Карпюк Аляксей

Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1

Аляксей Карпюк

Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1

Аповесці

Мінск

Мастацкая літаратура

1980

© OCR: Камунікат.org, 2011 год

© Інтэрнэт-версія: Камунікат.org, 2011 год

АРЫГІНАЛЬНЫ ТАЛЕНТ

Пра аўтара гэтага двухтомніка можна сказаць, што ён не фантазіруе. Усё, што ён напісаў і піша,— праўдзіва. Жыццё Аляксея Карпюка, яго пакалення, герояў яго твораў было такое, што ўражанняў, дэталяў і сюжэтаў хапіла б не на адзін талент. Вядома, былі ў бурны наш век натуры, якія здолелі ўхіліцца ад небжпекі, пражыць ціха ды спакойна. Але не Аляксей Карпюк. Яго цягнула, дзе наймацнейшыя выпрабаванні, у яго хапала спрыту, розуму, інтуіцыі, шанцавання, каб выбрацца жывым з небжпекі.

Карпюк уцёк з канцлагера смерці Штутгоф, прабыўшы там сем месяцаў. Змог уцячы. Пайшоў у партызанскі атрад, каб ваяваць. Аповесць «Пушчанская адысся», якую аўтар для двухтомніка грунтоўпа дапрацаваў, узбагаціўшы новымі дэталямі, сюжэтнымі лініямі, якраз і створана па партызанскім вопыце аўтара. Асаблівасць падобнай прозы, суровай і простай, вельмі блізкай да дакументаль-най, вельмі народнай па філасофіі, адметнасць яе ў тым, што гэта проза перанасычана неверагоднымі і ўсё ж праўдзівымі здарэннямі з жыцця аднаго чалавека і яго блізкіх.

Аляксей Карпюк, шчыра расказаўшы пра баявыя дзеянні Алёшы Кучынскага, не ўтойваў няўдач, пралікаў, памылак.

«Мы стараліся ваяваць не толькі з-за помсты. У лес пайшлі з рамантычнага патрыятызму. Стараліся ваяваць прыгожа. Ніхто нас гэтаму пе вучыў. Былі падта маладыя. Хацелася зрабіць многа. Не шкадавалі сябе...»

Уцёкшы са Штутгофа, Аляксей Качынскі апыпуўся ў партызан-скай брыгадзе. Да баявых дзеянняў хлопца спачатку не пускалі, пасылалі па сена на вёску, а яму хацелася якраз не гатага. Потым яго прызначылі камандзірам атрада імя Кастуся Каліноўскага. Гэты атрад з некалькіх чалавек паступова пераўтварыўся ў грозную сілу. Партызану, які змагаўся ў сваіх мжцінах, данамагалі кожны куст і лагчынка, але свае дзеянні ён павінен быў сувымяраць з родным кутком. Партызан мусіў думаць пра лёс блізкіх людзей, якім вораг помсціў за дзеянні партызанаў. А былі гэта безабаронныя людзі — старыя і хворыя, дзеці і бабулі, хто не мог ісці ў лес. Пра гэта трэба было памятаць. Партызаны былі сумленнем народа, найвышэйшай інстанцыяй, вымушаны былі выносіць прысуд здраднікам і тым, хто спрабаваў у адказны для чалавецтва момант адсядзецца ў склепе ці ў кустах. Паступова вырастала ўсенародная вайна ў Беларусі. Сямей-ныя традыцыі, любоў героя да бацькоў і брата, які заставаўся ў Штут-гофе, боль за яго лёс вельмі тонка раскрыты аўтарам «Пушчанскай адысеі».

Аляксей Карпюк — летапісец Гродзеншчыны, гісторыю якой ён ведае не толькі з кніг. У рабоце над раманам «Вершалінскі рай» ён дапытаў мо з тысячу дзядзькоў і цётак, дзядоў і бабак. Раман адметны не толькі атэістычным настроем, добра злепленым вобразам саматуж-нага прарока Альяша Клімовіча. Удаўся Карпюку і вобраз народа, запалоханага рэлігіяй і панствам, войнамі і частымі зменамі ўлад, парода практычнага, разумнага, хітрага, дасціпнага. У творы гэтым народ глядзіць на ўсё праз прызму здаровага сялянскага гумару, таму не баіцца нічога. Наватарства ў тым, што яго персанажы не баяцца смяяцца над сваёй дурнотай, цемрашальствам і забабоннасцю. У рамане многа гумару, нават — гратэску.

Вельмі добра ў Карпюка паказана самалюбаванне героя аповес-ці «Данута» Янкі Барташэвіча, так уласцівае ў раннім юнацтве ўсім хлопцам і дзяўчатам, задаволенасць сабой ад здароўя, дужасці, маладосці, ад збытку нерастрачаных пачуццяў. У Янкі Барташэвіча яшчэ мала ведаў, няма вопыту рэвалюцыйнай барацьбы, але прырода за яго. Ён нарадзіўся высокі і дужы, а гэта не абы-што на пачатак. Паказана нацыянальнае самасцвярджэнне, пошукі юнаком Барта-шэвічам свайго месца ў бурлівым свеце, які разрываецца ад класавых супярэчнасцей, няроўнасці кантрастаў, галечы і разбэшчанасці, ад супярэчлівасцей вёскі і горада, буржуазнай і народнай маралі. Атма-сфера перадваеннай Вільні, буйнога культурнага вузла, да якога мелі непасрэднае дачыненне тры нацыі, дзе зараджалася сапраўднае братэрства палякаў, літоўцаў і беларусаў і было не цесна тром куль-турам, якія мелі адны рэвалюныйныя і народныя вытокі.

Каханне, трагічнае ад першага несвядомага праяўлення,— Янкі Барташэвіча і генералавай дачкі Дануты Янкоўскай. Паненка, выха-ваная на вялікадзяржаўнай польскай культуры і раскошы, здолела разглядзець пад вышыванай кашуляй беларускага хлапца багатую высакародную душу, прыродны розум, пяшчотнасць, прыкрытую ся-лянскай каструбаватасцю. Пераступіць умоўнасць нялёгка. Карпюку ўдалося паказаць усе тонкасці гэтых душэўных парываў і ваганняў Дануты. Вобраз гэтай паненкі дапаўняе цудоўную галерэю жаноцкіх тыпаў у беларускай прозе недзе паміж Коласавай Ядвісяй і Мележа-вай Ганнай.

Па вобразе Янкі Барташэвіча Карпюк паказаў, які шлях прайшлі заходнебеларускія юнакі «ў зрэбнай кашулі... з сэрцам, скрынкай жывой па палёх Боларусі з палыновай тугой» (М. Танк), з-пад саламяных стрэх да тых разумных і адукаваных, якімі сёння сталі нашы сяляне, рабочыя, інтэлігенты, і колькі спатрэбілася на гэта душэўных сіл, волі, упартасці, цвярозага розуму, ахвяр, каб на нас іншыя глядзелі як на роўных.

Летам 1944 года, пасля вызвалення Гродзеншчыны, Карпюк паступіў у Гродзенскі педінстытут, але вучыцца не змог, папрасіўся на фронт.

Быў артылерыстам-наводчыкам у складзе 75О-га стралковага палка, які штурмаваў рэйхстаг. Двойчы паранены.

Потым скончыў англійскае аддзяленне Гродзенскага подінсты-тута. Працаваў на розных пасадах на Гродзеншчыне і ў Гродна. Член партыі з 1947 года. Друкуецца з 195З года. Перакладаўся па рускую, украінскую, літоўскую, латышскую, чэшскую і польскую мовы.

Я жадаю чытачам двухтомніка новай прыемнай сустрэчы з арыгінальным талентам Аляксея Карпюка, суперажывання з героямі яго рамана і аповосцей, натурамі рамантычнымі, каларытнымі, моцмымі, праўдзівымі, стыхійнымі і вартымі павагі і пераймання.

Данута Бічэль-Загнетава

ДАНУТА

Аповесць

НЕ ХОЧУ Я ГНИТЬ КАК ИВА,

НА БОЛОТНЫХ КОЧКАХ ГДЕ-ТО, А ХОЧУ СГОРЕТЬ ОТ МОЛНИЙ, СЛОВНО ДУБ В РАЗГАРЕ ЛЕТА!..

Шандар Пецёфі

Пра ўсё гэта расказаў мне ў санаторыі адзін чалавек. Ад яго я пачуў, бадай, не новае: як сустракаліся закаханыя, рвалі кветкі, пісалі лісты, спрачаліся... Адным словам, выслухаў яшчэ адну гісторыю на «вечную тэму». Але гісторыя гэта — пра каханне ў бурлівы час вялікіх падзей, і таму яна мне здалася значнай.

Перада мной была аповесць — пра каханне, барацьбу і геройства. I вось перадаю яе на суд чытача такой, як пачуў, нічога не дадаючы і не адымаючы.

Аўтар

ЧАСТКА ПЕРШАЯ

Раздзел першы

1

У пачатку восені 19З8 года я прыехаў у Вільню і паступіў на вячэрнія курсы пры жаночым ліцэі.

На курсы ішоў той, хто не мог трапіць у гімназію або быў пераростак, як я.

Мы не бывалі ў памяшканні ў час заняткаў дзённай змены, і з гімназісткамі, як мы звалі вучаніц ліцэя, курсанты не бачыліся.

У ліцэі і на курсах канцылярыя была адна, ёй спатрэбіўся пасыльны. Узялі мяне. Так я займеў доступ да дзённай змены.

У першы дзень работы даручылі разносіць па Вільні пісьмы.

Выканаўшы заданне, я вярнуўся ў ліцэй. У зале ішоў канцэрт. Я наблізіўся да зашклёных дзвярэй і крадком паглядзеў. Такога бачыць яшчэ не даводзілася. Як зачарананы, я доўга ўзіраўся.

У зале выступаў хор. На сцэне выстраіліся, адна ў адну, прыгожыя паненкі ў новенькіх уніформах. Дастаткова было зірнуць, каб пераканацца, што жыццё гэтых паненак праходзіла ў такім дастатку і радасці, пра якія мне і не снілася.

Скончыўшы песню, пяюхі сціскалі вусны, крывілі іх, усё перажывалі: будуць ім апладзіраваць ці не; у вачах былі такі спалох і чаканне, што стала нават шкада харыстак.

Але я зараз жа адагнаў ад сябе добразычлівасць. Вось такім мая маці заносіла ў горад усё да каплі малако. Такія абыходзілі мяне ў пачатковай школе здалёк, не хацелі сядзець за адной партай, бытта я заразны! У маёй вёсцы ад цяжкай работы дваццацігадовая дзяўчына — старая дзеўка, у трыццаць пяць бабуля, аў горадзе ўсё - паненкі, каб вы паздыхалі!

Адну харыстку я пазнаў.

Гэта была мая суседка – дачка генерела. Паненка бянтэжылася больш за ўсіх. Яе разгубленасць была нявіннай і мілай. Калі паненка заспявала, вочы яе зрабіліся натхнёныя, яна пасмялела, поўны пачуцця голас, паліўся роўна і так кранаў за душу, нібы ішоў не з яе, а з маіх грудзей.

Яшчэ дзяўчына мела зграбную постаць. Каб не прадузятасць, я мог бы адразу сказаць, што яна — рэдкая прыгажуня. Але я пачаў выдумляць на суседку тое, чаго не было.

Мы, курсанты, адчувалі сябе пакрыўджанымі лесам і зай-здросцілі дзённай змене — недасяжнай мары. Наглядзеўшыся на выпеставаных, гадаваных на масле і смятане паненак, я толькі ўздыхнуў, паціху вылаяўся — халера! — ды адправіўся ў канцылярыю рабіць справаздачу.

Сёння насіў я пісьмы ў мужчынскую гімназію і праз адчыненыя вокны бачыў гімназістаў. Гэта былі не нашыя курсанты — нжмелыя, стомленыя ад працы, апранутыя хто ў што.

Асабліва запомніліся іх разбэшчаныя твары, бессаромныя вочы. Гімназісцікі ў новенькіх мундзірчыках не маглі спакойна ўседзець і некалькі хвілін за партай. Хіхікалі, крывілі морды, перакідваліся паперкамі...

Ідучы з ліцэя, я ніяк не мог забыцца на харыстак. Тады паста-раўся ўспомніць нахабныя вочы гімназістаў і, нібы перада мною стаяла дачка генерала, упікнуў яе:

— Спявай з імі, яны табе падпяюць!..

Толькі так падумаў і надышоў на саміх харыстак. Мая суседка была ў цэнтры ўвагі. Яна з натхненнем апавядала:

— О-ей, калежанкі! Вы сабе не ўяўляеце, як цяжка выйсці перад хорам і запяваць! Як падумала, што на мяне будуць глядзець, ногі так і прыраслі да падлогі! Глянула прафесару[[1]] ў вочы, а ён прыязна ўсміхаецца, і я адразу пасмялела. Потым ужо нічога не бачыла, толькі яго вочы!

Ад захаплення сваім апавяданнем яна аж свяцілася шчырасцю і даверам, і хоць вочы яе былі пакіраваныя ў мой бок, мяне яна, вядома, не бачыла. Паненкі глядзелі на яе аддана, з абажаннем і скрытай зайздрасцю.

Агорнутая новай хваляй успамінаў, суседка загаварыла яшчэ больш жыва:

— А вы не заўважылі, як я забылася на словы песні? Не?!. Шапчу вам: «Скажыце, як пачынаецца «Гураль»[[2]]. Вы думалі, я жартую, і маўчыце. Піяніст іграе апошні такт уступлення, а ў маёй галаве — пуста! I толькі ў апошнюю секунду аднекуль узяліся словы! Можа, ніколі ў жыцці яшчэ так не стамлялася!

Гімназісткі свабодна, на ўсю вуліцу засмяяліся.

Тое, пра што яны гаварылі, было даволі цікавым, але і такім недасяжным, што мне аж стала крыўдна.

Фу ты! Выразам свайго твару я падсвядома паўтараў выраз твару паненкі і толькі цяпер спахапіўся. Імгненна згасіў усмешку замілавання і азірнуўся.

Не, здаецца, ніхто не бачыў.

2

Вярнуўся я тады з ліцэя і, як ніколі, зноў адчуў несправядлівасць на гэтым свеце.

У Вільні мяне праследавалі адны няўдачы.

Ад нас тут вучыўся і Генрых Станеўскі. Маці мне наказвала, калі будзе пільная патрэба, звяртацца да яго за дапамогай. Генрых быў не з нашай, а з суседняй вёскі. Прадзед яго перабраўся ў наш край з Памераніі і прыстаў да мжцовай дзеўкі. Бацька Генрыха вёў гаспадарку па-навуковаму, і іхняя сям'я жьша лепш за другіх, хоць зямлі мела зусім мала. На адным лузе з Генрыхам пасвіў я каровы, а потым маці пасылала мяне кожнае лета купляць у яго падручнікі: Генрых ішоў на клас вышэй, быў выдатнікам, а падручнікі ў яго былі без ніводнай плямкі.

I вось у Вільні мы сустрэліся. У першы дзень. Я з клункам валокся з вакзала па адным баку вузенькай вулачкі, а ён насустрач — па другім. Станеўскі вёў паненку.

— Гэнек! — закрычаў надта ўзрадаваны я.

Зямляк адвярнуў галаву — бытта не чуў. Спачатку я нічога не зразумеў, пабег за ім. Цяпер ужо не крычаў, а — кашляў. Тады абагнаў і яшчэ раз пайшоў насустрач.

Дарма!

Уцяміўшы нарэшце, што здарылася, здзіўлены і пакрыўджаны, я доўга яшчэ стаяў на тратуары пустой вулачкі. Супакоіўшыся, пачаў чытаць на слупе аб'яву: «Сдам бісплатна фатеру студэнту, калі зго-дзіцца дапамагаць у гаспадарцы ўдаве...» Гэта мне якраз і трэба было!

Знайшоўшы жыллё, я пакінуў свае рэчы ў гаспадыні і накіраваўся ў сталовую. Мне яшчэ ніколі не даводзілася есці ў сталовых. Афіцыянтка прынесла абед. Паабедаўшы, я акуратна склаў талеркі ды панёс на кухню.

Дзяўчына мяне... аблаяла!

Але найбольш адхвастаў мяне ксёндз.

На Зарэчнай вуліцы змяшчаўся закрыты інтэрнат ордэна езуітаў. З вжковых сямігодак сюды набіралі хлопцаў, якія жадалі стаць духоўнымі пастарамі.

Ксяндзом стаць абы-хто не мог: юнака два гады вывучалі.

У інтэрнаце хлопцаў адзявалі, кармілі, пасылалі на працу ў друкарню касцельных выданняў, а вечарам — займацца на нашыя курсы. Большасць з іх езуіты потым прыладжвалі туды, дзе ім патрэбны былі свае людзі. I толькі самых здольных, вытрыманых і адданых пасылалі на тэалогію.

У езуіцкіх выхаванцаў, нашых курсантаў, былі не зусім у парадку дакументы, і сакратар праз мяне паслаў ім пісьмы.

— Прашу ў памяшканне! — спаткаў у праходнай будцы мяне ксёндз і забраў канверты.

Я падаўся за ім.

Адправіўшы хлопца за патрэбнымі вучнямі, ён сеў за стол, пасадзіў мяне насупраць.

Пакойчык быў чысценькі і строга абстаўлены: дубовы стол без накрыцця, дзве табурэткі, этажэрка з касцельнымі часопісамі, а над этажэркай — крыж з фігуркай Хрыста. На стале — сподак з чорнымі слівамі, французскія і лацінскія кніжкі, касцяны нож і мае формен-ныя канверты.

Чакаючы вучняў, мы моўчкі вывучалі адзін аднаго.

Мне прыйшлі на памяць словы Луцэвіча, аднаго з работнікаў бе-ларускага краязнаўчага музея. Апавядаючы мне пра гісторыю Вільні, ён чытаў статут езуіцкіх каледжаў XVII стагоддзя: «Вучань павінен быць паслушны, як труп, як воск або як кій старога...» Мяне тады аж скаланула — ну ж і настаўнічкі тады былі; не дай бог трапіць да тых канавалаў!

Гэты ксёндз не меў езуіцкай сухасці. Наадварот! У ім было штосьці свецкае, нават велікапанскае.

Старанна дагледжаныя ружовыя пальцы езуіта жвава склалі канверты ў акуратны стосік, тады пачалі выбіваць на стале нейкі такт.

Працуеце пасыльным? — добразычліва пацікавіўся.

Ага.

О-о!— падхапіў ён, бытта я сказаў вельмі значнае і прыемнае.

Дагэтуль бачыць так блізка ксяндзоў не даводзілася. У маім уяўленні гэта былі людзі, у якіх з твару і вачэй так і білі фальш і хітрасць — чым яны заблытваюць ды запалохваюць простых і наіўных людзей. Але перада мной сядзеў сімпатычны інтэлігент. Чорная сутана была на ім добра адпрасаваная і чысцюткая, а край белага і бліску-чага ад крухмалу каўнерыка прыемна гарманіраваў з шыяй маладога і дужага мужчыны. Твар у ксяндза быў старанна паголены, прычоска ўкладзена волас у волас, загарэлы адкрыты лоб, а карыя вочы глядзелі на мяне смела і разумна, заклікаючы да шчырасці.

Мой позірк затрымаўся на кніжцы «Гінекалогія. Жаночыя хваробы. Праф. Гутэнберг» — было золатам выціснута на яе карашку. Я сарамліва ўзняў вочы на ксяндза.

Ён вытлумачыў:

Нашая прафесія такая, шаноўны пане, што мы павінны ведаць усё, нават пра жаночыя хваробы!

Са здзіўленнем я ўставіўся на яго.

Пашлюць у вёску на работу, звернецца да цябе цётка за парадай, што ёй будзеш гаварыць?

«Прафесія», «работа»!..

Адкуль вы прыехалі? — спытаўся ён мяккім прыемным барытонам, і яго карыя вочы абдалі мяне прыязным цяплом, а рух — пахам адэкалону.

Я адказаў. I, адчуваючы якоесьці хваляванне, у сваю чаргу спытаўся, кім ён працуе.

Выхаваўцам. Маю пад апекай дваццаць юнакоў, такіх, як пан.

Асмялеўшы яшчэ больш, я вырашыў дзейнічаць.

Гэтае пытанне я падрыхтаваў даўно першаму папу, рабіну або ксяндзу, з якім завяду гутарку.

Ад нецярпення мяне аж разбіралі дрыготкі. Збіваючыся на даверліва-наіўны тон прастачка, я пачаў:

Даруйце... Я хацеў даведацца ад каго-небудзь...

Але ж, калі ласка, вельмі прашу! — заахвоціў ён прыязна.

Скажыце, як гэта вы, адукаваны чалавек, у наш час можаце прысвяціць сваё жыццё справе, якая не мае будучыні?

Вухнуўшы гэта, я зірнуў яму ў твар і ўбачыў па ім прыкрае і неўразуменнае здзіўленне. Толькі цяпер падумаў, што такая размова небжнечная, бо ў горадзе да мяне — ні адной прыязнай душы. Я адразу страціў упэўненасць, і мне зрабілася страшнавата.

Вы пра што?—у вачах ксяндза быў ужо ледзяны холад.

Ён жа занадта ведаў «пра што», аднак пытаўся, каб выйграць час.

Уся мая ідэалогія тады трымалася больш на веры, чым на лагічным мысленні. Кулакамі — справа іншая, але словамі вытлума-чыць свае погляды я не ўмеў. Але ж славесны паядынак пачаў, і трэба было яго скончыць. Успамінаючы студэнта, які чытаў у нашай вёсцы даклад, я паўтарыў яго фразы:

Навука пра эканоміку гаворыць, што выйсце не ў тым, да чаго вы заклікаеце людзей... Народ трэба зраўняць, людзей парабіць багатымі, а не...

I я бездапаможна змоўк.

Наіўны! — паблажліва кінуў езуіт ды зрабіў такую грымасу, з якой бывалы настаўнік навучае школьніка, калі той памыляецца.— Пан усё спрошчвае. Прырода чалавека такая, што адно матэрыяльнае багацце не суцішае страсцей. Каб было так проста, усе багачы сталі б ідэальныя людзі і шчасліўцы!

Ад лёгкасці, з якой ліліся яго словы, і ад глыбіні думкі ў іх, ад напружання, з якім я стараўся нешта прыдумаць, каб абараніцца, у мяне закружылася галава.

Вы самі бачылі зблізку багатых людзей?

Бачыў...

Усе яны, думаеце, ідэальныя? — аж надта адчуваючы, што я сказаў няпраўду, і літасціва яе не заўважаючы, вёў ён допыт.— Думаеце, яны шчаслівыя ў асабістым жыцці?

?!.

А-га! Значыць, выйсце не ў тым, каб усе былі роўныя ды багатыя, ці не так?

Я нешта прамычаў, а ксёндз упёр у мяне вочы і наўмысна трымаў мяне некалькі хвілін у такім разгубленым стане. З роспаччу я адчуў, як пад яго ўладарным позіркам мая воля растапнела.

Вытрымаўшы паўзу, езуіт разбіваў мяне да рэшты:

Пан недзе штосьці чуў, але гэта ў пана несур'ёзнае, не сваё. А ці ведаеце,— загаварыў ён ужо добразычліва,— на свеце ёсць яшчэ зайздрасць, рэўнасць, імкненне да ўлады? Мае яно ўплыў на чалавека ці не?

Мае...— паддаўся я пераканаўчай сіле, з якой гаварыў субжеднік.

А-га! — узрадаваўся ён.— I гэтага ў чалавека не пераменіць эканамічная дактрына! Гэта можна вытравіць, толькі падняўшы інтэлект... Дык вось, шаноўны пане, не праз нівеліроўку і бунтарства трэба нам ісці. Неабходна памагаць касцёлу ачысціць людзей ад прыроднага бруду, а тады будаваць ім шкляныя замкі!

Я не меў аргументаў адбівацца. I адчуваў, што якія б аргументы ні прывёў, ён — вопытны дыскусант — з такой жа лёгкасцю іх разаб'е. Аднак мая ўпартасць не дазваляла прызнаць сябе пераможа-ным. Я ў бжсільнай злосці маўчаў.

Езуіт ні словам не намякнуў, што я гавару крамольныя рэчы. Толькі адсцябаўшы мяне як след, паблажліва ўсміхнуўся, бытта выйшла па яго. Тады падсунуў сподак, гасцінна запрапанаваў:

На, з'еш, пан, сліўку!

Здаецца, каб ён даў па твары, так мяне не ўнізіў бы.

«Пачакай, пачакай! — пасвятлела ў маёй галаве на вуліцы.— Калі я хадзіў у школу, мяне не кожны сусед, едучы нават паражня-ком, падвозіў?! Часамі курыца адной цёткі залезе ў агарод другой, і бабам сваркі ўжо хапае на ўсё жыццё!.. А багатыя, нябось, не дробязныя. Яны ўважлівыя і ветлівыя адзін да аднаго!..»

Успомніў іншыя выпадкі з жыцця сваёй вёскі, якія не здараюцца сярод людзей інтэлігентных, сытых, якіх не грызе нэндза. Але і багатыя не могуць быць узорам, яны — дармаеды! Фанабэрлівыя, раўнівыя... Зусім інакш сябе паводзілі б працоўныя, калі б мелі ўсяго ў дастатку. Яны-то былі б шчаслівыя!..

Ды і дзяржава, будзе час, адпадзе сама па сабе — гаварылі ж пра гэта студэнты! Тады і людзі з імкненнем да ўлады вымруць, як вымерла прафесія лучнікаў, калі людзі не сталі карыстацца лукамі...

Мне ўжо надта карцела зноў счапіцца з ксяндзом, захацелася нават вярнуцца.

«Не трэба нівеліроўкі, па-твойму? А што? Сказаць людзям: «Панове, будзьце добрымі, а вы, нявольнікі,— церпялівымі — і выпраўляйце ў сабе інтэлект!.. Так, па-твойму? Ах, панскі паслугач, а дулю бачыў?»

«Эх, і заўсёды думкі ў маю тупую даўбешку прыходзяць, калі па ўсім ужо!»

«Нічога. Другі раз прынжу пісьмы і дам табе здачы, будзеш ведаць!.. От, езуіт пракляты! Набраў смірненькіх хлапчанят і адур-маньвае опіумам, пра які гаварыу студэнт, яшчэ і тэорыю падводзіць пад свае ўчынкі!..»

Доўга не мог я супакоіцца. Цэлы той дзень адчуваў сябе пабітым.

3

У мяне было перакананне, што я ў Вільні — няпрошаны госць і каб паехаў дахаты, ніхто гэтага і не заўважыў бы. А яшчэ здалося, што я зусім нічога не варты.

Зайшоў я ў беларускі музей. Ён быў бедны. Экспанаты віселі на цвіках, ляжалі на сталах, а то і проста валяліся на падлозе. Грошай за ўваход у музей не бралі, таму я ўжо быў у ім некалькі разоў. Мяне сюды цягнула таямнічая маўклівасць старажытных рэчаў.

Ля горбы наздраватых мамантавых касцей нейкая вжковая цётка расчаравана казала:

То такія самыя дзве косткі мой тата-нябожчык, калі былі яшчэ жывыя, прывалаклі з-пад Вільні! Вада іх аднекуль прыгнала...

I што з косткамі вы зрабілі? — ажывіўся супрацоўнік музея.

Клалі пад ложак, каб хлопцы радзіліся.

Ну і як?

Былі і хлопцы...

Радзіліся і дзяўчаты?

Вядома, былі і дзеўкі...

А што потым з косткамі зрабілі?

Крышылі ў кубак і пілі ад жывата, калі напрадвесні каго схопліваў...

Памагала?

— Ад адной толькі,— зусім сур'ёзна адказала цётка. Калі навокал зарагаталі людзі, жанчына азірнулася, поўная асабістай годнасці і здзіўлення: чаго вы зубы скаліце?..

Чамусьці гэтая кабеціна нагадала мне мяне самога. Вось і я таксама не разумеў навакольных людзей, як не разумелі і яны мяне. I ў мяне поўна наіўнасці, вжковай цемры, няведання жыцця і няма чагосьці такога, што маюць культурныя людзі.

Найбольш гэта праявілася на канцэрце.

4

На курсах падышоў да мяне выкладчык фізікі і прыязна спытаў:

Ну, як кавалер сябе адчувае ў нашым горадзе?

Сумна часамі бывае, пане прафесар.

То схадзіце куды-небудзь, развейцеся: на канцэрт, у кіно...

Грошай няма, пане прафесар.

Гэта ўжо горай... Ідэя! — цаппуў сябе ён за кішэню.— Вось вам білет у тэатр. Там будуць вяршкі горада, паглядзіце, паслухайце!

Наво-ошта... Не трэ-эба...— замяўся я.

Схадзіце, схадзіце, а то ў мяне не будзе часу і білет прападзе...

— Дзякуй, пане прафесар...— пачырванеў я, задаволены.

Нядаўна ў Варшаве праходзіў сусветны конкурс піяністаў імя Шапэна. Першыя месцы там занялі савецкія музыканты — Якаў Зак і іншыя. Іх славутыя выступленні мы слухалі па чарзе па дэтэктарнаму прыёмніку з навушнікамі. Але нашыя дзяўчаты ніяк не маглі станцаваць пад гэтую музыку.

А-а, ужо ведаю, што ён іграе!.— закрычала дзяўчына.— Ён жа «На рэчаньку» рэжа, адно пад вальс-бастон!

Толькі падабрала такт і тупнула, каб пайсці крўжыцца, як Якаў Зак выстукваў ужо незразумелае — без складу і ладу, дзяўчына асеклася.

Аднак лаяць музыку тады ў нашай вёсцы ніхто не пасмеў, бо калі нават ужо буржуі самі прысудзілі, што савецкі хлопец здорава іграе, значыць, ён іграў выдатна.

Паны, сволачы, перадаюць ігру гэтак спецыяльна. Каб адбіць у людзей ахвоту слухаць савецкага музыканта,— вырашылі тады нашы мужыкі.

А разумнікі яшчэ дабавілі:

— Калі хочаш мець поўнае здавальненне, трэба на яго глядзець, калі музыкант іграе. Покуль у свет перадаць музыку, буржуі яе самнуць, як хочуць!

У Вільню прыехаў з-за граніцы відны піяніст. Дзякуючы добразычліваму фізіку цяпер і я буду глядзець і слухаць майстра.

Прыйшоў я ў тэатр, сеў паміж паноў.

Пачалося выступленне піяніста. Людзі замерлі. Музыкант спрытна забегаў пальцамі па клавішах. Наступіла такая цішыня, што здалося — у зале нікога няма, і зрабілася нават страшна. Я сабраў волю, напружыў увагу і ператварыўся ў слых.

Дзіва, што людзі так слухаюць?

Са сцэны несліся голыя пераборы, бытта піяніст забаўляўся на інструменце, бегаючы па ім жвавымі і гнуткімі пальцамі то ўлева, то ўправа. Дапусці і мяне да іеструмеета, зайграю не горш — у яго ігры няма сэнсу! От, падбяры-некалькі таноў і стань папераменна націс-каць на клавішы!

Вось ён бярэ ноты: першую-пятую, першую-пятую і трэці раз першую-пятую. Тады іх мяняе: першую-трэцюю-шостую, першую-трэцюю-шостую, затым — другую-чацвёртую-сёмую. Тады некалькі разоў разразіцца тырадай нот уверх-уніз: паказвае на інструменце якісьці фокус. Яшчэ пачне ўрывак нейкай мелодыі, бытта дражніцца, перарве яе на самым цікавым месцы і зноў выстуквае тры разы першую-пятую ноты. Затым — першую-трэцюю-шостую...

I так без канца! Ніякай прыемнасці.

А назвы таго, што іграе: «Шуман. Рэ мажор», «Дзевятая саната», «Чатырнаццатая саната»... Нібы на выстаўцы абстракцыяністаў, дзе я таксама нічога не зразумеў, а карціны называліся «Нумар 118», «Блок нумар 112»... I чаго людзі ходзяць на такія канцэрты? Буржуі, свалата, няма іншай работы!

Я пазяхнуў і стаў азірацца па залу.

Фанары кідалі касыя снапы святла на сцэну. У адным такім снапе промняў хутка махала сярэбранымі крыльцамі жывая істотка. Ляцела моль, якую я таксама ўпершыню ўбачыў у Вільні. Гаспадыня мая казала, што моль харчуецца вопраткай. А што яна есць тут, у зале?.. Ага, бархат на крэслах. Во, паляцела да плюшавай заслоны! — здагадаўся я, калі матылёк знік у напрамку сцэны.

Перада мной тырчала лысіна. Валасы ў мужчыны раслі толькі каля вушэй. Каб прыкрыць галаву, ён адрасціў бакенбарды сантыметраў на дваццаць і зачэсваў іх уверх, рассцілаў веерам па голым чэрапе. А каб валасы не раскідаліся, мужчына іх змачваў вадой. Бедны, кожныя паўгадзіны, відаць, бегае пад кран мачыць іх. Жыццё лысаму!.. I чаму ў горадзе іх столькі?! У нашай вёсцы, здаецца, няма ніводнага лысага, а тут — амаль кожны настаўнік на курсах лысы, крамнікі за прылаўкамі лысыя...

Злева сядзеў пажылы чалавек з хлопчыкам. Чалавек ад музыкі рухаў смешна пальцамі, бытта штосьці хапаў у паветры, гучна дыхаў, нібы ехаў на веласіпедзе і яму цяжка круціць педалі. Ён, бедны, аж спатнеў, і на скронях павіслі бліскучыя кроплі! Мае паводзіны суседу не спадабаліся, ён памяняўся месцам з сынам, перасадзіў хлопчыка да мяне.

З правага боку ў мяне сядзела жанчына. Калі ў зале заапладзіравалі, яна спыталася:

Няўжо вам не падабаецца канцэрт?

Я паціснуў плячыма:

Што тут можа падабацца?

Не разумею, як можаце так казаць! — У тоне яе я ўлавіў жаласлівую інтанацыю, з якой звяртаюцца да цяжкахворага.— Вы ж толькі ўслухайцеся! Гэта ж не музыка, а — гудзенне лесу ў час буры!.. Чуваць, як цурчыць крынічка...

Вы бывалі ў буру ў лесе? I чулі, як ён гудзіць?.. Чулі, як цурчыць сапраўдпая крынічка? — абрэзаў я жанчыну.

Ішоў я з канцэрта сам не свой. Мяне не пакідаў выраз шчырага здзіўлення, спагады на твары жанчыны і інтанацыя яе голасу. У Варшаве, выходзіць, давалі ўзнагароду менавіта за такую ігру, дык няўжо там былі дурні? Мне далёка да слухачоў у зале: да мяне, нібы да глухога, не дайшоў ні адзін гук. Я нагадваў цётку з музея.

«Ці вырвуся калі з гэтага?» — пытаўся я ў сябе трывожна.

5

Праўда, няма чаго прыбядняцца. На працягу тыдня здарыліся ўжо два выпадкі, калі і я адчуў сваю сілу.

Аднойчы на першы ўрок не з'явіўся выкладчык, і курсанты высыпалі на двор. Ля валейбольнай сеткі якраз трэніравалася група гімназістаў з суседняй гімназіі.

Валейбалісты ўсе былі рослыя і стройныя юнакі ў цёмна-фіялетавых спартыўных касцюмах. Яны лёгка і прыгожа перакідвалі адзін другому мяч, а сваім выглядам нібыта крычалі: вось якія мы хваты, зірніце на нас! Але перажывалі, што іх адно шэсць чалавек і няма з кім гульнуць па-сапраўднаму. Мы іх абступілі цесным колам.

- Хоць бы яшчэ хто надышоў! — з сумам азваўся самы зграбны, нават не пазіраючы ў наш бок. Вядома, гаварыў гэта, бадзяга, знарок, каб мы чулі.

Як намі ні валодала гордасць, аднак мы не перамаглі спакусы. Пяць курсантаў, не згаворваючыся, апынуліся ўраз па супрацьлеглым баку сеткі. Мой зямляк, Генрых Станеўскі, загадаў мне:

Ставай яшчэ і ты, доўгі, аднаго не хапае!

Я стаў, адчуваючы ўдзячнасць да сябра.

Відаць, рэдка на той пляцоўцы бывалі такія няроўныя партыі. З аднаго боку — натрэніраваныя і спрытныя валейбалісты, партрэты якіх памяшчаліся нават у віленскіх газетах, а з другога — сапраўдны «збор багародзіцы» — нжкладныя, апранутыя хто ў што. У аднаго шыя перавязана брудным бінтам, у другога тырчалі худыя плечы. Адзін маленькі, другі вялізны — усё ў нас было бытта навыварат! Толькі Станеўскі не ўступаў гімназістам сваёй упэўненасцю і паставай.

Пачалася ігра.

Нашыя праціўнікі не гулялі, а пісалі мячом у паветры.

— Чок-чок-чок! — Ён толькі звінеў і пасля трэцяга ўдару ляцеў на нас і спакойна сабе падаў на зямлю.

Ну, што вы! — шыпеў Станеўскі.

Дарма! Мы не маглі ўзяць нават простай падачы.

З нашай каманды я быў найгоршы ігрок. Праходзіла мінута за мінутай, а мне не ўдавалася забіць ніводнага мяча. Ён, пракляты, лётаў, як прывід, у мяне перад носам, а я бездапаможна махаў рукамі. Што ж, іграў я ў валейбол першы раз у жыцці.

Тым часам пачалі збягацца гімназісты-балельшчыкі. Праз хвіліну іх стала больш за курсантаў.

Глядзіце, як доўгі мух ганяе!

Яго толькі замест пудзіла ў агарод ставіць!

Фі-іў!..

Я гэта чуў і сваё няўмельства пастараўся замаскіраваць. Прыкінуўся, што фокуснічаю.

З'явіліся суддзі. Падача ўжо ішла па свістку. Кожны раз, калі мы не маглі ўзяць простай падачы, гімназісты-балельшчыкі ўзнімалі віск. Толькі не радаваліся нашыя праціўнікі. З высакароднай ганарлівасцю яны ігралі сабе далей, упэўненыя, што так і павінна быць.

Але тут здарылася нечаканае.

Бог мяне не пакрыўдзіў ростам і сілай. Памяняліся мы месцамі, і я апынуўся ля сеткі. Раптам гляджу — проста на мяне апускаецца мяч. Я спачатку аж не паверыў сваім вачам, а за гэты міг мяч знізіўся ўжо на ўзровень выцягнутай рукі і мяне надта ж раззлаваў. З разгуб-ленай паспешнасцю я рэзнуў па ім так, што кулак мой аж улез у яго.

Рэзнуў я мяч і здзівіўся: у чым справа? Мяча нідзе няма, а гімназіст супроць мяне ўстае з зямлі і трымаецца за шчаку.

Го-о! — пераможна загулі нашыя курсанты.

Грубіянства! — завішчалі гімназісты.

Гэта — не лічыцца!

Трымаючыся за шчаку, гімназіст пайшоў з пляцоўкі, на яго месца далі замену.

Дасталі з кустоў мяч, і суддзі загадалі перайграць падачу.

Толькі ўзляцеў мяч угару,— бах! — з сілай зрэзаў яго ўжо Станеўскі. Падалі мяч яму другі раз, ён рэзнуў зноў — малайчына ўсё ж такі зямляк, спрыту ў ім хапала!

Наступіў раптоўны пералом. Праціўнікі разгубіліся.

Цяпер гімназісты-балельшчыкі рабілі нейкія таямнічыя знакі. Нават не давалі сваім ігракам піць вады. Піскам і гвалтам прабавалі вывесці нас з раўнавагі, але нічога не дапамагала. Мы раптам авалодалі «пачуццём локця». У кожнага з нас была сіла дарослага. Мячы, як снарады, ляцелі на другі бок — страшныя, небжпечныя. Гімназісцікі баязліва тоўпіліся ля месца падачы — далей ад сеткі.

Адведаўшы асалоду ад дакранання да тугіх бакоў мяча, я ў прыемным азарце яшчэ не раз перабіў яго праз сетку.

З пляцоўкі нас праводзілі абразлівыя выкрыкі, але яны не маглі заглушыць перамогі ў нашых сэрцах.

6

Другую перамогу ў чужым горадзе я меў над Віліяй.. Пакупаўся я ў рэчцы і вылез на бораг. Мяне адразу абступілі хлапчукі, пачалі захапляцца:

А-яй-яй!

Ух ты-ы!

Падабаюся вам? — не без прыемнасці праказаў я.

А-га-а!

А што трэба рабіць, каб мець такія мускулы? — асмялелі малыя ад маёй рахманасці.

Пытанне было нечаканае. Гэта людзі мяне лічылі асілкам, але сам я не адчуваў сябе ім і ніколі не задумваўся, як яны атрымліва-юцца.

Я пачаў наследаваць выкладчыка фізкультуры і раіць малым тое, чаго сам ніколі не рабіў:

Трэба абцірацца халоднай вадой кожную раніцу. Вы абціраецеся?

Не-а...

Ну!.. А яшчэ трэба рабіць кожную раніцу гімнастыку. Есці цукар. Класціся спаць і ўставаць рэгулярна...

А-а...

Хлопчыкаў я расчараваў. Слухаць гэтыя ісціны ім, відаць, апрыкрала ў школе, яны хацелі ад мяне пачуць нешта новае.

Падышлі два паўпанкі і таксама давай мяне разглядаць як дзіва. А потым, папрасіўшы прабачэння, давай яшчэ мераць ды мацаць. Я надта баюся шчыкоткі, дастаткова паказаць палец, каб я ўздрыгануў. Але мужчыны былі ветлівыя і культурныя, я цярпеў, сабраўшы ўсю сілу волі.

Незнаёмыя дзяліліся ўражаннямі:

Даўно не бачыў такога магутнага цела!

Не толькі магутнага, але і грацыёзнага!

Выдатны экземпляр атлета.

А колькі пану год? — спыталіся мяне.

Васемнаццаць.

Спыталіся і пра рост.

Сто восемдзесят восем сантыметраў.

Усяго-о? — расчараваўся пан.— Я думаў, вышэйшы...

У яго моцная будова цела,— растлумачыў другі.— Такія людзі заўсёды здаюцца вышэйшымі. Колькі пан важыць?

Пяць пудоў і дзесяць хунтаў.

...хунтаў?— перадражніў мяне мужчына і ўсміхнуўся да сябра.

Я ведаў, чаго яны ўсміхаліся. У горадзе гавораць — фунты. А яшчэ ў іх мераюць усё на кілаграмы і цэнтнеры. Ну і што?

Мужчыны, выявілася, скульптары з мастацкай акадэміі. Яны спыталіся, ці не хачу зарабіць. Я, вядома, хацеў, але было боязна: якую работу прапануюць гэтыя панкі — у горадзе, кажуць, усе жулікі апранутыя прызваіта.

Незнаёмыя завялі мяне ў акадэмію і запрапанавалі пазіраваць студэнтам.

Пастаіш перад імі гадзіну — залатоўка, а дзве гадзіны — дзве залатоўкі.

Голы перад людзьмі стаяць не буду! — спалохаўся я.

I за грошы?

I за грошы! — цвёрда стаяў я на сваім.

Дзівак! У нас нават паненкі пазіруюць, паглядзі!

Зрэшты, чаго маю ўпірацца? Мо там што і вартае? Як што не гэтак, павярнуўся і — будзьце здаровы! — Ну, пайшлі...

Калі мы апынуліся ў студыі, мяне аж скаланула. Пад сцяной, як дровы пад акапам у дрэннага гаспадара, бязладна валяліся гіпсавыя рукі, ногі, галовы з адбітымі насамі і вушамі.

Мяне падвялі да шырмы. За ёю стаяла зусім голая дзеўка, а нейкі стары, як смарчок, пан, бессаромна не зводзячы з яе вачэй, ляпіў з гліны жаночую фігуру. Я адскочыў як апараны і ўцёк дадому: каб давалі мільёны нават, на такую работу не згадзіўся б!

Але ўвага мастакоў падказала: дык і я нечага варты!

Некалькі дзён я быў у добрым гуморы. Вечарам, закінуўшы дамоў кніжкі, спяшаўся на вуліцу Міцкевіча. Яе залівала мора святла, а па тратуарах фланіравалі два сустрэчныя патокі моладзі. Я далучаўся да аднаго з іх. I без добрай вопраткі ды гарадскіх манераў я звяртаў на сябе ўвагу гімназістак ростам. Упадабаўшы сабе каторую, я праходзіў міма ды раптоўна азіраўся. Так я і ведаў — гімназістка глядзела мне ў спіну! Злавіўшы разгублены позірк, я крочыў далей упэўнена і незалежна, адчуваючы на душы перамогу.

I толькі цяпер, наглядзеўшыся праз зашклёныя дзверы на харыстак, паслухаўшы паненак на вуліцы, зноў стаў незадаволены сабой, а перамога на вуліцы Міцкевіча здалася нічога не вартай.

Раздзел другі

1

У той дзень, калі бачыў на сцэне паненак, прыйшоў я з ліцэя дадому і, чаго са мной ніколі не здаралася, прыпаў да люстэрка.

Хто я? Пастух!.. Лоб і сківіцы шырозныя, нос— бульбінай!.. А бровы!.. Недзе я чуў, што яны чалавеку служаць для аховы органаў зроку ад дажджу. Калі гэта так, то мае не дапусцілі б вільгаці да вачэй, каб нават ліло як з цэўкі. Але якая мне радасць? Зросшыся на пераноссі, махнатыя, парыжэлыя ад сонца, калючыя, як вусы ячменю, яны тапоршчыліся, нібы дзікі зараснік. У рысах майго твару не было той лагоднай сіметрыі, якая, мне здавалася, так падабаецца дзяўчатам: выпірала вуглаватасць, а шэрыя з жаўцізной вочы глядзелі непрыязна і пранікліва.

— Зірне на цябе — нібы цвіком да сцяпы прыб'е! — казалі пра мяне ў нашай вёсцы дзяўчаты.

Я агледзеў вопратку. Рукавы ў пінжаку кароткія, лацканы пакарабаціліся, на нагах — здаравенныя, дванаццацізлатовыя чаравікі на гумовай падэшве чэшскага Баці. З іх заўсёды вылазілі праклятыя анучы.

Некалькі апошніх месяцаў я не стрыгся, і ў мяне пачаў расці чуб. Дзеля яго я нават купіў грэбень. Але чуб, паршывец, не прычэсваўся, як прычэсваліся валасы ў нашых курсантаў. Мая чупрына расла ўніз і звісала над вачыма так, як звісае са страхі салома, калі яе вецер павырывае, таму на вуліцу без шапкі і не выходзіў.

Разглядаючы мяне над Віліяй, адзін скульптар сваім грэбенем улажыў чупрыну набок, сказаў сябру, што мне так лепш. Цяпер я гэта ўспомніў.

Я пайшоў на кухню, намачыў валасы, вярнуўся зноў да люстэрка і часануў некалькі разоў па галаве. Калі мой чуб паслухмяна лёг набок, я ледзь не ахнуў! Не верылася, што ў люстэрку — мой адбітак. Адтуль глядзеў на мяне хлопоц, у якога пад высокім ілбом бялеў акуратны, не вядомы мне дагэтуль прабор. Ад прабора налева пакорна лягла чупрына густых валасоў — пацямнелых ад вады, шаўкавістых. На мяне павеяла такой навізной, што я не мог на сябе надзівіцца.

На кухні гаспадыня звякнула пасудай, і я адскочыў ад люстэрка. Патаптаўся. Агортвала вялікае жаданне пахваліцца сваім выглядам. У пакоі было цесна, нібы засадзілі мяне ў клетку.

Без шанкі пайшоў я на вуліцу, крадком мацаючы чупрыну, ловячы яе незнаёмы адбітак у шыбах. Увесь свет стаў нібы прыгажэйшы. Нават здалося, што ўся Вільня таксама перажывае маё другое нараджэнне!

... Было гэта даўно. Паступіў я ў «паўшэхную»[[3]] школу і бачу: у аднаго вучня шрам на назе, другому выразалі сляпую кішку і зашывалі жывот, той меў шчарбіну ў зубе, іншы хадзіў у акулярах або мог па-сабачаму брахаць... Адзін я нічым не вылучаўся і не меў ніякага таленту. Я доўга ламаў галаву, прыдумваў фантастычныя сітуацыі, як выбіцца ў «людзі». Нарэшце надарыўся выпадак.

Школьны ганак быў абшаляваны дошкамі. Нехта прыдумаў забаву: хто мацней стукне патыліцай у дошкі! Я выбраў месца, дзе сцяна найбольш пружыніла, і так бухнуў, што ўсе разявілі раты, бо дошка заскочыла за дошку. У мяне намутнела ў вачах, але я стукнуў яшчэ раз, і дошка стала на месца.

Тады ўсе прысудзілі: у Барташэвіча наймацнейшая з усяе школы галава!

Кожны перапынак мяне вадзілі на ганак, прымушалі паказваць фокус. Так у школе і я стаў героем. Якую адчуў радасць? Быў найшчасліўшым чалавекам у свеце!

Такую радасць і задавальненне сабой перажыў я зараз і ў Вільні. Яшчэ ажыло ўражанне перамогі над валейбалістамі. Успомнілася захапленне скульптараў над Віліяй маім целам...

2

Выйшаўшы на вуліцу з зачасанай набок чупрынай, я сустра-каўся з хлопцамі нібы роўны з роўнымі і незалежна пазіраў на людзей.

Насустрач крочыў малады рослы афіцэр — ад'ютант генерала. Каб здавацца вышэйшым, вайсковец ненатуральна выцягваў шыю, бытта яму ціснуў каўнер, ды яшчэ глядзеў угору. Афіцэра спыніла маленькая пані, павіталася. Паднімаючы руку дамы да вуснаў, фанабэрысты ад'ютант нават не нахіліў галавы, і беднай жанчыне давялося стаць на дыбачкі.

Я параўняўся з імі. Рагі канфедэраткі, расшытыя серабром, былі толькі на ўзроўні маіх вачэй.

Далей на ліпавай алеі сустрэў сапраўды высокага мужчыну. Нават большага за сябе. Я павінен вам адкрыць ракрэт. Кожны высокі чалавек добра заўважае такога ж высокага, крадком сочыць за ім, нават мераецца. Гэтага чалавека не толькі на нашай вуліцы, а ў Вільні я сустракаў упершыню. Ён, мабыць, быў прыезджы, а па шапцы, як у Тэльмана, відаць,— прыбалт-літовец.

Найчасцей высокія людзі бытта не маглі прызвычаіцца да свайго росту, не ведалі, што з ім рабіць. Яны горбіліся, валачылі ногі, нібы на іх віселі гіры, стомлена крывіліся, бытта ім цяжка насіць свой корпус — як бы яго саромеліся нават. Над такімі я заўсёды пацяшаўся.

Для майго цела прырода падабрала адпаведную колькасць сілы. Я сябе адчуваў так, як адчуваюць статныя спартсмены.

Прыбалт пацешна перастаўляў ногі, нібы спераду нехта ішоў ды не даваў яму ходу. Ад гэтага літовец здаваўся нехлямяжым. Маю душу напоўніла перамога.

Даўжыня плітак тратуара — пяцьдзесят сантыметраў. Абміна-ючы недарэку, я пакрочыў праз дзве пліткі і з прыемнасцю адчуў, як напінаюцца ў нагах мускулы. Крочыў я далей, радаваўся сабой, а мне здавалася, што адчуваю нават хвалі паветра, якія выклікаю вакол сябе.

Вось тут я і спаткаў суседку.

Яна вярталася з ліцэя. Разам з ёю ішлі студэнт з вусікамі нітачкай і сяброўка. Абое пра нешта ёй гаварылі, але яна нікога не слухала. Ляніва перастаўляючы ногі, суседка на адным пальцы трымала партфель, каленьмі стукала па ім і нудна азіралася. Вядома, мяне яна нават і не заўважыла. Яе сумны позірк толькі абыякава каўзануў па маіх грудзях. Я прыгледзеўся. Гэта была ўжо не тая гім-назістачка, якую я бачыў на сцэне, а — самаўпэўненая паненка, што ведала сабе цану.

Паду-умаеш! — грэбліва кінуў я, мінуўшы кампанію.

Калі студэнт праходзіў пад ліпкай, расшытая сярэбранымі выкрутасамі форменная шапачка на цэлыя дзве пядзі не даставала да лісцяў. Падышоўшы да таго самага месца, я выцягнуў шыю і выразна адчуў, як галінкі джарганулі мяне па патыліцы.

Во! — сказаў я сабе.

I забыўся пра гімназістаў.

Паказалася Віленка.

Ля Зарачанскага моста звярнуў маю ўвагу абеліск. Я не мог прайсці раўнадушна міма кожнага надпісу, пачаў чытаць і гэты.

«Помнік пастаўлены ўдзячнымі жыхарамі Вільні польскаму вучню Мечыславу Додзіку, які ўтануў тут у 19ЗЗ годзе, ратуючы ў час паводкі яўрэйскага хлопчыка Хацкеля Хармеца». Бедны. Відаць, не ўмеў плаваць. А мо бервяном аглушыла...

Глядзі, жылі тут мальцы што трэба!..

Хоць на граніце была яшчэ высечана багародзіца, аднак я — ваяўнічы бязбожнік — ужо адчуў да помніка пашану. Насцярожана паглядзеў на бурлівую, ядавіта-зялёную Віленку, прыкінуў, на колькі яна ўзнімаецца ў паводку і як тут усё кіпіць, ды ціха пакрочыў далей.

Мяне панесла ў старыя кварталы Вільні.

Што тут было тысячу гадоў назад? Якія хадзілі людзі? Якая на іх была вопратка? Якія мелі клопаты?..

Відаць, было тут поле. Няўжо і тады гэтаксама людзям свяціла сонца, яны пацелі, хацелі піць? I пжок перасыпаўся пад капытамі іхніх коней?.. А чаму не? Вядома! Не верыцца, бо мінулае мы ўяўляем сабе па малюнках мастакоў, а гэтыя малюнкі больш падобныя на казку.

Потым з'явіліся гэтыя муры і іншыя людзі. Потым і тых людзей не стала...

Цяпер з сівых муроў месцамі выкрышылася цэгла і застаўся толькі акамянелы раствор, таму на сценах чарнелі чатырохкутныя адтуліны — глядзі, так і шугануць адтуль з гнёздаў птушкі!

На адной вуліцы два здаравенныя атланты на плячах трымалі балкон. Балкон вялізны, а скульптар так здорава выразіў напружа-насць мускулаў у атлантаў, што мне захацелася падперці балкон самому ды кінуць барадачам:

— Я за вас крыху патрымаю яго, а вы, хлопчыкі, пабегайце па скверыку, хай вам плечы адыдуць!

Ганкі, галерэі, вузенькія вулачкі.

Нібы для таго, каб адзін бок вулачкі не налез на другі, іх параспіралі ўверсе аркамі...

Гледзячы па гэтую старажытнасць, я забыўся на ўсё і адчуў, як у мяне пачынае займаць дух ад усведамлення, што хаджу мжцінамі, пра якія толькі пішуць у кніжках.

«Няўжо я ў Вільні? А мо толькі сню?

I ўсё ж такі я ў Вільні, эх!..»

Ад збытку пачуццяў і сілы мяне ўзяла ахвота брыкнуць, як таму цяляці на полі, калі яно наесца травы, а сонца прыпякае, і цяля раптам задзярэ хвост і пачынае дурэць.

Хадзіў я ў той дзень доўга. Калі апамятаўся, што позна ўжо, азірнуўся. Якажьці незнаёмая вулачка. За мной — дзве жаночыя постаці. Я паўслухаўся. Адзін голас дарослай, другі — дзяўчынкі гадоў шаснаццаці. Яны нечага ад мяне хацелі.

— Ты чаго ўпіраешся яшчэ, дурніца! — угаворвала старэйшая маладзейшую.— Ну, ідзі, не бойся!

— Хі-хі-хі-хі!

— Прэндзэй, ну! Бачыш, спыніўся і азіраецца!

— Хі-хі-хі-хі!

— Каму кажу? Чаго зяваеш зноў?.. Ідзі да яго, ідыётка!

У чым справа? Навошта я ім патрэбен?..

Я быў такі наіўны, што нічога не разумеў. Толькі ўгледзеўшы, што адна з постацей піхае ў мой бок другую, мяне апанаваў якісьці інстынктыўны страх, і я з усяе моцы пабег.

Вылецеўшы на цэнтральную вуліцу, я спыніўся каля латка. Патаптаўся ў нерашучасці, паазіраўся, бытта хацеў упэўніцца, ці не бачыць бацька, што збіраюся транжырыць грошы, і адно тады папрасіў порцыю марожанага.

Сорамна есці ў людзей на вачах. Я павярнуўся тварам да вітрыны і пачаў лізаць халодны капец у чарачцы з вафлі.

Не паспеў з'есці і паловы порцыі, як раптам насцярожыўся. Каля мяне хтосьці затрымаўся. Я скасіў вочы. Побач стаяла дзяўчына з шырокім тварам. Мутна-сіняга колеру вочы яе глядзелі на мяне з гатоўнасцю і нібы казалі: а вось і я! Дзяўчына ступіла ў мой бок. Марожанае засела ў маім горле.

Што за ліха?!.

Я з цяжкасцю праглынуў камяк і заморгаў вачыма. Паглядзеў у вітрыну: можа, мне здалося?

Не. У шкле акна выразна, як у люстэрку, маячыў той самы шырокі твар. Вочы дзяўчыны адтуль усё ўпарта стараліся спаткацца з маімі. Яна зноў зрабіла крок да мяне. Стала так страшна, як тады, калі снілася, што на мяне наязджае паравоз.

Я ўцягнуў марожанае ў рукаў і сігануў у паток людзей. Толькі адляцеўшы крокаў на трыццаць, я з палёгкай уздыхнуў і азірнуўся.

Дзяўчына ўсё яшчэ была на тым самым месцы. Цяпер яна стаяла да мяне спіной, а яе фігурка выглядала паніклай, апусцелай, бытта яе хтосьці моцна пакрыўдзіў. Ні то з жалю да яе, ні то з цікавасці я пастаяў ды паўзіраўся. Дзяўчына прайшлася ў адзін бок, другі і змяшалася з патокам прахожых.

Вярнуўся я на кватэру, раздзеўся, а заснуць не магу.

Доўга я валяўся на ложку, і доўга ён пада мной рыпеў. Упершы-ню звярнуў увагу, што ў мяне цвёрдае і тугое цела, тонкая ды белая скура, і адчуў, як люблю сваё цела. Мяне раптам пачалі мучыць незразумелыя жаданні, агарнула дзіўнае хваляванне.

3

Вядома, чуб — дзіцячая фантазія, форс. Я да яго хутка прызвычаіўся, ён паслужыў толькі маленькай ступенькай на шляху да сталасці. Такіх ступенек я меў шмат.

У мяне людзі верылі. Вялікая гэта сіла — людская вера. Усё добрае, што ва мне тады было, ведаю, паходзіла з яе. Мяне хвалілі. Я заўсёды памятаў, што ад мяне нечага чакаюць. Гэта мяне падцягвала і, відаць, служыла галоўным стымулятарам у жыцці.

А яшчэ людзі мяне паважалі. Не толькі з-за таго, што я рэдка іх падводзіў, а з-за маўклівасці. Да маўклівых заўсёды праяўляюць цікавасць.

Паважалі мяне яшчэ і за рост. I наогул лічылі сур'ёзным, удумлівым, падбадзёрвалі добразычлівасцю. Як яны памыляліся, як яны не ведалі, колькі мне гэта каштуе!

Сапраўды, мне некалькі гадзін удавалася пабыць сур'ёзным, і я сабе казаў: к д'яблу ўсё, я прыехаў сюды не глупствамі займацца, буду рабіць вось так і так!.. Праходзіла гадзіна, я пачынаў захапляцца чым-небудзь пабочным і спяшаўся туды, куды цягнула.

Не, не вучоба была маім захапленнем.

Неяк маці прыслала мне ў Вільню вышытую кашулю. На ўроку польскай мовы і літаратуры ўбачыў яе наш прафесар Залескі і заявіў класу:

У Афрыцы ёсць народы, якія любяць каляровыя шкельцы, каменьчыкі, ніткі. Дай ім мыла або соль, яны з'ядуць іх проста так, як мы — шакалад. У нас на «крэсах»[[4]] гэтае дзікунства захавалася ў тым, што мжцовыя сяляне расшываюць вопратку рознакаляровымі ніткамі.

I выхаленай рукой ён паказаў на мяне:

Вось вам жывы прыклад!

Лёгка сабе ўявіць, як пасля такіх слоў я адносіўся да таго «прафесара» і яго навукі.

Яшчэ настаўнікі «паўшэхнай» школы былі мае заклятыя ворагі, і ўсё тое, чаму яны вучылі, было мне чужое. Такое перакананне я перанёс з хаты ў школу, і год ад году яно ў мяне паглыблялася. Таму выхадка Залескага не была нечаканасцю.

Мая адукацыя адбывалася недзе паміж урокамі — на вуліцы, дома. З сямігадовай школы я не вынес ні замілавання да вучобы, ні навыкаў. Наадварот! У маім уяўленні кожны той, хто атрымліваў пяцёркі за іхнія навукі, быў панскі падліза, халуй. Паехаў я ў Вільню, бо туды адпраўляліся многія пакаленні нашай моладзі, каб убачыць свет і вярнуцца дахаты мо і без дыплома, але прызнаным чалавекам.

У Вільні я рыхтаваў урокі без здавальнення і энтузіязму і толькі тады, калі ведаў, што мяне абавязкова выклікаюць да дошкі.

Уся мая душа была ўзрушапа падзеямі, якія разгортваліся ў горадзе і на свеце. Вось хоць бы сенсацыя аднаго дня.

— Чулі? У Лукішскай турме небывалы шлюб сёння адбудзецца! — пачалі перадаваць з вуснаў у вусны людзі.— Раман стагоддзя, такога яшчэ не было!

Студэнтка універсітэта імя Стэфана Баторыя выходзіла замуж. Яна таксама сядзела ў Лукішках і са сваім будучым жаніхом пазнаё-мілася праз краты. Яе выпусцілі раней, дзяўчына пачала з ім перапіс-вацца, насіць перадачы, а праз год яны дамовіліся пажаніцца. Урад ім дазволіў браць шлюб у турэмнай камеры.

Газеты паведамілі, што сёння ў шлюбнай сукенцы і з капеланам яна накіроўваецца ў Лукішкі. Хіба мог і я не прыйсці пад турму? У натоўпе такіх, як сам, я хваляваўся, нешта выкрыкваў, а грудзі распірала гордасць.

«Людзі, паверце, і мы здольны на такое!» — быў падтэкст нашых выкрыкаў.

Тады было чым узрушацца.

Газеты стракацелі здымкамі новых замежных бамбардзіроўшчыкаў і бамбасховішчаў у Лондане і Парыжы.

На вуліцах Вільні з кіямі стаялі эндэцкія[[5]] пікеты. Яны пе пускалі кліентаў у яўрэйскія крамы.

Яўрэйскія хлопцы амаль на кожным скрыжаванні вуліц прада-валі карыкатуры на Гітлера, а паліцыя іх за гэта лавіла ды адпраўляла ў турмы ці канцлагер Картуз-Бярозу.

У цырку я бачыў, як барцы выйшлі на манеж, узнялі да публікі правыя рукі і прывіталіся: — Гайль Гітлер!

Усім было вядома, што гэта агенты гітлераўскай пятай калоны, але яны свабодна ездзілі па Польшчы і рабілі сваю чорную справу. Па-пы нібы і лаялі Гітлера, але яўна яму сімпатызавалі, нават пераймалі.

Рыбентроп дамагаўся для Германіі калоній, гэтага патрабаваў у Лізе нацый і польскі міністр замежных спраў Бэк. У Германіі пабудавалі канцлагер, адразу паны зрабілі тое ж самае і ў сябе, ды яшчэ запрасілі Гімлера ў госці: паўзірайся, дружа, такі самы?!. Мо не ўлічылі што пры арганізацыі, то падкажы!..

Усе людзі былі ўзрушаны падзеямі, у тым ліку і я.

Невядомая сіла ўзнімала мяне з цвёрдага матраца і прымушала раніцай бегчы на Замкавую вуліцу. Там у вітрыне свайго будынка рэдакцыя вывешвала свежую газету. Хоць гэта было «Слова» вілен-скага манархіста Цата-Мацкевіча — усё ж такі газета, і бжплатная. Праз галовы такіх, як сам, прагна ўзіраўся я ў свежыя старонкі. I калі вычытваў, што албанцы зноў разбілі італьянскую дывізію або што восьмая кітайская армія паперла японцаў, я вяртаўся дадому шчаслівым чалавекам. Не, такой гордай радасці я не зазнаў бы, каб атрымаў адразу дзесяць пяцёрак або каб усе віленскія паненкі звярнулі на мяне ўвагу.

У вёсцы не паспелі прыняць мяне ў падпольны камсамол, але сярод камсамольцаў я лічыўся сваім чалавекам. Набліжалася бура. Яе рыхтавалі вярхі. Я цьмяна адчуваў, што ў падзеях рашучую ролю будуць адыгрываць і такія, як я. Нават я запасся наганам і часта браў яго з сабой у горад. Халоднае жалеза адцягвала мае штаны, але праз хвіліну наган награваўся і нібы зліваўся з целам: от дужым тады здаваўся я сам сабе!

Таямніца ўзнімала мяне ва ўласных вачах, усяляла ўпэўненасць і пачуццё перамогі над шэрымі мужчынамі, якія некуды беглі, заклапо-чана мітусіліся. Душа прагнула, каб нарэшце акунуцца ў віхор падзей. У такія хвіліны мой рост, прыгажосць і фанабэрыя дачкі генерала ўжо здаваліся дробяззю, глупствам.

I ўсё ж такі я не мог забыць яе спеву. Тады ў зале чамусьці здавалася, што яе разумею толькі адзін я і такое ўражанне робіць яна толькі на мяне аднаго. Нават здавалася, што ў памяшканні былі мы толькі ўдваіх.

4

Але мае паводзіны не будуць зразумелыя, калі я не прызнаюся яшчэ і ў некаторых грахах.

У нас на вёсцы адчувалася нацыянальная непрыязнасць. Узрадзілі яе езуіты і папы сотні гадоў таму назад ды падтрымлівалі да нашых дзён.

У маёй бабкі вісела іконка маленькага хлопчыка ў доўгай і белай кашульцы. Нам, малым, бабка апавядала, бытта некалі гэтага хлопчыка яўрэі, злавіўшы ў нашай вёсцы, завезлі ў горад, зарэзалі, а на яго крыві папяклі мацы. I бытта яўрэі робяць гэта штогод.

Многа разоў, бывала, узіраючыся на хлопчыка ў такой самай, як у мяне, кашульцы, я марыў хутчэй вырасці ды вызваліць свой народ ад крывавай дані яўрэям і люта ім помсціць.

I гэта яшчэ не ўсё.

Я жыў на граніцы Польшчы з Беларуссю. У маёй мжцовасці панавала нянавісць паміж двума суседнімі народамі, адурманенымі шавінізмам і забабонамі, гарэлкай і рэлігіяй. Нянавісць гэтая ў некаторых мжцінах даходзіла да дзікіх памераў. Здараліся нават выпадкі крывавых распраў пры змене ўлад, а яны за апошнія дваццаць пяць гадоў у нас мяняліся шэсць разоў!

Праводзячы ў Вільню, маці давала мне такі паказ: — Каго хочаш выбірай сабе там за жонку. Нават за жыдоўку нічога не скажу. Адно не бяры мне полькі. Яе нага не ступіць на мой парог, покуль жыціму! Так і ведай сабе!..

Камуністы, аб'яднаўшы часамі ў адну ячэйку беларусаў, яўрэяў і палякаў, вучылі людзей разбірацца, хто іх сапраўдны вораг. Але адна справа ўсвядоміць сабе з'яву, другая — пазбыцца схільнасці і звычак, якія ты ўвабраў з малаком маці. Для таго каб гэтай заразы пазбыўся народ, трэба шмат часу.

Таму трапляліся людзі, што хадзілі ў даматканым адзенні, лапцях, але глядзелі на такіх самых гаротнікаў-палякаў як на істоты ніжэйшыя. Праўда, моладзь жыла новымі ідэямі, аднак трапляліся хлопцы і дзяўчаты з «радзімымі плямамі».

I ў мяне былі такія «плямы». Я не мог пазбыцца адчужанасці да сімпатычнай суседкі не толькі таму, што яна дачка генерала, але і таму, што яна яшчэ і полька.

5

I ўсё ж такі з дня выступлення хору ліцэістак я стаў зашмат часу аддаваць суседцы.

Я зусім не намерваўся ў яе закахацца. Проста пачаў марыць, як прымушу паважаць сябе. Я пацяшаўся і смакаваў ужо прыемнасць перамогі. З вялікім здавальненнем прыдумваў розныя шляхі, якімі дабіваюся мэты. Паступова гэта перайшло ў нейкую хваробу: суседні панадворак я не выпускаў з вачэй.

А ён быў агароджаны металічнай сеткай, праз якую віднеўся незвычайны, падобны на куб дом з вялікімі, у адну шыбіну, вокнамі. Вакол дома раслі піхта, лістоўніца, таполі, канадскі клён, а на клумбах — кветкі і пальмы. Сцены былі ўвітыя дзікім вінаградам. Сярод галінак дрэў з вечара да раніцы гарэлі лямпачкі. Шкло, бетон, чысціня і парадак, электрыка, паўднёвыя расліны — усё велікапанскае, недаступнае, незвычайнае і таямнічае. Нездарма цэлая вуліца ганарылася, што на ёй жыве сам генерал.

Я так сачыў за суседнім домам, што тыдні праз два ўжо крыху даведаўся пра яго жыхароў.

Сядзеў я аднойчы на ганачку з кніжкай, і на суседнім пападворку з'явіўся сам генерал з ад'ютантам.

Юнак, чаму ты так горбішся? — раптам кінуў ён праз сетку.

Я са здзіўленнем азірнуўся.

Да цябе гавару, да цябе! — пацвердзіў вусаты вайсковы ў расшытым сярэбранымі зігзагамі мундзіры.— Не нахіляйся гэтак, давай грудзям доступ кіслароду — табе яшчэ салдатам быць!

Так точна, пане генерале! — схапіўся я, але он ужо знік на ганку, і толькі яго ад'ютант змераў мяне ні то зайздросным, ні то зацікаўленым позіркам, пакідаючы мяне ў недаўменні.

У генерала было некалькі чалавек прыслугі. Перш за ўсё кідалася ў вочы пажылая жанчына з пачцівым маршчыністым тварам. Яе, спаткаўшы ў горадзе, я пазнаваў ужо. Аднойчы нават сустрэў у галантарэйнай краме. Генеральская служанка разглядала дзіцячую кашульку і вырашала, купіць ці не.

Свайму пляменніку на вёску! — даверліва прызналася яна прадаўцу.

Было відаць, што ў краме яе добра ведаюць.

Дык бярыце! — падказаў прадавец.

Не хапае грошай...

А вы пазычце ў сваёй гаспадыні, пані Вацлавы, генераловай!

Не люблю гэтага. Хто пазычае, потым просіць міласціну...— Яна паклала кашульку на прылавак, паглядзела на яе яшчэ здалёк ды сціпла пайшла да дзвярэй.

За лета ў генералавых дрэвах развялося шмат галак, і служанка прыйшла да маёй гаспадыні спытаць, ці не ведае тая хлопца, які б узяўся паскідваць гнёзды з таполяў. Праз адчыненае акно я пачуў, як яна аб'явіла:

Па пяцьдзесят грошай[[6]] за гняздо дае пані генеральша!.. Акыш, акаянныя! Столькі іх развялося, што няма ратунку!.. Аднойчы генерал выйшаў пачытаць газету і адна ў паперу яму як плюхне!.. Ах, шкодніцы!.. Пані Вацлава хацела іх звесці вжной, але ён не дазволіў. Сказаў — няхай выведуцца, тады...

Я ў гэты час схапіў кніжку і прыкінуўся, што чытаю.

А вы, суседка, чаму не мыеце сёння бялізну?

Бялізна на пліце кіпіць, а я толькі выйшла на ганачак падыхаць свежым паветрам! — адказала гаспадыня.— Душна на кухні... Кухоннае паветра з сябе выдыхаю, выдыха-аю, а свежае поўным ротам удыха-аю!..

А я думала, вы культурай вырашылі заняцца сёння.

Зоймешся, як жа! Мой жылец прыносіць дадому часопісы з малюнкамі. У мінулую нядзелю ўзяла адзін паглядзець, дык не знайшла акуляраў, бо дзеці некуды завалаклі.

I ўся культура скончылася?

Ну, скончылася. Калісьці, як жыў мой мужык, то хоць ён не даваў мне ў свята мыць. Не любіў вельмі, калі я назношу бялізны на нядзелю. Бывала, п'яны як возьме, як кіно! Раскідае ўсё мне, парве, патопча...

У голасе гаспадыні чуліся захапленне і гордасць за мужа і сум па ім.

Я адчуў — служанка асцярожна заглянула ў акно. Потым з набожным шэптам спыталася:

Ваш усё гэтак над кніжкай сядзіць?

Але,— пацвердзіла гаспадыня.

А я думала, мо ён захоча зарабіць.

