што паветра крыху задушліва– сціснутае?

Ганс носам глыбока ўдыхнуў.

– Праўда, пахне цвіллю, – прамовіў ён, – але ж дзверы мы не зачынялі. І хто патушыў на лесвіцы ліхтар?

Яны спусціліся па лесвіцы ўніз.

Пакінуўшы Алесю з Грэтхен, Ёхан правёў рукою ў цемры па метале. Дзверы былі шчыльна зачынены, да таго ж зашчэплены звонку на засаўку, бо калі ён, наваліўшыся на жалеза ўсім целам, паспрабаваў іх крыху прачыніць, яны не паддаліся. Не прачыніліся нават тады, калі на дапамогу прыйшоў і Ганс…

– Здаецца, нас зачынілі? – уздыхнуў той, выцершы рукою з ілба пот. – Толькі навошта?

Трывожная здагадка мільгнула ў галаве Ёхана. Той чалавечы цень, які ён бачыў, калі ўваходзіў у вежу… І раптам Ёхана нібы апаліла. Яшчэ ж ён бачыў блакітную кароткую сукенку. Але ж такая сукенка сёння на балі толькі ў Шыльды! Значыць, гэта яна… Толькі навошта яна гэта зрабіла?

Ёхан зірнуў на Алесю, што сядзела побач з Грэтхен на прыступцы. Бледна– ружовы прамень Гансавага ліхтара на імгненне выхапіў з цемры яе твар, стомлены, збялелы. Адчувалася, што ёй патрэбен урач.

Але як жа выбрацца адсюль на двор. Закрычаць? А хто пачуе? За гэтымі моцнымі металічнымі дзвярыма і тоўстымі каменнымі сценамі яны – бы ў падзямеллі. “Лесвіца, – раптам пранеслася ў галаве Ёхана. Там, на самым версе вежы, ён бачыў скручаную вяровачную лесвіцу. – Выбіць шкло, скінуць яе…”

Зняўшы з сябя пінжак, ёхан ухутаў ім Алесю, папрасіў у Ганса ліхтар…

Было цяжка і страшна спускацца ў поўнай цемры па лесвіцы, якая да таго ж разгодвалася. Ёхан не глядзеў уніз. Ён стараўся не думаць пра тое, што пад ім амаль сямідзесяціметровая бездань. Хлопца непакоіла толькі тое, што ў вежы знаходзілася Алеся і ёй зараз дрэнна. Галоўнае быць пільным і асцярожным, не спяшацца і не мітусіцца, упэўнена перастаўляць ногі і рукі. Яшчэ адзін павольны рух, яшчэ і яшчэ… І нечакана Ёхан адчуў пад нагамі зямлю.

Аддыхаўшыся, ён праз хвіліну адамкнуў дзверы. Вынес Алесю на руках з вежы…

Дамоў ён вярнуўся позна ўвечары, пасля таго як адвёз Алесю ў бальніцу. Ноччу ён амаль не спаў, сядзеў і чакаў маці. Яна з’явілася толькі пад раніцу – млявая, з чырвонымі стомленнымі вачыма. Прайшоўшы да Ёхана ў пакой, ціха прамовіла:

– Ты ўстаў ужо, мой хлопчык. Прабач, што не патэлефанавала табе, рабілі аперацыю. Ты толькі не хвалюйся, крызіс у Алесі мінуў ужо. Дзякуй табе за тое, што здаў для яе кроў.

– Мама, хвароба Алесі звязана з Чарнобылем? – трывожна спытаў Ёхан.

Тая хітнула галавою.

– А яна будзе жыць?

Маці здрыганулася, прысела побач з Ёханам на канапу, прытуліла яго да сябе:

– Не буду хлусіць табе, сынок, хвароба ў Алесі вельмі цяжкая. Мы зрабілі ўсё, што маглі. Таму будзем спадзявацца… Заўтра ўжо можаш наведаць Алесю. А сёння, будзь ласкавы, купі ёй гасцінец…

Ёхан паехаў у магазін апоўдні. Купіў тры фунты апельсінаў, пачак цукерак, шакалад, сокі. Усё гэта дома ўпакаваў у бліскучы цэлафан, паклаў у халадзільнік. Потым з’ездзіў у бібліятэку, заказаў слоўнік. Калі вярнуўся, маці дома ўжо не было. У холе на стале ляжала запіска: “У мяне начное дзяжураства. Вячэра на кухні, падагрэй. Я сёння адпусціла фрау Шуман. Раніцой чакаю цябе ў бальніцы. Мама.”

Але на кухню Ёхан не пайшоў, есці не хацелася. Перад ягонымі вачыма стаяў твар Алесі – белы, сумны, стомлены. Як яна зараз адчувае сябе ў бальніцы? Ці ўспамінае пра яго? Падняўшыся ў свой пакой, Ёхан прысеў на стул, разгарнуў на стале слоўнік, адшукаў загаловак “Чарнобыльская катастрофа”, удумліва ўчытаўся ў анатацыю. Яна была не вельмі шматслоўная, але халодная і жахлівая. Там гаварылася:

“Чарнобыльская атамная аварыя – самая буйная тэхнагенная катастрофа сучаснасці. Не мае аналагаў у сусветнай практыцы. Адбылася 26 красівіка 1986 года. У выніку выбуху і разбурэння рэактара ЧАЭС радыеактыўнаму забруджванню падвергліся землі трох дзяржаў… Агульная плошча забруджаных тэрыторый – 156тыс.км2. Колькасць радыенуклідаў, што былі выкінуты ў навакольнае асяроддзе, параўноўваецца з эффектам ад выбуху двух дзесяткаў атамных бомб. У ліквідацыі аварыі бралі ўдзел каля 830тыс. чалавек. Асноўныя радыеізатопы выкіду: ёд–131, цэзій–137, плутоній–239, 240. Усе яны складаюць небяспеку для жыцця чалавека…

Найбольш пацярпела ў выніку выбуху 4–га блока на ЧАЭС Беларусь. Практычна, гэта краіна сёння – зона глабальнага экалагічнага нацыянальнага бедства, паколькі радыенукліднаму забруджанню і ўдару падверглася па сутнасці ўся яе тэрыторыя і насельніцтва (80% ад агульнай колькасці ўсіх выкінутых радыенуклідаў). Па ацэнках вучоных Японіі аварыя нанесла ўрон гэтай рэспубліцы ў 200 млрд. долараў. Назіраецца павялічэнне ў рэспубліцы за пасляаварыйны перыяд анкалагічных захворванняў сярод дарослых у 2 разы, сярод дзяцей у 50 разоў, перарываецца штогод да 500 цяжарнасцей па генетычных паказаннях…

Сёння на забруджаных тэрыторыях пражываюць каля 10 млн.чалавек, у тым ліку звыш 2 млн. дзяцей…”

Загарнуўшы слоўнік, Ёхан доўга сядзеў за сталом у трывожным роздуме…

А дзевятай гадзіне раніцы ён быў ужо ў бальніцы. Прайшоўшы ў белым халаце, які яму ўручыла ў холе медсястра, да Алесі ў палату, Ёхан зусім нечакана для сябе ўбачыў там сваіх аднакласнікаў. Прыйшоў, акрамя Шыльды, амаль увесь клас, нават – Карл. Абступіўшы з усіх бакоў Алесю, яны пра штосьці весела з ёй гаманілі. Карл, як звычайна, пагардлівы і напышлівы, першы прыкмеціў Ёхана.

– А вось і наш герой, – сказаў ён. – Гэта ж трэба, спусціцца з такой вышыні! Я ніколі б не адважыўся. Памёр бы са страху.

Ёхан павітаўся з сябрамі. Тыя далі яму праход да Алесі.

– Ну што, хлопцы, пойдзем. А то мы ўжо, відаць, надакучылі Алесі сваёй балбатнёй, – прапанаваў Ганс і, падміргуўшы, па–сяброўску ляпнуў Ёхана па плячы.

Ёхан зычліва правёў вачыма сяброў. Ён быў шчыра ўдячным ім за тое, што яны праведалі Алесю, а яшчэ, што здагадаліся пакінуць яго сам–насам з дзяўчынай. Пасля перавёў позірк на Алесю, якая ляжала на невысокім драўляным ложку, да грудзей захінутай коўдрай. Яе твар быў белы і стомлены, але вочы пазіралі з цяплом і пяшчотай.

– Прывітанне, Алеся, – нягучна прамовіў Ёхан.

– Добрай раніцы, Ёхан, – ціха, але зычліва адказала дзяўчына і паказала вачыма на стул, што стаяў побач з ложкам. – Ты сядай, калі ласка. Дзякуй табе, што зайшоў, а яшчэ за дапамогу і вечар. Ён быў проста цудоўны. Я ўпершыню так адпачывала. Прабач, што падвяла цябе крыху ў канцы, міжволі прымусіла рызыкаваць жыццём…

– Пра што ты, Алеся, – усхвалявана перабіў Ёхан дзяўчыну. – Якая там рызыка… Я нават і не заўважаў, як спусціўся з вежы. Толькі ўжо на зямлі, калі зірнуў увысь, спужаўся.

Алеся ўсміхнулася:

– Сапраўды? – І тут жа дадала сур’ёзна і шчыра: – Я каб ведала, куды ты тады пайшоў, ніколі б не пусціла цябе, чуеш?

Ёхан узяў руку Алесі – лёгкую, тонкую, беласнежную, прыцягнуў да сваёй грудзіны.

– Што ты, Алеся, я б дзеля цябе на край свету пайшоў бы…

Рука дзяўчыны затрымцела ў далонях Ёхана.

– Ёхан, у мяне ёсць да цябе адна просьба, – ціха прамовілаАлеся.– Та прабач, калі ласка, Шыльду. Патэлефануй ёй. Скажы, што не крыўдуеш. Зробіш гэта дзеля мяне? Абяцаеш?

– Добра, я патэлефаную, – адказаў Ёхан і тут жа ўсклікнуў: – От, ледзь не забыў, я ж табе пачастунак прынёс! – узняў ён з падлогі сумку…

Ёхан наведваў Алеся амаль кожны дзень, пакуль яна знаходзілася ў бальніцы.

А праз тры тыдні дзяўчына ад’язджала дамоў…

Яны стаялі каля высокага прывакзальнага ліхтара. Дзьмуў лёгкі ветрык. Неба зацягвалі цемнавата–шэрыя хмары. І Ёхан у думках маліў нябёсы, каб тыя злітаваліся над імі і пачакалі крыху з дажджом. Рэчы Алесі – сумка і невялічкі жоўты чамадан – былі пагружаны ўжо ў аўтобус, што нягучна фыркаў крокаў за трыццаць ад іх. Да ягонага адбыцця заставалася хвілін дзесяць.

Ёхан трымаў Алесю за руку. Ён хацеў сказаць ёй шмат, вельмі шмат. І гэта турбавала яго, але ён не ведаў, з чаго пачаць. Час жа няўмольна бег. І ад думкі, што Алеся хутка паедзе і ён застанецца адзін вось на гэтай шэрай прывакзальнай плошчы, Ёхан жахнуўся.

– Ну, вось, праз суткі ты ўжо будзеш дома, – зірнуўшы на гадзіннік, вымавіў ён, абы толькі не маўчаць.

– Угу, – ледзь прыкметна хітанула галавою Алеся. – Дзякуй табе за ўсё…

– Напішы мне, як прыедзеш дамоў. Я вельмі буду чакаць твой ліст, чуеш? – ціха папрасіў Ёхан.

– Я напішу, абавязкова табе напішу, – ласкава запэўніла Алеся і, кінуўшы позірк на гадзіннік, прагаварыла: – Ну вось, час ісці…

Яна зрушылася. Але Ёхан прыпыніў яе словам:

– Алеся!

Не, ён не мог расстацца з ёю вось так, не сказаўшы пра тое, адчаго так моцна білася зараз у грудзіне ягонае сэрца.

– Алеся, хвілінку, адну хвілінку! – Ён узяў дзяўчыну за руку.– Я хачу, каб ты ведала, я кахаю цябе…

Алесіна цёплая, далікатная, пяшчотная рука дакранулася да яго твару.

– Я таксама кахаю цябе, Ёхан…

І Ёхан раптам адчуў, як датыкнуліся да ягонай шчакі гарачыя дзявочыя вусны…

Праз хвіліну, зароўшы маторам, аўтобус паехаў.

Заварожаны Ёхан доўга пазіраў яму ўслед, кранаючы рукою шчаку, дзе хвалюючым агнём усё гарэў і гарэў ласкава–пяшчотны пацалунак Алесі…

Алеся, як і абяцала, напісала адразу па прыездзе дамоў. Яе ліст быў сціплы і кароткі, але шчыры і зычлівы:

“Прывітанне, любы. Вось я ўжо і дома, у сваіх родных Запольцах. З радасці пагаманіла з маці і бабуляй – яны, дарэчы, вельмі ўдзячны табе, фрау Вайс, усім тваім сябрам за той шчыры і сардэчны клопат, які вы праявілі да мяне ў Германіі, – пасля схадзіла на колькі хвілінак да сябровак і села за стол пісаць табе ліст. Даруй, калі ласка, за некалькі блытаны стыль майго паслання, крыху стаміла дарога – доўгая, душная, нудная. Дый цяжка зноў прывыкнуць да той страшнай рэчаіснасці, што зараз у нас на дварэ. Ведаеш, калі я рассказала сяброўкам, што ў вас, у Германіі, можна без усялякай боязі і небяспекі для сябе гуляць па вуліцы, зрываць кветкі і есці садавіну і гародніну, мне ніхто не паверыў. Нават калі я частавала іх тваімі апельсінамі, яны насцярожана пазіралі і пыталіся ў мяне: “А ці можна іх есці? Ці не радыеактыўныя яны?” прыйшлося спачатку адзін з’есці самой. Яшчэ хадзіла сёння у бальніцу. Захварэў сын нашай суседкі Яніны Адамаўны, пяцігадовы Петрусёк. Штосьці з крывёю ў яго. Занесла яму вашых нямецкіх цукерак. Ён так ўзрадаваўся! На жаль, тых лекаў, што ў вас мне прызначылі, у нашай бальніцы няма. Не хапае нават самых простых медыцынскіх матэрыялыў: бінтоў, аднаразовых шпрыцоў. У палатах душна і цесна. Хворыя ляжаць нават у калідорах. Балюча глядзець, як яны пакутуюць. Як падумаю, што праз тыдзень–другі мне давядзецца сюды легчы на пасляаперацыйнае абследванне, мурашкі бягуць па спіне.

Але не буду больш пра сумнае. Ведаеш, усю дарогу дамоў у аўтобусе я ўспамінала ваш чысты прыгожы гарадок, твой мілы ўтульны дом, цябе, мой любы. Прайшло ўсяго тры дні, як мы развіталіся, а быццам мінула вечнасць. Часам мне нават здаецца, што гэта была прыгожая казка– сон. І толькі твой невялічкі каляровы фотаздымак на маім стале сцвярджае – тое было. І ты існуеш, мой любы. І недзе там, за тысячу кіламетраў адсюль, зараз думаеш пра мяне. Як жа я хацела б быць побач з тобою ў гэтую хвілінку! Пазіраю ў расчыненае акно – здаецца, выпырхнула б у яго і паляцела да цябе “альс Блауэс Фёгэляйн[[1]]. Але дзіва, кажуць, на свеце не бывае. Таму дапісваю свой ліст і буду ў нецярпенні чакаць твой, мой мілы. Прабач, што ён атрымаўся кароткі, але на дварэ змяркаецца, гукае мама садзіцца за ўрокі. Трэба наганяць тыя два месяцы заняткаў, што я прапусціла ў школе. Шчырае прывітанне ўсім тваім сябрам, нізкі паклон фрау Вайс. Бывай, мой любы.

Алеся

P.S. Пішы мне, калі ласка, як мага падрабязней пра сябе і сяброў, пра фрау Вайс. Мне так хочацца ўсё пра вас ведаць”.

Адпісаўшы Алесі ліст, Ёхан адвёз яго на пошту. А праз паўгадзіны ён быў ужо на цэнтральнай гарадской вуліцы. Пасланне Алесі ўразіла яго. Не, ён не мог сядзець у бяздзейнасці, калі дзесьці там, у далёкай чарнобыльскай краіне, пакутуюць яго каханая і яе юныя сябры.

Мясцовае аддзяленне Чырвонага Крыжа ён адшукаў хутка – у ім некалі працавала ягоная бабуля. Яно месцілася ў высокім чырвоным цагляным доме. Невысокая, хударлявая, з акуратна ўкладзенымі на галаве бліскучамі сівымі валасамі жанчына, якую Ёхан знайшоў у прасторным і светлым пакоі, выслухала яго ўважліва. Калі Ёхан з хваляваннем растлумачыў, чаму прыйшоў да яе, жанчына загарнула вадзіцельскія правы і падняла на яго свае маленькія летуценыя вочы.

– Прабачце, а фрау доктар Вайс вам кім даводзіцца?

– Гэта мая маці, – хутка адказаў Ёхан.

– Я калісьці лячылася ў фрау Вайс. Яна – проста цудоўны ўрач. Вы можаце ганарыцца сваёй маці, – зычліва падкрэсліла жанчына і, працягнуўшы Ёхану ягоныя вадзіцельскія правы, перайшла да справы.– Значыць, вы хочаце дапамагчы ахвярам Чарнобыля? У вашай сям’і хтосьці з іх папраўляў здароўе?

“Алеся”, – ледзь не вымавіў Ёхан, але, падумаўшы, што гэтай прыязнай сівой жанчыне, што сядзіць насупраць яго, наўрад штосьці скажа незнаёмае імя, ціха адказаў:

– Так, у нас нядоўга жыла адна пацыентка маці.

– Што ж, мы вітаем ваша шчырае і светлае жаданне, – зычліва сказала жанчына і запрасіла Ёхана пасунуцца бліжэй да стала.

Праз паўгадзіны, атрымаўшы ад фрау Энкель новенькае бліскучае пасведчанне сябра Чырвонага Крыжа, а разам з ім і дазвол займацца дабрачыннай дзейнасцю, Ёхан быў ужо на вуліцы.

Вярнуўшыся дамоў, ён перш–наперш падняўся ў свой пакой, узяў у рукі скарбонку, разбіў яе на стале. Сабраў грошы, пералічыў іх. Было роўна 200 марак. Як добра, што ў яго паўгода таму ўзнікла ідэя купіць новы магнітафон! Акуратна склаўшы грошы, Ёхан саўгануў іх у тоўстую бліскуча–белую грашовую скрынку, якую атрымаў зусім нядаўна ад фрау Энкель. Гэта было першае ахвяраванне Алесі і яе чарнобыльскім сябрам – яго, Ёхана, ахвяраванне. Зірнуўшы на гадзіннік – быў пачатак першай, Ёхан заспяшаўся. Да абеду заставалася зусім нямнога. А менавіта ў гэты час у горадзе самы вялікі наплыў народу. Пераапрануўшыся ў касцюм і падхапіўшы пад паху скрынку, Ёхан паехаў у горад. Першы свой працоўны дзень ён вырашыў пачаць ля кірхі[[2]]. Там цяпер ішла дзённая меса. А вернікі – людзі шчырыя і добрыя. І Ёхан разлічваў на іх спачуванне і міласэрнасць. Пакінуўшы матацыкл на стаянцы, Ёхан паставіў грашовую скрынку, як яго вучыла фрау Энкель, на невялічкі раскладны металічны стульчык, умацаваў побач з ім шыльду. Ён баяўся, што прахожыя не заўважаць, пройдуць побач, не звернуць увагі на ягоны заклік ці проста не кране іх сэрцаў надпіс на шыльдзе. Але тыя спыняліся, уважліва чыталі надпіс, пераводзілі позірк на Ёхана і апускалі ў скрынку грошы. Некаторыя моўчкі, іншыя пыталіся, дзе той Чарнобыль і што там здарылася? Ёхан у такім выпадку працягваў кароткую даведку–брашуру: “Вось пачытайце, тут усё напісана”. Ён не крыўдаваў на людзей за іх недасведчанасць. Хіба ж ён сам яшчэ зусім нядаўна не быў гэткім жа і амаль нічога не ведаў пра Чарнобыль, пра гэтую жудасную і нечуваную бяду?

Самае прыемнае здзіўленне чакала Ёхана пад вечар, калі раптам да яго на матацыклах падрулілі Ганс, Грэтхен, Эльза і Карл.

– Мы яго па ўсім горадзе шукаем, а ён вось куды зашыўся, – заглушыўшы матор і зняўшы з галавы шлем, весела прамовіў Ганс.

– Нават і не папярэдзіў. А яшчэ сябар называецца, – з дакорам, але без крыўды ў голасе прамовіла ў такт Гансу Грэтхен.– Ці ж не дапамаглі б…

– Як жа, ён у нас герой–адзіночка. Усю славу толькі сабе, – паддзела з Карлавага матацыкла Эльза. – З вежы аднаму спусціцца… Цяпер ахвяраванні сабраць… Не, не атрымаецца, давядзецца падзяліцца…

– Ану, дзе тут твая скрынка? – спытаў Карл. – Ты не будзеш супраць, калі мы крыху пастаім ля яе. А то фрау Шуман перахвалявалася ўжо, чакаючы цябе абедаць…

Падышоўшы да Ёхана, сябры палезлі ў кішэні і праз хвіліну апусцілі адзін за адным у скрынку грошы. Па дробных купюрах Ёхан зразумеў: тыя былі з іх асабістых скарбонак. У душы Ёхан ганарыўся імі – шчырымі, зычлівымі, сумленнымі…

Дома вечарам яго чакала яшчэ адна прыемная навіна. Вярнуўшыся з работы, маці прыйшла да Ёхана ў пакой, схілілася, пацалавала яго ў шчаку:

– Сынок, я выпадкова даведалася… Я ганаруся табою, мой хлопчык. Мы сёння таксама сабралі ў бальніцы сёе–тое з лекаў для Алесі. Заўтра заедзеш забярэш, добра?

Яна прысела каля Ёхан на краёк канапы, пяшчотна прыцягнула яго да сябе:

– Сумуеш па Алесі, сынок? А што, калі мы запросім яе да нас на восеньскія канікулы?

Ёхан з радасці пацалаваў маці. Не, яна, безумоўна, у яго самая прыгожая, добрая і ласкавая на свеце…

Зборам сродкаў для чарнобыльскіх ахвяр Ёхан займаўся амаль усё лета. У самым канцы яго адправіў у далёкую Беларусь першы дабрачынны кантэйнер з лекамі, гароднінай, сокамі і цацкамі. Увесь гэты час ён з хваляваннем чакаў ліста ад Алесі. Але той прыйшоў толькі ў пачатку верасня. Пасланне Алесі было шчырае і журботнае.

“Дарагі мой Ёхан! Вось нарэшце і атрымала твой ліст. Прабач, што доўга не адказвала. Ляжала ў бальніцы. Адпусцілі на выхадныя, прыйшла дамоў, тут бабуля і працягвае мне тваё пасланне. Зірнула на штэмпель і жахнулася. Амаль месяц яно падарожнічала, пакуль адшукала мяне. Выняла з канверта, разгарнула, прабегла па ім вачыма і нібы зноў пабывала ў вас у Германіі. Пагаманіла з табою, мілы. Яно цяпер са мною ў бальніцы. Нанач кладу яго побач з сабою. І яно сагравае мяне на халодным і змрочным бальнічным ложку. Быццам не твой ліст, а ты побач, любы, зберагаеш мой сон і спакой.

А ўвогуле ў нас у бальніцы сумна і млосна. У палаце нас аж дванаццаць. Са старэйшых толькі я і Аня. Астатнія – малыя. Моцна сумуюць па матулях. Плачуць. Просяцца дамоў. Мы з Аняй узялі як бы шэфства над імі. Чытаем малым казкі і вершы. Выразаем з кардону розных звяроў і птушак, выдумляем гульні, каб толькі неяк суцешыць іхні боль. На жаль, не заўсёды гэта ўдаецца. Памятаеш, я табе пісала пра Петруська, сына нашай суседкі? Зараз ён не ўстае з ложка. У вачах толькі боль і нуда. Амаль ні з кім, акрамя мяне, не размаўляе. Наша санітарка цётка Маня, калі прыбірае пакой, заўсёды з жалобай пазірае на яго, выходзіць у калідор і ціха плача. А Петрусёк пытаецца ў мяне: “Я памру, Алеся?” я адказваю: “Што ты, Петрусёк, ты хутка паправішся”. А ён гаворыць: “А чаго тады плача цётка Маня? Скажы, калі ласка, маёй мамцы, як я памру, хай моцна не плача па мне…” Я ледзь стрымала слёзы. Цяпер кожную раніцу і вечар чытаю яму казкі, каб неяк адцягнуць хлопчыка ад змрочных думак. Вось і зарах ён кліча мяне пачытаць. Таму да пабачэння, любы. Прабач, што мой ліст атрымаўся сумны, але, на жаль, такая ў нас рэчаіснасць.

З павагай і любоўю да цябе Алеся”.

Не прайшло і тыдня, як Ёхан атрымаў чарговы ліст Алесі – цёплы, светлы, сардэчны.

“Добры дзень, мой любы. Здаецца, зусім нядаўна адпісала на твой ліст. А тут яшчэ адна прыемная навіна ад цябе. Прыйшла твая пасылка з лекамі, гароднінай, сокамі і цацкамі. Лекі, бінты і шпрыцы я перадала ўрачам. А вось цацкі… мы пакінулі сабе. Малыя ўвесь дзень ад іх не адыходзяць, гуляюць і гуляюць. Асабліва ім спадабалася высокая бялявая лялька з вялікімі блакітнымі вачыма. Гаворыць, спявае, апускае і падымае вейкі. Дзеці пазіраюць на яе, бы на дзіва. Нават зусім забыліся пра сум і боль. Заводзяць, слухаюць і слухаюць. Нават Петрусёк і той вывучыў словы і спявае разам з лялькай:

Юбэр аллэн Гіпфэльн

Іст Ру.

Ін аллэн Віпфэльн

Шпэрэст ду…

Я ім рассказала, што гэта верш Гётэ. Пераказала ягоны тэкст. Яшчэ малыя цяпер ведаюць гэткія вашыя словы, як маммі, паппі, кіндэр, юнгэ, фройнд, лібэ, мільх, цукэр, данкэ, біттэ. А ляльку, дарэчы, яны назвалі, здагадайся як? Фрау Вайс – у гонар тваёй маці. Прабач, што не стрымалася, расказала ім пра Германію, хто ім даслаў гэтыя цудоўныя падарункі. Петрусёк цяпер заўсёды, ложыць нанач ляльку побач з сабою, гаворыць: “Гэта фрау Вайс. Яна вылечыць мяне”. А я толькі на хвілінку ўяўляю, як ты там у сябе на радзіме стаяў з шыльдай і збіраў для нас ахвяраванні, адразу замірае сэрцайка. Я ганаруся табою, любы. Не ведаю, што наканавана наперадзе мне лёсам, але я ўжо шчаслівая тым, што ў маім жыцці быў і ёсць ты, мілы. Дзякуй табе за запрашэнне да вас у Германію, якое ты даслаў з пасылкай. Я абавязкова прыеду.

Да сустрэчы, мой любы. Алеся.

P.S. Я вельмі радая за фрау Вайс, што ў яе на рабоце ўсё добра. Пацалуй яе, калі ласка, за мяне і выкажы маю вялікую падзяку за ўсё. І яшчэ – самае шчырае прывітанне ўсім тваім сябрам…”

Прачытаўшы ў хваляванні некалькі разоў запар ліст Алесі, Ёхан паклаў яго на стол, прайшоў да чорнага фартэпіяна маці. Адкінуўшы накрыўку, ён пяшчотна дакрануўся рукамі да бела–чорных клавішаў. Гэты дотык прыносіў яму заўсёды супакой і цяпло, бо на гэтым фартэпіяна калісьці грала Алеся. І, чапаючы рукою клавішы, ён быццам датыкаўся да яе пальцаў – лёгкіх, трапяткіх, чуйных. Так, зусім хутка прыедзе яго сінявокая зорка. Апусціўшы накрыўку, Ёхан падышоў да акна. На дварэ змяркалася. За тоўстым шклом цямнелі чорныя ствалы сосен, між імі, бы вавёрка, гойсала жоўтая пляма месячыка. Адно толькі моцна турбавала Ёхана – чаму ў сваіх шчырых светлых лістах Алеся амаль нічога не піша пра сваё здароўе? Мо не хоча яго хваляваць?

Амаль месяц Ёхан жыў у чаканні прыезду Алесі.

І вось надышлі канікулы…

Быў ціхі і ясны восеньскі дзень. З раніцы Ёхан з’ездзіў у булачную, заказаў торт. Прывёзшы яго дамоў, схадзіў у кветнік, нарэзаў вялікі букет ружаў, аднёс яго ў гасціную, паставіў у святочную вазу. Пасля прыбраў канапу і кніжныя паліцы. Аглядзеўшы пакой, ён з палёгкай уздыхнуў – здаецца, усё выглядала прыгожа і прыстойна. Затым, старанна адпрасаваўшы касцюм, Ёхан прысеў на стул, з любасцю дакрануўся да фотакарткі, якая стаяла на стале. Гэты невялічкі каляровы здымак даслала яму два месяцы таму Алеся. Так, з хвілінкі на хвілінку прыедзе ўжо яго любая. Але чаму спазняецца маці? Ёхан кінуў позірк на гадзіннік – была палова на першую. А маці дзесьці затрымліваецца.

Калі ўнізе ў прыхожай рыпнулі дзверы, у Ёхана адлягло ад сэрца – вось нарэшце і яна. Пераапрануўшыся ў касцюм і белую кашулю, ён спусціўся па лесвіцы ў хол. Пачуўшы груканне посуду, якое далятала з кухні, хлопец падумаў пра торт – ці прыбрала яго фрау Шуман са стала ў халадзільнік? Мяккі ж есці не вельмі прыемна.

Маці ў холе не было, як і ў прыхожай. Ёхан знайшоў яе ў гасцінай. Яна стаяла ў глыбіні пакоя каля ружаў, прытуліўшыся да сцяны, сумная, спахмурнелая, на вачах у яе былі слёзы. Ёхан міжволі насцярожыўся. Відаць, нешта здарылася.

Прыкмеціўшы Ёхана, маці падняла галаву, выцерла хустачкай вочы.

– Прабач, мой хлопчык, – сумна вымавіла, – мы не адважыліся табе сказаць учора. Не прыедзе Алеся. Я ведаю, ты ў мяне мужны, сынок. Няма больш яе, два тыдні, як няма… Вось яе апошняе пасланне, – нясмела працягнула яна беласнежны ліст паперы. – Яго даслала маці Алесі. Трымайся, мой хлопчык, – прытуліла яна Ёхана да сябе. – Буду ў суседнім пакоі…

Паклаўшы ліст на стол, яна выйшла.

Ёхан некалькі хвілін не кранаўся з месца. Усё ягонае цела – рукі, ногі, тулава, галава, – нібы налілося непераадольным цяжарам. Ён не адчуваў ні прасторы, ні часу. Толькі вялікія выразныя вочы Алесі, бы міраж, стаялі перад ім. Не, у гэта было нельга паверыць, што ягонай мілай, добрай і любай ужо больш няма… А мо ён бачыць пачварны сон? Але гэты пах ружаў, гэты бялюткі ліст на стале… Зачапіўшы рукою фіранку акна, Ёхан цяжка апусціўся на стул.

Да апошняга паслання Алесі ён дакрануўся толькі праз гадзіну. Ліст дзяўчыны быў шчыры і чысты, нібы тыя воды Эльбы.

“Дарагі мой Ёхан! Колькі доўгіх нудных дзён чакала твайго пісьма і вось нарэшце атрымала яго. Схавалася ў палату, разгарнула і… не паверыла сваім вачам – ён на маёй роднай беларускай мове! Толькі ўявіла на хвілінку, як ты сядзеў і гарбеў са слоўнікам… Божа, быццам не ліст, а сэрцайка сваё ты даслаў мне, мілы. Самы шчыры і зямны паклон табе, любы, за гэты цудоўны прыгожы падарунак. Ён зараз заўсёды са мною, бы тое сонейка сагравае і надае мне сілы.

А ўвогуле зараз у нас на дварэ сапраўдная восень. Мокра і ветрана. Небы свінцова–шэрае, цярушыць дробны халодны дождж, нібы самі нябёсы плачуць, перажываюць нашу бяду. Ведаеш, я цяпер у іншай палаце, разам з дарослымі (ты толькі не хвалюйся, любы, мне проста прыпісалі новыя лекі). З сябрамі амаль не бачуся, бо хадзіць па бальніцы забараняюць. Сумна і тужліва. Толькі аднойчы сустрэла ў перавязачным пакоі Петруська. Ледзь не расплакалася. Ён казаў, што яму будуць рабіць аперацыю. Таму я моцна хвалююся за яго. Ці вытрымае, ён жа зусім яшчэ малы. Нават і не ўяўляю, што б рабіла, каб не тыя цікавыя кніжкі, якія ты мне нядаўна даслаў. Яны для мяне зараз, як тая крынічка для вандроўніка, з раніцы да вечара чытаю і чытаю. А ноччу зноў паўстае перад вачыма Петрусёк… Але хопіць пра сумнае.

Ведаеш, любы, я адлічваю кожны дзянёк, што набліжае нашу сустрэчу. Прыціскаю да сэрца тваю фотакартку і ў думках уяўляю яе. А яшчэ я жыву ўспамінамі. Часамі мне нават сніцца ваш мілы, добры і ўтульны дом, ты, мілы, фрау Вайс, быццам зноў мы едзем да Карла на баль, пасля танчым з табою пры свечках вальс, стаім каля святой магілы Марціна Лютэра… Божа, няўжо ўсё гэта было? Няўжо я зноў хутка буду побач з вамі? Даруй, любы, але падчас мяне ахоплівае трывожнае прадчуванне, што не падаруе нам лёс гэтай салодкай хвіліны спаткання. Я стараюся адагнаць гэтыя змрочныя думкі, бо, што б ні здарылася, я ўсё роўна прымчуся да цябе, мой любы, у той дзень. Прылячу сіняй птушкай ці зазірну ў тваё акно бялёсай заранкай. Ты зірні ў тэлескоп, убачыш яе – чароўную, чыстую, ласкавую, ведай – гэта я. Як там у нашага Максіма Багдановіча:

… Буду ў далёкім краю я нудзіцца,

Ў сэрцы любоў затаіўшы сваю,

Кожную ночку на зорку дзівіцца

Буду ў далёкім краю.

Глянь іншы раз на яе, – у расстанні

З ёю зліём мы пагляды свае…

Каб хоць на міг уваскрэсла каханне

Глянь іншы раз на яе…

Шчасця, цяпла, радасці табе. Бывай, мой каханы.

Алеся.”

Паклаўшы развітальны ліст Алесі на стол, Ёхан дацягнуўся рукою да фотакарткі, якая стаяла побач з жоўтай ажурнай лямпай. Наблізіўшы яе да вачэй, пяшчотна правёў па ёй пальцамі. І не стрымаў слёз. Алеся, дзівосная і прыгожая, як лясная фея, бы жывая, усміхалася яму з фотакарткі сваёй шчырай і чароўнай усмешкай…

Цяжка падняўшыся са стула, ён падышоў да акна. Прыціснуўшы да сэрца маленькі бялёсы фотаздымак, Ёхан скрозь слёзы журботна зірнуў у нябёсны блакіт – туды, куды сінявокай заранкай паляцела ягонае першае юначае каханне…

КАЛІ ЗАЦВІТАЕ ПАПАРАЦЬ–КВЕТКА… аповесць

Частка першая

Свой доўгі і тлумны працоўны дзень буфетчыца Таццяна пачынала з прыбірання ў кафэ, у якім працавала чацвёрты год. Спачатку яна старанна выстаўляла на паліцы тавар, потым выцірала чыстай анучкай пыл на круглых століках, што стаялі ў невялічкай зале, да бляску мыла падлогу.

Першымі наведвальнікамі кафэ звычайна былі рабочыя мясцовага лесазавода, якія куплялі запалкі і цыгарэты і таропка знікалі за ўваходнымі дзвярамі, пасля з’яўляліся школьнікі, якія ласаваліся перад заняткамі цукеркамі.

Абслужыўшы рухавы дзіцячы гурт, Таццяна з хваляваннем зірнула на гадзіннік. Быў пачатак дзесятай. Хутка ў кафэ прыйдзе ён – гэты загадкавы цёмнавалосы мужчына, які зусім нядаўна пасяліўся ў іхнім невялікім лясным пасёлку. Яна падфарбавала ля люстэрка вейкі, вусны, паправіла прычоску, на хвіліну залюбавалася сабой. Так, ёй вось–вось стукне дваццаць восем, але выглядае яна зусім яшчэ маладой дзяўчынай: правільныя рысы твару, вялікія выразныя карыя вочы, вытанчаная фігура… Колькі разоў, стоячы за прылаўкам, яна лавіла на сабе зацікаўленыя мужчынскія позіркі, чула ад іх кампліменты, да якіх яшчэ нядаўна ставілася абыякава – аж пакуль у пасёлку не з’явіўся таямнічы незнаёмец…

Таццяна ўзгадала першы ягоны прыход у кафэ. Гэта было два тыдні таму. Быў поўдзень. Кафэ апусцела. Абапёршыся на прылавак, яна вяла гаворку з пажылой гаспадыняй Надзеяй Пятроўнай, якая жыла адна і таму была ахвочая на слоўца. Раптам рыпнулі дзверы і да прылаўка падышоў высокі статны мыжчына ў сінім джынсавым касцюме. Ягоныя густыя валасы былі акуратна зачасаныя назад, мужны, крыху стомлены твар быў чысты паголены.

“Напэўна, чыйсьці госць”, – вырашыла Таццяна, паколькі ўсіх жыхароў пасёлка ведала ў твар.

Звярнула ўвагу на незнаёмца, вядома ж, і гаваркая Надзея Пятроўна.

– Відаць, суседзямі з вамі будзем! – зычліва прамовіла яна пасля таго, як мужчына папрасіў у Таццяны цыгарэты. – Гэта ж вы купілі ў нашым доме аднапакаёвую кватэру. Але чаму вы без сваёй палавінкі? Ці мо разышліся з жонкай?

Было відаць, што адкрытая вясковая дапытлівасць крыху збянтэжыла незнаёмца.

– Ды не, я пакуль халасты чалавек, – нягучна адказаў ён.

– Божа, як жа гэта так? – здзівілася Надзея Пятроўна. – Такі статны мужчына – і адзін!

Наіўная шчырасць пажылой жанчыны выклікала на твары незнаёмца ўсмешку.

– Што зробіш, – прамовіў ён, – жанчынам патрэбны грошы. А ў мяне іх не вельмі многа…

– Хіба ж грошы галоўнае ў жыцці! – працягнуўшы мужчыну цыгарэты, не вытрымала Таццяна. – Галоўнае, каб ў чалавека была душа!

Мужчына рэзка ўзняў галаву, з непрыхаванай цікаўнасцю паглядзеў на Таццяну.

– Упершыню чую, што ў наш час кагосьці яшчэ цікавіць душа!– шчыра сказаў ён і тут жа адрэкамендаваўся: – Будзем знаёмыя, Аляксей.

Таццяна ціха вымавіла сваё імя, адчуваючы няёмкасць пад адкрытым вывучальным мыжчынскім позіркам.

– “Ужель та самая Татьяна?” – з прыязнай усмешкай працытаваў Аляксей знакаміты выраз. – Ну, прывітанне вам, Таццяна!

– Дарэчы, яна ў нас не толькі самая прыгожая жанчына ў пасёлку, але, як і вы, пакуль адна, – прастадушна заўважыла Надзея Пятроўна, прымусіўшы Таццяну пачырванець. – Так што не губляйцеся!

– Што ж, будзем ведаць. – На твары Аляксея з’явілася загадкавая ўсмешка.

Разлічыўшыся, ён пайшоў.

Зноў завітаў у кафэ Аляксей дні праз тры. Зала якраз была пустая. Зычліва павітаўся, купіў цыгарэты, пільным позіркам аглядзеў паліцы з прысмакамі, загадкава зірнуў на Таццяну.

– Прашу вашай парады, – вымаваіў ён. – Ведаеце, я абавязаны адной жанчыне за некалькі прыемных хвілін. Будзьце ласкавыя, дапамажыце выбраць шакаладку, бо я ў іх анічога не разумею.

“Ну вось, не паспеў яшчэ як след аглядзецца ў пасёлку, а ўжо туды ж, па жанчынах! Такі ж самец, як і ўсе мясцовыя мужыкі! – з’едліва падумала Таццяна.– Цікаўна, якая ж гэта ўжо свалата паспела яго абкруціць?”

Яна абыякава прамовіла:

– Ведаеце, у нас увесь шакалад якасны – з “Камунаркі”.

Але гэты адказ не задаволіў Аляксея.

– Ну а вам, напрыклад, які падабаецца?

– Порысты, – бясхітрасна адказала Таццяна.

– Тады дайце, калі ласка, порысты.

Выцягнуўшы з партманета грошы, Аляксей паклаў іх на прылавак, раўнадушна зірнуў на доўгую плітку шакаладу, якую працягнула Таццяна, павярнуўся і накіраваўся да выхаду.

– А… шакалад? – недаўменна ўсклікнула Таццяна.

– Гэта вам! – азірнуўшыся, кінуў ён.

– Мне?! – На Таццяніным твары з’явілася шчырае здзіўленне. – Дз–дзякуй!

Перш чым яна авалодала сабою, Аляксей схаваўся за дзвярымі.

З таго часу ён заходзіў у кафэ амаль кожны дзень.

…Успомніўшы, як тады, не здагадваючыся, сама сабе выбірала ласунак, Таццяна ўсміхнулася. Калі рыпнулі дзверы, прытаіўшы дыханне, перавяла на іх позірк. Аляксей на гэты раз быў у спартыўным касцюме. Імкліва прайшоў да прылаўка, весела павітаўся.

– Вам, як заўсёды, – цыгарэты і запалкі? – Усміхнулася прыязна яму Таццяна. – Толькі ці сумяшчальныя яны са спортам?

– Не–а! – з запалам выгукнуў Аляксей. – Таму і вырашыў з сённяшняга дня пакінуць гэту шкодную звычку і заняцца бегам! А вось ад мінералкі не адмоўлюся, калі прапануеце.

– Прапаную, – весела кінула Таццяна і, дастаўшы з халадзільніка пластыкавую бутэльку, працягнула яе Аляксею.

– А вы сёння вельмі прыгожая! – зачараванна гледзячы на Таццяну, прамовіў ён. – Што, калі сёння вечарам я запрашу вас у госці? Заўтра ж у вас выхадны…

– Ды я не ведаю, – няпэўна паціснула плячыма Таццяна. Хоць яна ўжо і чакала падобнай прапановы ад Аляксея, але гэта прагучала вельмі нечакана, збянтэжыла яе. – Увогуле сённяшні вечар у мяне свабодны. Толькі трэбы дапамагчы сыну зрабіць урокі…

– Тады чакаю вас у дзевяць гадзін тут, ля кафэ. Згода?

Таццяна хітнула галавою.

Правёўшы задуменным позіркам Аляксея да выхаду, падумала: ці правільна яна зрабіла, што дала згоду? Што яна пра яго ведае? Ды амаль нічога. Але, з другога боку, куды Аляксей мог яшчэ запрасіць яе, як не да сябе дадому?

…Адчыніўшы дзверы, Аляксей прапусціў яе ў невялікі калідор.

– Прашу ў маю пячору. Толькі не здымайце абутак. У мяне няма дываноў, – прайшоўшы за ёю ў кватэру, папярэдзіў ён. – І наогул, адчувайце сябе як дома.

Таццяна ўвайшла ў пакоі. Інтэр’ер тут быў даволі незвычайны. Адкрытыя высокія кніжныя паліцы на светла– блакітным фоне сцен, бліскучы ліловы цюль, які захінаў вялікае балконнае акно, белая канапа ў кутку, два высокія крэслы– пляцёнкі. На сценах віселі шматлікія гліняныя маскі звяроў і жывёл, якія надавалі пакою музейную строгасць.

– Цікаўны ў вас дызайн, – кінула Таццяна, разглядваючы маскі.

– Гэ! Які тут дызайн, – хутка адказаў Аляксей.– Проста захацелася хоць што–небудзь зрабіць уласнымі рукамі.

– А вам гэты колер да твару, – коратка дадаў ён, не зводзячы з Таццяны вачэй, бо ўпершыню бачыў яе ў прыталенай блакітнай сукенцы.

Сеўшыў крэсла, Таццяна толькі цяпер звярнула ўвагу на чырвоны часопісны столік, на якім у вазе стаяў букет высокіх белых руж і некалькі сподкаў са свежай садавіной.

“Калі ж гэта ён паспеў з’ездзіць у Мінск?” – міжволі падумала яна, бо такіх прыгожых кветак не прадавалі нават у райцэнтры.

Ступіўшы да шафа ў калідоры, Аляксей хутка вярнуўся да століка з двума фужэрамі і пузатай бутэлькай.

– Хачу пачаставаць вас сапраўдным французскім віном, мне яго прывёз у падарунак з Францыі сябар.

Ён адкаркаваў бутэльку, напоўніў фужэры шыпучым напоем.

– Ну што, за наша больш блізкае знаёмства!

– І за папараць–кветку – кветку шчасця! – узняўшы фужэр, усміхнулася Таццяна. – Сёння ж Купалле.

– Гэ! Як жа я пра гэта зусім забыўся?! – усклікнуў Аляксей. – Старэю, ці што? Што ж, тады за кветку шчасця, каб яе сёння знайшоў кожны, хто будзе яе шукаць!

Таццяна пасмакавала віно. Яно і сапраўды было вельмі прыемнае, незвычайна духмянае – такое яна спрабавала ўпершыню.

Пацякла нязмушаная размова. Таццяна коратка расказала пра сябе. Не ўтаіла нічога, нават пра свой няўдалы шлюб – як заспела мужа чатыры гады таму са сваёй сяброўкай, тут жа сабрала рэчы і разам з сынам пакінула райцэнтр, як пасля зняла ў пасёлку кватэру, уладкавалася на працу…

– А вы, Аляксей, з якіх мясцін? – запыталася яна пасля.

– З Брэстчыны. Ёсць там адна невялічкая лясная вёсачка. Таму і люблю лес, у ім “душою спачываю”. Здаецца, так казаў каш класік? Пасля школы працаваў, вучыўся. Чаму зараз адзін? Меў калісьці сям’ю, толькі… – У вачах Аляксея на імгненне з’явіўся смутак. – Але не будзем пра сумнае.

– Не будзем, – хітнула галавою Таццяна. – Хочаце, я адгадаю, хто вы па прафесіі? – прапанавала яна. – Толькі вы крыху дапамажыце мне. Падкажыце: холадна, цёпла. Згода?

– Згода! – весела кінуў Аляксей.

– Вы архітэктар?

– Холадна, – адмоўна захітаў ён галавою.

– Інжынер?

– Зноў холадна!

– Вы – настаўнік! – з запалам усклікнула Таццяна. – Як жа я раней не здагадалася! У вас жа ўсе манеры і звычкі настаўніка.

– Так, я скончыў філфак, – усміхнуўся Аляксей.

Яны размаўлялі яшчэ мо з гадзіну, потым Таццяна заспяшалася дамоў.

Аляксей вынуў з вазы ружы і ўручыў Таццяне: “Гэта вам!”

– І ўсё ж, як вам да твару гэтая сукенка! – з захапленнем прамовіў ён, калі яны на двары на хвіліну прыпыніліся ля пад’езда. – А што, калі я запрашу вас на наступным тыдні ў адно вельмі ўтульнае сталічнае кафэ? Вельмі хачу з вамі станчыць вальс. Вы не будзеце супраць?

– Не буду.

– Тады я зазірну да вас у сераду…

Ноччу Таццяне спалася надзвычай лёгка, ёй сніліся прыемныя сны.

Раніцай яна зайшла да сяброўкі, якая жыла на суседняй пляцоўцы. Тая амаль сілком зацягнула яе ў залу, пасадзіла за стол побач з шыракаплечым маладым чалавекам.

– Пазнаёмся, стрыечны брат майго мужа, Антон.

Антон выглядаў яе равеснікам – высокі, круглатвары, з дужымі доўгімі рукамі. Ён глядзеў наТаццяну з адкрытым захапленнем.

– Цікава, што робіць у гэтай вясковай глушы такая абаяльная жанчына? – спытаўся ён.

– Працую! – вымавіла хутка Таццяна. – А ты, як я разумею, мінчанін?

– Так. Працую ахоўнікам у начным кафэ.

Таццяна заспяшалася дадому. Антон напрасіўся яе правесці.

– Ну, калі так жадаеш, калі ласка, – усміхнулася яна. – Толькі ж я жыву на суседняй пляцоўцы.

Каля дзвярэй Антон раптам узяў яе за руку.

– Хочаш, я ў наступную суботу запрашу цябе ў наша кафэ? – прапанаваў ён. – Там добрая кухня і цудоўная музыка.

Таццяна няпэўна паціснула плячыма і, каб пазбавіцца ад Антона, адказала, што падумае.

Назаўтра яна забылася пра Антона. Думкі яе займаў Аляксей. Яна з нецярпеннем чакала сустрэчы з ім. Але ў сераду яе нечакана выклікалі са справаздачай у райцэнтр. Вярнулася толькі пад вечар. Адразу ж накіравалася ў кафэ. Але на пытанне – ці цікавіліся ёю? – пажылая напарніца Таццяны адмоўна захітала галавою: “Ды не, ніхто…”

Не прыйшоў Аляксей у кафе і на наступны дзень.

“Можа, даведаўся часам пра Антона? – няпэўна разважыла яна. – Але ж у мяне нічога з ім не было. Ну, пагаманілі крыху, правёў да кватэры. Не, не трэба было дазваляць праводзіць. Дурман тады табе ў галаву стрэліў, ці што? Гэта ж пасёлак. Усё разбалбочуць старыя сарокі…”

Ўвечары яна зноў зайшла да сяброўкі.

– Во, на лаўца і звер бяжыць! – адчыніўшы дзверы, гучна ўсклікнула Галіна. – Што ж, заходзь. Тут адна справа да цябе ёсць! Праходзь у залу, сядай, а я зараз. Хутка мой цюлень з’явіцца з работы. Падагрэю суп, бо першае слова ў яго, як пераступіць парог: “Есці!” – усміхнулася сяброўка і пабегла на кухню.

Праз хвіліну вярнулася, пільна зірнула на Таццяну:

– Ты чаго сёння такая ўзрушанная? І вочы чырвоныя! Не спалася ноччу? Што, і сёння не прыйшоў твой новы знаёмы?

– Не– а, не прыйшоў, – ціха ўздыхнула Таццяна.

– Падумаць толькі, усяго адна сустрэча, але яе ён цябе ачмурыў! – з’едліва прамовіла Галіна. – вядома ж гадоў на дзесяць старэйшы – вопыт! Ды не думай ты пра яго, выкінь з галавы! Ну хто ён такі?

– Казаў, настаўнік.

– Ха! Зануда і прычэпа! Да таго ж – галота! – з сарказмам кінула Галіна.– Таму і жонка збегла ад яго ў Мінску! Будзеш сядзець усё жыццё з аднапакаёўцы і слухаць бясконцыя натацыі! Пра сына хоць падумай! – Яна пасунулася бліжэй да Таццяны: – Паслухай лепш, што табе скажу. Тут Антон тэлефанаваў. Казаў, каб перадалі, што хоча прыехаць за табой ў суботу, звазіць ў Мінск. Відаць, прычаравала ты хлопца! Вось каго трэба хапаць за шчэлепы! Высокі, малады, здаровы. Трохпакаёвая кватэра ў Мінску. Машына. Да таго ж ахоўнік прэстыжнага кафэ. Будзеш за ім як у Бога за пазухай! Ды і сваячкамі з табою станем, – усміхнулася Галіна. – Ну, дык што яму перадаць?

– А, – махнула рукою Таццяна. – Скажы, хай прыязджае.

Яна падумала: “І сапраўды, чаму я не магу з’ездіць у Мінск адпачыць? Я ж – вольная жанчына! Дый Антон – прывабны малады чалавек…”

Вялікая, ярка залітая святлом зала ўразіла Таццяну бляскам пазалоты, крышталю і веліччу высокіх прамавугольных акон, што ўзнімаліся амаль да столі і былі напалову завешаныя беласнежнымі хвалямі цюлю. Антон падвёў Таццяну да кабіны з шырокім прысадзістым столікам і паўкруглай канапай. Адрэкамендаваў маладую пару, што сядзела за столікам:

– Знаёмцеся, мой лепшы сябар Мікола і яго чароўная спадарожніца…

– Зіна, – перабіла Антона маладая русая жанчына і запрасіла Таццяну сесці побач з ёю. – Пра цябе ўчора Антон усе вушы пратрубіў! – весела прамовіла яна. – Ну што, не пужае наша сталічнае разгульнае жыццё? Прызнаюся, я сама ўпершыню ў гэтым кафэ. Сюды амаль немагчыма трапіць, бо ў асноўным тут адпачывае наша эліта.

Таццяна ўважліва агледзела залу, якая была ўжо амаль поўная, сапраўды прыкмеціла некалькі знаёмых твараў: палітыкаў, артыстаў, спявачак, якіх раней бачыла толькі па тэлевізары. Невысокі хударлявы афіцыянт, што выйшаў з бакавога праходу, пачаў спрытна выстаўляць з падноса на іх столік стравы. У зале загучала меладычная музыка.

– Паглядзі, на чым ездзіць наша эліта, – прымусіла Зінаіда азірнуцца Таццяну на акно, што знаходзілася за іхнімі спінамі.

За празрыстым шклом на шэрай пляцоўцы былі відны доўгія рады шыкоўных машын.