Не мае часу... Гароўны трапіў хлопец, працавіты! Наносіць мне вады і — за ксёнжку!..

Наша паненка таксама мала куды ходзіць. Усё сядзіць, сохне над кніжкамі. Або іграе на партафяні... Божа, які час настаў, як мэнчацца маладыя! Хіба людзі ведалі такое раней?.. Недарма цяпер гэтак усе хварэюць на сухоты! Ой, трэба ісці прэндзэй да работы!

Ці не прыгарэла там мая бялізна! — кінулася на кухню і гаспадыня.

Адыходзячы, генеральская служанка закрычала на птушак:

Акыш! Зараза! Паморка на вас няма!.. Ох і дабяруся ж я да вас!..

Я ж са злосцю шпурнуў кніжку на стол: таксама прыдумаў!.. Чакай цяпер, калі яна зноў завітае!..

Калі служанкі не стала, я выйшаў на двор. Доўга не думаючы, пералез цераз сетку і зашыўся ў густыя кусты бэзу ля генералавага дома. Да бетоннай сцяны — два метры. Насупраць — шырокае акно ў адну шыбіну. Яно адчыненае. Я стаіўся, замёр.

Цішыня была такая, што я адчуў, як білася ўласнае сэрца, як скрыпелі пазванкі шыі, а глыток у горле здаваўся грукатам. Цікавасць перамешвалася са страхам, ад якога мутнела ў галаве.

Нарэшце ў пакой увайшла вядомая мне жанчына і павесіла ліпучку, на яе адразу ўпала муха ды прарэзліва забзынчала. Цётка, праціраючы люстэрка, па-беларуску і дабрадушна прабурчала:

А што, папалася? Ага? Чаго з двара сюды ляцела?.. Ці тут табе месца? Лётала б сабе па сонейку, колькі б хацела, цешылася б воляй, покуль цяпло, а так — во, маеш!..

Дабрата жанчыны перадалася і мне. Успомнілася добразычлівая заўвага самога генерала... Здалося, у гэты таямнічы дом для мяне перакінуты мост.

I пра паненку я хутка тое-сёе даведаўся.

6

У суботу вечарам сядзеў я зноў на ганку. Раптам у генералавым доме нячутна адчыніліся парадныя дзверы і на парозе з'явіліся тры постаці. Мабыць, ішла і тая, каго вартаваў. Я ўсхапіўся і паспяшыў за брамку.

Хутка я нагнаў паненак і пайшоў следам.

Перад Зарэчнай яны спыніліся.

Дануся, куды пойдзем, да Віліі? — звярнулася адна з іх да маёй суседкі.

Ай, не хочу! Там пан Браніслаў будзе! — раздражнёна кінула паненка.

Тады куды?

Ці я ведаю?..

Хвіліну дзяўчаты патапталіся.

Во, ідэя! — ажывілася суседка.— Пойдзем у кафэ «Штраля» есці пірожнае!

Хопіць у нас грошай?

Паглядзім!

Лічы і ты свае, Дана!..

Паненкі пачалі лічыць свас фінансы. Але ўбачыўшы мяне, змоўклі.

Каб не западозрылі, што за імі сачу, я мусіў прайсці міма. Ды з мяне на гэты вечар уражанняў хапіла і так.

Я даведаўся, як зваць маю суседку. Яна мела прыгожае ні то літоўскае, ні то польскае імя — Данута. Яшчэ можна было да яе казаць: Данка, Дана, Дануся...

Дануту я часта бачыў са стараватым студэнтам, а цяпер сваімі вушамі чуў, што для яе гэты студэнт, няйначай Браніслаў, нялюбы, яна не хоча яго бачыць, і ў мяне бытта зняў хто з грудзей цяжкі камень.

Я сабе ўяўляў, што генеральскім дочкам няма чаго клапаціцца пра грошы, бо ў іхніх пакоях стаяць мяшкі з банкнотамі. Запомнілася нахіленая галава паненкі, калі яна пры святле лямпачкі лічыла манеты.

I апошняе. Было надта дзіўна, што на свеце ёсць людзі, якія ходзяць у кафэ проста так, адно паесці пірожнае!

От, крывасмокі! — праказаў я ўголас. Але абурэння на гэты раз не адчуў.

Усё было для мяне незвычайна, і да глыбокай ночы я прахадзіў па горадзе. Не, не гутарыў сам з сабой, не разважаў, як старэйшыя,— для гэтага по хапала ні слоў, ні жыццёвых ведаў. Упершыню пазнаныя ісціны самі сабой укладваліся ў маёй галаве, і мяне, узрушанага і ўзбуджанага, насіла, нібы на крылах. Гэта быў таксама працэс мыслення: у маладых, мабыць, так адкладваецца вопыт.

7

Назаўтра была нядзеля. Зрання я ўзяўся за работу.

Жыў я ў прачкі. Водаправод па пашай вуліцы меў толькі генерал. Удава здала мне пакойчык з-за вады, якой жанчыне трэба было многа, а насілі яе здалёк.

Я напоўніў бочкі і балеі. Тады наварыў сабе есці. Паснедаўшы, захапіў свежы нумар «Мора і калоніі», які прынёс з ліцэя, і адправіўся ў горад. Вось ужо каторы дзень, як у польскім перакладзе з'явілася трэцяя кніжка «Ціхага Дона». Я накіраваўся ў гарадскую бібліятэку.

Перад бібліятэкай даўжэзны хвост людзей выходзіў аж на лесвіцу. Запісвалі ў чаргу. Тут стаяла звычайная гарадская публіка, але з пункту гледжання мужыка, у шыкоўнай вопратцы, яны для мяне ўсе былі паны, дармаеды і буржуі.

Людзі паводзілі сябе ўпэўнена, свабодна і, здавалася, на мяне зыркалі насцярожана і нядобразычліва. Зрабілася крыўдна: я ж першы маю права на Шолахава!.. Халера звамі, яшчэ прачытаю, цяпер чытайце вы ды ведайце нашых!..

Выйшаў я зноў на вуліцу і павярнуў да касцёла святой Ганны. Сюды кожную нядзелю прыходзіла маліцца сям'я генерала.

Я ўжо некалькі хвілін пахаджваў па тратуары, разглядаючы стромкія гатычныя лініі зграбнага касцёліка з чырвонай цэглы. Тры лёгкія ажурныя вежкі так і стралялі ў неба. Між імі — выгнутыя лукі. Усё нібы зробленае з тонкіх карункаў, простае...

Раптам здалёк я ўбачыў студэнта з вусікамі ў нітачку і ўспомніў, як непрыхільна адзывалася аб ім Данута.

«Ліха цябе бяры, цяпер ты мне не страшны!»

Разам са студэнтам ішоў Генрых Станеўскі. На курсах ён выдаваў сябе за шчырага паляка, хоць я добра ведаў, што ў іхнім доме ніхто і слова польскага не прамовіў. Каб не сумняваліся ў яго нацыянальнасці, ён заўсёды падтрымліваў шавіністычныя размовы. За гэта я яго ўзненавідзеў.

Ён доўга не прызнаваўся, што знаёмы са мной, і загаварыў толькі тады, калі на мяне звярнулі ўвагу іншыя. На ўроку настаўнік латыні пачаў выклікаць нас па журналу, кожны ўставаў і крычаў:

— Прысутнічаю!

Чарга дайшла да мяне. Я пачырванеў, што так высока ўзняўся над таварышамі і што падняў на сабе парту. Гэта курсантаў развесяліла, а лацініст доўга мяне распытваў — хто я і адкуль. На перапынку ўсе дружалюбна з мяне смяяліся, спрабавалі гэтаксама падняць парту. Падышоў і Станеўскі, фамільярна ўдарыў па плячы. Шчасце яго, што я быў збянтэжаны, інакш турнуў бы яго, у мяне нядоўга.

Станеўскі цяпер быў у новым касцюме і ў фетравым капелюшы. О-го! Адкуль у цябе грошы?..

Студэнт таксама быў разадзеты, як лонданскі дэндзі,— элегантна, з чорным банцікам пад барадой. Ішлі яны паволі. Да мяне даляцелі словы майго аднакурсніка:

Безумоўна, пане Браніславе!.. Калі не прыдушыць жыдакаму-ны — запануе над усёй Еўропай!.. Усходнія орды чалавечую культуру змятуць, як зрабілі ўжо гэта раз гунны!..

Слоў Браніслава я не разабраў, толькі ўлавіў іх тон. Гаварыў ён вяла, неахвотна, сумна і праз сілу, бытта словы прычынялі яму боль.

Генрых зноў хацеў нешта сказаць, але ўбачыў мяне і закрычаў:

— Сэрвус, пане Барташэвіч!

Я разгубіўся.

У другім выпадку зямляк мяне не заўважыў бы. Цяпер яму хацелася ўзняць сябе ў вачах багатага прыяцеля і паказаць, што ў яго ў Вільні на кожным кроку таварышы. Ды адзін з іх — во аж які асілак! Мяне абражала, што служу нейкай прыманкай. Адначасова ўсяго агарнула і хваля бязвольнай нерашучасці, ногі прыраслі да тратуара.

Генрых адрэкамендаваў мяне ўжо студэнту:

Мой калега. Канчалі адну «паўшэхную» школу...

Браніслаў! — неахвотна наставіў той мяккую руку і веліка-душна адвярнуў галаву, каб не бачыць маёй разгубленасці.

Студэнт рабіў выгляд, што ён надта разумны і ўсё на свеце порабачыў, перапрабаваў. Гледзячы на яго, здавалася, што яму надакучыла жыць на белым свеце сярод такіх нікчэмнасцей і што ён робіць вялікую ласку, што яшчэ існуе.

«Падумаеш, які ты важны,— пакпіў я ў душы.— Нябось, за «Ціхім Донам» таксама стаяў у чарзе!»

Прашу! — студэнт запрапанаваў папяросы з сярэбранага партсігара.

Я адмовіўся. Генрых глянуў на мяне як на дзівака і сквапна палез у партсігар. Брыдка было глядзець, як ладна збудаваны і з адкрытым сімпатычным тварам зямляк вытанцоўвае перад панам.

Прашу, бярыце, бярыце яшчэ ў запас! — заахвоціў студэнт.

Але ж, дзякуй! — з пашанай адказаў мой аднакурснік ды асцярожна, нібы немаведама якую каштоўнасць, схаваў другую папяросу ў кішэню.

Я калі ўжо неўзлюблю чалавека, то кажу яму пра гэта сваім выглядам. Я не мог глядзець студэнту ў вочы і ўтаропіўся ў грудзі. А яны былі вузкія, і каб саўгануць у іх кулаком, панок перакуліўся б сем разоў. Да слабых целам людзей у мяне тады была знявага, а да Браніслава я адчуў лютую нянавісць — сто разоў за яго мацнейшы, здольнейшы, а ўладаром тут ён, бо багаты!.. Генрых узяў у мяне часопіс:

Дазвольце?

Урадавыя колы выйсце з эканамічнага застою бачылі ў калоніях. Урад быў упэўнены, што свайго даб'ецца, нават выпускаў спецыяль-ны месячнік «Мора і калоніі». Сынкі чыноўнікаў і памешчыкаў ужо збіраліся ехаць на Мадагаскар шукаць прыгод, калі толькі той востраў аддадуць Польшчы. Покуль Ліга нацый у Жэневе думала — даць Поль-шчы яго ці не, «залатая моладзь» ужо распявала песні пра спякотную Афрыку і бачыла сябе героямі сярод экватарыяльнай экзотыкі.

Генрых з Браніславам зацікавіліся фатаграфіямі, на якіх Мусалі-ні праводзіў італьянскія сем'і на жыхарства ў Абісінію. Яны смакавалі здымкі і выхвалялі талент дучэ, зайздросцілі макароннікам-італьянцам, забыўшыся на мяне. Я памалу супакоіўся, і ў мяне пачало нараджацца пачуццё непрымірымай варожасці да іх.

8

Калі мы так сабе стаялі ўтрох, Браніслаў раптам змяніўся ў твары, забыўшыся пра сваю маску здаволенага чалавека. Ён папрасіў прабачэння і пабег. Але змяніўся не толькі студэнт; задрыжалі каленкі і ў мяне: набліжаліся генеральша, дачка і пажылая служанка.

Паненка крочыла сціпла, нібы школьніца, трымала чорны малітвеннік у залатой аправе і ўпотай зыркала на нас. Дануся паводзіла сябе так, як дзеці пры чужым нябожчыку,— з забаўнай вонкавай пакорай і ціхмянасцю.

Мне ўжо тады кінулася ў вочы розніца паміж маці і дачкой.

Фанабэрыстая шляхцянка з відочнымі рысамі каўказскай крыві была зусім не падобная на Данусю — жвавае, прывабнае дзіця. Варо-жасць, якую я перанёс з Браніслава і Генрыха на паненку, у мяне знікла.

Генеральша скупа ўсміхалася студэнту, бытта дарыла, падала руку, а Браніслаў, зняўшы шапку, нізка пакланіўся і паспешліва цмокнуў у разрэз цёмнай пальчаткі.

Гэта князь Любецкі! — вінавата паведаміў Генрых.

Князь?

I вечны студэнт,—дабавіў ён, бытта пахвалу.— За мяжой скончыў інстытут, а ў Вільні абараняе польскі дыплом. Нарачоны генеральскай дачкі!

Так...— Які з яго нарачоны, я чуў з вуснаў самой Данусі.— I чаго ты гэтак выпендрываешся перад панамі, Генек!

Дарэмна на мяне ты так...— разгубіўся ён.

Падносячы да маіх вачэй папяросу, зямляк пахваліўся:

Во-о, «Пласке», з манаграмай нават! Яму фабрыка выпускае па спецзаказу...

Я прыгледзеўся. На муштуку тоненькай папяросы былі надру-каваны залатой фарбай мудрагелістыя ініцыялы «Б Л»,. год выпуску і герб.

Гы!..— не ўтрымаўся я ад здзіўленпя і адразу забыўся на свой гнеў.

Тым часам генеральша паплыла ў касцёл. За ёю падаліся паненка з кабетай і студэнт.

Ля дзвярэй сядзелі жабракі. Калі генеральша, холадна, не нагіна-ючыся нават, расторквала ім грошы, Дануся сціснулася ўся ад няёмкасці.

Я аж уздыхнуў, калі за імі зачыніліся масіўныя дзверы з адмыслова выкаванага жалеза.

Яшчэ нядаўна я прыдумваў сабе гісторыі, бытта станаўлюся славутым чалавекам, напрыклад барцом ці баксёрам, і генеральша сама, нібы з Марцінам Ідэнам, шукае са мной сустрэчы, каб аддаць сваю Руф. Але, прыгледзеўшыся цяпер да пані, я адчуў, што гене-ральша — не місіс Морз. Гэта чыстакроўная арыстакратка нізавошта мяне не прызнала б за чалавека, калі б я нават стаў мільянерам! Да Данусінай маці я адчуў нават пашану: адкрытых ворагаў я паважаў. Аднак ад усведамлення гэтага лягчэй не зрабілася. Са сваімі марамі я выглядаў смешным.

I ўсё роўна я не здаваўся.

У прысутнасці генеральскай сям'і Любецкі зрабіўся пакорны, як звязаная авечка. Мой зямляк з-за таго, што з ім сябруе і гутарыць сам «князь», не ведаў, як выдрыгваць і падхалімнічаць перад ім. А мне што?

Ну і ліха з вамі, калі вы такія паны і не лічыцеся са мной! Пляваў я на ўсіх вас і хаджу сабе па той самай, што вы, вуліцы, дыхаю тым самым паветрам, абагравае мяне тое самае сонца! Нават магу быць там, дзе бываеце і вы. Ляжыць у кішэні шэсцьдзесят грошай, вазьму і пайду ў вашы рэстараны! Вы сабе абед, нябось, не гатуеце?!.

А захачу, пайду нават у вашы касцёлы, следам за вамі! Што, мо выганіце?..

9

Я пацягнуў Станеўскага ў касцёл: з ім адчуваў сябе лепш. Станеўскаму было ўжо няёмка перада мной. Ён прачнуўся ад ап'янення і зрабіўся самім сабой — нармальным вжковым ды сваім хлопцам, толькі такім, які прыбыў у Вільню на год раней і больш ведае, што тут дзе робіцца. Ён нават дастаў з кішэні пачак халвы, разламаў яе і большую палову сунуў мне. Успомніў я маці і дараваў яму падхалімства.

Бывала, мы, пастухі, адгонім кароў далей ад людскіх вачэй і давай зводзіць быкоў. Не прымае ўдзелу ў гульнях толькі Генрых. Калі я перад маці смяяўся, яна яго бараніла:

«Добра табе, сынок, дурэць. Бык зломіць рог, і ты толькі атрымаеш ад бацькі рэменя, бо пасеш сваё стада. А Генрых, бедны, пасе чужое. Гаспадар даведаецца і прагоніць такога пастуха!..»

Мо і праўда, жыццё некаторых прымушае быць несамастой-нымі, дагаджаць другім?!. Зрэшты, цяпер мне было важна тое, што Станеўскі слухаўся.

Ён пачаў шаптаць, што касцёл пабудаваны яшчэ ў 1395 годзе на месцы язычаскай багамольні жонкі князя Вітаўта. Бытта захапляўся ім у час паходу па Маскву Напалеон і шкадаваў, што не можа ўзяць касцёл на далонь і перанесці ў Парыж.

Я дзівіўся, глядзеў ды слухаў.

У строгай перспектыве памяншаліся два рады дубовых масіўных лавак. У пярэднім радзе, бытта за высокай школьнай партай, сядзела генеральша з дачкой. Побач, пабожна склаўшы рукі лодачкай, стаяў студэнт. Дзве светлыя касы Данусі спадалі на чорны бліскучы шоўк фартушка. Я так прыглядаўся, што нават разгледзеў у яе ніжэй паты-ліцы непакорныя кудзеркі, у студэнта — лысіну, у генеральшыным капелюшы — тры зялёныя пёркі, а ў сівых валасах служанкі — просты карычневы грэбень.

Вакол сядзелі кастлявыя старыя і высушанымі рукамі, надобнымі на курыныя лапы, перабіралі пацеркі ружанца. Магутныя гукі. аргана хапалі за душу і наводзілі сум. Нібы з таго свету даносіліся словы ксяндза:

— Pater noster, qui es In coelis, sancificetur nomen tuum!..[[7]]

Пахла сырасцю. У мяне было такое ўражанне, бытта знаходжуся ў магіле.

Першы раз я не адчуў да Данусі непрыязні. Мяне нават агарнулі незразумелая трывога, братэрская спагадлівасць. Стала шкада паненку.

I яшчэ, гледзячы, як Данута шчыра малілася, ні разу не азірнуўшыся і не павярнуўшы галавы, я адчуў цёплае спачуванне і нават захапленне яе нявіннай верай.

10

«Во, пора, пора ў талерцы, бытта няма чаго рабіць, а ежа для яго — забава! — злаваў я на паноў за суседнімі столікамі.— I навошта людзі садзяцца есці, калі ім зусім не хочацца? Каб здзяліў па руках, павыбіваў у іх гэтыя нажы і відэльцы,— няхай не псуюць харчоў!

Здаецца, узяў бы за каўняры, тыцнуў аднаго-другога носам у талерку і сказаў:

«Ведаеце, паны чортавы, колькі вжковая цётка, мая маці, у гэтыя куры ўклала працы, душы, надзеі?..»

Пазаганяць бы вас, буржуяў, у гумны, наскідаць бы вам снапоў, сунуць цапы ў рукі:

«Ану, бярыцеся малаціць!.. Лоск і фанабэрыя мігам бы злезлі, і апетыт бы мелі добры!..»

Такія былі ў мяне думкі ў рэстаране.

На сталах ляжалі бліскучыя нажы, відэльцы, лыжкі. Прыладаў тут было столькі, бытта недзе блізка стаялі іх поўныя скрыні і гэтыя выкладвалі для паказу. Я прыгадаў адзін зломак у маёй прачкі. Ім, відаць, з пакалення ў пакаленне карыстаўся яе род. Удаве даводзілася часамі зломак шукаць на двары, бо дзеці яго выносілі стругаць лодку ці кій і пакідалі ў пжку. Цётцы бы адзін такі нож, ото ж было б радасці ў хаце!

— Ваш заказ! — перарваў мае разважанні рослы афіцыянт з вусамі банцікам.

Ладны хлапец, а займаецца такой справай!..

На дне талеркі афіцыянт прынёс супу. Потым — другое, як кату...

Не спадабалася мне ў рэстаране абедаць. Я ўсё баяўся, каб не капнула на абрус, дзе стаялі тонкія і высокія чаркі. Не дай бог зачапіць ножку стала ботам — чаркі рассыплюцца ўшчэнт, а яны ж, халеры, дарагія.

Не пачуўшы смаку ад ежы, я накіраваўся даядаць дома.

У вестыбюлі рэстарана сустрэў я паненак у сукенках з вялікімі выразамі на плячах. Дзявочае цела было для мяне заманлівай, жудасна-прыгожай таямніцай. Цяпер я меў магчымасць разгледзець яго зблізку. Паненкі непрыемна ўразілі аголенай белізной. Худую скуру на плячах прыкрываў яшчэ нейкі рыжаваты пушок. Выразна вызначаліся ў іх худыя ключыцы.

Знікла таямнічасць. Балюча кранула расчараванне, нібы я назаўсёды згубіў тое, дзеля чаго дагэтуль жыў. Прыгнечаны, накіраваўся на вуліцу.

У цэнтры горада мяне нехта цапнуў за плячо:

Пачакай!

Я азірнуўся. Ззаду цяжка дыхаў наш курсант — Альбінас Суткус. Я толькі цяпер заўважыў, што ў яго дакладна такі ж самы банцік вусоў, як у афіцыянта.

Барташэвіч...— пачаў ён і замяўся.

Ну?

Барташэвіч...

Што хацеў, каяжы!

Я працую ў рэстаране, дзе ты абедаў...

Пра-цу-уеш?

Ага...

?!.

Я адразу зразумеў, чаго ён ад мяне хоча, адчуў, што чырванею, і разгублена ўзяўся за кішэню. Некалькі хвілін мы маўчалі.

Хадзем сюды, за вароты! — пацягнуў ён мяне ад людзей.

Ты там працу-уеш?..— лепятаў я, ідучы за сябрам у пусты двор.— Афіцыя-антам?

Ну...— Суткусу было таксама няёмка.

Я не ведаў...

Нічо-ога...

Каб ведаў, што ты там, то...

Я цябе адразу пазнаў. Ты нават сеў за мой стол, але я не хацеў сустракацца і паслаў да цябе другога афіцыянта. А потым палічыў і бачу — о! р-ропужэ, вель-няй грыбіету!..[[8]] Хутчэй пераапрануўся ды за табой...

Я не ведаў, што гэта твой...

Нічога, толькі аддай. Бо ў нас вылічваюць, сволачы, з палучкі...

...

Каб не вылічвалі, яшчэ сам раздаваў бы сваім хлопцам, а так...

Відаць, яшчэ ніколі я так моцна не чырванеў. Кроў хлынула мне ў галаву, вочы зацягнула імглой і зашчыпала ў кончыках вушэй. Нібы не сваімі рукамі я дастаў з кішэні пракляты нож:

На...

Суткус загаварыў са спачуваннем:

Каб гэта ў майго пана, то чорт яго бяры, я кажу. Яшчэ дапамог бы сваім хлопцам! Але, ведаеш, паны хітрыя. Наш нават за пабітую шклянку вылічвае, гад! Не так ён, як яго жонка. Прагледзіць усё, пералічыць пяць разоў... А хітры, гад! Учора ішла дэманстрацыя рабочых пад магістрат, то партрэты Пілсудскага і прэзідэнта зняў, каб вітрыны не пабілі каменнямі!..

А ты дзе жывеш? — бачачы, што я ўвесь згараю ад сораму, не ведаў ужо пра што гаварыць Суткус.

Там... .

Колькі вас у пакоі?

Адзін я.

О-о, вельняй грыбіоту, адзін?! Па-каралеўску! То дай адрас. Зайду пераначаваць. Пусціш?

Заходзь, калі хочаш...

Толькі, цур, угавор. На курсах ніхто но ведае, што працую афіцыянтам. Халуйская пасада, смяяцца будуць хлопцы, а я там часова, покуль лешпае не знайду!

Не скажу нікому...

Сёння вечарам будзеш дома? Проста з курсаў і зайду!.. Іване, не крыўдуй на мяне... Ведаеш, я на рабоце... Ну, трэба ісці. Спаткаемся ў школе, салют!

Узяць што-небудзь у лесе або ў пана ў нас на вёсцы не лічылася кражай. Наадварот! Той быў дурань, хто гэтага не рабіў, калі надараўся выпадак. I ўсё роўна мне было так сорамна, што я ахвотна б праваліўся скрозь зямлю, каб яна расступілася. Навошта мне быў патрэбны той пракляты панскі нож? Абышлася б прачка зломкам.

Як непрыемна!

Цьфу! — Я са злосцю ўдарыў ботам пустую бляшанку ад кансерваў, якая трапілася пад ногі.

Раздзел трэці

1

Над Віліяй мелася адбыцца гулянне. Магістрат горада заказаў фірме параходзік у гонар нейкага гістарычнага героя. У нядзелю параходзік збіраліся спускаць на ваду.

Некалькі дзён запар віленскія газеты рэкламавалі цікавую забаву. Яшчэ яны паведамлялі, што хроснай маці параходзіка будзе жонка генерала — пані Вацлава. Гэтага дня і я чакаў.

Урэшце надышла нядзеля. Прадзірацца скрозь натоўп да берага я не пасмеў: там стаяла Дануся, а мне здавалася, што і яна ведае пра выпадак у рэстаране. За цырымоніяй назіраў здалёк.

Генеральшы падалі бутэльку шампанскага. Дама ўдарыла ёй аб борт, бутэлька не разбілася і плюхнулася ў ваду. Каля мяне людзі закрычалі:

Мегера!

Не магла ўжо бутэлькі разбіць!

Змарнавала дабро!

А што ёй? Не сваё!

Яна не вінаватая! У такіх выпадках шампанскае прывязва-юць вяроўкай!

Абаронца знайшоўся! Панскі падліза!

Пакуль бегалі ў магазін па другую бутэльку, бедная Данута ледзьве не заплакала. Зрабілася непрыемна і мне.

«Куды лезеш са сваімі пачуццямі, ты, што паквапіўся на нож?!» — абсек я сябе.

...Нібы ведаючы пра маё шчырае спачуванне ёй тады ля ракі, у наступны дзень сімпатычная суседка мяне ўзнагародзіла.

Ішоў я па ліцэі і твар у твар спаткаўся з Дапутай. Задыханая і расчырванелая, яна падымалася на пяты паверх. Параўняўшыся са мной, Дануся даверліва і проста, бытта мы даўно знаёмыя, праказала:

Уф-ф, як цяжка!

I пакуль я знайшоўся што адказаць, пырснула гуллівым смехам, пругка скочыла з апошняй ступепькі на паркет ды лёгка панеслася па калідоры.

Я спыніўся.

Не, я не сніў. Сапраўды, хвіліну таму назад яна да мяне загава-рыла! I сама — я ж яе не цягнуў за язык! Яшчэ гучаў яе смех: мела-дычны, свавольны і дураслівы.

Я доўга стаяў як зачараваны. Ва мне ўзнялася цэлая бура. Я ўжо забыўся, што глядзеў на яе як на ворага, ад якога ўсе мае няшчасці. Я нібы шкадаваў наступаць на месца, дзе толькі што ступала яна.

Са светлай радасцю і незразумелай трывогай я ўбачыў, што раблюся нявольнікам гэтай чароўнай полечкі. Дзеля яе нават пачаў здраджваць сумленню.

Аднойчы мы са швейцарам, панам Войцехам, расстаўлялі ў зале крэслы. Іх не хапала, і мы даставалі мэблю з гары. Селі перадыхнуць. Пан Войцех хапіўся, што няма курыва, і папрасіў мяне спусціцца ўніз купіць папярос. Падумаўшы з жахам, што магу сустрэцца з ёй у запэцканай у вапну і павуцінне вопратцы, я не ведаў, што адказаць. Стары пакрыўдзіўся:

Я не думаў, што ты такі дрэнны хлопец.

Адкуль вы ўзялі!

Калі будзеш багаты, а да цябе прыедзе ў лапцях бацька ды сустрэне на Міцкевіча вуліцы, ты ад яго адмовішся.

Выдумалі...

Кажу табе, адмовішся! Пабаішся, каб не ўбачылі цябе паненкі з вжковым дзядзькам!

Будзьце ўпэўнены, не пабаю-уся...— казаў я больш сабе, чым швейцару, хаваючы вочы.

Пабаішся, я ведаю. Не аднаго такога субчыка бачыў у сваім жыцці! Пачынаецца з гэтага!

Мяне ўразіла трапная заўвага старога. Успомніўся Станеўскі. Няўжо і я такі самы зрабіўся за адзін месяц у Вільні?

Стала сорамна. Аднак выйсці ў бруднай вопратцы да кіёска так і не змог. I за гэта сам сябе ўзненавідзеў.

2

Палякі з уласцівым ім уменнем наладжваць масавыя гульні праводзілі іх даволі часта.

Людзі яшчэ не забыліся на воднае свята, а ўжо рыхтавалася наступная ўрачыстасць — да дня ўшанавання памяці салдат, якія загінулі ў 192О годзе ў вайне з бальшавікамі.

Меліся аддаць чэсць легіянерам, якія ваявалі за варожую мне справу і прычыніліся да няшчасця майго народа. Мо адзін з тых, каго памянуць на свяце, шомпалам паласаваў спіну майго бацькі або забіў чырвонаармейца, чыя безымянная магілка сіратліва ўзвышаецца пад грушай ля маёй вёскі.

Набліжалася чужое мне свята.

Мая душа раздвоілася. Я адчуваў пагарду і варожасць да новай забавы паноў. Але Дануся, я ведаў, недзе не магла дачакацца яе. I другая мая палова была верная Дануце, хвалявалася гэтаксама. То была новая здрада маім перакананням і майму сумленню, але справіцца з сабой я не мог.

Аднойчы спаткаў я на вуліцы пару ліцэістак. Адна з іх была суседка. Паненкі трымалі запламбаваныя урны, спынялі прахожых і прасілі грошай на зброю для войска.

«Калі хочаш, каб твая армія была зашпіленая на апошні гузік, не пашкадуй злот!» — крычаў надпіс на плакатах, якія паненкі наклеілі на сцены.

Дзіўна гучала самавыхваленне ваеннай клікі. Яна заяўляла, што польская армія разгроміць за адзін дзень і бальшавікоў і немцаў. Чым? Кавалерыя мела дапатопныя пікі. Баявых самалётаў было ўсяго З77, а знішчальнікі лёталі цішэй за нямецкія бамбардзіроўшчыкі, затое маршалак Рыдз Сміглы хваліўся, што польскі салдат на му-штраванні праходзіць за дзень з поўнай выкладкай 7О кіламетраў... Дзяржаўная казна ледзь ліпела. Вінаваўцам ж усяму была сістэма, якая гамавала развіццё вытворчых сіл. Панскі ўрад уяўляў сабой спалучэнне клікі ваенных пілсудчыкаў — ордэна палкоўнікаў — з наглай дыктатурай паліцыі і норавамі шляхты XVIII стагоддзя. Каб уратаваць становішча, патрэбны радыкальныя сродкі, а не збіранне грошай у прахожых. Але пры чым тут Данута?

Мне спадабалася, з якой верай і самаадданасцю яна звярталася да людзей:

Грамадзянін, не пашкадуйце на кулямёт для войска!

Пан ужо аддаў залатоўку на ўзбраенне?..

I кожны чалавек лез у кішэню.

Убачыўшы мяне, Дануся разгубілася. Яе сяброўка падышла з урнай:

Ахвяруйце колькі можаце!

— Яніна, з гэтага пана не трэба!..— шапнула Данута як бы спалохана.

«Чаму не трэба? Бо ў мяне няма грошай? Адкуль ёй вядома? А калі так, чаго ты палохаешся мяне?!.

Выходзіць, я для цябе не такі, як усе?!.»

I я зноў узрадаваўся, як тады, калі сустрэў Данусю ў калідоры ліцэя.

3

Нарэшце ў нядзелю вечарам за могілкамі Роса выстраіліся вайсковыя часці. Асобна пастроіліся гімназісты і студэнты. Прывалілі дзесяткі тысяч вільнян. Прыйшоў туды і я.

Спачатку дэлегацыя моладзі мелася перадаць войску станкавыя кулямёты, купленыя за сабраныя гімназістамі грошы, Я вачыма пашу-каў генеральскую дачку.

У кампаніі гімназістак яна стаяла ля тачанак.

Добра быць высокім. Данусю цяпер бачыў я з любога месца. Паненка неасцярожна круцілася каля вайсковага каня. У мяне ўзнік-ла нават надзея, што конь узбунтуецца і тады надарыцца магчымасць зрабіць ёй паслугу,— я праціснуўся бліжэй. Бедны князь мусіў стаяць далёка адгэтуль у калоне!

Пачалася цырымонія.

Гімназісткі, нацягнуўшы на правае вуха берэты (для вайсковага выгляду!), падышлі да камандзіра палка. Дануся стала рапартаваць. Вусаты палкоўнік выслухаў яе, дабрадушна ўсміхнуўся і паказаў рукой на салдат, якія меліся прыняць кулямёты. Дануся запнулася, усім стала няёмка, а найбольш — мне.

Нарэшце яна ўзяла сябе ў рукі, падышла да кулямётчыка, паднялася на пальчыкі і... пацалавала яго! У доўгім, як спадніца, шынялі салдат збянтэжыўся, мабыць, пачырванеў і стаў зусім нехлямяжым. Людзі засмяяліся.

— Якая адважная гімназістачка! — праказала нейкая дама.

А зграбная — бы артыстка! — дадала другая.

Мне было прыемна слухаць.

Да гімназістак падышлі элегантныя афіцэры і з вытанчанай ветлівасцю загаварылі. Асабліва танцавалі перад генеральскай дачкой.

Убачыў я і яе бацьку.

Калі сцямнела, наперад калоны салдат выехала некалькі кон-нікаў з генералам. На генерале і яго кані так блішчалі сярэбраныя зігзагі, рамяні і металічныя часткі збруі, што конь з седаком аж пераліваліся ў электрычным святле. Данусю абкружылі сяброўкі, і ўсе разам яны глядзелі на маляўнічага конніка.

I тут прагучала каманда:

Смір-на-а!

Запанавала цішыня. Пагасілі святло. Прагучала зноў:

Па-чы-на-ай!

Трывожна загулі трубы. Дробна зачасцілі барабаны. Раптам яны змоўклі, і голас афіцэра ўрачыста выклікнуў:

Паручнік першай роты трэцяй брыгады Доўбар-Мусніцкага легіёна — Станіслаў Ляшчынскі!

Загінуў на полі славы! — у мёртвай цішы і густой цемры азваўся голас дзяжурнага.

Чэсць яго памяці!

Бум-м-м! — грымнулі гарматы, бліснуўшы, нібы маланкі ці зарніцы.

Зноў азваліся трубы і барабаны. I так некалькі разоў. Відовішча было сапраўды ўрачыстае.

Я пазіраў на салдат, падцягнутых афіцэраў, на іхнія мундзіры, зайздросціў ворагам і суцяшаў сябе: «Нічога, і мы будзем некалі такія. Нават яшчэ лепшыя!..»

Я сам сябе пачаў падбіваць да бунту.

Гады тры назад нас з сакратаром камсамольскай ячэйкі Сцяпанам Рамановічам выклікалі ў пастарунак Мяне, пятнаццацігадовага падлетка, паліцыянты крыху папалохалі і пусцілі. Адыходзячы з пастарунка[[9]], я на ўсё жыццё запамятаў такую карціну. За паліра-ваным масіўным сталом супроць каменданта сядзіць Сцяпап. Камен-дант, на якім усё блішчала: лак на рамянях, серабро на зігзагах і такой самай канфігурацыі боты з простымі заднікамі, як у афіцэраў на памінках,— паказвае Сцяпану жгут дроту, цынічна ўсміхаецца і, бытта яму ад гэтага падта радасна, весела кажа:

— Не прызнаешся — гэты дрот будзе ў тваім жываце! Сцяпан маўчыць. Толькі рыпнула пад ім крэсла ды па краі стала, за які браўся пальцамі хлапец, засталіся цёмныя плямкі: у адным месцы чатыры і чатыры ў другім.

Праз некалькі дзён труп таварыша паліцыянты выдалі маці з прыпіскай урача: «Сцяпан Рамановіч, сын Мікалая. пакончыў сама-губствам: з'еў 48 сантыметраў дроту жалезнага: трохміліметровага...»

Перад вачыма паўстала няшчасная Сцяпанава маці, горотніца бегала па вёсцы і ў кожнага пыталася:

— Людзі, паслухайце, ці можа чалавек з'есці жалезны дрот, га? Гэтага ж ніколі не бывае!.. Ён жывы яшчэ, праўда?!

Бывала, у лесе спаборнічаем: хто з завязанымі вачыма, панюхаўшы, скажа, з якога дрэва дубец. Сцянап ніколі не памыляўся, нават калі выразаны дубец сухі. А то ўвойдзе ў лес і скажа:

Тут нехта быў. Відаць, лжнік!

Пачынаем прыглядацца — ніякіх слядоў.

Па чым ты пазнаеш, Сцяпан? — прыстаём.

Птушкі не так сябе паводзяць, не чуеце хіба?

Сустракаем ягадніц, а тыя нам:

— Маеце шчасце! Бегаў тут лжнік і вас з каровамі шукаў!..

Такога чалавека загубілі, гады, эх!

Зрабілася балюча да слёз. У самы разгар варожага мне свята я завярнуўся і пайшоў з Росы.

Рэвальвер, пра які я ўжо ўспамінаў, дастаўся мне ў спадчыну пасля Сцяпана. Гэта быў стары, крануты ржой сямізарадны наган, якім мы да роспуску Кампартыі[[10]] і камсамола палохалі штрэйкбрэхе-раў і здраднікаў.

На нашых палях тады валялася шмат вінтовачных патронаў — рускіх, польскіх і нямецкіх — з прыдатным порахам, калі яго высушыць. У мжтэчку з-пад палы прадаваліся для паляўнічых пістоны — паўтара гроша за штуку. Пістоны былі крыху завялікія, але іх нажніцамі можна было абрэзаць. Куляй служылі тры шраціны, а каб яны тужэй праходзілі праз рулю, іх трэба было расплюшчыць.

Знайшоўшы ад лесніковага нагана гільзу, я, бывала, шылам вымаў з яе стары пістон, закладваў новы, насыпаў сухога пораху, зверху заганяў тры шраціны, і тады стрэл атрымліваўся моцны, нібы з гарматы.

З наганам я не разлучаўся. Ад'язджаючы ў Вільню, паклаў яго ў чамадан. Спачатку ўсюды насіў яго з сабой, а цяпер ён у мяне ляжаў на гары, акуратна загорнуты ў анучку.

Вярнуўшыся з Росы, я палез на гару і дастаў наган. Сціскаючы яго халодную ручку, азірнуўся, паслухаў. Унізе, як толькі ахопліваў позірк, мільгалі тысячы агнёў. Адтуль даляталі прыглушаныя гукі, шапаценне, нібы ўздыхалі тысячы людзей або кішэлі мурашкі ў агромістым мурашніку. А над чвэрцьмільённым горадам стаяла цемра асенняй ночы.

Раптам мяне страшэнна пацягнула выкінуць нейкі фокус. Захацелася патрывожыць гэтае магутнае і варожае наваколле. Я падняў наган, узвёў яго і націснуў на спуск.

Гах! — сіганула ў неба маланка.

Гах! — паўтарыла стрэл суседняя гара.

Гах-гах! — нібы коратка ўздыхаючы, пачалі перадаваць горы адна адной падвоеныя гукі.

Аглушаны, я не мог нічога пачуць, звінела ў вушах. Для мяне горад змоўк, нібы спалохаўся стрэлу, і стаіўся ад жаху. Агорнуты дзікай радасцю, я сунуў наган у кусты і паляцеў уніз.

4

Дома мяне чакаў Суткус.

Літовец быў сірата і дапамогі ніадкуль пе атрымліваў. Удзень працаваў у рэстаране, вечарам наведваў курсы, а начаваў па чарзе ў сяброў. Спаў ужо і ў мяне. Гаспадыня мая без прапіскі браць чалавека нанач баялася, таму мінулы раз мы пачакалі, пакуль яна заснула, а раніцой Альбінас пайшоў, калі жанчына яшчэ спала.

Гэтаксама мы дамовіліся і на сёння.

Ты чуў? — сустрэў мяне сябар пытаннем.

Што?

Глядзі сюды! — падаў ён газету.— У аддзеле літаратуры, бачыш? Велпяй грыбіоту, ён яшчэ нічога не ве-дае!.. Пра вас тут, пра беларусаў!

Я разгарнуў газету. Там тлустымі літарамі было падрукавана:

«На Беларусі вялікае ўзбуджэнне!

У беларускім садзе расквітнела агава, якая квітнее адзін раз у сто год!

У беларусаў з'явіўся свой паэт — Міхась Граніт!»

I далей апісвалася, як паэта запрасіў да сябе на вечар ваявода — пан Бацянскі. Міхась Граніт усіх прысутных у ваяводы пакарыў сваімі творамі.

Ага, бачылі яны нашых?! — пераможна ўзіраўся на мяне сябар.

Узрушаны не менш за Суткуса, я дастаў свае харчовыя запасы і пачаў частаваць госця.

Калі Граніт будзе выступаць — сходзім!

Абавязкова!

Я меў маленькі пакойчык без ложка. У кутку ляжаў скручаны сяннік. Раскладваючы яго, я заявіў:

Гаспадыня ўжо спіць. Можам і мы на бакавую. Кладзіся, Альбінас!

Загасілі святло. Ляглі. Але не маглі заснуць. I не толькі таму, што сяды-тады хто-небудзь з нас скочваўся на падлогу: такой дробязі мы не заўважалі. Нас аж распірала радасная гордасць. Невядомы паэт умацаваў веру ў будучыню, узняў пачуццё ўласнай годнасці.

Калі Альбінас гасціў у мяне мінулы раз, ці я, ці ён, не памятаю, падаў ідэю — уцячы ў СССР. Мы адразу загарэліся: чаму б і не паспрабаваць? Многа ўцякала туды хлопцаў, дзяўчат, і пішуць нават адтуль!.. Цяпер ідэя паблякла. Выяўляецца, можна і тут свайго дабіцца і даказаць?!.

Перад вачыма паўставала кватэра ваяводы, поўная віленскага панства, якое сабралася слухаць не каго-небудзь, а нашага паэта. Выпусцілі райскую птушку з клеткі!.. Мусілі выпусціць і цяпер глядзіце на яе і слухайце!.. А называецца як — Граніт!.. Нам ужо здавалася, што не ён, а — мы выступаем перад панствам і сячом словамі ім у твар, прымушаем шанаваць нас!

Мы, беларусы, літоўцы, маленькія нацыі?! Данія яшчэ меншая, а з-за Андэрсена ведаюць яе нават дзеці! I Балгарыя маленькая, але вось з'явіўся Дзімітраў і адзін праславіў яе на цэлы свет! Тут не ў плошчы справа, не-е!..

I Янкоўскі мусіў прыйсці паслухаць! — ускрыкнуў я, не заўважаючы нават, што думаю ўголас.

—То-та! Вымушаны, волняй грыбіету, таксама вітаць нашага брата! Цікава, якія ў паноў былі ў тую хвіліну фізіяноміі? От бы паглядзець! — цешыўся Альбінас, бытта паэт быў літовец.

О, ведай нашых! Табе, бачыш, вяльможнаму пану, перашка-джаюць нават бедныя галкі? Прысылаеш служанку і думаеш, што так і палезу скідаць табе гнёзды за пяцьдзесят грошаў? А дулю не бачыў? Лезь сам!

Я павярнуўся ад абурэння, і Суткус гупнуўся каленам і локцем на падлогу.

— Слон! Не штурхайся! О, р-ропужэ, як тут цвёрда!

Я спужаўся, што пачуе гаспадыня:

Цс-с, давай спаць!

5

Не памятаю, ці гаварыў я вам пра сваіх суседзяў — Залкіндаў.

Спарахнелы домік прачкі нібы ўціснулі паміж двума волатамі: домам генерала і мураванкай буйнога гандляра Залкінда.

Гандляр трымаў у Вільні багатую краму адзення і бялізны на вуліцы Міцкевіча. Памятаю, калі праходзіў я ля гэтага магазіна, то кожны раз мне было няёмка з-за бюстгальтараў, якімі бессаромны Залкінд расквяціў вітрыны. Праз вялізныя вокны вабілі мяне туды прыгожыя прадаўшчыцы.

Дзень добры шаноўнаму пану! — як толькі пераступіў парог, віталася паненка-прыгажуня ў форменным халаціку, і я спыняўся, ачмурэлы ад яе ўвагі.

Падаю да панскіх ножак!

Я да панскіх паслуг! — сыпала яна.— Што шаноўны пан жадае? — шматзначна ўсміхалася яна, нібы штосьці абяцала.

Я ўжо дараваў выстаўленыя бюстгальтары і, здаецца, аддаў бы ўсё, абы толькі мець грошы і хоць што-небудзь купіць у гэтай красуні.

О, Залкінд гандляваць умеў.

Яшчэ ён ва ўсім стараўся не адставаць ад суседа Янкоўскага. Такой самай сеткай абгарадзіў свой панадворак. Перад домам нарабіў клумбаў. За домам развёў садок. Але ўсё гэта рабіў толькі з-за моды. Таму недагледжаныя яго яблыні адзічэлі і стаялі з непаабраза-нымі сухімі галінамі. Паміж пнёў раслі крапіва і дзікі маліннік, а кветкі на клумбах заглушыла пустазелле.

У Залкінда на панадворку часта гуляла дванаццацігадовая дач-ка, вучаніца прыватнай гімназіі[[11]].

У доме багача жыла і яго маці — сівая бабуля. Каб паказаць, што недарма есць сынаў хлеб, старая стварала ўражанне, нібы клапоціцца пра ўнучку. Часта яна з'яўлялася на верандзе са шклянкай смятаны і галасіла:

Бэцы-ы, кум а гэр![[12]]

Было яшчэ горш, калі старой здавалася, што па дварэ холадна. Яна пачыпала гапяцца за дзяўчыпкай з шалікам ці жакецікам, тады хоць затыкай вушы.

Капрызная і разбэшчаная была Бэта. Калісьці я пазіраў, як яна тупатала нагамі, крычала па слуяшнку, калі тая разліла на сподак з кубка какаву!

I вось аднойчы віленскія эндэкі арганізавалі свой чарговы «дзень без яўрэяў». Пікеты маладых хуліганаў, узброеныя кіямі, блакіравалі з раніцы яўрэйскія крамы, прыватныя дамы, нават цэлыя вуліцы. На сцепах павыводзілі тлустымі літарамі: «Не купляй у жыда!», «Не наймай кватэры ў жыда!», «Не сядзі за адной партай з жыдамі!..».

У гэты дзень, як звычайна, Бэта Залкінд ішла ў гімназію. Эндэкі яе не прапускалі, а гімназістка з дзіцячай упартасцю настойліва стая-ла на сваім. Сняшаючыся ў ліцэй, Дануся надышла на пікет якраз у той момант, калі мярзотнікі білі яе маленькую суседку. Дануся адважна кінулася на хуліганаў, вырвала ў іх акрываўленую дзяў-чынку, завяла да сябе дамоў і выклікала доктара.

Гэта справа нарабіла многа шуму. У той самы дзень выйшлі экс-траныя газеты, у якіх усё падавалася са смакаваннем, з неверагод-нымі падрабязнасцямі.

Назаўтра газеты ўспомнілі аднаго камандзіра з часоў паўстання Касцюшкі — яўрэя Бэрку Ёселевіча. Прыводзіліся іншыя прыклады з гісторыі, калі яўрэі гінулі разам з палякамі ў змаганні за незалежнасць Польшчы. У сейме дэпутаты ўзнялі пытанне аб барацьбе з антысемі-тызмам.

Пару дзён пра Данусю пісалі газеты. Ёй дакучалі карэспан-дэнты, і таму яна не выходзіла нават з дому.

Тузаючыся з эндэкамі, паненка пабіла калена. Гэтую драпіну газеты размалявалі як небжпечную рану і падлічылі, колькі літраў крыві страціла адважная полька, абараняючы яўрэйскую дзяўчынку. Кожны дзень публікавалі бюлетэнь аб стане здароўя гераінь. Нават паведамлялі, колькі Дануся і Бэта за мінулыя суткі з'елі апельсінаў, якія чыталі кніжкі, па колькі гадзін спалі.

Дануся яшчэ больш вырасла ў маіх вачах. Я адразу забыўся на тое, што вырашыў на памінках легіянераў. Нават выразаў з газеты яе фатаграфію, купіў цэлулоідныя вокладачкі і пачаў насіць партрэт паненкі ды ўпотай любавацца на яго.

6

Паступова шуміха вакол Залкіндавай дачкі ўляглася. Дэлегацыі яўрэяў з падарункамі перасталі наведваць генералаў дом. Гераіні пайшлі ў школу. Знялі і патруль паліцыі, які цэлы тыдзень вартаваў нашу вуліцу, бо ўлады баяліся, што эндэкі захочуць помсціць за арыштаваных.

Я пільна сачыў за суседзямі.

Некалькі дзён запар стаяла цудоўнае надвор'е. У празрыстым паветры запахла выкапанай бульбай, апалым лісцем. Лунала мноства нітачак бабінага лета, яны чапляліся за галінкі і плот. На Залкіндавым панадворку панавала запусценне, а за сеткай у генерала агароднік зграбаў сухое лісце, зрываў з клумбаў і паліў бадылі, пакрываў матамі паўднёвыя расліны. З некалі пышных крон вытыркаліся дубцы з купінамі галчыных гнёздаў; іх было сапраўды многа! Панадворак зрабіўся прасторны. Парыжэў дзікі вінаград. З-за кустоў за домам паказаліся яблыні і прывязаныя да ствалоў забытыя гамакі. Каторы з іх Данусін?..

Сочачы са свайго ганка за суседнім домам, я сабо ўяўляў, як у ім утульна і прыгожа. Мяне паланіла таямнічасць генеральскай сям'і. Захацелася пранікнуць у гэты казачны замак, разгледзець яго зблізку, дыхнуць яго паветрам. I я пачаў прыдумваць спосаб, як здзейсніць сваё жаданне.

Раздзел чацвёрты

1

Аднаго разу, калі я так вартаваў на ганку, з бакавых дзвярэй генералавага дома служанка вынесла табурэтку, кошык з бялізнай і балейку.

Гэта была тая самая кабеціна. Рухалася яна павольніа, рабіла ўсё старанна. Відаць, і служыла аддана, як могуць служыць толькі праца-вітыя, сумленныя і адзінокія жанчыны, якія прыжыліся ў чужой сям'і.

Кабета ўставіла дошку з гафрыраванай бляхі ў балейку і пачала шоргаць па ёй бялізнай. А бялізна парыпвала, нібы ў руках жанчыны была мокрая гума.

Такую дошку я ўпершыню ўбачыў тут, у Вільні, у маёй гаспа-дыні. Успомніў сваю маці, падумаў, якая была б палёгка і для яе натруджаных рук, калі б яна мела такую прыладзітту. Трапілася прычына загаварыць з кабетай, служанкі — народ гаваркі.

Нядоўга думаючы, забраўся я зноў у бэз. Да балкі — крокаў з дзесяць. На жаль, бялізну цяпер мыла ўжо другая служанка — асоба з тупым і прышчавым тварам.

Расчараваны, я павярнуў назад.

Раптам з кухні выйшла з белай хусціпкай у руках генеральша. Цяпер у мяне была магчымасць яе разгледзець зблізку. Першае, што мяне ўразіла ў ёй — над верхняй губой чорныя валасінкі, ад чаго пані здавалася вусатай. Упэўнены выгляд яе гаварыў, што генеральша навакольнае лічыць створаным толькі для сябе.

Эрмітэй, гэта ты сапсавала мпе гарнітур? — нездаволена паказала яна хусцінку.

Перапалоханая служанка пачырванела і пачала пальцам адной рукі здымаць мыльную пену з другой, вінавата ўтаропіўшыся ў балейку.

Ты прасавала яе? — са злосцю ўжо паўтарыла дама.

Агы...

«Агы»! — з агіднасцю перадражніла генеральша.— Так я і ведала, што гэта работа майго Эрмітэя! Божа, колькі разоў табе гаварыць — без майго дазволу нічога не чапаць!

Дама кінула хусціпку ў кошык з бруднай бялізнай і завярнула дамоў.

На ўроках лацінскай мовы мы праходзілі грэчаскую міфалогію. I я ўспомніў: Праметэй — чалавек, які імкнецца ўперад, а Эрмітэй — назад.

Прашу, пані,— пралепятала служанка,— вы мяне не называй-це так. Завіце проста Фросяй. А то Эмры... Армі... Я і не выгавару так!

На твары генеральшы не крануўся ніводзін мускул.

Рабі, што загадана!— кінула дама і знікла.

Слушна яе называлі ля рэчкі мегерай. Беднай дзеўцы тут горш, чым у турме.

Чужым і варожым дыхнула на мяне з гэтага дома. Ну і што з таго, што Дануся ратавала яўрэйскую дзяўчынку? Усё роўна яна з сям'і міраедаў!..

Але, як заўсёды, запалу ад такога разважання мне хапіла ненадоўга.

2

Па пашай вуліцы пранеслі па могілкі нябожчыка. За жалобнай працэсіяй пабеглі дзеці прачкі: пяцігадовы Юра і старэйшая Валя.

Вярнуўшыся на свой панадворак, яны вельмі ж хацелі падзяліц-ца ўражаннямі. Дзеці падышлі да ганка, дзе я сядзеў, і пачалі нжмела таптацца.

Дзядзя-а,— загаварыў хлопчык.— А от там неслі нежывую цёцю ў сіняй сукенцы і так яе ў сукенцы і закапалі!..

— Ну і што?— буркнуў я, нездаволены, што перарвалі мае назіранні.

Нічога, я проста так...— адказаў малы і пачаў біць аб сцяну познюю антонаўку.

Толькі нядаўна я разабраўся, што прачка мая была застарая, каб мець такіх дзяцей. Яна гадавала малых памерлай дачкі. Гэтыя сіроты — заўсёды замурзаныя — усюды лезлі, крычалі, біліся, цягалі ў мяне алоўкі, часопісы, і таму я ад сябе іх праганяў. Але цяпер спахапіўся: ад іх шмат чаго можна даведацца пра жыхароў генеральскага дома.

Слухай, Юрык, яблыкі ў цябе генералавы?

Малы заматляў галавой:

Да яго не залезеш у сад. Гэта — Залкіндзіны. Там іх бяры колькі хочаш...

Дзядзя-а, а Юрка есць яблык толькі калі наб'е. I пра такое кажа — не пабітае, а замучанае! — ні то паскардзілася, ні то пахвалілася сжтра.

— Ну і што? Вядома, замучанае, гэ!— непарушна адказаў малы, высмоктваючы сок.

А вы ў генерала калі-небудзь былі?— вярнуў я іх зноў да тэмы, якая мяне цікавіла.

На ёлку хадзілі туды зімой! — адказала дзяўчынка.

На ёлку? — узрадаваўся я.

Угу.

I шмат дзяцей было на той ёлцы?

Шма-ат!

З цэлай ву-уліцы!

Во такі-і дала нам: нані Вацлава пірог! — Хлопчык апісаў у паветры кола.

Аж такі вялікі?

А-га...

А яшчэ ў іх ёсць кот Мурэк!

Кот?

Ну! Белы.

Белы? — Я раптам пазайздросціў дзецям.

Белы.

Яго цёця Антося кожны тыдзень купае і прычэсвае грэбенем! — пажніла дзяўчыпка.

Купа-ае?

А-га! А наша мамка кажа: «От бы нашаму Юрэку такое жыццё, нічога больш но хацела б: і малако жлокча колькі хоча, і мжа кожны дзень жарэ!..»

Хлопчык толькі шмыгнуў носам.

Больш дзеці нічога не сказалі. Добра і гэта. Во колькі я даведаўся. Цяпер — дзейнічаць!

3

Пайшоў я ў бліжэйшую краму і завёў размову з яе гаспадаром — старым яўрэем. Каб толькі ён хацеў, то мог бы шмат расказаць мне пра парадкі ў доме, якім я цікавіўся.

У краме я стаў наўмысна нагаворваць гандляру на генерала, каб выклікаць старога на шчырую размову. Аднак стары глянуў на мяне вачыма, бытта ўвабраўшымі ўсю зямную мудрасць, і дыпламатычна абсек:

Мы малыя людзі, бедныя гандляры, пане шаноўны! Хто нам плаціць, таму і прадаём. Усім. Генералу, жабраку, антысеміту — абы даваў грошы. Зрэшты, якія там грошы і якая плата — слёзы адны! Падаткі плаці, штрафы розныя плаці! Уй, а гэтыя эндэкі, каб на іх халера, кожны тыдзень яшчэ шыбы б'юць, не наўстаўляешся...

Пайшоў я з крамы ні з чым.

А што, мусіць, у генерала электрычнасць не псуецца?— асця-рожна павёў я гутарку з манцёрам, які ў нашым доме папраўляў праводку.

Усюды яна псуецца. I ў простых людзей, і ў генералаў... Во, нават учора ў архірэя сапсавалася! — буркнуў неахвотна той.— Пазванілі з кансісторыі — мусіў ісці...

Я стаў яму прыслужваць. Спытаўся аб прафесіі, пра жонку, дзяцей... Сам не спадзяваўся, што магу быць такім падхалімам!

Потым я напусціў на сябе абыякавасць, прыкінуўся прастачком і асцярожна пацікавіўся:

Мабыць, калі заходзіш да генерала, от там усяго цікавага! А генерал сустракае цябе ў дзвярах строгі, надзьмуты, як Пілсудскі, з крыжамі на грудзях...

Стаіўшы дыханне, стаў чакаць адказу.

Манцёр перастаў прыбіваць ізалятары, апусціў руку з малатком. Чалавек, не спяшаючыся, памахаў ёто, каб адышла, выняў з рота цвікі, уздыхнуў і прызнаўся:

А я ні разу яго не бачыў!

Не ба-ачылі?

Чаго дзівішся? Нашага брата сустракаюць там слугі або ад'ютант, бо мы заходзім з парадных дзвярэй. Усіх, хто заходзіць з парадных, сустракаюць слугі...

Бытта ведаючы, чаго мне трэба, чалавек параіў:

— Каб пабачыць самога генерала або генеральшу, трэба зайсці да іх з чорнага ходу, ад кухні. Там хутчэй іх спаткаеш...

Манцёр хацеў сказаць яшчэ нешта, але раздумаў, махнуў рукой, маўляў — ну іх да д'ябла, няма часу! Узяў цвікі ў рот, загадаў вачыма мацней трымаць мне лесвіцу і зноў пачаў прыбіваць да сцяны ізалятары.

Я быў бязмежна ўдзячны гэтаму чалавеку за інфармацыю.

Пры маёй пасадзе пасыльнага ліцэя і вячэрніх курсаў знайсці прычыну, каб заглянуць да каго дадому, было вельмі проста. Дастат-кова прыкінуцца, што маеш выпісаны на гэты дом пакет або пісьмо. А пакуль усё высветліцца і табе будуць даводзіць памылку, ты добра разгледзіш усё, што захочаш.

А яшчэ можна пастукаць у дзверы, калі адчыняць, зайсці і спытацца, ці не жыве там чалавек з выдуманым табой прозвішчам. Галоўнае — прыдумай добры варыянт, як па нотах разыграй задуманае, і ніхто нічога не западозрыць.

Але мне было тады якраз столькі год, калі жаданні і мары крочаць не ў нагу з розумам, а ён часта не мае ўплыву на свавольную і дзёрзкую смеласць. Я выбраў варыянт найгоршы.

Каб хоць крыху паварушыў мазгамі, мог бы адразу прадбачыць, што з гэтага атрымаецца. Для мяне ўсё жыццё канчалася на моманце, як я заходзіў у Данусін дом.

4

З сэрцам у пятках падышоў я да генеральскай брамкі — з жалезных прэнтаў і з меднай клямкай. Узяўся за ручку. Брамка падалася нечакана лёгка і ціха. Я замёр і завагаўся. Але адступаць не стаў. Не чуючы ног, сам не свой, падаўся наперад.

Выкладзеная з бетонных плітак сцежка вяла да парадных дзвярэй — вялікіх і масіўных, як у касцёле. Я сышоў са сцежкі і накіраваўся да чорнага ходу.

Ужо даходзіў да гранітных прыступак з жалезнымі парэнчамі, як аднекуль з'явіўся здаравенны сабака, і я з жахам убачыў каля сябе ашчэраныя зубы і наярошаны хрыбет.

Гыр-р-р! — зарычаў ён паціху, нервова падрыгваючы губамі, бытта казаў: «Ага, галубок, папаўся? Мне цябе адно і трэба!..»

Ад нечаканасці і страху ў фантастычным скоку пераляцеў я прыступкі, ударыў плячом у дзверы і апынуўся на генеральскай кухні.

Там над тазам з вадой стаяла Дануся.

Яна была амаль голая — адно ў чорнай спадніцы. Я незнарок уткнуўся позіркам у невялікія белыя грудзі з цёмнымі саскамі, якія смешна тырчалі ўверх.

О-ей! — віскнула Данута, ні то здзівіўшыся, ні то спалохаў-шыся, і далонямі прыкрыла свой сорам.

Ачмурэлы, я стаяў і ва ўсе вочы ўзіраўся на паненку. Убачыў нават сінія жылкі ля ключыцы.

Гм, гэта тая самая гераіня, пра якую захлёбваліся газеты? Генералава дачка, да якой я так імкнуўся і ледзь не звярнуў сабе галавы, выглядаючы?

На, дзіцятка, апраніся! — Знаёмая мне служанка падала ёй вопратку.

Я ад сабакі ўцякаў...— пачуў я свой жаласлівы голас.

Па тварах жанчын я ўбачыў — яны і самі здагадваюцца, чаму я так уляцеў, як угарэлы, і за гэта не злуюцца, а спяшаюцца прывесці сябе ў парадак для сустрэчы госця, гэта значыць, мяне.

Дануся адвярнулася, выставіўшы мне смуглую гнуткую спіну ды завязаны на патыліцы вузел бліскучых ад вады валасоў, спрытна захіпулася ў халат. Паненка ведала, якая яна прыгожая, любавалася сабой і дазваляла гэта рабіць другім.

Тут жывуць Янкоўскія?— нарэшце выдавіў я з сябе і спалохаўся.

Тут,— разглядала яна ўжо мяне з дзіцячай цікавасцю.

Хто там, цётка Антося?— данёсся з глыбіні пакояў строгі голас.

Не ведаю, пані Вацлава. Нейкі чалавек!— паслухмяна адказала Антося, пагасіўшы мацярынскую ўсмешку, з якой глядзела на нас.

Два месяцы жывём побач, прыходзіла да прачкі нанімаць скідваць гнёзды, я ўжо збіраўся з ёю вітацца на вуліцы, а гаворыць пра мяне, нібы першы раз убачыла!

Супакойся, мамуся! Гэта наш пасыльны з ліцэя! — пракрычала Данута.

I ў стракатым кімано з японскага шоўку яна бытта пахвалілася: вось якая я багіня! Ведаю, ты зайшоў па справе, але няўжо не палюбуешся?!.

У чым справа?— з'явілася ў дзвярах насцярожаная генеральша.

Сумленне маё было нячыстае. Пад яе дапытлівым позіркам я адчуў, што раблюся меншым і меншым.

Вам пісьмо з ліцэя,— пачырванеў я: хлусіць быў не мастак.

Мне-е? — здзівілася дама і падазрона глянула на дачку.

Паненка спакойна вытрымала позірк.

Пакуль генеральша адкрывала канверт, я разглядаў кухню, выкладзеныя белай пліткай сцены, каструлі рознага калібру, посуд, нейкія спружынкі на кіёчках, бляшаныя выкрутасы — усё бліскучае і выстаўленае нібы на паказ.

Што яны пішуць? — узлавалася дама, кінуўшы вокам на паперу.

Ведаюць што...

Хіба ў вас там павар'яце-елі? — выбухнула яна.— Гэта мы не заплацілі за вучобу?

Мусіць, не, калі пасылаюпь такос пісьмо...— упарта заўважыў я найдурнейшае з таго, што толькі можна было ў тую хвіліну сказаць.

I ў момант паверыў сам у тое, што сказаў, ды адчуў сябе дырэктарам ліцэя:

Трэба аддаваць грошы ў час. А то не плоціце, а потым шукаеце вінаватых ды абражаецеся яшчэ, калі вам нанамінаюць! Ведаем такіх!

Дануся пырснула.

Што за нахабства! — Геперальша пагардліва абвяла мяне вачыма з ног да галавы, фыхнула і пайшла з кухні.

Ліцэй! Ліцэй! Прашу пеадкладна даць ліцэй! — пачулася, як генеральша крычыць у тэлефон.

Мяне апанаваў страх: а калі зараз выкрыюць ашуканства? Трэ-ба было ўцякаць, а я нібы прырос да падлогі. Стаяў ды яшчэ дурнава-та ўсміхаўся.

Абняўшыся, задраўшы галовы, Дануся з Антосяй чакалі. Мой візіт зацягнуўся, і ў вачах жанчын я ўбачыў нездаволенасць. Аднак я не кратаўся з месца, толькі пераступіў з нагі на нагу. Дануся глядзела прыжмуранымі вачыма, упарта, з усмешкай і выклікам. Я, дурань, у дзявочых хітрыках тады не разбіраўся і думаў, што паненка здзеку-ецца. У мяне было нават такое пачуццё, бытта стаю перад жанчынамі голы.

Чулі, у зале Снядэцкіх наш паэт сёння выступае? — з жахам і нібы праз сон пачуў я зноў свой голас.

Хто-о? — спыталася Данута з паблажлівым здзіўленнем.

Той самы... Міхась Граніт...

Яна хвіліну намагалася нешта ўспомніць. Тады ў вачах яе з'явілі-ся недаўменне, спалох, і я выразна ў іх прачытаў: «Ага, ты ненар-мальны вар'ят!..»

Але спыніцца я ўжо не мог аніяк і канфузіўся яшчэ больш.

То за чалавека яго не прымалі, то цяпер — нарасхват...

Та-ак?..— працягнула Дануся.

Выступае,— выдавіў з сябе, адчуваючы ўсю бессэнсоўнасць сваіх слоў.— У зале Снядэцкіх. Ва універсітэце зала так называецца. Пойдзеце?..

Яе нікуды не пускаюць!..— умяшалася Антося.

У суседнім пакоі злавалася генеральша:

Дзяжурны, капрал, колькі маю чакаць? Я вас прасіла падключыць мне ліцэй!

Не, больш такіх пакут вытрываць я не мог.

Бывайце здаровы!— з палёгкай уздыхаючы, бы той карцёж-нік, які пайшоў з карты, якая давяла яго да краху, і цяпер ужо не мае чаго траціць.

З богам! — сказала Антося.

О-ей, што гэта? — здзівілася Данута.

Работа Гектара! — падказала жанчына.

Я азірнуўся.

Божа мілы! У мяне так была распаласавана калашына, што віднелася лытка. З чаравіка брыдка вытыркалася шэрая ануча.

Халера! — спыніўся я заклапочаны.

Штаны ў мяне былі адны.

Трэба зашыць, як ён пойдзе так?— добразычліва вырашыла цётка Антося.— Данка, прынжі чорных нітак з камоды, счаплю кавалеру!

Зараз! — паненка ахвотна і, як мне здалося, вельмі добразычліва кінулася ў пакой.

Што вы, я тут побач жыву! — пракрычаў я ёй услед.

Але паненка не вярнулася.

Мне зрабілася горача.

Выпусціце мяне, калі ласка, там сабака! — узмаліўся я, яшчэ не могучы паверыць, што ўсё гэта здарылася наяве, што пацярпеў такі правал.

Хадзем! — зжалілася цётка.

Я ўжо даўно быў не рады, што пачаў авантуру. Крочыў за слу-жанкай прыніжаны, пакрыўджаны, нібы ў генералавым доме на мяне наплявалі.

«I куды ты лезеш? Каторы раз атрымліваеш па носе, навошта табе гэтыя фокусы?» — гаварыў ва мне нехта разважлівы.

Але зараз жа мяне апанавала злосць.

«Ну, пачакай жа ты, буржуйка!..» — сціснуў я кулакі.

5

Па тагачаснаму звычаю, калі салдаты неслі палкавы сцяг, мужчыны павінны былі здымаць галаўныя ўборы. Але я ніколі не здымаў. А каб не трапіць у каталажку, вайсковыя часці абмінаў здалёк або прапускаў іх, схаваўшыся ў краму ці за вароты.

I трэба ж было так здарыцца, каб, выходзячы з генеральскага дома, я наткнуўся на салдат. Наперадзе калоны неслі палкавы сцяг. На чале — афіцэры з шаблямі, вынятымі з ножнаў і прыстаўленымі да пляча. Мужчыны на тратуарах паздымалі капелюшы і кепкі. Уцячы куды-небудзь? Дудкі! Хавацца на гэты раз не буду, няхай валакуць на пастарунак.

На мяне ўжо шыкаў нейкі тып з капелюшом у руках, а я ўпарта крочыў наперад.

Ой, пане, здыміце шапку!— папярэдзілі ўстрывожаныя жанчыны.

Я — хоць бы што. Калона пабліжалася.

Здэйм чапкэ, галгане!— выскачыў да мяне з калоны маладзенькі паручнік. У яго руках бліснула шабля.

Раззлаваны афіцэр не жартаваў; але на мяне ўжо глядзелі ўсе: прысутнасць людзей акрыляла, і цяпер я, вядома, зняць шапкі аніяк не мог. Інстынкт самаабароны падказаў словы:

А мне трэба туды...

Хі-хі-хі-хі! — засмяяліся ў натоўпе.

Я пасыльны з ліцэя, пусціце, мушу пакет тэрмінова занесці Маліноўскім!..— паўтарыў я з нейкай дзіцячай упартасцю і ажно сам паверыў, што сапраўды трэба ісці туды, а мяне вось не пускаюць.

Афіцэр палічыў мяне за прыдурка.

Ідыёт! — паручнік з усяе моцы ўдарыў мяне тыльнём шаблі па плячы і збіў шапку.

Не паднімаючы яе з тратуара, я падаўся далей. Было няёмка, што прыкідваюся дурнем. Ад злосці захацелася плакаць. Як адпомс-ціць за здзек? I на памяць мне прыйшоў сабор Свята Духа.

Мітрапаліт варшаўскі Дзіяніс, выслугоўваючыся перад панскім урадам, загадаў папам чытаць пропаведзі і пець малітвы ў царквах па-польску. Праваслаўная Вільня заварушылася. Сёння раніцой да маёй гаспадыні прыходзілі багамолкі. Цёткі вандравалі па хатах і падбівалі людзей, каб перашкодзіць папам выканаць ганебны загад мітрапаліта. Убачыўшы ў мяне на сцяне партрэт Дастаеўскага, старыя падумалі, што гэта ікона, і памаліліся на Фёдара Міхайлавіча, толькі таму я і звярнуў на іх увагу. Цяпер жа ў іхнім пратэсце я ўба-чыў тое, чаго якраз патрабавала мая душа. Я накіраваўся ў сабор на вячэрню.

А там ужо пахла бурай. Звычайна пустую залу бітком напоўніў народ. Людзі з пагрозай шушукаліся, нервова чакалі малебства. Ля алтара няўпэўнена тоўпіліся маладзенькія попікі.

Нарэшце з-за райскіх варот выйшаў у бліскучай рызе барадаты стары бацюшка, перажагнаў людзей сярэбраным крыжам і з вінава-тай усмешкай зацягнуў нешта па-польску. Людзі анямелі, чакаючы божага гневу. Потым загулі зноў. Аднак не пераходзілі пэўных граніц — для выбуху патрэбна была іскра. Я адчуў наэлектрызаванасць залы, набраўся адвагі і крыкнуў на ўвесь сабор:

Па-руску гавары!

Стары поп разгублена змоўк. У саборы на момант запанавала цішыня, і з вуліцы даляцеў грукат фурманкі.

Я крыху спалохаўся свайго ўчынку, але ўбачыў, што маладзень-кія попікі з сімпатыяй падміргваюць мне, маўляў, малайчына, і мы за гэта, нас толькі прымушаюць. Цяпер я гукнуў ужо больш упэўнена:

Гавары па-руску!

У зале нібы прарвалася нешта. Людзі пачалі наступаць на папа, крычаць, махаць рукамі.

— Па-рус-ку! Па-рус-ку! — праскандавалі гімназісты.

Натоўп злавіў такт, і сабор увесь аж загрымеў. Папу гаварыць не далі.

Выйшаў я з сабора пераможцам. Але і гэтага было яшчэ мала.