– А вось і адзін з нашых беларускіх бізнес– багоў, як гаворыцца, уласнай персонай! – паказала вачыма Зінаіда на белы доўгі лімузін, які заязджаў на пляцоўку. – Я працую ў яго фірме. Дарэчы гэтае кафэ таксама належыць яму.

– Хоць гадзіннік па ім звярай, – павярнуўшы галаву, вымавіў Антон. – Штодзень з’яўляецца сюды на вячэру роўна ў дзевяць. Толькі яму дазволена ўваходзіць у залу з аховай. Як жа, гаспадар!

– Заробіш уласнай галавою такія вялікія грошы, як ён, і табе будзе ўсё дазволена! – упікнуў сябра Мікола.

Калі Таццяна павярнула галаву, столік ужо быў заставлены гарачымі стравамі, ад якіх ішоў прыемны пах. Антон напоўніў крыштальныя фужэры шыпучым віном, запрасіў узняць іх:

– Ну што, за агульнае знаёмства!

Таццяна прыгубіла віна, з цікаўнасцю зірнула на высокага статнага мужчыну ў дарагім чорным касцюме, які зайшоў узалу ў суправаджэнні двух ахоўнікаў і прывабнай бялявай жынчыны, і ледзь не выпусціла з рук відэлец. Яе твар спалатнеў, з грудзей ледзь не вырваўся глухі выкрык: “Аляксей!” – бо менавіта ён нетаропка ішоў па зале.

– Што, падабаецца? – убачыўшы, як раптам замерла Таццяна, нахілілася да яе вуха Зінаіда. – Прыгожы мужчына. Многія мараць з ім пазнаёміцца. Толькі ён зусім не звяртае ўвагі на жанчын. З таго самага дня, як загінула восем гадоў таму ў аўтамабільнай аварыі яго жонка і малая дачка. З таго часу вядзе жыццё пустэльніка. Кажуць, нават купіў у глухім вясковым мястэчку кватэру, каб бавіць у адзіноце свой вольны час. Наведвае толькі шпіталі і дзіцячыя інтэрнаты, якім дапамагае, – дадала яна.

Таццяне ж хацелася зараз праваліцца скрозь зямлю, растаць у прасторы, каб толькі не прыкмеціў яе Аляксей. Але ён, як знарок, зірнуў у іх бок, нібыта спыніўся вачыма на яе блакітнай сукенцы, але тут жа павярнуў галаву і хутка пайшоў са сваім эскортам да вялікай кабіны, што была на процілеглым баку залы. Таццяна нават не зразумела: пазнаў яе Аляксей ці не? Настолькі імгненна ўсё здарылася.

– Бач ты, якую прыгажуню з сабою водзіць! – з зайздросцю ў голасе кінуў Антон.

– Гэта ж яго сакратарка. Да таго ж яна замужам, – з’едліва заўважыла Зінаіда, якая таксама не зводзіла дапытлівых вачэй са свайго загадкавага шэфа.

Аляксей, прайшоўшы ў кабіну, сеў побач з маладой абаяльнай жанчынай, паклікаў да сябе афіцыянта, нешта сказаў яму.

Убачыўшы, як Аляксей і яго даўганогая спадарожніца пачалі вячэраць, Таццяна з палёгкай уздыхнула – падобна, Аляксей не прыкмеціў яе сярод шматлікіх гасцей кафэ. І толькі тут звярнула ўвагу на афіцянта, які падышоў да іх. Ён паставіў на столік бутэльку чырвонага віна, паклаў побач з ёю вялікую каробку цукерак.

– Прасілі перадаць гэта дамам! – сказаў афіцыянт і знік у праходзе.

– Гэ! Ужо хтосьці нашым жанчынам і ўвагу аказвае! – здзівіўся Антон і зірнуў на сябра, які смакаваў віно. – Каму ж гэта мы, Мікола, сёння цёмную зробім?

– Стрымай крыху свой запал, Робін Гуд! – асадзіла яго Зінаіда. – Тут прыстойныя людзі. Дый што дзіўнага, калі такім прыгажуням, як Таццяна і я, прыслалі пачастунак? Не з’есці жа ён нас, а мы яго з’ядзім! – зірнуўшы на цукеркі, весела пацерла яна рукі.

“Ён прыкмеціў мяне! Таму і даслаў менавіта гэты пачастунак. Божа, што ж цяпер будзе?” – жахнулася Таццяна і перавяла позірк на пазалоту далёкай кабіны.

Чаго яна баялася зараз больш за ўсё на свеце, тое і зрабіў Аляксей. Устаўшы з канапы, ён падаў знак музыкантам. Калі ў зале загучаў меладычны вальс Шапэна, – любімы вальс Таццяны Сі– мінор, ён рашуча накіраваўся да яе століка.

– Прабачце, вашу даму можна запрасіць на танец? – нібыта ў сне пачула Таццяна голас Аляксея – ён звяртаўся да Антона.

Яшчэ зусім нядаўна храбры і фанабэрсты Антон сядзеў яўна напужаны, ягоны твар быў белы, як тое палатно.

– К– калі ласка, – заікаючыся, ледзь чутна прамармытаў ён.

Падаўшы Таццяне руку, Аляксей вывіў яе на сярэдзіну залы.

– Я, памятаю, абяцаў вам вальс, – нягучна прамовіў ён і, ужо закружыўшыся з Таццянай у віхуры танца, дадаў, злёгку кіўнуўшы галавою ў бок Антона, які ачмурэла пазіраў на іх: – Бачу, вы знайшлі блізкую душу.

– Таццяна моўчкі хітанула галавою – у яе не знайшлося сілы штосьці запярэчыць Аляксею.

“Дурніца! Баба ты неразумная! – дакарала яна сябе. – Што ж ты нарабіла?..”

Прыпыніўшы кружэнне, Аляксей перайшоў на павольны рытм танца.

– Я рады, што вы адшукалі сваю папараць–кветку, – суха прамовіў ён з апошнім акордам музыкі і пайшоў да выхаду з залы.

Ахоўнікі, якія пільна сачылі за гаспадаром, таропка рушылі ўслед.

Таццяна з намаганнем адвяла ад Аляксея вочы. Яна інстынктыўна дайшла да свайго століка, кінула туманны позірк на кошык чырвоных развітальных руж, што паставіў побач афіцыянт.

– Гэта што, твой кавалер? – пачуўся пакрыўджаны голас Антона.

– Кавалер, – ціха адказала Таццяна і, узяўшы сумачку, пайшла да выхаду.

На вуліцы, на імгненне прыпыніўшыся, яна скрозь слёзы журботна зірнула ў непрыглядную, бяззорную цемру ночы – туды, куды паехаў ад яе назаўсёды вялікі белы лімузін…

Частка другая

Калі два апошнія наведвальнікі, дапіўшы гарбату, пакінулі кафэ, Таццяна з палёгкай уздыхнула, прычыніла дзверы, прыбрала тавар з паліц. Рабочы дзень падыходзіў да канца. Яна працерла ў зале столік, прайшла ў кладоўку. Пераапрануўшыся, зірнула ў акно. На дварэ змяркалася. Неба было зацягнута хмарамі, церушыў дробны дождж.

Замкнуўшы кафэ, Таццяна раскрыла парасон. Калі адышла далекавата ад будынка, раптам злавіла сябе на думцы, што зноў ідзе дамоў акружной дарогай – міма таго дома, пры набліжэнні да якога ў яе пачынала часціць стукам сэрца, а душу ахутвала хваля надзеі…

Так, мінуў ужо роўна год, як яна апошні раз бачылася з Аляксеем. З той самай злашчаснай іх сустрэчы ў Мінску ён так больш і не з’яўляўся ў пасёлку. Колькі нудных, доўгіх дзён Таццяна чакала, што раптам расчыняцца дзверы і на парозе яе маленькага кафэ паўстанне знаёмая мужчынская фігура, колькі разоў вярталася з работы вось гэтым кружным шляхам, з трымценнем узіралася ў цьмянае акно – раптам блісне, загарыцца ў ім мілы агеньчык? Не, яна не выношвала ўсваім сэрцы аніякіх спадзяванняў наконт сумеснага жыцця з Аляксеем. Проста хацела ўбачыць яго. Пра большае нават і не прасіла Бога.

Параўняўшыся з вялікім цаглянікам, Таццяна ўмольна зірнула на шырокае вуглавое акно. На жаль, у ім нават не тлеў і водблеск агеньчыка. Сумна ўздыхнуўшы, яна пайшла далей.

Дома згатавала вячэру, накарміла сына, паклала яго ў ложак.

– Мама, пачытай мне казку, – папрасіў Васілёк.

Таццяна ўзяла з паліцы кнігу, прысеўшы на ложак, пачала чытаць казку пра добрага прынца і Дзюймовачку. Калі дайшла да паловы, спынілася, зірнула на сына. Вочы яго былі прыплюшчаныя.

– Ну ўсё, хопіць. Спі, – загарнула яна кнігу. – Другую палова заўтра дачытаю.

Васілёк згодна хітнуў галавою, раптам ціха спытаўся:

– Мама, скажы, ці хутка прыйдзе добры прынц за Дзюймовачкай? Я не хачу, каб яна жыла з сынам жабы.

– Прыйдзе. Абавязкова прыйдзе, – адказала Таццяна. – ён заўсёды прыходзіць да тых, хто яго чакае. Так што спі, – прамовіла і цяжка ўздыхнула.

Калі сын заснуў, яна ўзяла са стала невялічкі каляровы фотаздымак, які некалі папрасіла ў Аляксея, ласкава правяла пальцамі па мужным твары любага. Міжволі ўзгадала адну іх выпадковую сустрэчу.

Быў ліпеньскі суботні дзень. Ціхі, ясны, цёплы. Таццяна ўзяла Васілька з сабою на работу, наказала яму гуляць побач з кафэ. Але дзіця ёсць дзіця! Праз паўгадзіны яна выглянула на вуліцу. Колькі ні гукала, ні клікала сына, той так і не адазваўся, відаць, далёка адышоў ад кафэ. Перайшоўшы дарогу, Таццяна завярнула ў двор, у якім знаходзілася дзіцячая пляцоўка, і раптам убачыла Аляксея, які сядзеў на лаўцы побач з Васільком. Яны штосьці засяроджана майстравалі з газеты. Хатні ж набор плюшавых звяркоў, які сын узяў з сабою, быў нехайна раскіданы ў пясочніцы.

– Мама! – ускочыў Васілёк з лаўкі. – А мы з дзядзькам Аляксеем папяровы карабель майструем!

– Ну вось і ўсё. Трымай! – працягнуў яму мужчына папяровую цацку.– прыйдзеш дамоў, няхай мама табе ў ванну вады напусціць. І ты адправіш свой карабель у плаванне.

Аляксей падняў на Таццяну вочы, устаў з лаўкі. Ён быў у спартыўным касцюме і красоўках.

– Што ж гэта вы, Таццяна, мяккія цацкі сыну купляеце?!. Ён жа ўжо ў школу ходзіць! Хлопчыкам патрэбны іншыя цацкі. Яны любяць майстраваць, – з задзіранкай у голасе прамовіў ён.

– А… Каб я што–небудзь ды разумела ў тых танках і самалётах! – кінула Таццяна. – Для мяне яны што металалом.

– Хлопчык сам, што трэба, выбера. Толькі завядзіце яго ў магазін. Ваш сын, дарэчы, вельмі кемлівы, – вымавіў Аляксей і пайшоў побач з Таццянай.

– Вы так лічыце? – Таццяна зірнула з усмешкай на мужчыну.– Толькі дома я штосьці гэтага не прыкмячаю. Хутчэй бачу у яго ляноту і неахайнасць…

– Ну, гэта ўласціва ўсім мужчынам, – весела сказаў Аляксей.– Гарбатай, Таццяна, пачастуеце? Ці ў вас зараз перапынак?

– Пачастую. Да перапынку ў мяне яшчэ аж шэсць гадзін! – весела адказала Таццяна.

– А вы сёння вельмі прыгожая, бы тая лясная фея! – Раптам, зірнуўшы на пышныя распушчаныя валасы Таццяны, вымавіў Аляксей.

Таццяна не адрэгавала на камплімент, хаця ў душы шчыра ўзрадавалася.

Назаўтра, на іх першым спатканні, Аляксей перадаў Васільку канструктар…

Раніцай, адправіўшы сына ў школьны лагер, Таццяна ўзялася прыбіраць у кватэры. Сёння ў яе быў выхадны. Яна толькі паспела зняць з акна фіранкі і замачыць іх, як з калідора пачуўся пранізлівы званок. Адчыніўшы дзверы, Таццяна ўпусціла ў кватэру сяброўку. Галіна была ў паходных шэрых штанах і сінім світэры, каштанавыя валасы акуратна сабраныя на галаве ў пучок.

– Прывітанне! Што ўсё сядзіш тут адна, сумуеш, бы той статуй. Не хочаш з намі на прыроду? Выйдзі ў калідор. Там цябе чакаюць, – выпаліла яна, быццам з кулямёта, і тут жа схавалася за дзвярамі.

Таццяна паправіла на сябе халат, выйшла на лесвічную пляцоўку. Там нервова тупаў у цёмным спартыўным касцюме Антон, з якім яна не бачылася з той самай злашчаснай вячэры ў сталічным кафэ, калі апошні раз сустрэлася з Аляксеем.

– Прывітанне, – нягучна кінуў ён.– Вось нарэшце выбраўся за год да сваякоў ў госці. Збіраемся ў лес на шашлыкі. Мо пойдзеш разам з намі? – зірнуў ён на жанчыну запытальна.

Таццяна адмоўна захітала галавою.

– Мо ты крыўдуеш за той вечар у кафэ? – вінавата апусціў вочы Антон. – Прабач, так недарэчна ўсё тады атрымалася…

– Ва ўсім вінавата толькі я адна, – ціха прамовіла Таццяна.– І больш ніхто.

– Значыцца, сумуеш усё яшчэ па ім, – падняўшы галаву, згадаў Антон пра Аляксея.– Але ж ён нават ніводнага разу не пацікавіўся пра цябе ні ў мяне, ні ў Зінаіды.

– Я пайду, – ціха прамовіла Таццяна.– І, калі ласка, больш ніколі не турбуй мяне.

– Чакай! – прыпыніў яе Антон.– Думаў не казаць табе, але цяпер бачу, што трэба.

– Што, што– небудзь з Аляксеем? – павярнуўшы галаву, устрывожана зірнула Таццяна на хлопца.

Антон адступіў пад яе пранізлівым позіркам крыху назад.

– Ён учора трапіў у аўтамабільную аварыю. Зараз у 9–й клінічнай бальніцы ляжыць, пакуль без памяці. Гэта ўсё, што я ведаю, – вымавіў ён няскладна. – Ну я, мусіць, пайду, – ціха дадаў ён.

Ступіўшы ў калідор, Таццяна прыхінулася да сцяны, заплюшчыла вочы. Колькі хвілін яна стаяла нерухома, твар яе быў белы што палатно.

“Але што ж гэта я стаю, – раптам страпянулася яна. – Трэба ехаць. Неадкладна ехаць да яго! Толькі напісаць запіску Васільку. І патэлефанаваць Надзеі Пятроўне, каб паназірала сёння за ім. Яна ж былая настаўніца – не адкажа.”

…Апоўдні Таццяна была ўжо ў Мінску. У бальніцы яна атрымала даведку, што Аляксей ляжыць у аддзяленні траўматалогіі, у аднамеснай палаце, пад пільным наглядам урачоў і ахоўнікаў. Ён па– ранейшаму ў непрытомнасці. Таму, каб наведаць яго, нельга было нават і думаць. Але Таццяна вырашыла хоць пабыць побач з палатай Аляксея. Можа, штосьці даведаецца пра стан яго здароўя ад тых жа ахоўнікаў ці медсястры… Яна пайшла на невялічкую хітрасць – запісалася наведвальніцай да першай жанчыны, якую прачытала ў спісе хворых. Атрымаўшы халат, Таццяна паднялася на ліфце на сёмы паверх, нясмела пайшла па шырокім калідоры, па якім туды–сюды хадзілі заклапочаныя ўрачы. Палата Аляксея была амаль у канцы аддзялення. За некалькі крокаў да яе Таццяна ў нерашучасці прыпынілася. Уваходныя дзверы засланяў высокі шырокаплечы ахоўнік, збоку ад яго стаяў у чорным касцюме ягоны начальнік і вёў гаворку з хударлявым пажылым урачом. Таццяна прыслухалася да іх размовы, паколькі яна ішла пра Аляксея.

– Не ведаю, што вам нават сказаць… Стан яго пакуль вельмі цяжкі. Зробім усё магчымае, каб уратаваць, – суха прамовіў урач.

– І ўсё–ж, скажыце шчыра, надзея ёсць?..

– Надзея? – паціснуў урач плячамі. – Усё, як кажуць, у руках у Бога. Таму будзем спадзявацца. Галоўнае, вывесці яго з комы. Таму паспяшайцеся з лекамі, якія я пазначыў у спісе, і падбярыце для хворага на гэты тыдзень начную санітарку, такую, каб і на хвіліну не зводзіла з яго вачэй.

– Сёння ж знойдзем. А лекі, – зірнуў мужчына на гадзіннік, – даставяць праз поўгадзіны.

– Тады ўсё, – кіўнуў урач і пайшоў у ардынатарскую.

Таццяна вагалася не больш за хвіліну. Убачыўшы, што начальнік аховы збіраецца пайсці, яна рашуча ступіла да яго.

– Прабачце! Можна вас на адну хвілінку, – прымусіла яна мужчыну павярнуцца. – Даруйце, але я міжволі падслухала вашу размову з урачом. Вам, здаецца, патрэбна начная санітарка. Не магі б вы ўзяць мяне? – Яна ўмольна зірнула на субяседніка. – Я абяцаю, што буду наглядаць за хворым вельмі ўважліва…

Мужчына акінуў Таццяну дапытлівым позіркам.

– Скажыце, мо з год таму гэта з вамі танчыў наш гаспадар у кафэ?

Таццяна хітанула галавою.

– Так, і зараз я прыйшла да яго.

Начальнік аховы хвіліну маўчаў, бы вагаўся. Відаць, яго падкупіла адкрытая шчырасць Таццяны, але, з другога боку, ці мог ён дапусціць да свайго гаспадара незнаёмую маладую жанчыну? Нарэшце ён вымавіў:

– Пашпарт у вас з сабою? Наша фірма заключыць з вамі дагавор…

Уладкаваўшы ў горадзе неадкладныя справы – найперш патэлефанавала дамоў, каб не чакалі сёння, Таццяна вярнулася ў бальніцу. Калі атрымала ў медсястры інструктаж, пайшла да палаты Аляксея. Паказала ахоўніку пропуск, з хваляваннем увайшла ў прасторны белы пакой. Аляксей ляжаў на доўгім шырокім ложку, да яго цела апускаліся тонкія капіляры медыцынскіх апаратаў, ногі і правая ягоная рука былі ў гіпсе. Сэрца Таццяны ахутаў жаль. Яна ў роспачы апусцілася ў крэсла, што стаяла побач з ложкам. Працягнуўшы руку, ласкава датыкнулася да лба любага. Вейкі Аляксея нават не ўздрыгнулі. Таццяна ледзь стрымала слёзы, паклала ў шырокую мужчынскую далонь сваю маленькую руку…

Амаль усю ноч яна не зводзіла вачэй з Аляксея і экранаў апаратаў, што мерна адстуквалі рытм сэрца любага. Пад раніцу палосы на іх раптам учашчана заскакалі, замігалі чырвонымі агеньчыкамі. Ускочыўшы з крэсла, Таццяна выклікала дзяжурнага ўрача…

Пакінула бальніцу яна толькі тады, калі пасля намаганняў урачоў крызіс у Аляксея мінуў і ягонае сэрца забілася ў прывычным рытме. Апоўдні з”ездзіла дамоў, узяла на рабоце тыдзень адпачынку за свой кошт. Пад вечар, пабачыўшыся з сынам і Надзеяй Пятроўнай, якая дала згоду панаглядаць за хлопчыкам, яна зноў заспяшалася ў Мінск.

Насуперак спадзяванням Таццяны, стан Аляксея за той час, што яна адсутнічала, не палепшыўся. Прысеўшы ля ложка любага, яна выцірала белай хустачкай ягоны гарачы, спацелы лоб. Медсястра, якая зазірнула ноччу ў палату, кінула позірк на экраны, сумна паківала галавою.

– Цяжка яму будзе выкарабкацца, – прамовіла яна. – У мяне некалі брат пасля падзення з будаўнічай лесвіцы быў у падобным стане. Чатыры дні ляжаў у коме, і толькі народныя лекі дапамаглі, якія я дастала ў аднаго старога знахара. Вось бы яму тыя лекі.

– А дзе жыве гэты стары знахар? – ухапілася Таццяна за апошнія словы медсястры. – І як да яго можна даехаць?

– Адрас табе я дам, – зірнула жанчына на Таццяну з цікаўнасцю. – Ты, як відаць, сваячка яму, – хітанула галавою яна ў бок Аляксея. – Толькі не ведаю, ці жывы зараз той стары. Гадоў дзесяць ужо прайшло, як я да яго ездзіла.

– І усё ж напішыце, калі ласка, – працягнула Таццяна запісную кніжку.

Калі медсястра пайшла, яна перавяла позірк на Аляксея. Вочы яго былі заплюшчаныя, губы злёгку прыадкрытыя. Дыхаў ён павольна, быццам пасля дзённых цяжкіх турбот забыўся ў глыбокім сне. І толькі гіпс на целе і дробныя кропелькі поту на лбе выдавалі ягоную хваробу. Таццяна пяшчотна выцерла іх хустачкай і ледзь стрымала слёзы. Было балюча пазіраць на самага блізкага і жаданага чалавека і ўсведамляць, што ты нічым не можаш яму дапамагчы…

“Ты толькі прачніся, любы, – прасіла ў думках яна. – Чуеш, выжыві…”

На аўтастанцыю Таццяна выбралася а дзесятай гадзіне дня, калі ўрачы закончылі ранішні агляд хворых. Нічога суцяшальнага аб стане здароўя Аляксея яны не сказалі. Папярэдзіўшы па тэлефоне Надзею Пятроўну, што не прыедзе сёння дамоў, Таццяна купіла білет на міжгародні аўтобус. Да Навагародка яна даехала за тры гадзіны. Доўга чакала маршрутнае таксі. У вёску Жыўніца яна патрапіла толькі апоўдні. Стары драўляны домік, што стаяў на беразе шырокага празрыстага возера, яна адшукала хутка. Нясмела ўвайшла ў невялічкі чысты двор, пастукалася ў дзверы. Калі тыя з меладычным гукам адчыніліся і ў праёме з'явілася пажылая жанчына ў чырвонай сукенцы, Таццяна зычліва павіталася, спытала ў яе пра старога знахара.

– Гэта значыць, вы да майго бацькі па лекі, – сумна ўздыхнула сівая жанчына.– Толькі вы моцна спазніліся. Ужо сем гадоў, як яго няма, але людзі ўсё едуць і едуць. У вас хто хварэе? – спыталася яна.

– Мужчына, – ціха кінула Таццяна.

– І моцна?

– Чацвёрты дзень без памяці пасля аварыі, – сумна адказала Таццяна.

– Што ж, вельмі шкада яго. Але нічым не магу дапамагчы, – развяла жанчына рукамі. – Пасля смерці бацькі нават крынічка, з якой ён браў для сваіх лекаў ваду, і тая перасохла. Так што дарэмна вы ехалі.

– Прабачце, – у роспачы вымавіла Таццяна.

На вачах у яе з'явіліся слязінкі – марна яна ехала ў такую дарогу. Павярнуўшыся, Таццяна зрушылася, але пажылая жанчына раптам прыпыніла яе:

– Чакай. А кім жа даводзіцца табе той мужчына, што ты так шкадуеш яго? Родны, ці што?

– Не, проста знаёмы, – прамовіла Таццяна.

Жанчына дапытліва зірнула на Таццяну, яе позірк на хвіліну зрабіўся адсутным, яна аб чымсьці разважала.

– Значыць, кахаеш яго, – нарэшце вымавіла яна. – І моцна. Інакш не паехала б у такую далеч. Чакай, – дадала яна і схавалася ў хаце.

Вярнулася на двор хвілін праз пяць.

– На вось, вазьмі, – працягнула жанчына маленькую бутэлечку з празрыстай вадкасцю.– Для сябе хавала. Толькі навошта яны цяпер мне, калі мне ўжо сёмы дзесятак пайшоў. Ад старасці гэтыя лекі не ўратуюць.

– А родныя, дзеці? Можа, для іх калісьці спатрэбіцца? – няпэўна прамовіла Таццяна.

– Не спатрэбіцца, – пачуўся ціхі адказ. – Не даў мне Бог ні мужа, ні дзяцей. Адна вякую на гэтым свеце. Так што бяры.

Таццяна асцярожна ўзяла бутэлечку з лекамі, падзякавала жанчыне, спыталася:

– Скажыце, калі ласка, як вас завуць? Каб ведаць, каго ўспамінаць добрым словам…

– Бацьку майго ўспамінай. Дзедам Міхасём яго называлі. Давай па лыжцы раніцай і вечарам свайму каханаму. Дасць Бог, дапаможа, – прамовіла жанчына на развітанне.

У Мінск Таццяна вярнулася ўвечары. На дзяжурстве з дапамогай медсястры, якая падказала ёй адрас старога знахара, дала Аляксею лекі. Ноч той ляжаў спакойна, быццам забыўся ў глыбокім сне. Пад раніцу ягоныя губы раптам заварушыліся, ледзь чутна прашапталі:

– Марыля… дачка… неадкладна прышпілі рамяні… Дачка… чаму я не чую цябе… Прышпілі рамяні…

Аляксей трызніў. Дзяжурны ўрач зрабіў яму ўкол, супакоіў Таццяну:

– Нічога страшнага. Яго мозг пачынае пошукі рэальнасці. Гэта добрая прыкмета…

Новая ноч выдалася для Таццяны неспакойнаю. Пульс у Аляксея скакаў. Калі ён учашчаўся, той пачынаў трызніць. Жанчыне даводзілася некалькі разоў вызываць медсястру. Толькі праз суткі Аляксей супакоіўся, заснуў на некалькі гадзін…

Гэта здарылася ўжо на золку. І як Таццяна ні чакала гэтага моманту, усё атрымалася для яе неяк знянацку. Яна нахілілася над любым, каб выцерці пот, як раптам сустрэлася позіркам з вялікімі расплюшчанымі вачыма, якія асэнсавана пазіралі на яе.

– Вы хто? – пачулася ціхае пытанне.– Дзе я знахожуся? – Аляксей агледзеў прасторны белы пакой. Ягоныя вочы на імгненне спыніліся на медыцынскіх апаратах, потым зірнулі запытальна на Таццяну. – Здаецца, я не ў сваім доме. Што са мною здарылася?

На Таццяніным твары была марлевая павязка, і Аляксей не пазнаў яе.

– Вы трапілі ў аўтамабільную аварыю. Доўга былі ў непрытомнасці. Але, здаецца, крызіс мінуў. Я зараз паклічу ўрача, – падхапілася яна з крэсла.

У калідоры Таццяна на хвіліну прыхінулася да сцяны, ад радасці заплакала…

Пасля ранішняга агляду ўрачоў ля палаты Аляксея выстраілася чарга наведвальнікаў. Таццяна, зняўшы з твару павязку, стаяла крыху ў баку ад іх. Тут яе і прыкмеціла размаляваная ва ўсе колеры вясёлкі Зінаіда, якую Таццяна не бачыла з леташняй сустрэчы ў сталічным кафэ.

– Прывітанне! – напышліва кінула яна. – Бачу, ты была ў яго за сядзелку. Наша фірма разлічыцца з табою. У тваіх паслугах мы больш не маем патрэбы. Праз гадзіну мы перавязём боса ў іншае месца. Цяпер буду я наглядаць за ім, – ганарліва дадала яна і пайшла ў ардынатарскую.

Начальнік аховы, які выйшаў услед за Зінаідай з палаты, ціха падзякаваў Таццяне.

– Узнагароду за работу можаце атрымаць у нашым офісе, – дадаў ён.

– Мне не патрэбна ўзнагарода, – нягучна вымавіла Таццяна і пайшла да ліфта.

Апынуўшыся на вуліцы, яна прыпынілася ў вузкім пераходзе, пачакала, пакуль да ўвахода пад”ехала вялікая чорная машына. Аляксея вывезлі на калясцы з бальніцы праз паўгадзіны. Каля яго клапатліва мітусілася Зінаіда. Зірнуўшы на яснае блакітнае неба, Аляксей перавёў позірк на яе:

– Скажыце, хто наглядаў за мною сёння ноччу?

– Гэта была я, – схлусіла Зінаіда, нават не пачырванеўшы.

Ахоўнікі асцярожна занеслі каляску з Аляксем у машыну. Выцершы слёзы, Таццяна паволі пайшла да прыпынку тралейбуса…

Дамоў яна прыехала, калі на вуліцы пачало ўжо змяркацца. Увайшла ў кватэру, пагладзіла па галоўцы Васілька, які выбег з пакоя.

– Што, не апрытомнеў яшчэ твой хворы? – выглянула з кухні Надзея Пятроўна.

– Апрытомнеў, – ціха прамовіла Таццяна, прысеўшы на канапу.

– Тады чаго такая сумная? Ён што, не пазнаў цябе?

– Не пазнаў, – цяжка ўздыхнула Таццяна і падзякавала настаўніцы, правяла яе да дзвярэй. Калі вярнулася ў пакой, падхапіла Васілька на рукі, моцна прыціснула да сябе.

“Ну і што, што не пазнаў, – падумала яна пра Аляксея. – Ну і хай зараз з ім Зінаіда. Галоўнае, ён жывы. Ты ж менавіта толькі гэтага жадала, на іншае і не разлічвала…”

Яна паклала на ложак сына, які заснуў на яе руках, выйшла ў калідор, пераапранулася ў дамашні халат. Вярнуўшыся ў пакой, узяла са стала невялічкі фотаздымак Аляксея, правяла па ім пальцамі.

“Ну вось і ўсё, – журботна ўздыхнула яна. – Больш мы з табою не ўбачымся. Зінаіда свайго не ўпусціць. Шчасця табе з ёю, любы”.

Паклаўшы здымак на стол, Таццяна падышла да акна. На вуліцы была непраглядная цемра. У шкло ціха стукаў дробны начны дождж. На душы было паныла і адзінока…

* * *

Быў пачатак верасня. Узняўшыся ў зеніт, сонца пяшчотна палівала лясны пасёлак сваім мяккім восеньскім святлом. Адпусціўшы рабочым лесазавода цыгарэты і запалкі, Таццяна зачыніла кафэ на абедзены перапынак, скіравалася ў ашчадную касу. Калі параўнялася з вялікім цагляным домам, не стрымалася, міжволі кінула позірк на акно Аляксеевай кватэры і сумна ўздыхнула – на ім па–ранейшаму былі шчыльныя жалюзі. За два месяцы, што мінулі з іх апошняй сустрэчы ў бальніцы, Таццяна так і не атрымала ад Аляксея ніводнай вестачкі. Нават не ведала, як ён цяпер сябе адчувае. Напэўна, зараз з ім Зінаіда. Мо нават стала яго жонкай. Што ж, яна жадае ім шчасця.

Здаўшы ў ашчадную касу грошы, Таццяна таропка пайшла дамоў. Пасля абеду на працу ў кафэ заступала напарніца. І яна хацела памыць сёе–тое з хатніх рэчаў. Дый Васілёк павінен быў з хвіліны на хвіліну з'явіцца са школы. Трэба было падагрэць абед. Наблізіўшыся да свайго пад”езда, Таццяна змеціла на лаўцы школьны ранец сына.

“Ну што за дзіця! – абурылася яна. – Не паспеў нават яшчэ ў дом увайсці, а ўжо ліха кудысьці яго панесла… І ранец кінуў без нагляду. Ну зараз усыплю яму перцу!”

Яна завярнула за вугал дома, акінула позіркам дзіцячую пляцоўку і ледзь не абамлела. Насупраць дома стаяў доўгі белы лімузін. На пляцоўцы ж з Васільком весела гаманіў Аляксей. Ён быў у шыкоўным цёмным касцюме, меў здаровы і бадзёры выгляд. Васілёк сядзеў у яго на плячах, трымаўся рукамі за папярочку спартыўнай лесвіцы. Убачыўшы Таццяну, Аляксей апусціў хлопчыка на зямлю. Узяў яго за руку, ступіў да Таццяны.

– А вось і мама нарэшце прыйшла, – усміхнуўшыся, прыязна вымавіў ён. – І дзе ж нячыстая яе дагэтуль насіла? Мы яе ўжо тут добрую гадзіну чакаем! А яна вунь, бачыш, яшчэ і злуецца на нас! – весела падміргнуў Аляксей Васільку. – Ну што, мы, здаецца, збіраліся ў Мінск, пакатацца на вялікай каруселі?

– Так, дзядзька Аляксей. Я ніколі яшчэ на ёй не катаўся! – шчыра адказаў хлопчык.

– Колькі часу дадзім маме на зборы?

– Гадзіну. Хопіць ёй, каб размаляваць сябе, – сур”ёзна, па–мужчынску, вымавіў хлопчык.

– Так і зробім! – прамовіў Аляксей. – Толькі спачатку падорым ёй кветкі. – Узяў ён у начальніка аховы, які выйшаў з лімузіна, букет руж і працягнуў іх збянтэжанай Таццяне.

– Ну, прывітанне вам, гаспадыня!

Сталы цемнавалосы начальнік аховы хітравата падміргнуў Таццяне і, як нічога не было, пайшоў да машыны.

“Яго работа! – міжволі адзначыла Таццяна. – Гэта ён расказаў Аляксею пра ўсё!”

– Ну што, пойдзем зірнём на тваю хованку, якую ты абяцаў паказаць.– Аляксей зноў узяў Васілька за руку.

Яны павярнуліся і пайшлі да маладых бярозавых прысад, што бялелі каля дарогі.

Прыхінуўшыся да сцяны дома, Таццяна прыціснула да сябе вялікія белыя духмяныя ружы. Па шчоках яе маленькімі кропелькамі каціліся светлыя слёзы радасці…

ГЭТА САМОТНАЯ ЗОРКА ВЕНЕРА альбо БОГ, ПАЭТ І КАХАННЕ кароткая аповесць

1

Theos est Creator.

Бог ёсць Творца. Гэты знакаміты старазапаветны выраз з кнігі прарока Іерэміі быў першай бясспрэчнай ісцінай для маладога статнага паэта, які жыў у вялікім мітуслівым горадзе. Бо, як іншыя палкія мастакі, ён шчыра лічыў, што толькі праз творчасць і сузіранне майстра чалавек пазнае і ўсведамляе акаляючы яго велічны танюткі бясконцы Сусвет, і гэтым ён хоць крыху набліжаецца і робіцца падобным на свайго нябеснага Айца. Да таго ж малады вершнік у адрозненне ад шматлікіх вершаплётаў, якія сёння запаланілі сваімі ўзнеслымі “паэзамі” амаль усе літаратурныя выданні, быў сапраўдным паэтам. Светлыя і шчырыя вершаваныя радкі ліліся з ягонай шчодрай душы, ледзь толькі ён пакідаў свой сціплы пакой у доўгім шэрым рабочым інтэрнаце. Ад яскравых сонечных промняў, якія залівалі цесныя сонныя гарадскія кварталы на дрыготкім ціхім світанку, ад шумлівых вуліц, запалоненых струменямі рухавых машын, ад маўклівага людскога натоўпу, што, падобна веснавой паводцы, плыў у розныя бакі па тратуары, і нават ад брудных сіняватых дажджавых плямаў на асфальце падземных пераходаў, у якіх раптам адбівалася невыразная велічная постаць таямнічай блокаўскай незнаёмкі, што на імгненне праплывала перад паэтам і знікала ў змрочнай пашчы доўгага калідора метро. Маладому чалавеку заставалася толькі вынуць з кішэні блакнот і аловак і, крыху збочыўшы ад людской мітусні да лаўкі на прыпынку, хуценька пакласці думкі на бялюткі ліст паперы. Ягоныя нізкі вершаў друкавалі амаль усе тоўстыя і тонкія літаратурныя часопісы маладой краіны.

Але віхурысты век камп”ютараў і інтэрнэта, які зараз упэненым поступам крочыў па сусвеце, не вельмі быў схільны да паэтаў. Ганарары ім плацілі смешныя. Пражыць на іх было нельга, нават калі ў выдавецтве час ад часу выдаваліся іхнія кнігі. Але ж нічога іншага як ствараць светлыя вершы паэт не ўмеў. Таму і жыў вельмі сціпла за кошт падпрацоўкі ў вечаровыя гадзіны грузчыкам на тым ці іншым прадуктовым складзе. У літаратурных кругах ведалі пра ягонае бядовае жыццёвае становішча, але малады вершнік меў даволі палкі і нястрымлівы характар, не вадзіў сяброўства ні з адным паэтычным кланам, што стаялі на чале таго ці іншага аб”яднання літаратараў. Таму ягоныя кнігі абыходзілі літаратурныя прэміі і “грамадская” павага.

Але ўсё ж паэта нярэдка запрашалі госцем на творчыя вечарыны няздараў–вершаплётаў. І нават давалі колькі хвілін агучыць публіцы свае пранізлівыя шчырыя радкі. Мо з–за таго, што сама прысутнасць на імпрэзе паэта падымала ўласную годнасць у вачах тых, хто спачываў на ёй на лаўрах?

Вось на адной з гэткіх пышных літараратурных вечарын паэт раптам адкрыў для сябе яшчэ адну бясспрэчную нябесную ісціну, што, бы тая веснавая жураўліная песня, прымусіла ягонае сэрца пачашчана забіцца: “Theos est Amor” – “Бог ёсць любоў”.

Ён ужо заканчваў, стоячы на невысокай авансцэне, узнёсла і шчыра дэкламваць свой новы верш, як раптам, кінуўшы беглы позірк на прыціхлую бардаўскую публіку, нібы спатыкнуўся вачыма аб статную дзявочую постаць у асляпляльным блакіце, што ўзнікла на парозе залы. Густыя бялявыя валасы прыгажуні былі акуратна сабраныя на галаве ў пучок і прышпілены залацістым грэбнем. Лёгкая падоўжаная сукенка вабна акрэслівала вытанчаную дзявочую фігуру. Чароўная незнаёмка была яўна не з літаратурнай тусоўкі, бо ейны бялюткі твар праменіў цнатлівым святлом цікаўнасці да таго, што адбывалася наўкол. Дзяўчына захапляльна пазірала на паэта. І ён, апынуўшыся імгненна ў палоне вялікіх зорных дзявочых віроў, дачытаў верш і пад гукі музыкі, што раптам напоўнілі прастору, пад апладысменты залы рушыў да таямнічай блокаўскай незнаёмкі. Яна таксама зрушылася яму насустрач. І неўзабаве яны закружыліся ў віхуры меладычнага танца, што зайгралі музыкі.

– Якія–такія ветры занеслі на нашу сціплую вечарыну гэткую светлую, яскравую зорку? – у шчырым захапленні партнёркай спытаўся ён, ледзь танец узяў больш павольны рытм.

– Ветры? – усміхнулася незнаёмка загадкавай усмешкай Венеры Мілоскай.– Ды ваш сёняшні лаўрэат… мая школьная сяброўка. Вось даслала запрашэнне на імпрэзу сваёй кнігі. Няёмка было адмовіць.

– Ну і як, павіншавалі ўжо сваю сяброўку з поспехам?

Дзяўчына, ад гнуткага стану ледзь улоўная ў руках, злёгку хітанула прыгожымі бялявымі валасамі.

– Павіншавала, хоць мне не надта падабаюцца ейныя вершы. Я ў захапленні ад вашых нізак – чыстых, пранізлівых і шчырых. Бы ў іх пульсуе само жыццё…

– Тады ўношу прапанову – сысці з вечарыны, – мовіў гучна паэт, – бо далей тут не будзе нічога цікаўнага, акрамя застольнага перапалу таленавітых ласуноў да дармавога пітва, – паказаў ён вачыма на літаратурны гурт, які пачынаў ўжо тоўпіцца з пажаднымі вачыма вакол сталоў, што былі накрыты ў глыбіні залы і ламіліся ад напояў і багатай прыкускі.

– Прапанова прымаецца! – зычліва адказала дзяўчына.– Не люблю сцэн абжорства і пустаслоўя нецвярозых прамоўцаў.

Праз колькі хвілін яны паволі ўжо ішлі па прыцемненай вуліцы, насустрач вечароваму мігаценню высокіх фанароў і зорак, што адна за адной запальваліся на пачарнелай тканіне неба. Непраглядная пялёнка ночы агарнула іх ўжо ў сціплым пакоі паэта, калі маладыя аголеныя пругкія целы зліліся ў пажадлівым трапяткім подыху кахання…

Яны сустракаліся на кожным тыдні, звычайна выхаднымі. І амаль што не вялі размоў. Бо навошта дзівосным зоркам, што ляцяць поруч, словы? Ці не гаворыць красамоўней за ўсё сам іхні непараўнальны асляпляльны бляск? Яны ляжалі на ложку непакрытыя і, сузіраючы без цені сарамлівасці прыгажосць адно аднаго, толькі лёгкім дотыкам чуйных пальцаў запальвалі козытлівую цёплую асалоду на дрыготкай маладой скуры… Раніцой, калі падушка яшчэ захоўвала цяпло пайшоўшай каханай, паэт браўся за аловак і з ягонай натхнёнай душы ліліся узнёслыя, светлыя радкі.

Так доўжылася да самага лістападу, калі раптам наляцелы прахалодны паўночны вецер сарваў пажоўклае лісце з дрэваў і густым залатым дыванам услаў імі сцяжыны паблізу інтэрната. З восеньскай непагаддзю прыйшла і прахалода ў адносінах закаханых.

Яна ў прыталеным паліто, не распранаючыся, яўна не ў настроі, прайшла ў пакой, колькі хвілін у задуменні стаяла ля акна, нарэшце мовіла да паэта.

– Як ты жывеш у гэтым абшарпаным шэрым пакоі? Ні вады, ні душа…

– Ды так, – паспрабаваў ён аджартавацца, – скардзіцца, здаецца, няма на што. Які– неякі кут, каб прыткнуць галаву, усё ж ёсць. Ды яшчэ да яго кавалак хлеба…

– Усё б табе пераводзіць ў жартачкі! – суха перапыніла яна. – Нельга чалавеку так жыць, бы таму сабаку ў будцы. Сёння я размаўляла з бацькам. Ён у мяне адказны работнік міністэрства і не супроць узяць цябе ў свой аддзел. У цябе ж вышэйшая адукацыя. Круху падвучышся. Будзеш атрымліваць добры заробак, дадуць прасторную кватэру. Як, згода?

– Ты прапануеш мне зрабіцца чыноўнікам? – няўцямна зірнуў паэт на любую і ледзь не расмяяўся ў душы, толькі на імгненне ўявішы сябе ў крэсле міністэрскага бюракрата.

Як жа гэта выглядала недарэчна і нават смешна. Ён, таленавіты паэт – сухі згорблены чыноўнік! Сядзіць за сталом у кабінеце і замест стварэння вершаў перабірае нікому непатрэбныя паперы.

Яна быццам спіной пачула ягоныя думкі, уздрыгнула плячыма, змрочна ўзіраючыся ў панылы вечаровы восеньскі пейзаж за шклом.

– Я хачу сустракацца з любым ў светлых пакоях, а не ў цвілой сабачай кануры! – мовіла нарэшце злосна.– Калі табе не да спадобы мая прапанова, тады я пайду, паэт. І мы больш ніколі не сустрэнемся, чуеш?!.

– Што ты, любая, – ступіў ён да вакна і паспрабаваў пяшчотна прыхінуць да сябе каханую, але яна ўхілілася ад ягоных ласак.

У вялікіх блакітах дзяўчыны – звычайна чыстых і светлых – адбілася туга і адчай Мёртвага мора. Яна рашуча зрушылася.

– Бывай!..

За дзвярыма пакоя на зацемненай лесвіцы пачуўся цяжкі металічны стук высокіх жаночых абцасаў, які балючымі стрэмкамі ўпіваўся ў сэрца паэта. Ён доўга застылым статуем ўзіраўся праз халоднае шкло ў густую вечаровую цемру, што агортвала брудную гарадскую вуліцу і ў лядашным покрыву якой знік невыразны цень каханай.

“Але ж я нават не ведаю нумара яе тэлефона, – змрочна падумаў ён. – Што ж, усё светлае і добрае рана ці позна заканчваецца. І падвоенныя зоркі, надыходіць час, узрываюцца і разлятаюцца ў розныя бакі, каб скончыць свой апошні жыццёвы шлях ў самоце і адзіноце.”

І затрымаў свой самотны позірк на піўным шапіку, што свяціўся яскравай вывескай пры канцы туманнай вуліцы, і ля якога звычна тоўпіліся раскудлачаныя заўсядаі хмелю.

“Ih vino veritas? Ісціна ў віне?” – узгадаўшы выснову старажытнага філосава, цяжка ўздыхнуў паэт.

Павярнуўшыся, ён прыхапіў з шафы чорнае восеньскае паліто і пайшоў на вуліцу. Праз колькі тыдняў ён захварэў і злёг ў ложак, і маркотны позірк паэта звярнуўся да акрайца неба, што бачыўся ў нешырокім акне…

2

Quo vadis, Domine?.. Куды ідзеш, спадар Ісус? Ты – Уладар бясконцага і неабсяжнага Сусвету. Вялікі і Непазнавальны. Справядлівы і Міласэрны. Гаспадар жыцця і смерці, святла і цемры, самоты і кахання. Куды на гэты раз скіраваўся твой магутны непадзельны дух? Няўжо зноў на Зямлю? Тую гаротную Зямлю, якая знемагае ў цемры граху, страху і бязладдзя. Толькі навошта табе тыя бедныя і нікчэмныя, якія некалі выракліся цябе – Вялікага Пакутніка Галгофы. І чаму не яны Цябе шукаюць, а Ты шукаеш іх; чаму не яны Цябе знаходзяць, але Ты знаходзіш іх. А мо, ужо спяшыш учыніць свой справядлівы суд? Ці зноў нехта звярнуўся да Цябе са шчырай пакаяльнай малітвай! Га, Магутны Божа? Ты ж Добры і Міласэрны. Quo vadis, Domine?..

…У невялікім шэрым пакоі, усё ўбранства якога складалі пісьмовы стол ды ложак, панавала паўцемра. У вузкае расфіраненае акно з выцвілага вячэрняга восеньскага неба самотна зазіраў медны дыск поўні. Ледзь бачна варушылася полымя свечкі, якое адбівалася ў журботных карых вачах маладога чалавека, што ляжаў на ложку. За сценамі пакоя горад, у якім пульсавала і клекатала жыццё. Але што да таго хвораму паэту, якога пакідалі сілы…

Чаму побач з талентам заўсёды нядоля? Чаму добрыя і шчырыя вымушаны пакутаваць, а прагныя, ненажэрныя, злыя заўсёды ў цяпле, сытыя і вясёлыя? Скажы, Божа, чаму лепшых Ты забіраеш, а выродлівыя і нікчэмныя ўсё жывуць і жывуць?..

..Хворы паэт самотна зірнуў праз акно на чорнае нябеснае прасцірадла, на якім прыгаршчамі запальваліся нанач зоркі. І горка ўздыхнуў. Няўжо зоркі не чуюць ягонай ўмольнай просьбы. Няхай яго пакінулі ўсе: сябры, родныя, каханая. Але Ён, Справядлівы і Міласэрны?.. Паэт у роспачы адвёў позірк са счарнелага неба і змружыў павекі. Калі ж адплюшчыў вочы, ад ледзь улоўнага шолаху, то нейкі час разгублена пазіраў на сівога старога ў доўгім сінім плашчы, які стаяў пасярод пакоя.

Вы… вы хто? – нарэшце паварушыў малады чалавек губамі.

– Ты клікаў мяне, паэт? – прыцішана пачулася са змроку.

Журботныя вочы хворага на імгненне асвятліліся. Ён з хваляваннем вымавіў:

– Гэта ты, Божа? Прабач, не пазнаў цябе. Але ж, ты некалі быў малады, а цяпер…

– Калі пакутуюць дзеці, разам з імі пакутуе і бацька. Пакутуе і старэе, – перабіў хворага сівы стары.

– Чакай, Божа, я зараз устану. Ты сядай, калі ласка.

Малады чалавек зрабіў нялоўкую спробу прыўзняцца з ложка, але стары перапыніў яго:

– Табе лепш пакуль ляжаць, паэт. Мне зручней размаўляць з тымі, хто ляжыць. Прысаджвацца ж не буду. Я ненадоўга.

– Разумею, – больш не спрабуючы ўзняць галаву, толькі крыху павярнуўшы яе ў бок старога, ціха прамовіў хворы.

– Ну, дык навошта ты мяне клікаў? – зноў пачулася з паўцемры.

У светлых вачах маладога чалавека адбіўся сум.

– Захварэў я, Божа. Каторы дзень ужо не ўстаю з ложка. Няўжо прыйшоў мой час?.. Але ж я не напісаў яшчэ сваёй лепшай кнігі…

– Усе чалавечыя хваробы ад самаго чалавека, – спакойна заўважыў стары.

– Так яно, Божа, мая хвароба ад самоты і адзіноты, – нягучна вымавіў хворы. – Ты ж ведаеш, мяне пакінула любая. Але як жа ствараць вершы без кахання? Можа, дапаможаш, вернеш любую да мяне?

Вочы маладога чалавека з надзеяй зірнулі на старога, але той маўчаў.

– Прабач, Божа, даруй за недарэчную просьбу, – сумна прашаптаў хворы. – Я забыўся, што ты стварыў нас, людзей, вольнымі. І за тую волю нават сам узышоў на Галгофу. Але хоць крайком вока можна зірнуць на любую. Можа, яна таксама зараз дзесьці пакутуе?

– Гэта можна, – ціха прамовіў стары. – Толькі б я не раіў. Праўда не заўсёды бывае салодкаю.

– Хай. Мне б толькі на хвілінку пабачыць…

– Воля твая, паэт, – уздыхнуў стары і ўзняў угору руку.

Дальняя сцяна пакоя раптам растала, бы той цукар у кіпні. На яго месцы ўзнік куток нейкага начнога кафэ з невялічкім круглым столікам, за якім сядзелі высокі смуглы мужчына і маладая бялявая жанчына. Трымаючы ў руках напоўненыя віном кілішкі, яны пра штосьці весела гаманілі. Але вось смуглы мужчына прыхінуў да сябе галаву жанчыны, пацалаваў яе ў пульхныя губы…

Убачыўшы, як па шчацэ маладога чалавека скацілася сляза, стары апусціў руку. Карціна тут жа знікла. На свае месца, бы з туману, выплыла сцяна пакоя.

– Я ж папярэджваў цябе, паэт. Праўда не заўсёды бывае прыемнай для чалавека, – прамовіў стары.

– Няхай. Але я цяпер ведаю яе, – прашаптаў малады чалавек. Голас яго дрыжэў, позірк згас. – Забяры мяне, Божа. Чуеш? Мне няма для каго больш жыць…

Стары ўважліва зірнуў на хворага. Горкі сум бліснуў у яго задуменных вачах.

– Што ж, воля твая, паэт, – сказаў ён. – Хай твая пакутная душа знойдзе нарэшце свой доўгачаканы спакой…

Ад моцнага подыху старога полымя свечкі на пісьмовым стале патухла, пакой агарнула цемра…

…Над зарослымі магілкамі кружыліся вароны. Неба было зацягнута пунсовымі аблокамі. Крапаў дробны прахалодны дождж. Ля свежага пясчанага грудка, што быў у пачатку пахаванняў, стаяла на каленях маладая жанчына. Мокрыя растрапаныя валасы вужакамі спадалі на ўгнутыя плечы. Па бледным апухлым твары каціліся слёзы. Жанчына ціха ўсхліпвала:

– Ты прабач мяне, любы. Я не думала, што ўсё так скончыцца. Я проста хацела, каб ты крыху прыраўнаваў мяне. Ты ж увесь свой час бавіў за пісьмовым сталом, а мне хацелася хоць крышачку ўвагі. Даруй, мілы. Божа, калі ты чуеш, забяры мяне, адпраў да любага. Я не магу без ягонага кахання. Божа, чуеш?..

– Воля твая, жанчына.

Да грудка выйшаў сівы стары. Ён скрушна зірнуў на абмяклае цела маладой жанчыны, якое спаўзло на пажоўклую траву.

– Неразумная жанчына. Хіба ж паэт не ствараў вершы ў твой гонар! Ты была ягоным жыццём і натхненнем. Хай жа вашы душы зноў плывуць побач. Бо што песня без слоў.

Стары перавёў позірк на свежы пясчаны грудок з вялікім драўляным крыжам.

– Вось і напісаў ты сваю лепшую кнігу, паэт!

Стары павярнуўся, паволі рушыў да ўваходнай брамкі, а калі дасягнуў утаптанай сцежкі, на хвіліну прыпыніўся. Мудрыя вочы дапытліва зірнулі ў нябесны блакіт. Відаць, сачылі, як дзесьці там, сярод неабсяжнай прасторы і бясконцых зорак злучаюцца дзве аблудныя душы. Стары нарэшце ўсміхнуўся, бы той касец, задаволены сваёй працай, і пайшоў далей…

Мо зноў хто звярнуўся да яго са шчырай пакаяльнай малітвай? Га, Магутны Божа? Quo vadis, Domine?..

НЯВЕСТА ВАЎКА апавяданне

Ваўкі мы – вольнае наша жыццё.

У. Высоцкі

Выцеры слёзы, ваўкі не плачуць.