6

Вечар беларускай літаратуры ў той дзень меўся адбыцца ва універсітэце ў зале Снядэцкіх. Гаварылі, што там будзе выступаць Граніт. У любы час я быў гатовы прыкласці рукі да ўсяго, што накіравана супроць ненавіснай улады, а тут надарыўся гэткі выпадак над настрой! На курсы, канечне, тады я не пайшоў.

Ля універсітэта ўжо малойчыкі нікога не прапускалі, З усяго горада сюды збягаліся студэнты і гімназісты, каб паглядзець на бжплатнае відовішча: усім было жна, што скандалу не мінаваць. Сярод зявак тырчаў і Браніслаў.

На тэрыторыю універсітэта паліцыя не мела доступу, і эндэкі маглі сарваць вечар.

Энергічны студэнт, відаць, з тых, каторыя арганізавалі сустрэчу, пракрычаў да нас:

Хлопцы, хто не баіцца, што фашысты наб'юць морду, збірайцеся ў калону!

Вядома, сярод добраахвотнікаў апынуўся і я.

Таварышы! — камандаваў ужо другі студэнт, якога называлі Яцкевічам,— самі бачыце, трэба найсамперш разагнаць мамчыных сынкоў. Яны могуць сарваць сустрэчу з паэтам. Хадзем і дадзім ім як трэба!

Пішлы! — закрычаў Яцкевічаў сябра — украінец Шыманскі.

Вядзі нас! — падхапілі іншыя.

О-го, які прыткі!— стрымлівалі асцярожныя.— Можа праліцца кроў!

Яны толькі моладзь падзадорылі:

Ідэі спеюць і ажыццяўляюцца лепш, калі іх замацаваць яшчэ і крывёю!

«И где, скажи, когда была без жертв искуплена свобода?»

Нас менш...

Затое ў нас рукі мацнейшыя!

Хлопцы, да справы!

У атаку!

No passaran![[13]]

No passaran! — наэлектрызаваная моладзь дру;yа падхапіла лозунг іспанскіх барацьбітоў.

Нашыя душы і целы даўно прагнулі абрушыць лютасць на ворага. Пастроіўшыся клінам, мы рыyуліся на «залатую» моладзь, раскалолі яе, прыціснулі да муроў ды пачалі малаціць.

Я выбіраў сабе дастойнага партнёра, але гімназісцікі ад мяне разляталіся, як ад страшыдла. I тут я наткнуўся на Браніслава.

Князь ужо не стаяў нейтральна. Група малойчыкаў калаціла кіямі нейкае хлапчанё ў вышытай кашулі, а вечны студэнт выкрыкваў:

Так ему! Та-ак! Ешчэ! Бардзо добжэ!

Уцякай, бамбіза ідзе! — віскнуў нейкі эндэк, і кампанію бытта здзьмухнула ветрам.

Аднак я паспеў хапіць за каўнер князя і з незвычайным задавальненнем саўгануў яму кулаком знізу пад нос, а потым абмяклае цела бразнуў на брук.

Успомніліся сённяшні паход да генерала і перажытая абраза. Успомнілася шабля паручніка. I ад таго, што добра ўляпіў Браніславу, мне зрабілася адразу лягчэй.

Каму яшчэ, ну?! — закрычаў не я, а ўся мая душа.

Перада мной узнік маленькі ўвішны гімназісцік. Гэта быў мне не праціўнік. Яго проста можна збіць каленам. Я пачаў шукаць мацнейшага.

Пакуль я разглядаўся, малы нечакана падскочыў, пырнуў двума пальцамі мне ў вочы, асляпіў, а тады ўдарыў у пераноссе. Пацямнела ў вачах, і я ўпаў. Я ўжо і не бачыў, як узбуджаныя радасцю перамогі хлопцы пранеслі на плячах праз пляцоўку да універсітэцкіх дзвярэй (якія яшчэ, мажліва, памяталі Францыска Скарыну!), паэта.

...Калі я падняўся, выкладзеная гранітнай брусчаткай старажыт-ная пляцоўка была пустая. Блішчэла святло на брусочках граніту, ад-шліфаваных на глянц ботамі многіх студэнцкіх пакаленняў, а нейкая студэнтка літасціва прыкладвала мне да носа мокрую хустачку.

Нічога,— суцяшала яна мяне, як малога,— гэта хутка праходзіць! Вас толькі аглушылі, пацярпіце!..

Падышоў вядомы ўжо мне ўкраінец, прыглядзеўся і кінуў:

Доцянецца сам додому, а мы підэм вартаваць ізноў!

Студэнт знік.

Ну ж вы іх малаці-ілі!...— казала дзяўчына далей.— А Любец-кага як размалявалі — «хуткая дапамога» забрала яго!.. Вам трэба будзе паляжаць крыху дома...

Ладна, хопіць! Лепш на сябе паглядзі! — адпіхнуў я дзяўчыну, устаючы.

Я зазлаваў. Зазлаваў на сябе, на гэтую студэнтку, на цэлы свет.

Куды пан? Пачакай! — спалохана і з перасцярогай прашап-тала дзяўчына.

Я азірнуўся. Студэнтка нязграбна трымала мой рэвальвер. Ён вываліўся з кішэні на брук.

Ёлуп! Забыўся нават, што ў мяне было. Толькі б стрэліць адзін раз угору, і ўсю банду гэтых сысункоў як ветрам здзьмула б! Ды я — нібы той асёл, які ведаў сем спосабаў плавання, а ўпаўшы ў ваду, забыўся пра ўсе!..

Схавайце!— падала мне дзяўчына наган.— А Граніт выступае!..

Ёй вельмі хацелася пагаварыць, але я з маўклівай і вінаватай удзячнасцю ўзяў пракляты наган ды пакрочыў.

7

Прачнуўся я рана, глянуў у люстэрка і спалохаўся. Пераноссе распухла і пасінела, а пад вачыма — страшэнныя фіялетавыя «ліхтары».

Стараючыся не трапляць людзям на вочы, я прабраўся да бліжэйшага аўтамата і пазваніў у ліцэй, што захварэў.

Прашу неадкладна з'явіцца сюды! — грозна і непрыязна заявіў мне сакратар.

Нешта здарылася. Дагэтуль чыноўнік са мной абыходзіўся па-людску. Магчыма, квітанцыі на заказныя пісьмы мне ўчора няпра-вільна выпісалі на пошце?.. Ды не магу ж я паказацца ў такім выглядзе!

Пане Кунцэвіч, ледзь на нагах стаю!

Не прыйдзеш, пазваню ў паліцыю! — паабяцаў голас на другім канцы провада.

Завулкамі, хаваючы твар, я прабраўся ў ліцэй.

— Што гэта такое?— адвёўшы вочы ўбок, наліваўся злосцю сакратар.

Чыноўнік трымаў у руках злашчасную паперку, якую я занёс генеральшы. Толькі цяпер я зразумеў бязглуздасць сваёй выдумкі. Пагарэў безнадзейна!

Мне зрабілася млосна.

Што гэта значыць, я цябе пытаю? — распальваючыся ад сваіх слоў, пракрычаў сакратар, упершыню мяне называючы на «ты».

Убачыўшы мае «ліхтары», ён сумеўся.

У канцылярыю заглянуў настаўнік фізікі. На курсах ён мне сімпатызаваў і часта нават завышаў бал, калі я слаба ведаў урок. Гэта ён мне даў білет на канцэрт піяніста. Яшчэ мы збіраліся пайсці ў астранамічную абсерваторыю і праз тэлескоп паглядзець на зоркі і месяц.

О-го, кавалер правініўся! — прамовіў ён са спачуваннем.

Палюбуйцеся, пане Кастальскі, гэты...— тут сакратар, не падабраўшы слова, акінуў мяне зняважлівым позіркам.— Самавольна ўзяў чысты бланк, выпісаў генералу Янкоўскаму напамінак аб няўплаце за вучобу яго дачкі і занёс на кватэру. Генеральша зрабіла нам такую гэцу, што хоць уцякай са школы! Як вы расцэньваеце гэта, пане прафесар?

Магчыма, кавалер памыліўся. Бывае і так...— пачаў бараніць мяне Кастальскі. Але раптам убачыў сінякі, адразу змоўк, адышоў ад мяне як мага далей і залепятаў:

А ён заплаціў?

Хто?

Генерал!

Сакратар прамаўчаў. Толькі яшчэ раз змераў мяне позіркам, пастукаў сябе па лбе і паціснуў плячыма.

Фізік паціху выйшаў. «Прапала, не пагляджу ў тэлескоп!..»

Кунцэвіч то браўся за ручку, то кідаў яе, то абапіраўся аб крэсла і крытычна мяне аглядаў.

На гэтым сталым мужчыне хоць і былі добры касцюм, модны гальштук, а з рукавоў вытыркаліся накрухмаленыя манжэты з запан-камі, але твар ён меў вжковага дзядзькі, якога нядаўна пагалілі, памылі, апранулі і пасадзілі за стол з паперамі.

Каб я расказаў усю праўду гэтаму прыстойнаму і добрасумлен-наму чыноўніку, ён, мабыць, справу ўладкаваў бы. Але ж ці мог я прызнацца?

Ну, дык навошта ты гэта зрабіў, я цябе пытаюся апошні раз? А? Навошта табе спатрэбілася падрабляць мой подпіс і чытаць ёй натацыі? Ты забыў, што жывеш у горадзе? Што за дзіцячая забава цябе абуяла?

Я ўпарта маўчаў.

Ух-х, розных даводзілася бачыць тыпаў,— уздыхнуў ён,— але такога экземпляра, павер, Вільня яшчэ не бачыла!

Кунцэвіч нейкі час вагаўся. У яго таілася яшчэ сімпатыя да мя-не, і сакратар шукаў важкі доказ, які б схіліў яго рашэнне на той або іншы бок. Узняўшы заклапочаны твар і зірнуўшы на мае «ліхтары», ён нібы нешта ўспомніў, загаварыў больш упэўнена:

Яшчэ і пабіўся з кімсьці! А заўтра што выкінеш?.. Бог цябе ведае! Даверылі нам сваіх дзяцей лепшыя сем'і ў горадзе, такіх чудзікаў падпускаць да іх небжпечна!.. Тут ліцэй, разбойнікі нам не патрэбны!

Я ўсё маўчаў.

Ну што ж! — уздыхнуў ён з жалем.— За падробку дакументаў мы цябе звальняем!

Ну і звальняйце! Надта мне патрэбна ваша сабачая пасада! — кінуў я настырна, а ў самога па скуры прабег мароз.

Бачу, што не патрэбна. Э-эх! А яшчэ калісьці сам рэкаменда-ваў цябе дырэктару! Вось, заступіся за сваіх, а яны табе потым адплацяць!..

Я пераступіў з нагі на нагу. Было такое ўражанне, што з-пад мяне выбіралі грунт і, калі я нічога не прыдумаю,— звалюся ў яму.

Не адп... Кхе!.. Не патр...— каб адгаварыць яго ад ракавога намеру, пачаў я дабываць з сябе нейкія гукі.

Што, што-о? — пасцярожыўся Кунцэвіч.

Нічо-ога...— праглынуў я камяк.

Усё. Можаш ісці!

Ну і ладна...

Валокся я з канцылярыі і ўжо не хаваў твару.

Па калідоры прама на мяне беглі дзве вучаніцы ў форменных фартушках з цёмнага бліскучага шоўку. Адна з іх была Данута. Прабягаючы блізка, смеючыся, яна мяне штурханула і нават не заўважыла гэтага.

Яня-а, усё роўна даганю! — пачуў я крык ззаду.

Ха-ха-ха-ха!

Бестурботныя галасы паненак здаліся такімі недарэчнымі, пустымі, як і іхняя гульня.

Раздзел пяты

1

Генералаў дом стаў мне непрыемны. Пачало кідацца ў вочы тое, чаго раней не бачыў.

Толькі цяпер угледзеў, што вадасцёкавая рына на доме вісіць крыва. За домам стаяла будка, якую генерал змайстраваў сабе для летняга душа. Жалезная бочка, якая вытыркалася зверху, паржавела, стала рудой і агіднай.

Два месяцы я жыў па строгаму раскладу: разносіў пісьмы, вяртаўся дадому, гатаваў абед, рыхтаваў урокі, спяшаўся на вячэрнія заняткі, а кожную вольную хвіліну марыў аб Данусі. Цяпер увесь дзень я не ведаў, чым сябе заняць. I тая рэшта ахвоты да вучобы адпала. Пачаў шукаць работы.

Бацька мой быў не з малазямельных. За ім лічылася шмат гектараў голага тарфяніку і пжкоў. Нашу зямлю як ні апрацоўвай, як ні ўгнойвай, а болей чым для пракармлення сям'і ты з яе не возьмеш. Калі быў лішні пуд жыта, дзесятак яек або маці выкармлівала вепру-ка, дык трэба было купіць газы, вопратку, а галоўнае — заплаціць падаткі.

Бацькі стараліся. Кожны тыдзень прысылалі яны мне прадукто-вую пасылку. Наварыць ежы было з чаго. Адзін месяц у рукаве з крупой я знайшоў пяць злотых, другі месяц у бохане хлеба ляжала дзесяць злотых. Але гэтага хапіла толькі на соль, цукар, лазню і паштовыя маркі.

Калі служыў пасыльным, вучыўся бжплатна. Цяпер трэба было недзе штомесяц дазарабіць пятнаццаць злотых. Але пакуль што нічога не траплялася.

Суткус абяцаў пагаварыць у рэстаране наконт работы. Я ўжо перамог у сабе агіду да аб'едкаў на сталах і забруджанай пасуды — рыхтаваўся стаць афіцыянтам. Суцяшаў сябе тым, што ў рэстаране на сталах заўсёды шмат свежых газет, нават замежных, і хоць пачытаю іх уволю. Туды прыходзяць і багацейшыя за генералаву дачку. Я нагадаў амерыканскі фільм, у якім мільянерша закахалася ў свайго лакея, і мая фантазія стварала падобную гісторыю і са мной. Вось тады і адпомшчу гэтай паненачцы! Згарыць ад злосці, калі даведаецца!.. Стане бегаць за мной, спрабаваць завязаць са мной знаёмства — позна!..

2

Ды не было патрэбы ў маёй ахвяры. Вярнуўся з работы Альбінас і паскардзіўся:

— Падаў сёння адной сцерве чай і пайшоў сабе! Чую, яна мяне кліча. Выяўляецца, у шклянцы на дне — цукар. Хацела, каб з ёю паіграўся, а з самой ужо і пжок сыплецца. Я не вытрымаў. «Вазьмі лыжачку і размяшай, бяда невялікая!» — кажу, а сам пайшоў. Яна ўзняла на ўвесь рэстаран скандал. Разумееш, гаварыць пра цябе не было зручнага моманту, самога ледзь не прапёрлі!..

Разумею...— уздыхнуў я.

...Яшчэ ты туды не падыдзеш з-за свайго росту. Мой гаспадар падбірае ў афіцыянты адно толькі брунетаў ста сямідзесяці пяці і не вышэй ста сямідзесяці сямі сантыметраў. Жонка яго вычытала, што так робіць нейкі модны рэстаран у Парыжы. Яна нас прымусіла і вусы адгадаваць... На лепш газету, тут ёсць аб'явы...

Катэгарычна ўжо адмовіўся Альбінас і ўцякаць у СССР. Наняць правадніка на граніцы мы не мелі за што, а пераходзіць яе на сваю рызыку небжпечна: абодва дапрызыўнікі, такіх судзіў трыбунал за дэзерцірства.

Альбінас меў рацыю. Але я яго тады не зразумеў і пакрыўдзіўся. Абазваў здраднікам ды вырашыў больш з ім не размаўляць.

Пачаў я дзейнічаць сам.

Навыразаў з газет аб'яў, у якіх патрабаваліся рабочыя, і пайшоў па адрасах. Цяпер марыць пра генеральскую дачку не дазваляў гонар.

Але, як на тое, Дануся не выходзіла з галавы.

Паненка нібы прывязала мяне невідочнай вяровачкай. Каб ада-гнаць ад сябе думкі пра яе, я накіроўваў іх так, каб паненка выгля-дала ў чорным святле.

Успамінаў, напрыклад, сваю хату — з аброслай мохам страхой, з крапівой пад плотам, з сякерай у калодцы сярод двара. Маці дажывала свой век, а так і не навучылася ўжываць слова «кіламетр». Калі незнаёмыя пыталіся пра адлегласць да якой-небудзь вёскі, яна адказвала «блізка» ці «далёка» і ў залежнасці ад адлегласці дадавала «зусім», «вельмі». А. калі трэба было сказаць, напрыклад, у якім годзе што-небудзь здарылася, маці гаварыла: «Гэта было за тыдзень перад піліпаўкай, калі паморак свіней выдушыў, а Канцавая Верка выхо-дзіла замуж...»

I, разжаліўшы сябе такім чынам, я ўспамінаў Данусін дом, дзе адной прыслугі было некалькі чалавек.

Эх, каб стала рэвалюцыя, праперлі б паноў, у генеральскім доме зрабілі б бібліятэку ці аддалі б, напрыклад, беларускаму музею. А то падсялілі б у яго нас з Суткусам... Генеральская сям'я і іхняя дачка загаварылі б са мной інакш!..

Толькі хтосьці ў душы мяне стрымліваў і заўважаў, што рэвалюцыя тут ні пры чым, што мая хата і маці ні пры чым таксама, ні пры чым і Дануся — бацькоў не выбіраюць...

Так мінула некалькі дзён.

3

Як на злосць, я пачаў часта сустракаць Данусю з Браніславам.

Вось і цяпер вяртаўся я з чарговых пошукаў работы і сустрэў гімназістак з князем.

Пасля бойкі ля універсітэта Любецкі, як і належыць шляхетнаму пану, мне не помсціў. Нават не падаваў выгляду, што між намі нешта адбылося.

У Любецкага была падвязана чорнай хусцінкай рука, забінтава-на галава і заклеены пластырам твар. З вонкавай скромнасцю, ідучы насустрач паненкам, ён выстаўляў гэта напаказ. Паненкі абдарылі яго шумлівым захапленнем, нібы героя, які прынамсі вярнуўся з-пад Рацлавіц!

Выбягаю я на пляцоўку, а іх — сотні!— з захапленнем апавя-даў ліцэісткам.— Я першага кацапа з левай — раз! Тады правым га-кам — накаўт! Пакуль ён падаў, я яму яшчэ — раз! раз! раз! Ускочыў у самую гушчу і — налева! направа!.. Наклаў жа іх я там! Папомняць мяне бальша-вікі-і!..

О-ей! Пан Браніслаў граміў іх, як Валадыёўскі татар на Украіне!..— заўважыла Данута, і паненкі рассмяяліся.

Як звычайна, Дануся мяне не заўважала.

«Нябось, не прызнаецца ёй, хто яго так размаляваў!..»

Надта хацелася, каб паненка даведалася, што менавіта я аддубасіў так яе прынца.

«Вось табе твая Данута!.. I калі ўжо станеш самастойным чалавекам, неданосак?! — дакараў я сябе.— Нікчэмная, як і гэты бяздарны франт!.. Затое ж і даў яму, папомніць нашых!»

Але задаволенне ад такіх уцех было невялікае.

Я бачыў, што ўсе старанні забыць Дануту ляцелі да д'ябла. Лаяў сябе, прыдумваў зноў прычыну зайсці да генерала, у думках працяг-ваў размову з Данусяй і маці. Колькі ў маёй галаве з'яўлялася вары-янтаў таго, што магло здарыцца, каб я сябе інакш паводзіў тады! Што ж, заўсёды знаходзіў словы, калі ўжо было позна. Зусім відочна — Дануся не хацела са мной знаёміцца не таму, што яна дачка генерала. Не выдуманыя ж выпадкі ў кніжках, калі дочкі багатых бацькоў кахалі простых хлопцаў!..

Грызла самалюбства: мною ганьбуюць. Вядома! Раней я думаў, што Данусі не было выпадку прыгледзецца да мяне, таму яна не звяртала ўвагі. I вось я пабываў у яе дома, яна не толькі прыгледзелася — гаварыла са мной, а што толку? Успомніў, як прапанаваў ёй пайсці разам у залу Снядэцкіх, і зазлаваў на сябе.

Недарэка!

Прыгадалася дзяцінства. Неяк варона пакрала куранят. Маці пайшла ў лес, убачыла вароніна гняздо на сасне, паклікала нас. З хлопчыкамі пабег і я. Па гладкім, як заводскі комін, камлі я не мог падняцца і на метр, а бедны сірата, вясковы пастух Мішка, зняў паясок, прывязаў яго да босых ног і, як малпа, палез угору. Мяне ўпікнуў дакорлівы позірк маці...

Або цяпер. На вячэрніх курсах кожны хлопец мае сабе дзяўчыну, ходзіць з ёю ў кіно, вучыць урокі, толькі я адзін хаджу ля дзяўчат воўкам...

У маім узросце бацька ўжо цэлую сям'ю карміў, хату пабудаваў, іншыя людзі навуковыя адкрыцці паспелі зрабіць, а я? Сяджу ў бацькоў на шыі!..

Размінуўшыся з Любецкім і кампаніяй, я бяздумна спыніўся ля вітрыны найбольшай у Вільні кнігарні «Гебертнера і Вольфа». Памалу дайшоў да сэнсу слоў, якія красаваліся за вялізнай шыбай:

«Увага, грамадзяне! Чытайце амерыканскага Шолахава — Роберта Кентса! Выйшла яго кніжка на польскай мове «Лясныя людзі»!»

Але ні гэтая аб'ява, ні ўспамін пра бібліятэку з чаргой за «Ціхім Донам» не ўзрушылі мяне.

Заглянуў яшчэ раз у краязнаўчы музей. Гаспадар музея Луцэвіч якраз праціраў рыцарскія латы і кальчугі машынным маслам.

Дазвольце памераць! — успомніў я, што ў мяне быў калісьці такі намер.

Калі ласка!

Я скінуў пінжак, пачаў надзяваць на сябе жалеззе. Што за ліха, не налазіць!

Дарма-а! — рассмяяўся Луцэвіч.— Вам ні адзін камплект не падыдзе!

I праўда. Перабраў я з дзесятак панцыраў і кальчуг, а ўсе малыя. Рыцары былі зусім не волаты,

Яны былі нават меншыя за нашых людзей сярэдняга росту! — паясніў мне чалавек.

Але і гэтая навіна заняла мяне толькі на хвіліну. Выйшаў я на вуліцу, а на душы па-ранейшаму моташна, горад такі невыносны, што я не ведаў, куды дзецца.

4

Толькі я адышоў ад беларускага музея, як мяне аклікнулі:

— Дзень добры, волат!

Я ўздрыгнуў. Перада мной стаяў Яцкевіч — той студэнт, які камандаваў намі ля універсітэта ў час бойкі.

Ну, як тваё пераноссе?

Зажыло...— буркнуў я, нездаволены, што перашкодзілі пабыць аднаму са сваімі перажываннямі.

Э-ге, ужо амаль нічога не пазнаць, «ліхтары» пажаўцелі! I астатняе да вяселля зажыве!

Студэнт размаўляў са мной манерай чалавека, перад якім хоць і добры вясковы хлопец, але вялікая недарэка ў параўнанні з ім, гарадскім воўкам.

Што з таго...

А чым ты нездаволены? — спачувальна спытаў ён. З памят-нага вечара ля універсітэта гэты студэнт зрабіўся для мяне аўтары-тэтам і, бадай, адзіным блізкім чалавекам у Вільні, не лічачы Суткуса. Таму я сабраўся адкрыць яму сваю таямніцу.

За навуку трэ плаціць, а няма чым. Работы шукаю...

А як ты жыў дагэтуль?

От, неяк жыў...

А цяпер ужо не можаш? То схадзі на Нямецкую вуліцу. Там існуе дабрачыннае таварыства, паможа,— кінуў ён ні то жартам, ні то сур'ёзна.

Студэнт, відаць, хацеў мяне бачыць дужым, здаровым, і я яго расчараваў.

Не бядуй, будзе і на нашай вуліцы свята, пабачыш!

Сам ведаю. Але калі?

Раптам ён ажывіўся:

А ты, хлопча, хват! Толькі прыкідваешся такой авечкай!

...

Нават рэвальвер маеш! I хто б падумаў, а? Такі сабе ціхі і спакойны, ды з вёскі... Добра. Калі-небудзь спатрэбішся для нас з ім, Прыйдзеш?

Магу.

Буду мець на ўвазе. А рэвальвер трымай. Толькі асцерагайся, за яго — пяць гадоў турмы! I не падай духам... Ведаеш, хто сказаў пра рэвальвер? Студэнтка, якая цябе ратавала. Дарэчы, гэта пра яе газеты пісалі, што шлюб у турме брала, чытаў?

Пра яе?.. Я нават у Лукішках быў!

Во, бачыш!

Дык гэта яна-а? — ажывіўся я.

Салют!

Студэнт знік, а я нейкі час стаяў расчараваны. Тая самая гераіня? Такая звычайная, з крывымі зубамі нават?!. Гы!

Хутка, аднак, забыўся і пра яе.

«Расплакаўся як слізняк, знайшоў перад кім!.. І чаго ты перад кожным сябе трымаеш гэтак, бытта ён бог, а ты нішто?»

Я пакрочыў далей больш рашуча.

Успомніў, як гадзіну таму назад прахожы ля Залкіндавага мага-зіна наступіў мне на нагу і не ён у мяне, а я ў яго папрасіў праба-чэння. Захацелася вярнуцца, зпайсці таго чалавека і пасварыцца з ім.

Успомніў словы студэнта пра дабрачыннае таварыства. Сапраўды, чаму б не схадзіць па Нямецкую? Мне абавязаны дапамагчы! Не вяртацца ж цяпер дадому!

5

У сярэдневяковых мурах — сырых і аблупленых — на вузенькай вулачцы, дзе калісьці злавілі Кастуся Каліноўскага, я знайшоў шыльду з надпісам: «Дабрачыннае таварыства жанчын-каталічак». Адчыніў дзверы. Нейкая старая спытала, хто я і чаго хачу.

Дзе-небудзь зарабіць пятнаццаць залатовак у месяц, каб заплаціць за курсы...— напусціўшы па сябе вінаваты выгляд, прызнаўся я.

А ты католік?

Я сарыентаваўся, што для фанатычнай клікушы пытанне гэтае — прыпцыповае.

Ну...— ні то адказаў, ні то спытаўся, бо сам быў з праваслаўных.

Я ёй яўна спадабаўся. Каб не расчаравацца, удакладняць яна не стала.

Падумаем, дзіцятка, і што-небудзь зробім.— Пані запісала маё прозвішча і запрасіла на абед.

Мы апынуліся ў змрочнай зале з нізкім скляпеннем. Маленькія нішы-акенцы былі завешаны марлевымі фіранкамі, пафарбаванымі ў зялёны колер. Ад сырасці на фіранках павыступалі белыя плямы. У зале сядзелі стараватыя мужчыны ў неахайнай вопратцы. На стале стаялі драцяныя кошыкі з хлебам і вялікія белыя пасудзіны. Бедакі трымаліся чынна, з напускной пакорай, і не адводзілі вачэй ад пасудзін, з якіх біў у нос заманлівы пах разваранай фасолі з перцам і лаўровым лістам.

Пані, якая, відаць, была тут за старэйшую, паказала мне месца за сталом. Затым загадала ўсім устаць і зацягнула:

Отчэ наш, іжа ясі на небясі, да свяціцца імя тваё, да прыйдзе царства тваё...

Людзі пачалі паўтараць за ёй:

... Хлеб наш насушны дай нам днесь...

Гэ, дакладна такая самая малітва і ў праваслаўных! Якой тады халеры яны не паладзяць між сабой?!. Здзіўлены гэтым адкрыццём, я цярпліва стаяў і думаў: «Дай ты толькі работу, а далей будзеш мяне бачыць як сваё вуха!..»

Калі ласка, дзіцятка, адрас члена таварыства пані Курпёвай,— пасля абеду старая падала паперку.— Ёй патрэбна аднаразовая дапамога. За гэта ў нас плацяць злот...

Я пакіраваўся шукаць Курпёву. Што мне прыйдзецца рабіць? Пілаваць дровы, насіць з рынку бульбу?.. Падумаеш, можам прынесці, карона з галавы но спадзе!..

Але не ўгадаў...

Пані Курповай уздумалася перабірацца на іншуто кватэру. Я павінен быў на двухколцы перавезці яе рэчы — вядро пасуды, кардонныя карабкі ды рулон паперы. Паперы я знімаў са сцен — карту Польшчы 179З года, плакат-рэкламу аб карысці стравы з булёну ў канцэнтраце, адбітак павялічанага чалавечага вуха ў разрэзе і малюнак: святы Ёсіф з каровамі. Усё бруднае, заседжанае мухамі!..

Калі я з агідай ладкаваў рэчы, пані Курпёва трымала на павадку маленькага слязлівага сабачку і часта перабівала мяне недарэчнымі парадамі. Аднак я цярпліва слухаўся. Ліха цябе бяры. Затое праз гадзіну ў мяне будзе залатоўка. Так, іграючы, за пятнаццаць дзён зараблю на вучобу, замест таго каб цэлы месяц, высалапіўшы язык, бегаць па Вільні пасыльным. А яшчэ панікаваў! I ёсць жа дзівачкі. Рамізнік за прывоз яе з усім багаццем і сабакам узяў бы толькі шэсцьдзесят грошаў!

Прывязваючы карабкі да двухколкі, я пачуў, як старая хваліцца суседцы:

Ладны кавалер, не?

Нішто! — пацвердзіла тая.

Над ім, пані Васілеўская, нашае таварыства ўзяло шэфства! Ужо некалькі дзён ён не меў кавалка хлеба ў роце! Прыйшоў да нас у сталовую, то так еў, так еў, што не маглі надзівіцца! Аж чатыры талеркі супу, бедачыска, спаражніў адразу!

Езус Хрыстус!

Як бога кохам!

Колькі разоў я цвярдзіла ўсім пра ваша літасцівае сэрца!

Запісуйся, пані, у наша таварыства!

Трэба падумаць.

Над чым думаць?

Халера, вы нават падлічылі, колькі я з'еў! I недакладна! Чацвёртую мне вельмі хацелася наліць, але сарамлівасць заела!..

Старыя гулялі ў дабрачыннасць, ім трэба было, каб усе пра гэта ведалі, і ад няма чаго рабіць — гатовы былі падапечным заглянуць у рот.

Дык вось чаму ў вашай сталовай не было моладзі!.. Не кожны можа патураць здзяцінелым бабам! Цьфу, ну ж і ўліп у гісторыю, што нікому не расказвай. Яцкевіч жартаваў, калі раіў сталовую!..

Увесь настрой ад заробленай залатоўкі развеяўся. Але цяпер я не страціў надзеі. Нейкі зарад, атрыманы пару дзён таму назад, дадаваў упэўненасці: быць таго не можа, знайду работу!

6

Вы маеце крыху часу? — спыніў мяне на вуліцы Луцэвіч з краязнаўчага музея, калі я вяртаўся ад Курпёвай.

Го, чаго-чаго, а часу хапае, магу ім гандляваць нават. А вам падарую так!

Патрэбны вы мне. Вяду доследы, але не маю ўжо тое моцы, што вы, малады. Дапамажыце, буду вельмі ўдзячны!

У музеі я быў частым госцем, таму адмаўляцца не выпадала. Зрэшты, часу меў я і праўда шмат, а з Луцэвічам вадзіцца было цікава.

Беларускі краязнаўчы музей у Вільні быў бедны. Ад дзяржавы сродкаў не атрымліваў, існаваў фактычна на ўтрыманні гэтага дробнага памешчыка Луцэвіча, які пусціў на музей усю сваго гаспадарку. Хоць сам ён жыў як папала, але яшчэ вёў доследы, і яны забіралі яго аношнія грошы.

У навуковым свеце тады панавала думка, што старажытныя людзі з эпохі каменнага веку прылады вытворчасці рабілі надта марудна. Былі меркаванні, бытта наш продак, напрыклад, сякеру з граніту адшліфоўваў цэлых паўгода, а касцяны нож — некалькі месяцаў. Луцэвіч хацеў давесці свету, што гэта не так. Але сам ён быў ужо стары, і яму патрэбны былі маладыя рукі.

Ідэя захапіла мяне. Я адразу начаў ствараць фантастычныя праекты, як зраблю навуковае адкрыццё і стану славутасцю. Як-ніяк да камня я маю адносіны! Камень да жоран высякалі, бывала, мы з бацькам за паўдня; мала больш часу зойме гэтая работа. З усёй энергіяй узяўся я за справу.

Раніцой паступнага дня мы з Луцэвічам выбралі кавалак граніту і пустую, як трубачку, у сярэдзіне костку. Трубачку гэту я ўзяў паміж далоняў, паставіў адзін канец на камень і стаў вярцець, а Луцэвіч пачаў сыпаць на камень пясок і ліць ваду. Без асаблівага намагання, пакуль ісці на вячэрнія заняткі, навылет прасвідраваў у камені дзірку для чаранка сякеры!

Ты сабе не ўяўляеш, што натварыў! — паціху, бытта баючыся, каб нас хто не падслухаў, казаў стары.— Не ўяўляеш, праўда?

Усяго дзірку ў камені! — адказаў я, шчаслівы, залізваючы на далоні мазалі.

Праз пару дзён каменю з дзіркай я надаў выгляд сякеркі — абчасаў бакі. Тады ўзяўся за чаранок. На яго патраціў пару дзён. Чаранок ніяк не хацеў трымацца. Калі махну з усяе сілы, сякера злятала. Як нашыя продкі прымацоўвалі чаранок — таямніца. Дома я шмат пераплёў кошыкаў, і лазовыя дубцы ў маіх руках былі гнуткімі, як вяровачкі. Але нашыя продкі, відаць, умелі вязаць толькі ім вядомым вузлом.

Стары прынёс ад хірурга бычыныя жылы.

Спрабуй, Іване, гэтым. Цалкам, мажліва, яны маглі такія жылы вырабляць...

Чаранок я заклініў костачкамі, заліў смалой, прывязаў сухімі жыламі.

Залатыя ў цябе рукі, сынок! — ледзь не расцалаваў мяне Луцэвіч, параўноўваючы маю сякеру з той, якая ляжала ў экспазіцыі.— Ты і сам не разумееш, што зрабіў!

Сам-то я разумеў. Цяпер у кожным падручніку гісторыі трэба ўдакладняць, што зрабіць каменную прыладзіну — справа не лёгкая, але ўжо не такая і цяжкая, як лічылася дагэтуль.

Цікава, ніхто з вучоных не здагадаўся праверыць на практыцы такую простую рэч?!.— Стараўся я ўявіць сабе твары людзей, калі яны даведаюцца пра маё адкрыццё.

Вялікія адкрыцці заўсёды простыя! — паддаваў мне жару стары, праціраючы сваё старамоднае і вышчарбленае пенснэ.

Яшчэ Луцэвічу я зрабіў касцяны нож. Потым паехалі мы з ім у лес, там я выбраў сасну і пачаў яе сячы самаробным тапаром. Не раю нікому рабіць гэтага. То была дзятлава работа. З мяне выцекла сем патоў, пакуль я зваліў дрэва, а кожнай сваёй клетачкай адчуў, што азначае цывілізацыя.

Вынікі працы нас радавалі. Аднак Луцэвіч не мог надрукаваць артыкул у бліжайшы час, і са сваёй работы мы пакуль што карысці не мелі. Парадокс! Такое глупства, як развод артысткі Лясоцкай з адвакатам Руцелем надрукавала кожная з трынаццаці віленскіх газет — польскія і беларускія, яўрэйскія і літоўскія, руская і нямецкая, але ніводная не выказала цікавасці да Луцэвічавай інфармацыі.

Ну і парадкі на свеце гэтым!

Нацешыўшыся навізной факта, праз два тыдні я пакінуў музей і зноў пачаў шукаць работу, а пазіраючы на карабок цэментавага будынка за драцяной сеткай, усё нечага чакаў, чакаў і чакаў.

7

Блукаючы так па вуліцах, у сярэдзіне лістапада я ўбачыў аб'яву: «Віленская спартыўная школа запісвае ў секцыі футбола, тэніса, бокса...»

Далей ішоў яшчэ доўгі пералік розных відаў спорту, але мае вочы спыніліся па заманлівым і мужным слове «бокс».

А чаму б мне не стаць баксёрам?!

Я напружыў мускулы і адчуў у сабе вялікую сілу. Здаецца, каб развёў рукі і крутануў імі навокал, прахожыя ляцелі б ад мяне, як яблыкі, збітыя з галін. Нездарма Луцэвіч, вітаючыся, загадзя прысядаў і сыкаў, баючыся, што раздушу яму пальцы.

Аб'ява вісела на высокім і глухім плоце з тоўстых дошак. Я азірнуўся, ці няма каго блізка, тады садануў кулаком у сцяну — раз! другі! трэці!.. Дашчаная сцяна захісталася, за ёю трывожна загуль-дыкалі індыкі, а з даху ўспырхнулі галубы.

Сапраўды, як мне не прыходзіла ў галаву: я ж прыроджаны баксёр! Няма нічога больш простага, як прафесія баксёра!

Праз хвіліну я ўжо бачыў сябе героем рынга, якога ведае ўся Вільня. За пару мінут пакладзі праціўніка на брызент — і генералава дачка загаворыць з табой інакш! Усім вядома, як дзяўчаты любяць спартсменаў! Толькі такім шляхам можна да яе дабрацца!..

Я і сам не заўважыў, як апынуўся ў спартыўнай школе, і ў мяне ўжо мералі аб'ём лёгкіх.

О Езус коханы, пане Левандоўскі, глядзіце, аж сем літраў! — з непадробленым здзіўленнем закрычала лабарантка да трэнера, паказ-ваючы на шкалу спірометра.— Такога ў нас яшчэ і не было!

Я вінавата аддаў паненцы шланг, праз які дзьмуў паветра.

Нічога сабе!— ледзь стрымліваючы захапленне, прамовіў трэ-нер. Ён употай і прагна абмацаў вачыма мае ногі, грудзі, рукі і шыю.

А ты сур'ёзна вырашыў стаць баксёрам?

За абыякавасцю ў голасе трэнера я адчуў ноткі сімпатыі, добразычлівасці і лікавання.

Сур'ёзна...

А ведаеш, што бокс — перш за ўсё цяжкая праца на трэніроўках?

Да яе мне не прывыкаць!

Гм,—падумаў ён хвіліну.— Веру. Тады прыходзь займацца!

Калі?

Сёння вечарам зможаш?

Змагу!

I ў той самы вечар адбылося маё хрышчэнне. Яго варта апісаць падрабязна.

8

Тапачак і майкі я не меў. Выйсці на рынг давялося ў адных трусах і шкарпэтках.

Болек, прымі новенькага! — паклікаў трэнер нейкага рыжага дзецюка ў баксёрскай форме.

Той толькі дурнавата ўсміхнуўся.

Хутчэй, Барташэвіч, надзявай!— падаў мне трэнер пальчат-кі.— Пабачым, што ў цябе атрымаецца. Галоўны наш дэвіз — не трусіць!

Я паслухмяна пачаў нацягваць нязграбныя скураныя гамоліны. Хацеў іх зубамі зашнураваць, але ад таго, што на мяне глядзелі, я забыў, што маю рабіць.

Правільна, навошта завязваць? I так атрымаеш! — крыкнуў нехта.

— Ледзь панясеш! Чаго яны так?

Я разгубіўся да рэшты. Жадаючы дагадзіць публіцы, зноў узяўся зубамі за шнуркі, але зараз жа пакінуў.

Уздоўж канатаў выстраіліся хлопцы, якія чакалі трэніроўкі. Змоўніцкія позіркі, незвычайныя пальчаткі ды выстаўленае напаказ маё голае цела зусім збівалі мяне з панталыку. Чаго яны на мяне глядзяць гэтак? Я ж ім нічога дрэннага не зрабіў!.. Нібы я тут — галоўны герой здзекліва-ганебнай камедыі, якая вось-вось пачнецца.

Усё гэта рассейвала маю ўвагу, і я слаба разгледзеў праціўніка, хоць і бачыў, што менавіта да мяне ідзе рыжая істота: нехлямяжая, з вузкім ілбом і вогненна-жоўтым вожыкам.

Бокс! — чамусьці крыкнуў трэнер.

Здаецца, я не ступіў яшчэ і кроку, а ў маёй галаве ўжо памутне-ла, наплылі кругі, сцены і столь захісталіся, а нейкая магутная сіла абрынулася на мяне, і я апамятаўся на брызенце. Моцна балела сківіца. Толькі цяпер дайшло — гэта мне так садануў вузкалобы.

Дык я яшчэ не...— вырвалася з мяне скарга, калі я, здзіўлены, уставаў з брызенту.

Го, чулі?

Ён «яшчэ не»! — перадражнілі навакольныя і зарагаталі.

У затуманенай галаве пачало расці крыўднае ўсведамленне, што я гэтым зубаскалам дастаўляю вялікую радасць. Але чаму? Што я ім дрэннага зрабіў?!.

Уражаны сваім адкрыццём, я аж азірнуўся. Сур'ёзны трэнер нібы не бачыў майго позірку, ён бязлітасна закрычаў:

Ну, чаго пасталі? Пайшлі, бокс!

Вузкалобы вырас перада мной зноў. Я інстынктыўна засланіў кулакамі пабітае месца на твары, механічна прыпадняў локці, і баксёр садануў мне пад грудзі. Ад падзення на гэты раз уратавалі толькі канаты.

Пакуль я, ашаломлены, вісеў на вяроўках, вузкалобы са смакаваннем біў мяне і біў куды адно хацеў.

Пачакайце!— зноў вырвалася ў мяне ні то просьба, ні то абурэнне.

Навокал зарагаталі яшчэ мацней. Гледачы ўвайшлі ў экстаз:

Размалюй яго, Рыжы!

Так яму, во!

Давай, Рыжы, давай!

Бокса захацеў? То атрымаеш!

Няхай не вылазіць другі раз! — ляцелі выкрыкі з усіх бакоў.

На такі цынізм маглі быць здольныя толькі мяшчанскія абібокі.

Ага, папаўся! — цешыліся.

Адно цяпер дайшло, што спектакль падрыхтаваны, а для публікі я — кролік, якога заманілі да льва ў клетку — бессардэчнага, цынічнага і крыважаднага.

За нейкі міг я адчуў усю наіўнасць стаць праз бокс героем. Мне нават зрабілася шкада, што мары не споўняцца і ўсё застанецца па-ранейшаму і ўжо нічога, нічога не дасць ім здзейсніцца. Але і гэтыя пачуцці вузкалобы зараз жа ва мне згасіў.

Рыжы, не адпускай кацапа! — крычалі ў зале.

Трымай яго, не давай уцячы,— даходзіла да мяне нібы праз сон.

Толькі я ўзнімаўся на ногі, зноў гучала каманда — бокс! I я без-дапаможным кулём валіўся на брызент, ажно тупа грымела падлога ды выбухаў новы ўзрыў весялосці.

Я аслеп на адно вока. Пацёр яго і ўбачыў на руцэ кроў. Тады зірнуў сабе на грудзі. Яны былі ў чырвоных плямах: вузкалобы разнёс маю кроў па ўсім целе.

Салёны смак яе адчуваўся нават у роце.

«Заб'е!

Апісваліся ж выпадкі ў газетах, калі так, на рынгу, паміралі!»

Я раптам адчуў усю асалоду жыцця. Чакаць дапамогі не было адкуль. I мяне разабрала шалёная роспачлівая лютасць загнанага звера, які гатовы на ўсё. Я яшчэ ніколі ў жыцці не быў у такім стане. Ад злосці нават перастаў чуць боль.

Калі баксёр каторы раз кінуў мяне зноў на канаты, я адной нагой упёрся ў жалезную стойку, адпіхнуў нахабніка і з усяе моцы другой нагой ударыў яго ніжэй жывата.

Ах! — толькі жахнуліся ў зале, і адразу запанавала мёртвая цішыня.

М-м-м! — нема застагнаў мой вораг.

Шчасце яго, што на нагах былі адно шарсцяныя шкарпэткі, прысланыя з дому на зіму.

Калі ён хапіўся за пахвіну, я сарваў пальчаткі, адкінуў іх і па-вясковаму, з усяе сілы, жарнуў кулаком наводмаш у ненавісны рыжы вожык. Аглушаны баксёр павіс на вяроўках — аж скрыпнулі канаты, бытта з сілай хто кінуў на іх мяшок зерня. Тады я адважыў рыжаму аплявуху з левай, а пасля з правай рукі і стаў малаціць куды папала.

Во табе, маеш! На! Заменак, халерны, на! — чуў я ў цішыні свой раз'юшаны голас і дзікую асалоду, што мае рукі і ногі месяць цёплае і тугое ненавіснае цела.

Што гэта робіцца?— дзівіліся аслупянелыя юнакі навокал канатаў.

Барташэвіч, адыдзі! Звар'яцеў? — крыкнуў трэнер ды нырнуў да нас пад вяроўкі.

Раздзел шосты

1

У трэнера Левандоўскага быў свой прыём. Зялёнаму навічку ён надзяваў пальчаткі і выпускаў на рынг з баксёрам-першаразрадні-кам. Той бязлітасна збіваў новенькага. Калі хлопец і ў наступны раз прыходзіў на трэніроўку, Левандоўскі лічыў, што з такім варта займацца, і запісваў у секцыю.

Такую штуку трэнер думаў разыграць і са мной, але я экзамены яму пабунтаваў. Баксёру-граміле давялося адпраўляцца са спартыў-най школы ў машыне з чырвонымі крыжамі на кузаве ў бальніцу.

Пасля славутага паядынку я надта пакрыўдзіўся і ў спартыўную школу вырашыў не паказвацца. Паненка таго не варта, каб з-за яе цярпець столькі здзеку, а Рыжы мяне запомніць!.. Яшчэ і закажа іншым!..

Праз пару дзён у хірурга я спаткаў Левандоўскага.

— Барташэвіч, дарагі, што тут робіш?— шчыра, як брату, узрадаваўся трэнер.

Непадроблены тон яго мяне раззброіў, і я забыўся на абразы.

Палец распух,— паказаў я нагу, абутую ў стары галёш ад прачкіных цёсанак.— Халера, чамусьці доўга не гоіцца!..

Едзем да нас у школу! Там палечаць цябе бясплатна! Ану, пакажы!.. Фю-у-у, як разнесла!.. А што? Голымі фалангамі так жарнуць — яны ж для гэтага не сканструяваны прыродай!.. Магло быць горш. Але ж і даў ты рыжаму капралу! Шчасце, што босы, быў бы ты абуты, і яму — капут!.. Давай, давай да нас, адкуль у цябе столькі гордасці? Не з князёў жа!..

Выяўляецца, вузкалобы — вайсковец.

Нядобразычлівасць трэнера да баксёра мяне купіла.

Левандоўскі наняў вазніцу, дапамог мне залезці ў фаэтон, і мы адправіліся.

У спартыўнай школе медсястра наставіла на месца вывіхнуты палец, пацерла нечым, моцна яго забінтавала і адпусціла. Праз тыдзень я з'явіўся па першую трэніроўку.

2

Левандоўскага я заўважыў у горадзе даўно. Не раз, сустрэўшы на вуліцы, захапляўся яго фігурай, энергічнай хадой і незалежнымі манерамі.

Яму было пад пяцьдзесят. Але гэты чалавек не ведаў смаку гарэлкі, не нюхаў табакі, хвіліны не правёў без цікавага занятку і выдатна захаваў сваё сэрца, лёгкія і здольнасць цвярозага мыслення. Яго дэвізам заўсёды былі: паветра, вада, добрае харчаванне і дзейнасць. Ён быў увесь напоўнены цікавасцю да жыцця, імкненнем быць карысным людзям.

Чалавек датуль малады, пакуль сам хоча ім быць! — навучаў ён нас.— Запомніце: маладосць чалавека ў яго руках!.. Не глушы ў сабе бадзёрасці, якая запраграмавана ў тваім арганізме, закладзена ў храмасомах; дапамагай сабе праяўляць свае здольнасці!.. Той не мужчына, хто баіцца скразняку. Адчыні, адчыні вокны шырэй!

Левандоўскі быў заўсёды чыста паголены, падцягнуты, жыцця-радасны, апранаўся ў светлыя клятчастыя і шырокія ў плячах пінжакі, насіў белую шапку. Гэта яго маладзіла, дадавала статнасці.

Прыемна было глядзець на такога чалавека. Ён і сам гэта адчуваў.

Такі ж акуратны трэнер быў і на сваёй рабоце.

Між іншым, польскія спартсмены тады славіліся. Палякі нават паклалі пачатак некаторым сусветным відам спорту, напрыклад, стральбе з лука. Польскія баксёры ўступалі толькі амерыканцам і немцам. I ўсё самае лепшае з айчыннага спорту ўвабраў у сябе наш трэнер. У горадзе яго прозвішча ведалі, як ведаюць прозвішча выдатнага ўрача, адваката або інжынера.

Нас у групе налічвалася чалавек дваццаць. У час трэніроўкі Левандоўскі трымаўся такога правіла: хочаш, каб цябе слухалі, многа не гавары і не крычы. Каманду падаваў скупа, коратка.

Гетро! — кіне, бывала, толькі адно слова, і мы, як механізмы, пачынаем бегаць.

Практыкаванні стараліся выконваць з усяе сілы, бо ведалі — ніякія фіглі не пройдуць незаўважанымі, а тое, да чаго ён нас змушае, нам неабходнае.

Давай! Давай! — яшчэ падганялі шэптам адзін аднаго.

Час! — зноў гучыць каманда, і мы ўжо моўчкі пачынаем лезці на шведскую сценку, на канат ці рабіць што іншае згодна з праграмай, якую ведалі назубок.

Баксёрам трэба нарадзіцца, Левандоўскі гэта добра ведаў і першым чынам шукаў «геніяльныя загатоўкі», як ён выражаўся. Трэніруючы іх, ён выхоўваў у будучых майстроў дысцыпліну, дапамагаў асвоіцца з рынгам — майстроў як бы выцесваў з грунтоўнай асновы. Каб даць нагрузку нашым мускулам, трэнер вывозіў нас за горад. Там прымушаў лазіць па дрэвах, саджаць на плечы таварыша і бегчы з ім па бездарожжы.

У нас няма месца для тых, у каго думкі ў небе, а ногі — у ложку! — заяўляў сваім: выхаванцам ён на кожным кроку.

I гэта была праўда.

Кулачны спорт, выяўляецца, цяжкі, яго нават нельга параўнаць з якім-небудзь іншым, найбольш напружаная трэніроўка — у баксё-раў. I мы кожны дзень працавалі як мае быць. Вольных ад заняткаў на курсах у мяне было толькі два вечары, калі не лічыць нядзелі, і таму чатыры разы на тыдзень я прыходзіў трэніравацца днём.

3

Баксёрства давалася мне нялёгка. Не хапала спрыту гарадскога юнака. У мяне, напрыклад, ніяк не ладзілася са скакалкай. Я доўга не мог навучыцца гэтай звычайнай дзіцячай гульні. Не было і хуткасці рэакцыі, пачуцця дыстанцыі...

Але я браў іншым.

Нярэдка ў гарадскім парку людзі апладзіруюць і захапляюцца тым, хто аберуч выцісне на манометры дзевяноста кілаграмаў. Часта апладысменты дастаюцца «парніковаму» рэкардсмену, які можа паўтарыць фокус толькі тры разы.

Мне даводзілася карчаваць лес, калоць тоўстыя бярвенні на дровы, спускаць на ваду і сплаўляць сосны, цягаць падоўжную пілу, у гэтых выпадках трэба было напінацца куды мацней, чым аматарам у парку, прычым з раніцы да вечара, кожны дзень.

У мяне была закалка, а гэта не тое самае, што ўмець гладка выпаўніць практыкаванне на турніку ці на брусах. Я быў вынослівы, і гэта цяпер мяне выручала.

На трэніроўцы маё сэрца набірала хутка адпаведны тэмп, і я адчуваў сябе свабодна якраз тады, калі спрытныя гарадскія юнакі ўжо выдыхаліся і выглядалі як мокрыя кураняты.

Цяжкавата выстаяць на рынгу пятнаццаць раундаў! — скардзіліся такія.— I навошта столькі? На практыцы спатрэбіцца ўсяго — пяць-шэсць!

Калі выжывеш пятнаццаць, то пяць выстаіш на адной назе! — непахісна вёў сваю тактыку Левандоўскі.

«Ага, ужо вам цяжка! А памятаеце, як з мяне смяяліся і здзекаваліся?..»

Праз два месяцы ў мяне ўжо з'явіліся прыкметы паставы, якой вылучаюцца штангісты, лыжнікі ды баксёры. Тыя самыя людзі, што так цешыліся тады, калі Рыжы мяне лупцаваў, цяпер на трэніроўках глядзелі на мяне з надзеяй, нават са страхам і былі шчаслівыя, калі я з імі загавару.

— Ну і пары ў яго кулаках!— казалі яны з захапленнем, укладаючы ў слова «яго» ўсе свае надзеі. (У 19З8 годзе ў Вільні панаваў яшчэ век паравых машын.)

Але, прызнацца, сам я гэты від спорту не любіў. I наогул яшчэ ў вёсцы цярпець не мог боек, скандалаў, а калі бачыў кроў, то мяне прашываў мароз і пранізвала нейкім токам. Маці, бывала, не магла дапрасіцца мяне зарэзаць курыцу.

Я пайшоў у бокс не па прызванню, і захапленне хлопцаў мяне зусім не кранала. А яшчэ я не цярпеў людзей, якія ад варожасці і пагарды хутка пераходзяць да любві: яны могуць стаць ранейшымі, няхай ты толькі спатыкніся.

Левандоўскі «выціскаў» з мяне ўсё магчымае ды часта рабіў гэта бязлітасна. Яго мудрагелістыя практыкаванні я выконваў з дзікай упартасцю, абкружаны закаханымі позіркамі.

У палове студзеня я стаў выходзіць на рынг, і часамі маё сэрца замірала пры думцы, што набліжаецца ракавы дзень. Я прыдумваў спосаб, як на матч зацягнуць Данусю. Трэба кінуць генералу ў паштовую скрынку запрашальны білет. Або пакласці яго ў канверт, надпісаць адрас ліцэя, вывесці прозвішча «Янкоўскай Дануце» і паслаць. Так яшчэ лепш: падумае, што запрашэнне прыйшло ад настаўніка фізкультуры з ліцэя, і будзе на спаборніцтве баксёраў абавязкова.

Глыбокай зімой правялі адборачныя сустрэчы, і мяне дапусцілі змагацца за першынство горада.

4

А, зямляк! Сэрвус!.. Выгляд у пана нядрэнны. Я ведаю, пан ходзіць у спартыўную школу! — звярнуўся да мяне па-польску Станеўскі ў гарадской бібліятэцы.

Чаго ты такім шцілем загаварыў? Хто цябе прымушае крыўляцца? Я нават азірнуўся — паблізу знаёмых не было.

А мы таксама займаемся спортам! — пахваліўся ён.

Та-ак?..— працягнуў я разгублена, не разумеючы, каго ён мае на ўвазе яшчэ.

Толькі — шпагамі. Ходзім з князем у клуб карпарантаў «Баторыя»!

А!..

Сустрэліся мы ў бібліятэцы імя Тамаша Зана. Я зайшоў туды, каб даведацца ў энцыклапедыі, што азначае па-латыні слова «Дану-та», бо каталіцкія імёны пераважна ўзятыя з антычнай міфалогіі.

Што пан чытае? — пацікавіўся Станеўскі.

От, глупства!..— Я паспешліва закрыў кніжку і пачырванеў.

Што пішуць пану з дому?

Усё пра тое самае... Гэта памалацілі, гэта яшчэ не, авёс мышы пасеклі...

О! дакладна так пішуць і мне!..

Які табе, халера, я пан! Чаго ты выпендрываешся, чаму не можам гаварыць па-простаму!

Некалькі хвілін ён намагаўся яшчэ нешта спытацца. Аднак дарэмна. Размовы ў нас не атрымалася. Ужо мы на столькі адышлі адзін ад аднаго, што і натацыі чытаць яму было нязручна.

Любецкі і шпага! — запалі мне словы земляка.

Я адчуў зайздрасць і ўвось насцярожыўся, бытта баяўся, што Браніслаў мяне абгоніць. Захацелася некуды бегчы, нешта папярэдзіць.

А мо Генрых брэша, як не раз брахаў? Тытулы князёў у Польшчы ўжо даўно не ў модзе. Словам «князь» Станеўскі спекулюе, набівае сабе цану, і тут ён хлусіць.

Станеўскі і карпаранты? Яны фанабэрыстыя, гаварыць з ім не надта захочуць!

Памешчыцкія сынкі з-пад Вільні сядзелі ва універсітэце гадоў па дзесяць. У большасці сваёй яны паступалі на факультэт права, дзе паўгода можна было строіць дурня і на вучобу не хадзіць. У канцы семестра неслі прафесару свас «матрыкулы» — заліковыя кніжкі, і ён, не чытаючы прозвішча, ставіў адзнаку, што такі-та студэнт наведваў лекцыі.

«Залатой» моладзі экзаменаў здаваць не хацелася, і іх пераносілі з семестра на семестр. Ім не было куды дзяваць час, і такія студэнты аб'ядноўваліся ў карпарацыі.

Кожная карпарацыя мела свой клуб-шынок. Дні і ночы «залатая» моладзь праводзіла ў бестурботных п'янках і спрэчках — хто мае ў сабе больш блакітнай крыві. Часамі па прыкладу нямецкіх буршаў яны біліся на шпагах.

Ва ўрадавых колах лічылася, што карпаранты — носьбіты нацыянальных традыцый, і ім ствараліся ўсе ўмовы для вясёленькага жыцця. А гэтыя абібокі не ведалі, куды дзяваць татавы і дзяржаўныя грошы, за нацыянальныя звычкі выдавалі самыя горшыя звычкі і манеры колішняй шляхты.

Любецкі належаў да карпарацыі батораўцаў, бо наведваў клуб «Баторыя».

5

Міналі дні, а я не мог забыць слоў Станеўскага. Нейкая сіла цягнула ў шынок карпарантаў. Некалькі дзён я хадзіў каля «Баторыя» і заглядаў у вокны.

Нічога не мог даведацца!

Альбінас,— нарэшце не вытрымаў я і папрасіў Суткуса.— Дапамажы. Баюся, што мяне аднаго адлупцуюць там... Не пытайся ні пра што — таямніца. Твая справа будзе пастаяць па варце, а спатрэ-біцца — выручаць.

Магу! — адразу згадзіўся дружны літовец.

Вярнуўшыся з курсаў, я павячэраў, паклаў у кішэню наган і пайшоў. У скверы ля «Баторыя» мяне ўжо чакаў сябар.

Ну, давай работу. Вось мае рукі, вось я сам — і рабі, што хочаш з намі!..

Ясна. Так і сядзі. Спатрэбішся — буду крычаць! — накіраваўся я ў дзверы.

Але лёгка сказаць — накіраваўся.

У дзвярах мяне сустрэў барадаты волат з залатымі лампасамі. Ен паглядзеў з такой надменнай важнасцю, што ў мяне ёкнула сэрца. Бытта не сваей рукой я працягнуў старому манету — карпарантаў ён ведаў усіх з твару і мяне ўпускаць не меў права! Але швейцар са спрытам цыркавога фокусніка манетку перахапіў і, не збаўляючы важнасці, панёс на вешалку маё паўпальтка. Я пасмялеў і пакрочыў у залу.

У памяшканні стаяў страшэнны гармідар. Паветра так было напоўнена віннай парай, што не прадыхнуць. Карпаранты цягнулі «Gaudeamus igitur!». Усе былі незнаёмыя, і я адправіўся далей.

У суседняй зале карпаранты пілі, елі, а іншыя блукалі без мэты і задзіраліся як пеўні.

У адным месцы спойвалі хлапца. Яму падносілі піва. Хлапец перакульваў куфель, ставіў пустую пасудзіну на стол, пстрыкаў па ёй, і куфель са звонам ляцеў на падлогу.

Го-го-го-го! — выбухаў дружны рогат.

Давай яшчэ!

Яшчэ нясі! — загадвалі афіцыянту.

Каму сказана? Нясі, хлоп!..

Ля стала валялася горба бітага шкла.

Дарма я трымаўся ўвесь час бліжэй да дзвярэй і акон. Некаторыя былі п'яныя да такой ступені, што наўрад ці бачылі каго-небудзь у зале. А для тых, якія яшчэ трымаліся, я быў чалавекам, перад якім можна парысавацца. Ліха яго ведае, чаму ў п'яных такая прага парысавацца?.. Не падаючы і віду, што бачаць чужога, яны спецыяльна павышалі галасы, крыўляліся.

Непрыемна цвярозаму чалавеку глядзець на п'яных. I я паспеш-ліва пачаў шукаць вачыма таго, хто мяне цікавіў. Нарэшце знайшоў.

У канцы вялізнай залы быў памост. На ім двое студэнтаў са шпагамі рыхтаваліся да бою. Любецкі стаяў са шпагай побач. Я прабраўся бліжэй.

Белая, як у паненкі, рука Браніслава трымала бліскучы дубец, на канцы якога быў надзеты гузік. Калі студэнт дакранаўся металічным прутам да другой шпагі, непрыемна звякала, бытта шпагі былі бляшаныя. Дакладней, гэта было крыху падобна на звяканне кос. Усё тут нагадвала ігру статыстаў у тэатры. Куды ім з выхаленымі ру-камі да сапраўднага спорту. Ім патрэбны толькі драпіны на твары, каб потым хваліцца перад паненкамі.

Я выбраўся на вуліцу.

Ведаеш,— пачаў я хлусіць Суткусу,— таго чалавека, як на злосць, няма. Адно Станеўскага спаткаў...

О! рропужэ, дзе гэтага хлюста няма!

I пускаюць жа да сябе такога паны, глядзі?

Думаеш, за так? Ён там мае цвёрды абавязак: падаваць шпагі панічам і чапляць гузікі на вастрыё, каб сталь не калолася!

6

У другой палове студзеня пачаліся ўнутрышкольныя сустрэчы баксёраў. Я з такой лёгкасцю перамагаў сваіх праціўнікаў, што яны ў маёй памяці не пакінулі і следу.

I вось надышоў дзень, калі паміж нацягнутых канатаў я павінен быў зноў сустрэцца з вузкалобым — адзіным у Вільні праціўнікам, якога я баяўся.

Сапраўдная гарыла! — казалі аб ім тыя, хто першы раз баксёра бачыў.

Капрал пры сваім невялікім росце — сто семдзесят чатыры сан-тыметры — меў шырачэзныя грудзі — аж сто трыццаць у акружнасці! У гэтай скрыні, а не грудной клетцы, памяшчалася сэрца, якое не ве-дала стомы, а цела і мускулы здаваліся жалезнымі. I калі іншым лю-дзям такіх якасцей трэба было дабівацца трэніроўкай — яму гэта дала прырода. Доўгія рукі вайскоўца білі аднолькава моцна — і левая, і правая.

Думаеце, выпадкова, што ні адзін вулічны задзіра не стаў чэмпіёнам па боксе? На рынгу чалавек як на далоні. На агароджанай канатамі арэне рысоўка не паможа, бо там няма куды ўвільнуць, няма кім засланіцца. На брызенце вас двое: ты і твой праціўнік, і, для таго каб яго перамагчы, мусіш спадзявацца толькі на сябе. Па тым, як у такую хвіліну баксёр дае сабе рады, як сябе паводзіць, можна беспамылкова вызначыць характар чалавека.

У вайскоўца было штосьці бяздушнае, подлае і, бадай, звярынае. Пры дапамозе замаруджаных кіназдымкаў сучасным вучоным удало-ся ўстанавіць, што жаба робіць сківіцамі амаль чатыры тысячы жа-вальных рухаў ні то ў мінуту, ні то ў секунду! Іншыя вучоныя падлічылі сілу жабіных ног. Гэтая, так груба створаная прыродай, істота можа скочыць на адлегласць у дваццаць разоў большую за даўжыню свайго цела! Але якія б лічбы гэтыя ні былі вялікія, яны халоднай і барадаўчатай жабе ані крыху не прыбаўляюць інтэлекту і не выклікаюць у нас да яе сімпатыі. Таксама сіла і мускулы капрала не паднімалі ў нашых вачах яго аўтарытэту. Рыжага мы нават не лічылі за чалавека.

Не любіў капрала і трэнер.

— I носіць жа такога зямля на сабе! — бывала, у вочы яму гаварыў Левандоўскі ды ківаў галавой: — Скажы, Болек, няўжо і ў цябе была маці?

Але вочы капрала нічога не выражалі.

Іронія лёсу! Ён, як і я, паходзіў з беларускай вёскі, толькі з глухой, забітай. Трапіў у Вільню, да войска, і тут у яго адкрылі талент баксёра. Але гэта яму не пайшло на карысць. Рыжы зрабіўся выскач-кай, эгаістам і за хвіліну славы не палічыўся б нават з родным братам.

Былі ў яго і слабыя месцы. Некалі на рынгу капрала моцна стук-нулі па галаве, і ў ято наступіла зрушэнне мазгоў. Вось чаму ён быў неахайны, тупаваты, заікаўся, ды яшчэ да таго ж — не надта паваротлівы.

Асабістую асалоду для капрала прыносіў здзек з навічкоў. Ён спачатку прыкідваўся няўмекам, гуляў з ахвярай, як кот з мышшу, а потым «выпісваў» узоры на тварах тых, хто трапляў яму на «апрацоўку».

Чамусьці я мала памятаю, пра што гаварыў са мной Рыжы, але ніколі не забуду яго тактыкі, Бывала, гора, калі ты зазяваешся, і не дай бог табе спатыкнуцца! У гэты момант ёй абавязкова не праміне ўдарыць цябе кувалдай-рукавіцай (баксёр-цяжкавагавік б'е з сілай пяцьсот кілаграмаў!). А калі суддзя не бачыў, ён прымяняў фокусы і мудрэйшыя. То бытта ненарокам пырне табе пальцам у вока, то падставіць нагу, а схопіцця ўпрытык — націсне рукой на горла, каб заняло дыханне...

Памалу я навучыўся расшыфроўваць намеры Рыжага, прызвычаіўся да яго фокусаў і прымусіў лічыцца з сабой.

— Брава, Барташэвіч! — паціху, каб не чуў капрал, падбадзёр-валі мяне члены секцыі, жадаючы, каб я добра даў ненавіснаму рыжаму тыпу.

Я іх разумеў. Кожны чалавек з маёй групы прайшоў праз яго рукі. Але і я не забыўся, як яны пацяшаліся з мяне, а таму і не надта прыслухоўваўся, што яны гавораць.

Відаць, у кожнай вялікай справе патрэбны перш за ўсё сумлен-насць і вера, што ўсё будзе па-твойму. Гэта і вызначыла мае паводзіны ў той час.

Мая ўпэўненасць і ўпартасць збівалі праціўніка з панталыку. Адчуваючы, што яго песня спета, вузкалобы знарок пазбягаў сустрэ-чы. Распускаў пра мяне плёткі, абзываў яўрэйскім парабкам — ліобі-май мянушкай шавіністаў. Гэтым ён хацеў дыскрэдытаваць мяне і дабіцца, каб я не выйшаў у фінал. Але Левандоўскі не паддаваўся на правакацыі, і ад сустрэчы са мной капрал не мог ухіліцца — круці не круці!

7

У агромністую залу спартыўнай школы сышлася процьма народу. Памятаю чорную бездань залы, цікаўныя позіркі, накіра-ваныя на мяне знізу, асляпляльнае святло юпіцераў — нас здымалі для кінахронікі.

Пакуль мы на рынгу віталіся, адказвалі на пытанні і рыхтаваліся да сустрэчы, я паспеў некалькі разоў зірнуць у залу, туды, дзе сядзела найбольш паненак. Здалося, што я пазнаў пару расшыраных ад жахлівага чакання вачэй, яны мяне як бы акрылілі, і я ўпэўнена ступіў насустрач гарыле.

Капрал набліжаўся асцярожна і ўвось сабраны, нібы хацеў учапіцца мне ў горла зубамі. Золатам пераліваўся ў электрычным святле вожык вайскоўца, а яго рыжае цела блішчала, бытта абсыпапае жоўтым нафталінам. Я чакаў вузкалобага з ціхай радасцю.

«Бліжэй, бліжэй, дубіна, зараз ты ў мяне атрымаеш!..» Калі не лічыць нездаровыя дрыготкі і лёгкае галавакружэнне, я быў у добрай форме.

О, гэта дык гэта!

Ну і калосы два!

Такі як упадзе, памост праваліцца! — несліся выкрыкі з задніх радоў: нашае спаборніцтва для іх усяго цікавае відовішча.

Эх, людзі, шкада, што вы бачыце баксёраў толькі звонку.

Дзэн-н! — рэзка прагучала медзь гонга, і мы адразу перайшлі ў атаку.

Ад секундантаў я адмовіўся: у баі ў мяне былі свае меркаванні, свая мэта, і я сам буду перамагаць. Няпрошаным памочнікам вызваўся быць Левандоўскі.

— Асцярожна! — кінуў ён знізу.

Я адмахнуўся локцем.

К-кам-муніст прак-кляты! — пракрычаў ля майго вуха кап-рал, калі мы счапіліся ўпрытык.— Я ц-цябе стаў-ку на г-горкі яблык, можаш быць п-пэўны!

Рыжы хацеў перацягнуць на свой бок публіку, не ўсё роўна, як да баксёра адносяцца ў зале. Але на задніх радах людзі яшчэ толькі ўсаджваліся, і капрала мала хто чуў.

Паспрабуй, заіка! — прыняў я выклік, набіраючыся злосці.

I з лёгкасцю адбіў першую атаку, са здавальненнем адчуваючы, які я ўвесь спрытны і сабраны.

Давай, давай! — нецярпліва гулі людзі.

Бартэк!— крычалі мае балельшчыкі цывільныя.— Толькі адважны будзь, і ты пераможаш!

Адразу з левай кацапа! — раўлі нядобразычліўцы-салдаты і капралы, ускакваючы з месц.

У пашчэнку яго!

Гукам! Гукам!..

У зале людзі раздзяліліся на два лагеры. Маіх балельшчыкаў-цывільных было больш.

Для гледача раунд праходзіць надзвычай хутка. Але ж — ой як доўга цягнуцца гэтыя тры мінуты для баксёра ў цеснай клетцы рынга! Колькі ён, небарака, перажывае за сто восемдзесят секунд, якім, здаецца, ніколі і канца не будзе!

А колькі за гэты час прамільгне ў яго перад вачыма вобразаў, успамінаў.

Мой праціўнік зноў наблізіўся ўпрытык. Карыстаючыся тым, што суддзі супакойвалі балельшчыкаў, ён цыркнуў мне слінай у вочы. Вузкалобы хацеў мяне асляпіць ці вывесці з раўнавагі, але я не аслеп і на зачэпку не паддаўся.

Ужо ваду пускаеш! — пакпіў я толькі.

Тады ён прымяніў трук неспадзяваны. Калі мы сышліся трэці раз, Рыжы замахнуўся правым сярпом, знарок абмінуў цэль, а потым, нібы адводзячы назад руку, трэснуў мяне локцем у пераносіцу. Ну, з мяне было дастаткова!

Ва мне абудзілася страшэнная злосць. I я з усяе моцы ўдарыў вайскоўца ў дыяфрагму.

Ух! — выдыхнуў ён і адступіў, выставіўшы доўгія ручышчы, як упоры, каб трымаць мяне на дыстанцыі. Але я быў дужэйшы і цяпер умеў карыстацца сваёй сілай.

Гу-у-у!— зараўла аўдыторыя, калі Рыжы першы раз апынуўся на брызенце ў накдаўне.

У куток!— пагнаў мяне суддзя, бачачы, што я ўжо раз'юшыўся.

Суддзя стаў адлічваць секунды, а я толькі стаяў і не верыў сваім вачам: няўжо гэта ў мяне пад нагамі валяецца ненавісны Рыжы?

Валяўся ён!

Не падабаюцца мне твае фіялетавыя плямы,— кінуў знізу Левандоўскі.— Нібы ў саракагадовай бабы на вятру!..

Глупства! — адмахнуўся я рукавіцай.

Толькі спакойпа! Толькі, прашу цябе, не пары гарачкі, не зазнавайся! — маліў трэнер.

Ладна, як яно ўжо бу-удзе!..

Сем, восем... Но, пайшоў, бокс! — загадаў суддзя капралу, калі той быў ужо на нагах.

Але тут прагучаў гонг, і мы пайшлі адпачываць. Аб'явілі пачатак другога раунда, і ў зале закрычалі:

Куды Рыжы ідзе, глядзіце!

Гарыла, пашлі каго прынесці падушкі, каб мякчэй было падаць табе!

Волат, не шкадуй яго, бэнцні ў сківіцу яшчэ раз! Толькі адзіны раз!

Болек, пся крэў, дзе твая форма?! — патрабавальна раўлі вайскоўцы.

Морду набіць табе мала!..

Рыжы раззлаваўся, перастаў валодаць сабой і бяздумна палез на мяне, абдаючы хваляй церпкага поту. Ага, гатоў, галубок!..

Да канца другога раунда я адводзіў сваю душу. За кароткі час капрал падаў некалькі разоў. То на пяцёрцы паднімаўся, то на тройцы, то на двойцы, то стаяў нават на каленях — я гульню гэтую знарок цягнуў, каб нацешыцца.