Не да твару ім прытварацца людзьмі.

А. Мядзведзеў

Ускраіны густога зялёнага бору ліцвінскі назіральнік Сварг дасягнуў на світанку. Амаль паўночы ён ішоў да яе з непралазнага гушчару, дзе разбіў свой часовы стан невялікі атрад разведчыкаў, які быў дасланы наперад ваяводам Давыдам Гарадзенскім, што з дружынай ужо колькі месяцаў здзяйсняў імклівы паход у самае сэрца Германіі, ў Брандэрбургскую мархію, ў адказ на гвалтоўны пазалеташні напад нямецкіх крыжакоў на ваколіцы Гародні і памесце самога князя, калі ў полымі варожага крывавага разбою загінулі ягоная жонка і малы сын. І вось надышоў час помсты. Амаль лета рухавая конная харугва ваяводы гуляла па чужой зямлі. Бы той лясны воўк, яна раптоўна з'яўлялася то ў адным, то ў другім месцы, робячы нечаканы напад на варожыя цытадэлі і паселішчы, і пасля іхняга спусташэння так жа бясследна знікала ў мясцовых густых барах. Усе спробы варожых сцягоў перахапіць імклівых ліцвінскіх вершнікаў не прыносілі пакуль поспеху, бо кожны раз перад чарговым балючым укусам ворагу мужны і прадбачлівы князь Давыд дасылаў наперад разведчыкаў…

Загартаваны ў шматлікіх баях з ворагам адважны воін–дазорца Сварг выбраў месца для сваіх назіранняў у невысокім густым хмызняку, за якім адразу пачынаўся шырокі луг. З яго добра праглядаўся шэры нямецкі бург[[4]] з высокімі прамавугольнымі вежамі і зубчатымі сценамі, што, падобна той скале, узвышаўся на пакатым узгорку пры канцы лугавога зялёнага дывана. Непадалёк ад варожай цытадэлі месцілася на раўніне вялікае нямецкі дорф[[5]] з дыхтоўнымі каменнымі дамамі і пузатымі драўлянымі гаспадарчымі забудовамі, якія здалёк здаваліся лялечнымі. Гэта была вотчына нямецкага рыцара Ото фон Верга, які ўчыніў некалі разам са сваімі сябрамі– крыжакамі крывавую разню ў ваколіцах Гародні. У абавязак Сваргу ставілася высветліць колькасць варты і вояў у варожым бургу, шляхі зручнейшага падыходу да цытадэлі.

Першыя промні сонца, што пачынала ўставаць на ўсходзе, ужо краналі сваімі светлымі прасцінамі за спінай воя верхавіны высокіх соснаў, калі ён, зрабіўшы з тонкага галля подсціл, зручна прылёг пасярод ранішняй роснай лясной травы. Нямецкі бург і сяленне, што бачыліся на даляглядзе, паволі прачыналіся ад кароткага летняга сну. Над маленькімі домікамі сям– там слаліся клубы ранішняга белага дыму, ля гаспадарчых забудоў назіраўся рух гаспадароў. З расчыненай брамы варожай цытадэлі выехаў невялікі эскорт вершнікаў, які паскакаў па тонкай нітцы дарогі кудысьці на захад.На сценах замка разведчык прыкмеціў толькі пару вартавых, якія ляніва паходжвалі ўздоўж зубцоў, амаль не звяртаючы ўвагі на сонныя ранішнія ваколіцы, што прылягалі да змрочных вежаў. Варожы гарнізон паводзіў сябе даволі бяспечна, яўна не чакаючы нападу чужынцаў. Але колькі ў ім вояў? І колькі ратнікаў, калі што, можа даслаць яму на дапамогу пасяленне? Сварг утаропіў пільны позірк на маленкія домікі, што цесным гуртам туліліся ўдалечы на раўніне, і раптам змеціў на сцяжыне, што стужкай бегла ад іх да зацення лесу, тры жаночыя фігуры з ляйчынамі ў руках. Падобна, мясцовыя фрау накіроўваліся ў сасновы бор за сухім галлём для печаў. Калі яны наблізіліся да хмызняку, весела штосьці шчабечучы паміж сабой, разведчык апусціў галаву. Узняў яе, як чужыя галасы зніклі ў далёкім лясным гушчары, і зноў утаропіў свой позірк на варожую цытадэль. Падступіцца непрыкметна да трывалых высокіх сцен з–за адкрытай прасторы магчыма было што толькі пад покрывам ночы. Паназіраўшы яшчэ крыху за вартай, разведчык быў ужо збіраўся ўзняцца на ногі і рушыць у глыб лесу да стана атрада, як краем вока нечакана прыкмеціў дзвюх нямецкіх жанчын, што выйшлі з бору з сушняком за плячыма. Прыпыніўшыся на сцяжыне, яны азірнуліся, занепакоена загукалі ў лясное густое заценне:

– Марта! Марта! Во біст ду![[6]] Марта!..

Як відаць, фрау клікалі сваю дзесьці заблукалую пасярод соснаў сяброўку. Не дачакаўшыся адказу, яны крыху павагаліся, потым павярнуліся, паволі рушылі да пасялення. Рушыў, узняшыся з подсцілу, у глыб лесу і Сварг. Заўтра на золку ён ізноў збіраўся вярнуцца да хмызняку і працягнуць свае назіранні за варожым замкам. Разведчык добра паглыбіўся ўжо ў засенне высокіх соснаў, як раптам пачуў гучны пранізлівы гартанны жаночы крык, які далятаў бы з–пад зямлі:

– Хельфэн зі мір! Швестэрн! Хельфэн зі мір![[7]]..

Сварг нядрэнна ведаў чужую мову. Яшчэ зусім маладым ён патрапіў у палон да лівонскіх крыжакоў і колькі зім правёў у кайданах сярод манастырскіх сцен, пакуль аднойчы яму не пашанцавала збегчы. Нямецкая фрау прызывала на дапамогу сваіх сябровак–сёстраў. З ёй яўна штосьці здарылася.

“Не, толькі гэтага мне сёння не хапала – ратаваць з бяды чужынку!” – злосна сплюнуў Сварг, але ўсё ж завярнуў у той бок, адкуль даносіўся прызыўны ўмольны голас.

Ён хутка выйшаў да прыхаванай у нізкім густым зарасніку ледзь прыкметнай пасткі–ямы, якую звычайна выкопвалі паляўнічыя для лоўлі буйных лясных звяроў. Распластаўшыся на траве, разведчык падпоўз да ямы, асцярожна зазірнуў у ейную змрочную пашчу і ўбачыў нямецкую фрау, якая зачапіўшыся грубым сарафанам за востры корань дрэва, сутаргава матляла нагамі, што страцілі апору. Пад імі ўнізе злосна блішчэлі завостраныя наканечнікі колляў. Разведчык працягнуў сваю мускулістую руку жанчыне.

– Руку! Падай мне руку! – уласна выгукнуў ён на нямецкай мове.

Галава чужынкі ўзнялася злёгку ўгору, на Сварга зірнулі пашыраныя напужаныя вочы.

– Найн–найн! Вольф![[8]] Пакінь мяне, ідзі! Найн–найн!..– пачуўся з ямы раптам нервовы крык.

У злосці Сварг, дацягнуўшыся, ухапіў моцнымі пальцамі чужынку за тонкую руку і праз колькі імгненняў выцягнуў яе з паляўнічай пасткі на зялёны бераг травы. Ледзь толькі ён раслабіў сваю жалезную хватку, немка рэзка ўскочыла на ногі і пужліва прыціснулася да тоўстай высокай сасны.

– Ніхт–ніхт! Вервольф![[9]] Не бяры мяне!..– пачуўся дрыготкі голас.

Сварг, злёгку ўсміхнуўшыся, агледзеў чужынку. Гэта была зусім яшчэ маладая дзяўчына з выразнымі карымі вачыма і цёмнымі густымі валасамі, якія доўгімі закручанымі пасмамі спадалі на хударлявыя плечы, робячы дзявочы дробны бялюткі твар надзвычай прывабным. Немка была ў сарафане і кофце з вышытымі цёмна– карычневымі карункамі па краях. Яна сутаргава прыладжвала разарваны верх адзення да цела, хаваючы ад незнаёмца злёгу аголеныя горкі пругкіх грудзей.

– Найн, Вервольф! Прашу, пакінь мяне!.. Пакінь…– шапталі ўсё яшчэ нервова дзявочыя губы.

І толькі цяпер разведчык дапетрыў, чаго так напужана гэта вельмі чароўная і прывабная нямецкая фрэйлен[[10]]. Дзіва што! На яго ж галаве сядзела пудзіла ваўка! І што зараз бачыла на вочы чужынка: чалавечае цела з брыдкай валасатай страшнай пашчай звера замест галавы!?. Сапраўдны пярэварацень, ваўкалак, ці па–іхняму – Вервольф! Ці яшчэ Вольф – воўк! І толькі!

Разведчык, ўзняўшы рукі, рашуча скінуў з сябе пудзіла, якое ліцвінскія воі–назіральнікі звычайна накідвалі на галовы, каб адпужваць ім няпрошаных дапытлівых гасцей, калі тыя выпадкова натраплялі на іхнія прытулкі. Кучаравы русы хлопец з мужнымі рысамі твару, што раптам з'явіўся перад чужынкай на белы свет, прыязна падміргнуў фрэйлен.

– Ды ты не хвалюйся так. Не бойся, не з”ем я цябе! Гэта ж, бачыш, проста пудзіла – Вольф маскэ! – пакруціўшы у руках воўчую скуру, паспрабаваў ён патлумачыць дзяўчыне.

Потым паклаў пудзіла на зямлю, уткнуў палец у свае шырокія грудзі.

– Міхась! Мяне завуць Міхась! А цябе як? Марта? – узгадаў ён імя, якое выгуквалі на сцяжыне перад лесам нямецкія жанчыны.

Чужынка нейкі час яшчэ насцярожана пазірала то на Сварга, то на страшнае пудзіла ваўка на зямлі, але вочы яе паступова цяплелі. Падобна, яна пачынала прыходзіць ў сябе.

– Яволь. Іхь хайсэ Марта, [[11]] – хутка адказала яна. – Дык значыцца ты не Вервольф? Але тады хто ты – Эльх? – зноў адбіўся ў прыгожых карых вірах дзяўчыны перапуд.

“Во, на табе, цяпер яна ўспрымае мяне ўжо за ляснога духа Эльха – лесуна”, – пасля ўсхваляванага россыпу чужых слоў разважыў з усмешкай Сварг.

– Найн! – паспрабаваў ён рашуча запярэчыць. – Іх бін кайн Вольф, кайн Вервольф, унд кайн Эльф![[12]] – адмоўна круціў ён галавой. – Міхась просты воін. Кры–гер!– зноў паказаў ён на сябе пальцам.

Дапытлівы позірк дзяўчыны вывучальна прабёг па мячы на поясе Сварга, па луку і стрэлах, што віселі за ягонымі плячыма.

– Айн Крыгер? – урэшце з палёгкай уздыхнула чужынка.– Міхась – Крыгер. Лясны Крыгер – Ройбэр[[13]]? – зноў выступіла на пасвятлелым было ўжо твары дзяўчыны хваляванне.

“Ну вось, цяпер мяне ўжо ў лясныя разбойнікі прызначыла!” – уздыхнуў раздражнёна Сварг.– “Да ну вас немцаў! Якія ж вы ўсе някемлівыя і тугадумы!”– ледзь услых не вылаяўся ён.

– Ды просты я воін! Іхь кайнфахэр Кры–гер! – кінуў ён узлавана і, нагнуўшыся, пачаў збіраць раскіданнае ля паляўнічай пасткі на траве сухое галлё, што належала фрэйлен. Калі сабраў у кучку, абвязаў сушняк ляйчынамі.

– Крыгер не прычыніць табе зла, – выпрастаўшы спіну, мовіў ён дзяўчыне на ейнай мове. – Бяры галлё, ідзі дамоў! – Паказаў ён рукою ў бок выхаду з бору.

Дзяўчына, ухапіўшыся за ляйчыны, накінула сушняк на свае хударлявыя плечы, зрабіла з ім колькі крокаў, раптам прыпынілася, азірнулася з цікаўнасцю на Сварга, апаліўшы сэрца воя сваімі загадкавымі карымі поўнямі.

Данкэ, Вольф Міхась, – пяшчотна вымавіла, – за тое, што ўратаваў мяне. А ты прыгожы, Вольф Міхась. Я заўтра раніцой зноў прыду ў бор. Сустрэнеш мяне?

“Гэ, спатканне мне на заўтра прызначае, ці што?” – разгубіўся Сварг і згодна хітануў галавой.

– Біс бальд, Вольф![[14]] прыязна ўсміхнулася дзяўчо і, павярнуўшыся, пайшла ў заценне разгалістых дрэваў.

Разведчык доўга пазіраў ёй задуменна ўслед. Ці разумна ён робіць, што адпускае дамоў чужынку, якая пабачыла яго на свае вочы? Што будзе, калі яна паведаміць сваім супляменнікам аб чужым крыгеры ў боры? Нямецкія акуратныя гаспадары адразу тады насцярожацца, данясуць у свой бург.

“Не, не павінна расказаць, – урэшце падумаў ён пра дзяўчыну. – Я ўсё ж уратаваў яе ад смерці. З– за ўдзячнасці змоўчыць. Дый спатканне, здаецца, табе прызначыла…”

Ледзь прыгожы гнуткі дзявочы стан схаваўся за высокім зараснікам, Сварг зрушыўся ў накірунку часовага прыстанку свайго атрада. Выразныя карыя вочы дзіўнай нямецкай фрэйлен стаялі перад ім, бы тыя акенцы ў загадкавы патаемны свет…

Да сваіх ён дабраўся, калі сонца ўжо схілілася да заходняга небасхілу. Лагер месціўся пасярод цёмнага ціхага гушчару і ахоўваўся прыхаванымі сярод дрэваў вартавымі. Вярталіся адзін за адным і іншыя разведчыкі, што аглядалі і вывучалі другія блізкія да бору чужыя куты. Каранасты цёмнавалосы сотнік Зварыч, які кіраваў воямі, выслухваў па чарзе назіральнікаў, удакладняў дэталі. У Сварга ён пацікавіўся: ці бачыў разведчык самога знатнага нямецкага рыцара ў радавым бургу? Атрымаўшы пакуль адмоўны адказ, загадаў вою весці на працягу тыдня далейшыя назіранні за варожым гняздом, высветліць ягоныя сілы і зручныя падыходы да цытадэлі. І адпусціў адпачываць. Пасля прыпозненага сытнага абеду Сварг забраўся ў невысочкі галлёвы будан з мягкім хваёвым подсцілам і ад стомы адразу заснуў моцным сном.

Пасярэдзіне ночы ён зноў скіраваўся да варожага замка з думкамі аб чароўнай нямецкай дзяўчыне, з якой звёў яго ўчора ў боры лёс. Ці прыйдзе яна раніцой сёння ў лес, як абяцала?

Апынуўшыся на золку ў росным хмызняку, разведчык колькі часу назіраў за бургам, што ўзвышаўся змрочнай скалой удалечы, кідаючы зрэдку занепакоены позірк у бок нямецкага пасялення, што віднелася пакуль туманнай плямай на даляглядзе. Ці не з'явілася на сцяжыне стройная хударлявая постаць чужынкі? Бург не падаваў на світанку якойсьці асаблівай мітусні і руху, на сценах звычна паходжвала варта. З шырокай брамы выехаў адзінокі рэйтар[[15]], нетаропка паскакаў кудысьці па дарозе. Мерна цякло ранішняе жыццё і ў пасяленні. Там–сям над дамамі курыўся дым. Да лугу, што ляжаў перад шэрымі гаспадарчымі забудовамі, паволі сунуўся статак хатніх жывёл. Разведчык быў ужо захваляваўся, што маладая чужынка перадумала з ім сустракацца, як неўзабаве прыкмеціў на сцяжыне гнуткі дзявочы стан. У руках Марты матлялася вялікая плеценая кашолка. За грыбамі наважылася, ці што?

Сварг узгадаў выраз аднаго бывалага ліцвінскага воя: які дурань адпускае адну дзяўчыну нанач у лес, калі выходзяць на паляванне ваўкі! Гэта было сказана яшчэ пры паходзе дружыны Давыда ў Мазовію колькі летаў таму. Тады аднойчы ноччу дазорцы натыркнуліся на маладую мазоўку – напужаную, заплаканую. Пайшла ў лес за суніцамі і заблукала. Пашкадавалі, вывелі на дарогу.

Але зараз набіраў моцы світанак. Сонца падняло ўжо сваё бялёсае вока на ўсходнім небасхіле. Ад ягоных яскравых промняў на высокай траве зіхацела светлымі пацеркамі раса. Сварг счакаў, пакуль Марта паглыбіцца ў бор, на ўсякі выпадак пільна азірнуў навакольны зараснік – ці не прыхавана ў ім дзесьці засада? Як быццам аніякіх рухаў і шолаху нават птушак. І сцішана пайшоў за дзяўчынай, якая, падобна, накіроўвалася да паляўнічай ямы– пасткі. Дасягнуўшы яе, Марта прыпынілася, разгублена азірнулася па баках.

– Вольф Міхась! Дзе ты? Лясны Вольф Міхась!?.– загукала яна занепакоена ў лясное заценне, што было наперадзе.

Разведчык, зняўшы з галавы пудзіла. выйшаў з–за густога куста.

– Ды тут я, – прымусіў ён немку ўздрыгнуць і азірнуцца.– Гутэн таг, [[16]] Марта!

– Ай, як жа ты мяне напалохаў, – з палёгкай уздыхнула дзяўчына. – Гутэн таг, Вольф Міхась. Я вось тут табе снеданне прынесла. – Яна палезла ў кашолку, і, ступіўшы да тоўстага вывараценя, паклала на бярвенне палатняны пузаты клуначак, расхінула. – Ты сядай, Вольф Міхась, паеш, – дадала Марта ласкава.

“Відаць, лічыць, што я сяжу тут у лесе галодны і халодны, ”– падумаў Сварг пра дзяўчыну, але усё ж прысеў на паваленае дрэва поруч з клункам.

Адразу адчуў прыемны пах свежага цёплага пірага. Даўно ўжо ён не спрабаваў духмянай хатняй здобы. Прысеўшы на бярвенне побач з воям, Марта працягнула яму невялікі гліняны збан.

– Свежае малако. Папі, Міхась.

Колькі імгненняў яна з пяшчотай назірала, як Сварг пажадліва запіхае ў рот хатнюю здобу і запівае яе пахучым сырадоем.

– Данкэ, Марта, дайн кухэн шмект![[17]] – вярнуўшы апарожнены збан, шчыра падзякаваў разведчык.

– Я за грыбамі, – хітанула галавой дзяўчына на сваю кашолку.– Дапаможаш, Вольф?

Сварг узняўся з бярвеня, яны таропка рушылі ў глыб бору. Праз колькі часу Сварг паклікаў Марту да паляны, на якой узнімалася высокая зялёная папараць.Яшчэ ўчора на зваротнай дарозе ў лагер ён прыкмеціў тут россып прыгожых белых грыбоў. Яму так і карцела, як некалі ў дзяцінстве, узяць у рукі кашолку і рынуцца з пажаднымі вачыма ў зараснік за гэтымі дзівоснымі ляснымі падарункамі. І вось сёння, здаецца, мара яго здзяйсняецца.Калі перад вачыма Марты паўсталі стройнымі шарэнгамі шапкі баравікоў, яна не стрымала сваіх радасных пачуццяў.

– Гот зай данк![[18]] Колькі баравікоў! Вольфу Міхасю падапарадкоўваюцца нават грыбы!

Нагнуўшыся, яна пачала таропка збіраць падарункі лесу ў кашолку. Сварг жа, прыпыніўшыся непадалёк ад дзяўчыны, зачаравана любаваўся нязвычнай рухавасцю і гнуткасцю прыгожага жаночага стану. Потым ён праводзіў Марту да ўскраіны бору…

Праз дзень яны зноў сустрэліся каля паляўнічай пасткі. Дзяўчо пачаставала яго смачным гарачым снеданнем. Пасля яны паволі рушылі па лясной сцяжыне, што бы тая вужака, пятляла пасярод высокіх стройных соснаў, і неўзабаве выйшлі да нешырокай, але вірлівай лясной рэчкі.

– Скупаемся! – прапанавала натхнёна Марта. – Толькі я – першая! – І таропка схавалася ў маладых кустах, якія падступалі да самай вады.

Неўзабаве Сварг пачуў усплеск вады і задзірлівы дзявочы голас:

– Гэй, Вольф, я ўжо плыву! Даганяй, ці ты баішся вады?!.

Сварг таропка зняў з сябе вопратку, ступіў босымі нагамі ў цёплую воду. Асядлаўшы хвалю, шырокімі рухавымі грабкамі ён дагнаў Марту пасярод чыстага воднага люстэрка. Тая, прыпыніўшыся, абліла яго бялёсымі пырскамі.

– Вось табе, Вольф Міхась! Бараніся!

Потым, выбраўшыся на бераг, яны прылеглі аголеныя на невялічкую капу сена, што стаяла паблізу ад рэчкі. Іхнія позіркі звярнуліся да высокага нябеснага блакіту, па якім толькі сям–там плылі адзінокія маленькія бялявыя аблокі.

– А як будзе на тваёй мове, Міхась, хіммель?– раптам спыталася дзяўчо.

– Неба, – хутка адказаў разведчык.

– Не–ба, – задуменна паўтарыла дзяўчына і хітанула злёгку галавой на жоўты яскравы круг, што узняўся ўжо над борам. – А зоннэ?

– Сонца.

– Унд волькен?

– Аблокі.

– А лібэ?

– Каханне.

– Каханне. Каханне, – паўтарыла услых дзяўчына дзіўнае чужое слова і раптам, павярнула галаву, ласкава вымавіла:

– Бай Марта цу Міхась іст Лібэ[[19]] – каханне!

– Міхась таксама кахае Марту – аух лібт, – мягка вымавіў Сварг і, павярнуўшыся, прыцягнуў рукою дзяўчыну да сябе…

Потым колькі часу яны ляжалі моўчкі. Нарэшце Сварг ціха спытаўся:

– А хто ў Марты ёсць з роду?

– Муці унд Фаці, юнгэрэ швэстэр[[20]], – хутка прашаптала дзяўчо.

– А ў мяне тры браты, – ціха адзначыў Сварг.

– Драй брюдэр? – здзівілася дзяўчына і ўзнялася з капы, дацягнулася да сарафана. – Усё. Мне патрэбна ўжо дамоў.

Разведчык праводзіў дзяўчыну да пачатку бору.

– Я прыду ў лес паслязаўтра, – азірнулася яна на сцяжыне.

– Да сустрэчы, Марта, – ласкава дакрануўся Сварг да тонкай дзявочай рукі.

– Біс бальд, [[21]] Міхась! – злёгку ўздрыгнулі далікатныя пальцы Марты ў далоні разведчыка.

Сварг доўга яшчэ стаяў ля пералеску, зачаравана ўзіраючыся ў вытанчаную дзявочую фігуру, што аддалялася ад яго па ўтаптанай лугавой сцежцы, думаючы пра тое, што адразу па прыходзе харугваў князя Давыда і іх нападу на варожы бург, ён возьме з сабой Марту дамоў, не як палоніцу, а як нявесту. Ці пагадзіцца вось толькі сама Марта?

У прызначаны дзень спаткання разведчык звычна заняў сваё назіральнае месца ў хмызняку, сочачы з хваляваннем за сцяжынай – ці не бачна на ёй такой знаёмай і роднай яму постаці каханай? І толькі час ад часу кідаў лёгкі позірк на далёкі варожы бург на ўзгорку. За колькі дзён назіранняў ён ужо высветліў усё, што павінен быў ведаць аб цытадэлі. Гарнізон налічваў не больш як пяцьдзесят крыгераў, якія паводзілі сябе даволі бяспечна, яўна не чакаючы якогасьці нападу. Знаходзіўся ў замку і ягоны высокародны ганарысты ўладар. Браць прыступам бург патрэбна было з не вельмі трывалай бакавой паўночнай сцяны і пажадана пад покрывам ночы, ці на золку. Усе гэтыя звесткі разведчык паведаміў ужо сотніку. Таму і не зводзіў сваіх дапытлівых воч са сцяжыны, што бегла ад чужога сялення да бору. Калі ж на ёй з'явіцца Марта?

Сонца ўжо ўзнялося на ўсходзе над падпаленай ніткай далягляду, заліваючы нямецкі дорф свамі яскравымі промнямі. На ягонай вузкай вуліцы бачыўся нейкі дзіўны мітуслівы рух нямецкіх манаў.[[22]] З бурга да маленькіх домікаў паскакаў неўзабаве эскорд узброеных варожых рэйтараў. Марты ж на сцяжыне ўсё не было відаць. І Сварг занепакоіўся. Ці прыйдзе яна ў бор сёння?

Неўзабаве ён ўбачыў на сцяжыне хударлявую дзяўчынку, якая бегла ад пасялення ў накірунку бору. У ейных руках нічога не было. Дасягнуўшы пералеску, яна прыпынілася, нерашуча ўвайшла ў зараснік. І Сварг пачуў узрушаны дзіцячы голас:

– Вервольф! Во біст ду? Вервольф! Іхь бін Мартас швэстэр![[23]]..

Дзяўчынка называла сябе сястрой Марты і прасіла яго выйсці. Але чаму яна так хвалюецца? Ці не здарылася штосьці з Мартай? Разведчык устрывожыўся. Зняўшы з галавы пудзіла ваўка, ён выйшаў са свайго зацішку да дзяўчынкі. Тая нейкі час ў спудзе пазірала на яго пашыранымі вачыма, потым, перасіліўшы страх, наблізілася, нервова схапіла Сварга за руку.

– Вервольф! Я – сястра Марты. Яна там, – паказала дзяўчынка дрыготкай рукой на пасяленне. – Ёй пагражае небяспека. Яе схапілі, і манахі хочуць спаліць на вогнішчы. Уратуй Марту!

Ад тупой болі, якая працяла ягонае сэрца, Сварг сцяў зубы. Тут жа ўзяўшы сябе ў рукі, ён ступіў да ўскраіны бору, агледзеўся. Сунуцца ў нямецкі дорф ў сваёй ліцвінскай вопратцы было б самагубствам. На шчасце ён раптам змеціў на дарозе непадалёк ад лесу двух манахаў у доўгіх карычневых балахонах, якія рухаліся ў накірунку паселішча. Сварг паскорыў хаду і нагнаў чужынцаў пасярэдзіне луга…

У пасяленне ён увайшоў ужо у прасторным манаскім адзенні, якое надзейна прыхоўвала пад сабой меч і прыспушчаны да пояса лук. Накінуўшы на галаву капюшон, разведчык наблізіўся да натоўпу, што запаланяў прастору перад высокай каменнай царквой у цэнтры паселішча. Узняўшы вочы на нешырокі драўляны памост, наспех збудаваны ля царкоўнай брамы, ён жахнуўся. На ім стаяла Марта, у белай акрываўленай кашулі, прывязаная вяроўкамі да тоўстага высокага ганебнага слупа. Босыя ногі дзяўчыны агортвала кучка сухога галля. Побач з ёй у чорнай рызе стаяў тлусты святар, ягоныя маленькія вочы злосна блішчэлі, кароткая рука грэбліва паказвала на Марту.