Дзэн-н! — нечакана прагучаў гонг.

Ладна, у трэцім раундзе цябе даканаю.

Во, глядзі сюды! — сказаў я Рыжаму і ткнуў нагой у месца, дзе калісьці я першы раз упаў на брызент.— Ляжаш тут зараз як міленькі!

Але са мной пачало адбывацца нешта нядобрае.

Неспадзявана заімгліліся вочы. Спачатку я падумаў, што гэта ад поту, і падаўся ў куток на адпачынак. Ды раптам мяне апанавала дзіўная млявасць, зала з людзьмі загойдалася. На хвіліну здалося, што я лячу ў паветры і мне надзвычай хораша, а нешта салодкае ды цёплае разліваецца па жылах. Потым стала ціха, і я ўжо не чуў, як грымнуўся на памост.

8

Апрытомнеў я ў гардэробе. Нада мной схіліліся людзі.

Гэта ў яго ад голаду. Аслаб. Нічога страшнага, зараз пройдзе, малады, здаровы! — па-мужчынску скупа гаварыў Левандоўскаму ўрач у белым халаце, трымаючы мяне за пульс.

Але ж дзіўна! Ён так выдатна правёў два раунды!

На нервах,— нездаволена буркнуў доктар.— На вайне людзі ў стане нервовага ўзбуджэння без ног нават ходзяць. Нічога тут няма дзіўнага — сіла эмоцый!

Янэк, ну як! — убачыўшы, што я расплюшчыў вочы, з дакорлівым спачуваннем спытаўся трэнер.

Я вінавата нешта прамычаў ды паспрабаваў узняцца з канапы — але дзе там! Цела было нібы чужое, у галаве памутнела зноў.

Ляжаць! — сурова загадаў урач, схапіў мяне за плечы ды прыціснуў да канапы.

Хіба ж у цябе не было чаго есці? — шчыра дзівіўся трэнер.— Твае ж бацькі — гаспадары, маюць зямлю!.. Чаму ты мне не гаварыў ніколі, што галадаеш? Знайшлі б спосаб, каб не галадаў!

Я толькі пакруціў галавой.

Ну, хопіць ляжаць. Уставай і скончы сустрэчу з капралам!

Пра гэта не можа быць і гаворкі! — катэгарычна заявіў доктар і напаў на трэнера:— Вы сваіх спартсменаў хоць бы кармілі перад выступленнямі, інакш пазаганяеце ў сухоты. Гэта ўжо не першы выпадак!

Божа свенты, такую сустрэчу змарнаваць і аддаць пяршын-ства гэтай смярдзючай гарыле! — не ўнімаўся Левандоўскі, у адчаі хапаючыся за галаву.— Пане Ліпец, можа, дасце ўкол, каб ён вытрымаў яшчэ адзін раунд? Адно адзін! На Захадзе допінгі — звычайная рэч!

Як урач зрабіць гэтага не магу! — катэгарычна адказаў доктар, шукаючы ў мяне пульс.

То што ж будзе? — спытаўся я ў трэнера шэптам.

Нічога. Усё прапала. Да наступнага года, мой дарагі, разумееш?

Давялося зразумець.

За сцяной увесь час стаяў страшэнны свіст і грукат. Прыбег пажарнік і закрычаў:

Пане трэнер, пане доктар, ідзіце хутчэй!

Што там яшчэ?

Цывільныя счапіліся з вайсковымі, Рынг разламваюць! Суддзяў б'юць! Ратуйце іх!

У чым справа?

Аб'явілі капрала пераможцам, вось яны ўсе і рынуліся на памост! Вяроўкі паразрывалі, прэнты выкручваюць! Капрала прыціс-нулі ў праходзе, здзерлі майку і піўной бутэлькай галаву расквасілі!

Доктар схапіўся ды паляцеў у залу.

Нічога,— вяла праказаў Левандоўскі.— Паліцыя сама навядзе парадак, там жа ёсць іх група... Янэк, ты плачаш?

Не...

Я адвярнуўся тварам да сцяны, а ў самога перад вачыма — вузкалобы, якому суддзя на рынгу паднімае руку ў знак перамогі.

Усе спадзяваліся, што пасля спаборніцтва ваявода прыме ў сябе пераможцаў. Мая фантазія ўжо малявала, што я, нібы той беларускі паэт мінулай восенню, сустракаюся ў ваяводы з Янкоўскім. А цяпер... На табе!

9

Хоць і няёмка прызнавацца ў такіх рэчах, але, як кажуць, з песні слоў не выкінеш. Пасля кожнай трэніроўкі ў мяне абуджаўся такі апетыт, што я адчуваў страшэнныя пакуты.

Грошы, якія прысылалі бацькі, цяпер ішлі на плату за курсы. Харчаваўся я тым, што прыходзіла ў пасылках з дому спачатку раз на тыдзень, а цяпер адзін раз у два тыдні. Я акуратна дзяліў усю ежу на чатырнаццаць частак, але ніколі не вытрымліваў. I сыты бываў адно першы тыдзень.

Часам на трэніроўцы, бачачы, як тыя, у каго шаўковыя майкі, трусы з кішэньчыкамі, модныя тапачкі, хрумстаюць з апетытам ша-калад ці халву, я адчуваў, як у мяне сцягвала сківіцы, па целе прабягалі дрыготкі, а скура рабілася вялай. Але я не паддаваўся і цешыў сябе — даб'юся свайго, ад'емся.

Пасля апошняга матча з капралам плёўся я па вуліцы Міцкевіча і ў кожнай паненцы ў гімназісцкім паліто з футравым каўняром бачыў генералаву дачку. Як на злосць, паненак такіх спатыкаў многа: была нядзеля. I зноў мае мары аб Дануце здаліся мне наіўнымі і бес-падстаўнымі. Стала сорамна за фатаграфію ў кішэні. Я выняў яе з вокладачак, а цэлафан з бліскучай рамкай схаваў у кішэню назад.

«Вось і ўсё!» — сказаў пры гэтым, стараючыся ўздыхнуць з палёгкай.

«Ой, штосьці не верыцца. Каторы раз ты ўжо заракаешся!» — горка ўпікнуў мяне ўнутраны голас.

«Не-е, гэты раз — апошні!» — запэўніў я сваё сумленне.

Фатаграфію парваў на дробныя кавалачкі, і зімовы вецер пагнаў папяровую сечку па снезе.

ЧАСТКА ДРУГАЯ

Раздзел першы

1

Цэлую зіму з маёй галавы не выходзіла Дануся, і я не меў спакою з-за яе ні дня, ні гадзіны, ні мінуты. А потым усё перамянілася, як бывае толькі ў казках або ў сне. Цяпер і самому не верыцца, што магло ўсё так проста вырашыцца.

У маім жыцці атрымлівалася гэтак не адзін раз. Бывала, хачу чаго-небудзь дабіцца, складу план, пачну дзейнічаць, але ці таму, што гарачуся, ці план мой занадта утапічны, усё, мною створанае, паўстае супроць мяне, а вынік адзін — я аскандалюся. Потым тое, дзеля чаго лез на ражон, прыходзіла нечакана лёгка, само сабой, калі яго я ўжо і не чакаў.

Так здарылася і цяпер.

Але не буду забягаць наперад, раскажу ўсё па парадку.

2

Надышла вжна — ранняя, цёплая, з навальніцамі, нібы ведала, што апошні раз перад вайной цешыць людзей. Ужо ў сакавіку зазелянелі травы, у красавіку дрэвы пусцілі лісце, і генеральскі панадворак нагадваў пышны кветнік буйной і сакавітай зеляніны. Я не спускаў з яго вачэй.

У гэты дзень, нічога не падазраючы, сабраўся я ісці ў краму. Працу знайшоў яшчэ тры месяцы таму назад.

У тыя часы сельскагаспадарчыя прадукты збыту не мелі. Каб прадаць кілаграм масла або літр малака, чаго толькі людзі не прыдумвалі! I вось адзін афіцэр запасу, нехта пан Матыка, сябар Левандоўскага,— ён ля горада меў маёнтак,— ухітрыўся вырабляць малако з павышанай да дзесяці працэнтаў тлустасцю. Каштавала такое малако дорага, але на яго пакупнікоў хапала.

Адразу пасля няўдалага матча трэнер падказаў мне, што пану Матыку патрэбны разносчыкі, і даў мне яго адрас.

Я наняўся на работу. I цяпер кожную раніцу разносіў па багатых кварталах сотню поўных бутэлек, якія фурман пана Матыкі прывозіў з вёскі яшчэ да світання. За гэта я атрымліваў дваццаць злотых у месяц і кожны дзень бутэльку выдатнага малака. Цяпер я быў не галодны і багаты...

Такім чынам, я накіраваўся ў краму. Там купіў хлеба, бульбы, цукру і, прыціскаючы ўсё да грудзей, падаўся дадому. Каб не разарвалася папера і не высыпалася бульба, вымушаны быў крочыць памалу, асцярожна. Вузкая дарога між высокіх платоў ішла на гару. Мяне часта апярэджвалі людзі. Я заняў тратуар у адну плітку. I каб абагнаць мяне, людзі скакалі праз вадасцёкавы равок на брук, нездаволена бурчалі, а я вінавата маўчаў.

У адным месцы першакласніцы напісалі крэйдай на тратуары задачу і спрачаліся. Толькі я асцярожна абмінуў дзяўчынак, як раптам пачуў:

Прабачце!

Калі ласка! — адказаў я механічна, павярнуў галаву і сумеўся. Побач — прыціснутая мною да плота — Дануся!

Я адступіў, як мог, убок.

Дзякуй! — кінула паненка і ўзняла вочы.

Не, гэтага моманту апісаць нельга, яго трэба бачыць.

Яна паглядзела на мяне так, як можа глянуць дзяўчына толькі адзін раз і ў пэўную пару. Я адчуў у паненцы маладую і здаровую кабету. У яе позірку было штосьці жаноча-прыхілыіае, блізкае, заманліва-роднае і гуллівае. Адначасова ў глыбіні вачэй я заўважыў трывожны неспакой і выклік.

Ля брамкі Дануся паправіла ззаду борэт, абцягнула форменны фартушок і азірнулася яшчэ раз. Цяпер яна проста какетліва і крыху па-дзіцячы ўсміхнулася.

Пхі! — чагосьці яшчэ пырснула нават і паляцела.

— Ты паглядзі!..— вырвалася ў мяне здзіўленне. Пастаяўшы крыху, я падаўся дадому, адчуваючы, як у мяне вырастаюць крылы, як маю істоту залівае нейкая шчаслівая радасць і ўпэўненасць, а грудзям робіцца прастарней дыхаць.

Вось цяпер, у гэтую хвіліну, штосьці адбылося. Што — я яшчэ не ведаў і сам, толькі разумеў: адбылося напэўна і — надта важнае!

3

Нядаўна ў маёй гаспадыні курыца вывела ў кошыку куранят. Калі я з пакункамі вярнуўся з крамы і зайшоў на кухню, там стаяў неверагодны піск.

Глядзі, глядзі! — пазваў сястру маленькі хлопчык, унук прачкі.— Глядзі, дзядзя Ваня!

Я зірнуў туды, куды паказваў малы. Адно кураня ўпарта дзяўбло на падлозе сонечны зайчык, які падаў ад шыбы.

Во! — прамянеў хлопчык, шчаслівы ад свайго адкрыцця.

Першы раз за восем месяцаў мы з хлопчыкам зразумелі адзін другога і рассмяяліся.

«Яны добрыя дзеці! Завошта я іх так не любіў і праганяў ад сябе?!»

Пане Барташэвіч, стаўце абед, я пакінула вам месца на пліце,— сказала прачка.

Потым навару, калі наварыце сабе вы!

Занадта раскошна будзе! А дровы, думаеце, мне дарма хто выдае?!

Аднак мне было не да ежы.

«Ідзі ты, жмінда, да д'ябла!» — кінуў я на стол пакупкі і пайшоў на двор.

Яшчэ некалькі хвілін таму назад я быў вялы і абыякавы, галаву меў цяжкую — хацелася спаць. Цяпер усё гэта бытта рукой зняло. Я па-сапраўднаму адчуў вясну з усімі яе пахамі, птушыным шчабятан-нем. У вушах па-вясеннему звінелі кураняты. Яны нагадалі мне вёску, сіняватую рунь яравых, а за агародамі — луг, пакрыты ўжо лотаццю такой далікатнай жаўцізны, што дзіва брала, як гэткая прыгажосць можа ўжывацца з бруднай цінай.

Колькі часу я тады вартаваў на сваім панадворку, не адводзіў ад суседзяў вачэй, не памятаю.

Нарэшце за сеткай з'явіўся генерал. Ён цяпер быў у піжаме. Чорныя, пад Пілсудскага, маржовыя вусы яго грозна апускаліся ўніз. Гектар ляніва цёрся аб генералавы ногі. Данусін бацька, не спяшаю-чыся, абышоў клумбу, падняў грудку зямлі і адкінуў убок. Тады пад кранам спаласнуў рукі. Грудка магла сабе ляжаць, дзе ляжала, аднак генерал адкінуў яе, бо прыемна было яму адчуваць пахучую зямлю, халаднаватую ваду — іграць ролю гаспадара, наводзіць парадкі. Ён ствараў уражанне чалавека стомленага, занятага клопатамі, якому, дзякаваць богу, выпала вось хвілінка перадыхнуць. I генералам жывецца нялёгка?!.

Кубусь! — пазваў ён як чалавек, які прызвычаіўся, што кож-нае яго слова пачуюць тыя, да каго звяртаецца.

Естэм, пане генерале,— з'явіўся на парозе прыгажун ад'ютант.

Пошту прынясі!

Слухам, пане генерале!

Ад'ютант вынес крэсла-раскладушку і рознага фармату канвер-ты. Генерал пакасіўся на галчыны гнёзды, выбраў месца далей ад іх ды сеў на раскладушку. Тады ён разарваў вялізны канверт, разгарнуў, як прасціну, газету і замёр. Ля ног гаспадара прымасціўся Гектар. Па загалоўку я ўбачыў, што газета замежная. Генерал глядзеў у яе заклапочана, насцярожана, трывожна хмурыўся, як хмурыліся тады, гледзячы ў газеты, мой бацька і ўсе старэйшыя людзі.

Я доўга назіраў, а генерал усё чытаў. Дзіва. Я праглытваў ста-ронкі газет з бесклапотнай асалодай, а для генерала чытанне іх — складаны рэбус, цяжкая работа. Часамі ён нешта крэсліў алоўкам на паперы, неспакойна варушыўся, соп, бурчаў, ківаў галавой і час ад часу лаяўся ўслых:

Ах, пся крэў, хо-ле-ера я-асна!.. То неможлівэ!..

До пе-ру-уна!..

А-яй-яй, но, про-ошэ!..

Нарэшце Гектару надакучыла з гаспадаром. Сабака ўстаў і пайшоў за дом. Мне здалося, што там ёсць абавязкова нешта цікавае і для мяне. Я асцярожна пачаў прабірацца ў канец драцяной сеткі.

За ўвітай дзікім вінаградам агароджай пачуліся дзявочыя гала-сы. Я стаў на пянёк і зазірнуў цераз вінаград. Там загаралі Дануся з Бэтай.

Яшчэ ў спартыўнай школе я доўга не мог прызвычаіцца да хлопцаў у майках і трусах. У нас на вёсцы паказаць голае цела можна было адно ля ракі. Нават стары дзед, косячы на балоце, накідаў на сябе зашпіленую на ўсе гузікі кашулю і белыя порткі. А тут у цэнтры горада ў адных купальных касцюмах бессаромна валяліся жыватамі ўніз паненкі, надзеўшы на галовы папяровыя каўпакі і наклеіўшы на насы лісты бэзу. Дануся нешта ўголас чытала, а Бэта слухала. Яшчэ яны бестурботна памахвалі ў паветры ружовымі пяткамі. На мяне гыркнуў Гектар, і я ўцёк.

Ідзіце, я вам нагатавала супу! — паклікала гаспадыня.

Дзякуй...

Унь, я наліла ўжо.

Ладна. Мне не хочацца яшчэ есці!..

Ой, што з вамі, Янку, вы не захварэлі часам? Штосьці вы з раніцы сам не свой!..

Але я кабету не надта слухаў. Мне не верылася, што сёння сустракаўся перад брамкай з Данусяй. Але ж гэта быў не міраж!.. Падрабязнасці сустрэчы так і стаялі перада мной. Толькі не прападаць жа страве, і жанчына прывязалася як смала!.. Вельмі неахвотна я накіраваўся дадому.

4

Назаўтра вярнуўся я з работы а дзевятай гадзіне раніцы і пайшоў па ваду. Яе бралі ў глыбокім яры. Там, дзе была студня, горы ўтваралі маляўнічую цясніну, панавалі цішыня і спакой, бытта цясніна была ў глухім полі.

Яшчэ здалёк я ўбачыў, што побач з цэментавым кругам стаіць новенькая эмаліраваная пасудзіна з ручкай: высокая, унізе шырэй-шая, а ўверсе вузенькая, з раструбам. Але я не звярнуў на яе ўвагі. Мала хто мог паставіць. Горад. Навокал тысячы людзей. Паставіў і возьме, калі будзе трэба.

Нічога не падазраючы, падышоў я да студні і пачаў прывязваць да вядра вяроўку.

Дзень добры! — раптам пачуўся крыху як бы знаёмы голас.

Я аж уздрыгануў ад нечаканасці. На адхоне стаяла Дануся і трымалася за ствол клёна.

Я марыў сустрэцца з ёю ў фае тэатра, у краме, на параходзе, нават на самалёце, калі зраблюся славутасцю. Марыў спаткаць яе ў доме ваяводы пасля таго, як перамагу рыжага капрала. Падрыхтаваў нават словы, з якімі звярнуся да яе. Але спаткацца гэтак?..

Гэта вы-ы? — вырвалася ў мяне.— Сэрвус...

Я разгубіўся да рэшты, не ведаў, што рабіць і што гаварыць, падрыхтаваныя словы ніяк не падыходзілі. Мяне апанаваў нейкі жах. Хацелася даць драла, але ногі бытта анямелі, нібы прыраслі да зямлі.

Пан дазволіць сваёй вяроўкі, калі дастане сабе вады? — папрасіла яна і пажалілася:— Я не ўзяла!

Вазьміце...

Думала, хто-небудзь будзе тут абавязкова... Прыйшла, чакаю, чакаю, і ніхто, як па злосць, не з'яўляецца. Таму, мусіць, што нядзеля. Першым прыйшоў пан...

Бярыце...— паўтарыў я няўпэўнена, стрымліваючы ў сабе радасць, што Дануся звяртаецца да мяне за дапамогай.— Вы носіце адгэтуль ваду таксама? У вас жа свой водаправод! — ускрыкнуў я з папрокам і адразу ж спалохаўся.

Мы бяром тут ваду для таты.

Доктар прыпісаў яму піць яе, тут солей багата...

А-а...

Дануся, падтрымліваючы рукамі падол просценькай сукенкі, зляцела да мяне з гары.

Белую кашулю раніцой я вымыў і развесіў на плоце сохнуць, а апрануў вышываную — з-за ідыёта-«прафесара» толькі і заставалася насіць у ёй ваду.

Гы!..— паненка нібы спатыкнулася, убачыўшы зблізку маю вышыўку.— О-ей, якая прыгажо-осць, як цудо-оўна!..

Я разгубіўся, і яна адвяла вочы. З цікавасцю заглянула ў студню, закрычала:

Глядзіце, яшчэ лёд!

Бо паміж гор. У гэтую цясніну сонца мала заглядае,— пачувальна растлумачыў я.

Та-ак?

Я ўжо спахапіўся. Калі надарылася магчымасць спаткацца са сваёй багіняй, то трэба гаварыць інакш. Але пра што?

Мы крыху памаўчалі. Можа, я сплю?..

Я ўважліва паглядзеў. Дануся стаяла бокам. Яе маленькае вуха і шаўкавістыя валасы, асветленыя сонцам, былі блізка ад маіх вачэй. Над верхняй губой у паненкі залаціўся ледзь прыкметны пушок. Твар яе быў крыху смуглы ад лёгкага загару...

Не, я не сніў і ўсё адбывалася наяве.

Недалёка ляжаў ляшчынавы кій. Паненка яго падняла і нязграбна пасунула ў студню:

Моцна ён яшчэ трымаецца?..

З глузду з'ехала? Гэтага яшчэ не хапала!..

Насыплецца ў ваду! — перахапіў я кій.

О-ей, прабачце! — вінавата праказала яна, назіраючы з пашанай, як я вымаю з кішэні газету, абціраю ляшчыну.— Дакладна зрабіў бы так мой тата...

Цяпер можна,— аддаў я кій.

Дзякуй...

Дануся пачала адколваць край ледзянога шэрага ды залізанага вадой, наздраватага абруча, што нейкім цудам трымаўся па абымшэлых цэментавых сценах калодзежа.

О-ей, нібы з жалеза! Як камень!

Так нічога не будзе!— адабраў я ляшчыну зноў, засадзіў яе паміж зялёнай сценкай калодзежа і лёдам ды лёгка абрушыў яго ў ваду.

Ух-х! — ускрыкнула яна, калі ў калодзежы плюхнула. Яе вочы заблішчалі шчырым захапленнем.

Зблізу паненка была прыгажэйшай, чым я сабе ўяўляў. Яе твар нібы прамянеў нейкім сзятлом, ад чаго я не мог на яе доўга ўзірацца. Гэта мяне падта бянтэжыла. Скоўвала ўсведамленне, што перада мною — чалавек з іншага свету.

Дануся, мабыць, адчувала, што робіцца ў маёй душы, і. Гава-рыла як з роўным, не заўважаючы маёй збянтэжанасці і памылак у польскай мове.

Ну, даставайце! — заахвоціла паненка, бытта я меўся рабіць нешта незвычайнае.

Я закінуў на гару кій, прывязаў вяроўку да свайго вядра, выцягнуў адно, потым другое. Дапуся ўсё глядзела. Ліха на яго, такое глупства можа выклікаць у чалавека шчырую цікавасць?!.

Я адвязаў вяроўку. Падаючы яе, запрапанаваў:

Ну!

Дануся разгубілася і не магла даць рады вяроўцы.

Зараз! Я хутка!..— цвярдзіла яна.

Тонкія і жывыя пальцы паненкі доўгі час бездапаможна перабіралі тоўстую вяроўку, канец якой намок і стаў тугі ды непадатлівы, нібы карабельны канат. А калі нарэшце яна зрабіла нязграбны вузел, эмаліраваная пасудзіна не хацела ў студні тануць.

Толькі цяпер я падумаў, што трэба дапамагчы, і запрапанаваў:

Ану, я!

Сама ўмею!

Так я і паверу!

Але ж — даставала!..

Э-э!..

Праўда, праўда! — ледзь не плакала яна з крыўды.— Як бога кохам, даставала!

Ла-адна, паве-ерым! — кінуў я паблажліва, бесцырымонна адабраў канец вяроўкі і перадражніў яшчэ нават:— «Уме-ею», «Сама-а», «Як бога ко-охам!..»

Выцягнуў пасудзіну, выкінуў з яе трэсачку, наліў вады са свайго вядра.

Дзякуй пану! — сказала Дануся, чакаючы, пакуль я даставаў сабе ваду, і пачала апраўдвацца:— Кожны раз сюды ходзіць наша цётка Антося, але ўчора мамуся пусціла яе дадому!

На вёску? — удакладніў я, бытта мне важна было гэта ведаць.

Не-е! Цётка Антося на акраіне мае сваю хатку!

А-а...— не знайшоўся я што сказаць.

— Пойдзем! — запрапанавала яна зусім проста.

I мы пайшлі.

5

Мяне апапаваў страх: калі на працягу бліжэйшай хвіліны не здарыцца што-небудзь незвычайнае, калі чаго-небудзь не прыдумаю, Данута так і пойдзе дадому. Тады ўсё прапала! Наўрад ці здарыцца яшчэ такая сітуацыя. Як на тое ліха, думкі бытта хто выключыў: я нічога не мог скеміць, хоць ты трэсні! Я толькі глядзеў.

А яна ішла наперадзе, несла пасудзінку і часта мяняла рукі. Кі-нуліся ў вочы мяккія абрысы яе падбародка, кранутая загарам шыя...

Трэба гаварыць, але пра што? Ліха па цябе, як парушыць маўчанне?..

Дануся, відаць, перажывала тое самае. Як бы з гатоўнасцю яна часта паварочвала да мяне галаву, і я бачыў насцярожана вінаватыя вочы дзяўчыны, якая хоча зрабіць нешта добрае, але таксама не ведае як.

Так мы і рухаліся.

У цясніне панавала застылая цішыня, і выразна чуліся нашыя крокі; стукалі льдзінкі аб сценкі вёдзер, ды плюхала вада, выплёск-ваючыся на жвір. Час з кожным крокам убываў, а я ўсё дарэмна намагаўся нешта прыдумаць. Знячэўку выліць вядро вады пад ногі, ці што? Гэта было б ашуканствам, а я не мог абыходзіцца з паненкай несумленна — у яе было столькі добразычлівасці...

Уф-ф! — выдыхнула яна, паставіла пасудзінку і памахала рукамі, бытта яны замерзлі.

Цяжка?

Цяжка! — пажалілася яна.

Што вы! — шчыра здзівіўся я, ставячы і свае вёдры.— У гэтай банцы літры чатыры, не болей!

Ну, вядома, для вас — такога Галіафа — гэта нішто! — пры-творна пакрыўдзілася яна, азіраючы маю постаць з галавы да ног.

Мне гэта вельмі палесціла. Я бытта паспрабаваў адарваць пасудзінку ад зямлі.

У-ух, чорт, не зрушыць нават!.. А хочаце?.. Мне зусім нічога не значыць вас з цэлай гэтай банкай...

I я той самай рукой, што трымаў за вушка пасудзінку, дзёрзка абхапіў дзяўчыну ніжэй пояса ды, адчуваючы пасільны жывы цяжар, паненку крутануў пару разоў у паветры і зноў паставіў на зямлю.

Во!

О-ей, як было цудоўна! — ані крыхі не пакрыўдзілася яна, ловячы раўнавагу.— Як жудасна! Як галава закружылася! Го, нават вада не распляскалася!..

На чорным саціне ў мяне былі вышытыя макі — свежымі ніткамі, чыста, з густам. Нібы здаровае дзіця, што прачнецца і адразу гатова чаму-небудзь дзівіцца, так і Дануся ўжо не адводзіла вачэй ад кветак.

— Такую прыгажосць у вас і зараз на вёсцы робяць? — пацікавілася.

Кожная цётка! А гэта — мама вышыла...

Прыгожа!

Яе ўвага мяне расчуліла і абудзіла крыўду, якую я насіў вось ужо паўгода.

«У Афрыцы ёсць народы, якія прападаюць за каляровымі шкельцамі, ніткамі...— праказаў я з горыччу.— У нас па «крэсах усходніх» гэтае дзікунства захавалася ў тым, што мясцовыя сяляне расшываюць сваю вопратку. Глядзіце, перад вамі прыклад!..»

Дануся жахнулася:

— Хто такое глупства пасмеў сказаць?

Я назваў.

Наш полёні-іста пан Залескі?— працягнула яна з абурэннем.

На курсы больш яе не надзяваю.

На паненчыным твары я прачытаў, выразна ўбачыў, што яна сябе лічыць вінаватай за дурную выхадку прафесара, але не ведае, як выказаць спачуванне, і аж чырванее ад бяссілля. Раптам мне зрабілася лёгка-лёгка на душы, як бывала толькі ў дзяцінстве, калі выкладзеш сваю крыўду маці.

Ат, ліха яго бяры, перажывём!— ужо весела і легкадумна пра-мовіў я, падняў адшліфаваны каменьчык і запусціў яго высока ўверх.

Паненка з трывожным захапленнем сачыла за яго траекторыяй, пакуль камень не плюхнуў у кусты.

Мы пастаялі, паперажывалі кожны сваё, паазіраліся.

Глядзіце, кветкі! — раптам узрадавалася Данута і палезла на гару, усмешкай заахвочваючы мяне.

На адхоне расла чаромха. Я з прыемнасцю начаў ламаць галінкі з белым квеццем.

Збіраючы букеты, мы паднімаліся вышэй і вышэй. Дануся паабдзіралася аб кусты, але нічога не заўважала.

Нарэшце яна ўзабралася на самую гару.

Я кожны раз дзіўлюся, якая маляўнічая адгэтуль Вілія! — праказала яна і адразу змоўкла, зачараваная.

Валасы яе былі ўсе абсыпаны белымі пялёсткамі. Ад напружанай хадзьбы дыханые паступова рабілася роўным. Мне месца было добра знаёмае.

Ну,— згадзіўся я.

Нечым напамінае Альпы...

Гэта яшчэ нічога. Во, я ведаю гару! З яе горад — як на далоні! Можна палічыць усе цэрквы і касцёлы. Нават Замкавая гара і Тры Крыжы адтуль відаць...

Давайце сходзім! — не задумваючыся запрапанавала яна.

Можна...

Але ісці ў гэтую хвіліну мне ніяк не выпадала. Па-першае, дома чакалі вады. Па-другое, пада мной гарэла зямля, я баяўся за вёдры: пакінулі ж мы іх на дарозе; ёй, генеральскай дачцэ, вядро — глупства, а мне?.. Да ўсяго, мой ідэал пачаў блякнуць. У той час, калі сталы чалавек шукае прадмет свайго абажання, каб зліцца з ім, юнаку патрэбен сам працэс скрытнага і маўклівага абажання. Уся прыгажосць для яго тоіцца ў безнадзейнасці яго кахання. Надзвычай лёгкае збліжэнне мяне раптам расхаладзіла. Адначасова гэтая шчуплая, з тонкім профілем паненачка ў просценькай сукеначцы ў сінюю клетачку выклікала ў мяне пашану і прыцягвала ўжо неяк па-новаму. Я ўжо і не ведаў, што гаварыць.

Не-е, не цяпер. Калі іншым разам! — супакоіла яна, убачыўшы на маім твары нерашучасць.

Дануся нешта перажывала, а я выбіраў яшчэ лепшае месца недалёка ад таго, дзе мы былі.

Прабачце, калі пан Залескі вам гэтак сказаў,— раптам прамовіла яна.

Дзіва — думае ўсё пра тое?

То было восенню... Ну яго да д'ябла з Залескім — шавініст тупы!.. Вам кусты перашкаджаюць, хадзіце сюды, во!

О-ей, колькі вежаў! Адна, дзве, тры, чатыры...— лічыла Дануся, паказваючы пальцам удаль.— Аж трыццаць два касцёлы і цэрквы ў пашай Вільні. Божа!

Я налічыў сорак. Адсюль усіх не відаць, бо гэтая гара занізкая. Во, з той!..

Але паненка болей не цікавілася маёй гарой.

Я пашкадаваў ужо, што адразу не злавіў Данусю на слове і не прапанаваў, напрыклад, сёння яшчэ схадзіць на гару. Чорт іх бяры з вёдрамі, калі і прапалі б! I з прачкай бы нічога не страслося б без вады...

Але прыдатны момант вярнуць было ўжо немагчыма.

Трэба ісці, дома будуць хвалявацца! — спаважнела Дануся.— Надта доўга затрымалася. Хадзем!

Лёгка і адважна збегла яна з гары, зняла тапачкі і дакладна так, як робяць дзяўчаты ў нашай вёсцы, стукнула адна аб адну, зноў надзела і падалася да вёдзер.

Нездаволены сабой, следам павалокся і я.

На вуліцы акуратна на палавіну раздзялілі мы чаромху, ветліва кіўнулі на развітанне галовамі і разышліся.

6

Вярнуўся я з пустымі вёдрамі ў яр і задумаўся пад студняй. Гэтае месца стала для мяне цяпер незвычайным. Як добра, што няма калаўрота, як на вёсцы, бо тады вісеў бы тут ланцуг і я з Данусяй не сустрэўся б.

Палез на гару, знайшоў ляшчыну. Гэта быў не проста кій. Яго карычневая кара з ружовенькімі вочкамі пабыла таямнічую значнасць. Вось за гэтае месца Дануся трымалася, калі я ўзяў ад яе кій, ён яшчэ быў цёплы.

Я нават пагладзіў ляшчыну і чамусьці захаваў яе ў кусты.

Нанасіўшы вады, пайшоў на вуліцу.

Усё пачалося вось адсюль. Каб тратуар быў крыху шырэйшы, а вадасцёкавы равок не такі глыбокі, яна магла б мяне і не заўважыць, гэтак не паглядзець,— проста абышла б брукам. Зрабілася страшна, што ўсё адбылося дзякуючы звычайнай выпадковасці, якой магло і не быць. Магчыма, Данусю да студні прыцягнула падсвядомае пачуццё, абуджанае нашым спатканнем на тратуары?

Я ад прыроды такі: калі мяне нешта ўсхвалюе, збіраюся і куды-небудзь іду.

У гэтую нядзелю я хадзіў па Вільні больш за ўсе дні. Хадзіў як бы падросшы, цяжэйшы, дужэйшы, разумнейшы ад таго, што нёс у сабе новыя ўяўленні, пачуцці і радасць. Дзе там хадзіў! Узрушаны ўвагай Данусі, я насіўся па горадзе як на крылах, а ва мне ўсё калабродзіла. Адначасна было так прыемна, бытта Дануся ішла побач. Усюды бачыў яе прысутнасць.

Вось — кіёск. Па дарозе ў ліцэй яна кожны дзень глядзіць на яго. Быць таго не можа, каб чалавек не пакідаў на прадмеце штосьці ад свайго позірку. На сініх фанерных сценках абавязкова ёсць сляды і Данусіных вачэй. Вось і я гляджу на кіёск...

Цікава, калі глядзець на яго Данусінымі вачыма, ён дакладна такі сіні, якім здаецца мне? Магчыма, у яе ўяўленні сіні колер выглядае зусім інакшым?..

Мне, нібы пасля першай вясенняй навальніцы, зрабілася лягчэй дыхаць, весялей жыць. Я прамянеў здароўем і шчасцем, з пачуццём перавагі сустракаў залётныя позіркі дзяўчат. Каб яны, бедныя, ведалі, якімі вартымі жалю, смешнымі і наіўнымі мне здаваліся!..

Я быў упэўнены, што абавязкова зноў сустрэнуся з Данусяй. Яна ж такая простая, зусім не падобная на фанабэрлівых паненак віленскай знаці, якія не лічаць цябе нават за чалавека.

Ад радасці, што ўсё наперадзе, захацелася бегчы дахаты, легчы на ложак і праспаць увесь гэты час, абы толькі не пакутаваць ад чакання. Эх, каб які чараўнік зрабіў мяне на гэтыя дні нячулай скалой, як бывае ў казках!..

Позна ноччу, вяртаючыся дадому, я стаіўся каля генеральскай брамкі і зноў пачаў вартаваць.

Выйшлі дзве дамы, спыніліся на тратуары. Адна з іх была генеральша. Яна, мусіць, праводзіла сяброўку.

Дамы некалькі хвілін меркавалі, ці трапна апрануліся. Дзіўна. Пра гэта яны гаварылі сур'ёзна, нібы ў тым, якое адзета паліто, увесь сэнс чалавечага жыцця на зямлі.

Пані Вацлава,— спыталася незнаёмая,— колькі зарабляе цяпер ваш муж?

Геяеральша нешта прабумболіла.

I пані не мае даўгоў?

Не.

О Езус Коханы! Мой муж атрымлівае ў два разы больш, і я вечна ў даўгах!

Эканомлю, ласкава пані, і трымаю добрых служанак.

Толькі цяпер я здагадаўся, што незнаёмая — жонка ваяводы, пані Бацянская.

О, та-ак, добрая служанка — вялікае шчасце ў доме! — з перакананнем пацвердзіла яна, цяжка ўздыхаючы.— Але адкуль такіх узяць у наш час? Каралі і служанкі цяпер не ў модзе, кажа мой муж. Ваша Антося заўсёды дома, калі б я да пані ні зайшла! А сёння, на-прыклад, я сваіх служанак адпусціла з вечара да раніцы. I хоць ведала, што яны правалочацца з салдатамі, але падумала: няхай сабе выйдуць на волю...

Таму я і трымаю адну старую, другую ідыётку і нікуды кроку лішняга ступіць не дазваляю,— дзялілася вопытам генеральша.— Нявольнікі няўдзячныя. Няўдзячныя нават за волю!

Праўда, праўда, ласкава пані! — жыва падхапіла яе Бацянская.— Гэта і мой муж кажа! А яшчэ гаворыць, што праз некаторы час іх абавязкова трэба мяняць, бо надта хутка псуюцца. Ды я такая добрая — анёлам мне б толькі быць! Адгэтуль і грошай заўсёды не маю, даводзіцца пазычаць у вас...

Генеральша яе супакоіла:

Не трэба сябе так касціць, дарагая пані, вы тут ні пры чым! Варшаўскія вяльможы выязджаюць на нас!.. Пан Бэк, Славой-Складкоўскі за кошт дзяржавы трымаюць слуг, па тры лімузіны!.. Маюць вілы ў Закапанэ, яшчэ будуюць сабе і ў Жэневе, а ты заедзеш у Цурых і тулішся ў пансіянаце, бы жабрачка!..

Генеральша кранула ў Бацянскай набалелы мазоль.

Ой, пані Вацлава! — з жарам загаварыла яна.— Іхнія жанкі якіх толькі падарункаў не прывозяць з загранічных камандзіровак!.. Бэк узяў сваю кікімару ў Берлін, і Рыбентроп саболевае футра ёй падараваў!.. Мой гаворыць: «За што мы кроў пралівалі ў легіёнах?! А хто такі Славой? Такая самая выскачка!»

Бо жывуць ля залатога карыта,— растлумачыла генеральша. — Пахапалі сабе смачнейшыя кавалкі, а нашых мужыкоў, сапраўдных герояў «Цуду над Віслай», у глушыню спіхнулі слухаць злавеснае карканне гэтых варон!.. Здаецца, з торбай пайшла б па свеце, ды ніхто не заўважыць!..

Глушыня-а, пані Вацлава, страшэнная! Нікуды не вылезеш — пясок, камарыльня, хваробы, а з-за дзікунскага дыялекту ні з кім не абмяняешся на вёсцы і словам!.. Ужо лепш чалавек знаходзіўся б у якой-небудзь Афрыцы!.. Мой гаворыць, калі выдзяляць там Польшчы калоніі, напросіцца ў прэзідэнта губернатарам у Мадагаскар!.. Хопіць з-за камуністаў псаваць тут нервы! У Афрыцы брыльянтаў, кажуць, многа ў пясках!.. I дзеці прагнуць так экзотыкі!.. Сланы... Пальмы... Свежыя фрукты... Негры...

Ваяводзіха ўспомніла і ажывілася яшчэ больш:

На Капры адзін амерыканец запрасіў нас у госці, і яны нам прыслугоўвалі! Такія паслухмяныя!.. Пачуеш ад іх толькі і ўсяго: «Так, мадам!», «Так, монсер!» Дарагая пані, а што за цудоўная гармонія!.. Сі-няе-сіняе неба, галубое мора, белая віла, чорныя слугі і гувернанткі!.. I я, пані, скажу, іхняе цела зусім не пэцкаецца, я добра прыгледзе-лася!.. Іхняя чарната нейкая ўнутраная, нават на белым каўнерыку не пакідае следу!.. Калі ім павязаць яшчэ аранжавыя фартушкі—цуд шэдэўральны!.. Негры зусім мала ядуць, не тое што мае русінкі — адной бульбы ім не напасешся: як сядуць усе трое, як навернуць!.. Ад таго ім потым і да салдат хочацца!..

Генеральша яе мала слухала, у яе быў свой клопат:

«Сабаліную накідку!..» Праўду пані гаворыць!.. А хто такі Бэк? Усяго палкоўнік кавалерыі! Так мой жа генерал!.. Не-е, шаноўная пані Бацянская, я адгэтуль нікуды не паеду. Я сваё права ведаю, ад варшаўскіх магнатаў выдзяру, што нам належыць, хоць і будзе ўсё гэта мне каштаваць новых маршчын!

Нячутна пад'ехаў магутны кадзілак з адкрытым верхам, спыніў-ся. З яго вылез ад'ютант і, прытрымліваючы дзверцы, узяў пад казырок:

Машына падана!

— Дзякуй, Куба! — кіўнула генералына.

Дамы накіраваліся да лімузіна. Было чуваць, як генеральша абураецца:

Цяпер тут ціха. Днём на нашай вуліцы столькі мужыцкіх фурманак, што не праехаць!.. I чаму гэтыя мужыкі не працуюць, а толькі раз'язджаюць па гарадах, што ў іх за справы ў Вільні могуць быць?

Я пагавару з мужам, пані Вацлава, каб ён забараніў ездзіць фурманкамі па вашай вуліцы. Павесіць знак!.. Пані Вацлаве на маршчыны няма чаго скардзіцца. Пані гэтак молада выглядае! А ўсё таму, мабыць, што масажыстку прымае. А я кожны раз яе ад сябе адсылаю — не хапае часу з ёю вазіцца. Муж злуе, што дарма плацім шалёныя грошы...

Дамы развіталіся. Машына з Бацянскай паехала сабе, а гене-ральша вярнулася дадому. На верандзе адразу напала на служанку:

Эрмітэй, ты ў мяне сцягнула халат з карункамі?

Пачуўся голас маладой дзеўкі:

Агы!.. Бо вы яго выкінулі...

«Агы!..» — з нянавісцю перадражніла яе генеральша.— Бачыш ты, ужо запіхнула сабе ў торбу?!. Пяць злотых штрафу вылічу з палучкі!

З хітраватай наіўнасцю служанка праказала:

Пані Вацлава, а я ўжо казала, што мяне ў дзярэўні звалі Просія!.. I яшчэ Фруза!.. А то — Эмі... Эмры... Я і не вымаўлю так!..

Пакінь цябе, зладзейку, без нагляду на хвіліну!.. Марш да працы!

«Міраеды!» — з жахам падумаў я пра яе і Бацянскую.

Сцэнка мне яшчэ раз напомніла, з кім я звязваюся. Прыйшоў-шы на кватэру, я ніяк не мог заснуць. Мусіў устаць, запаліць святло. Пачаў прыводзіць да парадку абцёпканыя нагавіцы.

Заняты справай, каторы раз пытаўся ў сябе, ці правільна раблю? Паддаўся на вудачку якойсьці паненачцы з варожага лагера! Але штосьці ўжо грунтоўна перамянілася ў маіх поглядах. Я адкрыта глядзеў у твар таму, хто сарамаціў. Ну і што? Яна ж не вінавата, што нарадзілася дачкой польскага генерала! Я мог бы з такім жа поспехам нарадзіцца сынам султана Саудаўскай Аравіі!..

Дануся не генеральша і не жонка ваяводы. Ці мала было выпад-каў у грамадзянскую вайну, калі адзін брат у белых, а другі — у чыр-воных? Дачка — камуніст-камісарка, а бацька — палкоўнік у Дзянікіна?!. Урэшце, Данута мне падабаецца — і годзе.

Як яна абурылася на Залескага!.. I цяпер недзе перажывае за мяне!.. У генеральскай, буржуйскай кватэры ляжыць, мабыць, варочаецца ў ложку і перажывае!..

Стала адразу лягчэй.

Цяпер я клаўся спаць і думаў, што заўтра мяне зноў чакае нешта прыемнае. А ў наступны дзень яшчэ не прачнуўся, як успомніў — учора ў маім жыцці здарылася нешта надзвычай важнае. Я ўсхапіўся з ложка з цікавасцю да ўсяго свету, бадзёры і свежы.

7

Прайшоў цэлы тыдзень, але так нічога і не здарылася.

Настала зноў нядзеля. Як і ў мінулы раз, я пайшоў да студні, прасядзеў там з дзесяці гадзін раніцы да палудня, а Дануся па ваду так і не прыйшла. Настрой у мяне адразу сапсаваўся.

Генеральскі панадворак быў пусты, я пайшоў у горад. Надвор'е стаяла выдатнае: у небе — ні хмурынкі, моцна пякло сонца, пахла нагрэтымі мурамі. Паветра было сухое, крыху насычанае азонам ад быстрай рэчачкі Віленкі, таму дыхалася лёгка, і мяне настроіла на бадзёры лад зноў.

Выбіраючы пустыя вуліцы, дайшоў я да квартала з казармамі. Там стаялі прывязаныя кавалерыйскія коні і тапталі свежыя ды тугія яблыкі залацістага калу, якія пахлі моцна, як спірт. Мяне, сялянскага сына, так і пацягнула да коней. Я падышоў, ляпнуў крайняга па ла-патцы, конь адразу стаў на дыбы, ажно зазвякалі на ім жалязякі. От бы на такім пранесціся па полі! Агонь!

З брамы выйшаў элегантны афіцэр і стаў нацягваць скураныя пальтачкі.

— Ну, Фацэт, паедзем? — спытаўся ён, і той самы конь радасна пачаў грэбці капытам, паціху ржаць.

— Ах ты, мой хлопчыку, засумаваў так! — паспачуваў гаспадар і пагладзіў Фацэта па храпе.

Я з зайздрасцю паўзіраўся, як афіцэр адвязаў повад і скакун паслухмяна пайшоў за ім, змейкай выгінаючы тонкую шыю. Вайсковец, бадзяга, лёгка, іграючы, ускочыў у сядло, пагнаў рыссю, але ў каня моцна заквактала солязёнка, і коннік перавёў яго на спакойную хаду.

Я падаўся далей.

У вокнах шэрай і доўгай будыніны сядзелі з люстэркамі ў руках салдаты і пускалі сонечныя зайчыкі ў вочы паненкам, якія праходзілі міма; тыя жмурыліся, пішчалі, аднак адыходзіць не спяшаліся.

Пане капрал, закурыць дасі? — шматзначна і залётна пыталіся падазрона нафарбаваныя жанчыны ў вайсковых, якія выйшлі з адпускнымі білетамі і тоўпіліся ля варот.

Можам даць!

Яшчэ як!..— гагочучы, адказвалі салдаты з ліха насунутымі набакір пілоткамі.

Я павярнуў назад.

А вось і лазня літоўскай арганізацыі, яе паказаў мне Суткус. Цяпер я яе часта наведваў. Праз усю даўжыню агромністага памяшкання — трубы, з іх льецца гарачая вада. Заходзь адразу хоць тысячу чалавек і бясплатна сабе мыйся — рана, у абед, вечарам... «Літоўцы народ арганізаваны, дружны, клапоцяцца адзін аб другім, не тое што мы!» — з зайздрасцю падумалася мне.

Разважаючы гэтак, я непрыкметна апыпуўся ля дома, з чыйго панадворка сёння выносіў малако.

Раніцай, калі я заносіў на кухню пустыя бутэлькі, прыйшла мыцца дачка пана Матыкі і, сонная яшчэ, ледзь не налезла на мяне. Прыгледзелася, спалохана ўскрыкнула і пабегла назад, абдаючы мяне цяплом пасцелі і паказваючы з-пад стракатага халаціка белыя ногі. Я аж пачырванеў. З-за дзвярэй паненка з какецтвам і цікаўнасцю азірнулася, бліснуўшы зубкамі, і захінула халат.

Ля дома памешчыка я ўсё гэта ўспомніў з выразнай даклад-насцю. Зрабілася невыносна сорамна — хоць лезь пад зямлю!

Я зноў павярнуў да Віліі.

8

Па тратуары набярэжнай цяклі патокі людзей.

Раптам мяне насцярожыў нечы позірк і развеяў вобраз дачкі Матыкі. Я ўважліва прыгледзеўся ды падумаў, што вось гэтую смуглявую і чарнавокую студэнтку ўжо недзе спатыкаў. Напэўна спатыкаў. Толькі дзе?

Я не адводзіў ад яе вачэй, і студэнтка пасмялела, накіравалася да мяне.

— Дзень добры! — узрадавалася яна.— Нарэшце праз паўгода я вас спаткала!

Дзень добры...

Няўжо забылі? — з дакорам і расчараваннем паківала яна галавой.

Памята-аю...— схлусіў я, жмурачы вочы ад бліскучага казырка студэнткі.

Давайце пазнаёмімся. Тады не было часу. Вольга,— надала яна руку і сарамліва ўсміхнулася.

Толькі цяпер я пазнаў, хто гэта.

Ля універсітэта мінулай восенню яна памагла мне апрытомнець і прыхавала наган, калі ён выпаў з кішэні. Успомніў я дзяўчыну па адной прыкмеце. Кідаўся ў вочы яе крывы пярэдні зуб. Таму, усміхаючыся, Вольга старалася не надта адкрываць рот, але я бессаромна ў яго заглядаў — мае вочы цягнула туды як магнітам.

Ну, як жывяце? — пацікавілася яна, чырванеючы.

От, сяк-так жыву...

Міжвольна я заўважыў трэшчынку на казырку, зацыраваны каўнерык кофты, якая ўжо добра такі выцвіла, старэнькія аблезлыя туфлі. Параўнаў з вопраткай Данусі — лёгкай, свежай, з тонкім араматам...

Калі сустрэнуцца два чалавекі, дастаткова аднаму пра нешта спытацца і адразу завяжацца гутарка. Але я да размовы ў кампаніі, ды яшчэ з дзяўчатамі, быў няздатны.

— Вы не прысутнічалі на канцэрце ў нас, калі спяваў Забэйда Суміцкі? Не? Шкада!.. Я была ўпэўнена, што будзеце, і ўсюды вас шукала!..

Мы хвіліну памаўчалі.

А на мітынгу антыфашыстаў? — успомніла студэнтка.— Таксама — не?.. Хутка ў нас адбудзецца сход беларусаў і ўкраінцаў, прыйдзеце?

Я ўсё цярпліва адказваў «ага», «не», «не ведаю», хоць і адчуваў да студэнткі ўдзячнасць за тое, што яна для мяне зрабіла, але думаў толькі, як адчапіцца.

Дзяўчына ўсё не адыходзіла.

Я была тады і ў спартыўнай школе, калі вы сустракаліся з вайсковым па рынгу.

Былі-і?!.

Вам пяршынства спрабавала адваяваць з іншымі, але дзе там!..

Даўно то было...

I на вуліцы вас часта бачыла. Вы прыкметны. Аднойчы сустрэла ў гарадскім парку. Ліў дождж — халодны, пранізлівы, а вы нічога не прыкмячалі і памалу пахаджвалі, думалі аб сваім. На вашым твары было такое багатае выражэнне, што стала шкада вас непакоіць, таму не павіталася...

Дарма.

Потым сустракала вас на Замкавай зімой,— спавядалася яна нібы з папрокам, бытта чакала ўзнагароды.— Вы былі з непакрытай галавой. Здаецца, вы прахадзілі ўсю зіму так...

Ага...

Кепка, якую збіў паручнік шабляй, засталася на вуліцы, а другой я не купіў — не толькі таму, што грошай шкадаваў. У Вільні нават у вялікія маразы хлопцы фарсілі з непакрытымі галовамі, фарсіў і я. Але навошта ёй пра гэта ведаць?..

I тут я раптам успомніў, як восенню хваляваўся ў натоўпе моладзі на Лукішках, пакуль у турме ішоў шлюб.

Праўда, што гэта вы тады вянчаліся ў турме?

А-а, вы пра тое!..—пасмутнела дзяўчына і ўздыхнула:— На жаль, я тады зрабіла глупства.

Глупства?..

Не было чалавека, які б мяне тады схапіў за руку, адзёрнуў.

Але ж чаму? — распальваўся я ад цікавасці.

Складаная справа...— уздыхнула яна зноў.— Давайце сыдзем з тратуара пад ліпу, раскажу...

Я падаўся за студэнткай.

З жаніхом да гэтага я нават добра і не бачылася,— пачала апавядаць яна на новым месцы.— От, перастукваліся ў турме праз сцены марзянкай, рабілі адзін другому знакі праз акно, калі каго з нас выводзілі на шпацыр. Мяне выпусцілі з Лукішак раней, і мы пачалі перапісвацца. Мне здалося, што я закахалася. Першы раз, горача, назаўсёды! Ён мне пісаў доўгія лісты, яшчэ даўжэйшыя пісала я. Дамовіліся мы пажаніцца. З фотакарэспандэнтамі і сведкамі ўвайшла я ў камеру і першы раз паціснула яму руку. Капелан нас павянчаў. Усе выйшлі, далі нам дзве гадзіны пабыць разам. Селі мы на лаву, узяліся за рукі. Сорамна. Наглядчык адвярнуўся, і муж мяне ўпершыню пацалаваў. Стала надта непрыемна. Я збаялася, каб ён не пацалаваў мяне другі раз, выняла з сумачкі шакаладку, піхаю яму ў рукі, але ён шакаладку адклаў ды пацалаваў усё ж такі зноў. I тут я зразумела, што яго не кахаю... Вось так! — уздыхнула яна і паглядзела, якое ўражанне зрабіла на мяне.

А-яй-яй!— не ўтрымаўся я і паківаў галавой.— Ну і... А цяпер?

Нашу рэгулярна ў Лукішкі перадачу, пішу акуратна ў турму пісьмы, падпісваю іх: «Твая Вольга!..», лічуся законнай жонкай, а яго не кахаю...

Гісторыя!

Я не ведаў, што гаварыць, як суцешыць дзяўчыну, адно спачу-вальна пазіраў і пераступаў з нагі на нагу. Гэтак мы стаялі даволі доўга. Нарэшце студэнтка ўздыхнула і стала пацяшаць ні то мяне, ні то сябе:

Не дзівіцеся! Мне сказаў наш віленскі пісьменнік: ёсць праўда жыцця і — праўда мараў, лозунга. У мяне праўда мараў і лозунга, якому мы ўсе служым, сутыкнулася з праўдай жыцця і атрымалася вялікая драма!

Гм!.. — нічога не зразумеў я з яе філасофіі.

Пакуль мы так гаварылі, да прыстані падышоў параходзік. З яго хлынула па бераг моладзь. Мы апынуліся сярод юнакоў і паненак. I тут я ўбачыў Данусю.

Яна была ў белай тэнісцы, якая прыгожа адцяняла смуглае, загарэлае цела. Побач ішоў Браніслаў і нёс кніжкі, тэнісныя ракеткі, партфель. У абаіх былі цёмныя акуляры, якія тады толькі ўваходзілі ў моду.

Убачыўшы яе з Браніславам, я ў момант забыўся пра тое, што расказала студэнтка, занепакоіўся і адразу ўпаў духам. Калі Дануся наблізілася, я адвярнуў галаву.

Добры дзень! — пачуўся яе голас.

Студэнтка здзіўлена зірнула на мяне, потым на Данусю, Браніслава.

Пакуль я што-небудзь скеміў, Дануся нас абмінула. Я пачаў ужо сумнявацца: сказала яна «дзень добры» мне ці каму іншаму. Мужыц-кая асцярожнасць не дазваляла паверыць. I тут я заўважыў, як Вольга перамянілася. Яна змерала нядобрымі вачыма генеральскую дачку, а тая таксама азірнулася і гэтак жа агледзела студэнтку.

Цяпер сумненняў, з кім Дануся віталася, не было.

Што ж, бывайце, калі так!..— холадна кінула Вольга.

Тое, што адбылося, яшчэ не паспела як належыць дайсці да маёй свядомасці. Разгублены да рэшты, я нічога не адказаў, хоць і ўлавіў у словах дзяўчыны папрок. Пра Вольгу адразу забыўся, увага была занята другім.

Тады ля студні мы з Данусяй, бытта баючыся дакрануцца, не падалі адно аднаму рукі і не называлі сваіх прозвішчаў. Я не зрабіў гэтага нершы, бо такая галантнасць была не ў маёй натуры, але Дануся?.. Потым я баяўся нават успамінаць, каб не расчаравацца, калі гэта была простая выпадковасць.

Цяпер жа, пасля таго, што адбылося ля ракі, я ўжо смела ўспомніў той выпадак і паверыў у сваю зорку.

9

Многа яшчэ прахадзіў я па горадзе, спадзеючыся спаткацца з Данусяй. Хадзіў заўсёды адзін, каб зручней было загаварыць. Зачапіць яе цяпер было, здаецца, лёгка: Я ж маю права, як з кожным знаёмым, вітацца з ёю.

Цэлыя гадзіны прастойваў я ў яры над калодзежам. Не мог сабе дараваць, што яна мяне бачыла са студэнткай.

«Вось табе за тое, што такая булдавешка! Так табе і трэба!» — губляючы веру, што калі-небудзь зноў выпадзе такая сустрэча, дакараў я сябе.

Але вёдры стараўся трымаць лёгка, на выпадак, калі б Дануся сачыла за мной з кустоў.

Пане Янку, насячыце мне, калі ласка, дроў! — папрасіла прачка.

Магу! — абрадаваўся я: нашы дровы былі добра відочны з генералавых акон.

«На якую халеру ты ўзяў сабе тадьг частку той чаромхі? Ведаеш жа, што паненкі даражаць кветкамі! Не мог аддаць ёй усе? Пашкадаваў такога дабра? Усё роўна гаспадыня потым выкінула на сметнік, бо ёй галава ад паху баліць!»

Дзядзя Ваня! — перабіў мяне сын прачкі,— А чаму гэты дроў такі зілё-оны?

Гэта мох на палене, дурань!

А што такое мох?

Ну, заладзіў свае пытанні! Ведаю, ім канца не будзе!..

Прысутнасць «памагатара» перашкаджала выкананню майго плану. Я зазлаваў і папёр беднае дзіця:

Кідай дровы, панашу сам! Марш дадому!

«I навошта было гаварыць тады, што яе пасудзінка лёгкая? Паненкі ж любяць, каб іх падхвальвалі, яны — нібы дзеці!..»

Я браў палена і, як цыркач, падкінуўшы яго, спрытна лавіў за другі канец — на выпадак, калі б Дануся сачыла за мной праз адное з акон.

Раздзел другі

1

Усе мае пакуты хутка скончыліся. Нечакана мне дапамог наш швейцар, пан Войцех.

Аднойчы пад канец заняткаў я пранік у ліцэй і стаіўся ў калідоры. Больш паспешліва, чым звычайна, снавалі выкладчыкі, таропка прабягалі з класа ў клас ліцэісткі. Усе яны бытта і праўда былі заняты, а на самой справе прагаладаліся і паспяшалі дадому.

Мой план быў просты: Дануся будзе ісці, мы павітаемся, пачнём гутарыць, і я запрапаную схадзіць на гару. Так ёй аб гэтым і скажу — проста і без абінякаў. Ва мне ўжо настолькі паспела рашэнне, што яшчэ ўчора ніякай сілай я сябе не прымусіў бы гэта зрабіць, а цяпер мне здалося зусім простым і звычайным. Толькі выбраў нязручны момант, трэба было ісці вартаваць яе на вуліцу.

Калі я ўжо выходзіў, мяне перапыніў пан Войцех:

Янэк, ты што тут робіш?

Проста сабе зайшоў...

Ага, ішоў, ішоў і зайптоў! Проста!..

Ну...

Кунцэвіч вызываў чагосьці...

Зноў маніш!

Праўда, праўда, Кунцэвіч...

А чаму мне ў вочы не глядзіш?

Я вас, ухажораў, усіх па вачах пазнаю!.. Ладна. Хадзі са мной!— адзваніўшы на ўрок, пазваў мяне стары ўніз да дзяжурнага стала.

Я ведаў, чым магла скончыцца для швейцара мая прысутнасць у ліцэі, таму адчуў да старога ўдзячнасць.

Ну, кажы як на споведзі перад ксяндзом, каторая табе тут папала ў вока! Прызнавайся! — ні то жартам, ні то сур'ёзна спытаўся ён, заглядваючы мне ў вочы.

Ад хітрых, дабрадушных вачэй старога я паступова пачаў размякаць, але маўчаў.

Чаго раскіс? Паглядзі на сябе ў люстэрка! Ты ж увесь скрыў-лены, як серада на пятніцу, як пабітая баба! Яшчэ і не спіш недзе, уздыхаеш, а з-за чаго? Каб потым, калі даб'ешся, сказаць сабе: «Ну і дурань жа быў!»

Не даб'юся...— выдаў я сябе, і штосьці мяне сціснула за горла.

Не сумнявайся! — суцешыў стары як малога.— Я дапамагу!

Вы?

— Го, колькі вашага брата па свеце, каму памог!..

У калідоры з'явіўся настаўнік, і стары змоўк. Калі пагроза мінавала, ён загадаў:

Пішы запіску, перадам!

Запіску?

Пішы, пішы! Няма чаго з імі асабліва цырымоніцца, будзь мужчынам!

Запіску, гы?!.

А што, непісьменны?.. Глядзі, колькі мне іх перадаваць! — дзядзька адкрыў шуфляду і паказаў з дзесятак заклееных канвертаў без марак.

Я тады ўспомніў, як яшчэ мінулай восенню каля Войцеха заўсёды круціліся старэйшыя вучні ўсіх амаль віленскіх гімназіяў, а ліцэісткі часта да яго падбягалі і таямніча шапталі:

Для мяне нічога няма?..

Пане Войцех, ніхто мяне не пытаўся?..

I да чаго ж проста гэтую праблему вырашыць праз запіску!..

Закаханымі вачыма паглядзеў ужо я на шчупленькі тварык старога, які, каб дадаць сабе важнасці, фарбаваў вусы. Але і фарба-ванне яго не ратавала. Вусы былі рэдкія, тапырыліся, адно смяшылі. На акне ляжаў яго старэнькі капялюш. Шаўковая падкладка ў ім была такая зашмальцаваная, што нагадвала патэфонную пласцінку, пакладзеную на дно капелюша.

На табе аловак, паперу! — загадаў швейцар.

Што вы! — спалохаўся я, уяўляючы сабе, як я зараз дзе-небудзь закрыюся і з якой прыемнасцю і трапятаннем душы буду выконваць яго прапанову.— Пісаць пайду дадому!

Валяй!

Праз гадзіну я даручыў яму канверт. Прачытаўшы на ім прозвішча, пан Войцех перапалохаўся:

— Генералавай дачцэ?.. Э-гэ, як ты высока, братка, меціш!

Бо і сам не з нізкіх! — асцярожным жартам прыкрыў я трывогу: возьме дзядзька ці пабаіцца?

Ты ж з-за яе, здаецца, прошлай восенню пагарэў, мала табе аднаго скандалу?

Я ўсё таптаўся.

Што ж, трэба выручаць свайго брата, сам да дзевак быў яры...— Стары адной рукой задуменна чухаў пад пахай, а другой — хаваў маё пісьмо ў шуфляду.

2

Ішоў я да студні, а пара біла ў нос з-пад пінжака. Не было часу сушыць верхнюю кашулю, давялося апрануць мокрую.

Ля студні нікога не было. Я схаваўся за дрэва, пачаў вартаваць. Праходзілі хвіліны, а на сцежцы ніхто не з'яўляўся.

«Няўжо стары не перадаў?» — толькі паспеў я падумаць і ўбачыў Данусю.

Яна была ў лёгкім плашчы і ў шапачцы. Напускная вясёлая абыякавасць не маглі схаваць скаванасці і страху на яе твары. Мне трэба было выходзіць, ды ногі бытта прыраслі да зямлі ад няўпэўненасці.

Дануся тым часам мінула студню і завярнула назад. Усё выглядала так, бытта яна тут не па маёй запісцы. От, ішла сабе дарогай, ды раптам успомніла, што нешта важнае забылася дома.

«Пойдзе, трэба хутчэй затрымаць, больш хавацца нельга! I чаго мне баяцца? Па запісцы прыйшла, не святая!..»

Калі я вылез з кустоў, у мяне так замірала сэрца, бытта я ныраў з гары ў бездань.

Сэрвус! — з напускной зухаватасцю павітаўся я па-лацінску, як віталіся віленскія гімназісты.

Дзень добры...

Даўно чакаеце? — прамямліў я непаслухмянымі вуснамі, падыходзячы да студні.

Не-е...— Збялелая паненка часта дыхала, і голас яе дрыжаў. Ёй было сорамна.

Бо мяне затрымалі...

Ці не студэнтка? — узялася яна за цэментовы круг.

Студэнтка? — здзівіўся я, беручыся за бетон з другога боку.

Вядома, у пана ёсць цяпер цікавейшыя сябры!.. З універсі-тэта імя Стэфана Баторыя!..

У тоне яе голасу я са здзіўленнем адчуў дакор і нешта набалелае. Ну дакладна так сказала б вясковая дзяўчына, абразіўшыся, што яе хлапец пайшоў з другой!

Што было далей, памятаю дрэнна. Чамусьці памяць у нас адва-ротна прапарцыянальна напружанню нашых пачуццяў. Моцна ўсхва-ляваны чалавек заўсёды памятае падзеі горш. Вось і я тады знахо-дзіўся не на гэтым свеце. У памяці цьмяна захаваліся толькі некато-рыя эпізоды з той сустрэчы.

Помніцца, мы лезлі на гару. Перада мною — стройныя ногі, на якіх галінкі пакінулі белыя крэскі.

Добра запомнілася, як Дануся стаіць наверсе і з жаночай няз-грабнасцю — аднолькава левай і правай рукой — кідае ўніз каменьчыкі ды просіць:

Ану, цяпер пан!

Мяне ў гэты час апанавала жаданне парысавацца. Я скакаў з абрыву, кідаў вялікія каменні, пераскокваў яры. Як тады не скруціў сабе шыі, не зламаў нагі, не ведаю! Кажуць, п'яным і закаханым заўсёды шанцуе. Не ручаюся за п'яніц, бо п'яным ніколі не быў, а закаханым, відаць, праўда шанцуе, і яшчэ як.

Я нават не бачыла, каб мужчына так скакаў! — шчыра дзівілася Дануся, калі я, знайшоўшы кавалак тэлефоннага кабеля, паказваў сваё майстэрства.

З-за адной гэтай пахвалы варта было перацярпець кулакі рыжага капрала і нудныя практыкаванні педанта Левандоўскага.

Трымаліся мы зводдаль, стараючыся не сустракацца вачыма. Нібы займаліся кожны сваім, але гэта было няпраўда. I хоць Дануся часта вохкала, любуючыся краявідамі, я выразна чуў у яе голасе і нейкі страх, і заахвочванне, і дрыжанне, а мае паводзіны былі як бы часткай паводзін і яе.

Часамі яна нагадвала дзіця, якое вырвалася на волю і старалася нацешыцца, пакуль не пакліча маці.

Яшчэ перад спатканнем я добра абдумаў, куды і як пойдзем. Мы ўзабраліся на аблюбаваную гару, нікога не спаткаўшы. I на вяршыні нас ніхто бачыць не мог, затое мы бачылі ўсё.

Няёмкасць, якая была пры спатканні ля студні, прайшла. Абое мы нібы ап’янелі, нават пустая гаворка нам здавалася значнай. Я пра нешта выхваляўся, гаварыў рукамі, плячыма, выхадкамі. Дануся слухала, глядзела, смяялася.

У дзяцінстве я верыў у казкі пра рай. I цяпер у мяне было адчуванне, бытта знаходжуся ў гэтым самым раі. I не было курсаў.

Не было сотні праклятых паўлітровак, якія мне, соннаму, заўтра на світанні трэба разносіць па кватэрах.

Не было маёй вёскі, бацькоў і надзённых клопатаў.

Вакол ззяла вясна, існавалі Дануся і я. Гучалі цудоўныя мелодыі, зіхацела сонца, а час спыніўся, застыў.

Я некалі марыў, як прытулю яе да грудзей, сваімі вуснамі самну яе вусны, а на гары баяўся да яе нават дакрануцца. Як зачараваны таропіў на паненку вочы, маўчаў.

Ёсць нейкія амаль няўлоўныя рысы, па якіх можна адгадаць нацыянальнасць чалавека. Многім полькам была ўласціва некаторая сухасць, што ішла ад набожнасці. Але ў Данусі гэтага не было і следу.

У паненкі былі блакітныя вочы і гладкі лоб з выразнымі тонкімі бровамі, прывабныя вусны.

У яе яшчэ згадвалася парода, якую, відаць, выводзіла не адно пакаленне старажытнага роду. У пругкім целе аж кіпела здароўе. А зубы і валасы паненкі вылучалі лёгкі бляск.

Калі яна смяялася або гаварыла, смяялася і гаварыла ў ёй усё: пастава, твар, бровы, лоб, а найбольш — вочы. Яны мяняліся тысячу разоў і мелі неабмежаваны ўплыў на мяне. Узіраючыся ў іх, я бытта нешта піў, піў, піў і не мог ні напіцца, ні адарвацца.

А мы паляністу на ўроку зрабілі кацячую музыку!..— пахвалі-лася яна.— Такі наладзілі прыма апрыліс, што бегаў скардзіцца дырэктару!

Першага красавіка і нашы курсанты выкарысталі для звядзення рахункаў з нелюбімымі настаўнікамі.

Залескаму?!— узрадаваўся я вельмі, што яна ў зговары са мной.

Адзін апрыліс ужо прайноў, але я ўспомніла пра стары стыль. Ну, думаю, пачакай!.. А ўчора на гісторыі пан прафесар нам зачытваў дакументы Ягелы з Вавеля. На беларускай мове кароль пісаў...

Ведаю...

Я адчуў, што праз гэты факт вырастаю ў яе вачах яшчэ больш.

Беларуская — тады была прыдворнай мовай, побач з фран-цузскай і лацінскай!— выкладваў я ёй звесткі, атрыманыя ад Луцэвіча з музея...

Мы прабылі так разам мо гадзіны дзве, раптам Дануся спахапілася:

О-ей, трэба ісці...

Ужо-а? — прачнуўся я.

Мне час...

Гордасць ёй, відаць, не дазваляла прызнацца, як даводзіцца хітрыць, казаць дома няпраўду, калі трэба куды-небудзь схадзіць, вось як цяпер.

Мае старанні затрымаць яе былі дарэмныя. Аднак цяпер я быў смялейшы. Гледзячы ў зямлю, нязграбна, нібы герой рыцарскага рамана, я аб'явіў:

Каля студні пакладу камень. Пад ім будзе запіска...

Дануся нічога не адказала. Толькі ёй нібы раптам спатрэбілася сарваць травінку, і паненка нагнулася. Але па рухах яе я зразумеў, што ўсё будзе добра.

Вы яшчэ крыху пабудзеце тут, праўда? — Просьба Данусі прагучала як загад.

Я зразумеў, што павінен тут пачакаць, пакуль яна дойдзе дадому, і падумаў, якая яна далікатная і разумная!..

А-а, пабуду!.. Трэба дубцоў наламаць на венік гаспадыні!

Мы развіталіся.

Вярнуўся я на панадворак і не ведаў, што рабіць. На гару былі адчынены дзверы, прыстаўлена драбіна, прачка якраз туды насіла вешаць бялізну. Я ў момант апынуўся на гары. Асцярожна прыпадняў адну дахоўку і паглядзеў у генералава акно.

Я выразна ўбачыў, як у пакой уляцела Дануся і прыпала да люстэрка. Яна шчасліва ўсміхалася і паўтарала выражэнні твару, якія ў яе былі са мной. Гэта ёй лёгка ўдавалася, яна была яшчэ ўзбуджаная і распрамянёная.

Наглядзеўшыся на сябе, яна адчыніла шафу, павесіла туды плашчык. Тады зноў падышла да люстэрка і пачала вытвараць нейкія камбінацыі з шапачкай і смяяцца. Пачуўся скрып драбіны: прачка несла развешваць бялізну. Нічога не зробіш, давялося пакласці дахоўку на месца.

4

Пасля сустрэчы ля калодзежа я адразу перамяніўся. Я стаў багатым, валодаў таямніцай, якую не памяняў бы ні на якія мільёны! Я зрабіўся ўпэўнены, здаволены, шчаслівы — у мяне нават прачнулася пачуццё гумару, якога я ў сабе дагэтуль, бадай, і не заўважаў.

...Да парадных дзвярэй ліцэя прывалаклася з таварам гандлярка. Баязліва азіраючыся, каб не наляцела паліцыя, жанчына развязала кошык, выставіла тавар напаказ.

Мандарынкі ўнізе па пятнаццаць грошаў за штуку! — у час перапынку прагучала ў калідорах усіх пяці паверхаў.

У гэты дзень раніцой я паклаў пад камень ля студні пісьмо, і праз пару гадзін яго ўжо там не стала. Ці не дзеці выцягнулі часамі адтуль?.. Я пастараўся прыйсці ў ліцэй да канца заняткаў, каб спытаць Данусю, ці брала яна пісьмо.

Калі я заглянуў у будынак, паненкі атакоўвалі гандлярку з мандарынкамі. Толькі Дануся з сяброўкай стаялі ўбаку.

Убачыўшы мяне, дзяўчына ўзрадавалася:

Пане Янку, вольмі прашу, пазычце нам, калі ласка, трыццаць грошаў!

У мяне ад шчасця перахапіла дух. Дрыжачай рукой я дастаў тры апошнія манеткі па дзесяць грошаў і, як гэта рабіў ад'ютант Куба, стукнуў абцасамі:

Калі ласка, панна Янкоўская!

Дзякуем! — кінулася Дануся і ў момант апынулася ў гушчы сябровак.

Ліха яго бяры з пісьмом! — Я не стаў пытацца.