– Хэксэ! – кідаў ён гнеўна ў натоўп. – Зі ферлецтэ Готтэс Гезэц! Зі хаттэ фэрбіндунг міт Вервольф![[24]]

Нямецкі святар называў Марту ведзьмай, сцвярджаў, што яна парушыла запавет Госпада, уступіўшы ў тайную сувязь у лесе з Вервольфам. Сварг азірнуў натоўп. Той узрушана гудзеў:

– Тод дэр Хэксе – смерць ведзьме!

– Хэксе інс фойер – ведзьму у полымя! – цяжкім балючым звонам адбіваўся ў галаве Сварга вынесены плошчай прысуд любай.

– Ніхт–ніхт! – патанаў у людскім гулу голас пажылога нямецкага мана[[25]], што сгорблена стаяў непадалёк ад памоста – як відаць, бацькі Марты.

– Тод дэр Хэксе! – працягваў дружна раўці здзічэлы натоўп. – Хэксэ інс фойер!

Да кучкі галля на памосце пачаў марудна набліжацца кат–манах з пылаючым факелам у руцэ. Сварг маланкава агледзеўся ў пошуках выйсця з нечуванай бяды.Скінуць з сябе балахон, уварвацца з мячом на памост, аслабаніць любую? Збоку ад натоўпу прыцішана стаялі коні спешаных нямецкіх рэйтараў. Але падыход да памоста ахоўвала каля двух дзесяткаў узброеных варожых крыгераў. Нават калі ён і праб”ецца праз іх цесны строй да Марты, то ўсё роўна не ўратуе яе, тут жа атрымае стралу ў спіну. У адчаі Сварг звярнуў позірк да любай. Вочы дзяўчыны ў пошуку спачування і міласэрнасці трывожна бегалі па разгарачаным натоўпе. І раптам іх погляды сустрэліся. На імгненне ў пацямнелых карых дзявочых вірах успыхнулі святло і пяшчота. Кат–манах тым часам працягнуў свой страшны факел да сушняку, і тонкае галлё ахапіла пякельнае полымя. Марта ў спудзе зірнула на яго і зноў паглядзела на Сварга.

– Страляй у мяне, Міхась! Разумееш? Шісэ ауф міхь, Вольф Міхась!..[[26]] – пачуўся ад ганебнага слупа ўмольны дзявочы прызыў.

Разведчык колькі імгненняў вагаўся, потым у адчаі намацаў пад балахонам лук і з болем ускінуў яго. Вострая страла патрапіла ў самае сэрца Марты, босыя ногі якой ужо лізалі гарачыя языкі полымя. Светлыя вочы дзяўчыны заплюшчыліся, непакрытая галава з густымі распушчанымі валасамі ўпала на сцішаныя грудзі.

Натоўп, што быў наўкола Сварга, на нейкі час анямеў. Потым узарваўся напужаным жывёльным ровам:

– Вервольф! Хір іст Вервольф!..[[27]]

Скінуўшы з сябе балахон, Сварг выхапіў з ножан меч і рынуўся скрозь натоўп, які ў спудзе расступаўся перад ім, да варожых коняў. Стрэлы нямецкіх крыгераў, што прыпознена паляцелі вершніку ў спіну, які паганяў рыссю каня да выратавальнага лесу, злавілі толькі віхурыстую конскую грыву.

Калі Сварг са змрочным счарнелым тварам дабраўся да стана атрада ў глыбіні бору, той ужо поўніўся харугвамі мужнага князя–ваяводы Давыда, што тайнымі сцяжынамі падышлі да разведчыкаў.

На золку ліцвінская дружына нечакана напала на вотчыну нямецкага рыцара фон Верга. Палаў узяты раптоўным штурмам бург. Чорны густы дым слаўся і над варожым дорфам. Сварг, уварваўшыся ў паселішча ў першых радах вершнікаў, спачатку зарубіў мячом нямецкага светара, што выскачыў ў страху на вуліцу з кірхі. Потым ён скіраваў свайго рыжака да дома Марты, што стаяў на ўскраіне пасялення. Спешыўшыся, паўстаў сцяной ў браме, не дазволіў воям разрабаваць гаспадарку, прыхінуўшы да сябе малую сястру каханай, што выбегла да яго ў кашулі з будынка.

Калі ўсё скончылася, дзяўчынка адвяла яго да свежага адзінокага землянога грудка пасярод лугу. Пяшчотна паклаўшы на яго пудзіла ваўка, бы сваё сэрца, ён моўчкі стаяў ля апошняга прыстанку любай і ад невыноснага болю ў грудзях ледзь стрымліваў слёзы.

Быццам зразумеўшы, што гаспадару патрэбна як мага хутчэй ісці ад гэтага страшнага месца, да разведчыка наблізіўся верны баявы конь і прызыўна заржаў. Прытуліўшыся на імгнене да мягкай густой грывы, Сварг у скрусе прашаптаў:

– Бывай, Марта. Прабач, што не збярог цябе. Я ніколі не забуду твае дзіўныя ясныя вочы. Бывай, нявеста Вольфа...

Разведчык выцер адзінокую слязу, што скацілася па шчацэ, рэзка ускочыў на каня і, не азіраючыся, паскакаў да доўгага ланцуга вершнікаў, што рухаліся на даляглядзе.

Дружына гарадзенскага ваяводы Давыда, здзейсніўшы сваю раптоўную пагоню ў самае сэрца варожай зямлі, вярталася на радзіму.

МАЦІ апавяданне

Бяда ў дом Надзеі Міхайлаўны прыйшла пад канец восені, калі дрэвы ўжо стаялі аголеныя, а ночы зрабіліся доўгімі і прахалоднымі. Быў пахмурны, з нізкім выцвілым шэрым небам і знобкім паўночным ветрам дзень.Міхайлаўна ў абед, як звычайна, завіхалася на калгаснай ферме. Адносячы цёплы сырадой у невялічкіх бідонах у зборны цэх, яна час ад часу кідала неспакойны позірк праз вузкае сценнае акенца на ўтаптаную сцяжыну, што вужакай вілася з пагорка, дзе стаяла ферма, да ўскраіны вёскі. Час ужо перапаўзаў за поўдзень, але ейнага сямігадовага Петруська са школы штосьці не было відаць…

Хлопчык заўсёды пасля заняткаў зазіраў да яе на ферму; спацелы ад хуткай хады, з ускудлачанымі русымі валасамі і прыгожай чырванню на кругленькіх шчочках, ён прагна піў з вялікага кубка сырадой, які белапенным воблакам ахінаў пульхныя дзіцячыя губы. Міхайлаўна замілавана глядзела на сваю крывінку.

Потым, пасля дойкі, яны разам ішлі дахаты праз прыбалотны поплаў, з якім межавала высокая асока і сакавітая трава.

Але сёння Петрусёк чамусьці затрымліваўся. Міхайлаўна адвяла позірк ад недалёкай, сцішанай пад высокімі голымі бярозамі вёскі і выпрастала ацёклую спіну. І раптам убачыла побач мажную постаць загадчыцы фермы. Твар невысокай пажылой жанчыны быў нейкі шэры, у ейных раскосых вачах свяціліся спачуванне і жаль.

– Надзейка, паслухай, што табе мушу сказаць, – нервова прашаптала яна. – Ты толькі моцна не хвалюйся. На гурт дзяцей, што ішлі са школы, наехаў п'яны вадзіцель. Сярод дзяцей быў і твой хлопчык…

Ад пачутага ў Міхайлаўны запякло ў сэрцы, вочы затуманіліся; галава, рукі сталі цяжкія, яна асела на металічнае вечка бідона.

– Ты толькі не хвалюйся так, – даляталі, нібы з–за якой сцяны, да яе трывожныя словы жанчыны.—Усе дзеці жывыя, але ёсць пераломы… Іх адвезлі ў горад у бальніцу. Ты бяры нашу машыну, едзь да свайго хлопчыка. Яна там, на двары.

Устрапянуўшыся, Міхайлаўна прымусіла сябе ўзняцца з бідона. Сапраўды, што гэта яна села: яна ж так патрэбна зараз сыну…

Праз гадзіну яна ўжо была ў раённай бальніцы. Петрусёк ляжаў у вялікай белай палаце разам з іншымі вясковымі хлопчыкамі, якіх падбіла машына – надзвычай белы, аніводнай крывінкі на ўсім дробным спужаным твары. Дзве ягоныя нагі былі ўзятыя ў тоўсты гіпс. Убачыўшы маці, ён паспрабаваў павярнуцца і ўсміхнуцца ёй, але не змог – персмыкнуўся ад моцнага болю, які працяў яго хударлявае цела. Міхайлаўна ледзь стрымала слёзы ад жалю, што агарнуў ейнае мацярынскае сэрца.

– Ты ляжы, сынок, не варушыся, – прысеўшы побач з сынам на край ложка, пяшчотна дакранулася яна дрыготкімі пальцамі да гарачага дзіцячага ілба.

У бальніцы яна прабыла да вечара, перагаварыла з урачамі, схадзіла ў магазін, купіла сыну свежай садавіны, прымусіла яго крыху перакусіць, і толькі тады заспяшалася на аўтобус.

Волю сваім гаротным пачуццям яна дала, калі ўжо вярнулася дамоў – праплакала на халодным ложку амаль усю ночку. Гадавала сына Міхайлаўна адна. Муж Міхась, добры і спагадлівы чалавек, чатыры гады таму раптоўна памёр ад сардэчнай хваробы. Таму ўсе думкі і намеры Міхайлаўны былі скіраваны на малалетняга сына – каб той ні ў чым не меў нястачы; заўжды быў у цяпле і накормлены, хадзіў у добрым адзенні і абутку. Для гэтага і працавала яна з раніцы да поздняга вечара на ферме, ды яшчэ трымала сваю вялікую гаспадарку: карову, парасят, куры… І вось не зберагла свайго светлалобіка ад бяды.

Раніцой Міхайлаўна, дагледзеўшы ўласную гаспадарку, заспяшалася на ферму, апоўдні ж зноў паехала ў бальніцу…

Яна наведвала сына амаль кожны дзень.

Праз тры месяцы Петруську знялі з ног гіпс. З надзеяй, што яе крывінку нарэшце выпішуць і дазволяць забраць дамоў, Міхайлаўна пайшда да ўрача, які лячыў сына. Той быў у прасторным кабінеце з трыма сваімі калегамі, якія па чарзе разглядалі ля акна невялічкі шэры рэнтгенаўскі здымак і нездаволена круцілі галовамі.

– А вось і маці нашага пацыента, – прыкмеціўшы Міхайлаўну, сумна сказаў калегам лечачы ўрач і паправіў на сваім маладым доўгім твары акуляры. – Вы, відаць, наконт выпіскі вашага сына?..

Міхайлаўна ледзь бачна кіўнула галавой. Ад прысутнасці ў кабінеце столькіх задуменных урачоў у ейным сэрцы зварухнулася трывога. Няўжо што нядобрае з Петруськом? Што за здымак урачы так незадаволена разглядалі?

– З выпіскай вашага хлопца, на жаль, пакуль давядзецца пачакаць, – раптам суха прамовіў стары сівы ўрач, які, відаць, быў галоўным сярод сваіх калег.

– Як гэта не цяжка, але мушу сказаць вам, як маці, праўду, – узняў ён на Міхайлаўну свае маленькія сумныя вочы, у якіх выступала спачуванне. – У выніку моцнага ўдару пры аварыі ў вашага сына здарылася вельмі рэдкая костная траўма рукі, якая перайшла ў гангрэну… На жаль, гэтая хвароба пакуль невылечная . І ва ўсім свеце толькі ў Амерыцы, ды яшчэ ў Маскве прафесар Ліманаў, робяць па ёй першыя доследы. Таму прыйдзецца адняць паражоны ўчастак, – змоўк урач.

– Майму хлопчыку што, адымуць руку? – ад нечаканасці Міхайлаўна вырачыла вочы, няўцямна зірнулага на сівога ўрача.

– Так, тыдні праз тры вашаму сыну трэба будзе рабіць аперацыю, – ціха ўдакладніў той.

Міхайлаўна нават не памятала як на здранцвелых нагах пакінула бальніцу, даехала дамоў. Прыгнечаная, апусцілася ў хаце на табурэт. Яна доўга пазірала патухлымі вачыма праз акно на двор, па якім некалі бегаў ейны вясёлы і неўгамонны Петрусёк, потым адвяла позірк ад недалёкай, сцішанай на гародзе разгалістай ліпы, зірнула ў адчаі на вячэрнее цярушліва–хмарнае неба, каб туды адпусціць свой нясцерпны мацярынскі боль, але супакою не атрымлівала. Цяжка ўзняўшыся з табурэта, яна выйшла на двор. Калі ў прыцемках лягла ў ложак і засяродзілася сама на сабе, зноў наплылі горкія думкі. Сыну адымуць руку? І ейная крывінка назаўсёды застанецца калекай, як жа гэта, га?..

Страшныя думкі даймалі яе амаль усю ночку, і толькі пад раніцу, калі акраец неба ў вакне пачаў налівацца перадсвітальным марывам, Міхайлаўна раптам страпянулася. Чакай, чаго ж гэта яна так раскісла? Трэба ж ратаваць сваю крывінку… Стары ўрач у бальніцы, здаецца ж, казаў, што ў Маскве хваробу сына ўжо спрабуе лячыць нейкі прафесар Ліманаў…

“Трэба неадкладна ехаць у Маскву! – агарнула Міхайлаўну выратавальная думка. – Знайсці гэтага прафесара…”

Падхапіўшыся з ложка, яна ступіла да старой шафы, дрыжачымі рукамі выцягнула з– пад коўдры на паліцы грошы, што прыхоўвала на чорны дзень, і таропка пералічыла іх. Вядома ж, гэтых капейчын для паездкі ў Маскву было мала. Але ёсць жа у хляве яшчэ карова, трое гадавалых парсюкоў, якіх можна здаць у калгас. Ды яшчэ можна пазычыць у суседзяў – свет жа не без добрых людзей. Апрануўшыся, Міхайлаўна выйшла на вуліцу, таропка пашыбавала па поплаве да суседняй вёскі ў праўленне калгаса…

…Цягнік прыйшоў у Маскву на досвітку. Пакінуушы цеснаваты, але ўтульны вагон, Міхайлаўна апынулася ў шматгалосным вірлівым натоўпе, і адразу разгубілася, адчуўшы сябе сярод безупыннага людскога струменя, што плыў па доўгаму шэраму перону, нібыта ў нейкім мурашніку. Натоўп зацягнуў яе спачатку ў нейкі шырокі прыцемнены падземны пераход, потым выкінуў на вялікую прывакзальную плошчу, рассыпаўшыся на ёй на жвавыя ручаі. Адзін з гэтых ручаёў і вынес Міхайлаўну да аўтобуснага прыпынку. Масква ўжо была пазбаўлена снега; надышоўшая вясна нагадвала пра сябе падсохлымі асфальтавымі тратуарамі і свежым нехалодным ветрам. Міхайлаўна доўга распытвала, як ёй праехаць да патрэбнага медыцынскага інстытута, але прахожыя раўнадушна паціскалі плячамі, іншыя з іх наогул не звярталі ўвагі на прыезджую вясковую жанчыну, і толькі адна дзяўчына ў доўгім чырвоным паліто, прыпынілася і паказала рукой на прыпынак, што быў на процілеглым баку вуліцы…

А дзевятай гадзіне – з дзвумя перасадкамі – Міхайлаўна нарэшце дабралася да інстытута. Шматпавярховы, шырачэзны, з вялікімі прамавугольнымі вокнамі, ён стаяў на рагу дзвюх шумных вуліц, бы той велічны статуй. Яна не адразу адшукала сярод мноства празрыстых шкляных дзвярэй патрэбны ўваход. Але імя прафесара, якое яна назвала пажылому падцягнатаму вахцёру, падзейнічала на таго магічна, і мужчына паказаў на доўгі шырокі бакавы калідор…

Прафесар Ліманаў прыняў яе па запісе толькі пасля абеду. Высокі, хударлявы, з маленькімі і чорнымі, як смала, вусікамі, у караткаватым белым халаце, ён доўга свідраваў глыбока пасаджанымі вачыма здымак, які прывезла Міхайлаўна, нарэшце, зморшчыўшыся, перавёў на вясковую жанчыну свой задуменны позірк.

– Дарэмна вы, шаноўная, прыехалі ў такую далеч, – сумна сказаў ён. – Наш інстытут не робіць пацыентам падобныя аперацыі. Пакуль па гэтай хваробе мы ставім доследы толькі на жывёлах, і не вельмі ўдалыя…

Ён хвіліну памаўчаў, задумліва разглядаючы здымак, пасля скрушліва дадаў:

– Таму, на жаль, нічым не магу дапамагчы вашаму сыну. Дарэмна вы ехалі…

Прыкусіўшы да болю і крыві ніжнюю губу, Міхайлаўна ацяжэлымі нагамі пакінула інстытут. Яна доўга ў скрусе ішла па вуліцам, размаўляючы сама з сабой. На вакзал прыехала ўжо ў прыцемках. Доўга выглядала ў раскладзе зваротны цягнік на Мінск. Той ішоў толькі раніцай. Яна апусцілася ў шумнай зале чакання на пластмасавую лаўку і адразу, знясіленая, правалілася ў нейкі неспакойны трывожны сон…

На досвітку, падхапіўшыся, рушыла на перон да цягніка і раптам, павярнуўшыся, пайшла да аўтобуснага прыпынку. Не, не для гэтага яна ехала ў такую далеч, каб вярнуцца дамоў да сваёй гаротнай крывінкі з нічым. Не для гэтага…

Даехаўшы да інстытута, Міхайлаўна цярпліва стаяла на ягоным пляцы перад уваходнымі дзвярыма, абмацваючы вачыма людскі натоўп, які спяшаўся ў будынак, пакуль нарэшце не прыкмеціла ў ім знаёмую хударлявую фігуру прафесара, і тут жа апусцілася перад ім на калені…

Устала яна з прахалоднага каменя толькі ўвечары, калі гучны людскі струмень, раўнадушна абцякаючы яе, прасунуўся міма… Назаўтра, неяк агораўшы ночку на цвёрдай вакзальнай лаўцы, яна зноў прыехала да інстытута…

Прафесар Ліманаў пасля завяршэння аперацыі ў аддзяленні хірургіі падняўся на ліфце ў свой кабінет, спаласнуў рукі і спацелы лоб, выцерся мягкім ручніком, з палёгкай уздыхнуў, узняў вочы на медсястру, што сядзела за сталом і штосьці пісала ў тоўсты сшытак.

– Стаіць тая беларуская жанчына? – ціха пацікавіўся ён.

Мажная маладая жанчына адарвала вочы ад паперы, па ейным круглым ружовым твары прабёг цень спачування і жалю.

– Стаіць, Аляксандр Мікалаевіч! Ужо сёмы дзень, – з раніцы да поздняга вечара. І адкуль толькі ў яе бяруцца сілы? Ці гэта мацярынскае сэрца іх так надае?

Прафесар Ліманаў павесіў рушнік, ступіў да акна, адсунуў рукой рог фіранкі, зірнуў на вуліцу. Жанчына сіратліва стаяла на каленях пасярод шэрага інстытуцкага пляца. Позірк ейных стомленых вачэй быў скіраваны ў бок ягонана кабінета. Парывісты вецер кудлаціў на галаве доўгія русыя валасы, што выглядалі з–пад лёгкай цёмнай хустачкі…

– Ідзіце, прывядзіце гэтую жанчыну сюды, – задумліва сказаў прафесар.—Толькі адагрэйце яе спачатку кавай…

– Вы вырашылі ўзяцца за аперацыю? – спытала медсястра. – Але ж яна вельмі складаная, і ў гэтай вясковай жанчыны не будзе чым заплаціць…

– Аформім за кошт інстытута, як першы добраахвотны эксперымент на чалавеку. Руку яе малому сыну мы ж у любы час паспеем адняць. А раптам што і атрымаецца? Завіце жанчыну. Няхай едзе, вязе свайго хлопца…

***

Калі праз прыадчыненае акенца пачуўся гук матора, Міхайлаўна, пакінуўшы завіхацца ля печы з чыгунамі, у якіх гатавала вячэру, з затоенным дыханнем выбегла на двор. Каля веснічак стаяла вялікая чорная сынава машына. З яе вылез Пятрусь – высокі, статны, з мужным загарэлым тварам, у прыгожым цёмным касцюме.

– Ну, прывітанне, маманя. Як ты тут пажываеш?

– Ды так нічога, у мяне усё добра, сынок, – радасна прамовіла Міхайлаўна і пяшчотна дакранулася да сынавай левай рукі. – А як у цябе справы – рука не баліць?

– Ды што ты, маманя, усё прыстаеш з гэтай рукой, – злёгку абурыўся сын.—Ты ж бачыш, які я здаровы. Хоць зараз у воз запрагай! – пайграў ён пругкімі мускуламі.

– Ну і дзякуй Богу, сынок, – з палёгкай уздыхнула Міхайлаўна.

Пасля таго, як Петрусю зрабілі ў Маскве ўдалую аперацыю, яна яшчэ цэлыя чатыры гады вазіла хлопца туды на нагляд за прыжыўленай донарскай косткай. Потым сын падрос, паступіў у сельскагаспадарчы тэхнікум, але пасля яго заканчэння пайшоў у гандаль – адкрыў у Мінску на кірмашы некалькі кропак. І цяпер у сына ўсё слаўна: уласны катэдж пад Мінскам, замежная машына, маладая прыгожая жонка… Праўда, бацькоўскую хату Пятрусь наведваў не часта, але Міхайлаўна не крыўдавала на яго. У сына ж столькі клопатаў на гэтым кірмашы – з раніцы і да позняга вечара кожны Божы дзень на ім! Таму была вельмі радая кожнаму ягонаму прыезду…

Прайшоўшы з сынам у хату, яна хуценька накрыла на стол. Счакала, пакуль сын уволю пачастуецца хатняй ежай, спыталася з надзеяй у голасе:

– Ты мо пераначуеш, сынок? На дварэ ж ужо шарэе…

– Не, я ненадоўга, маманя. І са справай да цябе, – выцер аб працягнуты маці ручнік Пятрусь рукі і, устаўшы з табурэта, палез у чорную скураную барсетку, якую прывёз з сабой, выцягнуў адтуль нейкую паперу, паклаў яе на чысты ўскраек стала.

– Хопіць табе, маманя, тут ужо адной гараваць, – вымавіў ён. – Дом прададзім. Мне якраз грошы патрэбны. Хачу новы шапік на кірмашы паставіць. Я ўжо і пакупніка на дом знайшоў. Падпішы вось гэтую паперу, – выцягнуў сын з кішэні пінжака залацістую ручку.

– Як скажаш, сынок, – схіліўшыся над аркушам, паставіла ў падказаным месцы Міхайлаўна сваю нязграбную закавыку.

Разагнула паволі старую спіну, запыталася:

– А я куды, сынок, да цябе ў Мінск?

– Ды не, маманя, – хутка адказаў Пятрусь, падхапіўшы са стала паперу. – Ты ж ведаеш, мы ж з жонкай усе дні на рабоце. А за табой нагляд патрэбен. Я дамовіўся ў райвыканкаме, каб табе выдзелілі месца ў інтэрнаце пад Мінскам. Там добра кормяць, даглядаюць, урачы заўсёды на месцы… На днях заеду за табой, адвязу. Ну ўсё, мне ўжо трэба ехаць. Тавар новы прывязуць вечарам, – зашпіліў сын сваю скураную барсетку.

Міхайлаўна пайшла следам за сынам на двор, праводзіць яго.

– Ты толькі хутка не гані машыну, – папрасіла яна, калі Пятрусь усеўся за руль.

Счакала, пакуль сынава машына схаваецца за паваротам, вярнулася ў хату, акінуўшы яе, бы тую сіраціну, жалобным позіркам, скрушна глянула ў акно на хмарнае неба, што пачынала ўжо налівацца чарнатой на ўсходзе. Яе агортвалі самотныя думкі. Не, не прыме яна прапанову сына – не паедзе ў гэты інтэрнат для старых. Навошта жыць сярод незнаёмых чужых людзей без усялякай справы? Няхай сын, калі яму так патрэбны грошы, прадае дом. А яна знойдзе дзе–небудзь сабе прытулак… Вось толькі шкада было развітвацца з тым кутком, дзе прайшло ўсё яе гаротнае жыццё. Міхайлаўна, азірнуўшыся на пакой, ражком белай хустачкі выцерла на вачах слёзы. І, узняўшыся з табурэта, прыбрала посуд са стала ўжо не свайго, а чужога дома…

Раніцай, перахрысціўшы асірацелую хату, яна з невялічкім клункам за спінай пакінула назаўсёды родны падворак…

Больш у вёсцы пра Міхайлаўну нічога не чулі, толькі аднойчы сярод вяскоўцаў прайшла чутка, што падобную на яе жанчыну нібыта бачылі ў адным далёкім жаночым манастыры. Стоячы на каленях перад абразком Маці Боскай, сівая манашка з раніцы і да вечара бесперапынна малілася – прасіла ў нябеснай заступніцы здароўя і дабрабыту для свайго заблукалага дзесьці ў свеце сына…

РАПСОДЫЯ СТАРЫХ ПАЛАЦАЎ

навела

Чырвонае вока сонца ўжо схiлiлася на пажухлым восеньскім даляглядзе, адкiдваючы ружовую пасму–цень на сiняватыя азёрныя хвалі, што неспакойна ўздыхалi пляскамі перад велiчным замкам, які, бы той непрыступны бастыён, узнiмаўся на пакатым узвышшы.

Панна Ядвiга, прапынiўшы белую кабылу, спрытна саскочыла з потнай спіны жывёлы на жоўтую пляму сцяжыны. Яська перахапiў у панны ляйчыну, i яны паволi пад прыцiшанае ржанне за спiнамi стомленных коней рушылі ўздоўж векавых дрэваў, што падступалі да замка з ўсходу. Парывiсты паўночны вецер шапацеў сухiм пажоўклым лiсцем. Зрываючы яго з магутных дрэваў, ён вiхурай уздымаў лёгкія залатыя манеты ўгору, потым акуратна апускаў iх унiз, слаў тонкай коўдрай на сцяжыну. Панна Ядвiга зашпiлiла каўнер свайго прыталенага кажушка. Было прахалодна. Ноччу, падобна, надарацца замаразкi. Параўняўшыся з дзяўчынай, Яська пакасiў вочы на ейную статную фігуру. Прыгожы бялюткi твар панны Ядвiгi сёння быў задуменным, у вялікіх выразных вачах адбівалася занепакоенпсць. Амаль усю вячэрняю прагулку панна ехала па пералеску моўчкi. Яна час ад часу нервова падганяла кабылу ў трывожную рысь – яе яўна штосьцi турбавала. Яська быў насцярожаны. Калi маладая панна надта рэзка скакала ў гушчар зялёных прысадаў, ён моўчкi падсцёўбваў свайго Русака, даганяў і асаджваў нервовы парыў белай кабылiцы. Спытацца ў Ядвігі аб прычыне дрэннага настрою хлопец адважыўся толькi зараз, калi яны наблiжаліся да радавога гнязда маладой панны. Ён вельмi моцна кахаў панну Ядвiгу, i ўжо больш за год тая адказвала яму ўзаемным пачуццем, але Яська нават на хвiлiну не забываўся, што ён – толькi просты сялянскi хлопец, служка князя, а панна – знакамiтага на ўсю Еўропу роду…

– Цябе нешта турбуе мая панна? – пацiкавiўся хлопец.