Вярнуўшыся дадому, пачаў прыдумваць, як адмовіцца ад грошай, калі Дануся будзе вяртаць доўг. Але ўсе мае выдумкі былі непрыдатныя.

Пасля абеду, калі я ішоў на курсы, да генералавай сеткі раптам падбегла паненка і працягнула на далоні дзве манеткі — дзесяці- і дваццаціграшовую:

Я пану вельмі ўдзячная...

Вінаваты і збянтэжаны выгляд паненкі дадаваў мне ўпэўненасці.

Гм!..— насупіў я бровы.— Што паненка з мяне дурня строіць?

Чаму? — спалохалася яна.

Хіба я вам даваў такія грошы?

Але ж, прашу вазьміце!— закрычала яна, смеючыся з майго жарту.

О-о,не-е, мяне не ашукаеце. Гэта не мае грошы! Падумайце самі, хіба я магу ўзяць іх? Бралі-то вы іншыя? — Катэгарычна накіраваўся я на вуліцу.

Для мяне трыццаць грошаў — цэлае багацце, а я радаваўся.

«Купіў! I дадумаўся ж, глядзі, вось табе і тупіца!.. Вось так і. далей будзем!..»

Я быў гэтак задаволены сабой, што нават забыўся, пра што хацеў спытацца ў яе.

5

Цяпер Дануся прыходзіла па маіх запісках. Калі ж яна не магла выйсці з дому, цётка Антося клала пад камень пісьмо.

Аднойчы паненка прынесла загорнутыя ў сярэбраную паперу пліткі шакаладу.

А колькі гэта каштуе? — вырвалася ў мяне.

Здаецца — злот,— адказала яна бяспечна.

Цэлы зло-от?

Ага!

?..

Няхай пан Янэк есць! Я для яго спецыяльна прынесла! — заахвочвала яна, паводле польскага звычаю ветлівасці звяртаючыся ў трэцяй асобе.

Побач ляжалі яе сшыткі, кніжкі і аўтаручка амерыканскай фірмы «Ватэрман» з залатым пяром. Я пацікавіўся:

А. колькі яна каштуе?

Дванаццаць злотых!

Не можа быць!..

Чаму?.. Магчыма, і болей, не памятаю. Але здаецца, што плаціла столькі...

На хвіліну я анямеў ад здзіўлення. За дванаццаць злотых мне трэба было дваццаць дзён насіць малако! За гэтую суму на вёсцы дзядзька прадасць цяля, ён гэтага дня чакае цэлы год і загадзя вылічвае з усёй сям'ёй, што за такую горбу грошай купіць.

Але ж, прашу! — з капрызнай нецярплівасцю загадала паненка і бесцырымонна пачала разрываць бліскучыя паперкі.

Дануся заўсёды прыносіла з сабой прадметы свайго свету: тонкія пахі духоў, цукеркі, ілюстраваныя часопісы — польскія, нямецкія, французскія, англійскія — яна выдатна валодала гэтымі мовамі. На маіх курсах таксама шмат увагі ўдзялялі замежнай мове, і ў нямецкім часопісе я мог тое-сёе зразумець. Вядома, такія часопісы праглядаў я з прагнай цікавасцю.

Памятаю, неспадзявана зрабіў адкрыццё, што ў польскім правапісе часамі не ставяць коскі там, дзе ставяць у нямецкім. У сказе «Яна запрапанавала мне пайсці на экскурсію» была коска: «Się ochlug mir vor, einen Ausflug zu mechen».

Ты не ведаў? — здзівілася Дануся.— Англічане ставяць коску яшчэ іначай!

— Няўжо?

I ў французскай мове бывае так! I ў рускай, глядзі!

Дануся пачала выводзіць прыклады ў сшытку.

«Дом, у якім я жыву, вялікі». Бачыш? Мы тут паставілі дзве коскі. А па-французску «La mason qui j’habit est grande». Коскі няма?

Ну, няма...

Тое самае па-англійску: «The house where J live ist large». Таксама няма?

Тады навошта наогул існуе яна, калі. можна яе гэтак свабодна перастаўляць? — абурыўся я.

Як гэта «навошта»?

А — так! У мяне даўно была падазронасць, што яна зусім непатрэбная, яе прыдумалі, каб задаць вучням работы. Я яе вучыў на ўсялякі выпадак. Цяпер няхай зубрыць той, хто яе прыдумаў!

Данусю гэта забавіла.

6

У нас была свая гульня. Я крыўляў якога-небудзь галівудскага кінаакцёра. Дануся прыкідвалася абражанай і біла мяне кніжкай па галаве, я лямантаваў.

Або гулялі ў іспанскі цырк. Гектар быў быком, я — тарэадорам, а Дануся — суддзёй.

Бывала, Дануся са смехам давала мне замест законных трафеяў тарэадора — вушэй, капытоў і хваста — што-небудзь смачнае, у гэты час Гектар хітра лашчыўся да мяне.

Аднаго разу на гары застаў нас цёплы дожджык. Яшчэ ён зусім не сціх, а ўжо заззяла сонца, заблішчалі мільёны сярэбраных кропель. Перад намі мо на дваццаць колераў заіграла дзіўная дуга вясёлкі — выразная, свежая і вялізная, на ўсё неба.

Ведаеш, што гэта? — схапіла мяне за руку Дануся.— Глядзі, для нас вароты неба зрабіла, бачыш? Хадзем пад іх!..

Мы ішлі, а вясёлка дражнілася, адступала, пакуль не растварылася зусім.

Часамі Дануся перакладала змест артыкула з якога-небудзь замежнага часопіса, і мы разам захапляліся рознымі дробязямі.

Дзівіліся, напрыклад, што ў Англію прыехаў індыйскі магараджа і загадаў сабе ўставіць зубы з ... брыльянтамі!

Дзівіліся, што чалавечы арганізм створан з такім запасам тры-валасці, што, напрыклад, косць галёнкі можа вытрымаць дваццаці-пяціразовую вагу ўсяго цела.

Дзівіліся, што каб днём убачыць зоркі, дастаткова залезці ў калодзеж!..

Часамі прачытанае выклікала ў нас гарачую дыскусію і мы спрачаліся, забыўшыся пра ўсё на свеце.

У польскім часопісе «На шырокім свеце» пад фатаграфіяй няголенага пажылога тыпа стаяў сенсацыйны подпіс, надрукаваны тлустымі літарамі:

«Глядзіце, добра прыглядзіцеся, вось гэты немалады чалавек, інжынер Збігнеў Дунікоўскі з Варшавы, вынайшаў спосаб, як са звычайнага рачнога пяску рабіць золата!..»

Не ведаю, ці верыў хоць адзін чалавек з рэдакцыі часопіса ў тое, што там было папісана, але мы паверылі адразу і пачалі фантазіраваць, што б рабілі, калі б авалодалі такім вынаходніцтвам.

Я паклала б золата ў машыны, сздзіла б па Польшчы і раздавала б яго бодным,— з упэўненасцю заявіла Дануся.

А калі да машыны надыдзе пераапрануты багацей, тады што? Ім жа заўсёды мала свайго, яны папруцца да цябе ў першую чаргу, адно пакажыся з такой машынай!..

Не, гэты аргумент не надта страляў, я пашукаў іншы.

Чаму ты тады ўся скурчылася, калі маці ля касцёла раздавала жабракам грошы?.. Адчувала, што не вельмі прыемна браць падачкі. Ты сама ўзяла б?

Відаць, не,— прызналася яна.

Бачыш! Ну, а яшчэ?

Наладавала б у машыну цукерак, істужак, ездзіла б па вёсках і раздавала б дзецям цукеркі, а дзяўчынкам банты павязвала б...

Ага, банты. А яшчэ?

Во, я ведаю, што яшчэ зрабіла б! Каб мела шмат грошай, дала б іх у першую чаргу віленскаму «Дабрачыннаму таварыству жанчын-каталічак»!

Тава-арыству?

Гэта мая мара! Таварыству трэба шмат грошай, каб карміць бедных, выдаваць ім дапамогу. Мамуся кажа, у варшаўскіх сталовых гэтай арганізацыі вісяць нават шаўковыя фіранкі, а ў нас — толькі з марлі. I то іх парабілі мы з Яняй, дачкой пана старосты, ведаеш яе?.. Цяпер эканомлю кожны дзень на грошах, што выдае мамуся, і за-ношу іх у таварыства. Хутка мне споўніцца роўна васемнаццаць, тады мяне прымуць у члены таварыства і, як і мамусі, білет з пячаткай выдадуць!

Я ўспомніў, як мінулай восенню зарабляў залатоўку. Успомніў старых, якія выжывалі з розуму. Успомніў нават тыя фіранкі з белымі плямамі ад сырасці,

Ха-ха-ха-ха! — зарагатаў я.— Ну ж і прыду-умала!..

Чаго ты? Праўда, праўда!— горача ўзялася яна мяне пераконваць.

Тады свае пражэкты абвясціў я. Былі яны шырокія, не падоб-ныя на Данусіны.

Першым чынам я над Віліяй набудаваў бы шыкоўных мурава-нак і туды перасяліў бы з усяе Вільні такіх цётак з дзецьмі, як мая прачка, ды бяздомных студэнтаў, як Суткус.

Тады накупіў бы бамбардзіроўшчыкаў, лінкораў і навейшых танкаў ды паслаў бы іх у Іспанію на генерала Франко — помсціць за Рэспубліку.

А яшчэ, каб меў шмат грошай, пабудаваў бы плаціну на рацэ Конга і абвадніў бы Сахару (у часопісе пісалі, што французскія інжынеры прыдумалі план, як гэта зрабіць, толькі не маюць сродкаў на яго ажыццяўленне).

Затым у сваёй вёсцы праклаў бы водаправод, правёў бы электрычнасць, пабудаваў бы лазню, а кожнаму дзядзьку — новую хату! У новыя дамы мўжыкам машынамі навёз бы солі, мыла — дзядзькі, нябось, ведаюць, што мыла не ядуць!..

Дануся слухала мяне з захапленнем. Яна была ўжо згодная адмовіцца ад свайго плану і з гатоўнасцю аб'явіла:

А я паехала б з табой у Конга! Праўда, праўда. I табе было б няцяжка ўзяць мяне, бо я маю загранічны папшарт. Кожнае лета мы з мамусяй ездзім у Швейцарыю. У Афрыцы я табе памагала б...

Эк, памагатарша!

Праўда, праўда! Я дома часта памагаю Антосі, тата нават хваліць за гэта!

Эт, дзіця горкае! — кінуў я, успамінаючы, як яна даставала са студні ваду.— Адная ты ў яго, то ён і не ведае, як цябе песціць!..

7

Аднойчы Дануся прынесла французскую кніжку — правілы добрага тону.

Янку, табе варта з ёю пазнаёміцца!

Што ж, давай вучы мяне добраму тону! — Зрабілася надта смешна, як падыдзе гэта да мяне.

Дануся пачала тут жа перакладаць:

«За сталом ніколі не падчышчай талеркі, не хапай апошні кавалак хлеба, няхай ён лепш застанецца...»

Брахня!— перабіў я.— Бываў у вашых рэстаранах і бачыў, як вы там ясцё! У нашай мясцовасці правілы добрага тону такія: калі ты ясі, даядай да канца, не псуй харчоў, памятай, іх дабываюць потам!

Дануся не ведала, што адказаць.

Чаго так узіраешся, мо няпраўда?! Бачу, колькі ваша Антося кожны дзень вывальвае недаедкаў у скрыню,— хапіла б яшчэ на цэлую сям'ю! Ваш Гектар нават каўбасу не заўсёды і не адразу з'есць: сем разоў панюхае, тады зробіць ласку і праглыне!.. Вас бы, буржуяў, патрымаць з тыдзень на адной вадзе, каб вы пазналі цану хлеба!.. Адным словам, ясна. Чытай далей!

«Чаму так мала людзей, прыемных у размове? Бо кожны ду-мае больш аб тым, што хоча сам сказаць, чым аб тым, што гаворыць яго субяседнік... Замест таго каб яму пярэчыць, перабіваць яго, трэба ўваходзіць у спосаб яго мыслення, у яго густ...»

А-га, і яшчэ падтакваць яму?

Янку, але ж нельга і крыўдзіць, абражаць чалавека толькі таму, што ты з ім не згодзен!

Ну, такая філасофія мне не падыходзіць!

Але ж чаму?

Хто-небудзь будзе малоць глупства, а мне трэба не толькі цяр-пець, а яшчэ і «ўваходзіць у спосаб мыслення...»? Дык ён можа дагава-рыцца да таго, што пасля яго слюў яму трэба будзе набіць морду!

О-ей, Янку, чаму ты такі рэзкі, бескампрамісны, грубы! Я не збіраюся рабіць з цябе графа, але хачу навучыць, каб не быў такім дзікуном. Так вучыся! Ёсць жа цэлая навука, як сябе паводзіць сярод людзей!

Табе здаецца, што я грубы. Бо цябе выхоўвалі на такіх пустых буржуйскіх кніжачках. Вучылі ўсюды быць добрай. А мяне бацька вучыў, што для ўсіх добрым быць немагчыма, бо тады трэба аднолькава кланяцца і разумным і ідыётам! Маці вучыла гаварыць усюды праўду і адно праўды трымацца. Я не грубы, я трымаюся бацькавай і матчынай філасофіі!

Дануся не ведала, што казаць.

Гм, па-твойму, калі перада мной дурань гаворыць глупства, то ў імя твайго правіла, якое нехта там выдумаў у разбэшчанай Фран-цыі, я не маю права яму сказаць: ты дурань, змоўкні, не мялі глупства, а паслухай лепш, што скажуць разумныя. Яшчэ павінен падстройвацца пад яго тон, так?

Ён жа таксама чалавек, Янку, яго таксама шкада!

То няхай не будзе дурань, калі чалавек. А калі ідыёт, то які ж ён чалавек?

Навошта ж яго абражаць, Янэк? Лепш знайдзі аргументы і пераканай яго імі!

Да дурня аргументы, думаеш, даходзяць?.. Як бы не так!.. Я не абражаю, я дыягназ яму стаўлю, і ён павінен быць мне яшчэ ўдзячным за гэта!

Трэба ж быць ветлівым!

Ветлівасць — форма прытворства. У нас цярпець не могуць прытвор!

У цябе гэта ад сялянскай праматы! Але ты павінен яшчэ набрацца і мудрасці, цярпімасці да людзей, пабрацца інтэлігенцыі... Каб мы селі есці, няўжо ты ўзяў бы апошні кавалак хлеба?!

А калі б ты ўжо наелася і яго не хацела? Ён жа — прапаў бы!

Мне магло б быць сорамна прызнацца, што я яшчэ галодная?

— Гэтага хіба саромеюцца?

А — не? Падумай сам!.. Ты толькі так гаворыш, бо і сам апо-шнюю скібачку пры мне не ўзяў бы, бо ў цябе ж шчодрае сэрца, Янку!

Гм... Во як перакруціла!..

Нічога, паступова зраблю з цябе чалавека!

Валяй, дазваляю!..

Так мы спрачаліся без канца.

Нагаварыліся, што аж языкі забалелі. Пасля моўчкі ляжалі ды разглядалі зямлю.

Праз хвіліну нас ужо дзівіла, што кожная пясчынка не падобная на суседнюю. На гары іх мільярды, і ўсё розныя!

Прыглядзіся добра да травінак: дзвюх зусім аднолькавых таксама не знойдзеш! А лісце? А кветкі? А дрэвы?..

Зімой, ідучы з ліцэя, люблю разглядаць квяцістыя ўзоры на вітрынах,— прызналася Дануся.— На кожнай шыбе інакшы, а мароз аднолькавы...

Во, гэта прыкмеціў і я!.. Таксама і людзі, заўважыла?.. Мы гаворым: ён падобны да нашага знаёмага. На самай справе падабен-ства далёкае. На свеце жыве нас два мільярды, і кожны іншы! Ух, аж страшна: адкуль у прыроды такое багацце форм?

Не ведаю! — прашаптала ўражаная Дануся.

Мы так захапляліся нашымі гутаркамі, бытта чыталі вельмі цікавую кніжку...

8

Няўдалыя паўстанні, турмы, шыбеніцы і ссылкі лепшых людзей Польшчы ў мінулым прывялі да таго, што народ польскі пачаў сабе ствараць уяўных герояў мінулага. Што ж, паўтараста гадоў трымалі ў сваіх кіпцюрах магутныя дзяржавы багаты гістарычным мінулым край: людзі міжвольна шукалі ўцехі ў марах, і ў палякаў нарадзілася ўяўленне аб ідэальнасці, надзвычайнай гераічнасці і вялікай дабраце іхніх каралёў, князёў.

Таксама ўяўляла сабе мінулае і Данута.

На гары, калі мы пералічвалі сваіх любімых герояў, яна нечакана прызналася:

— А мой ідэал мужчыны — ксёндз Кардэцкі![[14]]

Я так здзівіўся, што не знайшоў што і адказаць. Спадзяваўся — назаве Касцюшку, нават — Пілсудскага, які меў поспех у польскай ваеншчыны і буржуазіі, але каб поп?..

Гэта ў яе ад рэлігійнага дурману. Нічога, пройдзе!..

Развітаўшыся з Данусяй, я пачаў марыць, як дапамагу генераль-скай дачцэ стаць рэвалюцыянеркай.

Што так будзе, амаль не сумняваўся.

Толькі ўчора скончыўся судовы працэс у Гдыні, які нашумеў на ўсю Полынчу. Дачка аднаго віленскага фабрыканта трапіла наліцыян-там у лапы, калі раздавала курортнікам на пляжы марксісцкую літаратуру.

А гады два таму назад у нашу вёску прыязджаў студэнт. Ён нібы чытаў сялянам лекцыю пра зоркі, а на самай справе прывозіў падпольшчыкам повыя інструкцыі. Тады хлапец расказаў, што ў горадзе ў яго ёсць сябар — генералаў сын — камуніст.

— Дома ў іх на стале,— казаў ён,— стаіць бронзавы бюст мар-шала Пілсудскага. Генерал і не ведае, што сын трымае ў бюсце камуністычную літаратуру!

Чаму ж тады не зрабіць падпольшчыцай і паненку? У яе такое чулае і добрае сэрца!

Дануся не мела якога-небудзь асаблівага таленту. У ліцэі яна была не найлепшай вучаніцай, атрымлівала пераважна чацвёркі і рэдка — пяцёркі. Гэтаксама ў яе было з музыкай, ігрой у тэніс — і там заўсёды былі лепшыя за яе. Але паненка расла ўсебакова развітым чалавекам. Ці не з такіх менавіта выходзяць сапраўдныя людзі?

Няўжо яна мяне не зразумее? Трэба выбраць зручны момант і ўзяцца за справу.

9

На Вялікай вуліцы быў кінатэатр паўторнага фільма. Калі меў грошы, я хадзіў толькі туды. За невялікую плату ў сеанс там паказвалі аж два прыгодніцкія фільмы — на паднішчанай кіналенце, але за чатыры гадзіны наглядзішся і наперажываеш уволю.

Тады мне падабаліся кніжкі пра Ната Пінкертона і фільмы пра каўбояў. Я захапляўся спрытнымі людзьмі, якія баранілі слабых, муж-насцю і сумленнасцю дзяцей прэрый. У фае і ў зале ніколі не ўключалі святла, і можна было не асцерагацца, што трапіш на вочы знаёмым.

Мне ўдалося ўгаварыць Данусю, і мы пайшлі туды разам.

Калі пачалася карціна, Дануся стала падобна на хлапчукоў у зале, якіх можна было ўшчыппуць, і яны нават не пачулі б.

Вяртаючыся з кіно, паненка спыталася, чаму я цяпер не працую пасыльным. Я расказаў, як мяне злавілі з пісьмом і праперлі з работы, як цяпер устаю ў чатыры гадзіны і да васьмі разношу па кварталах бутэлькі з малаком.

А ты ў гэты час толькі паварочваешся на другі бок у сваім мякенькім ложку!

Божа, чаму ж адразу пра гэта не сказаў? — ускрыкнула яна з дакорам.

Ну, во, будзеш ведаць цяпер!..

Матка боска, што рабіць?!. У мянс ёсць дзесяць тысяч злотых на ашчаднай кніжцы, але мне не споўнілася яшчэ васемнаццаці гадоў, не выдадуць у касе... Мо сукенкі мае старыя прадаць?.. Цяпер разумею, чаму цябе так дзівіла, колькі што каштуе!..

Ага, разумееш!..

Вярнуліся мы вечарам. Ісці дадому праз брамку Дануся не адважылася, я перасадзіў яе цераз зарослы дзікім вінаградам плот, і яна мякка скочыла на зямдю.

Янэк, нахілі галаву, штосьці скажу! — усхвалявана шапнула паненка.

Я нагнуўся да агароджы. Дануся прыткнулася губамі да маёй шчакі. Я адчуў пацалунак, лёгкі, нібы да твару дакранулася вуснамі дзіця.

Гэта — мая ўзнагарода, мілы, за ўсё, за ўсё!..— выдыхнула яна і панеслася дадому.

Нейкі час я стаяў нерухома, чуючы шэпт, які выйшаў з глыбіні Данусінай душы. Адчуваў дотык яе губ — халаднаватых, як рукі, да якіх незнарок дакрануўся шчакой, перасаджваючы дзяўчыну цераз плот. Гэта быў холад здаровага дзявочага цела, які валодаў уласцівасцю кружыць галаву і прыспяшаць біццё сэрца.

10

Яна мяне пацалавала!

У наступны дзень я вырашыў праявіць ініцыятыву. Да самага вечара дрыжаў ад хвалявання. Спаткаліся мы, калі зайшло сонца.

— Янэк, перастань!..— Нібы праз сон пачуў я спалоханы голас Данусі.

Разгадаўшы мой намер, яна ўперлася далонямі мне ў грудзі.

Я лёгка перасіліў супраціўленне паненкі, абняў і стаў вуснамі шукаць яе вусны. Дануся вырывалася, і я пацалаваў яе паспешліва і так нязграбна, што сваімі зубамі стукнуўся аб яе зубы.

Як ты смееш! — кінула яна з абурэннем і вырвалася.

У параўпанні са мной у яе было сілы якраз столькі, як у кураняці. Але гэтая слабасць мяне і раззброіла. Я стаяў вінаваты, часта дыхаў і дурнавата ўсміхаўся.

— Што, адно табе можна цалавацца? — пераводзіў я ўсё ў жарт, адчуваючы, што гавару не тое, што трэба.

У здзіўленых і пакрыўджаных вачах Данусі было нямое пытанне.

Дурань! Давёў сябе да таго, што пацалунак зрабіўся самамэтай. I цалавацца ў тую хвіліну мне зусім не хацелася, рабіў усё з упартасці.

Ад дотыку да яе вільготпых вуснаў я не толькі не адчуў прыемнасці, але быў нават расчараваны — і гэта ўвесь смак ад таго самага таінства, пра якое столькі гавораць і пішуць у кніжках?

Усё гэта мяне адразу апрытомніла.

Пакрыўджаная Дануся з абурэннем папраўляла валасы і вопратку.

Грубіян! — кінула яна зноў, і яе голас задрыжаў ад плачу.

Ну! Бо з вёскі!..— разжалабіў я сябе, добра разумеючы, што гавару не тое.

Каб супакоіцца, я назбіраў каменьчыкаў і са злосцю пачаў шпурляць іх з гары. Калі адвярнуўся, ля мяне ўжо нікога не было.

«Пайшла? То ідзі сабе! Патрэбна мне такая генеральша, падумаеш!..»

Раззлаваны і ўстрывожаны, пазаглядаў я сюды-туды і пачаў спускацца з гары.

11

Аднак Дануся мне ўсё даравала. У наступны дзень нават прызналася, што яе ўжо цалаваў адзін чалавек. У прызнанні было столькі шчырай даверлівасці, што вестка зрабіла паненку яшчэ больш прывабнай.

Вось прыкладна тады і наступіў момант, ад якога пачаліся нашыя непаразуменні.

Паміма маёй выхадкі Данусі імпанавалі мой рост і сіла, таму я стараўся іх падкрэсліць. Каб здавацца яшчэ вышэйшым, станавіўся на высокія месцы, хваліўся сваім наганам... Паспешліва выстаўляў напаказ усе якасці, бытта баяўся, што потым будзе позна.

Лёнгінус! — пяшчотна пазвала мяне Данка імем героя рамана Сянкевіча «Агнём і мячом».— О-ей, які ж у цябе дужы карак! Я недзе чытала, што гэта — прыкмета ўпартасці!

Упартасці ў мяне хапае, магу табе пазычыць!

Дануся хвіліну памаўчала і ні з таго ні з сяго спыталася:

Янэк, Адам Міцкевіч меў рост сто семдзесят восем саптыметраў. Гэта мала ці многа? Хто з вас большы?

Я паказаў далонню: паэт быў мне якраз па вусны. Пытанне было не выпадковае.

У кожнай яе кніжцы ляжалі рэпрадукцыі нейкай белакурай паненкі, імі Дануся закладвала старонкі. Часамі ад няма чаго рабіць яна разглядала іх і ўздыхала.

Хто гэта? — пацікавіўся я.

Мой ідэал жанчыны — Марыля Верашчака.— I Дануся зрабілася сумная і задуменная.

Нічога не падазраючы, я пытаўся далей:

Чым жа яна так праславілася, што прадаюць яе фота?

Марыля кахала Міцкевіча, але пайшла на самаахвярны ўчынак. Каб зрабіць бацькам прыемнасць, выйшла замуж за нялюбага магната Путкамера...

Па тым, як вінавата Дануся апусціла вочы, я раптам зразумеў, для чаго яна гэта гаворыць, і пахаладзеў.

Няўжо яна гэтаксама хоча выйсці за нялюбага Любецкага? Няйначай!.. Данусі цяжка, і, каб супакоіцца, яна прымушае сябе часта ўспамінаць Марылю. Але ж гэтага не можа быць!..

Няўжо і ты?..— жахнуўся я.

Дануся не адказала. Выходзіць, пытанне дарэмнае. Мы доўга маўчалі. Мяне агарнуў якісьці холад, я зноў адчуў самотнасць, пачуў сябе страшэнна адзінокім. Нарэшце я адважыўся паўтарыць пытанне:

Гэта праўда, Данка?

Праўда, Янэк...— прашаптала яна, бездапаможна і вінавата апусціўшы галаву.

Чаго я тут сяджу?!. Я ўсхапіўся на ногі. Дык вось хто яе першы пацалаваў — гэты нікчэмны Браніслаў!

Вось чаму яна распытвала пра рост Міцкевіча!

А я, дурань, так радаваўся апошнія дні. Жаніха іграў!.. А чаго ад яе хацець? Яна — прадукт свайго асяроддзя!..

Я стаў глядзець на Данусю нібы на асуджаную. Але паказаць усю бязглуздасць яе намеру не ўмеў. Да таго ж ва ўсёй гэтай гісторыі быў зацікаўленай асобай, і гордасць не дазваляла яе адгаворваць. У яе было столькі самаадданасці, што ў мяне паступова праявіліся да паненкі спачуванне і жаласць.

Аднак усё гэта ўзнікла потым. Пасля апошніх Данусіных слоў мяне ўкалола страшэнная рэўнасць, агарнула абурэнне:

«Колькі дзён я нічога не ведаў! За каго яна мяне тады лічыць, за хлопчыка для забавы?.. Якая мая роля ў гэтай гісторыі?!. Блазна прыдворнага хацелі з мяне зрабіць?!.»

I Дапуся зрабілася такой недасяжнай, як і восенню.

12

Прайшло некалькі дзён.

Нягледзячы па прызнанне, паступова я супакоіўся, а Дануся стала мне яшчэ даражэйшай. Кажуць, мы болей любім чалавека, калі ведаем, што ён не для нас. А яшчэ кажуць, каб мацней паверыць, трэба пачынаць з сумнення, а каб мацней палюбіць — з нянавісці. Я амаль гэтак пачынаў.

Некаторыя хлопцы мяне дзівілі сваімі адносінамі да дзяўчат. Мне ж дзяўчаты заўсёды здаваліся недасяжнымі і казачнымі багінямі і анёламі. Я па натуры быў няўлюбчывы і сваімі пачуццямі не раскідваўся. Я іх збіраў, капіў, і цяпер яны выбухнулі.

Каб пакахаць чалавека, адных позіркаў мала. Трэба счапіцца ха-рактарамі, імкненнямі. Дануся мяне прывабіла не толькі абаяльнасцю і крамлівасцю цела пісанай прыгажуні полькі.

Учынкамі людзей таго свету, з якога я паходзіў, кіравалі штодзённыя клопаты пра кавалак хлеба, ім была вядома адна работа — мускульная.

У нашых сем'ях ласкі і чуласці саромеліся.

Казкі апавядалі дзецям толькі для таго, каб малыя засыпалі або не плакалі: інакш які сэнс траціць час па глупствы?

На кветкі звярталі ўвагу толькі маладыя, і то паміж работай.

Вырасце ля хаты дрэва, яго маглі ссекчы, бытта цень прыносіць у хату сырасць: яшчэ грыб паесць сцены!..

Цётка магла пражыць свой век і не пабываць у суседняй вёсцы.

Паедуць, бывала, два дзядзькі на цэлыя суткі да млына. Аднаму жонка дасць торбачку з ежай. Ён есць пры сябру, з якім праходзіла яго жыццё, і ў дзядзькі не з'явіцца нават думкі падзяліцца кавалкам хлеба, а сябар за гэта і не пакрыўдзіцца.

I жаніліся ў нас па-свойму. Хлопцу нявесту падбіралі ў залеж-насці ад колькасці кароў, якасці воза — пасагу маладой!

Канечне, было і каханне, а як жа!

Недалёка ад маёй вёскі ля дарогі ляжыць і да сённяшняга дня крушня каменняў. Яшчэ нядаўна, бывала, калі ішлі жанчыны ў лес па ягады, старыя з прыполу вымалі каменні і шпурлялі ў горбу. Некалі адна дзяўчына з нашай вёскі не вытрымала, што яе хлапца ажанілі з другой, і ўтапілася.

Звар'яцела! — сказалі адны.

Гэта яе д'ябал збіў з тропу! — казалі другія.

Бедную поп нават не дазволіў пахаваць на вясковых могілках. Закапалі яе ў чыстым полі ля дарогі, і аж да 19З9 года нашы жанчыны ў яе магілку з пагардай і праклёнам шпурлялі каменнямі!

Толькі ў апошыі час людзі маёй вёскі пачалі адчуваць, што недзе ёсць яшчэ іншы свет, ім невядомы. Мне здалося, што Дануся якраз з таго свету. I мяне туды пацягнула, як расліну да сонца!

Я быў тады малады і, як кожны малады, шукаў вакол сябе штосьці лепшае: людзей, сацыяльны ўклад...

Яшчэ трэба сказаць і пра іншае.

Мы спаткаліся ў такім узросце і ў такую пару, калі гатовы былі закахацца ў чалавека, які адпавядаў нашым патрабаванням: я — ёй, яна — мне. Як толькі зарадзілася глыбокае пачуццё ў аднаго, у сілу сваіх таямнічых законаў яно вызвала такое ж самае пачуццё і ў другога. Няважна, што мы паходзілі з розных асяроддзяў і гэта рабіла нашае збліжэнне нелагічным. Хіба ў каханні заўсёды пануе логіка?

Раздзел трэці

1

Пасля Данусінага прызнання я хадзіў прыбіты, сам не свой.

Янэк! — пазвала аднойчы мяне паненка з гары, калі я браў у калодзежы ваду.— Ідзі да нас.

Я праглынуў камок крыўды.

Хадзем, ну, не злуйся!— збегшы ўніз, пацягнула яна за рукаў...

Гордасць мая некуды знікла, і я пакорна пайшоў за ёй.

Мая калежанка Бэта! — адрэкамендавала яна мне Залкіндаву дачку.

Ад нечаканасці я не ведаў, як сябе паводзіць. А паненка не давала апамятацца. Яна зняла з пляча лейку і загадала:

Ану, стань побач з Бэтай, я вас здыму!

Бэтачка, на, здымі мяне з панам Янкам! Я яго навяла, толькі націсні спуск.

Дануся стала побач са мной. Дзяўчына нас шчоўкнула і вярнула апарат. Усё адбылося на працягу лічаных секунд.

А цяпер на, раздушы!— працягнула мне жменю валоскіх арэхаў.

Дануся хацела пахваліцца, які я дужы. Мне было няёмка, я ўпіраўся.

Сцісні, сцісні! — дамагалася яна настойліва, паклаўшы мне на далонь арэхі і загінаючы пальцы ў кулак.

Я паслухаўся, і арэхі луснулі з сухім трэскам.

Бачыш? — пераможна зірнула яна на Бэту. Дзяўчына працягвала вывучаць мяне разумнымі карымі вачанятамі — такімі прыгожымі і выразнымі, якія бываюць толькі ў яўрэек.

Пане Браніславе, сюды! — закрычала Дануся. Я зірнуў уніз. Там ішоў Любецкі.

Стаяла такая цяплынь, што хацелася разуцца, скінуць з сябе кашулю, а князь быў у новым цёмным касцюме, накрухмаленай кашулі і пад гальштукам. Крочыў ён павольна, як чалавек, які ў святочны дзень выйшаў прайсціся.

А, сэрвус! — убачыў ён нас.

Яго яшчэ не хапала.

На ўзроўні маіх ног паказаліся бліскучыя залысіны, шыя і плечы.

Дзень добры, панно Дануто! Дзень добры, панно Бэто!— час-та дыхаючы, праказаў Любецкі.— Го, панно Данка з фотаапаратам? Выдатна!

А ў мяне плёнка скончылася! — пераможна, нібы з радасцю паведаміла яна.

Шкада...— апёкся Браніслаў.

Толькі цяпер ён убачыў мяне і разгубіўся.

Пан Янэк, знаёмцеся!

Знаёмы...— прамямліў вечны студэнт з дурнаватай усмешкай.

Вы ўжо знаёмы? — зрабіла вялікія вочы Дануся.

Ніхто ёй не адказаў.

Я за ім сачыў незалежнымі вачыма. Любецкі зрабіўся вартым жалю. Усё выглядала так, бытта тут стаяў настаўнік, якога вучань Браніслаў вельмі баіцца. Ён перайшоў амаль на шэпт:

Панно Данко, вас можна на хвілінку?

Калі ласка!— пераглянулася яна з Бэтай.— Прабачце, пане Янэк!

Я не паспеў адказаць: рэакцыя ў маёй галаве праходзіла замаруджана, усё адбывалася нібы ў сне.

Браніслаў павёў паненку ўбок, але Дануся весці сябе далёка не дазволіла.

У тэатр, як дамовіліся?

Вядома!— капрызна паціснула яна плечыкамі і вярнулася да нас.

Бывайце! Мяне на Антаколі чакаюць нашы карпаранты!

Калі ласка, клічце і іх сюды!

Яны нешта арганізуюць!.. Прыемнай забавы! — кінуў ён, стараючыся не сустрэцца з маімі вачыма, і пайшоў.

Брэшаш, ніхто цябе не чакае. Заела самалюбства. З ахвотай ты пабыў бы тут, каб не я.

Мы трое глядзелі яму ўслед. Браніслаў нехлямяжа крочыў у чор-ных лакірках, прыпаднімаючы калашыны і выбіраючы месца, куды паставіць нагу, каб не надта запыліць абутак. Дануся з Бэтай не вытрымалі і пырснулі. А ў мяне бытта зняў хто з сэрца вялізны цяжар.

Не вельмі мяне кранула, калі пад вечар я ўбачыў, як Браніслаў выходзіў з генеральскага дома і вёў Данусю.

2

Міналі лепшыя нашы дні.

Дапуся пасля абеду з падручнікамі спяшалася да мяне, а дома гаварыла, што ідзе да сяброўкі.

Мы вельмі адно аднаго дапаўнялі і ў той жа час не разумелі адно другога.

Аднойчы, напрыклад, яна шчыра рассмяялася з мяне, што я па смаку не адрозніваю гатункаў цукерак і яны для мяне ўсе аднолькава салодкія. Якраз у гэтую хвіліну, асцярожна абыходзячы дубцы, наста-віўшы клінам свіную мысачку, праклыпаў ля нас вожык. Калі ж я сказаў, што вожык зімой спіць у трухлявым пні, сівее ад старасці, лю-біць лізаць расу і вельмі храпе ў сне, Дануся паглядзела на мяне ўжо з павагай.

Чаму ў цябе ў адным чаравіку падэшва дзіравая, а ў другім — цэлая? — выбухнула яна смехам зноў.

Бо на левай абутак заўсёды хутчэй рвецца, нават — у цябе.

На правай!

Якраз наадварот.

Та-ак?..

Усё гэта ёй было так цікава, што яна не знаходзіла слоў, каб выказаць здзіўленне.

У адзін пагожы дзень выбраліся мы за горад. Па дарозе Дануся пачала расказваць аб сваёй паездцы за граніцу. Яна бачыла там такое, пра што я чытаў толькі ў кніжках.

— Паехалі мы першы раз у Германію з паняй ваяводавай. У Дрэздэне зайшлі ў карцінную галерэю. Пані Бацянская падышла да адной карціны і расчаравана закрычала: «Дык такая ж вісіць у мяне на кватэры ў Вільні!» — «Тут арыгінал!» — тлумачу ёй. «Варта было толькі з-за гэтага ехаць тысячу кіламетраў?!» Адтуль адправіліся на мора...

Раскажы пра яго!

Ты яшчэ ніколі не бачыў?! — здзівілася паненка, калі мы крочылі палявой дарогай.

Дзе ж я мог бачыць?!

Слухай тады. Пад'язджаем да Трыеста, і мамуся кажа: «Гля-дзі, мора!» Зірнула я праз акно — ніякага мора! Толькі чамусьці па небе плавае бервяно, а над небам высяцца спічастыя хмары. Калі добра прыгледзелася, ажно гэта не хмары, а — горы са снегам і ніякае не неба, а вада, і па ёй плавае не бервяно, а — лодка з чалавекам!

Яшчэ мінулай восенню, калі не знаходзіў сабе месца ў Вільні, я аблюбаваў за горадам азярко. Цяпер прывёў да яго Данусю.

У апошнія дні моцна прыпякала сонца, азярко высахла і нагадвала вялікую лужыну, якая густа зарасла травамі, трысцём і аерам. Дануся падбегла да берага і анямела.

Дзіва! Чым тут захапляцца? Усё звычайнае, як ля маёй вёскі.

Пахнуў разапрэлы сітнік, і над ім трашчалі крыльцамі з сухога цэлафану конікі. На супрацьлеглым баку азярка пад кустом спаў пастух. Яго каровы пазалазілі па самыя жываты ў ваду і ляніва шлёпалі сябе мокрымі хвастамі па баках. Здавалася, прырода — нібы гэтыя каровы — растлусцела, аблянілася, млее ад раскошы і ні аб чым не хоча ведаць. Успомніліся доўгія нудныя дні, калі я з торбачкай цераз плячо гэтак цэлыя дні, тыдні, месяцы праводзіў са статкам, кожны раз не могучы дачакацца, калі настане той вечар.

А чаго яны забраліся ў ваду, Янэк? — спыталася Дануся.

Каб малако не скісла ў вымі.

— А-а...— прыняла мой жарт за праўду. Божа, да чаго ж яшчэ дзіця.

А хвастамі чаму махаюць, сказаць?

?..

Хвасты ў іх для таго, для чаго пані Бацянскай служыць веер на балу. А смятана адкуль бярэцца, ведаеш? У каровы з вымені зві-саюць унь, бачыш, чатыры такія штучкі з кранікамі. Адзін адкруціш — сырадой пацячэ, другі — смятана, трэці — масла стане капаць...

Толькі цяпер яна зразумела, што я жартую, і мы абодва зарагатаді. Гэтым часам яе настрой перадаўся ўжо і мне. Я ўжо паглядзеў на прыроду ігрыва, рамантычна, як у дзяцінстве.

Кум! Кум! — тужліва паскардзілася жаба.

Кум-кума, дай палатна! Нашто табе? Дзяцей хрысціць! — падхапіў я.

Каля нас у аеры нешта пакешкалася, пакешкалася, а потым плюхнула ў ваду, а плынь нібы ціха ўздыхнула і аж зморшчылася коламі.

О-ей! — уздрыганула паненка.

— Не бойся, усяго толькі жаба! Думае, што нас ашукала і мы ўжо яе не бачым. Во, глядзі, ляжыць, хітруня, на дне з вылупленымі вачыскамі...

Ага, бачу!

— Няхай ёй здаецца, што мы дурні! Пакінем яе ў спакоі... Лепш паслухай, што робіцца ў кустах!

А ў прыдарожным алешніку, зашыўшыся ад спякоты ў лісце, заліваўся салавей.

Цёх, цёх, цёх! Пабёг, пабёг, пабёг! Па пятах, па пятах, па пятах! Кі-ям, кі-ям, кі-ям! Ф-іі-і! — пачаў я птушку дражніць.

Дануся рассмяялася.

Я ведаю ўсе іхнія дванаццаць кален!.. Во курскага пачуць бы, тыя спяваюць на пятнаццаць!..

Абудзіўся пастух, павыганяў з вады жывёлу, і яна стала пасвіцца. Паміж кароў важна пахаджвалі буслы.

А чаго яны разам?..

Каровы выганяюць з травы жаб, а буслы іх ловяць, прыглядзіся!

Узаемная дапамога?!. Якая гармонія, якая прыгажосць, якое неба!..

А ты яшчэ ездзіш за граніцу шукаць хараства! Што тваё мора, што чужая Швейцарыя, паглядзі на свой край як след!

О божа мілы!

Пры чым тут твой бог?

Янку, нельга блюзніць! — спалохана азірнулася яна, бытта нас маглі падслухаць на небе.

Во калі вазьмуся за цябе!

Я адвёў паненку ад возера і пасадзіў у жыта.

Дануся,— прыступіў я да справы,— ты ж такая вучоная, культурная і разумная паненка! Як ты можаш сур'ёзна верыць у папоўскія казкі?.. Вучыла, нябось, біялогію, ведаеш, што свет узнік не за шэсць дзён, а развіваўся мільёны гадоў!

Які ты, Янку, наіўны. Біблейская легенда аб стварэнні свету дайшла да нас ад старажытных яўрэяў. А слова «дзень» па-стараяў-рэйскаму азначае і суткі, і год, і эпоху. Шэсць сутак трэба разумець у пераносным сэнсе, кожны дзень — цэлая эпоха! Гэта ж так проста!..

Дрэнны з мяне быў настаўнік. Убачыўшы, што адразу не магу пераканаць, я зазлаваў:

Няма чым ім крыць, падтасоўваюць факты! А ты слухай! Ты вер ім!.. Вер французскім кніжачкам... Ну і балда ж ты, хоць і надта вучоная ды з такой сям'і! Аб чым з табой гаварыць пасля гэтага?

Янэчку, супакойся!.. Я пастараюся ўсё-ўсё зразумець!

I тады ля возера я прачытаў Данусі палітычную лекцыю.

Я сам у той час больш адчуваў, чым разумеў, і што мог раска-заць, мне цяжка цяпер і ўявіць. Памятаю, Дануся слухала пакорна і згаджалася, што рэлігія — мінулае, а ідэі сацыялізма — будучыня на-родаў. Я палічыў, што дабіўся поспеху. Гэта мяне ўзняло ў сваіх вачах. Пачакай жа ты, князь Любецкі, падсуну табе дулю пад самы нос!

Я не вытрымаў, прыгарнуў яе і пацалаваў.

Дануся дазваляла дакрануцца толькі на адну хвілінку, бытта цалавацца коратка — злачынства меншае.

Ужо хопіць, Янку! — за кожным разам палахліва ўскрыквала яна задыханая і вырывалася.

Гэта мяне толькі дражніла. Я ганяўся за ёю па жытах, падаў у густую шчотку з пругкіх, як дрот, ядроных сцяблінак і цалаваў, цалаваў зноў.

3

Пад вечар, шчаслівыя і здаволеныя, мы вярталіся з возера.

Па дарозе абагналі п'янага дзядзьку. У абшарпанай саматканай вопратцы ён чагосьці на ноч валокся ў горад.

П'яны раптам стаў рысавацца. Абняў тэлеграфны слуп і зацягнуў маналог:

Ах, сасёначка!.. Расла ты сабе прыгож;ая ў лесе і гора не ведала! А што з табой паны зрабілі: спілавалі, абадралі, акавалі жалезам, начаплялі нейкіх чарак, дратоў, і век табе тут, беднай, гараваць! I ў дождж, і ў мароз, і ў спякоту ніхто цябе, бедную, не пашкадуе, нікому да цябе няма справы!.. Ты аж патрэскалася ад натугі, высахла ўся, цябе ўсю стачылі караеды!.. Ах мая ты сястрыч-ка, што з табой злыдні зрабілі!..

Мы засмяяліся і пайшлі далей.

На ўскраіне Вільні паказаўся прыгожанькі домік. Ля яго акон тоўпіліся людзі.

Давай пабачым, што там здарылася! — зацікавілася Дануся.

Можам...

Мы збочылі з дарогі.

Ля дзвярэй доміка з апушчанымі пад бараду пасачкамі дзяжурылі салдаты. Духавы аркестр зайграў жалобны марш.

Уціснуўшыся між людзей, мы даведаліся: у гэтым доме памёр палкоўнік.

Людзі навокал нас голасна гаманілі. Ніхто па нябожчыку не бедаваў. Гэта ўразіла Данусю, і яна ўзняла на мяне поўныя слёз вочы. А натоўпу і далей не было ніякай справы да настрою нейкай там паненачкі, у якой бацька таксама вайсковы чын.

Ты не памятаеш — у католікаў ці праваслаўных перад тым, як забіць труну, накрываюць твар нябожчыку? — абыякава пыталася нейкая жанчына.

Я адно ведаю, што ў яўрэяў пакойніка кладуць у саван. Найлепш з суровага палатна...

Ат, яму ўсё роўна!

А наро-оду сабралася!

То дзіва! Як багаты памрэ, то і апошні з хаты прэ, а як бедны-худачок — толькі попік і дзячок!

Калі ж цяпер будуць плаціць удаве?

Эт, бяда не вялікая!

Чорт яе не возьме, не бойся, заплацяць больш, чым нам з табой...

Данусі гутарка здалася дзікай, і яна пацягнула мяне за рукаў:

О-ей, які цынізм!

Прывалокся той самы п'яны дзядзька і пачаў дапытваць:

Чаму граюць, га? Чаму граюць, а не танцуюць?

— Пане, цішэй, тут чалавек памёр! — узмалілася Дануся.

Хто памёр!

Пан палкоўнік!

Будзе другі, падумаеш!

Людзі зарагаталі.

Вы п'яны! — Дануся прамовіла гэта так, бытта ад яе слоў чалавек меўся зараз жа згарэць ад сораму.

Хто п'яны? Я-а?.. Та-ак... Я, канечне, п'яны. Ну і няхай сабе!

Пане пастарунковы, тут хуліган!— паклікаў нехта паліцыян-та.

Тым часам дзядзька, дастаючы з-за пазухі бутэльку самагонкі і тыцкаючы папяровым коркам Данусі ў нос, урачыста прадэкламаваў:

Я п-п'ю не панскія ш-шанпаны —

Зямелькі роднай горкі сок,

От!

З'явіўся нарэшце паліцыянт і пад дружны рогат натоўпу дзядзьку павалок.

— Хадзем адсюль, не магу я тут больш! — расплакалася Дануся.

Я суцяшаў, а яна цвярдзіла сваё:

Я яго ведаю. Яго ўвесь горад ведае! Пан Мечыслаў Станкевіч. Адзінокі стары. Яго дзеда Мураўёў павесіў за паўстанне. Бацька за Польшчу памёр у царскай турме. Жонка памерла ў вайну ад тыфусу. Сам ён — апошні з роду Станкевічаў, у нас бываў не раз, мне гісторыі даваенныя расказваў... Увесь яго род загінуў за Польшчу, за іх, а яны такія няўдзячныя, подлыя, чаму, чаму?.. Ён ляжыць мёртвы, а яны...

Супакойся!..— Але я адчуваў, што яна па-свойму мае рацыю.— Перастань!.. Выходзіць, і ім трэба класціся ды паміраць?

Не люблю цябе, і ты такі самы цынік!

Называй мяне цынік, бляшанік — як хочаш, але ж супакойся, вазьмі сябе ў рукі!..

Нарэшце мы пайшлі.

У Вільні ўжо ювеліры паздымалі з вітрын свае бліскучкі і паха-валі іх у сейфы. Бразгалі жалюзі — крамнікі зачынялі на ноч вокны і дзверы. Служанкі выводзілі на прагулку пакаёвых сабачак. У касцё-лах званілі на вячэрню.

Праходзячы па Антаколі, насупраць касцёла Пятра і Паўла, калі прагучаў першы звон, Дануся застыла і памалілася. Убачыўшы, як яна набожна, на каталіцкі манер — цэлай далонню — хрысціцца, я вылаяўся:

Вось табе і сагітаваў!

4

Над Вільняй у цэнтры горада стаяў вялізны палац Урублеўскіх. Некаторыя выхадцы з гэтага палаца праславіліся ў народзе.

У 1906 годзе на судовым працэсе адвакат Урублеўскі выступаў з палымянай прамовай у абарону лейтэнанта Шміта.

Іншыя Урублеўскія збіралі грошы для рэвалюцыі... Цяпер жа ў агромністых залах гэтага будынка паны наладзілі выстаўку, прысве-чаную гадавіне вайны з Савецкай Расіяй. Сярод нямногіх наведваль-нікаў выстаўкі быў і я.

У палацы на сценах віселі карты з чорнымі стрэлкамі наступ-лення легіянераў Пілсудскага. На таблічках значыліся лічбы забітых і ўзятых у палон чырвонаармейцаў. Пад шклом іржавела некалькі трафеяў: руская граната «бутэлька з кальцом», тульская вінтоўка, кулямёт «максім»... Віселі фатаграфіі.

Кідаўся ў вочы адзін здымак. Французскі карэспандэнт зняў генерала ў цынічна-фанабэрлівай позе над трупам чырвонаармейца. Генерал, падкруціўшы вусы, узяўшыся ў бокі, зухавата глядзеў у аб'ектыў, а бліскучы яго бот стаяў на грудзях маладога будзёнаўца. У хлапца са штаноў вылезла ніжняя кашуля і плавала ў лужыне.

Генерал не быў Данусін бацька, але я ў ім убачыў Янкоўскага. Ноччу мне нават прыснілася вайна. Страчылі кулямёты, салдаты Янкоўскага ў мяне стралялі, а я ўцякаў скрозь нейкія кусты. Прачнуўся ўвесь спацелы.

З таго дня перад вачыма часта паўставала карціна — фанабэр-лівы генерал з закручанымі вусамі над забітым будзёнаўцам. Мне ра-білася страшна, што я закахаўся ў такога далёкага чалавека. Што я скажу сябрам у вёсцы, як пагляджу ім у вочы?.. I мне ўжо здавалася — каханне прайшло, бо, седзячы побач з ёю, думаў адно пра генерала.

Іншы раз, калі мы бывалі разам, мяне агортвала такая лянота, што, здаецца, і пазяхнуць не хапіла б сілы. Хіба ж гэтак сябе адчуваюць у прысутнасці каханай?

«Так яно і мусіць быць, гэта ж дачка польскага генерала!» — пераконваў я сябе і ўспамінаў, як Дануся хрысцілася ля касцёла, як спачувала нябожчыку легіянеру. На душы рабілася лёгка і свабодна, і я думаў ужо пра тое, як неўзабаве пакіну гэты смярдзючы горад і паеду дадому.

Мяне напоўніла ўпэўненасць — бытта пасля ўдала завершанай справы. На Дануту я пазіраў цяпер паблажліва, як бы рабіў ласку, што хадзіў на спатканне.

Адбывалася такое, што я пераставаў разумець.

Часамі варта было Данусі пусціць слязу або выказаць якую-небудзь просьбу, і ўвесь мой холад да яе адразу знікаў. Калі ж я бываў найбольш няўважлівы, яна яшчэ мацней імкнулася да мяне.

5

Аднойчы, калі мы гулялі за горадам, на Віліі, Дануся ўважліва паглядзела на мяне і загадала:

Павярні твар!

Я не зразумеў, для чаго яна дастае хустачку — маленькую, пахучую — і разгортвае яе, нібы пялёсткі кветкі.

Нагніся, Лёнгінус! Штосьці ў цябе тут...

Старанна выцершы мой твар, яна загадала зноў:

Здымі кашулю, я прапалашчу!

Ты?..

Думаеш, не здолею? Здымай, здымай!

Калі ласка, на!

Праз хвіліну я назіраў, з якім захапленнем і любоўю паненка церла ў рэчцы маю кашулю, і падтруньваў:

Умееш, умееш...

Мне так хочацца зрабіць што-небудзь добрае табе!.. О-ей, каўнерык ужо трэба зашыць!.. Заўтра прынясу іголку і ніткі! — Заклапочаная, яна ўжо развешвала кашулю на куст.

Го, выдатна! Такой работы я табе падкіну, будзеш яшчэ не рада! — прамармытаў я вяла.

I праўда, прынось!

Мяне зусім размарыла на сонцы і апанавала дрымота. Я выцяг-нуўся пад кустом і прыкінуўся, што сплю. Дануся падсела побач і заптаптала:

Паспі, Янэчку, паспі. Ты сёння рана ўстаў, бедны, напрацаваўся, табе трэба адпачыць. Паспі, любы, я цябе павартую...

Хоць я ўжо амаль і не валодаў сваім целам, але ўсё чуў і бачыў. Скрозь прыадчыненыя павекі я назіраў, як яна ўважліва разглядае мой твар, вопратку. Потым асцярожна, каб не разбудзіць, пакратала далонню мой падбародак, шчаку, лоб, нос — чула і ласкава, нібы хацела ўкласці ўсю сябе ў гэты дотык. Да мяне прычапілася муха. Дануся датуль махала рукамі, пакуль муха не паляцела. Тады пачала кранаць мае плечы, затым прыклала шчаку да маёй рукі і замерла.

А то аднаго разу было так: сядзеў я на гары вельмі маркотны. Дануся, убачыўшы ў мяне пісьмо, папрасіла:

Дазволь...

Я падаў канверт.

З вёскі пісалі, што маці Сцяпана Рамановіча лягла на аперацыю і старой спатрэбіліся сродкі. Нават самая нескладаная аперацыя ў Польшчы тады каштавала столькі, што можна было купіць на гэтыя грошы карову. Каб памагчы жанчыне, мае сябры хадзілі ўжо касіць да памешчыка, але зарабілі яшчэ недастаткова.

Сцяпанаў наган — таксама грошы, і цяпер я не меў права яго трымаць.

Давядзецца развітацца з ім! — паскардзіўся я.

Разумею цябе,— з павагай вярнула яна пісьмо і задумалася: — Пачакай, Янку, нешта прыдумала!..

Пад вечар пайшоў я на ўрокі і паведаміў аб сваім клопаце Суткусу. Альбінас узяўся дапамагчы.

I праўда. Не прайшла і гадзіна, як ён прадаў рэвальвер Генрыху Станеўскаму за пятнаццаць злотых. Я не дасядзеў да канца заняткаў: пабег на пошту адсылаць грошы.

Вяртаўся я назад нібы пасля развітання з дарагім чалавекам. Дома ляжала запіска: мяне выклікалі.

На гары чакала Дануся. Са змоўніцкім тварам яна разгарнула газету, падала мнк бліскучы прадмет і шапнула:

Ад мяне падарунак!

Я ўтаропіўся на тое, што ляжала на маёй далоні, і адчуў, як задрыжалі мае рукі.

Уй, малайчына, Данка!

Ты толькі цяпер пра гэта даведаўся?

Але ж адкуль гэта ў цябе, Дана? — спытаўся я, шчаслівы, аглядаючы рэвальвер.

Яшчэ зусім новенькі. Са свежымі фабрычнымі знакамі на рукаятцы — двума жарэбчыкамі.

— Не бойся, мілы, бяры!— Мая разгубленасць была ёй, відаць, прыемнай.— Гэта толькі адзін з калекцыі таты! Фірмы «Кольт»: па-англійску «кольт» — жарабя. Бяры, бяры, не сумнявайся, я апраўда-юся порад татам, не бойся!.. I цяпер ён не хутка вернецца ў горад...

Але ўдзячнасці ў мяне хапіла ненадоўга.

6

Сядзелі мы на сваёй гары, схаваўшыся за кусты. Нізам па сцежачцы ўвесь час хадзілі людзі, мы за імі назіралі.

Дануся, як усе жывыя натуры, не патрабавала для вучобы спецыяльнай цішыні, умоў. Яна адначасова вучыла, гаварыла са мной, сачыла за тым, што адбывалася навокал. Раптам Дануся закрыла падручнік і паказала мне на паненку на сцежачцы:

Падабаецца?

Я прыгледзеўся. Паненка як паненка. Толькі з чорнай радзімкай ля носа.

Цікавае ў ёй адно гэта! — паказаў я сабе на шчаку, незадаволены тым, што перапынілі мае думкі.

Сядзіць са мной, а душа недзе лунае...

З кім, па-твойму?

Са студэнткай!

Убіла сабе ў галаву, столькі разоў ужо дапікала Вольгай, што мяне нарэшце гэта раззлавала:

Што ты заладзіла — адно і адно! Ідзі да д'ябла са сваёй студэнткай!

Не буду, Янэчку! — пачала яна лашчыцца.— Толькі не сярдуй. Ты — адзіны чалавек, з якім мне так хораша!

Мне зрабілася яе шкада, я размяк і зноў забыў пра сваю тугу, пра ўсё на свеце.

Назаўтра Дануся з'явілася з кавалачкам аптэкарскага пластыру на шчацэ.

Вязальнай спіцай укалолася,— паясніла яна.

Лапінка адстала, і я заўважыў кропку, выпечаную ляпісам.

Не глядзі!— пачырванела яна і прыціснула пальцам пластыр.

Мяне гэта кранула. Зноў зрабілася яе шкада. Агарнула такое жаданне схапіць паненку на рукі і пацалаваць, што гэта нават яна адчула. Хутка закрыла падручнік і насцярожылася. Ад чыстых і спалоханых яе вачэй я сумеўся. Толькі нязграбна ўзяў яе касу і, як у нас на вёсцы хлопцы з-за самалюбства прыкрываюць сваю чуллі-васць грубасцю, праказаў:

Эк, хвост... Бабскія фокусы...

Дануся пакрыўдзілася, адабрала касу і закінула на плячо.

Наогул я часта заўважаў, што грубыя і часамі дурныя мае вы-хадкі надта яе абражаюць, але дзяўчыну цягнула да мяне нейкая сіла, якой паненка, відаць, не магла даць рады. I Дануся з яшчэ большым імкненнем спяшалася на спатканне ды старалася дагадзіць мне.

Так здарылася і на гэты раз. У паступны дзень яна прыйшла ў хусцінцы і спыталася:

Нічога не заўважаеш?!. Не?!.

Абсалютна! — здзівіўся я.— А што?

Тады пачакай тут, а я зайду на гару першая.

У гэты дзень я наогул мала бачыў з таго, што рабілася навокал. Калі я ўзабраўся на гару, Дануся была ўжо без хусцінкі.

Ну, а цяпер? — спыталася яна зноў.

Нібы іншай канфігурацыі твар?.. Не, мабыць, мне так здаецца.

А ў чым справа, вытлумач!..

Па-твойму, сёння я такая самая, якая была ўчора? Толькі цяпер я спахапіўся, што ў яе не было кос. Валасы Данусі былі падстрыжаны так, як стрыгуцца кітайскія ці карэйскія дзяўчаты.

Я іх спецыяльна... Яны табе не падабаліся...

Выдумала нешта!..— адвярнуўся я, нездаволены. Яна пакрыўдзілася зноў. Крыўда была ціхая, бяссільная. Дануся пайшла на край гары, села, апусціла галаву і заплакала.

Слёзка мая...— вырвалася ў мяне, калі я яе прытуліў да грудзей.

Дануся захлябнулася ад шчасця:

Як ты сказаў? Скажы яшчэ раз!

Я паўтарыў.

О-ох, як мне добра! — выдыхнула яна з набалелай асалодай.— Толькі цяпер бачу, які ты да мяне нераўнадушны!.. Ты сваёй грубасцю прыкрываеш пачуцці, праўда? Чым ты грубей са мной, тым больш...

Так у нас на вёсцы...

А ты кінь дзеравеншчыну!.. Выкінь яе, добра?.. Я нічога кепскага не думаю пра вёску, але ты не будзь такім!..

Я і сам бачу, часамі раблю ці гавару не тое, што трэ... А ты разумная, Дана!.. I дзіўна падобная на маю маму! — упершыню я гэта заўважыў і далонню адгарнуў навісшыя ў яе валасы.

Праўда? — узрадавалася яна.

Лоб — дакладна як у маёй мамы, сур'ёзна!..

А ты, Янку, як глыба!.. О-ей, як я цябе такога люблю!.. Скажы, мая прычоска табе падабаецца?

Ужо адно таму, што яна твая!

Гэткую насілі ўсе рэваліоцыянеркі! I Эмілія Плятэр. I Марыя Канапніцкая. I пані Пілсудская, калі яе муж быў у Сібіры... Нават твая Вольга носіць такую!

Ну-у?!.— здзівіўся я.

А ты, дурненькі, і не заўважыў?!.

Калі ўсе рэвалюцыянеркі пачнуць аднолькава падстрыгацца, лёгка будзе дэфензіве працаваць!

Вядома, і тут ты свой практыцызм прымяніў!.. Што з табой сёння?.. Ты ўсё нешта ўтойваеш ад мяне, нібы не давяраеш!..

Дапуся,— пачаў я апраўдвацца,— зразумей, ёсць такія справы, пра якія я не маю права гаварыць!

Не верыш мне? Так? Не верыш?.. Няўдзячны! — расплакала-ся яна па-сапраўднаму.

Я пачаў паненку суцяшаць. Дарэмна! Скрозь слёзы яна цвярдзіла:

Я хачу пра цябе ўсё-ўсё ведаць! Клянуся памяццю мамусі, нікому не скажу!

Не мялі глупстваў, перастань, я ж табе веру, адкуль ты ўзяла!..

Што яна нікому не скажа, я быў упэўнены. Калі так, чаму ж не адкрыць ёй таямніцу? Хіба канспірацыя існуе для канснірацыі? Яна ж нават рэвальвер дала, не пабаялася!

«Вялікае геройства — узяць з дому і падарыць татаву цацку! — гаварыла ва мне развага.— За рэвальвер дачку генерала не пасадзяць!..»

7

Аднак таямніцу ёй усё ж такі адкрыў.

У той час урад меў шмат клопату са студэнцкай дэмакратычнай арганізацыяй. Кіраваў ёю аўтарытэтны Юзэф Шус. Не прыдумаўшы нічога лепшага, дэфензіва нанесла арганізацыі ўдар метадам царскай ахранкі. Сышчыкі падпільнавалі Шуса на вуліцы, упіхнулі ў машыну, завезлі за горад і падстроілі так, бытта студэнт сам павесіўся. Да мяне на кватэру прыходзілі раніцой Яцкевіч з нейкім чалавекам: і прапана-валі з'явіцца ноччу ў гарадскі парк, там мелася нешта адбыцца.

Перайшлі яны да адзінічных забойстваў, будуць справу мець з масай, папомняць нас!..— пагразіўся я.

О-ей, як цікава!..— выслухаўшы мяне, ускрыкнула Дануся.— А можна з табой?

Выпадак ускалыхнуў усю Вільню, а яна нічога не чула?!. Для яе гэта ўсяго сенсацыя, цікавая і рамантычная экскурсія?!.

I чаго ты зноў надзьмуўся! — прыстала яна ледзь не з плачам.

Калі ты нейкая...

Яна закрыла мне далонню вусны:

Янку, я хачу быць такой, якой ты мяне хочаш бачыць! Ну, як найлепшай! I буду, паглядзіш!..

Сіла пераканання ў яе голасе і позірку зноў мяне абяззброілі, і мы памірыліся.

Тады яна даверыла мне свае таямніцы.

Бацька яе — камандзір дывізіі — з зімы стаяў на нямецкай граніцы ля Пазнані.

Маці яе была чэшка і памерла, калі дачка мела ўсяго два гады. Генерал узяў за жонку старую дзеўку, пані Вацлаву. Другая жонка дала зарок не мець сваіх дзяцей, каб яны не перашкаджалі выхаванню малой падчарыцы.

Даведаўшыся пра зарок пані Вацлавы, Дануся, каб аддзячыць, дала слова выйсці замуж толькі за таго, каго выбера мачаха. I тая выбрала.

Многа разоў яна гаварыла пра Любецкага,— расказвала Дануся,— але я ўсё прапускала міма вушэй, пакуль не паехалі ў Закапанэ на міжнароднае спаборніцтва на лыжах. Туды з'ехалася знаць з цэлага свету. Пасля спаборніцтву быў баль. Памяшканне напоўнілі славутасці. Дзеці Радзівілаў, Сапегі, Ротшыльдаў, Крупа... Мужчыны — у чорных фраках, дамы — у дэкальтэ, з брыльянтамі ў прычосках і на шыях... Любецкі стаў да мяне заляцацца, а я саромелася ісці з ім танцаваць. Князь пакрыўдзіўся і выйшаў на двор. Там стаялі фурманы з фаэтонамі. Браніслаў сунуў вазніцы жмут грошай і загадаў распрагаць каня. Тады сеў вярхом і накіраваўся ў залу. Музыка змоўкла, узняўся гвалт, пары сталі ціснуцца да сцен... Браніслаў хапіў мяне за талію, падняў на каня і паехаў па зале, дзе танцавалі... Яшчэ і там, дзе былі накрытыя сталы... Нават не выклі-калі паліцыю. Любецкі заплаціў за папсуты паркет, пабіты посуд, паламаную мэблю... Мне тады сталі ўсе зайздросціць, называць князёўнай, і гэта мне вельмі падабалася.

8

Апоўначы Дануся вышмыгнула праз акно, і мы накіраваліся ў горад.

Ля парку я пакінуў яе на тратуары, а сам пайшоў да кампаніі.

Студэнты ў прыватнай друкарні нарыхтавалі некалькі тысяч пракламацый, якія пагражалі забойцам і заклікалі жыхароў Вільні вы-ходзіць заўтра на пахаванне. Гэтыя лістоўкі трэба было параскідаць па горадзе.

У парку знаходзіўся і Суткус. Было сорамна глядзець яму ў вочы: Альбінас нічога не ведаў пра нашы адносіны з Данутай. Цяпер ён адразу здагадаецца, чаго некалі я цягнуў яго да шынка «Баторыя»...

Рэвальвер з табой? — сустрэў мяне пытаннем Яцковіч, які і тут кіраваў усёй справай.

Я расказаў пра Данусю.

Знайшоў час на амуры!.. А ручаешся за яе?

Вядома...— разгубіўся я да рэшты.

I тут я ўлавіў дакорлівы позірк Вольгі. Яна стаяла збоку і прыслу-хоўвалася. Мяне разабрала злосць. А ў чым я вінаваты? Сама апавядала мне турэмную гісторыю!..

Спалоханая Дануся спаткала мяне пытаннем:

О-ей, Янку, я за цябе так баюся! За такія штучкі не трапіш у турму?

Трывожна-насцярожаны настрой студэнтаў перадаўся ўжо і мне, пытанне паненкі раззлавала да рэшты. Я схапіў Данусю за руку, пацягнуў:

Хадзем!

О зменлівы жыццёвы шлях чалавека! Ці мог я спадзявацца паўгода назад, што тая самая генеральская дачка, з-за якой я аблі-ваўся потам на рынгу і дзёўб каменні ў музеі, стане для мяне цяжарам?!

Ну, баксёр, не забывай, мы — у тваіх руках! — аб'явіў Яцкевіч, калі я падышоў зноў.— На твае кулакі і на тваю гармату ўся наша надзея!

Я нічога не адказаў: мой настрой сапсаваўся. Баючыся спаткац-ца вачыма з Суткусам, я пабег наперад, подла пакінуўшы Данусю. На шчасце, яе адразу падхапіла Вольга.

9

З парку мы накіраваліся ўверх па галоўнай магістралі — вуліцы Міцкевіча. Некалькі чалавек з Суткусам на чале падаліся ў бок Віліі, дзе жылі сем'і афіцэраў. Я пасмялеў ды пачаў шукаць вачыма Данусю. Паненка з Вольгай, абняўшыся, крочылі дружна і пра нешта гутарылі. «Аб чым яны гавораць?» — зацікавіла мяне.

Памалу група меншала. Парэшце засталіся толькі паненкі, за імі я і Яцкевіч. Мы трымалі пад пахамі пакецікі. Была гадзіна ночы. На залітай яркім святлом вуліцы — ні душы.

Тут,—шапнуў студэнт, пераводзячы дых, калі мы дайшлі да сквера, і сыкнуў на дзяўчат, каб спыніліся.— Высыпай ты свае, каб рукі былі свабодныя, а на Лукішскім пляцы я выкіну свае!

Ты ачмурэў? — абурыўся я, адгадаўшы задуму студэнта.

Такія «гороі» і ў нашай вёсцы выкідвалі лістоўкі проста на вуліцу і лічылі, што заданне выканана. А раніцай лістоўкі ўбачыць які-небудзь здраднік, заявіць у паліцыю, і яны, нікім не прачытаныя, павандруюць у печ. А тут іх знойдуць яшчэ хутчэй, бо кожную хвіліну снуюць паліцыянты.

Глядзі за вуліцай! — загадаў цяпер я і накіраваўся ў пад'езд з цясанага граніту.

Сюды я насіў малако.

У гэтым раёне жыло адно панства. Са здавальненнем пачаў я запіхваць лістоўкі ў паштовыя скрынкі, пад дзверы, у выстаўленыя для булачнікаў кошыкі, вешаў на цвікі...

Гэтак мы будзем да самай раніцы тут калупацца...— цяжка дыхаючы, нездаволена сустрэў мяне Яцкевіч: яму было сорамна перад паненкамі.

Ну і будзем, калі трэба, а ты думаў — ляп-цяп? — абрэзаў я студэнціка.

Толькі цяпер кінуліся ў вочы яго запалыя шчокі, якія бываюць звычайна ў мужчын каля трыццаці год, ды пад студэнцкай кепкай — адтапыраныя вялізныя вушы. I ростам ён нібы паменшаў: што за мужчына, мне па плячо?!. У такога яшчэ шукаў падтрымкі... Шляхцюк гарадскі, прайшоўся пару кіламетраў і ўжо задыхаўся.

Годзе стаяць, давай далей! — пагнаў я Яцкевіча, беручы ініцыятыву ў свае рукі.

Калі на Лукішскім пляцы канчалі мы сваю справу, дзяўчаты пачалі чыхаць — сігналіць трывогу. Набліжаліся два паліцыянты і шпік у цывільным.

Панна Янкоўская, і вы тут? Так позна?— пачуў я знаёмы голас.

Не, мы так...— запнулася Дануся.

Можа, вас правесці дадому?

Дзякуй, зайду з паннай Оляй... Вы не знаёмыя?

Не меў гонару!

Знаёмцеся. Мая калежанка!

Вельмі прыемна. Генрых. Я маю гонар пазнаёміцца са сту-дэнткай, праўда?

I я шчасліва — пазнаёмілася з такім ладным панам. I на самай справе, правядзіце нас! Далібог, цікава з такім сімпатычным спадарожнікам прайсціся ў такую цудоўную ноч! — загаварвала зубы Вольга.

Правядзіце, правядзіце нас, пане Генэк! — спахапілася ўжо і Дануся.

Прабачце, прапанаваў, а не падумаў, што не маю часу.— Цяпер я пазнаў: гаварыў Станеўскі. Толькі голас у яго быў дзелавы, упэўнены, узбуджаны.— У горадзе трывога. Заварушыліся камуністы. Ловім іх. Мы і вас палічылі за чырвоных!

А як жа, адгадаў пан! Мы чырвоныя, нібы радыска: разрэж, а ўсярэдзіне — белая! — жартавала бойка Вольга.

Го-го-го-го, але ж брава!

Вы не ведаеце тых тыпаў? — перабіў іх сур'ёзны голас паліцыянта, якому ўжо не цярпелася прыступаць да выканання службо-вых абавязкаў.

Не! — катэгарычна заявіла Вольга.

Тых двух?!. Нашы бурсакі з гімназіі Касцюшкі,— падхапіла Дануся.— Няўжо пан Генрых такі службіст: не правядзе нас, калі нават я загадаю?

Панна Данута на гэты раз павінна прабачыць, я не адзін...

Пакуль адбываўся гэты дыялог, мы стараліся адысці як мага далей.

«Ах ты, гадзіна! — падумаў я пра Станеўскага. Што ён працуе ў дэфензіве[[15]] было для мяне громам з яснага неба.— Дык вось чаму ты так пазбягаў мяне! — прамільгнулі ў памяці ўсе неасцярожныя словы, якія я пры ім сказаў.— Вось чаму ты апранаешся, як кароль, маеш на халву і шакалад, звяртаешся да ўсіх з развязнай фамільярнасцю!.. А я, дурань, яшчэ збіраўся пагаварыць з табой як са сваім хлопцам, каб не блытаўся з эндэкамі!.. Дзе была мая галава?.. Тады дзіўна, навошта ты куніў Сцяпанаў наган? Няўжо табе, халую, дэфензіва не давярае казённы?»