Страпянуўшыся, Ядвiга прыцiшыла хаду.

– Бацька даведаўся штосьці пра нашы адносiны, – сумна ўздыхнула яна.

– Ён табе нешта казаў пра гэта? – насцярожыўся Яська, мiжволi тузануўшы ляйчынамi.

– Не, нiчога не казаў, але…

Дзяучына ўспомнiла, калі раніцай бацька– князь нечакана зайшоў у яе пакоi, яўна чымсьцi ўзрушаны. Ён убачыў у люстэрку яе пышныя валасы, якiя яна расчэсвала вялiкiм грэбенем, смачны сiняк на паўаголенай дзявочай руцэ – учора на вячэрняй выездцы яна няўдала саскочыла з каня. Густыя бровы князя насупiлiся.

– Бачу, малады слуга не вельмi наглядае за сваёй паннай! Трэба замянiць яго на старэйшага i больш вопытнага. I наогул, трэба маладой панне падумаць ужо пра шлюб. Досыць ёй быць без надзейнага мужчынскага пляча…

Павярнуўшыся, князь тут жа выйшаў з пакояў, але тыя ягоныя словы пра маладогу слугу, яшчэ доўга трывожным водгукам адзываліся ў дзявочым сэрцы. I яшчэ гэты ўспамiн пра надзейнае мужчынскае плячо… Ад прыслугi панна Ядвiга ўжо чула, што бацька паслаў ганцоў да аднаго яснавяльможнага пана ў Польшу для перамоў аб iхнiм шлюбе… Няўжо ён збiраецца выдаць яе замуж, нават не запытаўшыся ёйнай згоды?

– Князь збiраецца хутка выдаць мяне замуж за аднаго яснавяльможнага пана, – сумна прамовiла пана Ядзвiга i, азiрнуушыся на бязлюдны парк, наблiзiлася да хлопца, схіліла ў самоце галаву да яго грудзей.– Ах, Яська, чуе мае сэрцайка бяду.

– Што б не здарылася, буду кахаць цябе ўсё жыццё, чуеш, мая панначка?– Хлопец ласкава абняў хударлявыя дзявочыя плечыкi.

– I я цябе буду кахаць, Яська, да самай смерцi. Лепш што– небудзь з сабой зраблю, а замуж за другога не пайду!

– Што ты, панна… Пакiнь такiя думкi! – уздрыгануўся хлопец. – Цi ж можна нават думаць пра такое?..

– Але ж трэбы штосьцi рабiць, – цiха запярэчала яму дзяўчына. – Мой бацька, калi што надумаў, ад свайго неадступiць. Нам трэба бегчы, Яська, – раптам тузанула яна хлопца за плячо. – Неадкладна! У Вiльню, да цёткi. Панна Альжбета мяне любiць, i яна вельмi добрая – дасць нам прытулак! Сёння апоўначы, калi ў палацы ўсе заснуць, выводзь цiхенька коней у двор. Буду чакаць цябе ў парку на нашай лаўцы ля маладой вярбы. – Ядвіга падняла вочы на хлопца, збянтэжанага ад падобнай прапановы. – Ты чуеш мяне, Яська?

– Я прывяду апоўначы коней, мая панначка, – нарэшце нарушыў маўчанне хлопец.

Яны пайшлі да высокiх замкавых вежаў, увайшлi ў шэрую пашчу брамы.

– Да сустрэчы мая панначка, – цiха прамовiў Яська ўжо ў двары, адкуль чуліся галасы княжацкай прыслугi, што была занятая сваiмi вячэрнiмi клопатамi.

– Да сустрэчы, каханы, – ласкава прашаптала Ядвіга.

Яна, павярнуўшыся, таропка пайшла да палаца. Неба над замкам пачынала ўжо налівацца вечаровай сінявой. Яська некалькі хвiлiн утрапёна пазiраў панне ўслед, потым накiраваўся да канюшнi.

Ступiўшы на прыступкi будынка, дзяўчына, узрушаная ад толькi што прынятага рашэння, нават не прыкмецiла, як пры канцы двара Яську раптам схапiлi княжацкія стражнікі і пацягнулі ў змрочнае падзямелле – туды, дзе пакутавалі за кратамi тыя, хто быў пазбаўлены ласкі святлейшага князя…

Панна ж Ядвiга, прайшоўшы ў свае пакоi, перапранулася ў хатнюю сукенку і прысела насупраць люстэрка, у якім, бы наяве, убычала сваю першую сустрэчу з Яськам…

Тады бацька–князь упершыню ўзяў яе на паляванне ў дзiкi лес, якi высокай густой сцяной стаяў за некалькi вёрст ад замка. Пасля доўгай скачкi на прыткiх конях яна спынiлася з прыслугай на вялiкай лясной паляне адпачыць. Адусюль гучалi прызыўныя рогi i галасы загоншчыкаў, брэх рухавых паляўнiчых сабак, якiя цікавалі ў лесе дзiка. Панна Ядвiга схiлiлася над россыпам лясных суніц. Мядовы водар траў кружыў галаву, вымушаў забыцца пра рэчаiснасць. Раптам яна пачула спалоханыя галасы прыслугi, што даносiлiся бы з–за якой сцяны. Узняўшы галаву, дзяўчына ў жаху ўбачыла, як з лесу проста на яе нясецца вялiкi шэры дзік. Ад сполаху ейныя ногi нібы ўраслi ў зямлю, у чаканнi жудаснага яна мiжволi заплюшчыла вочы. Адкрыла iх толькi тады, калi пачула гучны енк жывёлы. У здзiўленнi яна пазiрала на маладога незнаёмага хлопца, якi змагаўся з дзіком на акрываўленай траве i паласаваў звера доўгiм паляўнiчым нажом. Калi дзiк нарэшце сцiх, хлопец выбраўся з–пад яго, выцер кроў, якая струменiла з параненай нагi. Бацька–князь, якi неўзабаве галопам падскакаў на канi да дзяўчыны – белы, што той снег, – саскочыўшы на зямлю, трывожна агледзеў панну Ядвiгу, пяшчотна абняў яе, потым павярнуўся да мужнага хлопца, які з захапленнем пазiраў на маладую панну.

– Хвалю за храбрасць, малады служка. Будзеш з сённяшняга дня асабiстым ахоўнiкам панны. Дапамажыце яму!– загадаў ён стражы, якая падскакала да iх.

З таго дня і пачалося разгарацца ў сэрцы панны Ядвiгi шчырае пачуццё да простага хлопца…

Дзяўчына адняла затуманенны позiрк ад люстэрка, узняўшыся з табурэта, ступiла ў кут пакоя і апусцiлася на каленi ў шчырай малітве насупраць абраза Маткi Боскай, просячы ў яе заступнiцтва i дапамогi ў сёняшнiм начным падарожжы. Яна ўстала з каленяў, калi ў акне двор ужо агарнула густая цемра. Хуценька склала неабходныя рэчы ў хустку і завязала на вузел, затым падышла са сваёй ношай да гардэробных шкафаў, але ні палiто, нi прыталенага лёгкага кажушка, у якiм яна звычайна хадзіла на штодзённыя прагулкi, у іх чамусьцi не аказалася. “Мабыць прыслуга вырашыла нанач прасушыць вопратку, ” – падумала Ядвіга. Хвiлiну паразважаўшы, панна патапiла свае босыя ногi ў боты, i ў адной сукенцы, цiхенька пераадолеўшы зацемнены доўгi калiдор, выйшла з палаца ў двор…

Праз некаторы час дзяўчына была ўжо ў парку. Прысеўшы на настылую начную лаўку, яна сцепанула хударлявымі плечыкамі – было надзвычай холадна, па зямлi слалася белае павуцiнне першых восеньскiх замаразкаў. Панна з надзеяй пазiрала ў стылую начную цемру – як хутка з–за дрэваў на сцежцы мiльгане знаёмая постаць любага?

А ў гэты час княжацкія стражнікі прывязалі Яську да тоўстай бэлькі ў патаемным падземным пакоi, якi ледзь асвячала адзiнокая свечка на шырокiм дубовым стале. Яны катавалi хлопца, дамагаючыся прызнання пра яго адносiны да маладой князёўны, але той, нягледзячы на ўсе стараннi катаў, упарта маўчаў.

Было ўжо апоўначы, калi у вузкiх дзвярах пакоя раптам узнiкла змрочная хударлявая постаць князя. Служкi перасталі сцябаць маладое падатлiвае цела акрываўленымi бiзунамi, у пакоры схiлiлi свае потныя спiны перад гаспадаром.

– Што, маўчыць? – Прайшоў князь на сярэдзiну пакоя.

– Маўчыць, яснавяльможны пан, – хутка адказаў старэйшы стражнік.

– Развяжыце гэтага подлага халопа, падвядзiце блiжэй, каб я мог выразна бачыць яго, – пачуўся рэзкі загад.

Калi Яську развязалі i падвялi да стала, князь пагардлiва паглядзеў на ягоныя дзіравыя лахманы, праз якія было відаць акрываўленае цела, утаропiў свой вогненны позiрк у вочы хлопцу.

– Кажы праўду, што ў цябе было з паннай? – злосна запытаў ён. – Ты разумееш, аб чым я пытаюся?

Супраць чаканняў князя хлопец не адвёў свой позiрк убок, у яго стомленных вачах не было страху, а толькi боль i нейкае незразумелае перажыванне, – бы той нешта не зрабiў з таго, што павiнен быў зрабiць.

– Вы вельмi дрэнна думаеце, яснавяльможны князь, пра панну Ядвiгу. – прашапталі ласкава апухлыя губы.– Яна – сама дасканаласць, нябесная чысцiня i святло…

– Ты быў прыстаўленны да маладой панны, каб верна служыць i ахоўваць яе, а не для таго, каб разважаць пра ейную дасканаласць i чысцiню! – груба перапынiў хлопца князь. – Але я дарую табе твой ганебны ўчынак, калi падпiшаш гэта…

Ступiушы бліжэй да стала, князь грэблiва паклаў на яго тоўсты скураны кашэль i пажаўцелы лiст паперы.

– Гэта тваё пакаянне ў нядобрым учынку – адказ ад сваіх пачуццяў да панны, – злосна патлумачыў ён. – Я ведаю, панна навучыла цябе пiсаць. Падпiшы яго i атрымаешь волю. I яшчэ – вось гэтыя грошы, – кiўнуў князь у бок кашаля. – Тут iх столькi, што хопiць, каб купiць маёнтак з добрай зямлей i служкамi. Купiш яго i сам станеш панам, выбераш у жонкi дзяўчыну, якую пажадаеш. I я назаўсёды забудуся, халоп, пра твае адносіны да маладой панны.

Хлопец моўчкi апусцiў галаву, адмоўна захiтаў.

– Я прысягаў перад нябёсамi панне Ядвiзе быць верным усё жыццё…

Твар князя iмгненна налiўся злоснай чырваню.

– Халоп! Ды як ты смееш пярэчыць мне, святлейшаму князю?!. Пану, са словам якога лiчацца самыя знатныя роды Еўропы! Неадкладна пакараць! – Ён павярнуўся да стражы: – I біць гэтага няўдзячнага халопа датуль, пакуль не падпiша гэты лiст! – Князь гнеўна стукнуў кулаком па паперы на стале i пакiнуў патаемны пакой.

Стражнiкi тут жа падступiлiся да хлопца, зацягнулi яго ў кут. Злыя бiзуны раз за разам з д`яблавым свiстам апускалiся на Яську, пакуль той, бездыханны, не асунуўся на халодную падлогу… З вуснаў хлопца так i не вылецелi пажаданыя для яго катаў словы…

Панна ж Ядзвiга ўсё сядзела на настылай лаўцы ў парку – прамерзлая, спакутаваная, яна чакала любага. На ўсходзе небасхiл пачынала ўжо прабiваць сiняватае перадсвiтальнае марыва. Яна не адчувала восеньскага марозу, які балюча шчыпаў праз тонкую сукенку яе хударлявыя плечы. Вяртацца дамоў сэнсу ўжо не было. Ядвіга зразумела: бацька дазнаўся праз іх планы і Яську схапiла стража. А як ставiцца князь да тых, хто трапляе да яго ў нямiласць, панна ведала. Таму, яшчэ раз тужліва зiрнуўшы на бязлюдную сцяжыну, дзяўчына звярнула свой светлы позiрк у нябеснае покрыва. Яна вырашыла чакаць каханага, калi спатрэбiцца, нават цэлую вечнасць…

Такой яе i знайшлi княжацкiя слугi ранiцой у парку – застылую адзiнокую дзявочую фігуру, погляд летуценных воч якой быў звернуты да бясконцага туманнага зорнага шляху…

ВЯДЗЬМАРКА

апавяданне

Атрад ліцвінскіх вояў маўкліва скакаў па вузкай лясной дарозе, якая вужакай віляла сярод высокіх стройных соснаў. На чале вершнікаў ехаў у серабрыстых латах статны русавалосы князь Светавар. Па–леткаваму загарэлы мужны твар знатнага ваяра быў, нягледючы на светлы сонечны дзень, панурым і задуменным. Колькі тыдняў таму ён са сваёй харугвай здзейсніў з Літвы вылазку ў землі Лівонскага ордэна ў адказ на леташні напад крыжакаў на Трокі – радавое гняздо князя. Ліцвіны абклалі крыжацкі бург у Куроніі, але неўзабаве на дапамогу варожаму гарнізону падышоў са сцягамі сам лівонскі магістр. Пасля жорсткага нераўнага бою князь Светавар вымушаны быў адступіць ад сцен варожай цытадэлі. З рэшткамі дружыны ён пятляў па лясных дарогах і сцяжынах. За імі неадступна ішлі па пятах крыжакі. Перакрываючы ліцвінам зваротную дарогу на радзіму, яны прыціскалі дзёрскіх вояў да неспакойных прахалодных водаў Варажскага мора, маючы намер давяршыць на ягоных стромкіх берагах іх канчатковы разгром.

Сонца ўжо схілілася да заходняга небасхілу, калі спацелыя ад летняй спякоты вершнікі нарэшце вырваліся з лясной засені на шырокі дол і іх зроку раптам адкрылася нензвычайнае відовішча: доўгая блакітная паласа мора і перад ім на высокім пакатым пагорку, нібы тая скала, вялікае пасяленне, абгароджанае шчыльным завостраным частаколам. Гэта было паселішча жамойтаў – даўніх хаўруснікаў Літвы, якія, нягледзячы на тое, што на іх землях цяпер уладарылі крыжакі, захоўвалі ўсё–ж свае ўласныя звычкі і здабыткі. Дзесьці там за высокай сцяной частаколу і россыпам драўляных жылых забудоваў таіўся велічны паганскі храм багіні Ауштры – ранішняй зары, жонкі наймагутнага Перуна. Само ж капішча нябеснага бога грому знаходзілася зараз у Троках, якімі валадарыў князь Светавар і жыхары якога яшчэ з'яўляліся напалову хрысціянамі і паганцамі.

Варта, што стаяла пры браме, яшчэ здалёк змеціла ліцвінскіх вершнікаў. Таму пры іх набліжэнні хутка расчыніла тоўстыя дубовыя створцы. І атрад паволі ўехаў ў пасяленне. Дапытлівыя жыхары ад малога да вялікага павалілі з прыземістых хат гурмой на вуліцу, узнёсла віталі госцяў на мясцовай мове:

– Lietuviai! Draugai!.. Sveiki, drąsūs kariai! Sveiki, draugai!...[[28]]

Вершнікі неўзабаве прыпыніліся ля вялікага драўлянага дома, што стаяў у цэнтры жамойцкага пасялення. З яго да іх выйшаў у светлых строях пажылы сівы старэйшына. Спешыўшыся, князь Светавар зычліва павітаўся з мясцовым правадыром:

– Labas diena![[29]] Рады вітаць цябе, мудры Кушніс, у тваім прыгожым паселішчы і бачыць цябе ў добрым гуморы і здароўі!

– Su atvykstant![[30]] І я рады бачыць цябе, слаўны кунігас Трокаў!– гучна мовіў у адказ пажылы жамойцкі ўладар на мове ліцвінаў.– Якія–такія ветры занеслі цябе у наш далёкі глухі закутак?

– Ды ў паходзе я быў з харугвай у Куроніі, мудры Кушніс, – хутка адказаў Светавар.– Цяжкі бой выдарыўся. Ідуць зараз па нашых слядах крыжакі. Прашу на колькі дзён прытулку для сябе і вояў сваіх верных. Стаміліся мы моцна ў дарозе. Перадыхнуць і падсілкавацца б крыху воям і коням, набрацца сілы.

– Сябрам мы заўжды радыя! – прамовіў ветліва жамойцкі правадыр.– Уладкуем тваіх вояў па дварах. Цябе ж, мужны кунігас, запрашаю прыпыніцца ў маім доме, адвячэраць і выпіць гарачага траўнага напою! Да таго ж у добры дзень завітаў ты да нас. Сёння ўвечары свята ў гонар нашай слаўнай нябеснай заступніцы Ауштры! Будзе высокае вогнішча!

– Абавязкова наведаем капішча і ўскладзём да ног найсвятлейшай багіні свае шчырыя падарункі! – гучна мовіў князь Светавар і, ступіўшы да старэйшыны, шчыра абняўся з ім, бо ведаў Кушніса яшчэ з тых часоў, калі той служыў сотнікам у бацькавай дружыне – адсюль і ягоныя добрыя веды мовы хаўруснікаў.

Ліцвінскіх вершнікаў, якія спешыліся, пачалі разбіраць і разводзіць па дварах жыхары. Князь Светавар жа, даверыўшы баявога каня маладому слузе, праўшоў разам з Кушнісам у ягоны прасторны дом.

Вячэра ў старэйшыны зацягнулася да заходу сонца. Да капішча Ауштры, што знаходзілася непадалёк ад мора на ўскраіне сасновага бору, правадыры рушылі ўжо у прыцемках – ад пасялення да яго вяла ўтаптаная сярод прыбярэжных скал сцяжына. Гэта была велічная без страхі прамавугольная забудова з тоўстых бярвенняў, мо сто аршынаў у шырыню. Апынуўшыся ў храме, князь Светавар агледзеўся. Мясцовыя жыхары, паступова напаўнялі шырокі ягоны ўнутраны двор, пакорна выстройваліся уздоўж сцен. Пасярэдзіне ж капішча рос магутны разгалісты дуб. Прама перад ім узвышаўся велічны, ростам у тры чалавекі, ідал Ауштры. У аголеных руках багіня трымала бліскучую зорку. Перад ідалам месціўся нешырокі алтар, да якога вялі каменныя ступені. На ім ва ўнутраным паглыбленні сцяны палала вечнае непагаснае полымя, якое разам з факеламі на сценах асвятляла капішча. Натоўп па загадзе старэйшыны расступіўся, і неўзабаве на ўзвышшы перад алтаром з'явіліся маладыя жрыцы–вайдэлоткі – у белых палатняных кашулях і з кветкавымі вянкамі на галовах. Яны распачалі павольныя рытмічныя рытуальныя рухі пад нягучны спеў. Старая жрыца ў шэрым доўгім сарафане наблізілася да агню са збанам, падліла ў яго масляную вадкасць. Полымя тут жа заварушылася, сіганула яскравым стаўпом у неба. І раптам у ягоных залацістых промнях паўстала маладая статная вайдэлотка, у белых строях з распушчанымі густымі попельнымі валасамі, якая грацыёзна ўзышла па прыступках да статуя Ауштры. Князь Светавар міжволі пашырыў вочы. Ён упершыню назіраў такую непаўторную дзявочую прыгажосць. Стан маладой жрыцы быў настолькі гнуткі і рухі дасканалымі, ейны ж чысты беласнежны твар з выразнымі светлымі поўнямі праменіў такім непадкупным натхненнем і святлом, што здавалася – гэта сама зорная багіня сышла з нябёс і ўвасобілася ў дзіўную вайдэлотку.

Жрыца, прыпыніўшыся ля ідала, азірнулася на натоўп, які схіліў свае галовы перад нябеснай апякункай ў пакоры. Позірк ейных вялікіх воч на імгненне з цікаўнасцю затрымаўся на знатным госці, што стаяў поруч са старэйшынам. Потым яна павярнулася да статуя, паволі апусцілася на калені і працягнула ўгору свае тонкія рукі.

– Oі, didelis šlovingą deivė ryto Aušra! Mergelė žvaigždžių mūsų! – паляцелі, бы песня, у неба шчырыя дзявочыя словы.– Vietoje šito savo gailestingumą. Ne palikti vaikus tavo ištikimų vienus bėdoje ir vienatvėje. Nu jiems šviesa ir šiluma! Tegul užpildyti savo namuose duona ir meile!..[[31]]

Пранізлівыя ўзнёслыя прызывы жрыцы суправаджаліся рытмічнымі рухамі белых вайдэлотак і іх працяжнымі воклічамі: “– Oі, didžioji ryto Aušra![[32]]”

– Oі, didžioji ryto Aušra!”– гучна азываўся натоўп у капішчы.

Служэнне багіні доўжылася да першых яскравых зорак на пачарнелым нябесным прасцірадле. Па вяртанні ў дом старэйшыны князь Светавар доўга не мог змружыць павекі. Перад ягонымі вачыма стаялі выразныя віры вайдэлоткі, бы тыя празрыстыя веснавыя крыніцы, з якіх піў бы, здавалася, вечна. Яны прымушалі сэрца мужнага ваяра пачашчона біцца…

Раніцой князь з тузінам узброенных вершнікаў скіраваўся ў лясны гушчар на паляванне, каб папоўніць для далёкай зваротнай дарогі дамоў прыпасы. Ім пашанцавала да поўдня адсачыць і забіць чатырох дзікоў. З багатай здабычай ён адаслаў вояў у пасяленне. Сам жа павярнуў каня ў бок капішча, што стаяла на ўскраіне бору. Дзесьці непадалёк ад яго месцілася жыллё вайдэлотак, і ў сэрцы князя варушылася тайная надзея сустрэцца з дзіўнай маладой жрыцай, якая так уразіла яго мінулым вечарам.

Гурт прыземістых драўляных хат, агароджаных частаколам, ён адшукаў сярод маладога густога зарасніку, што прымыкаў да бору. Ля іх бачыўся няспешны гаспадарчы рух прыслугі. Саміх вайдэлотак на падворку не было відаць. Колькі часу паназірўшы яшчэ па–за частаколам за прыслугай, малады ваяр падаўся да мора, каб крыху асвяжыцца ў ягоных чыстых прахалодных водах ад душнай сонечнай спякоты, што стаяла на двары. Пакінуўшы каня ў зацені прыбяржных скалаў, князь ступіў да падсвечанага промнямі спакойнага воднага блакіту і, узняўшы вочы, збянтэжыўся, міжволі замёр на месцы, бы той статуй. Крыху збоку ад яго ў моры пляскаліся маладыя жамойткі– вайдэлоткі – голыя, з распушчанымі мокрымі валасамі. Забачыўшы няпрошанага госця, яны з крыкам пужліва выскачылі з вады на жоўтую пляму берага і, ўхапіўшы адзенне, пабеглі да недалёкіх скалаў. У вадзе засталася толькі іхняя маладая правадырка–жрыца, якая па шыю адступіла ў водны блакіт і адтуль пазірала на знатнага ваяра сваімі смелымі марскімі бурштынамі.

– Можа, высакародны кунігас нарэшце адвернецца, дазволіць беднай дзяўчыне выйсці на бераг і апрануцца? – раптам з мягкім дакорам у голасе загаварыла да ваяра вайдэлотка на ягонай мове.

Светавар хітком галавы скінуў з сябе аняменне ад надзвычай прыгожага дзявочага цела, што зараз назіраў, і вытанчанасць форм якога празрыстая водная коўдра хутчэй нават падкрэсліва, чым утойвала, віноўна вымавіў:

– Прабач, чароўная вяшчунка. Я не ведаў, што ты тут са свамі сяброўкамі. Проста хацеў выкупацца.

І адвярнуўся да скалаў. За спінай данесліся лёгкія ўсплёскі вады, і неўзабаве з берагу пачуўся спакойны голас вайдэлоткі.

– Усё. Слаўны кунігас, можа паказаць мне свой мужны твар!

Светавар павярнуўся. Вайдэлотка стаяла перад ім ужо ў лёгкім светла– шэрым сарафане, статная, бы сасна, з распушчанымі валасамі, якія мокрымі іскрыстымі хвалямі спадалі на тонкія плечы. Вялікія дзявочыя віры пазіралі на яго задзірліва і крыху звысоку.

– Бачу, кунігаса крыху здзіўляе адкуль я так добра ведаю мову яго слаўнага народа? – Бліснулі ў вачах вайдэлоткі задорныя іскрынкі.

У Светавара на нейкі час адняло мову, і ён толькі згодна хітануў галавой.

– Ды ўсё проста. Маці мая з радзімы кунігаса. Бацька некалі быў адважным воем. Хадзіў з Літвой у паходы на ворагаў. Бліз Трокаў і сустрэў аднойчы маці і закаўся, – патлумачыла дзяўчына.

– Зразумела, – нарэшце, набраўшыся сілы, здолеў вымавіць Светавар. – І дзе ж зараз твае бацькі, прыгожая вяшчунка?

– Бацька загінуў у баі з крыжакамі. Маці ж колькі летаў таму памерла, не перанесла страты мужа, – сумна прамовіла вайдэлотка і прапанавала знатнаму ваяру.– Пройдземся па бары. Хай падсохнуць крыху валасы, – злёгку паварушыла яна сваімі мокрымі хвалямі.

– Пройдземся, – пагадзіўся Светавар і кіўнуў галавой у бок недалёкіх скал, за якімі схавалі нядаўна голыя вайдэлоткі.– А як жа сяброўкі?..

– Ды іх так напужаў слаўны кунігас сваім мужным выглядам, што яны даўно ўжо ўсе пахаваліся па сваім хатнім кутам! – весела ўсміхнулася вайдэлотка.

Яны паволі рушылі да стройных соснаў, якія красаваліся пышнымі зялёнымі шыпулькамі непадалёк ад мора. Услед за імі ціха пасунуўся і верны баявы конь ваяра.

– Мірута, – нягучна назвала сваё імя вайдэлотка, ледзь яны дасягнулі лясных стройных соснаў.