Наша спешка выклікала падазронасць. Патрулі пакінулі паненак і затупалі ў наш бок. Ноччу на пустой вуліцы — нібы зімой на лёдзе — цяжка вызначыць, блізка хто крочыць ці далёка. Часамі здавалася, што яны далёка, то зноў па спіне прабягалі мурашкі вось-вось цап-нуць за каўнер!.. Каб не выдаць сябе канчаткова, азірацца не адважваліся.

Усе брамы былі пазамыканыя, а ззаду паліцыя. Мы несліся з усіх ног!

Колькі патронаў? — спытаўся студэнт.

Барабан. Але страляць нельга. Паліцыянты з карабінамі, у шпіка — наган, адкрыюць пальбу — мы прапалі. I Станеўскаму толькі выдам сябе. Чорт, чаму я такі доўгі!

А можа, і не пазнае! — няўпэўнена пераконваў сябар: бяда нас ужо з'яднала.— Вось што мне рабіць? Засталося некалькі лістовак... Уздумаў ты раздаваць іх па кватэрах, нібы візітныя картачкі!

Сапраўды ж была сітуацыя. Мы нібы ў мяшку. Толькі далёка ўперадзе, ля калон кафедральнага касцёла, віднелася агароджа парку, за ёю — дрэвы.

Памчым туды, порамахнём агароджу, скочым у кусты, і мы — уратаваныя!

Які ты разумны! — абрэзаў я сябра.— У парку абавязкова хто-небудзь вартуе з паліцыянтаў. Гэтыя засвішчуць, і ў кустах будуць нас чакаць, як зайцаў. Там цёмна. З аветленага месца мы іх і не ўбачым!

А што нам застаецца?.. Стоп!.. Ціха, ціха...— У голасе таварыша прагучала надзея: — Барташэвіч, хто не рызыкаваў, той не перамагаў, хадзем да яе!

Пад лямпачкай тырчала самотная постаць жанчыны. Адзенне і пастава яе не выклікалі сумнення — прастытутка закінула вуду. Калі ноччу даводзілася ісці па горадзе, то я выбіраў у пяць разоў даўжэйшы шлях, абы толькі мепш сустракацца з такімі.

Алё, кветачка, мы цябе столькі шукаем! — крыкнуў ёй студэнт.

А я вас даўно чакаю! — у тон адказала шыракатварая дзяўчына і роблена ўсміхнулася. Голас яна мела трубны, ад грымасы твар і моцна пафарбаваныя вусны зрабіліся агіднымі.

Дзяўчына падалася насустрач.

Я аж жахнуўся. Гэта яна восенню прыставала, калі я еў маро-жанае! Вядома! Той самы шырокі твар, яна!.. Многа разоў выглядаў ж на вуліцы, адчуваючы жудасную, нездаровую, хвалюючую цікаў-насць. I на табе!..

Студэнт узяў дзяўчыну пад руку, мне трэба было браць пад другую, але я не мог адважыцца. Утраіх падаліся мы да парку.

Патруль увесь час ішоў на дыстанцыі, не рызыкуючы нас затрымаць і праверыць. Калі мы не тыя, трэба прасіць прабачэння. Паліцыянты трапіліся, відаць, з гонарам. Прызнацца, што яны памыліліся?.. Яны сачылі за намі зводдаль. Убачыўшы, як мы падчапілі жанчыну, паліцыянты вырашылі, што мы звычайныя распуснікі, і адразу адсталі.

Не такі ўжо і дурань Яцкевіч.

Ну, стакротачка, дзякуй табе, дарагая, за ўсё і шчыра жадаем поспеху — багатых кліентаў, а нам твой тавар не патрэбны! — аб'явіў пасмялелы студэнт жанчыне ў парку.

А-а, та вы та-ак? Хамы, свінні!.. У паліцыю заяўлю на вас!..

Пакінуўшы яе адну, раззлаваную, мы з усіх ног пабеглі.

Ты не ведаеш, кожнаму шпіку даюць рэвальвер? — спытаўся я ў сябра, калі мы апынуліся на гары Гедыміна. Пытанне не вылазіла з галавы.

Кожнаму.

Дык чаму Станеўскі купіў сам наган?

Ён толькі практыкант у іх.— Яцкевіч добра разбіраўся ў гэтых справах і віленскіх сышчыкаў пазнаваў нават на вуліцы.

Генрых не можа дачакацца і купіў зброю за свае грошы. Ведаў жа я, каму прадаць! Устаў бы з магілы Сцяпан, што б ён мне сказаў?!.

10

Па дарозе дадому я хваляваўся за Данусю: была ўжо трэцяя гадзіна ночы. Паненка і не ведала, што ўратавала нас: патруль затрымаўся толькі з-за яе.

Я знайшоў Данусю ў альтанцы садка. Дадому яе правяла студэнтка.

Янэчку, мілы, ты жывы?.. Я за цябе так баялася! — кінулася дзяўчына мне на грудзі,— Вярнулася і прачакала тут да світання! Чамусьці здалося, што цябе больш ніколі не пабачу! Зрабілася страшна-страшна... Я ўжо і малілася: «Езу, коханы, вярні мне яго хоць бы жывым!..»

Удзячны і ўзрадаваны, я прыпаў да яе вуснаў.

Калісьці Дануся пацалавала мяне праз сетку: нясмела і лёгка, нібы ластаўка на ляту кранула грудзьмі паверхню вады. Цяпер яе падатлівыя вусны затуманілі маю галаву. Цалуючы дзяўчыну, я адчуваў, як яна ўся горнецца да мяне, а па шчоках яе цякуць слёзы. Няўжо я змагу яшчэ калі яе пакрыўдзіць?

Ты так за мяне хвалявалася?

— Ах... Ах...— давілася яна шчаслівым плачам і раз-пораз уздыхала.

Я адразу ж і паляцеў сюды, як толькі вырваўся!

Колькі з-за цябе перацярпела, перадрыжала! — скардзілася яна ціха ў мяне на грудзях.

А я цэлы і здаровы, бачыш? Станеўскі якраз бы налез на мяне, каб не вы з Вольгай, і сядзець бы мне цяпер у халоднай!

А ты яшчэ і браць мяне не хацеў!

Быў грэх, каюся!.. Ну і хітры Яцкевіч!.. Падчапіў гэтую жанчыну!..

Паліцыянт убачыў вас з ёю і кажа сябрам: «Мы, здаецца, памыліліся!..» I адразу перасталі вамі цікавіцца!.. Прызнайся, аднак, гэтая жанчына табе не была знаёмая?..

Адкуль?!.

А чаму ў цябе вочы сарамлівыя?!. Ты такі адважны, я цябе за гэта так кахаю...

Узышло сонца.

У Данусі твар быў бледны. Выпадак з лістоўкамі забраў у яе многа сілы. Напружанне цяпер у паненкі змянілася вяласцю і бяссіллем.

Ну, на сёння хопіць. Ідзі адпачывай! — зжаліўся я.— Пайду на работу!

Але ж я спаць не хачу! Праўда, праўда, не хачу! Вазьмі мяне з сабой разносіць малако! Раніцай мяне ніхто не пазнае, нашыя спяць, а з цёткай Антосяй я дагаваруся...

Яшчэ што: дачка генерала разносіць малако. Усе газеты напішуць пра гэта!

Вазьмі-і!

Пабачым!.. Ах як я прашляпіў Станеўскага!.. I не падумаў — адкуль у яго капелюшы, касцюмы... Я лічыў, Генрых — няшкодны, падхалім...

Ён цябе не выдасць. Беларус таксама!

З тых, што прыйшлі б сёння туркі, ён ужо служыў бы ім!

Дык бярэш мяне з сабой!

Выдумала! Слухай, што табе гавораць старэйшыя! Праваліш з-за мяне экзамены!

Не правалю, любы! — Твар і вочы яе запрамянелі ласкай.— Адно скажы, што мяне кахаеш!.. О-ей, які ты ў мяне цудоўны!.. Спачатку ты мяне проста зацікавіў. Цяпер — жыць без цябе не змагла б!.. Кажы!

Ну!

Не «ну», а «ка-хаю»!

Я саромеўся гэтага слова, яно аніяк не праходзіла скрозь горла.

Сама сказала за мяне.

Ай! Хачу пачуць ад цябе! Кажы, хутчэй, чакаю!

Ну, на табе. Кахаю...

О! «Ка-хаю»! —перадражніла паненка.— Не так, а з пачуццём!

Ведаю цябе, гэтаму і канца не будзе! Марш спаць!

Ш-ш-ш! — закрыла яна мне вусны.

На панадворку з'явілася Антося з талеркай аб'едкаў. Служанка наблізілася да сеткі, за якой лазілі куры маёй прачкі, і паклікала:

Ціп-ціп-ціп!..

З усіх канцоў панадворка кінуліся куры.

Бяжыце прэндзэй, куркі, прэндзэй!.. Згаладаліся? Наце, даражэнькія, паснедайце!..— Антося пачала крышыць булку і кідаць праз сетку.

Куры дружна застукалі па вытаптаным і вільготным ад расы панадворку.

Во, во, курачкі, будзіце зямельку, будзіце,— прыгаварвала над імі цётка.— Тук-тук-тук, зямелька, уставай прэндзэй, хопіць табе спаць! Тук-тук-тук!..

Жанчына паводзіла сябе так, бытта, акрамя гэтых курэй і яе, на вуліцы нікога не было. Мы пераглянуліся і шчасліва ўсміхнуліся.

Калі Антося пайшла дадому, паненка папрасіла:

— А цяпер вазьмі мяне на рукі і пакалышы!

Я выканаў яе просьбу. Дануся ціха ўздыхнула:

Як мне добра!.. Кажы за мной: сонца, не свяці ў пакой маёй прыгажуні, каб шум тваіх промняў не разбудзіў яе!.. Ну, кажы!.. Кошка, не хадзі па падлозе, каб твае крокі не абудзілі яе! Кажы!.. Кветка, пачакай, не распускай свой бутон, абудзіш маю каханую!.. Паўтарай!..

11

Раней, бывала, ад ранішняй сырасці асіпну, як п'яніца, у галаве — гудзе ад недасыпання, увесь свет ненавісны. Ідуць па мармуровых сходках булачніцы, разносчыкі газет, і ў іх такі самы настрой, ім таксама хочацца спаць. Адзін аднаго мы бачым нібы праз сон або павуцінне, размінаемся, як прывіды, сапучы насамі. Няма настрою нават гаварыць да сяброў, а спытае што ў цябе ў гэты момант нехта, і ты гыркнеш штосьці злое, невыразнае.

А сёння, ідучы з Данусінага садка разносіць малако, упершыню адчуў я прыгажосць ранку. Дыхалася лёгка, думкі былі жывя, а сам я — бадзёры. Эх, з якім задавальненнем на вуліцы Міцкевіча падміргваў я служанкам і шматзначна гаварыў:

— Штосьці ў вашым доме сёння ва ўсе кватэры — пісьмы аднолькавага зместу?!

На жаль, служанкі — забітыя і непісьменныя вясковыя дзеўкі,— акрамя танцаў і салдат, нічога не ведалі. У адказ яны адно дурнавата ўсміхаліся.

Толькі адна, да якой я быў нераўнадушны, мяне зразумела. Калі я падышоў, дзяўчына стаяла ў калідоры на табурэтцы і здымала з цвікоў мае паперкі.

Сёння свята такое! — адказала яна мне ў тон.

...Пакуль Ісці ў школу, я ўсё ж такі выспаўся, бо пахавання не адбылося. Паліцыянты яшчэ ноччу забралі з морга цела Шуса і вывезлі невядома куды. Каб у гэты дзень студэнты не маглі чаго-небудзь выкінуць супроць улады, Яцкевіча і яшчэ сорак завадатараў заладавалі раніцой у машыны, вывезлі за горад кіламетраў за пяць — дзесяць і выпусцілі ў поле. Пакуль хлопцы прывалакліся ў Вільню, ужо было позна што-небудзь рыхтаваць зноў.

Раздзел чацверты

1

Стаяў гарачы летні дзень. Я чагосьці шукаў на панадворку. За металічнай сеткай, ля клумбы, пад вялізным парасонам генеральша чытала кніжку. Ля яе ног драмалі белы кот і Гектар.

З дома выйшла Дануся, расклала брызентавую табурэтку, пры-масцілася побач з мачахай і пачала гартаць падручнік. Але паглыб-ляцца ў навуку ёй не хацелася. Яна крадком азірнулася, прыжмурыла вочы, зрабіла мне грымасу і паказала язык. Я сеў на ганку, засланіўся ад генералыны рукой і стаў адказваць.

I пачалася ў нас бясслоўная гутарка. Абаім было прыемна, нібы сядзелі побач.

Але гэты дыялог працягваўся нядоўга — з'явіўся Любецкі. Я, злосны, сабраўся дадому, ды ля нашай брамкі ўбачыў сваіх хлопцаў. Да мяне валілі — Яцкевіч, Суткус, Вольга і студэнт Шыманскі. З апошнім мы пазнаёміліся ў той вечар, калі раскідалі лістоўкі. Хоць яго прозвішча і мела польскую канцоўку, аднак гэта быў заядлы ўкраінец.

А-а, так він вось дэ спратався! Мы — аддувацца, а він — загорае, як на курорце! — пракрычаў украінец.

Я адразу забыўся на суседку. Стаў выносіць табурэткі:

Сядайце хто дзе!

Хлопцы прывіталіся. Я не мог нацешыцца. Эх, каб бачылі маці, бацька, вясковыя хлопцы, якія ў мяне сябры!..

Захацелі надта піць,— паясніў Яцкевіч,— а на Зарэчную, у ларок з напіткамі далёка. Ты хваліўся, што ў цябе лячэбная вада. Давай, паі!

Вялізны і рыхлы Шыманскі са светлымі, бытта заспанымі вачыма нагадваў лянівага падлетка.

Хімікаты з газіроўкай атруцілі нутро! — паскардзіўся раза-прэлы ўкраінец.— От бы хто здагадаўся даць кіслага малака са склепа! Або калодзежнай вады — каб аж зубы ламала і дух займала!

Пачакайце, збегаю ў яр, прынясу свежай! — кінуўся я на кухню па вядро.— Альбінас, будзь тут за гаспадара! Ну ж і дасталася вам, бедным! I куды яны вас заперлі?

Пад Эйшышкі!.. Усё з-за таго, што Камінтэрн распусціў партыю![[16]] — заўважыў Яцкевіч.— Была б партыя, мы гуртам панам фокус паказалі б!

Распусцілі, яшчэ і абвінавацілі нашых хлопцаў у прадажніц-тве! — дадаў Суткус.

Трэба было і — абвінавацілі! — запярэчыла Вольга.

Ух ты, якая яна!

Лес сякуць — трэскі ляцяць! — дадала яшчэ студэнтка.

А каб мы з табой трапілі ў гэтыя трэскі? — падскочыў да дзяўчыны літовец ледзь не з кулакамі.

I вокам не міргнула б, прыняла б свой лёс! — закрычала яна ў такой запальчывасці, у якой я яшчэ яе і не бачыў.— Я — шрубка, салдат рэвалюцыі і, калі партыя загадае, гатова зараз памерці!

О рропужэ, але ж яе няма, распусцілі!

Партыя ў мяне тут, у сэрцы!

Рэзанёрства там у цябе адно! Калі прыпіраеш цябе фактам, ты адразу выкідваеш чырвоны сцяг і хаваешся за яго! Знамёны нам даюцца для таго, каб іх абараняць, а не прыкрывацца імі!

У іхнюю спрэчку ўмяшаўся Яцкевіч:

А навошта лес сячы?!.

Але я далей не слухаў, панёсся з вёдрамі. Бегучы да калодзежа, я падумаў, што хлопцы прыйшлі не так сабе. Іх жа паліцыя вывозіла з-за Шуса за горад. Вярнуліся ў Вільню, адаспаліся і нешта задумалі зноў. I ўсе яны былі, выяўляецца, некалі ў партыі!..

Калі я вярнуўся, хлопцы сядзелі на ганку і перагаварваліся ўжо з Данусяй.

Пане Барташэвіч, запрашаю ўсіх да нас! — закрычала яна.— Пазнаёмлю з мамусяй, з панам Браніславам!

Мы паненцы нічога не маглі адказаць, бо самі ў гасцях,— растлумачыў Суткус.— Чакалі гаспадара. Цяпер ты і вырашай!

Разгублены, я стаў па чарзе падносіць ім кубак. Дануся ўсё чакала.

Суткус над ёй зжаліўся:

Зараз. Толькі нап'ёмся!

Пойдзем пагутарым! — падтрымаў Яцкевіч, выціраючыся.

Шыманскі піў проста з вядра.

Нарэшце ён адарваўся ад вады, перавёў, нібы паравоз, дых, прыляпіў сабе на макаўку аксамітную кепку і аб'явіў:

Цяпер можам і пайсці!

Я занёс вядро і кінуўся даганяць сяброў. Вольга накіравалася ў горад.

Куды ты? — спытаўся я.

Галантнічаць перад класавым ворагам не стану! — кінула яна мне раззлаваная.— Хопіць, вечар цэлы правазілася з той паненкай!..

2

Дануся падводзіла нас па чарзе да мачахі пад квяцістым пара-сонам і знаёміла. Не кранаючыся з месца, дама кожнаму падала руку, затым зноў паглыбілася ў кніжку. Настаў чарод вітацца з князем.

Але і хлопы! — кінуў ён.

I ўсё беларусы! — з гордасцю пахвалілася Дануся.

О, выдатна! — ускрыкнуў Браніслаў.— У нас з беларусамі ніколі не было канфліктаў!

Так? — разгубіўся я.

Пан упэўнены? — кінуў Шыманскі з двухметровай вышыні.

Сядайце, панове!— замітусілася Дануся, адчуўшы няладнае.— Сюды можна і сюды...

Паненка вельмі клапатлівая.— Шыманскі апусціўся на лаву, ляпнуў далонню па афарбаваных у зялёны колер планках.— I на самай справе, сядайце, калегі!

Ты не злуеш? — шапнула мне Дануся.—Янку, глядзі, у мяне тут левыя і правыя — нібы ў салоне Марылі Верашчакі ў Туганавічах: філарэты і філаматы...

Аднак не ўсе былі такія стрыманыя, як украінец. Князь закрануў нас за жывое. Хацелася спрачацца, біцца, а чалавек дужэйшы, калі стаіць на нагах.

Тым часам Браніслаў працягваў:

Я ўпэўнены — у нас тры закаранелыя ворагі: украінец, яўрэй і літовец. З беларусамі ў нас мір.

Чатыры пары нашых вачэй спаткаліся. Першым пайшоў у паступленне Шыманскі:

— А чым, напрыклад, украінцы праштрафіліся?

Але,— падхапіў Яцкевіч.— Чым ты, хахол, дапёк ім гэтак, што яны цябе лічаць ворагам нумар адзін?

То пан украінец? — жахнулася Дануся.

Самы сапраўдны.— Шыманскі зухавата расклаў на спінку лавы мясістыя рукі.

Любецкі не ведаў, што казаць.

У генеральшы выпала кніжка. Дама павярнулася і кінула зводдаль:

Вы забралі ў пас Кіеў і хочаце яшчэ Львоў!

Пані Вацлава мае рацыю! — апамятаўся Браніслаў.— Гэтыя землі — кавалак нашай гісторыі!

Так ужо і вашай!

Дануся стаяла побач. Я адчуў, як і яе ўсю падмывае. Яна не вытрымала, дапамагла мачасе:

А Збараж? А Вішнявецкі?

Што ваш Збараж? Што Вішнявецкі?!— выбухнуў Шыманскі. — Кіеў — наша сталіца! А Львоў — пабудаваны нашым князем Данілам у гонар сына Льва!

Я прыстаў да паненкі:

Цікава, каб хто ў вас забраў Кракаў і хацеў захапіць яшчэ Варшаву, як бы вы да яго аднесліся?

Дануся прыціхла. Генеральша мелася кінуць нешта вострае, але чамусьці не адважылася і аж пачырванела.

Не ўсім палякам мы ворагі,— аб'явіў Суткус.— Юзэф Шус пават сябраваў з намі!

Думаеш, яны ведаюць, хто такі — Шус? — заўважыў Шыманскі і разваліўся на лаўцы яшчэ больш задзірліва. Тады ён змераў вачыма князя і паказаў на Суткуса:

Ён — літовец. Цікава, што яму скажаце?

Літва ў нас Вільню хоча забраць!

Вільнюс — наша сталіца! — абурыўся Альбінас.— Вы яго трымаеце сілай, бо нас у дзесяць разоў менш, чым палякаў! Настане час, і мы вернем сталіцу!

I беларусы маўчаць не так сабе! — падступіў я да князя.— Не было выпадку нам гаварыць. Настане і наш дзень, скажам і мы сваё!

Абодва бакі яшчэ мелі аргументы, але раздуваць спрэчку пры жанчынах было няёмка. I ўсе прыціхлі.

Панове, давайце гаварыць пра што-небудзь іншае! — папрасіла Дануся.

Весці свецкую гутарку было ўжо немагчыма. Заставалася адно — разысціся. Але нас сюды запрасілі. Сабрацца проста і пайсці — не выпадала. Я нерашуча азірнуўся.

Як і раней, драмаў кот, а Гектар клацаў зубамі на мух. Гэтак-сама пякло сонца. Толькі мы пе былі тыя самыя. Хлопцаў аж разрывала ад узбуджэння.

Надзьмутая, як сава, генеральша паспешліва гартала кніжку і ніяк не магла знайсці патрэбную старонку. Дануся роспачліва зыркала на мяне, шукала ратунку. Гэтыя пытанні з ёю мы ўжо даўно абгаварылі. Было яе шкада. Трэба было падаць прыклад і пачаць развітвацца. Ды ўкраінец справакаваў новы выбух.

Пагутарылі, называецца. А ўсё з-за гэтага яўрэя,— штурхануў ён Яцкевіча.— Зацягнуў нас сюды...

То пан яўрэй? — здзівілася зноў Дануся.

Жыд! — гледзячы ёй у вочы, заявіў Яцкевіч.

?!

I вось стаю побач, не кідаюся на вас. Нават адзін вечар выконваў з вамі небяспечную работу на вуліцы Міцкевіча. Памятае паненка?

Генеральша насцярожылася.

Але ж я не раблю ніякай розніцы паміж нацыямі!..

Толькі пан Браніслаў і пані Вацлава?

Уся польская эканоміка — у іхніх руках. Мы павінны змагац-ца з яўрэямі насмерць! — кінуў князь.— Інакш яны нас задушаць ва ўласнай краіне!

Пан католік? — спытаўся Яцкевіч.

Католік.

I верыць пан у бога? Ваша рэлігія вучыць вас цкаваць адных на другіх?

Дэмагогія!

Генеральша адвярнулася зноў:

Жыды замучылі на Галгофе Хрыста!

Іуда быў яўрэй! — выйшаў з сябе князь.

Прабачце, а хіба сам Езус Хрыстус не быў жыдам? — спакойна заўважыў Яцкевіч.

Не па методзе Іуды заманілі вашыя хлапца ў пастку і павесілі? — напаў на генеральшу ўжо я.— Вы ж столькі гадоў былі ў няволі, вас ссылалі, вешалі, чаму ж вешаеце і трымаеце ў няволі вы? Няўжо нічому вас не навучыла гісторыя?

Счапі-іліся! — з хваляваннем працягнуў князь, які ўжо шукаў прымірэння.— Эх, хлопцы капітальныя — я вам скажу! Шкада, не карпаранты!.. Дарагія, вы не на правільным шляху, пся крэў!.. Ну, даб'ецеся, што адзін горад будзе лічыцца ўжо вашым, а ці пастанеце шчаслівымі?!. Ці будуць шчаслівыя людзі, якім вы гэтага дабі-ваецеся?.. Адумайцеся!.. Вы — нявольнікі ўмоўнасцей і сваіх сектанц-кіх ідэй, якія самі сабе стварылі вы — баптысты, суботнікі!.. Даб'ецеся свайго — і зноў будзе столькі ж нездаволеных!.. Глупства ўсё гэта!.. У майго старога было семнаццаць жонак, сярод іх — сусветныя артысткі!.. Ён мог запрэгчы летам чацвёрку коней у сані і ехаць па дарозе, высыпанай соллю!.. I я шчаслівы, бо магу рабіць што хачу!.. Пся крэў, я ўехаў на кані ў банкетную залу, вы ўехалі б?!.

Нейкая сіла кінула мною на яго з кулакамі:

Чыім гарбом ты шчаслівы, ты?!. Якой цаной твой бацька быў шчаслівы?!

Я не згодзен весці гэтак дыспут! — адступіў ён, перапалоханы.

А я пляваць хацеў на тое, з чым ты згодзен, з чым не!

Пані Вацлава, я пратэстую! Мая нявеста тут цэлы Камінтэрн сабрала, не хапае толькі негра і кітайца!

Данка, пана Браніслава абражаюць!..

Янку! — з папрокам накінулася на мяне Дануся.

Але я яе не паслухаў:

Ты ўехаў на баль дзеля паненкі?!. А я адбяру ў цябе тваю ня-весту, і што ты зробіш?! А ты — што, зноў будзеш вучыць мяне праві-лам добрага тону і добрых паводзін?!.— прыстаў я ўжо да Данусі.

Больш ужо ніхто і не думаў пра ветлівасць.

Пагуто-орылі, называецца! — кінуў Шыманскі, калі мы пакідалі панадворак генерала нібы поле бою.

3

Набліжаўся канец навучальнага года. У мяне на курсах ніякіх экзаменаў у гэтым годзе пе было. З кожным днём я меў усё больш вольнага часу.

Аднаго разу на гары я назбіраў розных чарапкоў і разглядаў іх. Абудзіў ва мне гэтую схільнасць Луцэвіч з музея. Цяпер куды б я ні ішоў, заўсёды ўважліва глядзеў сабе пад ногі і ў кожным кавалачку крэменю бачыў наканечнік стралы, скрэбла, а ў чарапку — рэшткі пасуды продкаў.

Дануся не здала толькі антычную літаратуру і якраз зубрыла Юлія Цэзара. Але вучоба ў той дзень штосьці не лезла ёй у галаву. Гартаючы старонкі, яна нясмела праказала:

Янку, мамуся ўчора паехала ў Познань да таты...

Ну?

На чатыры дні...

— А што мне за бяда?

Увесь час я прыкідваўся, што мне няма ніякай справы ні да яе бацькі, ні да мачахі. I сапраўды, яны мяне не цікавілі. Цяпер жа я вы-пусціў з рук чарапкі. Калісьці Дануся казала, што на лета збіраецца з маці за граніцу. Праходзілі апошнія нашыя дні, мяне кранула трывога.

Пан Фелікс — у Новай Вілейцы. Фрося таксама паехала на вёску. Мы засталіся з Гектарам і цёткай Антосяй. Цётка цябе любіць... Ты ёй пагадваеш аднаго хлопца, які загінуў у вайну...— Грудзі яе часта ўздымаліся, нібы ім не хапала чым дыхаць.

Я здагадаўся — хоча запрасіць мяне ў госці. Раптам не хапіла паветра і ў мяне.

А яшчэ застаўся Браніслаў, чаму яго не лічыш? — упікнуў я, сам не ведаючы навошта — проста мне сказаць так захацелася. Да гэтага часу, бытта згаварыўшыся, мы князя ніколі не ўспаміналі.

Ты ўсё, Янэк, жартуеш, а я — сур'ёзна...— у Данусі смешна ўздрыганула ніжняя губа.

Я размяк.

Было страшнавата. Але падбадзёрвала ўсведамленне, што хутка паеду дамоў. Атмасфера роднага кута, якой я ўжо дыхаў, дадавала адвагі і незалежнасці. Чаму і не схадзіць? Чаго я ўсяго баюся?.. Што трачу? Добра-то добра, а не, ліха з вамі, паны, завярнуўся і — назад.

4

Ва ўмоўлены час я накіраваўся ў генеральскі дом. Дануся з сяброўкай ужо чакала на парозе, вочы яе казалі: ага, бачыла, які ён у мяне зух?

Сюды ці не сюды? — замяўся я ля парога.

Просім! Мы ўгледзелі пана яшчэ на вашым панадворку...

Дзіўна, Дануся яшчэ ніколі так не бянтэжылася, як цяпер, у сваім доме. Я ад гэтага асмялеў.

Калі ласка, заходзьце! Асцярожна, Лёнгінус, не пабіце галавы!..

Я быў хоць і высокі, але да вушака парадных дзвярэй ледзь даставаў бы і рукой. I ад перасцярогі Данусі стала няёмка, бытта расказаў анекдот чалавек, у вуснах якога ён не гучыць.

Яніна! — прадставілася гімназістка і какетліва ўскінула на мяне карыя вачаняты.

Мне здалося, што ў дапытлівых яе зрэнках мільганула насмешка. Я нагадаў свой першы выхад на рынг, калі на мяне глядзелі гэтаксама з абразлівай цікаўнасцю. Я быў нездаволены: мы не дамаўляліся, што будзе яшчэ нехта,— на якое ліха тут гэтая фіфачка?!.

Але Дануся не адчувала майго настрою. Яна наогул страціла галаву, таропка кідалася то сюды, то туды. Пакуль я нехлямяжа кро-чыў па генеральскім калідоры, баючыся, каб не пакаўзнуцца, ад мяне не адставала Яніна Яна залётна ўсміхалася.

О-ей, прабач, пан! — вінавата ўскрыкнула Дануся, калі я спа-тыкнуўся аб раскладзены ложак з пакамечанай коўдрай і прасці-ной.— Тут начаваў пан Фелікс, і Антося не паспела яшчэ прыбраць. А там спіць Гектар! — яна паказала на сяннік, кінуты на падлогу ў цёмны куток.

Мы зайшлі ў пакой.

У багатай зале кінулася мне ў вочы пакрытая чорным лакам аграмадзіна фартэпіяна. Дануся прапанавала сесці. Я апусціўся на мяккае крэсла і праваліўся аж да зямлі.

— Гу, нібы на купіну моху!— вырвалася ў мяне.

Яніна рассмяялася.

З дзвярэй выйшаў сабака, падышоў да мяне і прыязна паклаў на мае калені пысу.

Здароў, Гектар! — паляпаў я яго па галаве: мы ўжо даўно былі сябрамі. Цяпер, калі ноччу я перабіраўся цераз сетку ў генералаў садок, сабака з радасці толькі вішчаў.

О, трэба было бачыць, як наш Гектар сёння чорнага ката загнаў на яблыню! — успомніла Дануся.

Не чорнага, а — шэрага! — паправіла яе гімназістка сур'ёзна.

Часамі ўбачыш першы раз чалавека, ён табе спадабаецца, і ты ўжо гатовы ў яго нават закахацца. Але вось ён зрабіў толькі адзіны рух або прамовіў адну фразу, і ты яго адразу ж перастаеш заўважаць. Пасля гэтых слоў так я расчараваўся ў Яніне.

Давайце сыграю вам Шапэпа, калегі! — запрапанавала Дануся.

Далей у мяне атрымалася зусім не так, як паказваюць у фільмах або пішуць у раманах, калі дзяўчына пакарае хлопца сваей музыкай.

Спачатку мне было цікава глядзець, як яна перабірае клавішы і націскае на педалі. Дануся ўся аддалася ігры. Я заўважыў нават, як у суладнасці з рухамі ног і рук у яе хадзіў падбародак, затрымлівалася дыханне. Нібы шафёр за рулём!.. Ды мне, як кажуць, ад роду мядз-ведзь наступіў на вуха. Як і тады, на канцэрце ў тэатры, я ўжо, здаецца, злавіў мелодыю, пачаў за ёю сачыць, але яна нечакана распалася, і я засумаваў.

Раптам пачаў успамінаць, што ж такое мне снілася сёння? Ага! Бытта я дома. Вечарам жану з лесу кароў. Рагулі важныя, тоўстыя, за лета набралі цела, і мяне з імі звязвае інтымттая цяплыня, ад узаемнага здавальнення — гэта я ім знайшоў і даў пасыціцца ўволю пахучымі травамі, кветкамі, і гэта яны далі мне адчуць прыемнасць ад карысці, прынесенай мной няўклюдным рагатым істотам, бацькам, людзям. Маці пачала кароў даіць. Пахне свежым малаком ды цёплым і родным дыханнем жывёлы. Падаіўшы, яна мяне кліча: «Яначка, ідзі пазрывай у Красулі кляшчоў з жывата!..» Я падыходжу, а ля каровы ўжо сядзіць Станеўскі з падручнікамі — як звычайна, яны све-жанькія, новыя!.. I трэба ж так — цэлы дзень намагаўся ўспомніць сон, ды толькі цяпер удалося...

Нагадаў зноў, што хутка паеду дамоў. На душы зрабілася весела і свабодна. Паглядзеў на кватэру генерала з пункту гледжання вяскоўца.

Садоўнік спіць разам з сабакам, а Дануся лічыць гэта зусім натуральным. Барства? Наіўнасць?.. I ў бога верыць...

Якая мне справа да гэтых паненачак? Што ў мяне агульнага з імі?!.

Я выпрастаўся і пашукаў вачыма Яніну.

Яна ўзлезла каленьмі на крэсла, усперлася локцямі на стол, а на кулакі паклала галаву. Сукенка яе мела вялікі выраз на грудзях. Паненка са здавальненнем зіркнула сабе на грудзі і сустрэлася са мной позіркам. Мне стала сорамна, як тады, калі ўгледзеў дачку пана Матыкі ў расхлыстаным халаце. Мяне заліла чырвань, а Яніна так усміхнулася, што я не ведаў, як разумець яе, і адвярнуў галаву.

Навокал было многа прадметаў, якія бачыў я ўпершыню.

Вось бліскучае і сакавітае лісце фікуса. Нібы ракіта. Толькі ліст большы. Ды ракіта гнуткая, жывая, а гэтая расліна сонная, рыхлая, адным словам — панская.

Тады мяне зацікавіла падлога. Яна блішчала, што люстра. Я дакрануўся пальцамі — вашчаная!

Яніна пырснула смехам.

Я перанёс позірк на шафу. Няўжо можа быць такая шырозная і сучкастая бярозавая дошка? Расце ж дзесьці гэткая бярэзіна, глядзі ж ты!..

Я ўстаў, падышоў да шафы, скрыпнуў пальцам па лакіраванай сценцы, паспрабаваў яе пазногцем. Цвёрдая, зараза, як з пластмасы!..

Яніна засмяялася зноў.

«Фінціклюшкі шляхоцкія!— пачало мяне разбіраць.— Як адгэтуль пайсці: пасварыцца з імі ці так?..»

— Я магу зразумець мастака, магу зразумець пісьменніка, як ён піша кніжкі,— раптам сказала Дануся, скончыўшы ігру.— Але як кампазітары ствараюць такую цудоўную музыку?.. Відаць, для гэтага трэба быць чарадзеем... О-ей, а чаго вы злуецеся?

У вачах яе было столькі просьбы, што я абмяк.

Дануся ўжо авалодала сабой і працягвала ролю гаспадыні.

Ведаеце, калегі, а цётка Антося жыве ў нас пятнаццаць год, ды так і не навучылася вымаўляць слова «фартэпіяна». Кажа яго па-свойму — «партафяна»!

Але я не засмяяўся.

Гэта мая скрыначка! — убачыла яна, што я бяру з тумбачкі карабок са слановай косці.— Тата прывёз з Японіі, калі працаваў там у аташэ. Праўда, прыгожая? Сюды яшчэ клала каляровыя паперкі ад цукерак... Янэчак, будзем зараз абедаць! Займіся чым-небудзь сам, а мы тым часам пойдзем на кухню гаспадарыць!

5

Застаўся я адзін і падумаў, што вось тут часта бывае пані Бацянская — жонка таго ваяводы, імя якога ведае кожны мужык маёй вёскі!.. Расхаджваюць тут генералы!.. Куды мяне занесла? Год таму назад хіба я сніў аб такім?..

Тут недзе выседжвае час і Браніслаў ды пазірае ласымі вачыма, як перад ім ходзіць генералава дачка!

Дануся ні разу не прапусціла сустрэчы са мной. Аднак у той жа час яна па-ранейшаму лічылася нявестай Любецкага, пра гэта ведала нават мая гаспадыня. Тады ж хто я такі? Хлапец для забавы?.. I Любецкі не можа не ведаць пра нашыя спатканні з Данусяй!.. На вёсцы, калі нявеста пойдзе з другім хлопцам, жаніх дасць ёй па мор-дзе і больш з ёй гаварыць нават не захоча!.. Іншая жонка няхай толькі гляне на чужога мужчыну!.. А сярод гэтага панства, кажуць, лічыцца шыкам мець палюбоўніка, і пра іх ведаюць мужыкі, жаніхі, ды робяць выгляд, што нічога не адбываецца, цьфу!..

Мяне апанавала злосць.

Каб супакоіцца, я заглянуў у суседні пакой. За шклом — кніжкі ў скураных пераплётах. Ля масіўнага стала — крэсла, абабітае цёмнай скурай. На сцяне — «круцыфікс»[[17]].

Генералаў кабінет!

Я ўвайшоў у пакой і спыніўся ля шафы з масіўнымі тамамі. Чамусьці старэнькія томікі з бібліятэкі беларускага музея прыцягвалі да сябе больш, так і хацелася гартаць іхнія пажоўклыя старонкі, упівацца вачыма ў старажытныя шрыфты, адчуваць сябе Калумбам. Гэтыя — у пышных пераплётах — выклікалі толькі павагу, нібы генеральша, калі крочыць у касцёл!

Адчыніў я шафу і пачаў перабіраць кніжкі.

У чырвоным каленкоры — дзесяць тамоў Юзэфа Пілсудскага. Пра што ён мог аж столькі напісаць?.. Пагартаў першы том. Копія заявы ў Харкаўскі універсітэт з просьбай прыняць на факультэт медыцыны. Гм... Пілсудскі — медык?.. Далей — стэнаграма пецяр-бургскага суда ад 29/ІУ 1887 года. О-го! Юзэфа з яго братам Браніславам судзілі за спробу забіць цара!..

Вось як я ведаў сваіх ворагаў! — Уражаны, паставіў я кніжкі.

У суседнім пакойчыку кінуліся ў вочы іконы. На адной з іх маці божая з адкрытым сэрцам на грудзях. Сінія і ружовыя фігуркі маткі боскай стаялі на падстаўках, Тут, відаць, моліцца генеральша. Ад пакоя павеяла касцёлам.

Агледзеўшы ўсё, я пачаў сумаваць.

На дварэ загрымела, збіралася на дождж. Успомнілася вуліца маёй вёскі пасля навальніцы. Цёпла і парна. Хмары яшчэ не разы-шліся, і таму змрочна. Прыемна хіліць да сну. За платамі заблытаныя дажджом і набрынялыя гронкі бэзавых кветак. На панадворках — хвалістыя лініі з трэсачак і кары — межы, дзе зусім нядаўна стаялі лу-жы. Уся прырода, напіўшыся дажджу, нібы ап'янела. Цішыня. Толькі жаласліва мэкае мокрае цяля, якое людзі забыліся адвязаць і ўпусціць у хлеў... А тут — смярдзючы горад, халодная кватэра генерала!..

Уцячы?..

Я ўсадзіў рукі ў кішэні і шалёна засвістаў, падрыгваючы нагой у калене. Мне і свістаць не хацелася, але рабіў гэта таму, што здавалася, бытта гэтак рабіў бы той, з каго я браў цяпер прыклад.

Янэчку, каханы! — выскачыўшы з кухні, палымяна зашаптала Дануся і павісла ў мяне на шыі.

Зноў я размяк. Нацалаваўшыся да ап'япення, паставіў яе на падлогу.

Будзь разумны,— узмалілася,— я цябе вельмі прашу, не крыўдзь Янусі...

Ого, так і пакрыўдзіш гэтую цытру!

Пацярпі! — горача зашаптала яна.— Тата выбраў мне яе ў сяброўкі яшчэ з першага класа гімназіі. Яна ведала ўсе мае сакрэты. Калі ішла да цябе на спатканне, дома казала, іду да Яніны, а яна потым пацвярджала... Мы ёй абавязаны... Будзеш разумны, праўда? Не задзірайся!

Што з вамі зробіш!.. А ты добранькая таксама! Пакінула тут аднаго з іконамі і Пілсудскім...

То ходзь да нас, мілы, будзеш дапамагаць! — пераконвала яна прыгожай інтанацыяй польскай мовы, якой, на жаль, нельга перадаць.— I цётку Антосю знарок адпусціла дадому, і пана Фелікса паслала ў Новую Вілейку — усё для цябе, дарагі!

Толькі яшчэ раз засмяецца — і тады няхай злуе на сябе!

Ну, ну, супакойся, вазьмі сябе ў рукі!..

6

На кухні ўсё выглядала так, бытта дзве дзяўчынкі, абвязаўшыся фартухамі, гулялі ў гаспадынь, маючы багатыя харчы. Няўмела адкрывалі яны банкі, ставілі на стол талеркі, запэцканыя ў муку, хадзілі ля пліты, перакульвалі каструлі...

Мужчына, рэзаць хлеб! — з робленай весялосцю загадала Дануся. Яна была паміж двух агнёў, але і ў яе пачаў прабівацца на сяброўку гнеў.

Я ўзяўся за нож. У мяне атрымаліся тоўстыя лусты. Убачыўшы іх, Яніна, вядома, не стрымалася, зноў пырснула смехам. Наогул яна тут прысутнічала нібы для таго толькі, каб заўважаць мае памылкі. Ад яе вачэй я не ведаў, куды падзець рукі, як паставіць нагу. З-за яе і маўчаў, бо баяўся нарабіць памылак у польскай мове і паказацца смешным.

Абрэзаў бы я паненку даўно, ды яна не прапускала моманту ўсміхацца да мяне, бліскаць зубкамі. А найлепш было б наогул не звяртаць на яе ўвагі: сапраўды, хацеў я таго ці не, але я так сябе па-водзіў, што было з-за чаго смяяцца. Аднак тады я сам шукаў зачэпкі.

Селі мы за стол.

У нас дома ежу клалі ў місы як папала. Паненкі ж расклалі на талеркі сыр, каўбасу, селядзец мудрагелістымі ўзорамі, ды такімі прыгожымі, нібы іх мералі цыркулем і лінейкай. Шкада было нават разбураць гэтую прыгажосць.

На гэта толькі трэба глядзець, а не есці! — дзівіўся я.

Яніна пырснула.

Усё тут для цябе, не сумнявайся! — Дануся першы раз сказала мне перад Янінай «ты».

Адкрывай! — падала яна штопар і бутэльку віна.

Я нязграбна дастаў корак, разліў ружовую вадкасць.

Ну, на здароўе... За цябе! — узняла яна чарку.

Яе вочы засвяціліся ласкай і адданасцю. Каб не паказаць Яніне, як мяне гэта кранула, я свае вочы апусціў.

Янэк, ты першы!

Я не п'ю.

Не п'е-еш?

Не!

Зусім?

Ні кроплі.

Яніна пырснула.

У той час падпольшчыкі давалі сабе клятву ні ў якім выпадку не піць гарэлкі і не курыць. Клятву ўзялі і з мяне.

Хоць крыху! — не адставала Дануся.

Па яе інтанацыі я адчуў, што такая якасць яшчэ больш узняла мяне ў вачах паненкі.

Віно, кажуць, мазгі выбівае!.. Нават кроплі ў рот не вазьму гэтай атруты, не прасі!

Дануся не ведала, што рабіць.

Не звяртайце на мяне ўвагі, піце самі. Няхай вам будзе на здароўе!

Яніна паднесла чарку да вуснаў, але на яе строга глянула Дануся, і паненка папярхнулася. Паставілі чаркі.

То еш!

О, гэту работу люблю, і жывот у мяне ўмяшчальны, будзь спакойная! — пачаў я выграбаць з талерак.

Яніна зноў пырснула.

З кніжак я ведаў, што багачы ў абед карыстаюцца сурвэткамі. Калі ж над руку трапіла накрухмаленая палатніна, я яе паклаў на буфет.

Няхай ляжыць, будзеш выцірацца, Ясю!— заўважыла Дануся.

Хіба я грудное дзіця і пачну тут бурбалкі пускаць?!. А, правіла добрага тону, прабач!..

Яніна на гэты раз ад смеху аж зайшлася. Ну, з мяне хопіць!.. Я ўскочыў з-за стала. Узнялася і Дануся.

Не падабаецца табе? Не затрымліваю, можаш ісці! — заявіла яна, абураная, і паказала сяброўцы на дзверы; вочы яе блішчалі гневам.

Дурніца! — захлынаючыся, здолела толькі выціснуць з сябе і пакацілася да выхада Яніна.

Я табе гэтага ніколі не дарую! — кінула Дануся наўздагон сяброўцы і папрасіла мяне: — Еш, Янусь, калі ласка, не звяртай увагі, прашу!..

7

Але я ўжо больш не сеў. Раздражнёныя, выйшлі мы ў залу.

Ну вось, нарэшце мы і адны!..— паспрабавала мяне развеся-ліць Дануся.— Я яе прагнала, ты здаволены?.. Панасі мяне на руках, Янэк... I сцісні моцна-моцна, як на гары, каб аж косці затрашчалі і дыхаць не было чым! О, як я люблю гэтыя ўладарныя рукі! Якія яны мне родныя!.. Яны ў цябе як з жалеза... Скажы, ты мяне кахаеш? Ну, гавары: слёзка мая...

На фартэпіяпа ў рамцы стаяла яо фатаграфія з Любецкім.

Прасі князя, няхай носіць, рукі яго дарагім мылам пахнуць! — буркнуў я, успамінаючы спачувальную інтанацыю, з якой яна гаварыла «еш, Янусь!».— I няхай ён прызнаецца табе ў каханні! — кінуў я на фота.— Любецкі ўмее гэта рабіць куды лепш за мужыка!

Ага, нездаволены, што прагнала яе? — успыхнула Данута.— Бачыла, як на яе пазіраў, як рысаваўся!

Я рысаваўся?

А то не? Нават какетнічаў!

Я какетнічаў?

А тады са студэнткай над Віліяй? Думаеш, дурная, нічога не бачу?

Расчырванелая і злосная, Дануся цяпер чамусьці нагадвала раз'юшаную кошку. Нешта прыгожае было ў яе гневе. Але пра гэта я ўспомніў потым.

Ты што, ачумела? — не знаходзіў я слоў.

Янэк, я, мажліва, і праўда ачумела, сказала глупства. Але ж гэтак далей нельга! Ты заўсёды такі грубы, няўважлівы... Узяў мяне лістоўкі разносіць, а пры сябрах сваіх не адважыўся падысці нават... Добра — іншыя зжаліліся, падабралі мяне!.. З-за цябе я столькі цярплю кожны дзень, кожную гадзіну, а ты гэтага нават не хочаш заўважаць...

З-за мяне?

З-за цябе!

Гэта ты з-за мяне церпіш?

Спецыяльна выправадзіла ўсіх з дому, каб ты лепш сябе адчуваў...

Выправадзіла? Бо баялася, што цябе хто ўбачыць са мной. А вечарам, пры людзях, пойдзеш у тэатр з Любецкім!

Ты несправядлівы! Я з ім нават...

Ну?

Я для цябе...

Што ты для мяне? Ага, няма чаго і сказаць? У кіно днём і то баішся ісці!

Відаць, рэдка не памыляецца той, хто зробіць важны крок у сва-ім жыцці ў парыве злосці. I ў мяне тады злосць затуманіла мазгі. Я раптам убачыў і адчуў яшчэ раз усю ганьбу, якую перанёс у Вільні, і звязаў гэта з генералам і яго сям'ёй.

Вы нават за чалавека мяне не лічыце! — закрычаў я.— Хто я для вас? Скажы, хто?!.

Няпраўда...— У голасе Данусі пачуліся слёзы.— Ты не маеш права на мяне так гаварыць!

Мо не, скажаш?

Не!

Не?

З кухні выйшаў белы і пушысты кот. Ён, як нічога но было, пытальным знакам выгнуў хрыбет, ляніва пацягнуўся, грэбнуў кіпцюрамі паркет, пазяхнуў ружовенькім роцікам, паставіў хвост трубой і накіраваўся да мяне.

Мурэк! — пазвала яго Дануся і нагнулася, каб схаваць слёзы.

Кот прамурлыкаў.

Бедны Мурэк, змок увесь на дажджы...

Мяне апанаваў новы прыступ злосці.

А-га? Няма чаго больш сказаць? Хто я для цябе? Я скажу, калі маўчыш! Я для цябе — забава! Бы гэты кот!

I я з усяе сілы ўдарыў яго нагой.

Вя-аў! — прарэзліва віскнуў ён у паветры, грымнуўся аб сцяну, а пасля куляй сігануў пад шафу.

Грубіян! — пачырванела ад абурэння Дануся і кінулася да шафы.— Што ты нарабіў, дзікун?!

Мяне гэта раззлавала яшчэ больш. Я зноў гнеўна загаварыў. Гаварыў на вясковы манер, не думаючы, што могуць пачуць суседзі, махаў кулакамі:

Ды ідзі ты, урэшце, к чортавай мацеры са сваімі Янінамі, Любецкімі, Станеўскімі, буржуйка ты няшчасная! Гуляй тут са сваімі сабакамі, катамі, лялькамі! Або едзь у сваю Швейцарыю, там цябе чакаюць такія ж самыя!

I выбег на двор.

8

У наступны дзень, калі я вярнуўся з горада, гаспадыня з таямнічым выразам твару паведаміла:

А ў вас былі госці і штосьці пакінулі!.. Я агледзеў пакой, але нічога не знайшоў.

Пад падушкай! — падказала яна.

Я прыпадняў падушку. Там ляжаў доўгі карабок з шакаладам. На шаўковай істужцы блішчала сярэбраная лічба «19» і мае ініцыялы. Тады толькі я ўспомніў, што сёння дзень майго нараджэння. У той час у маёй вёсцы дзень нараджэння ніхто не адзначаў. Нават не было такой звычкі памятаць, калі ты нарадзіўся.

Здзіўлены, я пастаяў, падумаў. Потым узяў падарунак пад паху і пайшоў на двор.

Якраз у гэты момант да генералавых дзвярэй набліжаліся Браніслаў і ксёндз, які некалі частаваў мяне слівай. Дануся трымала Гектара за аброжу і какетліва казала:

Прашу, праходзьце, ён не ўкусіць!

Калі ласка, айцец Валенты! — ветліва прапускаў Браніслаў госця ў чорнай сутане, нібы быў тут гаспадаром.

Дануся, упэўніўшыся, што я на яе гляджу, адпусціла сабаку, пабегла да Брэніслава і, як мне здалося, радасна праказала:

— Дзень добры, пане Бронэк!

Я вярнуўся на кватэру.

Вось і ўсё!— вымавіў я, цяжка ўздыхаючы. Азірнуўся навокал і ўпершышо ўбачыў, што мутна-зялёныя абоі на сценах з нейкімі тлустымі плямамі. Бр-р-р, якія агідныя!.. I як я тут жыў амаль цэлы год! Паўслухаўся. На кухні абедалі. Дзяўчынка карміла брата і павучала:

Чаму ты бульбу не абіраеш? З лушпайкамі толькі некалі дзікуны елі!

Ы-ы-ых!— са здзіўленнем уцягнуў у сябе паветра малы, робячы для сябе адкрыццё.— Тады хлеб людзі будуць есці калісь без скарынкі, так?!.

Не выдумвай, дурань!..

Малы з захапленнем ужо казаў:

А малако хало-однае, хало-однае, ну, проста нібы з-пад каровы! На, ты адно паспрабуй, Валя!

Ну і няхай, а ты еш!

Тут нешта стукнула, палілося, і дзяўчынка закрычала зноў:

О, разліў ужо! Выліжы, а то маме скажу!

Выліжу, Валечка! — вінавата і пакорна паабяцаў хлопчык.

Пачулася сапенне, потым стараннае сёрбанне. Праз хвіліну сястра накінулася на брата зноў:

Ты што бульбу раскідаеш?

Яна не ўпала, Валечка. Я затрымаў яе нагамі. Во, глядзі, калі не верыш...

Бедныя, нават не ведаюць, што малако з-пад каровы якраз цёплае, а старую жанчыну прызвычаіліся называць мамай!..

Калі, бывала, яны садзіліся сям'ёй абедаць, прачка ніколі не бра-ла ў рот цэлага кавалка хлеба. Ела толькі недаедкі. Распускала тлушч на страву, вылівала яго да кроплі дзецям у талеркі, а сабе налівала супу ў пустую патэльню — ёй даставаўся толькі пах ад тлушчу!..

Я ўстаў, пайшоў на кухню і аддаў дзецям каробку з шакаладам.

Назаўтра цётка Антося прынесла мне пісьмо.

Бярыце...

Не вазьму!

А то чаму? — спалохалася жанчына.— Вы ж не можаце жыць адно без аднаго!

Хто гэта вы?

Антося глядзела на мяне з жахам.

Яначка, чаго ж ты так?

Было, ды сплыло!

Чаму?

Індык свінні не таварыш!.. Адным словам, нясеце, цётко, назад!

Праз хвіліну я ўжо адумаўся: Дануся ні ў чым не вінавата. Гэта я ў апонші час стаў нястрыманым эгаістам. Але самалюбства не дазволіла паклікаць цётку назад.

Ролю абражанага цяпер трэба было іграць да канца.

Заставаўся яшчэ генеральскі кольт. Чамусьці да яго я не мог прызвычаіцца, як да падзёўбанага ржой Сцяпанавага нагана. Я за-гарнуў яго ў паперу і выйшаў на двор. Дзесьці ў душы таілася надзея, што рэвальвер — апошняя магчымасць пагаварыць і памірыцца з Данусяй. Але генералаў панадворак быў пусты.

Ля Залкіндавага дома старая ганялася за дзяўчынкай і прыму-шала ўнучку скінуць школьную форму. Калі Бэта засталася адна, я паклікаў яе да сеткі.

Аднясі Янкоўскай Дануце! Зараз жа!

А што тут?

Не твая справа!

Папера разгарнулася, і ў вялікіх вішнёвых вачах дзяўчынкі з'явіўся жах.

Нясі! — загадаў я.

А ён не выстраліць?..

Не бойся!

9

Надышоў дзень майго ад'езду.

Я доўга хадзіў па горадзе сам не свой і ўжо шкадаваў, што з-за празмернай крыўдлівасці і нейкай упартасці паспрачаўся з такім блізкім мне і дарагім чалавекам у Вільні. Навошта, хамут, ж пакрыўдзіў? Недзе, бедная, месца сабе не знаходзіць!..

Я выйшаў з дому з падзеяй на шчаслівы выпадак.

Прайшоўся ля Данусінага дома. Як на тое на панадворку — ні душы. Толькі ў зацененых дзікім вінаградам вокнах лёгка варушыліся гардзіны ды ля брамкі сядзеў пушысты кот. Убачыўшы мяне, ён раптам устрапянуўся і так хутка скочыў у кусты, нібы ў паветры хто правёў белую рысачку. Ва мне абудзіліся ўчарашнія крыўды.

«Няма чаго шкадаваць і мучыць сябе, трэба раз і назаўсёды адрэзаць і выкінуць усё з галавы ды збірацца дадому!»

Я рашуча накіраваўся ў краму. За апошнія грошы купіў падарунак маці — дошку для мыцця бялізны з гафрыраванай бляхі ў драўлянай рамцы.

Вяртаючыся з пакупкай дадому, я спаткаў Данусю з Любецкім. Калі ўбачыў яе з князем, ахвота закрануць паненку адпала адразу. Дануся зусім не нагадвала чалавека, які перажывае. Яна ўся аж квітнела, а я, дурань, бедаваў, што памірае з-за мяне...

Вось табе і на!

Зрабілася няёмка за сваю вопратку і за дошку пад пахай...- Мільганула зноў перад вачыма крапіва пад плотам, сярод панадворка — разбітая калодка з сякерай, заткнёнае анучай акенца хлеўчука... Ва мне ўжо загаварыла гордасць. Мінаючы пару, я нават не глянуў на Данусю. Мы параўняліся, і паненка голасна і паспешліва загаварыла, засмяялася.

Смейся, ліха цябе бяры, калі так табе весела!..

На вузенькай вулачцы я яшчэ раз сустрэў гэтую пару — нечакана апынуўся ў іх ззаду. У Браніслава з-пад маленькай кепкі звісаў лісіны хвост — адзнака, што Любецкі правінаваціўся ў нечым. Мо вызваўся выпіць літр гарэлкі, ды ад другой шклянкі зваліўся пад стол, а мо збрахаў не дастаткова гладка!.. Я падкраўся да пары і пачаў прыслухоўвацца.

Ой, і забіяка я быў у школе, панно Дануто! — хваліўся князь.— Пабачыла б мяне тады паненка! Нядаўна я наведаў прафесарку, пані Перагут...

З гімназіі Элізы Ажэшковай? Яшчэ майго тату гэтая пані вучыла!

О, цікава!.. Яна была ласкавая паказаць свае запіскі з таго часу. На кожнага з нас у спецыяльным сшытку пані Перагут заводзіла па старонцы. Пра мяне там напісана так: «I клас гімназіі. Кінуў яблык у прахожага і разбіў яму акуляры. IV клас гімназіі. Сеў у фаэтон, праехаў і не заплаціў фурману. VIII клас. Учора на Гандлёвай вуліцы спаткала Любецкага з маноклем у воку і ён са мной не павітаўся...» Эвалюцыя, не? Ха-ха-ха-ха!

Дануся таксама рассмяялася, але няшчыра, нервова. Я зразумеў яшчэ раней, што дзяўчына адчувае на сабе мой позірк. Інтымная размова з князем — дэманстрацыя.

Ліха вас бяры, радуйцеся сабой! — сказаў я сам сабе і ад іх адстаў.

Каб скараціць сабе час да раніцы, калі ішоў мой поезд, я крыху пахадзіў па горадзе. Засмечаныя тратуары без зялёных прысадаў наводзілі сум. Лета. На вёсцы зараз мужчыны не маюць часу лоб выцерці, жанчыны — накарміць дзіця. А тут усе млеюць ад ляноты. Эх, паперці бы іх на касьбу або на торф... Зрэшты, і я колькі часу блытаюся як гультай!..

Горад ужо так прыеўся, што я нават у твар пазнаваў некаторых гараджан. Я сябе ўгаварыў, што тут усё мне абрыдла, хочацца вельмі на чыстае паветра, да сваіх людзей, да працы, каб не адчуваць ні рук, ні ног. Аднак усё гэта было ва мне павярхоўнае.

10

Набліжаючыся да дома, убачыў я ля варот Янкоўскіх машыну з ад'ютантам і адразу пра ўсё забыў. «Значыць, вярнуўся яе бацька?!» — з жахам падумаў я, перамахнуў металічную сетку, забраўся ў бэз ды стаіўся пад акном.

...Дзе Данка, чаму ты не цікавішся дачкой, чаму ты такі раў-надушны да дзіцяці?— чуваць было выразна, як гаворыць генеральша.

Дарагая, пакінь яе ў спакоі, за ёю паглядзіць Антося! — супакойваў яе муж.— Раніцой вернемся, і ўсё будзе ў парадку!

Я ўвесь пераўтварыўся ў слых,

Пані Вацлава, гэта было ў бялізне! — пачуўся ўжо голас маладой служанкі.— Афішка!

Учора ў паштовай скрынцы ляжалі!..

Ну і што?

Хуліганы! — выбухнула генеральша.— Страляць іх трэба! Божа, калі ў Польшчы забароняць гэтую свабоду?!.

Нічога, нічога, Ваця, тут пішуць пра Гітлера!.. I маюць рацыю!

То няхай сабе пішуць!

Ён падцягвае войскі к «калідору» з танкамі, а мы супроць іх трымаем там кавалерыю з пікамі, усё тут напісана правільна!.. Замест таго каб прадухіліць катастрофу, чым мы занімаемся? Раутамі!..

Не задзірайся з імі, чуеш? Гэта к дабру не прывядзе! Хоча Гітлер нашае Балтыйскае ўзбярэжжа і няхай бярэ! Якую карысць ад Балтыкі мае польскі народ?

Вя-лі-ікую!..

Больш двух тыдняў на ёй не выседзіш, такая халадзіна! Забярыце лепш у бальшавікоў доступ к Чорнаму мору, там цяпло, кіпарысы, дыні!..

Ха-ха-ха!

Езус Хрыстус, гэтыя хваляванні разрываюць мне сэрца на кавалкі, яшчэ і палітыкай занімайся!..

Дарагая, мы на грані вайны!

Ну і што? Генералаў пад кулі хіба пасылаюць? I мяне не палохай, я перажыла ўжо адну вайну! Увойдуць у моду зноў высокія боты са шнуравадламі ды — во такія! — вайсковыя шапачкі! Яны мне да твару, а ног сваіх не маю чаго саромецца, хай перажывае жонка ваяводы — яны ў яе як у сланіхі!.. Бачыце, я памаладзела, бо прымаю масажыстку, а без яе бытта я — старая!.. Паручнік Казакевіч кіне — пабяжыш яшчэ і ты да масажысткі!..

Чуваць было, як у пакой эпергічна ўваходзіць ад'ютант і гаворыць:

Пане гэнэрале, машына падана!

Дзякуй, Куба, зараз мы з'явімся!

Слухам!..

Зноў азвалася гонеральша:

Антося, вернецца дзіця, накармі!

Добра, ласкавая пані!

Эрмітэй няхай адпрасуе ўсё, што ў Швейцарыю бярэм!

Адпрасуе, ласкавая пані!

Прасачы за ёй, Эрмітэй нічога не ўмее рабіць!

Прасачу, ласкавая пані!

Ды закрывай на ноч вокны, а дзверы — на засаўку!

Закрыю, ласкавая пані!

Гектара прывяжы на верандзе!..

Прывяжу, ласкавая пані!

Не трэба так на яе крычаць, гэтая дзеўка — бяскрыўдная істота! — заўважыў муж.

Мяне бы так пашкадаваў! — выбухнула жонка зноў.— Што ў цябе за выгляд?! Забыўся, што ідзём на баль да ваяводы, дзе будзе румынскі прынц? На, шаблю пачапі!..

Яшчэ і гэтае свінства? — бараніўся генерал.— До яснай холеры!.. Адслужылі сваё шаблі і эпалеты!

Рэспублік усюды нарабілі!.. Пры манархіях прынамсі цырымоніі былі! Не разумееце, як самі сябе абкрадваеце!

Во-во. Некаторыя прэзідэнты і зараз уводзяць прыдворны этыкет!..

Вярнуўся я на кватэру і ў сенях пачаў разбіраць скрынкі ад пасылак, каб фанеру завезці дамоў. Фанерныя квадраты былі падзіраўленыя цвікамі, спісаныя хімічным алоўкам і больш для пасылак не падыходзілі. Але пакінуць іх тут са слядамі бацькавых каракуль я не мог. Заняты справай, я ўспамінаў кожную, падслу-ханую ў генералавым доме, фразу ды ўсё ківаў галавой, а час цягнуўся вельмі памалу. Вестка пра тое, што хтосьці разносіць лістоўкі, прыглушыла раптам ва мне жаданне ад'язджаць.

Мяне ўжо падмывала пабегчы ў горад і пашукаць хлопцаў...

Міжволі давялося падслухаць яшчэ адзін дыялог.

Выйшла на ганак ды прысела на прыступкі мая гаспадыня. Да сеткі з другога боку падышла Антося з тазікам, пачала развешваць бялізну. З сяней мне выразна было чуваць іхнюю размову.

Дзень добры, суседачка! — павіталася мая гаспадыня.— Чулі? У горадзе людзі ў запас купляюць соль, газу, цукар!.. Кажуць, вайна хутка пачнецца!..

Езус Марыя!..— з глыбіні падворка адказала ёй служанка.— Што ж, грашылі людзі, грашылі і даграшыліся! Нельга без канца паспытваць цярпенне боскае!

Пачнецца катавасія, чым я дзяцей карміць буду, куды я іх дзену?!

Хоць жывым у яму лезь!

Яшчэ, кажуць, немец пускае бомбы проста на дамы!..

— Ад іхінх цыпілінаў і ў тую вайну не было ратунку!

Памятаю!..

...То на гэтую невядома што яны нарыхтавалі...

— А бомбы, кажуць, ён пускае найсамперш туды, дзе генералы жывуць!

Ну,— згадзілася Антося і з гэтым.— Генерал для іх — чалавек не просты!..

То ўся вуліца ганарылася, што на ёй стаіць генеральскі дом, то цяпер лаяць усе яго будуць!..

Людзям не дагодзіш, пані.

Людзі такія!

Усё, суседачка, у волі боскай! Нам трэба ўсім маліць багародзіцу!

Праўда, пані Антося!.. Хай нас крые найсвяцейшая мацер божая з Вострай Брамы!

Амін.

11

Пачало цямнець, і ў генералаву альтанку накіраваліся гепераль-ша, Дануся, панічы і паненкі. У цішы чэрвеньскага вечара доўга былі чуваць бестурботны смех, песні, нават — апладысменты, як у тэатры. Я стаіўся на ганку і слухаў.

Галасней за ўсіх гаварыла Дануся, і я ўпіваўся яе голасам, інтанацыяй.

Зрабілася шкада, што нельга нічога вярнуць, прынамсі да наступнага навучальнага года.

Генеральша, мабыць, прыехала забіраць дачку за граніцу...

Усе прасілі Браніслава пра нешта расказаць. Ён крыху паламаўся і пачаў:

У нашай сямейнай хроніцы запісана, што ў 1768 годзе, калі да майго прапрадзеда ў замак пад Лодзь прыехаў на вялікдзень князь Сапега са світай, на балі было з'едзена сорак валоў, дзвесце пяць-дзесят цялят, сорак бараноў, дзвесце свіней, васемнаццаць тысяч ку-рэй, дваццаць тысяч рыб, пятнаццаць корцаў ракаў. А венгрына вы-пілі столькі бочак, колькі дзён у годзе, а кварт мёду — колькі гадзін у годзе...

О Езус Марыя, куды гэта дзявалася ў іх!

Нашыя продкі мелі па тры страўнікі!

Абжорамі былі!

Хіба што!

«Нягоднікі.

Рамантыку бачыце ў колькасці прыслугі, у этыкетах, цырымо-ніях, балях... Дзеля яе можаце кідаць тысячы на карты, гонар... Забы-ваеце, што за гэтымі злотымі, корцамі, баранамі — людзі, якія хварэлі, іх здабываючы, паміралі нават...

Ведаем такіх рамантыкаў!»

Бестурботная весялосць панства пачала мяне раздражняць. Захацелася выкінуць які-небудзь фокус. Я нават падняў кій, каб запусціць ім у жалезную бочку ад генералавага душа, але перадумаў — кій можа адскочыць ад бочкі і трапіць каму ў галаву, яшчэ давядзецца справу мець з паліцыяй!

Ля ганка рос ясень. З'явілася жаданне залезці на дрэва. І я палез.

Магчыма, гэта было звычайнае блазенства, і калі я цяпер успамінаю, мне робіцца сорамна. А мо я зрабіў гэта, каб толькі звярнуць на сябе ўвагу Данусі?..

Я залез аж да тонкіх галінак і стаіўся. У альтанцы гаманілі і на мяне, дзівака, не звярталі ніякай увагі. Тады, гойдаючыся ў такт песні, пачаў я спяваць першае, што ўзбрыло ў галаву:

Стуку, груку, дзверцы,

Едуць кавалерцы!

А сучачка — цях-цях-цях!

А сардэчка — тах-тах-тах!

Ніякага эфекту. Я прадоўжыў:

Гуляй, дзеўка,

Красуйся!

Рана замуж —

Не сунься!

Бо замужам

Трэба знаць,—

Позна легчы,

Рана ўстаць!

А свякрусе —

Дагадзіць,

Як па брытвачцы

Хадзіць!

Спыніўся і паслухаў. Нарэшце ў альтанцы мяне пачулі і змоўклі.

Глядзіце, глядзіце туды, на прасвет! Вунь, на светлым фоне, на кроне дрэва — чалавек сядзіць! — пасля маўчання закрычаў незнаёмы голас.

У альтанцы зашморгалі хмелем, відаць, яго раздзіралі, каб лепш бачыць.

— О, і я бачу!

А-га!..

Дзе, дзе?

Некалькі хвілін у садку панавала цішыня. А калі здзіўленне прайшло, панства раптам пачало смяяцца. Смяяліся доўга, абразліва, як з дурня.

Нарэшце смех перакрыў Данусін голас:

Нічога тут няма смешнага! От залезце вы, рыцары, аж туды!

У альтанцы загрукатала.

О-ей, куды вы? Не разыходзьцеся, прашу! Пане Браніславе, не ідзіце, прашу!

А каторая гадзіна?

Ужо позні час!

У-у, як засядзеліся!

I мне пара!

Прабачце!

Дзякуем за прыемную кампанію!

Пара і нам!..

Адчуваючы злараднае здавальненне, што сапсаваў панству вечар, зноў пачаў я гойдацца і спяваць:

Сме-ла, та-ава-ры-шы, ў но-огу!..

Спяваў датуль, пакуль не зразумеў, што ў садзе — ні душы. I мне зрабілася так сорамна раптам, як бывае толькі ў сне, калі прысніцца, што ідзеш па вуліцы без нагавіц і на цябе ўзіраецца народ.

Я хутчэй злез на зямлю.

Ад'язджаючы з Вільні яшчэ ў тую ж ноч, я адчуў, як нешта назаўсёды тут пакідаю. Тады я яшчэ не ведаў, што ў гэты дзень скончылася маё юнацтва.

ПУШЧАНСКАЯ АДЫСЕЯ

Аповесць

МАІМ БАЯВЫМ СЯБРАМ — БЫЛЫМ БАЙЦАМ I КАМАНДЗІРАМ ПАРТЫ-ЗАНСКАГА АТРАДА ІМЯ КАСТУСЯ КАЛІНОЎСКАГА

Я ЎЦЯКАЮ З НЯВОЛІ

Aus arme, citoyens,

Formoz vos batalions!

“Marseillaise”[[18]]

Раздзел першы

1

Да канала прымыкас кавалачак поля. На ім размяшчаюцца прычалы, цагельня, жылы дом штутгофскага пачальніка лагера смерці, склады гатовай прадукцыі і ямы, адкуль здабываем гліну. Тут працуе «Гопэгіль» — брыгада ў 120 арыштантаў.

Да кожнага з нас вартаўніка не прыставіш, таму раніцой ланцуг дзяжурных эсэсаўцаў — «эсэсманаў», як мы іх называем, акружае межы ўсяго ўчастка, брыгаду «Гопэгіль» прапускаюць у сярэдзіну, і мы бяромся за работу. Да вечара падпарадкаваны толькі нашаму обер-капо[[19]]— цірольскаму злодзею — Адзі Мэркеру, камандзіру варты ды обер-майстру Максу.

Асуджанага на бестэрміновае заключэнне цірольскага бандыта Мэркера мы цікавім толькі тады, калі паблізу начальства. Камандзіры варты кожны раз мяняюцца, на арыштантаў глядзяць скрозь пальцы. Найбольш дастаецца нам ад обер-майстра Макса.

Гэты сухі, зморшчаны немец з намі цэлы дзень. Работа на цагельні нескладаная. Арыштанты даўно ведаюць сваю справу, але стары службіст усюды суне свой нос, і няма ад яго ратунку. Ён не кране нікога і пальцам. Толькі падкажа эсэсаўцу і будзе спакойна глядзець, як той ломіць арыштанту косці. Шчасце наша, што ў Макса тут яшчэ і цэлая гаспадарка. Обер-майстар вымушаны адхіляцца то да кароў, то да свіней.

Вось і цяпер немец нечага накіраваўсяі ў поле.

Сёння камандуе вартай маўклівы і пуцалаваты унтэр-афіцэр. Як толькі знікае Макс, унтэр адразу крочыць да канала, хаваецца за кусты ды пачынае пуляць каменьчыкі ў ваду і, мабыць, думае пра тое, як пасля службы адправіцца да сваёй салдаткі.

Адразу знікае ў цёплым цэху і обер-капо.

У карпусах таксама не драмалі: даведаўшыся, што начальства няма, механікі пусцілі машыны на халасты ход — лаві момант, адпачывай, братва!

Арыштантаў бытта падмянілі.

За жылым баракам грузіць на параход цэглу мой брат, Валодзь-ка. Яго сябры ўжо мяняюць хлеб на тытунь. Згаворваюцца красці ў Макса цукровыя буракі. Дзеляцца навінамі:

Учора я здо-орава пажывіўся! Нарвежцы адмовіліся ад баланды!.. Сходзім у іхнія баракі!

А што ім! Ежу атрымліваюць праз Чырвоны Крыж з дому, багатыя!

У трыццаць дзевяты блок прывезлі нямецкіх матросаў. За нейкі бунт, чулі?!.

А як жа!

Разва-альваецца Германія!

Па швах разлазіцца! Так і чакай вызвалення!

Цяпер ужо ху-утка!

Зімаваць будзем дома!..

А што думаеш?!.

За галоўным корпусам я накідваю гліну ў ваганеткі. Валодзька вырашыў падацца сюды. I хоць бачыліся мы ўсяго гадзіну таму назад, спраў у брата няма, але яму хочацца да мяне з азартнага жадання пасмакаваць волі, рабіць фашыстам усё насуперак. Ён насцярожана азіраецца.

За лазой усё так жа вяла пускае кругі і марыць пра салдатку пуцалаваты унтэр. Ля гурбаў сухіх бадылёў, абняўшы аўтаматы, сумуюць эсэсаўцы. Макс падыходзіць да мяжы, нагінаецца над бліжэйшай гурбай і нешта там мастакуе.

Я зараз! — кажа Валодзька напарніку і, нагінаючыся, бяжыць ад прычала.

Яму страшна і весела.

Дарогу брату перасякаюць рэйкі. Каманда «Тонбэрг» піхае па эстакадзе ваганеткі з палівам для печаў. Чорны ад вугольнага пылу, курносы хлапец адстае ад ваганеткі. У Штутгофе ён усяго тыдзень, трапіў да нас за ўцёкі з лагера палонных. Калі пасля работы курносы надзявае паласатую куртку, то на яго плячах і грудзях красуецца мішэнь — чырвонае кола з чорнай плямай у цэнтры.

Валодзька знаёміцца з людзьмі хутка і ведае, што новенькага завуць Мікалаем. Усхваляваны хлапец штосьці крычыць майму брату, але з-за гулу машын нічога не разабраць.

Мікалай паказвае ў поле. Брат зыркае туды.

З гурбы бадылёў ляніва валіць густы белы дым. Ага, Макс пускае дымавую заслону! Але хіба ж эсэсаўцы стаяць для парады?

Брат паціскае плячыма, спяшыць далей.

Летам два арыштанты залезлі ў камендантаў басейн, высунулі з вады насы, а сябры прыкрылі іх блюшчам. Трэці папрасіў засыпаць яго пяском, пакінуць адно дзірку для паветра. Яны намерваліся ўвечары, калі здымуць ланцугі варты, вылезці са сховішча і ўцячы. Праз дзесяць хвілін пасля трывогі сабакі з «гундбатальёна» вывалаклі ўсіх траіх і разарвалі на кавалкі!

2

Валодзька да мяне дабегчы не паспявае. Чуе — за ім нешта здарылася! Кідаецца назад і абмірае ад жаху.

Збітая ў тлум каманда «Тонбэрг». Перавернутая ваганетка. Рассыпаны вугаль. Курчыцца ад болю Мікалай. Замест правай ступні ў яго — жудасны абрубак. На фоне антрацыту кантрастна выдзяля-юцца белізна аголеных касцей і малінавая гушча крыві. Апошні раз пшыхае вызваленая з катлоў пара, спыняюцца машыны. У цішы, якая раптоўна настае, чуваць цяжкае дыханне пакалечанага, паспешліва і ўстрывожана тупаюць ногі.

Чым яго?

Лёра сарвалася з лапцуга!

Кабель перагарэў!

Жарнула з маху, і нагі няма!

То дзіва — з такой вышыні!..

Ха-алера!..

Праз вугальны пыл відаць, як пашарэў твар няшчаснага. У вільготных вачах — пакута і бяссільная роспач. Хлапец ведае, што яго чакае, аднак не стогне, не скардзіцца, нікога не кліча.

Тут свае законы. За дапамогу і спачуванне пераламаюць нагу і табе. Каб быў паблізу Макс або які-небудзь эсэсавец, баяліся б нават падысці да месца выпадку. Цяпер жа дзве пары рук падхопліваюць Мікалая, адвалакваюць пад дом, кладуць на ўтрамбаваную зямлю, падсоўваюць пад галаву сумку.

Над месцам, дзе яго паклалі, з лёскатам адчыняецца акно. У раме з'яўляецца рыжая худая маладзіца ў сінім халаціку, спалохана глядзіць уніз.

Езус Хрыстус! — ускрыквае толькі яна і адразу знікае.

Праз пару секунд маладзіца паяўляецца ўжо ў дзвярах з цэлым бярэмам ваты і бінтоў. Гэта жонка начальніка лагера смерці, гаўпт-штурмфюрэра[[20]] войск СС, Траўгута Майера! Арыштанты бачаць, што яна хоча рабіць, і не вераць сваім вачам. Людзі нерашуча расступа-юцца, даюць немцы праход.

Жанчына падлятае да няшчаснага, падае па калені, выпускае пакецікі ды істэрычна вішчыць:

Kommen zu Hife, nun![[21]]

Валодзька тлумачыць і абураецца:

Чаго стаім? Будзем гэтак чакаць, пакуль чалавек крывёю сыдзе?!.

Усе кідаюцца да Мікалая. Цяпер вакол яго столькі людзей, што брату не падступіцца. Ён вымушаны заглядаць цераз галовы.

Нехта Мікалаю закасвае падраную калашыну. Чэх Клопачэк паднімае пакалечаную нагу, настаўляе жанчыне, і відаць, як з абрубка рытмічна пульсіруе бліскучы чырвоны струменьчык. Немка жахліва баіцца раны, бесталкова рве пакеты ды кладзе белыя падушкі на крывавае месца. Вата адразу набрыняла.

Трэба найсамперш затаймаваць кроў! — раяць вакол.

Пераціснуць жылы!

Жгутом, жгутом!.. Вазьмі мой рамень!

Чэх на ляту ловіць пажок, абматвае ім кульцю, напінаецца, аднак вынік той самы.

Што ты, Клопачэк?.. Не ўмееш — не бярыся!— гыркаюць на яго.

Я сэ ці-існэ!.. Фраў, біттэ, бандажуй!..

Майн Хрыст! Ёзус Марыя! — з адчайным плачам цвердзіць жанчына ды паверх ваты паспешліва наматвае бінт.

Прылятае задыханы Макс.

Was ist los?[[22]]

Стары зыркае праз плечы арыштантаў, пазнае кабету, давіцца на паўслове і нядобра абводзіць усіх вачыма.

З'яўлябцца унтэр-афіцэр, за ім і обер-капо, але бачаць жонку Майера, разгублена маўчаць таксама.

Цяпер арыштанты ўжо смялей сочаць за кожным рухам немкі, выразам твару выказваюць ёй спачуванне. Бедны Мікалай стараецца не варушыцца. У жанчыны — перапэцканыя ў кроў рукі, халат, нават — нос, а плечы пупырацца гусінай скурай. Паміж арыштантамі, ахвярай выпадку і немкай устанаўліваецца душэўны кантакт. З адценкам удзячнага спачування Мікалай ёй стогне:

Кальт, фраў Майер!

Карашё-о, карашё-о!..— ляпае па брудным абвялым калене палоннага немка.

Дагэтуль у Валодзькі была нейкая адчужанасць да ўсіх рыжых. Ён са здзіўленнем бачыць перад сабой добрую і простую кабеціну, яе валасы ўжо здаюцца брату залатымі.

Жанчына наматвае цэлую гару ваты і бінтоў, аднак кроў выступае праз марлю ўсё роўна.

Ды сцісні ты як след яму жылы! — гыркаюць на чэха, гатовы яго пабіць арыштанты.

Я сэ ціснэ!

Што ты шырокім рамнём зробіш, жгутом трэба!

У правай кішэні вазьмі, Клопачэк, кабель у мяне! — стогне Мікалай, хоча павярнуцца, падставіць кішэнь, ды раптоўны боль забівае яму дых, калека адразу мякне.

Bleiberuhig! Rühr dich nich, Kerl![[23]] — з вісклівым перапалохам упрошвае немка.

А тым часам Валодзьку агортвае якаясьці трывога.

Чаму ад гліны не прыбег сюды брат? I чаму больш ніхто не прыйшоў ад парахода з яго каманды?..

Валодзька зыркае навокал. Пачырванелы обер-капо сцябае сябе плёткай па далоні, чакае чагосьці нядобрага і злосна ўсміхаецца. Зводдаль бурчыць Макс. Унтэр-афіцэр застыў з каменным выразам на пуцалаватым твары і з нядобрым напружаннем таксама чагосьці чакае...

3

Ніхто з нае не пайшоў глядзець на Мікалая не выпадкова. Арыштантам ад канала ды нам ад гліны быў добра відочны сіні матацыкл, што імчаў па дарозе са Штутгофа. Аднак папярэдзіць аб небяспецы сяброў нам не было ўжо калі.

I перад цагельняй падзеі цяпер пацяклі з маланкавай хуткасцю.

Спачатку ад мураваных сцен адбіваецца рэхам траскаценне матора.

Бусел едзе! — кідае нехта перасцярогу.

У адзін момант людзі пазбываюцца ілюзіі і зноў робяцца вязнямі лагера смерці. Паспешліва ламацяць клюмпы, і натоўп бытта здувае з пляцоўкі ветрам.

Рэфлекс жудаснага страху выносіць з падворка і Валодзьку. Ен хаваецца за эстакаду, глядзіць.

На падворак вылятае сіні матацыкл з начальнікам лагера ды раптоўна гамуе. Гаўптштурмфюрэр выключае матор, ставіць машыну на ўпоры, і яго даўгавязая фігура застывае ў недаўменні. На апусцелай пляцоўцы толькі унтэр-афіцэр, Макс і обер-капо ды ля Мікалая — жанчына. Тры немцы застылі на «смірна». Рукі кабеты трымаюць істужку марлі, на твары — вінаватая разгубленасць і пе-рапалох.

Was ist los? — пытаецца Майер.

Праз хвіліну ён ужо пружыністым крокам ідзе да жонкі.

— А-а, рыжая ты сцерва, літасць сваю вырашыла паказаць?!. Стакалася ўжо з імі?!. Мяшчанства мне тут развяла?!. Няма ў цябе іншай работы, як ганьбаваць мяне?.. То я знайду табе занятак, вобла паршывая!

Жанчына ўбірае галаву ў плечы. Муж на баварскім дыялекце рычыць яшчэ нешта і замахваецца бліскучым ботам. Ляцяць на сцяну акрываўленыя бінты, набрынялая крывёю гамола ваты, і коратка ўскрыквае Мікалай. За другім разам раз'юшаны эсэсавец трапляе жонцы ў жывот. Худая кабеціна перакульваецца, становіцца ракам ды бяссільна енчыць.

У цэхах уключаюць маторы, нарастае гудзенне машын, і слабы жаночы енк тоне ў грукаце. Цяпер толькі відаць, як Майер узмахамі то адной, то другой нагі б'е жонку. Жанчына то ўзнімаецца на калені, то зноў ляціць носам у пажухлую траву. Нарэшце яна адрываецца ад зямлі і, хістаючыся, як п'яная, ляціць цераз падворак ды нырае ў сенцы, губляючы за сабой кавалак сіняй матэрыі.

Раз'юшаны Майер гоніцца за жонкай да дзвярэй. Затым началь-нік лагера абрушваецца на Макса, унтэр-афіцэра, обер-капо і разга-няе іх на месцы. Тады паднімае жалезны шворан, ідзе да Мікалая.

З-за жудаснай сцэны, з-за грукату Валодзька не бачыць, як да яго падкрадваецца з-за эстакады Адзі Мэркер.

— А-а, лодар, курорт сабе тут знайшоў?..— раптам ён чуе ў сябе над вухам.

Валодзьку апякае ўдар бізуна, і брат кідаецца ад эстакады прэч. Ён ляціць да сваіх, стараецца лепш не думаць, што цяпер адбываецца перад акном, а плячо ў брата гарыць, бытта паласнулі па ім распаленым прэнтам.

4

Пад вечар брыгада «Гопэгіль» вяртаецца ў Штутгоф.

Удалечыні над лесам дыміць ненажэрны комін крэматорыя — там наш лагер. Выстраеныя па ранжыру ў калону па пяць чалавек, абкружаныя ўзводам эсэсаўцаў, мы паныла крочым па бруку. Я зноў не разам з братам. З-за свайго росту ён у сярэдзіне калоны, я — наперадзе. Валодзька ідзе перакошаны — стараецца не дакрануцца, барані божа, да пляча кашуляй.

Задняя пяцёрка піхае возік на гумовым ходзе. На платформе побач з пустымі банкамі ад абоду — два трупы.

Другі арыштант памёр сваёй смерцю. Гэта малады немец-салдат. Пасля абеду ён адчуў сябе дрэнна. Сябры яго схавалі за шта-бель гарачай цэглы дачакацца вечара. Заглянулі перад адыходам, а ён ужо — акалеў.

Каб ля ўвахода ў лагер не трымалі надарэмна калопу, пакуль дзяжурныя будуць здымаць вопратку з мёртвых і выпісваць на грудзях нумары, усе гэтыя «фармальнасці» старасты зрабілі на цагельні. Нават памянялі мёртвым курткі на сваё рванне. Цяпер целы ляжаць на возіку голыя, прыкрытыя шмаццём. Каб тое, што засталося ад Мікалаевай галавы, не забрудзіла крывёю дошак і не трэба было іх адмываць, яго завярнулі кашуляй.

Яшчэ каго-небудзь прыб'юць сёння ў лагеры пад час праверкі. Нехта ноччу памрэ...

Я падлічыў: з «Гопэгіля» выбывае тры-чатыры чалавекі ў суткі. Такім чынам за трыццаць — сорак дзён каманда абнаўляецца. Рана ці позна — твая чарга!

Валачомся мы, абсыпаныя жоўтым цагляным пылам, кожны ад-чувае на сваіх плячах касцяныя пальцы смерці і не можа пазбавіцца назойлівага пытання: калі з табой гэта здарыцца — сёння?.. Заўтра?..

Пуцалаватаму унтэр-афіцэру дасталося ад Майера за астаноўку цагельні, таму ён не ў гуморы. Немец бачыць першыя дамы мястэчка Штутгоф, дзе яго сёння недарэмна будуць выглядаць. Затое ў лагеры яго чакае непрыемнасць пісання рапарта. Ён упадае ў лютасць.

Прусак спыняецца, дзікімі вачыма абводзіць калону. Хтосьці выхіліўся з шарэнгі. Унтэр ляціць туды і з панурай зацятасцю малоціць людзей прыкладамі.

Aüssrrrychten![[24]]— кідаецца яму на падмогу обер-капо.

Адзі Мэркер вымаўляе «с» з такім халодным прысвістам, а «р» — з ракатаннем, што каманда яго бытта апякае нас ударам бізуна.

— Сабакі, подлыя!.. Здохлыя, смярдзючыя каты!.. Ну, пачакайце ж, заўтра вы будзеце на цагельні свой кал жэрці, я ж паклапачу-уся! — картавячы, абяцае пуцалаваты начальнік варты.

I яшчэ большы робіць разлад. Напалоханыя арыштанты цяпер ужо, як авечкі, дробна і бездапаможна грукочуць драўлянымі падэш-вамі па слізкаму бруку.

Узяць ногу! — не дае апамятацца капо ды ўладальна цвердзіць: — Лінкс, цвай, драй! І-і — лінкс, цвай, драй! І-і — лінкс!..

Паспешліва ловім такт. З перабольшаным стараннем адначасова грукочам клюмпамі па каменнях.

Айн лід![[25]] — патрабуе уптэр.

Алекс, запявай! — кідае мне Мэркер.

У Штутгофе такі парадак: хочаш ці не хочант, умееш ці не ўмееш, баляць ад прыклада косці ці не баляць, але загадалі — спявай! Ды, глядзі, не абы-як!

Адкашліваюся і зычна зацягваю:

Drüben In Oberland ei da ist es wunderschön![[26]]

Айнс, цвай! — прыпячатвае цірольскі бандыт ды запальвае ва мне нейкую іскру.

Я ўжо паўтараю нават з натхненнем:

— Drüben In Oberland ei da ist es wunderschön!

Айнс, цвай! Ецт — цузамэн![[27]]

Дзесяткі тэнараў дружна падхопліваюць:

Da ist die Jägerei, hei lo! Da ist die Schiessen frie hei li, hei lо-о-о-о![[28]]— і цягнуць яны «о» тактаў з дзесяць.

Тут далучаюцца басы. Пад гэтае «о-о-о» яны па-чмялінаму гудуць у ніжняй актаве:

Schiss mir einen Rehbock zusammen

Schiess mir oder schiss mir nicht![[29]]

Айнс, цвай!

Schiss mir einen Rehbock zusammen

Schiess mir oder schiss mir nicht!

Айнс, цвай!

Калі ты — малады, і здаровы, і поўны сілы, але ўжо думаеш, што ясі апошні кавалак хлеба ў сваім жыцці, то адчуваеш у ім тысячу адценняў і табе будзе здавацца, што нічога смачнейшага яшчэ ніколі не еў. На хмары ў такі момант разгледзіш найдрабнейшыя завіточкі. А інтэнсіўнасць твайго ўспрыняцця ў такую хвіліну прыспешыцца ў тысячу разоў. Таму нават гэтыя легкадумныя словы, пакладзеныя на меладычныя галасы, цяпер нас ачароўваюць. Знікла паныласць, ужо ўсе забыліся, хто мы, куды ідзём — усе ў палоне гарманічнай мелодыі і рытму. Паслухаць зводдаль і можна падумаць, што спяваюць не людскія здані, хадзячы матэрыял для крэматорных печаў, а — шматгалосы зладжаны хор студэнтаў.

Назва нашага лагера паходзіць ад невялічкага мястэчка Штутгофа (што бытта бы на прускай мове некалі азначала «Лес багоў»). Узыходзім на асфальтаваную вуліцу Штутгофа. Песня скончылася. Яе нам як бы шкада, але ж нічога не параіш, і мы толькі мацней, чым трэба, выбіваем нагамі яе рытм:

Грым-грым! Грым-грым!

Грым-грым! Грым-грым!

Noch ein mal «Drüben»[[30]] — загадвае Мэркер.

Цяпер я чую свой голас, адбіты рэхам ад мураваных будынкаў, а краем вока лаўлю за фіранкамі акон насцярожаныя позіркі жанчын і выводжу ўжо для іх:

Drüben In Oberland ei da ist es wunderschön!

Drüben In Oberland ei da ist es wunderschön!

За мураванкамі направа ў лес вядзе брукаваная дарога — з каменнямі, адшліфаванымі да бляску арыштанцкімі клюмпамі. Там сярод дрэў тырчыць бяскрыўдная шыльдачка з надпісам: Waldlager[[31]] Адгэтуль нявінныя выносныя сосны з гладкімі вашчонымі стваламі засланяюць будынак крэматорыя. Людзі, якія ездзяць па асфальце Данцыг — Эльбінг, нават не здагадваюцца, што за лагер перад імі за лесам справа і што за комін над соснамі курыць тлустым і чорным дымам, інакш яны напэўна аб'язджалі б Штутгоф здалёк!

Збочваем на брук.

Насустрач нам — эсэсаўскі чын з чырвонай апаскай дзяжурнага на рукаве. Высокі, паджары, з халоднымі вачыма. Замест гальштука ў афіцэра блішчыць чорнай эмаллю з белымі абадкамі рыцарскі крыж. Хвіліну мы насцярожана маўчым. Халера цябе ведае, з якім настроем ты. Учора нас гадзіны дзве муштраваў па лесе — нават на вячэру спазніліся...

Mützen ab![[32]] — віскнуў обер-капо.

Сто дваццаць кепак адначасна ляснулі па сцёгнах — аж па лесе пракацілася кароткае рэха.

Афіцэр спыняецца, дае дарогу. З усяе сілы грукаем клюмпамі, ямо немца вачыма, трымаючы кепкі прыціснутымі да правага сцягна, але дзяжурны бытта нас і не бачыць. Афіцэр стаіць сабе на жвіровай дарожцы і выкалупвае з рукава смяцінку. Гэтак тырчыць, заклапочаны, пакуль не пракацілі і возік.

Пранясло! Страху наеўся і Мэркер, ён ужо з нехаванай палёгкай кідае:

Mützen auf![[33]]

Мы ахвотна выконваем яго каманду.

За першымі соснамі з правага боку раптам узнікае не палац, а — цуд. У яго стралістым даху — колеру спелай маліны, у бялюткіх сценах і венецыянскіх вокнах я кожны раз знаходжу штосьці новае. Ён да таго прыгожы, што здаецца сном,— я нават не бяруся яго апісваць.

Вакол будынка-казкі, бытта ў цёплую пару, зеляніць сабе сака-вітая траўка — роўная, сцяблінка ў сцяблінку. Перад фасадам у басейне велічна плывуць два чорныя лебедзі, пакідаючы за сабой стралістыя разводы. Паміж басейнам і будынкам на флагштоку — чырвонае палотнішча, а ў белым коле — чорны павук Hackenkreuz-a[[34]]

Beenden «Drüben»![[35]]

Распаленыя рытмам і мелодыяй песні, падбадзёраныя маўчаннем дзяжурнага афіцэра-фарсуна, у прадчуванні адпачынку цяпер мы спяваем палацу:

Da ist die Jä-egerei, hei li, hej lo!..!..

Но-о! Но-о! Но-о!..—- гудуць басы.

Da ist die Schiessen frie, hei li, hei lо-о-о!..

Айнс, цвай!

Стараемся не дарэмна.

На верандзе з'явіліся дзве дзіцячыя галоўкі — нявінныя, як анёлкі. Выглянула прыгожая маладзіца — жонка каменданта лагера Гоппэ. Усе трое глядзяць на нас з цікавасцю і слухаюць. Нехта з арыштантаў мне казаў, што Гоппэ — не Майер. Гэты надта любіць сваю сям'ю і не можа жыць без яе. З-за дзяцей і жонкі на трунах і касцях лепшых будаўнікоў ды архітэктараў Еўропы ён пабудаваў гэты палац і толькі тады перавёз да сябе сям'ю.

Мабыць, праўда, камендант — не начальнік лагера. Што ж, і сярод змеяў здараюцца верныя адзін аднаму самцы і самкі.

5

Каманду «Гопэгіль» нядаўна перавялі жыць у новы лагер, ён размешчаны крыху далей.

Мы ўсё крочым. Пасля камендантавага палаца нарэшце з'яўля-юцца баракі старога лагера. Тут у нас цяпер бальніца, так званы «рэвір».

Ля старога лагера замінка. Як звычайна, два пярэдніх арыштан-ты ўзялі цела бязногага Мікалая і павалаклі ў гэты самы «рэвір». Але ж куды падзець немца, ён жа арыец?

Малады салдат прыехаў з Усходняга фронту на пабыўку, пера-спаў ноч з полькай і за змяшанне расы трапіў сюды, у лагер смерці.

Я бачыў фашыстаў у дзеянні, калі яшчэ праходзіла лінія фронту. Потым такія самыя тыпы мяне з братам кінулі сюды за калючы дрот...

I гэты салдат да Штутгофа нашкодзіў, мабыць, людзям не мала. Аднак мы да яго ўжо не маем нянавісці і не злараднічаем. Мы ўсе прымалі ўдзел у яго перавыхаванні, і паспяхова. Калі вахманы давалі салдату закурыць, немец сумленна дзяліўся папяросай з арыштанта-мі. Раздаваў сухары, што прысылалі яму з дому. Не было ні ў каго сум-нення, што праз пару тыдняў хлапца адпусцілі б. Недзе побач са Штутгофам жыве яго маці, рыхтуе сыну харчовую пасылку...

Што рабіць з гэтым? — пытаецца ў начальніка варты збіты з толку обер-капо. Адзін Мэркер яшчэ не паспеў да салдата прызвыча-іцца як да арыштанта.

Не ведаеш? — злуе пуцалаваты унтэр-афіцэр.— Вазьмі сабе ў блок, устаў у залатую рамку і павесь над ложкам!

Ад цынізму унтэра да свайго саслужыўца ў нас па скуры праходзяць мурашкі. Мэркер мне і чэху ківае:

Давайце!

Бяру за адубянелыя ногі палоннага немца, за жоўтыя рукі хапае Клопачэк. Валачом салдата туды, дзе ля бальніцы ляжыць штабель целаў. Немец надта доўгі. Ад свайго цяжару мёртвае цела выгінаецца, нават шоргае па асфальце, але ў нас няма ні сілы, ні ахвоты ўзняць яго вышэй, і мы сябе супакойваем, што нябожчыку ўсё роўна: з абад-ранай скурай трапіць у крэматорную печ ці з гладкай — болю не адчуе.

Няпраўда, што сталыя людзі прывыкаюць да смерці і перастаюць яе баяцца. Да смерці можна толькі прыстасавацца. З часам можаш есці, размаўляць, слухаць анекдоты пры мёртвых і нават рагатаць, але нейкім другім планам ты заўсёды будзеш памя-таць пра яе, і цябе ні па момант не пакіне інстынктыўны жах. Бо побач са смерцю другога ляжыць твая ўласная, а каму валяцца з цьмянымі вачыма ў Штутгофе вырашае звычайная выпадковасць.

Неахайна апускаем немца на трупы, глядзім.

Мы — лагерная арыстакратыя з «Гопэгіля» — кормяць нас часамі коштам пайкоў гэтых нешчаслівых, бо мы яшчэ пры целе, вельмі фашыстам патрэбныя — робім ім цэглу, на якую і ў ваенны час попыт не паменшаў. А людзі, якія тут ляжаць, былі ўжо не здольны і да так нескладанай работы.

— А гдэ Ніколяй? — пытае мяне чэх і разглядваецца. Курносага хлапца не магу знайсці і я. Кідаюцца ў вочы тонкія патыкі рук і ног з вузламі суставаў, лабковыя косці і худыя ключыцы жанчын, патускнелыя вочы ды выведзеныя хімічным алоўкам на жоўтых скурах нумары. Колькі разоў бачу гэты малюнак, аднак і на гэты раз ад жаху і пачуцця бяссільнай віны падгінаюцца ногі. Мне трэба прыкласці сілу волі, каб зрабіць крок назад.

Бягом далучай! — вішчыць ад калоны Адзі Мэркер і трасе нам бізуном.

6

Дзяжурныя эсэсманы ў варотах старанна падлічваюць чацвёркі «Гопэгіля». На лагерным двары калону Мэркер распускае.

З Валодзькам мы з палёгкай уздыхаем ды ідзём к бараку. Немцу, які памёр на цагельні, вахманы раніцой падарылі свежую газету, яна цяпер у мяне. Савецкія войскі наступалі ў напрамку Кіева. Саюзнікі высадзіліся на поўдні Італіі. Кароль Эмануіл арыштаваў Мусаліні... Не церпіцца схавацца ў куточак і пачытаць, што самі немцы пішуць пра вайну,— мы даўно навучаныя вылускваць у газетах патрэбныя навіны між радкоў.

У барак не пускаюць — ля дзвярэй нерашуча тоўпяцца ўстрыво-жаныя арыштанты. Пакуль мы былі на цагельні, дзяжурны выявіў, што ў некаторых арыштантаў кепска запраўленыя нары. За такі грэх належыць і мне дваццаць бізуноў. У дзверы могуць заходзіць толькі штрафнікі для расправы.

Не мог заслаць, як я?! — абураецца злосны Валодзька.— О, усыплюць як мае быць, то будзеш ведаць другі раз! — абяцае мне.

Я вінавата маўчу. Нары з-пад рук Валодзькі кожную раніцу вы-ходзяць як цацка, а я часта бываю няўважлівы, спадзяюся на авось.

Дай газету, бо забярэ гадзіна! — брат вырывае ў мяне «Фолькішэр бэобахтэр», хавае за пазуху.

Гучыць пералік прозвішчаў — нікуды не дзенешся. Чалавек восем заганяюць нас у «штубу». Перапалоханыя штрафнікі ціснуцца да сцяны, бо кожны хоча бізуны атрымаць апошнім. Пасяродку «штубы» стаіць ужо лава — калі ласка, апускай нагавіцы і кладзіся на жывот.

Памочнік «штубэнэльтэстэ» — дохлы, замухрышкаваты варшаў-скі кішанковец з тых нягоднікаў, якія ў лагеры яшчэ толькі пачыналі рабіць кар'еру, бярэ вузкую дошчачку (ведае, мярзотнік, ад чаго мацней пячэ!) ды з насмешкай пераможцы пытаецца:

Ну, хто самы адважны, падыходзь!

Заменак прызвычаіўся, што ахвяр трэба вывалакваць за рукі. А мяне страшэнна цягне пачытаць газету. Я дакладна ведаю, як будзе пячы дошчачка на ягадзіцах, але цікавасць да падзей куды большая.

Бі мяне! — кажу яму і гэтак упэўнена выходжу на сярэдзіну «штубы», што кішанковец губляецца.

Расцягнуўшыся на лаве, мушу яго нават падганяць:

Ну, давай!

Здэхля ляпае пару разоў і лісліва заяўляе:

Ладна. Толькі каб «блёкэльтэстэ» Цымерман не ведаў, што адпускаю!

Амністыя датычыць і астатніх. Зашпільваю нагавіцы, штрафнікі глядзяць на мяне, як на дабрадзея, а мяне разбірае на іх злосць. Хутчэй да газеты!

Праз пару мінут звякаюць бітоны — прынеслі баланду.

7

Толькі справіліся мы з «вячэрай», а нас ужо пруць на праверку, а тады на нары. Адбой.

Змардаваныя, згаладнелыя, стэрарызаваныя людзі паводзяць сябе па-рознаму. Адны паціху моляцца. Іншыя крадком жуюць суха-ры з пасылкі. Яшчэ іншыя шэпчуцца. А хто — адразу правальваецца ў цяжкі сон.

Нары трохпавярховыя. Унізе ляжыць Клопачэк, над ім — Валодзька, яшчэ вышэй — я. Ля маіх ног з'яўляоцца цёмна-русая галава памочніка капо з хлебнай каманды — Рыхарда Шульмана.

Алекс, бяры брата, пайшлі!

Пасля адбою расхаджваць могуць толькі эсэсаўцы. Калі ўбачаць рух у блоку праз акно, вахманы з вышак страляюць па шыбах без папярэджання.

Прытрымліваючы на жываце рваныя кальсоны, мы старанна прыгінаемся і крадзёмся за Рыхардам. «Стары нумар» Шульман быў сакратаром камсамольскай ячэйкі ў Інстэнбургу і трапіў у лагер яшчэ ў 19З5 годзе.

У Штутгофе нямецкіх камсамольцаў і камуністаў шмат. Некато-рыя з іх даўно памянялі свае чырвоныя вінкелі на зялёныя, а пры сустрэчы выкідваюць рукі і вітаюцца клічам: «Гайль Гітлер!» Іншыя панура лазяць, як цені, падазрона азіраюцца і ні з кім не гавораць. Але ёсць і нязломныя, бы Рыхард. Гэтаму стройнаму і дзейнаму прыгажуну, які бытта жывым сышоў са старонак раманаў Дзюма, мы нечым спадабаліся, ён трымае над намі апеку.

Залазьце! — загадвае паціху немец ды паказвае на пустыя нары ў сярэдзіне блока, дзе спяць толькі «старыя нумары» — старасты груп ды майстры ад «цёплай» работы: кухары, падмятайлы, пісары...

У насцярожанай цішы мы з братам ныраем пад адну коўдру. Ужо каторую ноч арыштанты-арыстакраты запрашаюць нас да сябе, каб паслухаць пра партызан.

I я працягваю прарваную ў мінулую ноч казку:

...Што ў Беларусі, ля Мінска!.. Нават ля самай Прусіі, паміж Беластокам і Гродна, лясы перакапаны супрацьтанкавымі равамі, утыканы дотамі, зрытыя тунелямі! Фашысты абложаць іх з усіх бакоў, партызаны пройдуць пад зямлёй тунелем і апынаюцца ў тыле!.. А раняць каго ці захварэе запаленнем лёгкіх каторы — не бяда! Адразу з Масквы прылятае санітарны самалёт і забірае!..

Чуваць, як ад захаплення арыштанты варушацца. Лагерны пісар Цукерман, падкладваючы Валодзьку на хлеб рыбнай кансервы, дзівіцца:

А з чаго робяць яны бетон у лесе для дотаў? Самалётамі жа яго не навозіш!

Гэ, мэнш! — тлумачу нездагадліваму «шрайбэру».— Едзе нямецкі эшалон з цэментам на Усход, напрыклад, пад Бранск, партызаны яго запыняюць! Заладуюць фурманкі папяровымі мяшкамі і пруць іх у гушчэр!..

Нашым цэментам будуюць сабе бункеры! — дзівіцца нехта ў цемры.

Праклятыя жандары, мабыць, носа ў лес не сунуць! — злараднічае Рыхард.

Хіба яны дурні? На краю лесу аж трымкаціць ад шыльдаў з надпісамі: «Міны!», «Партызанскае царства!», «Фашыстам, прадажні-кам і шалёным сабакам уваход забаронены!», «Паспрабуй, фашыст, сунь свой нос у лес, сунь — што ты заўтра сунуць будзеш?!.»

Легкаверныя слухачы зноў варочаюцца, скрыпяць нарамі, а мне першы раз так агідна перад самім сабой, перад Валодзькам. Я адчуў, што болей набіваць сабе такім чынам цану, гэтак хлусіць ужо, мабыць, не змагу. Хопіць, хай пацяшае іх хто іншы.

Раздзел другі

1

Арыштанты сёння на работу не ідуць — нядзеля.

Канчалася восень. Прабірае да касцей холад, але мы тоўпімся на двары, жмурым вочы на ледзяное сонца, што вісіць над лесам. Вось яно схаваецца за сосны, і сцямнее. Тады зноў — трывожны сон на скрыпучых нарах пад разлезлай дзяругай у халодным бараку. А потым? Зноў цэлы тыдзень мясі клюмпамі гразь, лаўчы, хавай спіну ад капо, вахманаў, прыкідвайся дурнем, глухім ды сляпым. Колькі гэта можна цягнуць?..

Натоўп вязняў лазіць без мэты каля баракаў. Людзі насцярожана маўчаць, чагосьці напружана чакаюць. У гушчы худых і паласатых ценей гэтаксама блукаем, трывожна маўчым ды з надзеяй нечага чакаем і мы з Валодзькам.

Так праходзіць цягучая гадзіна, другая, трэцяя... Пасля абеду дзяжурны эсэсман крычыць з прапускной будкі:

Лагерны пісар, на выхад!

Лагерны пісар, на выхад! — паслужліва перадаюць з вуснаў у вусны арыштанты, і загад ляціць з блока ў блок.

...пісар, на выхад!

...на выхад!

I вось ужо «шрайбэр» Цукерман — у такой жа паласатай вопратцы, што і мы,— нясецца трушком да варот. Што здарылася? Сумна эсэсаўцам і яны патрабуюць людзей, каб пастраляць у іх для забавы? Хочуць папрактыкавацца выбіваць зубы, ламаць сківіцы?

Але за калючымі дратамі, ля дзяжуркі,— на-ранейшаму пуста. Усё выглядае мірна, спакойна. Ага, будуць, мабыць, набіраць рабочую каманду ў далёкую дарогу!.. Таму сотні арыштантаў падаюцца да варот. Людзі ціснуцца да іх так блізка, на колькі дазваляюць кулямёты вартаўнікоў з вышак, што тырчаць над калючымі дратамі, развеша-нымі на белых ізалятарах. Хоць шансаў трапіць у такую каманду не маем, аднак і мы з Валодзькам падаёмся туды — нам ісці зусім блізка.

Блокамі ў Штутгофе называюць баракі. Усе яны выходзяць тар-цамі на адзіную вуліцу. Лагерная магістраль заканчваецца варотамі з будкай дзяжурных эсэсаўцаў — «вахманаў», як мы іх называем.

У бараках-блоках жыве па пяцьсот арыштантаў. Мой блок лічыцца нумарам шостым, але ад варот стаіць першы. Натоўп сцякаецца да яго.

У дзвярах з'яўляецца наш цар і бог, злодзей-рэцыдывіст «блёк-эльтэстэ» (старшыня блока) Цымерман і нямее ад злосці. У Штутгофе лагернае начальства дазволіла насіць яму прычоску, замест паласа-тага пінжака апранаць — звычайны, толькі з чырвонымі крыжамі на плячах, і дапусцілі да ўлады. I карыстаоцца ўладай ён поўнасцю.

За Цымерманам застылі тры гладкія, як парсючкі, юнакі — яны адкрыта служаць рэцыдывісту за жонак. Адчуваць, як шарахаюцца ад яго былыя адвакаты, пісьменнікі, як трасуцца капітаны акіянскіх лайнераў, як згінаюць галовы ўладальнікі багатых магазінаў, выціскаць уніжанае скуленне ў прафесараў, міністраў, збіць з ног аслабелага чэмпіёна па боксу, іграць ролю вяршыцеля лёсу паўты-сячы чалавечых істот стала для гэтай нікчэмнасці патрэбай, як нармальнаму чалавеку займацца сваёй справай, а для п'яніцы — піць гарэлку. Свіст бізуна для яго — музыка, а катаванне — прыемнае правядзенне часу.

Выхалены масажамі лепшых масажыстаў і адкормлены тлушчам з арыштанцкіх пасылак твар бандыта зрабіўся раптам барвовы ад лютага гневу.

Вы, сабакі дохлыя, вашаі смярдзючыя, чаго тут балаган стварылі?.. Лё-ос! — раве гладкае мурло бычыным голасам, узнімае раменны бізун ды з цэментавага ганка нырае на нас:

Орднунг мус зайн!

Вакол мяне і Валодзькі ўжо нікога няма.

Ноччу, калі я апавядаў арыстакратам-арыштантам пра парты-зан, зводдаль прыслухоўваўся і Цымерман. Потым, усім на здзіўленне, загадаў халуям даць нам па кубачку кавы.

Убачыўшы цяпер мяне, «блёкэльтэстэ» апякаецца. Каму ўцячы перашкодзіла сцяна барака, той выцягнуўся ў струнку і з робленай пакорай і адданасцю глядзіць бандыту ў вочы. Цымерман вяла ляпае аднаго, другога арыштанта па плячы бізуном і са сваім гарэмам накіроўваецца да блока дацкіх заложнікаў.

Натоўп адразу забывае «блёкэльтэстэ», пачынае сцякацца да варот зноў.

З будкі выходзіць нарэшце «шрайбэр» Цукерман са старым шарфюрэрам[[36]] Хоць немец без шыняля, у адным мундзіры, але на баку мае паходную сумку, аўтамат — сабраўся ў дарогу. Без асаблівай цікавасці і злосці, а толькі па абавязку шарфюрэр абводзіць нас вачыма і кідае:

Zwanzig Mann![[37]]

Арыштанцкая маса ўскіпае:

Мяне!

I я з вамі паеду, шэф!

Калі ласка, мяне абавязкова вазьміце, гэр шэф!

Я ўжо ездзіў у «аўзэнкомандо»[[38]], вахманы былі мной задаволеныя!

Крычаць, просяць, моляць як хто можа. Каб здавацца больш мажнымі, некаторыя ўсю душу ўкладваюць у позірк і выраз свайго твару, абы толькі крануць шэфа. Няважна, што яшчэ нічога не вядома! Куды б ні адправіліся гэтыя «Zwanzig Mann», яны хоць нейкі час падыхаюць уяўнай свабодай.

Du, du und du![[39]] — тыцкае пальцам у грудзі арыштантам, выбірае сабе рабочую каманду немец.

У кожнага з нас на левай грудзіне — белая лапіна, на ёй адціс-нуты чорным нумар, каляровы вінкель і літара. У мяне нумар 22854, у Валодзькі на адзінку болей. Чырвоныя вінкелі вызначаюць нашы палітычныя пераконанні, а літара «R» сцвярджае, што мы рускія і ні ў якія «аўзэнкомандо» браць нас нельга. (У Штутгофе беларусы, укра-інцы і рускія насілі літару аднолькавую.)

Агорнуты азартам рызыкі — што я трачу? — прыкрываю рукой нумар, пад палец немцу падстаўляю плячо. Дудкі! Вопытнае вока старога служакі прачытала мой шыфр здалёк. Шарфюрэр нібы прачынаецца ад абыяка васці і суму, крычыць:

— Nein! Du ist Russ, du wirst weglaufen![[40]]

Хто ўцячэ-э, ё-он? — заступаецца «шрайбэр».

Да вярбоўкі прыглядаецца памочнік капо з хлебнай каманды — Шульман.

Паглядзіце на яго морду, гэр шарфюрэр, хіба яму тут дрэнна? — спакойна ўстаўляе Рыхард.

Паглядзеўшы на мяне ўважліва, немец праз хвіліну літасціва кідае:

Komm mit! [[41]]

За мной нахабна прэцца і Валодзька, бытта «Komm mit» адносіцца і да яго.

Was? — вішчыць перапалоханы шарфюрэр.— Und noch ein Russe?[[42]]

Гэта браты, няхай едуць разам! — зноў умешваецца дабрак-пісар.— Яны ніколі не разлучаюцца!

Бедны Цукерман, каб ён толькі ведаў, што яму будзе за гэтую фразу!..

Праз гадзіну нашу «аўзэнкомандо» прапусцілі праз вароты і ўжо вядуць на вакзал вузкакалейкі. Мы кудысьці паедзем, штосьці будзем у начы ладаваць, вернемся толькі раніцой ды завалімся на цэлы дзень спаць. Усе арыштанты ў палоне невядомага. А мяне ахоплівае ўпартая рашучасць: ну, цяпер або ніколі!.. Азіраюся на Валодзьку, і яго вочы гараць.

2

З першых дзён лагернага жыцця мы з Валодзькам думалі пра адно: як адгэтуль вырвацца. Многія людзі, якія прыехалі ў адным транспарце з намі, неяк ужо надта хутка прымірыліся са сваёй доляй. Мы такіх не разумелі.

Ад нястачы вітамінаў у Штутгофе панавала агідная хвароба — флегмона. Спачатку выступалі на целе чырвоныя плямы, паступова плямы сінелі, і потым цела пачынала гніць так, што бялелі наверсе голыя косці. З яўлялася ў каго-небудзь такая флегмона на назе, і чалавек ужо адно думаў пра свае балячкі. Бядак абкладваў гнілыя раны бабкіным лістам, абкручваў паперай ад цэментавага мяшка, бярог ад вады, стагнаў, лічыў, колькі дзён яна ўжо мучыць, колькі яшчэ можа цягнуцца.

З братам мы таксама мелі гэтую заразу, але нават не заўважалі яе.

Ля цагельні з боку канала варты амаль не было. Прыдумай спосаб перабрацца цераз канал і ты — на волі! Я ўспомніў, што татары ў часы паходаў перабіраліся цераз глыбокія рэчкі па дне з трысцінкай у зубах. Мы з Валодзькам укралі ў цэху дзве доўгія медныя трубачкі, падпільнавалі момант, узялі трубачкі ў рот, не паглядзелі, што ногі з флегмонай, палезлі ў ваду праверыць, што выйдзе.

Канал даўно не чысцілі. На дне было столькі глею, што мы адразу пагразлі і ледзьве сябе не выдалі. Абодва прыкінуліся, бытта нам прыйшла фантазія пакупацца ў вопратцы і абутку. Атрымалі па дваццаць пяць бізуноў, і на гэтым усё скончылася.

Калі здаралася каму-небудзь з нашых знаёмых уладкавацца на цёплую і лёгкую работу, ён рабіўся ціхім, прытойваўся, думаў так і перачакаць бяду. Некаторыя арыштанты нават марылі зрабіць кар'еру.

Як магло дайсці да пагалоўнага знішчэння людзей цэлых вёсак, вуліц, гарадоў, яўрэйскіх гета? Здарылася гэта яшчэ і таму, што многія ахвяры да апошняга ракавога моманту ашуквалі сябе надзеяй на збавенне і цуд, на тое, што ў першую чаргу загіне яго хворы сусед, а ён, здаровы, яшчэ немцам спатрэбіцца ці адкупіцца залатым пярсцёнкам, самагонам, новымі ботамі ці просьбамі, таму і не ўцякаў у лес, не шукаў ратунку.

Мяне обер-майстар Макс нядаўна ўздумаў назначыць старастам над васьмю арыштантамі, якія ладавалі гліну. Цяпер я мог жыць лепш, памагаць брату, знаёмым. Але мяне толькі цікавіла, як новая пасада паможа вырвацца з пекла.

Вясковая замкнутасць і мужыцкая вуглаватасць крыху аддзялілі мяне ад той часткі арыштантаў, якія былі ядром у лагеры: польскай, чэшскай, рускай інтэлігенцыі. З іх ніхто не спяшаўся знаёміцца з маўчуном. Не спяшаўся і я. Прыглядаўся, прыкідваў, наматваў на вус.

У транспарце з Беластоцкай турмы прыехала нас чалавек шэсцьсот, пераважна сялян — людзей добрых, працавітых і па-свойму сумленных, але без рызыкі,— фашысты іх набралі не з-за палітычных пераконанняў ці — непакорнага характару, а па прынцыпу — абы больш стэрарызаваць вёсак. Нядаўна такія восем чалавек везлі саматугам на цагельню абед на возіку. Аднекуль з'явіўся амерыканскі самалёт, даў чаргу з кулямёта і напавал забіў канваіра. Абедзенная каманда і не падумала разбягацца. Дзядзькі труп немца і яго вінтоўку асцярожна паклалі на платформу побач з бітонамі з супам і напалоханыя вярнуліся ў лагер.

Зайду да землякоў часамі ў барак і бачу, як яны сябе ашук-ваюць. Вераць байкам, бытта праз тыдзень-другі нашы высадзяць дэсант і вызваляць усіх з лагера. А то завядуць спрэчку, хто лепшы: камендант лагера штандарт-фюрэр Гоппэ ці начальнік лагера гаўптштурмфюрэр Майер. I тут хто-небудзь з такім жа ўздымам пачне выхваляцца, як яму ў абед удалося злавіць у супе аж чатыры бульбіны. Праз некалькі хвілін робіцца сумна і я ўжо не магу слухаць гэтага самаашуканства. Але ж і не станеш псаваць людзям настрою! Уцякаю ад іх, упарта цвярджу сабе ў душы:

«Не тое, не тое!.. Эх, чорт!»

У Штутгофе поўна было і бывалых людзей. Мы спалі побач з механікам савецкага танкера «Донбасс», з палярнікамі. Яны — хоць і пакалечаныя, аслабленыя, аднак вінтоўкі не аддалі б, калі б канваір загінуў. З лагера такіх нікуды не выпускалі. Часамі пасля адбою мы з Валодзькам забіраліся да іх пад дзяругі і слухалі, пераймалі вопыт, як схаваць след, абдурыць сабак, як абыходзіцца без компаса...

3

Едзем у таварным вагоне. Валодзька ля акна вартуе, я сачу за яго тварам. Нам ніхто не перашкаджае. Арыштанты валяюцца на падлозе вакол буржуйкі, а вахманы сядзяць на скрынях і грэюцца вакол другой.

Вахманаў забаўляе Люкембах, капо «аўзэнкомандо» — порсткі, тоўсты немец з лысінай і стальнымі пярэднімі зубамі. У Штутгоф ён трапіў за бандытызм, таму носіць зялёны вінкель. Якраз апавядае пра свае прыгоды. Паходзіць ён з Гамбурга, канчаткі слоў глытае, і зразумець яго гаворку не проста.

...Ноччу напалі мы на баўэра,— хваліцца.— Сям'ю ўсю выразалі ў пень! Абчысцілі. Ат, барахло падранае. Яшчэ — пару мяшкоў свініны, некалькі пачак старых сігар... Усе пайшлі з хутара. Я апошні закінуў рукзак з саланінай на плечы, каб несці, ды чую — баўэрава дачка, Ліза, яшчэ хрыпіць. А прыгожая, сцерва,— я гэта заўважыў, калі мы толькі ўвайшлі ў дом!.. Адным словам, кідаю мя-шок, перавязваю ёй рану. Нас потым да аднаго пералавілі і — у суд! Усім кат у Кёнігсбергу адсек галовы, а мне за тое, што выратаваў дзеўку,— памілаванне.

Нічога сабе гісторыя!

О-оу-у, дык у цябе баба на свабодзе!

А што думаеш? Прысылае пасылкі!

I нават не злуе?

Бабы ад гэтага больш пакорныя робяцца!

Патрэбная яна мне недарэзаная, з крывой шыяй. Пачкі прымаю. Не дурань.

Га-га-га-га! — іржуць вахманы.

Салдаты глядзяць ужо на капо як на героя і свайго чалавека. Нават лісліва ўсміхаюцца. Мяне гэта забаўляе. Бандыт лез са скуры, каб хоць на хвіліну зраўняцца, і нарэшце дабіўся свайго.

У кутку вагона — скрынкі ад маргарыну. Перад адпраўкай з лагера Люкембах узяў для арыштантаў сухі паёк. Глянуўшы на кардонныя скрынкі, капо пляскае сябе па мясістых сцёгнах і, яшчэ ўзрушаны апавяданнем, абяцае:

Ну ж і нагатуем мы гарохавага супу, гуляшу, пудзінгу, кавы, майн гот!

I тут заўважаю, што Валодзька перамяніўся з твару.

Ты чаго? — трывожуся.

Снег! — ледзь не з плачам скардзіцца ён.

Ну-у?!

Глядзі сам!

Валодзька падсаджваецца да кампаніі. Я асцярожна набліжаюся к акенцу.

I праўда! Усё поле і будынкі, як толькі можа ахапіць мой позірк, пакрыла раўнюткая коўдра першага ў гэтым годзе снегу. А яшчэ, быт-та на злосць, свеціць месяц, і на дварэ такая бель, што аж рэжа ў вачах.

Справа дрэнь!

Наш план быў просты. Настае ноч, мы хутка адкідваем гак на дзвярах, рассоўваем дзверы і па хаду — вылятаем пад адхон! Яшчэ ў Штутгофе на станцыі праверылі — гак адкідваецца лёгка, дзверы ходзяць на шарнірах добра — нашмараваныя, толькі з гарачкі б не пераблытаць, каму за што хапацца. Вузкакалейны поезд валачэцца з хуткасцю дваццаці кіламетраў у гадзіну. Нахіленая плошча адхону сыграе ролю амартызатара, ссунешся па ёй і — у траву! Там схоплівайся на ногі і — у лес!.. Валодзька вартаваў момант, калі нам адчыняць дзверы.

Цяпер усё прапала. Відна, следна. Каб злавіць чалавека, не трэба і сабак. Я злую на брата. Не мог падаць сігналу, калі поле было чыстае. Дацягнуў, і вось табе!..

Hali, Russe! — крычыць вахман ад буря^уйкі і лапае далонню па прыкладзе.— Geje weg vom Fenster! Hau ab, Mensch![[43]]

Неахвотна саджуся на падлогу. Ляціць да д'ябла план! Гляджу з папрокам на Валодзьку і бачу — ён ледзь не плача. Робіцца яго шкада. Бедны, ён жа не вінаваты. Стараюся сябе суцешыць — выпадак, мажліва, яшчэ і надарыцца.

Падбадзёраны ўвагай вахманаў, Люкембах пачынае выслужвац-ца. Ускоквае з месца, заганяе нас ботамі ў цесную грамаду, раве, мяшаючы польскія і нямецкія словы:

Lo-os, Lo-os, versammeln sich![[44]] Жабіны морды! Да купы, сабачыя вантробы!

Мы ціснемся да печы.

Пажылы немец-баптыст з фіялетавым вінкелем на грудзях нездаволена аглядае мяне, Валодзьку і бурчыць:

Праз гэтых праклятых рускіх усюды клопат! Вока з іх так і не спускай, бо ўласнай скурай будзеш адказваць, калі дадуць драла! Навошта было іх браць у «аўзэнкомандо»?!

Бурчаць і іншыя.

У нашу каманду трапілі моцна анямечаныя палякі з Памераніі. Фашысты лічылі іх за чыстых арыйцаў. Яны адмаўляліся ісці на вайс-ковую службу, і палякаў пасадзілі ў лагер заложнікамі. Гэтых яшчэ можна зразумець, ім і думаць няма чаго пра ўцёкі — побач дамы, немцы адразу панішчаць сем'і. Памеранцы ў Штутгофе прытаіліся, атрымлівалі з дому пасылкі, чакалі канца вайны, падкрэсліваючы то польскае, то нямецкае паходжанне — у залежнасці ад сітуацыі на фронце або крытычных момантаў у лагеры.

А хто думае ўцякаць, крыпель[[45]] ты, няшчасны! — агрызаецца на баптыста Валодзька.

У брата атрымліваецца гэтакае шчырае абурэнне, што не паве-рыць яму, здаецца, немагчыма. Толькі арыштантаў не правядзеш. Па нейкіх прыкметах яны здагадаліся пра наш намер, варожа зыркаюць і бурчаць далей. Сяджу як на іголках, і мяне разбірае адчай ды бяссільная злосць.

4

Нарэшце спыняемся на станцыі Тыгенгоф — кіламетраў дваццаць ад лагера. Люкембах з адным вахманам застаюцца варыць вячэру, астатнія ж з шарфюрэрам вядуць арыштантаў да работы. На пуці чакае нас шырокакалейны вагон з дошкамі, а побач — пусты вагон вузкай каляі. Трэба з аднаго вагона ў другі перакідаць ладунак.

Шарфгорэр расстаўляе вакол вагонаў чатырох салдат, пасылае наверх дзесяць арыштантаў, а сам ідзе ў вакзал. Прыступаем да справы.

А ты, русэк, малайчына!— нечакана хваліць мяне памеранец.

Чаму-у? — не разумею.

Працаваць умееш...

Шпурляючы дошкі, я сачыў, каб кідаць адначасова, інакш дош-ка вытне напарніка па руках. Так рабіў бы кожны на маім месцы, калі б захаваў яшчэ хоць крыху чалавецтва. Памеранцу няёмка за сяброў, якія нас бэсцілі з Валодзькам у вагоне, і хлапец гэтак мне выказвае спагаду.

А-а!.. Фэлек, давай мяняцца месцамі! Хачу пакідаць з родным братам!..

Памеранец ахвотна адыходзіць да суседа.

Кідаем дошкі ўжо на пару з Валодзькам. Над намі, на слупе, гарыць пяцьсотсвячовая лямпа, нас відаць з усіх бакоў. Немкі ля дзвярэй вакзала чакаюць пасажырскага поезда і абыякава разгляд-ваюць арыштантаў у паласатым адзенні. Да іх набліжаецца шарфю-рэр. Каб дзеўкі чаго-небудзь нам не перадалі, ён ля іх спыняецца і ляніва папраўляе мундзір. Цішыня правінцыі дадае адвагі. Здаецца, бачу я нават, як пад носам у галоўнага вахмана пераліваецца святло і блішчыць кропля — стары фарсун і прыехаў без шыняля.

Ах, чарвівы смарчок, няўжо ты мяне ўтрымаеш?!

— Ну, што будзем рабіць? — шапчу брату. Валодзька маўчыць.

Мы з ім — супрацьлегласці. Калі яшчэ да вайны вучыліся ў тэхнікуме і жылі ў інтэрнаце, то ніколі не маглі дайсці да згоды. Атрымаем, бывала, з дому грошы. Брат за тое, каб іх падзяліць на столькі частак, колькі дзён чакаць другога пераводу, а я — супроць. У такіх выпадках я заўсёды на нешта спадзяваўся.

У Штутгофе таксама мы не ладзілі.

Уцячы? Не было яшчэ выпадку, каб гэта каму ўдалося. Табе, на-прыклад, пашанцуе, апынешся на волі, а далей? У арыштанцкай воп-ратцы ўдзень нідзе не пакажашся, можна ісці толькі ноччу і прабі-рацца полем, каб не налезці на каго. За ноч прапаўзеш па бездарож-жы кіламетраў з дваццаць, а дадому — пяцьсот. Паўтысячы падзялі на дваццаць! За столькі дзён абавязкова дзе-небудзь пападзешся!

У Штутгофе можна атрымліваць харчовыя пачкі. З дому яны нам прыходзілі рэгулярна. Сытымі ад бацькавых пасылак не бывалі, даводзілася дзяліцца з сябрамі, аднак заставалася сёе-тое і нам. У «Гопэгілі» людзі мяняліся праз тры-чатыры месяцы, гэта праўда, аднак шчасліўцы ўмудраліся працаваць там па тры гады! У газкамеру трап-ляў той, хто не мог ужо валачы пог, нас жа гэта цяпер кожны дзень мінала.

Трэба пачакаць, магчыма, надарыцца больш зручны момант. Так думаў брат. А мяне ўсяго разбірала: цярпі, пакарайся?!.

— Ну?! — падганяю Валодзьку. У яго бліскаюць на вачах слёзы.

Раптам адчуваю да брата спагаду і цеплыню. Дома засталіся бацькі. Мала шанцаў, што ўцячом. Нас зловяць, кінуць сабакам, акрываўленыя целы пакладуць ля брамы на памост, як тых двух, з басейна, каб кожны арыштант бачыў. Як тады старым жыць на белым свеце?.. Калі ж нам і пашанцуе, ці ж не прывязуць сюды, на наша месца, іх?.. Што горш?

Валодзька заўсёды быў лепшым сынам. Ён і цянер перш за ўсё думае пра старых. Ліха па яго, чаму ён заўсёды можа быць высакародны, а я — гэткі чэрствы эгаіст?!.

У такім выпадку давай паспрабую я адзін, а ты заставай-ся!..— няўпэўнена шапчу.— Тады хто-небудзь з нас уцалее — ці тут, ці там...

Брат насцярожана думае і ківае галавой. Разумею, у тым, што хачу зараз зрабіць, зноў нешта нядобрае. Аднак мяне ўсяго падмывае ад задумы. Я не ў сілах стрымацца. Толькі прагна ўзіраюся, запамі-наю Валодзькаў твар. У такія моманты гавораць важныя словы, каб надоўга запаміналіся, і мне трэба нешта сказаць такое на развітанне, але не ведаю што, і горла сціскае спазма.

5

Хопіць! — гарланіць нам знізу салдат, які ўзяўся кіраваць усёй работай.

Я насцярожана заміраю.

— Злазьце на адпачынак! Наступная дзесятка наверх — марш! Абэр шнэль, фэрфлюхтэ!..

Усе з палёгкай уздыхаюць ды цераз борт спяшаюцца на перон — там ужо горба дошак, па ёй яны сходзяць, як па памосце. Я адзін накіроўваюся ў канец вагона. Няўжо надышоў час?.. Надта проста штосьці!..

На руках, стараючыся не выявіць ніякай паспешнасці, спакойна апускаюся між вагонаў. Не магу намацаць буфера, дрыжаць халер-ныя ногі. Нарэшце ступаю на цвёрдае жалеза адной клюмпай, другой. Цяпер я ў цяні, мяне ніхто не бачыць. Ці здаецца, ці сапраўды чую за акаваным лістамі жалеза вуглом насцярожанае знаёмае сапенне. Там недзе перажывае за мяне Валодзька — у брата звычка, калі ён хоча нешта ўтаіць, цяжка дыхае.

Не траціць дарагіх хвілін!

Між буфераў ныраю пад вагон. Тут значна цямней. Нагінаюся яшчэ больш. На пероне чалавечыя ногі. Як мага хутчэй паўзу між рэек. Нейкая жалязяка балюча б'е па галаве, і я сцялюся на шпалы блінам. Зялёная сумка са спіны спаўзае пад бараду, блытаецца пад рукамі. Лаўлю яе зубамі і паўзу, паўзу, паўзу...

Няўжо не заўважылі да гэтага часу?!. Чым далей аддалюся ад аховы, тым больш шанцаў на ратунак. Пякуць паколатыя рукі, баляць калені, пячэ на галаве гуз, і я стараюся паўзці локцямі: правая нага — левы локаць, правы локаць — левая нага...

Здаецца, паўзу ўжо цэлую вечнасць. Даўно павінен скончыцца і цягнік, хопіць!

Звяртаю ўправа, вынырваю з-пад колаў на асветленае месца, азіраюся. З ляжачага палажэння не магу пазнаць мясцовасці і разабрацца, дзе што. Ага, вакзал, здаецца,— там!.. Ліха на яго, адбегся ад сваіх усяго на тры вагоны?.. Што рабіць, залазіць пад колы зноў? Позна!

Гальт!

Гальт! — крычаць зусім не ў тым баку, дзе, па-мойму, павін-ны быць салдаты. Але крычаць напэўна мне і бягуць ужо ў маім напрамку — напружана тупаюць боты. Гэта толькі падбадзёрвае — усхопліваюся на ногі.

Перада мной якісьці роў, за ім — плот. Далей — домік, кусты і — поўны змрок. З разбегу скачу, адчуваючы невясомасць, пралятаю ладны кавалак у паветры і... расцягваюся на другім беразе.

Тах! — коратка бухае карабін.

Скурай на плячах і патыліцай адчуваю — паляць па мне. Усхопліваюся, пералятаю плот. Тварам і грудзьмі рву, як павуцінне, нейкія вяроўкі, імчу далей. Апынаюся ў змроку, сярод якогасьці зарасніку. Каб не заляцець з агня ў полымя, прымушаю сябе спыніцца і паслухаць.

За мной не гоняцца. Праз рэдкія, аблітыя жывым серабром хмурынкі прыязна свеціць мне палавінка месяца. Цішыня. Дзьме бадзёры ветрык, мірна шалешчуць дрэвы. Вагоны з дошкамі, з арыштантамі і эсэсманамі дзесьці далёка, не страшныя, як бы іх і ўвогуле не было. Агортвае і напаўняе мяне хваля бязмернай радасці. Удыхаю паветра на поўныя грудзі, выпростваюся, нават разводжу рукі — бытта скінуў з сябе цесны пінжак і мне цяпер лёгка, лёгка!

— Тах! — як пад зямлёй недзе гучыць зноў стрэл. Уяўляю, як там мітусяцца вахманы, якая крывая морда ў старога шарфюрэра, бандыта Люкембаха.

— А дулю бачылі?!.— з дзікім і пераможным здзекам паказваю фігу туды, дзе страляюць, і кідаюся бегчы зноў.— Цяпер мяне зловіце, так вам і паддамся!..

6

Вылятаю на адкрытае месца.

Перада мной вялізны будынак другога вакзала. Ага, той быў вузкай каляі, а гэты — шырокай. А вунь і пуці з выслізганымі рэйкамі. Насустрач рухаюцца два цені з ліхтарамі. Па нейкіх няўлоўных рысах адразу вызначаю — старыя чыгуначнікі, баяцца іх няма чаго. Імчу далей, ведаючы ўжо, што рабіць. Прабягу ў іх перад самым носам, каб мяне бачылі, тады вунь там, дзе свецяцца стрэлкі, павярну ўлева, змылю след.

Анямелыя чыгуначнікі спыняюцца. Нават узнімаюць карбідныя ліхтары, свецяць. Свяці, свяці, прыглядайся добра, халера цябе бяры!..

Сівыя, у цёмных шынялях з вузкімі пагончыкамі, у нязграбных фэльцавых ботах. Гляджу на іх, яны — на мяне, маўчым. Абвостранае праяўленне інстынкту самазахавання. Усімі мускуламі дакладна адчуваю мажлівасці старых, іхнія сілы, выразна бачу, куды з налёту піхнуць, каб абодва шмякнуліся патыліцай на рэйкі — у грудзі, крыху ніжэй шыі!.. Абодва чыгуначнікі ўлоўліваюць мой настрой, моўчкі і паспешліва сыходзяць убок — пакорна мяне прапускаюць.

За стрэлкамі налева — вытаптаная ў снезе дарожка. Завароч-ваю туды. На хаду выхопліваю з торбы жменю табакі, сыплю за собой. Вецер імгненна змятае яе, крупінкі знікаюць у іскрыстым снезе, і я сыплю другую жменю...

Дарэмныя намаганні! Беражліва закрываю торбу — невядома, што чакае яшчэ наперадзе, каштоўныя і пахучыя крупінкі мо спатрэ-бяцца. Азіраюся.

Перада мной — адкрытае поле. Высокае, асветленае месяцам неба, сухое і бадзёрае паветра ды спакойная цішыня ўжо не здаюцца мне чужымі. Яны даўно знаёмыя, свойскія і звычайныя.

Прытомнею ўжо зусім. Аддыхваюся. Стараюся супакоіцца, ісці вольна.

Дзіўна. Чым больш аддаляюся ад вахманаў, тым меншую адчуваю радасць. Недарэчна, але факт: на хвілінку пашкадаваў аб Штутгофе. Мабыць, шкадую таму, што ён стаў вехай у маім жыцці. У рове ля крэматорыя вецер развявае родны попел і бялеюць косці ад знаёмых, сяброў. У бараках засталіся хворыя і слабыя. Некаторыя з іх не перажывуць і тыдня без маёй дапамогі. Невядома яшчэ, ці выжыве пад кіямі пісар Цукерман, які рэкамендаваў мяне ў Тыгенгоф. Тысячы дахадзяг у тоненькіх пінжачках пападрыжаць на марозе цэлую ноч перад баракамі ў калонах, стоячы на «смірна», праклінаючы мяне і цэлы мой род, пакуль эсэсаўцы з сабакамі будуць шукаць уцекача. I самае страшпае — я пакінуў брата!

Бачу яго бліскучыя ад слёз вочы...

Валодзька на два гады маладзейшы. Я меў абавязак апекавацца над ім і часта парушаў яго. Але з'есці лішнюю грушу, схаваўшыся ад Валодзькі, або ўхіліцца ад цяжкой работы дома і ўзваліць на брата — адно, а тут — зусім іншае. Так і бачу паружавелы, як у дзяўчынкі, ад кідання дошак Валодзькаў твар. Ён будзе акрываўлены праз некалькі гадзін, калі фашысты начнуць помсціць за маю авантуру. Невыносна цяжка. Я нават пад барадой расшпільваю арыштанцкую куртку ды глыбока ўздыхаю.

Няўжо бачыў Валодзьку апошні раз? Як гляну ў вочы маме? Ці не вярнуцца лепш і не заявіць — бярыце мяне, рабіце, што сабе хочаце, адно не чапайце брата і бацькоў! Памучаць, а потым пагасну, і зноў нічога мяне не будзе абыходзіць, як не абыходзіла, пакуль не нарадзіўся на свет — хіба была тады каму страта?..

Аднак я няшчыры.

Шкадую таварышаў, брата толькі для апраўдання перад сваім сумленнем. Я змагаюся сам з сабой. Паступова мяне агортвае бунтарская ўпартасць, зухвальства. Няўжо мы павінны толькі охаць ды брахаць за вугламі на фашыстаў і пакорна падпарадкоўвацца, абы яшчэ крыху праіснаваць?

«Блёкэльтэстэ» Цымерман аднойчы выстраіў раніцой пяць соцень арыштантаў на праверку. За ноч чалавек восем памерла. З нябожчыкаў сцягнулі верхнюю вопратку ды склалі іх радочкам пад баракам. Пасля рапарта старасты блока эсэсаўскаму афіцэру трупы, як звычайна, меліся павезці ў крэматорыі. «Блёкэльтэстэ», чакаючы «рапарт-фюрэра», апошні раз пералічваў нашыя шэрагі, раздаючы налева і направа тумакі.

Раптам з-пад сцяны ў адных кальсонах узняўся адзін з памерлых і рэшткамі сілы павалокся да нас. Карычневая зморшчаная і патрэс-каная скура яго абцягвала адно косці. Крыпель ішоў, як п'яны, толькі блішчалі яго вочы і тырчалі шэрыя вушы, нібы выразаныя са старой, патрэсканай халявы. Чалавек быў у такім стане, калі забываеш — ад-куль ты, як цябе завуць, ды пераўтвараешся ў засушаную блашчыцу за абразом.

А ты, вашай смярдзючы, куды прэшся? — зароў «блёкэльтэстэ» і рынуўся ад нас.

Па-ане, я жывы-ы яшчэ! Я яшчэ жыву-у, паглядзі-іце!..— жаласліва ўзмаліўся паляк.

Што-о?.. Хто табе гэта сказаў?!. Ты — спісаны, смуроддзе! Я табе, свіныя ты кішкі, пакажу зараз!.. Думаеш, з-за цябе стану новы фармуляр запаўняць? Цябе болей няма на свеце, разумееш?.. Табе нават ужо нумар напісалі!..

Хоць «блёкэльтэстэ» крычаў на-нямецку, няшчасны яго зразумеў. Крыпель паўзіраўся сабе на грудзі, дзе хімічным алоўкам былі выведзены лічбы, ціха і вінавата прамовіў:

Так, так...

Марш на сваё месца! Абэр шнэль, кароўе вымя, кройц унд сакрамэнт! — папёр яго Цымерман. Заклікаючы нас у сведкі, абурана паскардзіўся: — Бачыш, калі адумаўся, вашай?!.

Паляк вярнуўся пад барак, пакорна лёг. Цымерман абвёў калону дзікімі вачыма, павучальна пракрычаў:

Орднунг мус зайн, фэрштэен?

Калі мы з Валодзькам потым здымалі з трупаў бялізну і ладавалі целы на воз, чалавек быў таксама адубянелы, як іншыя.

Чакаць, пакуль і мяне зробяць гэтакім?

Спадзеючыся на цудоўнае збавенне, на маіх вачах загінула не адна тысяча арыштантаў у Штутгофе, яўрэяў — у Гарадку, Беластоку, а нашых беларусаў па вёсках. Вядома, цешыць сябе ілюзіяй і гэтак існаваць — лягчэй. Толькі каму патрэбна такое самаашуканства? За мяне паплацяцца многія. А каму патрэбна такое жыццё — брату, сябрам? Каму мы такія патрэбны? Мо я, гэткая размазня, патрэбен маім бацькам? Ну яго да ліха, нацярпеўся!..

Я заўсёды падабаюся сабе, калі знаходжу сілы з многіх шляхоў выбіраць самы цяжкі. Таму і цяпер на душы адразу адлягае. Абуджаецца і мацнее дзікая радасць перамогі. Я ўжо — адна рашучасць і ўздым, вагання не стае і следу, я ўжо мяркую — што ж мне цяпер рабіць?!

7

Салдаты, вядома, не пакінуць ля вагонаў дваццаць арыштантаў, каб лавіць аднаго. Паднімуць на ногі мясцовую жандармерыю? Тыгенгоф — маленькая мясціна, у ёй два-тры жандары. Галоўнае — дзяжурная рота штутгофскіх эсэсаўцаў з паўсотняй сабак — «гундба-тальён». Пакуль бесталковы звярынец гэты ўзвядуць на машыны, па-куль прыедуць сюды, пройдзе з гадзіну. Здолею за гэты час адысці дастаткова далёка ды не пакінуць следу — буду ўратаваны.

Не траціць дарэмнага часу, дай бог ногі!

Паказваюцца нейкія домікі, за імі — чорны роўны прасцяг. Я слупянею: на маім шляху — канал! Уся гэтая мясцовасць ляжыць ніжэй узроўню мора. Ад Балтыкі яе абараняе земляная дамба. Нізіну перасякае густая сетка асушальных равоў, з якіх безупынна пампу-юць ваду ў мора. Каналы шырокія, па іх ходзяць баржы, я да іх прыглядзеўся, калі нас вязлі ў лагер.

Вакол непрывычная цішыня. У вокнах мірна жаўцее святло. Дзесьці залётна, падлізліва цяўкае сабачка. На беразе застылі даўзёр-ныя верацёны лодак. Падаю на дно першай лодкі. Здаецца, нікому няма да мяне справы — цішыня.

Я вырас у мясцовасці, дзе — ні рэчак, ні азёр. Пра лодкі толькі чытаў у кніжках, а бачыў іх дагэтуль адно на малюнках. Хоць яна дакладна такая, якой я сабе ўяўляў, але ж як да яе падступіцца?.. Спахопліваюся — патрэбны вёслы! Халера на іх, дзе ж яны тут?!. Ага, вёслы напэўна забіраюць у хату на ноч!.. Без намыслу кладуся на нос ды пачынаю грабці пад сябе рукамі. Гэ, хоць і памалу, але, здаецца, рухаемся!..

Сантыметр за сантыметрам набліжаюся да другога берага.

Вылажу на сушу ды моцна піхаю лодку на сярэдзіну канала, каб вецер адагнаў яе ад следу. Вецер мой саюзнік. Компаса няма. Яшчэ ў Штутгофе заўважыў — сёння дзьме з паўднёвага ўсходу, а вятры тут устойлівыя. Бяру крыху правей, на поўдзень. Чорна-белыя палоскі маёй вопраткі ноччу разгледзіш толькі зблізку — зводдаль зліваюцца ў шэры тон. Ад людзей мушу трымацца на дыстанцыі.

Крадуся нейкімі прысадамі, пераскокваю цераз вуліцу, вылеж-ваю ў кустах, пакуль чуваць галасы людзей. Праходжу пад лініямі высокага напружання. Каб збіць з тропу сабак, у зацішным месцы сыплю табаку зноў.

Справа чарнее стужка пуці, узбіраюся на яе — мазут на рэйках і шпалах глушыць след не горш за ваду, табаку трэба берагчы! Ужо падбіраю словы, якімі стану апраўдвацца перад бацькамі, хваліцца перад сваякамі, калі вярнуся дадому. I зараз жа з забабонным страхам адганяю ад сябе назойлівыя думкі, каб не наклікаць бяды.

Прыходжу ў сябе на беразе новага канала, недалёка ад пуці.

Чыгунка ідзе на жалезны мост. Перад яго фермамі — будка вар-таўніка. У акенцы ружавее жар ад раскаленай печкі: хтосьці там, ха-лера, сядзіць! Абавязкова трэба прабрацца на той бок: чым болей пе-рашкод пакіну за сабой, тым менш шанцаў спаткацца з «гундбатальёнам».