– Светавар, – коратка кінуў у адказ ваяр і пацікавіўся ў чароўнай спадарожніцы. – Не цяжка быць служкай пры капішчы Ауштры? Чуў дзесьці, што Ауштра вельмі свавольная і капрызная багіня. З ёй нават часта не можа справіцца сам наймагутны Пярун.

– Так, Ауштра лічыцца жонкай Пяркунаса. І сярод людзей ходзяць гаворкі, што яна як быццам здраджвае яму на нябёсах з Месяцам. Тады і злуе наймагутны Пяркунас і пасылае ў гневе свае страшныя маланкі на гаротную зямлю, – хутка адказала вайдэлотка.– Толькі я лічу наконт здрады Ауштры мужу гэта не больш чым злыя людскія наветы. Відаць, слаўны кунігас, сам не раз бачыў, як устае на золку ранішняя Ауштра! Якая яна светлая і чароўная! І які робіцца навакол яе чысцюткі і бялюткі свет! Ці можа такая нябесная прыгажосць мець злое і свавольнае сэрца? Нават ад нас, верных ёй вайдэлотак, насвятлейшая Ауштра патрабуе шчырасці, чысціні і цнатлівасці на ўсё зямное жыццё!

– Гэта значыць, вайдэлотка ніколі не выйдзе замуж і не будзе мець сям”і?– страпянуўся знатны ваяр.

– Робячыся служанкамі Ауштры, мы даём перад нябёсамі зарок нявіннасці, бо толькі цнатлівай вайдэлотцы можа адкрыць свае нябесныя таямніцы ранішняя зара! – хутка адказала дзяўчына.– У Троках, наколькі я ведаю, дзе палац слаўнага кунігаса, знаходзіцца капішча наймагутнага Пяркунаса. Але я чула быццам сам мужны ваяр зараз пакланяецца іншаму богу? – Запытальна зірнула яна на Светавара.

– Так, я прыняў веру Хрыстову, – нягучна адказаў той.

– Кунігас пакланяецца цяпер богу крыважэрных крыжакоў? – Бліснуў у светлых вачах дзяўчыны недаўменны агеньчык.

Глухія гукі, якія раптам данесліся з глубіні бору, прымусілі знатнага ваяра і маладую жрыцу насцярожыцца. Светавар жэстам рукі папрасіў чароўную спадарожніцу заставацца на месцы, сам жа асцярожна рушыў да лясной дарогі, адкуль ужо чуўся выразны конскі тупат. Неўзабаве ён вярнуўся да вайдэлоткі, шэптам мовіў:

– Крыжакі, лёгкія на ўспамін.

– Трэба папярэдзіць усіх у паселішчы, – ціха прапанавала Мірута.

Светавар згодна хітануў галавой і, падклікаўшы ціха каня, узгробся ў сядло. Працягнуўшы вайдэлотцы руку, ён дапамог ёй сесці за спінай...

Расставіўшы сваіх вояў уздоўж абарончага частаколу, князь Светавар разам са старэйшынай Кушнісам узышоў па лесвіцы на драўляную вежу, што ўзвышалася поруч з брамай. Змяркалася. Сонца на захадзе села, пакідаючы на марскім люстэрку далёкія ружовыя водблескі. На ўсходзе ж перад пасяленнем амаль усю бачную прастору займаў вораг. Крыжакі, акружыўшы свой стан павозкамі, запальвалі побач з шэрымі шатрамі нанач вогнішчы.

– Здаецца наклікалі мы на ваш гасцінны дом бяду, – вінавата мовіў старэйшыне князь Светавар, пільна аглядаючы з вежы варожы лагер.

– Ды не тужыся аб гэтым моцна, добры кунігас, – вымавіў ў родуме сівы правадыр жамойтаў.– Ты ж адразу па прыезду да нас папярэдзіў, што за вамі ідуць следам крыжакі. Ноччу, падобна, яны не збіраюцца рабіць на нашыя ўмацаванні напад. Раніцой жа прыкінем, як ад іх адбіцца. – Павярнуўшыся, старэйшына пачаў няспешна спускацца па лесвіцы з вежы.

Светавар яшчэ раз уважліва азірнуў варожы стан. Атрад крыжакаў, які стаяў перад пасяленнем, налічваў больш за тысячу мячоў. Што яны змогуць заўтра ім супрацьпаставіць? Дзве сотні вояў разам з мясцовымі жыхарамі? І нетрывалае ўмацаванне ў выглядзе драўлянага частаколу? Тады чаму твар мудрага мясцовага правадыра колькі імгненняў таму захоўваў спакой? Яго зусім не хвалюе лёс жыхароў свайго пасялення, ці што?..

Ноччу князь спаў неспакойна. Варочаўся. Аніяк не мог пазбавіцца ад змрочных думак.

Раніцой ён у латах прайшоў да сваіх вояў, якія выстройваліся ў ланцуг уздоўж абарончага частаколу. Дзень абяцаў быць пахмурным. З мора дзьмуў прахолодны паўночны вецер. Спацелае шэрае неба зацягвалі вялікія калматыя хмары. Ступіўшы да назіральнага вакенца ў браме, князь бегла азірнуў варожы стан. У ім назіраўся рух нямецкіх крыгераў – тыя выстройваліся ў баявыя дзіды перад шапкамі шатроў. Наперадзе іх бачыліся на конях закаваныя ў браню рыцары.

– Прыгатавацца да бою! – аддаў кароткі загад князь сваім воям і азірнуўся на натоўп жыхароў, што сабіраўся за ягонай спінай насупроць абарончай вежы – дзе ж старэйшына са сваімі мясцовымі воямі? І ў здзіўленні павёў брывамі.

Ўздоўж натоўпа, які расступаўся, велічна ішлі вайдэлоткі з запаленымі факеламі ў руках. Узначальвала шэсце служанак Ауштры Мірута – у доўгай ружовай кашулі з чырвоным кветкавым вянком на галаве. Дасягнуўшы частаколу, жрыца грацыёзна ўзышла па лесвіцы на вежу і працягнула да змрочнага неба свае тонкія рукі. Пачуўся распеўны умольны прызыў да нябесных багоў.

Услухваючыся ў чужую мову, князь Светавар зразумеў толькі, што жрыца звяртаецца адначасова да багіні Ауштры і ейнага мужа– волата Перуна. І просіць у іх дапамогі – каб саслалі яны з нябес на галовы лютага ворага свае грымучыя вогненные стрэлы.

І вось дзіва! Нябеснае прасцірадла раптам пацямнела, яго прашылі страшныя бліскучыя маланкі і гром. Вогненныя нябесныя стрэлы снапамі пранізалі за брамай крыжацкі стан.

– Šlovė ir garbė jums, didieji dievai![[33]] – Схіліла на вежы галаву перад нябёсамі у знак удзячнасці маладая жрыца.

– Šlovė ir garbė jums, didieji dievai! – апусціўся ў пакоры на калені ўнізе натоўп.

Збянтэжаныя і перамешанныя ўдарамі маланак варожыя рады тым часам ў паніцы беспарадкава адступалі ад пасялення да выратавальнага лесу.

– Hexe! Hexe!....[[34]]– чуўся напужаны роў крыжацкіх райтараў.

“Вядзьмарка і толькі!” – ківаючы галавой, падумаў князь Светавар таксама пра маладую жрыцу– жамойтку і, ледзь варта рухава адчыніла па ягонаму знаку браму, уласна загадаў сваім воям:

– Па конях! Ворагу – пагоня!..

Калі ліцвінская сотня выехала з пасялення, ёй у якасці ўзнагароды ў пакінутым варожым стане дасталіся крыжацкія прыпасы і колькі ацалелых ад агню шатроў.

– Ну вось, харчамі на зваротную дарогу дамоў вы, лічы, разжыліся! – весела сустрэў у браме ліцвінскага ваяводу старэйшына Кушніс.

– Заўтра мы пакінем ваш гасцінны дом, каб не наклікаць на яго больш бяды, – хутка мовіў яму князь Светавар і, аддаўшы загад воям падзяліцца здабычай з мясцовымі жыхарамі, павярнуўся, прышпорыў каня да Варажскага мора.

Выкупаўшыся ў прахалодных водах, ён апрануўся, рушыў уздоўж берага да месца, дзе ўчора незнарок натрапіў на вайдэлотак, у тайнай надзеі сустрэць там Міруту, якая сёння адразу пасля паніковых уцёкаў крыжакоў пакінула спешна паселішча. Жрыцу ён адшукаў сярод вострых бурых скалаў. Седзячы на невысокім плоскім камені, дзяўчына задуменна ўзіралася ў бясконцы водны блакіт.

– Гэ, добры кунігас! – ледзь Светавар наблізіўся, усміхнулася вайдэлотка.– Як, задаволены, храбры ваяр, сваёй сёняшняй здабычай у ворага?

– Здавальненне ад здабычы ў мужных вояў бывае толькі тады, калі яны ў баі разгромяць ворага. Сёння ж ён сам кінуўся на ўцекі, – хутка адказаў Светавар.

– Прагуляемся крыху, – устала дзяўчына з каменя.– Люблю глядзець на мора. Калі на сэрцы нуда ці трывога, яно заўсёды заспакойвае.

Яны паволі рушылі ўздоўж залацістай берагавой стужкі. Пры бачанні поруч вытанчанага дзявочага стана знатны ваяр адчуваў нясмеласць і нейкае незразумелае дрыготкае трымценне ў грудзях.

– Неразумею, як у чароўнай вяшчункі атрымалася гэткае дзіва – падпарадкаваць сваёй волі нябесныя маланкі? – абы не маўчаць, спытаўся князь.

– Гэта воля наймагутнага Пяркунаса і дзівоснай Ауштры!– хутка адказала Мірута. – Добры ж кунігас сам, нягледзячы на тое, што пакланяецца цяпер іншаму богу, пакінуў у сваім вялікім паселішчы капішча волата грому.

Светавар быў хацеў запярэчыць сваёй чароўнай спадарожніцы, што Бог на нябёсах адзіны, але стрымаўся. Відаць, не зразумее тое паганская вяшчунка.

– А хто чакае, слаўнага ваяра, дома ў Троках? – раптам пацікавілася спадарожніца.

– Ды, акрамя служак, ніхто, – нягучна вымавіў Светавар, змоўчаўшы пра сваю маладую княгіню, што летаў з тры таму памерла ад раптоўнай хваробы, не пакінуўшы яму спадчыннікаў. Гэту цяжкую страту валадар Трокаў перажываў доўга. У сваім палацы, дзе ўсе сцены нема сведчылі аб пайшоўшай любай, амаль не затрымліваўся. Шукаў забыцця ў баявых паходах і бітвах з ворагамі. І вось сустрэча з гэтай надзвычай прыгожай маладой жамойткай растапіла лёд у сэрцы знатнага ваяра.

– Ну, мне ўжо час ісці. Патрэбна гатавацца да вечаровага служэння Ауштры. – Прыпынілася дзяўчына ля сцяжыны, якая вяла ад мора да жытла вайдэлотак.

Колькі імгненняў яна задуменна ўзіралася ў пахмурны нябесны блакіт.

– Як я разумею, заўтра знатны кунігас, ад”язджае дамоў?– ціха спыталася Мірута.

– Так, нам пара вяртацца на радзіму, – хутка кінуў Светавар. – Загасціліся мы ўжо ў вашым закутку. Ледзь не наклікалі на яго бяду.

Што ж, жадаю, слаўнаму кунігасу, гладкай дарогі, – адчуўся ў голасе вайдэлоткі сум. – Як у нас кажуць: “Bon voyage![[35]]”

Яна павярнулася і таропка, не азіраючыся, пайшла па сцяжыне. Князь Светавар узрушана праводзіў яе позіркам. Няўжо вось так усё скончыцца – дзяўчына схаваецца ў боры і ён больш ніколі не пабачыць ейных дзівосных светлых зорак?

У паселішча ён вярнуўся пад вечар і адразу рашуча скіраваўся да дома старэйшыны. Кушніс запрасіў знатнага госця адвячэраць. Уважыўшы сівога правадыра, Светавар адведаў стравы з марской рыбы, папіў гарачага траўнага напою. І звярнўся да старога з тымі думкамі, якія валодалі ягоным сэрцам.

– Моцна падабаецца мне, мудры Кушніс, адна ваша дзяўчына. Усе думкі і днём і ноччу мае адбірае, – шчыра мовіў ён да мясцовага правадыра.– Аддай за мяне замуж Міруту. Як вярнуся ў свой кут, вышлю табе за яе багатыя дары!

Твар сівога жамойта пашарэў.

– Што ты, слаўны кунігас, – спалохана вымавіў ён.– Мірута ж – вайдэлотка! Яна давала зарок нявіннасці і вернасці нябеснай Ауштры! Калі мы па ўласнаму жаданню парушым гэты запавет, богі ўгневаюцца і пашлюць на наш гаротны народ свае страшныя нябесныя кары! Таму прабач, добры кунігас, не ў маёй волі дапамагчы тваёй шчырай сардэчнай просьбе, – цяжка ўздыхнуў старэйшына.

Князь Светавар – змрочны і расхваляваны – пайшоў у сваю адпачывальню. Ноччу доўга не мог заснуць ад тужлівых думак…

На золку ліцвінская сотня пакідала гасціннае жамойцкае паселішча. Праводзіць хаўруснікаў у дарогу выйшлі амаль усе ягоныя жыхары. Шчыра абняўшыся на развітанне са старэйшынай Кушнісам, які даў на колькі дзён ім прытулак, Князь Светавар ускочыў на баявога каня і не стрымаўся, міжволі пашукаў вачыма сярод натоўпу Міруту. Але маладой вайдэлоткі сярод жанчын, што жадалі ліцвінам шчаслівай дарогі, не прыкмеціў.

“Развіталася з табой учора. Таму і не прышла, ”– няпэўна разважыў ваяр і скіраваўся ўслед за сваімі воямі.

Апынуўшыся ўжо за брамай пасялення, ён прыпыніў на імгнення каня, азірнуўся на той кут леса, дзе знаходзілася жыллё вайдэлотак. Выразныя вочы прыгожай жрыцы раптам паўсталі перад ім, бы тыя далёкія вечаровыя бліскучыя зоркі. Няўжо ён вось так проста ад”едзе і больш ніколі іх не пабачыць? Ад гэтай невыноснай думкі ў сэрца ваяра нібы ўпілася вострая стромка.

“Вядзьмарка!” – у адчаі падумаў ён пра вайдэлотку.

І раптам у галаве князя маланкай пранесліся выратавальныя думкі.

“Чакай, як гэта казаў ўчора старэйшына наконт маладой вайдэлоткі? Здаецца так – калі мы па ўласнаму жаданню парушым ейны зарок, то багі ўгневаюцца на нас. А калі не па сваёй волі?.. Калі ён проста выкрадзе вайдэлотку… Што тады? Паганскія багі разгневаюцца толькі на яго, Светавара!”

– Я хутка! – кінуў князь Светавар шырокаплечаму сотніку, які ехаў непадалёк, і таропка завярнуў каня ў бок паганскага капішча.

Жрыцу ён знайшоў непадалёк ад спакойных сіняватых водаў мора.У доўгім светлым сарафане яна стаяла на невысокім пагорку і, працягнуўшы рукі да ранішняй зары, нешта ў суме пранікліва сабе нашоптвала. Ледзь Светавар, асадзіўшы каня, саскочыў поруч з ёй на зямлю, дзяўчына страпянулася, рэзка павярнула галаву.

– Dangiškieji dievai![[36]] Ты, мужны кунігас? Навошта вярнуўся! Мы ж учора назаўжды развіталіся! – пачуўся ўзрушаны дзявочы голас.– Я толькі што прасіла вялікую Ауштру, каб яна зберагала цябе ў дарозе.

– Я не ведаю хто ты, – з хваляваннем дакрануўся рукой ваяр да тонкіх плеч вайдэлоткі, – багіня нябесная ці ж зямная дзяўчына? Толькі моцна кранула ты маё сэрца. Дзе б ні быў, куды б не ехаў, што не рабіў, усе мае думкі толькі аб табе… Калі ты дзяўчына, будзь маёй жонкай. Я – знатны валадар, але з гэтага моманту буду табе верным слугой і ўскладу да тваіх ног усе кветкі маёй зямлі!

Мірута ціха прыхінула хвалю сваіх бялявых валос да грудзяў статнага ваяра.

– Пра што ты, добры кунігас, – усхвалявана шапталі ейныя вусны. – Ці не ведаеш, хто я? Я ж вайдэлотка! Нават калі б жадала быць тваёй абранніцай, усё роўна не змагла б выканаць тваю волю. Бо дала нябесным багам зарок захоўваць нявіннасць і чысціню да скону свайго. Таму сядай на каня, скачы ад мяне да сваіх вояў, слаўны кунігас! – рашуча адняла ад грудзяў ваяра дзяўчына галаву.– І забудзь пра мяне. Назаўжды забудзь!

Павярнуўшыся, Мірута таропка пайшла ў бок жытла вайдэлотак.

“Бог адзіны! І хай мяне даруе за тое, што зараз ўчыню!” – узрушана падумаў Светавар і, ускочыўшы на каня, хутка дагнаў на сцяжыне вайдэлотку, падхапіўшы яе, паклаў упоперак сядла...

На адпачынак нанач ліцвінская сотня спынілася пасярод лугу на пакатым пагорку. Былі разбіты захопленныя ў крыжакоў шатры і выстаўлена варта.

Неба на ўсходзе пачынала ўжо прабіваць бляклае перадсвітальнае марыва. Князь Светавар адплюшчыў вочы, ласкава пакасіў позірк на Міруту, якая ляжала поруч на мяккім подсціле, утыркнуўшыся пышнай галавой у ягонае аголенае плячо. Дзяўчына, да грудзей захінутая лёгкай паходнай коўдрай, таксама ўжо не спала. Позірк ейных задуменных воч адсутна прабягаў па шэраму шоўку шатра.

– Ну, і што цяпер са мной будзе, слаўны кунігас? – ціха мовіла яна, адчуўшы далікатны рух мускулістай рукі ваяра.– Я парушыла зарок, які давала нябесным багам. Цяпер мяне засунуць у мяшок разам з сабакамі і катамі і скінуць з высокага абрыву ў мора.

– Ты ніколі ўжо не вернешся ў сваё пасяленне. Па прыездзе у Трокі будзеш вялікай княгіняй. І потым, не па ўласнай волі ты апынулася ў мяне – я ж выкраў цябе, – мягка дакрануўся пальцамі Светавар да аголеных дзявочых плеч.

– Выкраў бы ты мяне, светлы кунігас, каб гэтага я сама тайна ў сэрцы не жадала, – ціха запярэчыла Мірута. – Мы вайдэлоткі, калі што, здольныя сябе абараніць…

Шолах ля шатра прымусіў маладых людзей спыніць размову.

– Светлы князь! Дазволь увайсці! – з'явілася ў прыаткрытым праёме шатра каранастая фігура сотніка Міхайлы.

– Слухаю цябе, – падаў голас Светавар.

– Прабач, добры князь, што вымушаны патрывожыць твой спакойны сон, – таропка прамовіў воін. – Але варта змеціла бліз нашага стана крыжакоў!

– Падымай, сотнік, стан. Усім воям неадкладны збор! – гучна загадаў князь Светавар і, па адыходзе памочніка, узняўся з подсцілу.

Ледзь ранішнія залацістыя промні сонца асвяцілі лог, ліцвінская сотня пры поўным узбраенні выстраілася ланцугом на пагорку. Князь Светавар пільна азірнуў наваколле. Усе бліжэйшыя подступы да іх стана займала ашчаціненая дзідамі і мячамі шматлікая крыжацкая конніца. Ліцвіны былі ўзятыя ў шчыльнае кальцо.

– Добрыя тры харугвы будзе, – прыкінуў на вока сілы праціўніка сотнік Міхайла, што сядзеў на рослым кані побач з правадыром. – Не вырвацца нам з іх моцных ціскоў!

– Схітрыў, крыжацкі камандор, – мовіў у роздуме князь Светавар. – Ля пасялення ўцёкі толькі паказаў. На самай жа справе пайшоў лісой за намі, выследзіў і акружыў у зручным месцы.

– Што ж рабіць будзем? – занепакоена спытаўся ў князя сотнік. – У адкрытым баі доўга нам не пратрымацца. Амаль у дзесяць разоў перавага ў мячах у крыжакоў. Накінуцца з усіх бакоў, змяшаюць нашы рады. Мо папросіш сваю госцю, – хітнуў ён галавой у бок вайдэлоткі, якая сядзела на белым кані непадалёк ад Светавара – Няхай сваімі заклёнамі яшчэ раз паспрабуе наслаць з неба на ворага вогненныя стрэлы.

Дзяўчына, падобна, пачула словы сотніка, бо спрытна спрыгнула з каня.

– Я паспрабую, – нягучна мовіла яна і, ступіўшы наперад, працягнула да неба свае вытанчаныя рукі.

З дзявочых вуснаў паляцелі ўжо знаёмыя князю Светавару ўмольныя словы да нябеснай багіні Ауштры і ейнага мужа Перуна. Вайдэлотка паўтарыла сваю шчырую просьбу двойчы, але нябёсы заставаліся раўнадушнымі да ейных гарачых прызываў. Аніякіх чорных хмараў, толькі рэдкія белыя аблокі паволі праплывалі па блакітнай нябеснай тканіне.

– Нябесныя багі больш не адклікаюцца на мае ўмольныя просьбы. – Павярнуўшыся да знатных ваяроў, сумна апусціла рукі вайдэлотка. – Я парушыла зарок нявіннасці і, як відаць, найсвятлейшая Ауштра за гэта пакрыўдавала на мяне.

– Што ж, – уздыхнуў князь Светавар, – будзем тады стаяць тут на пагорку і біцца з ворагам да апошняга воя. У палон да крыжакоў не пойдзем! Лепш смерць у баі, чым ганебнае рабства ў ворага! – рашуча дадаў ён і раптам ўбачыў, як, выхапіўшы меч з ножан воя, што дапамагаў Міруце сесці ў сядло, дзяўчына віхурай панеслася на крыжакоў.

– Hexe! Hexe! Sehen Sie, die Hexe![[37]]– данесся з нізіны перапалох нямецкіх райтараў.

– Усе за мной! – рашуча ўзняў меч князь Светавар і падсцябнуў наперад каня.

Ліцвінская сотня ўдарыла ў самое сэрца варожых радоў – туды, дзе стаяў пад значкамі і сцягамі сам доблесны крыжацкі камандор. Вораг не чакаў падобнага спрыту ад нешматлікага праціўніка. Ягоныя рады дрыгнулі, змяшаліся, падаліся ў бакі. І ліцвінам пасля кароткай жорсткай сутычкі з лівонцамі ўдалося прабіць сабе дарогу да выратавальнага лесу, што цямнеўся зялёнай палосай на даляглядзе. Сотнік Міхайла да таго ж заарканіў і паланіў варожага правадыра.

На мяжы пералеску Светавар прыпыніў злёгку каня, у хваляванні агледзеўся. Воі веерам услед за ім дасягалі выратавальнай зацені дрэваў. Страт сярод іх амаль не было. Але дзе ж Мірута? Апошні раз ён бачыў дзяўчыну, калі яна, дасягнуўшы крыжакоў, бы той віхор, уторкнулася ў цёмную варожую сцяну. Потым у гарачцы бою ён страціў вайдэлотку з поля зроку. Няўжо не ацалела? У сэрцы мужнага ваяра варухнуліся трывожныя струны.

– Глянь, светлы князь! Ці не твая чараўніца?! – падскакаўшы да правадыра, хітнуў галавой сотнік на прагал сярод высокіх соснаў, што раслі наперадзе.– Агонь, а не дзяўчына! Так адважна рынулася ў варожую гушчу, што тая проста здранцвела!

Князь Светавар зірнуў у падказаным напрамку і з душы яго нібы ўпаў цяжкі камень. На залітай сонечнымі промнямі паляне бялеў лёгкі сарафан Міруты. Прытрымліваючы белую кабылу, вайдэлотка задорна махала яму захопленным у крыжакоў палотнішчам сцяга.

“Сапраўдная вядзьмарка!” – весела падумаў знатны ваяр і гарэзліва паскакаў насустрач сваёй новай дзівоснай, чароўнай абранніцы…

Ад аўтара

Праз колькі летаў былая вайдэлотка падаравала князю аж дзесяць спадчыннікаў! У тым ліку і сына, які ў сталым узросце зрабіўся вялікім ваяром Літвы…

1

Сіняй птушкай /ням./

2

Царквы /ням./

3

Верш І. Гётэ. "Горныя вяршыні..."

4

Замак

5

Пасяленне

6

Дзе ты знаходзішся?

7

Дапамажыце мне! Сёстры! Дапамажыце мне!

8

Не-не! Воўк!

9

Не-не, Ваўкалак!

10

Дзяўчына

11

Так. Мяне завуць Марта.

12

Я не воўк, не ваўкалак, ні лясун!

13

Разбойнік?

14

Да сустрэчы, Воўк!

15

Коннік

16

Добры дзень

17

Дзякуй, Марта, твой пірог смачны!

18

О Божа!

19

У Марты ды Міхася каханне

20

Маці і тата, малодшая сястра

21

Да сустрэчы

22

Мужчын

23

Ваўкалак! Дзе ты? Ваўкалак! Я сястра Марты!

24

Ведзьма! Яна парушыла Божы запавет. Яна звязалася з Ваўкалакам!

25

мужчыны

26

Страляй ў мяне, Воўк Міхась!

27

Ваўкалак! Тут Ваўкалак!

28

Літоўцы! Сябры!.. Прывітанне, храбрыя воі! Прывітанне, сябры!..

29

Добры дзень!

30

З прыездам!

31

Ох, вялікая слаўная багіня ранішняя Ауштра! Панна зорная наша! Праяві сваю літасць! Не пакінь дзяцей тваіх верных адных у бядзе і самоце. Пашлі ім сваё цяпло і святло! Няхай напаўняюцца іх дамы хлебам і любоўю!..

32

Ох, вялікая ранішняя Ауштра!

33

Хвала і слава вам, вялікія богі!

34

Ведзьма! Ведзьма!.. /ням./

35

Шчаслівага шляху!

36

Нябесныя богі!

37

Ведзьма! Ведзьма! Глядзіце, Ведзьма! /ням./

Content

Аляшкевіч Аляксандр Гэта самотная зорка Венера

Аляксандр Аляшкевіч Гэта самотная зорка Венера

СІНЯЯ ПТУШКА аповесць

КАЛІ ЗАЦВІТАЕ ПАПАРАЦЬ–КВЕТКА… аповесць

ГЭТА САМОТНАЯ ЗОРКА ВЕНЕРА альбо БОГ, ПАЭТ І КАХАННЕ кароткая аповесць

НЯВЕСТА ВАЎКА апавяданне

МАЦІ апавяданне

РАПСОДЫЯ СТАРЫХ ПАЛАЦАЎ навела

ВЯДЗЬМАРКА апавяданне

Ад аўтара

1