Часамі чалавек думае не словамі і не вобразамі, а — дзеяннем. Яшчэ не разумею навошта, інстынктыўна сыходжу з пуці, паднімаю з-пад плота бервяно, узвальваю на плечы ды крочу на мост. Такое адчуванне, бытта я ўжо не раз бываў у падобных сітуацыях і заўсёды так рабіў.

Не ведаю, ці праз маю хітрасць вартаўнік за акенцам падумаў, што хтосьці свой валачэ дадому палена на дровы, ці проста будачнік спаў,— не выходзіць да мяне ніхто. Страшэнна радуюся, што ўдалося перайсці мост. Заўважаю ў сабе дзіўную кемлівасць. I да чаго ж залежыць чалавек ад абставін: хіба ў звычайных умовах прыдумаў бы нешта такое?..

Зноў пераплываю каналы. Спрабую грабці і вёсламі, але нічога не выходзіць, у мяне лепш атрымліваецца рукамі. Крочу па полі, яно падзелена равамі і калючым дротам на квадраты. Перабягаю асфальт, абыходжу вёскі. I колькі ўсё гэта працягваецца — тры гадзіны, сем,— не ведаю, знікла пачуццё часу. Ужо не магу валачы і ног. Мне здаец-ца, Што сплю, а падарожжа сніцца і я аніяк не магу ад яго адвязацца.

Будзяць мяне пеўні. Выходзіць, блізка раніца, і за ноч, мабыць, аддаліўся я ад небяспечнага месца дастаткова. Хутчэй хавацца, па-куль людзі не прачнуліся!

Зводдаль стаіць хутар, выбіраю яго.

Мясцінкамі, дзе няма снегу, па храпе ды гнілых качанах капус-ты падкрадваюся да падворка. Забіраюся ў гумно ды вобмацкам вывучаю, што ў ім знаходзіцца.

Пальцамі адчуваю малатарню, саламарэзку, сцірту снапоў. Чорт на яго, як лёгка арыентавацца ў чужым гумне: што ў Беларусі, што ў Германіі — аднолькава!.. Далей ляжыць сена, немалочаныя снапы: выбірай па густу!..

Збожжа могуць сёння малаціць, а сена — браць жывёле. Спаць у саломе халадней, аднак выбіраю яе: днём салому кранаць не павінны, сечку рэжуць у гаспадарцы не кожны дзень. Закопваюся ў халодныя і моцныя, як драты, сцябліны, падцягваю калені пад бараду і адразу засынаю.

Спачатку сніцца, бытта бягу па нейкім лесе, мяне даганяюць аўчаркі і, каб сабакі не задушылі, я горлам прытыкаюся да сасны. Нават адчуваю скурай на шыі шурпатую кару!

Аўчары знікаюць, ужо пасу быдла з Валодзькам у сваёй вёсцы. На Валодзьку зялёная сумка ад нашага процівагаза, якую ён насіў у Штутгофе, але пад носам у брата чамусьці заскрэплыя згусткі крыві. Каровы гавораць з намі па-нямецку, па-польску і па-чэшску. З гладкіх бакоў красулі хвастамі зганяюць мух і гучна скубуць траву...

Паступова сны знікаюць. Я бытта правальваюся ў адхлань — цёмную і халодную.

8

Прачынаюся ад пачуцця небяспекі.

Скрозь сцяну прасвечваецца кволае святло. Пякуць ад холаду ногі. Крыху баліць закамянелая спіна ад ляжання. Аднак усё цела нібы адноўленае. Насцярожана ўспамінаю: чаго ж гэта я прачнуўся? I што такое нада мной шастае?

Хтосьці з мяне здымае салому. Бярэ вяла, марудна, таму я адра-зу супакойваюся: чалавек яшчэ нічога не ведае. I ён, вядома, не не-мец, не гаспадар. Вось ён над нечым задумаўся, знерухомеў. Затым механічна грэбнуў віламі — раз, другі. Апамятаўся, што мала набраў саломы, уваткнуў вілы глыбей, але паленаваўся пераадолець цяжар і зноў пачаў імі грэбацца... Так працаваць можа толькі парабак. Асцярожна кладуся на жывот. Падбіраю ногі каленямі да грудзей, каб можна было адразу скочыць: спакойна, блізка ноч!

Вілы незнаёмага натыкаюцца на драўляную падэшву маіх чаравікаў, і салома перастае шастаць. Зацікаўлены чалавек праз хвіліну нерашуча пора зубам у цвёрдае — пора раз! другі! трэці! Вастрыё коле ўжо мяне ў нагу. Больш вылежвацца пельга.

Я ўсхопліваюся, паднімаю на плячах капеж саломы і ў паўзмроку бачу мужчыну. Ён ад страху прысядае.

Ш-ш-ш, я са Штутгофа!

Чалавек не разумее.

З лагера смерці, са Штутгофа! — паўтараю раздзельна, па-нямецку.

Ніякага эфекту. Што за ліха, нямко перада мной хіба?

Учора ўцёк з рабочай каманды, са стапцыі Тыгенгоф! — гавару зноў.

Чалавек балбоча на незразумелай мове, адмоўна ківае галавой. Робіцца крыўдна, што жудасны Штуттоф з чатырохкутным комінам крэматорных печаў зусім побач, а яго назва людзям нічога не гаворыць.

Іду да шчыліны, паказваю паласаты пінжак, лагерны нумар і вінкель з лацінскай літарай «R».

Я — арыштант. У Штутгофе немцы хацелі зрабіць мне капут! Беларус! Чорт, як табе растлумачыць!.. Ну, амаль тое самае, што рускі!.. Я ўцёк, во!..— махаю локцямі і мяшу клюмпамі салому.— Беларус!.. Ну, рускі... Москаў!..

О-о, Москаў, Сталін, гу-ут!

Гу-ут! — згаджаюся і я, узрадаваны, што нарэшце паролі знойдзены.

Нейкі час яшчэ ціснем адзін аднаму рукі.

Гэта — палонны англійскі салдат, у баўэра працуе парабкам. На жаль, не ведае зусім нямецкай мовы, а я — не ведаю ні слова па-англійску. Аднак з яго апавядання разумею, што за тры кіламетры адгэтуль, ля мясціны Нойтайх, знаходзіцца цэлая калонія рускіх і мне трэба прабірацца туды.

Сцямнела за гэты час зусім. Англічанін вядзе мяне за хутар да канала і раіць прабірацца ўздоўж вады — яна напэўна прывядзе мяне да землякоў.

Праз гадзіну знаходжу патрэбны барак. Цэлыя суткі свабоды, падтрымка англічаніна ды цёмная ноч робяць мяне больш дзёрзкім і бесклапотным. Зазіраю ў вокны — немцаў няма. Бяспечна іду ў памяшканне.

У бараку поўна жанчын — ад зморшчаных старых да дзяўчынак з кудзеркамі, белымі шыйкамі ды поўнымі тугі позіркамі. Пад сцяной сядзяць хлопцы. Усе на грудзях маюць сінія стандартныя лапіны з надрукаванай белымі літарамі перасцярогай: «Ost».

У Заходнюю Беларусь трапляла толькі руская інтэлігенцыя, і ў мяне змалку з'явілася павага да рускіх як да людзей больш культур-ных і развітых. Пранікаюся сімпатыяй і да жыхароў барака. Дастаткова зірнуць на іх, каб зразумець, што перада мной — так цесна згуртаваная адной бядой сям'я.

Вітаюся.

Людзі адразу ставяць смажыць на пліту бульбу, выціраюць табурэтку, садзяць мяне на яе ў цэнтры пакоя. Тут Штутгоф ведаюць усе. Кожнага рускага пяць разоў у дзень баўэры палохаюць гэтым лагерам. Гавораць, што адтуль яшчэ ніхто не ўцёк.

А мне ўдалося! — заяўляю шчаслівы.

Хвалюся дзеля дзяўчат, якія ажывіліся і крадком зыркаюць на госця. Хлопцы пад сцяной паніклі, бытта я іх прынізіў і нешта адняў. Апісваю, як па мне стралялі ў Тыгенгофе, як я падаў, пераплываў каналы.

Нарадзіўся ты, сынок, мабыць, у шчаслівай кашульцы! — зычліва ўздыхае пажылая жанчына і здалёк хрысціць мяне трыма пальцамі:— Дай табе божа, дзетка, дайсці гэтак жа лёгка цэлым і здаровым дадому і ўбачыць бацькоў, парадаваць маці!

Патрэбен ён мне — дайду і без вашага бога!..

Відаць, жанчына была тут аўтарытэтная, бо запанавала няём-кае маўчанне. Прыкусваю язык.

Старая ўздыхае яшчэ раз, бытта кажа: «Эх, дзеці, дзеці, мала яшчэ вас бяда, бедных, вучыла!» — знімае з пліты патэльню ды хоча несці да стала.

Нечакана ўсе зрываюцца з месц — у сенях нехта вобмацкам шукае дзверы.

Туды яго! — кідае старая, стаўшы раптам энергічнай, драпежнай і суровай.

Нехта адчыняе шафу. Мяне падхоплівае многа рук. Апамятваю-ся ў цемры, сярод сукенак, абутку, скрынак, чамаданаў і пакетаў. Тырчу ўжо ў невыгоднай пазіцыі і баюся паварушыцца, слухаю.

Праз тонкую фанеру выразна чуваць, як у памяшканне нехта ўваходзіць.

На, допры в'етшар!— з акцэнтам і робленай добразычлівасцю кажа мужчына.

Хвіліна цягучай цішыні. Чуваць, як смажыцца бульба, а потым нястройны хор вымаўляе:

Добры вечар, гэр шэф!

Фэрфлюхтэ, доўга не знайшоў двэры!

Бо цёмна! — спачувае жанчына.

Го, Мэры Пэтрофна, я — пяцьдзэсат восэм гадоф ест стары, мае вочы ўжэ нэ свэцат, як у рускі эты дэвушка!..

Зноў пануе цягучая цішыня. Толькі чуваць, як немец лупіць сябе па халяве нагайкай.

Трэба лямпачку ў сенях нам павесіць, гэр шэф, там і патрон вісіць! — кідае нехта.

А то ногі сабе паламаем! — падхоплівае іншы.

Цяпер ночы цёмныя надта і будуць цягнуцца доўга...

Эканомія нам бокам вылазіць!..

Гут!.. Зафтра!..

Нейкі час па рэмені ляпае бізун. Тады немец гаворыць зноў:

На, майнэ лібэ, прыйшлі вагонэн з буракамі! Альзо, Мэры Пэтрофна, давай тваіх кіндэр эты вагонэн аўзлядэн! Ін айнэр штундэ мюсэн вагонэн эрледыгт вэрдэн, ніхтва!..[[46]]

Нагайка ляпае цвярдзей.

Абэр лё-ос, майнэ лібэ, шнэлер!.. Ррраўз цу аўзлядаэн алле!..[[47]]

Падлога загрымела ад клюмпаў.

Праз пару мінут сяджу за сталом над патэльняй. У пакоі адно старая. Яна цяпер мяне як бы не заўважае. Ля пліты ўсхвалявана і паціху сама сябе дакарае:

Ах, бо-ожа, якое шчасце, што прыйшоў на гэты раз без свайго сабакі!.. Ах, бо-ожа...

Жанчына трэ шчаку, бытта ёй разбалеліся зубы, стукае кулаком на скроні.

А каб так, як мінулы раз, заглянуў з тым зверам?..— ківае яна галавой.— Господи Иисусе, ах, прасвятая мацер божая, якое гэта шчасце яшчэ!..

Я вінавата маўчу ды спяшаюся — глытаю бульбу не разжоўва-ючы. Бытта рукой зняло з мяне радасна-ўзнёслы настрой ды ўпэўне-насць. Глытаю не разжоўваючы бульбу ды сябе лаю: чаго быў такі вясёлы? Стараюся ўжо забыць, што плёў гэтай кабеціне. Уцячы з Тыгенгофа не такое ўжо і геройства. Невядома яшчэ, як дабяруся дамоў. За першыя суткі ледзь не папаўся, а што ж будзе далей? Магчыма, у Штутгофе эсэсаўцы з брата адбіўную катлету ўжо зрабілі, а я тут крыўляюся, як какетка, цьфу!..

Сорамна. Страшна. Няма ранейшай упэўненасці. Не адчуваю і смаку бульбы.

Раздзел трэці

1

У Тыгенгофе адбылося тым часам вось што.

Вярнуліся задыханыя вахманы, якія па мне стралялі, ды сталі разбірацца. Дзіўна, але яны мяне добра і не разгледзелі і былі няўпэўненыя — пабег арыштант ці даваў драла злодзей з вагонаў. Вахманы стралялі па рухомай чалавечай постаці на ўсялякі выпадак.

З'явіўся і шарфюрэр. Ад хвалявання і мітусні немцы аніяк не маглі палічыць падуладных. Шасцю прыкладамі пачалі паспешліва заганяць людзей у вагон.

Айнс, цвай, драй...— тыцкаў пальцам узрушаны «шэф» ды раптам выбухнуў ледзь не з плачам: — До-онэр-вэтэр, кройц унд сакрамэнт, таўзэнд тойфэлыі унд нох айн маль... Дваіх не хапае! Каго няма?

Валодзька вырашыў хоць крыху аблегчыць сваю долю і высунуўся з натоўпу:

Гэр шэф, Алекса не бачу!

Яшчэ каго?

Не ведаю!

Лёс, лё-ос, у вагон! Айнс, цвай, драй...

Дзевятнаццаць! З капо — дваццаць. Аднаго і праўда не ха-пае!— са здзіўленнем далажыў вахман, які кіраваў работай на пероне.

У вагон, у вагон усіх і пакладзі гэтае паскуднае быдла на жывот! — вішчыць шарфюрэр.

За ўцёкі аднаго эсэсаўцы маглі закатаваць насмерць усіх дзевят-наццаць. I арыштанты пачалі штурхаць пад бакі Валодзьку ды шыпець:

— Вырадкі, паддалі нас!

— Нягоднікі! Я заўважыў нядобрае, калі яшчэ ехалі сюды!

I я ўвесь час вока не спускаў! Як ён умудрыўся знікнуць, мярзотнік,— не ведаю!

О! мэншэз кінд! О! сакрамэнт! О! таўзэнд тойфэльн! О! донэрвэтэр, фэрфлюхтэ! — не ўнімаўся, скавытаў паціху і скавытаў стары шарфюрэр.

У дзвярах вагона з'явіўся Люкембах. Усе паспелі ўжо залезці ў сярэдзіну. На пероне заставаўся адзін амярцвелы Валодзька — чакаць сваёй долі. Капо на яго напаў:

А табе спецыяльнае запрашэнне трэба выпісаць? Сабачая ты морда, кароўе вымя, табе тут было кепска, захацелася ўцёкаў? На, свінскі ты лыч, на, кароўе вымя!.. На яшчэ, конская вантроба, на, еш!

Валодзька ледзь паспяваў ухіляцца ад чаравікаў капо. Нарэшце ён упоўз жыватом у вагон і ўпаў на целы.

З грукатам за арыштантамі засунуліся дзверы, апусціліся жалезныя засланкі на вокнах. На хвіліну Валодзька ўявіў сабе, што тут хутка пачнецца, і жахнуўся — як мог добраахвотна згадзіцца на такія мучэнні?

Узнікла вялікая крыўда на брата, што той бяздушна пакінуў яго аднаго. Трымаліся ж дагэтуль разам, трэба было трымацца разам і далей. Уцяклі б удвух...

Тады немцы прывезлі б сюды бацькоў. Валодзька раптам уявіў родны твар мацеры з абстрыжанай галавой, бездапаможную яе фігурку ў паласатым пінжаку сярод баракаў ды трупаў, адчуў жаласць да мамы і ўжо не шкадаваў, што застаўся.

Брату стала бытта лягчэй.

Зноў загрукаталі дзверы ды святло з перона ўварвалася ў вагон. Злосныя вахманы вывалаклі брата на допыт.

На пероне чакаў эсэсаўскі афіцэр. Вахманы крокаў з трыццаць правалаклі яго за рукі і ногі ды з маху кінулі перад афіцэрам на бетон.

Лёс! — бытта нездаволены выхадкай падуладных, афіцэр прагнаў вахманаў, загадаў Валодзьку ўзняцца.

Мы былі прадстаўнікамі ніжэйшай катэгорыі людзей — «унтэр-мэншы», а эсэсаўцы — расай папоў, «гэрэнфолькі». Яны глядзелі на арыштантаў, як на пустое месца, і нават пуцалаваты унтэрафіцэр з «Гопэгіля» лічыў бы сабе ганьбай уступаць у гутарку з арыштантам — ён даваў толькі пыхліва каманды цэлай масе. I раптам фашыст з братам загаварыў. А то быў не проста арыец — афіцэр!

Эсэсавец даволі карэктна спытаўся, адкуль мы родам, хто ў нас застаўся дома, куды я пабег.

Валодзька адразу асмялеў і разыграў шчырае здзіўленне;

Ён нічога мне пра ўцёкі не гаварыў!

Не гаварыў? — паспачуваў афіцэр.

Валодзька нават узняў да вушэй плечы:

Я сам вельмі здзівіўся, калі яго не стала! Воддаль загулі маторы. Нарастаў звар'яцелы брэх сабак. З роспачлівым і бяссільным шкадаваннем Валодзька падумаў: «Мінула якіх-небудзь дваццаць мі-нут, а ўжо пруцца! I куды ты падзенешся за такі кароткі час? Сабакі дастануць цябе з-пад зямлі ды разарвуць на кавалкі!.. Гаварыў жа яму пачакаць, дык — не, паперся! Навошта такая бяздумная авантура?!.»

Валодзьку зрабілася самотна і крыўдна.

2

Да вакзала з імпэтам падляцелі адна за адной, скрыгітнулі тармазамі і замерлі цёмныя вайсковыя машыны з будамі. З-пад бры-зенту выскачылі эсэсаўцы ў баявым рыштунку і ў момант выстраіліся ў калону. За гэтым узводам выцягваўся ў лінію «гундбатальён». Адкормленыя і доўга трыманыя на прывязі аўчаркі выскалялі белыя іклы, вырываліся, дзерлі кіпцюрамі мёрзлую зямлю, выгіналі хрыбты і вішчэлі — ледзь салдаты стрымлівалі звяроў на павадах.

Ад сабакаводаў аддзяліўся фельдфебель, забраў у афіцэра Валодзьку і штосьці спытаўся. З-за брэху і візгу звярынага Валодзька не зразумеў, чаго гэты немец хоча, і атрымаў па твары. У гэты момант падляцела растрапаная немка.

Праз наш агарод прабягала двое! Ідзіце туды! — правішчала яна.— Вяроўкі ад бялізны парвалі мне, во! — разлютаваная фраў тыцнула канцамі фельдфебелю ў морду.— Праклятыя бандыты да раніцы нас перадушаць тут усіх, хутчэй іх лавіце!.. Вы сабе тут прахаладжваецеся ў ваенны час, бабскіх спадніц вартуеце, а галаварэзы разгульваюць!.. Я патрабую навесці парадак!.. Мой муж сапёрам на фронце ваюе, я напішу яму пра ўсё!..

Фельдфебель забыўся пра Валодзьку і загадаў жанчыне:

Паказвайце след, ласкавая пані!

Сабачы батальён адразу знік з плошчы. Сабакі вар'яцелі ўжо дзесьці за вакзалам, бытта вось-вось меліся цапнуць і разарваць ні то зайца, ні то ката.

Перад Валодзькам вырас элегантны малады эсэсавец у чорных пальчатках і начышчаных да люстранага бляску ботах.

Куды пабег брат? — кінуў ён.

Сам не ведаю! Калі я ўбачыў, што яго няма нідзе, адразу заявіў гэру шарфюрэру... Спытайце яго, што праўду кажу!..

У пальчатцы эсэсаўца было жалеза. Ад нечаканага ўдару Вало-дзька апынуўся на зямлі. З жахам ён убачыў падэшвы з адшліфава-нымі цвікамі і ўсхапіўся. Тады фашыст балюча ўдарыў яго пад бараду, потым наском у шчаку. Брат захлынуўся крывёю. Ён адчуў у роце нешта цвёрдае і здагадаўся — зуб. Эсэсавец наравіў узабрацца ботам на твар, і брат, сабраўшы аношнія сілы, усхапіўся на ногі.

«Толькі б зноў не ўпасці!» — падумаў.

Фашыст замахнуўся ўдарыць яго ў пах, Валодзька адступіў.

А-а, ты гэ-этак?— са зларадным абурэннем і лютасцю закры-чаў малады эсэсавец ды кіўнуў вахманам: — Два чалавекі сюды, бягом! Надзець штыкі! Гатова? Дзейнічаць!..

Каб Валодзька не мог адступаць, цяпер яго ззаду падпіралі вастрыямі.

Куды ён пабег, сабака ты смярдзючы! Кажы хутчэй, руская свіння! — шалеў эсэсавец і біў, біў і біў.

Колькі гэта цягнулася — хвіліну, гадзіну, вечнасць,— Валодзька не мог бы сказаць. Ды і не было калі пра гэта думаць. Увесь час ён толькі рабіў адно — стараўся разгадаць намер фашыста, лаўчыў, каб удар ён зрабіў найменш балючы, не зайшоў яму ззаду. Брат адварочваў галаву. Напінаў жывот. Згінаўся. Сціскаў моцна калені. Закрываўся рукамі. Стрымліваў дыханне... Але паступова яго пакі-далі сілы, мутнела свядомасць, і было ўсё роўна, што з ім робяць.

Настаў момант, калі брат як бы адзеравянеў. Ужо здавалася, што ўсё адбываецца не з ім, а з другім чалавекам і ён ні то з вышыні, ні то збоку толькі назірае. Па целе разышлася нейкая цяплынь, млоснасць. Ён пачаў зноў захлынацца крывёю. Ужо не разумеў, дзе ён і што з ім. Нарэшце страціў прытомнасць.

3

Валодзька прачнуўся, ды не мог дайсці да ладу.

Страшэнна балела, агнём пякло цела. Гула якаясьці бормашына, прыстаўленая да чэрапа, а нешта рытмічна пастуквала — так-так!.. так-так!.. так-так!.. Чаму такая цемрадзь? I што гэта за цяжкая маска на твары? Брат ухапіўся за яе рукамі, каб сарваць. Пад пальцамі — крывавае месіва. Нос хрускае, хліпае, замест вачэй і броваў — напухлыя падушкі.

Ён пачаў успамінаць.

Ага, уцёк Алёшка. Потым з'явіўся эсэсаўскі афіцэр. Тады — эсэсман з жалезнымі пальчаткамі. Білі да непрытомнасці. Выцеклі, відаць, вочы — падумаў ён з роспаччу і пачаў раздзіраць павекі.

Не, вочы цэлыя.

Праз шчыліны павек Валодзька ўбачыў цьмянае святло ліхтара на сцяне і сілуэты людзей. Пад сцяной — злосныя і паніклыя арыш-танты. Далей — прысмірэлыя і насцярожаныя вахманы. Ён ляжаў плячыма на голых дошках падлогі, дрэва перадавала гудзенне рэек і ляскатанне колаў на стыках.

А-а, ты яшчэ не здо-ох? — усхапіўся крайні памеранец у сіняках і падцёках.

Арыштант падскочыў ды выцяў Валодзьку чаравікам у бок, ад-нак удару брат чамусьці не пачуў. За першым падляцелі і пачалі біць яго астатнія.

Прэч, конскія вантробы! Прэч, свіныя кішкі, смярдзючыя тхары!— па-матроску залаяўся Люкембах ды кінуўся брата ратаваць. — На месца! Прэч, дохлыя сабакі!

Разагнаўшы арыштантаў, капо падсеў да Валодзькі:

Бачыш ты, якія падлы?!. Цяпер не падлезуць, не бойся!

Валодзька зразумеў: калі Люкембах зрабіўся такі добры, значыць, брату ўдалося ўцячы. Каб злавілі, ён першы пераламаў бы абод-вум нам чарапы з-за прынцыпу: не ўмееш — не бярыся.

Заступніцтва бандыта Валодзьку кранула. Першы раз за вечар ён заплакаў.

У Штутгофе Люкембах загадаў арыштантам вывалачы пабітага з вагона і паставіць на ногі.

— Не звалішся? — пацікавіўся бандыт.— Калі хочаш, каб цябе не дабілі,— ідзі! Ідзі! Не можаш? I ўсё роўна — ідзі!

Перад лагернымі варотамі іх чакаў Арно Хэмніц — доўгі сухарлявы немец з фанернай папкай, былы швейцар гасцініцы, а цяпер лагерны рапартфюрэр[[48]]. Побач стаяў чарнявы мужчына — камендант лагера Роппэ. Чапляючы нага за нагу, у галаву калоны памчаў шарфюрэр ды пачаў рапартаваць пра выпадак:

Гэр командант, дакладваю пакорна, што...

Закрый свой паршывы рот, супольнік уцекача! — абарваў яго Гоппэ.— Не хачу цябе слухаць, старое карыта!

Так точна...

Хто табе дазволіў браць рускіх у «аўзэнкомандо»?

Ніхто, гэр штандартфюрэр!

Здаць зброю дзяжурнаму і пад арышт! Заўтра я да цябе, падраная ты галёша, дабяруся, пачакай! З гэтага моманту ты болей не шарфюрэр, а — разжалаваны ў радавыя, гэта сабе заўваж для пачатку! Будзеш ты вошай цяпер карміць у акопах, падла смярдзючая!

Раззлаваны камендант лагера ўжо звярнуўся да атрупянелых вахманаў:

I вам гэта так не пройдзе! Вы мяне папомніце, дармаеды паршывыя! У эсэсвафэ патрэбны людзі пільныя і цвёрдыя, а не такія разявы ды слізнякі!.. Вам бы коз на выгане пасці!.. Аднак вы добраахвотна начапілі сабе чарапы на пятліцы, ды пад прысягай я сам вам уручаў наладаваную зброю!.. Толькі вы надта ж хутка за-быліся, што трэба не варон лавіць, а кожную секунду памятаць пра ворагаў фюрэра і вялікай Германіі ды сумленна выконваць свой салдацкі абавязак!.. Вы дазволілі ўцячы нейкаму смярдзючаму руска-му?!. За гэта ўсе вы паплоціцеся, можаце быць упэўненыя! Крывавымі слязьмі паплачаце на Усходнім фронце — сам пастараюся, каб вас заслалі ў самае паршывае балота. А цяпер — прэч з маіх вачэй, вы, тупыя пні, мяшкі аслізлага гною!

Шарфюрэр з вахманамі папляліся да дзяжурнай будкі.

Пакінь яго! — загадаў Гоппэ Люкембаху, паказваючы на Валодзьку.— Астатніх — у барак!

Перад блокам роўнымі калонамі на чале з «блёкэльтэстэ» стаялі на «смірна» тысяч з пяць арыштантаў ды слухалі выбух гневу свайго начальніка. Калі пратрымаць іх так цэлую ноч на двары, заўтра рабочыя каманды не выканаюць нормы нарадаў.

Вольна! Усіх адправіць спаць па блоках! — неахвотна кінуў ім праз калючы дрот Гоппэ ды пакрочыў у будку, куды яго паклікалі да тэлефона.

Валодзька не чуў, як тысячы людзей уздыхнулі з палёгкай ды ламанулі ў дзверы. Ён усё стараўся ўстаяць на нагах.

4

Камепдант выйШаў з будкі крыху ўжо супакоены.

Немцы павялі Валодзьку праз лес, Хэмніц і Гоппэ трымалі ў руках пісталеты. Валодзька чакаў — вось-вось стрэляць яму ў паты-ліцу. Гэтыя кусты, дрэвы ён бачыць апошні раз у жыцці — інакш чаго адводзяць ад лагера, у «рэвір» даставіў бы і Люкембах...

Паказаўся стары лагер, яны крочылі ў яго. Немцы аб нечым гаварылі між сабой. Валодзька іхшою мову ведаў не горш за мяне і прыслухаўся.

З Тыгенгофа званіў камандзір «гундбатальёна»,— казаў камендант.— Нарэшце сабакі ўзялі след!..

— Цудоўна, гэр командант! Мажліва, да гэтай пары ўжо схапілі!..

Пазвоняць адразу і з дзяжуркі прышлюць нам пасланца!.. Далёка зайсці ён не можа! — супакойваў сябе ўслых Гоппэ.— Зіма, снег, лагерная вопратка... Сабакі застояліся, нюх маюць востры — з-пад зямлі дастануць!

Так точна!— пацвердзіў рапартфюрэр.— Дзіўна, гэр коман-дант,— рускія кожны раз гінуць, аднак усё ўцякаюць — і не навучыць іх нішто!

Гэта тлумачыцца вельмі проста! Непаўнавартасцёвыя як людзі, як раса,— тонам філосафа павучаў Хэмніца яго шэф.— Чым больш прымітыўная жывая істота, чым ніжэй ступень яе біялагічнага развіцця, тым меншае значэнне для яе мае вопыт, логіка, тым лягчэй пераносіць яна мучэнні, нягоды і смерць. Элементарная ісціна!

Так точна, гэр командант!

Валодзьку стала яшчэ болын страшна.

Паказаўся «рэвір». Не лячыць жа вядуць?!. Хіба — туды?!

Валодзька ўспомніў і амярцвеў.

У тым напрамку, куды яны крочылі, побач з цэнтральнымі Дзвя-рыма ў «рэвір» быў уваход у тую самую палату нумар дзесяць, дзе да-валі смяртэльныя ўколы. На брату не было жывога месца, скуру і мяса пад ёй меў парассяканае і паразрыванае; брат лічыў, што выжыць у такім стане чалавек не можа. Аднак менавіта цяпер яму вельмі заха-целася жыць. Валодзька нават не мог сабе ўявіць, як будзе паміраць у чужым месцы, дзе ніхто са сваіх яго смерці нават не ўбачыць! Ён адчуў страшэнную самотнасць і крыўду да старэйшага брата: «Як заўсёды, выбраў сабе лепшае — пакінуў, хітранькі, а сам — уцёк!»

Славутая палата вось тут, за варотамі, у глыбіні двара, куды яны набліжаліся. Валодзька выразна бачыў, як санітар нагінаецца да вядра, старанна, не спяшаючыся набірае поўны шпрыц саляркі, па прафесійнай звычцы пускае ў паветра тоненькі фантанчык, тады ківае яму падысці бліжай, а яго пногі не слухаюцца...

Не накіравалі брата і ў «рэвір».

Перад старым лагерам — Зялёны дом: адна назва яго ў арыш-тантаў выклікае не меншыя дрыжыкі, чым дзесятая палата. Валодзь-ку загадалі ісці ў яго.

Праз хвіліну брата ўвялі ў вялізны пакой — славутую залу допытаў, пра якую дагэтуль брат толькі чуў. Там іх чакаў лагерны кат Зялёнка, а побач — перакладчык-арыштант. Перакладчык быў неаб-ходны, бо Валодзька так атупеў, што па-нямецку гаварыць ужо не мог.

— А-а, наш новы кліент! — са злараднай усмешкай прашыпеў Зялёнка ды пачаў біць сябе плёткай па далоні, бытта набіраў разгону.— Бліжэй, саколік, бліжэй!.. Хадзі, хадзі, ягадка, пазнаёмімся, я цябе даўно чакаю!..

Пры выкананні сваіх абавязкаў Зялёнка любіў сабе ствараць вясёленькую атмасферу. Толькі на гэты раз кат не ацаніў настрою хлебадаўцаў.

Заткніся, блазан! — шыкнуў на яго «рапартфюрэр» і з паша-най уставіўся ў начальніка.

Спытайся: той, што ўцёк, яму брат?— загадаў перакладчыку штандартфюрэр Гоппэ[[49]]

Так.

Дзе знаходзіцца ваша вёска?

Паміж Беластокам і Гродна.

Гоппэ разгарнуў карту, загадаў паказаць. Валодзька пашукаў на спаласаванай каляровымі лініямі і плямамі паперы і ткнуў распухлым пальцам. Гоппэ з агідай паморшчыўся ад блізкасці да яго ран.

Завошта вас пасадзілі ў Штутгоф?

Брат паціснуў плячыма.

Рапартфюрэр выняў з фанернай папкі стандартную паперку, заглянуў у яе, паслужліва паведаміў:

Verbindung mit Partisanen, Herr Standartenführer![[50]]

Надоўга?

Endlos, Herr Standartenführer![[51]]— са швейцарскай спагадлі-васцю і гатоўнасцю службіста зноў прачытаў рапартфюрэр.

Шыракаплечы, чарнабровы, яшчэ малады чалавек зноў звярнуўся да Валодзькі:

Куды ён уцёк?

Не ведаю!— здзівіўся той, асмялелы спакойным тонам допыту.

Так я і паверу!— усё яшчэ без злосці праказаў штандартфюрэр.— Ён жа твой брат!

Каменданта лагера Валодзька бачыў упершыню. Гледзячы збліз-ку на гэтага ладнага, шыракаплечага і чарнабровага маладога муж-чыну, брат на хвіліну забыўся пра яго разважанні аб рускіх з Хэмні-цам, калі ішлі да старога лагера. У брата з'явілася надзея на ратунак. Ён успомніў, што арыштанты гэтага немца ў параўнанні з Майерам заўсёды вылучалі, і адчуваў да Гоппэ нешта падобнае на давер і са шчырым абурэннем паскардзіўся:

Ага, брат! Каб я ведаў, што ўцякаць будзе!.. Скажа ён мне што-небудзь, толькі чакайце!.. Ён нават бацькі не слухаўся ніколі!.. Дома не маглі яго прымусіць сказаць што-небудзь, калі запрэцца!.. Не мог яму бацька даць рады, а скажа ён мне, о-го!

Валодзька не проста маніў каменданту. Яму было крыўдна, і ён гэтымі словамі папракаў мяне, лаяў, бытта я мог іх чуць.

Што, што ён вярзе?— нецярпліва дапытваўся Гоппэ ў перакладчыка, калі той пачаў блытаць адценні Валодзькавай філіпікі.

Арыштант са стрыманай пачцівасцю ўдакладніў. Гоппэ на хвіліну нават зусім па-чалавечы ўсміхнуўся і зараз жа апамятаўся. З лагера ўцёк «гэфтлінг»[[52]]. Пра гэта будзе ведаць заўтра сам Гімлер. Начальніка Штутгофа не пагладзяць па галоўцы, а вось гэты абарванец строіць яшчэ з яго дурня.

З кім вы мелі сувязь, кажы! — ускіпеў Гоппэ.

Ні з кім, гэр шэф...

Дзе твой брат?

Адкуль я ведаю! Я адразу сказаў вахману, калі ўбачыў, што няма Алекса, спытайце ў яго, калі не верыце!

Гоппэ падскочыў, нібы ўджалены, пачаў лупцаваць Валодзьку кулакамі, нагамі і крычаць:

Кажы, свіння ты!

Кажы, ну!— дапамагаў рапартфюрэр.— Ну, скажаш, надумаешся?!.

Будзеш гаварыць, мяшок бруду?

Адчуваючы, што трэба немцу даць магчымасць сагнаць злосць, Валодзька цярпеў, стараўся засланіцца рукамі і не ўпасці.

Начальнік хутка засопся.

Пакіньце яго мне, штандартфюрэр! — са спачуваннем да высілку свайго шэфа прамовіў Арно Хэмніц.

Ану! Але так дай, каб аж вада ў задзе закіпела! — дадаў ён сваю любімую прымаўку.

Jawohl, Herr Standartenführer![[53]]

I Арно пачаў выслужвацца. Ён біў Валодзьку кулакамі, кантам фанернай папкі, ботамі і крычаў:

Гавары, смярдзючая руская свіння! Гавары, інакш буду з жывога скуру здзіраць, як з сабакі на жывадзёрні!

Рапартфюрэр у лагеры слыў маўчуном, а тут яго прарвала, ён знаходзіў усё новыя і новыя параўнанні. Валодзька то падаў, то ўсхопліваўся, хаваў вочы і нос. Гоппэ выціраў белай, як снег, хусцінкай змакрэлы лоб і шыю, глядзеў на допыт ды штосьці меркаваў. Раптам кінуў:

Павесіць!

I толькі цяпер у канцы залы брат убачыў шыбеніцу, а ля яе — табурэтку. Зялёнка падвалок яго да шыбеніцы, узвёў на табурэтку, пачаў разматваць чорны шнур. Валодзька глядзеў на яго падрыхтоўку бытта старонні.

Вось Зялёнкавы пальцы з белымі варсінкамі пачалі маніпулі-раваць перад яго носам, спрытна вязалі пятлю. Валодзька гэты шнур пазнаў.

У блоках летам аб'явілі: у каго знойдуць запалкі, таму — смерць, а хто пра іх заявіць — атрымае буханку хлеба. Два вясковыя хлапчукі выдалі старога паляка, які бытта хавае запалкі і збіраецца падпаліць барак.

У нядзелю якраз Валодзька грэўся на сонцы пад сцяной і з жа-хам касіў вочы на маладых гіцляў, якія адрывалі ад буханкі кавалкі ды прагна глыталі не разжоўваючы. Увесь лагер ведаў, што ў гэты мо-мант вешалі ў таямнічым Зялёным доме няшчаснага паляка. У галаве не магло змясціцца, што такую агіднасць зрабілі свае арыштанты, з якімі ён пражыў пару месяцаў ды, здаецца, нічога кепскага за імі не заўважаў. Адпраўка ў газкамеру гэтак брата не кранула б. У Валодзькі пачалі дробненька выстукваць зубы.

Аднекуль тады з'явіўся Зялёнка са шнуром у руках. Стаўшы на-супраць, кат з цікавасцю паўзіраўся на маладых даносчыкаў. Валодзька тады і прыгледзеўся да славутага шнура. Чорны. З шаўка-вістым бляскам. У нашым Страшаве дакладна такім хлопцы падпяра-звалі вышытыя каіпулі ў святы. Валодзька адразу здагадаўся аб яго прызначэнні. Пакуль Зялёнка перад ім стаяў і нібы грэў шнуром рукі, нібы яго лашчыў, Валодзька ад яго не мог адвесці загіпнатызаваных вачэй.

Цяпер жа брат адчуў той шнур на шыі. Гэта быў ужо змяіны дотык халаднаватай і аслізлай вяроўкі — ад ног да галавы прабегла па Валодзьку нібы электрычная іскра.

Апошняе тваё слова,— заявіў Гоппэ, зашпільваючы пад барадой кіцель.— Куды ўцёк брат?

— Не ведаю...

З кім вы мелі сувязь, з чыгуначнікамі, прызнавайся?

Кажы хутчэй, ну?!— віскнуў рапартфюрэр і падступіўся з кулакамі.

Хто вам дапамагаў?

Ніхто...

Гоппэ ўскочыў на лаву, ударыў Валодзьку ботам так спрытна, што той не паспеў адхіліцца.

Адпусціць! — кінуў Зялёнку, ступіў зноў на цэментавую падлогу ды пачаў закурваць.

Расчараваны кат зняў пятлю, піхнуў брата ў бок:

Злазь з табурэткі!

I толькі цяпер да Валодзькі дайшло – яго вешалі, не павесілі і вешаць, мабыць, не будуць ужо.

У зале запанавала цішыня. Чакалі, што загадае рабіць далей начальнік. А той усё курыў і думаў.

Пяцьдзесят плётак! — раздражнёны шпурнуў ён папяросу аб цэмент і вылецеў з залы.

Давай!— буркнуў Зялёнка ды лоўка паваліў Валодзьку на козлы.

Раменная плётка са свістам працяла паветра і апякла брату цела. Валодзька застагнаў, боль быў адно крыху мацнейшы за той, якім гарэла ўсё цела.

Два! Тры! Чатыры!..— з выдыхам лічыў уголас кат ды з усяе сілы ўзмахваў плёткай.

Валодзька чуў, як Зялёнка далічыў толькі да адзінаццаці...

5

Прыйшоў ён да памяці, і першае, што адчуў, была крыўда на брата, хоць яшчэ не разумеў, дзе ён і што з ім. Навокал — поўная цем-ра. Ног не выцягнуць, перашкаджаюць сцены. Паспрабаваў Валодзь-ка ўстаць і ўдарыўся галавой аб бетон. Сцены мокрыя, слізкія і халодныя.

«Газкамера!» — жахнуўся ён ды пакрыўся ўвесь халодным потам.

Пашарыў рукамі па сценах, знайшоў дзверцы. У газкамеры яны з гумовай пракладкай, нібы ў халадзільніку ў каўбасным цэху, а тут — няшчыльныя, з грубага жалеза, якія бываюць у клетках заапарка.

Няўжо запіхнулі ў крэматорную печ?

Прыйдзе змена арыштантаў, уключаць фарсунку, абальюць яго мазутам, падпаляць, і толькі некалькі клубкоў чорнага дыму выйдзе праз квадратны комін...

I хоць Валодзька сам працаваў ля гэтых печаў і ведаў дакладна, што яны падоўжныя, разлічаныя на восем трупаў кожная, а яго ка-морка цесная і для дваіх, але сам сабе не паверыў. Брат устрапянуўся тымі рэшткамі сілы, якія яшчэ ў ім цепліліся, ды пачаў з усяе моцы барабаніць у дзверцы.

Неўзабаве яны адчыніліся з грукатам, а яскравае святло з калідора асляпіла. Брат паспеў заўважыць, што знаходзіцца ў арышце, у адным з каменных мяшкоў памерам з кубічны метр.

Чаго трэба? — зараўло разгневанае мурло рыжага і заспанага вахмана.

Валодзька не знайшоўся што яму і сказаць.

Ну, чаго барабаніў?

У туалет...

Што-о, сярод ночы цябе павяду-у?.. Мо яшчэ ў рэстаран захочаш?! Марцыпанаў падаць?!. На табе туалет, фэрфлюхтэ! — фашыст выцяў Валодзьку ботам і ляснуў дзверцамі.

У каменным мяшку зноў запанавала цемра. Але Валодзька як бы ашалеў з радасці. Не газкамера! Вешалі — не павесілі! Білі — не забілі! Будзе жыць?!.

Раздзел чацвёрты

1

Мне, як сказала жанчына ў бараку, і праўда шанцавала, хоць такую сустрэчу, як, напрыклад, на мосце, буду памятаць да смерці.

Выпадак у бараку насцярожыў мяне і збіў самаўпэўненасць. Сыходжу з асфальту, пачынаю прабірацца ўздоўж дарог, абыходзіць вёскі і хутары. Снег растапнеў, хавацца цяпер лягчэй. Калі хто ідзе насустрач, кладуся на раллю і зліваюся з цемрай. У мяне і так цяжкія чаравікі з падэшвамі, зробленымі з двухцалёвай дубовай дошкі, цяпер жа на іх наліпла мо па пуду гліны — ледзь перастаўляю ногі. Стаміўся насмерць, а прайшоў усяго кіламетраў з пяць.

Нарэшце спыняюся ў бяссільнай злосці. Трэба дабрацца да якой-небудзь станцыі, зашыцца ў вагон ды ехаць, інакш — загіну за месяц такога чарапашага тэмпу!

Выбіраюся на мар'ембургскую аўтастраду, абскробваю з чараві-каў гліну і крочу далей. О! бытта ўзняўся на крыллі, так стала лёгка.

Хутка, аднак, змарыў і асфальт. Месяц заходзіць. Неба завалак-вае суцэльнымі хмарамі, марасіць нейкая макрэнь. Цемрадзь, што не прачытаць указальніка па развілцы. Разбірае абыякавасць і атупленне.

У такім трызненні знаходжуся, мабыць, доўга. I раптам чую — паравозныя гудкі: наперадзе станцыя!.. Ужо вылучаю нават гудок манеўравага паравоза — тонкі, чысты, насцярожаны...

Перада мной Мар'ембург, пра які гаварылі ў бараку! Настрой адразу ўзнімаецца.

З левага боку свеціцца зарыва. Унізе блішчыць стужка нейкай шырознай ракі. Крыху правей, куды вядзе аўтастрада, чарнее горб моста. Дзе мост, там напэўна і варта! Вось-вось будзе світаць, валачыся па раллі да берага — праз раскісшую кашу, шукаць лодку здаецца мне немажлівым высілкам, і я не прыпыняю кроку. Няхай ужо будзе, што мае быць, яшчэ раз!

Выходжу з-за павароту, і мярцвеюць ногі.

Асфальт вядзе на мост старой канструкцыі і губляецца ў тунелі. Паабапал — тунельчыкі для пешаходаў. Над цэнтральным уваходам гарыць слабога накалу лямпачка. Справа — застылая постаць салдата ў касцы. Вартаўнік плячыма абапёрся аб мур, прыклад вінтоўкі пас-тавіў на асфальт, рукі паклаў на рулю. Прытаіўся і чакае?.. Уцякаць?.. Мае клюмпы пачуў даўно, толькі пабяжы — пусціць ракету, высыплюць з будкі з сабакамі— куды дзенешся, хутка ж дзень!

Ах, ідыёт — трэба ж было мне так палезці!..

Пакуль так раздумваю, падыходжу насустрач сваёй пагібелі яшчэ пару крокаў. Мае ногі як бы жылі па сабе, вочы бачылі другое, што не вязалася з тым, куды мяне несла, а ў галаве адбывалася трэцяе, ды было такое ўражанне, бытта прысутнічаю пры драме, якая разыгрываецца з кімсьці чацвёртым...

I тут ва мне раптам адбываецца нейкі пераскок настрою. Ва ўсёй маёй істоце ўстрапянуўся закаранелы інстынк самаабароны. Ногі мае раптоўна наліваюцца сілай, становяцца спружыністымі і лёгкімі, я ўжо адчуваю сябе ўпэўненым і сабраным. Ва мне бытта прачнуўся другі чалавек — дужы, свядомы, рашучы,— ён бытта ўзяў за руку таго, слабога, і вядзе.

Апынаюся зусім недалёка ад немца.

Выразна бачу — салдат стоячы спіць! Вось ён уздрыгвае ад маіх крокаў, прачынаецца. Паяўленне чалавека збівае яго з панталыку. Ён, мабыць, думае — во, ужо валачэцца нехта да працы ў Мар'ембург! — і салдат прыкідваецца, што бачыў мяне здалёк. Сваю разгубленасць і віну вартавы прыкрывае важнасцю. Паволі крочыць на сярэдзіну ас-фальту, з сумнай заклапочанасцю бывалага служакі глядзіць некуды ў цемру, а выгляд увесь яго кажа: «Ты спяшаешся па справе, аднак — выспаўся, а вось я, халера, цэлую ноч мардуюся гэтак!..» Не дзіва, што на казармы, арсеналы, склады і масты напады робяць пад раніцу, калі ўся ўвага вартавога накіравана на барацьбу з санлівасцю, а сам ён бяспечны, бо блізка дзень. Са сну, бедны, нават не заўважыў, што на мне за вопратка!

Карціць, страшэнна хочацца абмінуць яго ды юркнуць у тунель-чык ддя пешаходаў, але салдат палічыць гэта слабасцю і насцяро-жыцца. Сціскаюся ўвесь ды крочу на немца. Ён ніжэйшы за мяне на паўгалавы, хілы, мундзір вісіць, бы на пугале, каска з'ехала на лоб. Ну, давай!.. З прагнасцю звера адчуваю, дзе ў салдата шыя, горла, каб учапіцца, позірк змераў вышыню ад парэнчы да вады, куды махну цела...

Да немца — крокаў з пяць. Пазіраючы ў цемру, салдат павольна вяртаецца на ранейшае месца і мяне прапускае. Да такой ветлівасці я не падрыхтаваны, таму на секунду губляюся і яго мінаю. Здаецца, вартавы ўскінуў на руку карабін і зараз загоніць мне кулю ў плечы.

«Ну, хутчэй жа ты, чорт!» — падганяю салдата ў думках, і каб не паказацца, што баюся, не азіраюся. Немец усё не страляе. Чую выраз-на свае крокі — клюмны гудуць мацней і мацней па меры таго, як узыходжу на мост.

Апынаюся ў цемры і толькі тут дазваляю сабе павярнуць галаву.

Як скульптура сярэдневяковага рыцара, немец стаіць ля сцяны на ранейшым месцы. Прыглядаюся лепш — стаіць і, мабыць, дрэмле далей! Вартавы зліваецца з фонам і ўжо расплываецца ў сырым тумане.

Уздыхаю з палёгкай і толькі цяпер у другім канцы тунеля бачу зноў цьмяную лямпачку, а пад сцяной — другога немца! Ліха на яго, першы мог пазваніць і гэты там чакае! Сцены гладкія, без дзвярэй і акон, у рэчку не выскачыш — я ў цаглянай пастцы!.. Збіраюся ў спружыну другі раз...

Новы немец, мабыць, падумаў, што мяне правяраў першы. Таксама надзьмуты, як гусак, выходзіць на сярэдзіну моста, пыхліва глядзіць удаль і мяне прапускае. А я не азіраюся, не адчуваючы ног, не верачы яшчэ таму, што ўсё гэта не сон і адбываецца наяве, аддаляюся і аддаляюся ад моста.

Памалу праходзіць напружанне, ды раптам мяне агортвае сла-басць. Нібы мяне токам ударыла. Адразу ўспатнеў, ногі адмаўляюць паслушэнства. Не магу нават устаяць на месцы, вяла сунуся ў кювет ды падаю кулём. Пару мінут прыходжу да памяці, стараюся не ўспамінаць, што перажыў.

Паступова слабасць праходзіць — знайшоў дзе вылежвацца!

2

Узбіраюся на чыгунку. Справа — старажытны Мар'ембургскі замак з адкіднымі мастамі і вартаўнічымі вежамі. Мне і ў галаву не прыйшло, што гэта — славуты Мальборг, былое гняздо крыжаносцаў, адкуль псы-рыцары вырушалі і на маю Гродзеншчыну,— апісаны Генрыкам Сянкевічам у «Крыжаносцах».

Апынаюся на станцыі.

На запасным пуці — пасажырскія вагоны. Улажу ў крайні, ва-люся на лаўку. Цішыня, суха, выгодна і пакуль што бяспечна. Яшчэ гэтак уражаны сустрэчай на мосце, што адганяю ад сябе ўспаміны ды стараюся ўздыхнуць на поўныя грудзі.

Хутка настане дзень, вагонам не стаяць жа тут вечна, іх могуць падаць да перона. Што рабіць мне тады? Хіба зашыцца пад лаўку.

Прымушаю сябе ўстаць, абследую куткі.

Ні закамарачка, ні шчылінкі! Пасажырскім не паедзеш. Зрэшты, трэба на станцыю прыйсці вечарам і разбірацца, што да чаго, а цяпер хутчэй адгэтуль!

Праз акно падае святло ад лямпачкі. Над лаўкай — схема чыгунак Заходняй Прусіі.

— Ты мне якраз і патрэбна! — кажу ўголас.

Выразаю схему, прыглядваюся.

З Мар'ембурга ва ўсе бакі разыходзяцца пяць чыгунак і адна з іх — у бок Штутгофа. Добра, што не знайшоў у пасажырскім схованкі, чаго добрага — заўтра мог бы прыехаць зноў у лагер!.. Трэба падпіль-наваць на станцыі таварняк і ехаць ім. Толькі ж як знайсці стрэлку патрэбнага напрамку? На пуці — не на шашы, вузенькіх дошчачак з пералікам гарадоў не бывае, машыністы абыходзяцца і так. Мушу даведацца ад людзей, але на сёння хопіць.

Хаваю схему ў сумку, выбіраюся на рэйкі, адтуль — у поле і зноў да баўэра ў гумно спаць.

3

Тым часам Валодзька з-за маёй авантуры праляжаў у каменным мяшку чатыры ночы і тры дні без ежы і вады. Толькі на чацвёртыя суткі адчыніліся дзверы і арыштанта вывалаклі на калідор. Эсэсавец ударыў яго ботам:

Сімулянт пракляты! Хопіць вылежвацца тут! Марш!..

Дапамагаючы сабе рукамі, Валодзька ўзняўся сяк-так на ногі.

З калідора выштурхалі яго на падворак. Дзённае святло асляпі-ла, і Валодзька не адразу разабраў, што перад ім тырчыць Хэмніц з двума «гэфтлінгамі».

Твае браты? — гыркнуў рапартфюрэр.

Толькі цяпер брат пазнаў арыштанта з нашай вёскі, у якога было гэтаксама, як у нас, прозвішча Кучынскі. Другі арыштант — незнаёмы.

Не...

Напэўна?

Напэўна!

Прызнавайся! — Арно замахнуўся на брата скрыпачкай.

Валодзька паціснуў плячыма.

Прэч! — рапартфюрэр пнуў кожнага «гэфтлінга» ботам ды загадаў ім бегчы ў лагер.— I ты таксама туды! — крыкнуў на Валодзьку.

У брата былі збітыя бакі, парэзаныя штыком плечы. Усе раны зверху зацягнула струпамі, яны панарывалі. Брат баяўся, каб эсэсавец не крануў нарываў, і хацеў паспяшацца. Анямелыя да атрафіі за трое сутак ногі не слухаліся, хоць ён напружваў усю сілу волі. Што рабіць? Валодзька нагнуўся, узяў за калашыны, паспрабаваў перасоўваць ногі рукамі. Рапартфюрэр падскочыў, ударыў яго ботам, і брат далёка адляцеў у бок лагера.

Гэтак футболячы Валодзьку, рапартфюрэр і дайшоў да новага лагера.

За варотамі — выстраеныя, як пад лінейку, на «смірна» тысячныя калопы паласатых арыштантаў. Хэмніц пакінуў Валодзьку ля калючага дроту, а сам накіраваўся да калон прымаць ад «блёкэльтэстэ» рапарт. Прыняўшы іх, эсэсавец пачаў штосьці гучна чытаць. Валодзька здагадаўся — Арно Хэмніц чытае пра яго, але не мог сабрацца, каб паслухаць. Усе свае сілы намагаў па тое, каб не зваліцца на дрот, пачэплены на белыя чарачкі. У дроце пульсіраваў ток высокага напружання. Ад дотыку чалавек згараў імгненна — толькі ўзнімаўся з няшчаснага сіні дымок.

Рапартфюрэр гэтым часам чытаў загад каменданта:

«...За спробу ўцячы з рабочай каманды «Тыгенгоф» арыштанту Кучынскаму Уладзіміру адмераць семдзесят плётак перад строем ды перадаць на катаржныя работы да печаў цагельні! За садзейнічанне ўцекачам адмераць па дваццаць плётак лагернаму пісару Цукерману і ўсім членам каманды. Прыгавор канчатковы, выканаць яго перад усім строем «Вальдлягер Штутгофа!»».

То фашысты без суда і разбору душылі людзей сотнямі ў дзень, то з педантычнай дакладнасцю ігралі ў законнасць і ўрачыста, з тэў-тонскай рамантыкай ды бяздумным размахам праводзілі публічныя спектаклі. Рытуал пакарання плёткамі перад строем адбываўся са смакаваннем і з цвёрда ўстаноўленымі цырымоніямі.

Для Валодзькі ўжо стаялі падрыхтаваныя козлы, ляжала доўгая раменная плётка з волавам у сярэдзіне. Ля месца экзекуцыі чакалі два сведкі — афіцэры СС, кат ды лагерны доктар з яшчэ не падпісаным актам у чырвонай папцы.

Скончылася чытанне загаду. Зялёнка шпурнуў Валодзьку на козлы. Два салдаты хапілі яго за рукі і ногі. Кат уздыхнуў на поўныя грудзі, адвёў руку з плёткай, павярнуў твар да рапартфюрэра і замёр.

Anfangen![[54]]

Злосны свіст і здаволенае — эк!

Валодзька рэзка тузануўся, але яго трымалі мёртвай хваткай. Найбольш невыносным было тое, што не можаш зменшыць сабе боль рухамі ног, не патрымаешся за пабітае месца, не патрэш яго.

На гэты раз брат закрычаў на сёмым удары. Закрычаў і здзівіўся: хто ж гэта вішчыць на ўвесь лагер такім тонкім і збалелым голасам?

Крык перашкаджаў камісіі лічыць, яе члены гідліва паморшчыліся.

Warte mal![[55]] — кінуў бліжэйшы афіцэр кату, падскочыў да козлаў і ўдарыў Валодзьку ў твар ботам.

Брат каторы раз страціў прытомнасць, і гэта яму зберагло сілы. Цяпер дарэмна Зялёнка вылазіў са скуры, чырванеў ад натугі і сцябаў так, каб рассячы скуру арыштанта да голага мяса. Брату было ўсё роўна, ён нічога не чуў.

Sibzig![[56]]— з пераможнай злараднасцю пахваліўся кат, павярнуўшы спатнелую пысу да Хэмніца.

Рапартфюрэр з пытаннем глянуў на членаў камісіі.

Es schtimmt![[57]] — прамовіў першы афіцэр.

Ich bin einerschtanden![[58]] — дадаў другі.

Ich auch![[59]] — кінуў доктар.

Gut![[60]]— задаволена аб'явіў рапартфюрэр і зрабіў адзнаку ў паперцы.

Такім чынам адмералі, што было вызначана, лагернаму «шрайбэру» Цукерману і астатнім тыгенгофцам на чале з капо Люкембахам, а каб непрызвычаеныя, як Валодзька, да болю людзі не надта вішчалі, цёплымі шалікамі ім завязалі раты. Тады рапартфюрэр сунуў паперку ў фанерную папку і крыкнуў да выцягнутых у струнку старастаў блокаў:

Вольна! Распусціць блокі на работу!

Хэмніца чакалі новыя справы, і ён пайшоў.

Вольна!

Вольна-а!..

Каманда «Гопэгіль» — строіцца!

«Вальдкомандо» — сюды-ы!..

Малыя, меншыя і найменшыя начальнічкі цяпер з дакладнасцю і выпраўкай, якой пазайздросціла б не адна вайсковая адзінка любой арміі, сталі выкрыкваць каманды, распускаць блокі, а капо — фарміраваць рабочыя групы.

Тыгенгофцы і Цукерман, трымаючыся за нагавіцы, папляліся, як п'яныя, да сваіх. Салдаты ўзнялі Валодзьку вядром вады на ногі, паставілі ля барака, адкуль меліся яго забраць у «Гопэгіль». Доктар нешта чыркнуў у акце, даў падпісаць абодвум афіцэрам, усе яны дзе-лавіта, важна, з пачуццём споўненага абавязку накіраваліся за рапартфюрэрам да варот.

4

Як толькі перад баракам не стала эсэсманаў, усё прыйшло ў рух, закатлавала. Многія каманды рассыпаліся, арыштанты рынуліся да Валодзькі. Брата абкружылі дзесяткі людзей. З усіх бакоў ляцелі ўзбуджаныя і радасныя выкрыкі на польскай, рускай, французскай, іспанскай, чэшскай і нямецкай мовах:

Русэк, віншую!

Твой брат — малайчына! Эх, дай, псякрэў, паціснуць тваю руку!

I ты вытрымаў, карррамба! Моцны з цябе хлоп!

Ну ж і распісалі цябе, мярзотнікі!

Нічо-ога, абы косці цэлыя, мяса нарасце!

На моркавіну, яна адновіць у табе кроў!

У мяне цукровы бурак — вазьмі!

Бяры, Уладэк, бульбіну печаную! Бяры, бяры, свежая! Сам пёк учора!..

Ух, як вы іх абдурылі!

З цэлым іхнім «гундбатальёнам»!

Назаўтра палавіну сабак выбракавалі! Астатніх тры дні не кармілі!

А шарфюрэра паслалі на Усходні фронт, ведаеш?

Адкуль беднаму ведаць, ты што?

Паслалі, нават такога старога адправілі! I ўсіх пяцярых вахманаў!

Адразу шасці бошам твой Алекс капут зрабіў!

Там іх «кацюшы» ўраз кокнуць, будзь пэўны!

Мяса з іх наро-обяць!..

— На ўра рускага падкідвай!

Дайце адгайкацца чалавеку!

Але ж і здорава іх абдурылі!..

Радаваліся, ганарыліся і астатнія тыгенгофцы з «аўзэнкомандо», якіх арыштанты гэтак жа абкружылі, гэтак жа савалі ім падарункі і распытвалі, як там усё было на станцыі. Памеранцы цяпер шчыра самі сабе верылі, што і праўда дапамаглі ўцекачу.

Валодзька адчуў, як у яго святлее галава, аднекуль прыбываюць сілы. Нічога падобнага лагер яшчэ не бачыў! Дзеля адзінага такога моманту варта было рызыкаваць ды цярпець!

Валодзька адчуў сябе галоўным саўдзельнікам братавага ўчынку, напоўніўся гонарам, шчыра парадаваўся яго поспеху і ўсё яму дараваў. У яго душы ўзрадзіўся пераможны крык:

«Дулю вам, фашысты чортавыя, у самы нос!»

Плачучы ад шчасця, брат ціснуў дзесяткі рук, запіхваў падарункі ў кішэні, за пазуху — куды адно мог, ды бармытаў:

Дзенькуе!.. Данке!.. Спасібо!.. Дзякуй!.. Мерсі!.. Камара-ады!..

Цірольскі злодзей і бандыт — Адзі Мэркер — любіў засякаць ары-штантаў з «Гопэгіля» да смерці. Цяпер нават закаранеламу, здавалася, садысту заімпанавала перамога зняволеных над усясільнымі эсэсмапамі з іх кулямётамі, вартаўнічымі вежамі, крэматорыямі, «гундбатальёнам» і цэлай сістэмай тэрору. Капо праціснуўся праз натоўп.

Не бойся, Уладэк! — загаварыў ён з такой душэўнай цеплы-нёй, што ўсе змоўклі.— На цагельні цябе пакрыўдзіць нікому не дазво-лю! Станавіся ў хвост калоны! Каля брамы старога лагера пакуль што адпраўлю цябо ў «рэвір».

I Адзі абяцанне стрымаў.

У «рэвіры» дактары-арыштанты пра ўсё ўжо ведалі. Яны спатка-лі Валодзьку з маўклівым спачуваннем і пашанай. Першым чынам санітар даў яму цэлую міску малочнага супу і кавалак хлеба. Калі хлапец усё з'еў, загадаў:

— Цяпер кладзіся на каталку, паедзем на рамонт! Пад наркозам Валодзьку здалося, што ён у цагельні пускае зверху ўніз па дошках цэглу. Цагліны з жалезным грукатам з'язджаюць у баржы. Прыходзіць Арно Хэмніц, узіраецца. Нешта рапартфюрэру не спадабалася, ён піхае брата бліскучым ботам. Валодзька ляціць па нахіленых строма дошках. Брат з'язджае, з'язджае і з'язджае, а дошкам — канца няма. Едзе па іх то плячыма, то бокам, то жыватом, то задам, а вялізныя стрэмкі і залазяць яму ў цела і колюць.

Пакуль Валодзьку так снілася, дактары разразалі брату нарывы і закладвалі кнаты.

Раздзел пяты

1

Выспаўшыся ля Мар'ембурга ў гумне, заву я хлопчыка, які каровам бярэ сена. Гэта ўкраінец, немцы прывезлі яго сюды на работы. З ім дамаўляемся хутка.

Хлопчык прыносіць малака, хлеба, капусты, сала. Калі сцямнела, выводзіць мяне за гумно.

Адгэтуль — проста на Варшаву! — паказвае на чыгунку.— Па-ане, вазьміце і мяне з сабой! — моліць ён з сумам па радзіме, і мне робіцца малога шкада.— От, пабачыце, перашкаджаць не буду вам!

Не хапала адно мне яго! Знімаю блінападобную лагерную «міцку» без казырка, палохаю:

Паглядзі, якая на мне вопратка, глянь, што на галаве!.. Я — цяжкі злачынец у немцаў, зловяць цябе са мной — расстраляюць!

Ну і няхай! Вазьмі-іце!.. Я — дужы і многа не ем!..

Ледзь я ад хлапчаняці адвязаўся.

Па насыпе заходжу на станцыю, прыступаю да справы.

У нямецкіх таварняках на кожным вагоне спецыяльная рамка, а ў ёй пад сеткай — стандартная паперка, якая паказвае маршрут, ка-тэгорыю ладунку ды горад, куды ён едзе. Я навымаў пару дзесяткаў такіх паперак, залажу ў тармазную будку ды чыркаю запалку аб скрыначку...

Якія толькі гарады не віднеліся на стандартных бланках! Берлін. Франкфурт. Кюстрын. Гамбург. Парыж і Марсель. Нават — Афіны і Капенгаген. Зноў Гамбург і Берлін... Беластока, Гродна ці Мінска — не відаць!

З сабой у мяне торба з ежай, бутэлька вады. Зашыцца ў адпа-ведны вагон на самае дно ладунку ды ехаць у ім пяць, дзесяць дзён, пацярпець, памучыцца, пакуль не даеду да сваёй мясцовасці — толькі гэткі мой ратунак!

Устрывожаны, гарачуся, бегаю з канца ў канец станцыі, вымаю ды вымаю паперкі, але, як на злосць, патрэбнага вагона не відаць. Свеціць месяц. Ад марозіка скрыпіць пад драўлянымі падэшвамі сняжок. Пуста...

Доўга блытаюся па пуці, натыкаючыся на рэйкі. Вось-вось заўважаць — ваенны час! Вырашаю ехаць любым поездам і падаюся да варшаўскай стрэлкі: на стрэлках паязды ездзяць памалу.

Нарэшце заўважаю на гарызонце нейкі рух, а дзве кроплі святла пачынаюць расці на вачах. Так, на мяне проста, як па лінейцы, сунуць цьмяныя слепакі фараў — поезд! Толькі па каторых ён коціць рэйках, дзе лепш чакаць яго?..

Адразу за паравозам цягнецца службовы вагон, за ім — платформа з белымі капцамі — нібы гурбамі мелу. Хапаюся за жалезную скабу, адбіваюся нагамі ад зямлі, і мяне з сілай кідае ў нейкуіо масу. Прабую рукой — цёплая. Суну руку далей — гарачая! Па вушы залажу нагамі ў мяккую масу.

Наўрад ці яшчэ калі ў жыцці даводзілася мне з такім камфортам ехаць.

Ляжу, бытта ў ванне. Весела пазвоньвае счапленне вагонаў, ляскочуць буферы, а на стыках бадзёра выбіваюць рытм колы. Навокал — заліты месяцам сярэбраны прасцяг поля. Толькі месцамі цямнеюць плямкі то вёскі, то пералескаў. Мірна і спакойна. На свеце — ні вайны, ні Штутгофа, ні эсэсманаў з «гундбатальёнам»! На душы — усё такая ж дзікая радасць перамогі. Ад бадзёрасці і збытку сілы цела гатова выскачыць са скуры! Калі на пераездах машыніст сігналіць, хочацца набраць у грудзі паветра і перакрычаць паравоз.

Насцярожвае мяне крыху белая маса. Калі прыступы радасці праходзяць, заклапочана чэрпаю жменямі гарачае месіва ды дзіўлюся: чаму цеплыня гэтай масы пастаянная? Ці не хімічнае рэчыва для якога-небудзь ваеннага завода праяўляе рэакцыю? Яшчэ згару, да д'ябла! Маса аслізлая і мокрая, як мёрзлая бульба, хімічныя рэчывы, здаецца, сухія, сыпкія...

На жаль, ехаў я гэтак раскошна адно кіламетраў з дзесяць.

Мінаем семафор. Поезд збаўляе хуткасць, паказваецца першая станцыя. Паравоз спыняецца супроць вакзала. Выразна відаць, як са службовага вагона няўклюдна, з зацёкшымі нагамі ў фэльцавых нязграбных ботах на перон вылазіць начальнік цягніка і вітаецца з дзяжурным па станцыі:

Здароў, стары хрыч!

Дзяжурны нешта мармыча, пазяхае.

Што, не даў табе паспаць?

Бадзяга, не мог з'явіцца пазней?

Ліха цябе не возьме, пацярпі.

Многа мне прывёз?

— Толькі гэтыя дзве платформы жому. Справішся з імі хутка ды зноў будзеш дрыхнуць да раніцы! А вось мне давядзецца мэнчыцца да самага Дойчэ Эйлаў! Цэлую божую ноч!..

На гэта дзяжурны толькі пазяхае:

Ы-ы-ыэх! Цьфу, доля наша, донэрвэтэр... Э-э...

Начальнік цягніка заражаецца ад сябра і пазяхае таксама. Тады гаворыць ужо іншым тонам:

— Ну, куды падаваць платформы, кажы!

Надарэмна баяўся: сяджу ў адыходах цукровых буракоў — у жоме! I еду зборным! Цягнік гэтак цяцер будзе станавіцца на кожнай станцыі ды пакідаць па аднаму-два вагончыкі!

Нацешыўся, халера!..

О-ой, як не хочацца выбірацца з раскошнай кватэры. Агортвае нейкае блазенства, хочацца з немцамі падражніцца ды крыху іх падпалохаць. Адкрыта выскокваю на перон, атрасаю з сябе жом і з усяе сілы ламачу драўлянымі падэшвамі ў поле. Калі мяне ўжо бачыць не могуць, паварочваю да хваста эшалона: у зборных, я ведаю, вагон апошні адчапляюць на апошняй станцыі. Узбіраюся на платформу з цэментавымі трубамі.

Гэтак за ноч праязджаем кіламетраў з восемдзесят ды прыбываем у Дойчэ Эйлаў. Бадзёрасць з мяне ды ігрывасць вецер выдзьмувае начыста. У трубах страшэнна скразіць, паступова замяр-заю да такога стану, калі трацяць прытомнасць.

Ля семафора эшалон спыняецца, і я злажу — хопіць аж надта такой язды. Бегаю ў кустах, расціраю цела. Здаецца, не адмарозіў нічога, а ўсё іншае — глупства! Дзе ж пераначаваць? Ля чыгуначнай будкі — крыты стажок саломы. Стажок — усяго пудоў на дзесяць, але я забіраюся наверх.

Днём дзеці прыбягаюць скубці казе салому. На маё шчасце, пакаёвы сабачка, які прымчаў разам з малымі, не чуе чужога, а дзеці — дзецьмі, не заўважаюць, што зверху стог паменшаў.

2

Вечарам вылажу са стога ў хвойнічак. Што рабіць? Зноў вартаваць цягнік, каб трапіць на зборны?.. Па схеме і з Дойчэ Эйлаў разыходзіцца аж пяць чыгунак. У Мар'ембургу трапіўся хлопчык, а хто пакажа патрэбную стрэлку тут? Выйсця не маю, падбіраюся да шашы.

Чуваць польскую мову. Прапускаю сілуэты людзей, асцярожна крадуся за імі. Адзін чалавек прыадстае, паціху клічу яго па-польску.

Малады і жвавы хлапец пазывае сябе Кавальскім і кліча яшчэ дваіх, з пашанай шэпча:

Са Штутгофа, хлопцы!

Фі-іў!

О-го!

Разгаварыліся. Хачу прыкінуцца палякам, ды ўжо запозна. На маіх грудзях хлапец разгледзеў чорнае «R» і здагадаўся, што абазна-чае. Халера, не сарваў праклятай лапіны з нумарам!

Па-нямецку гаворыш здорава? — пытаецца Кавальскі.

Нішто...

Тады чакай тут! Адно не сыходзь з месца! — кідае мне новы знаёмы ды загадвае сябрам:— А мы, хлапакі, ідзём да работы, жыва!

Зноў застаюся адзін.

Хвілін праз дзесяць палякі з'яўляюцца. Кавальскі трымае мун-дзір чыгуначніка і ўзрушана апавядае таварышам, як удалося аба-красці шэфа. У другога — фуражка. У трэцяга — нагавіцы і чаравікі. Абодва не дачакаюцца, калі нарэшце падыдзе чарга апавядаць ім.

На, русэк! — кідае мундзір Кавальскі.

Лаўлю адзенне на ляту.

Толькі... не выдасі?

Паляк глядзіць на мяне так вымоўна строга, што адчуваю: ніякія словы яго не ўпэўняць, ніякіх слоў і не трэба, яго пытанне магу адно пацвердзіць справай.

Па-ане, што-о пан...

Глядзі ж!..

Няўжо я. — мармычу, даўлюся камяком, які падступіў да горла, і не ведаю, як аддзячыць, ды на штутгофскую паласатую куртку нацягваю мундзір чыгуначніка.

Ён ладны. З цёмна-сіняга сукна. На пагонах — сярэбраныя кан-ты, а ў сяродку пазалочаны арол трымае ў кіпцюрах гэтак жа пазало-чаную свастыку. Мундзір прыходзіцца ў самы раз. Крыху вялікая фуражка — высокая, з агромністым дэкам і сярэбранай эмблемай над ілбом, як называюць у нас — з качаном капусты.

Мундзір — дзяжурнага па станцыі. Фуражка — машыніста. Нагавіцы зашмальцаваныя, бліскучыя, відаць — качагара. I ўсё розных памераў. Хлопцы яшчэ жартуюць:

Прабач, з трох швабаў збіралі, не зусім па росту!

Сам вінават! Трэба было папярэдзіць, то падрыхтавалі б!..

Дакладна пад талію!..

Нічога, добра і так! — яшчэ не веру раптоўнаму шчасцю, нават не ўлаўліваю гумару.

Адчуваю бязмерную ўдзячнасць гэтым людзям. Робіцца сорамна за ўсе нядобрыя словы, якія калі-небудзь сказаў на палякаў. Клянуся сам сабе — болей ніколі іх не вымаўляць, быць ім да смерці верным.

Koledzy! Koledzy! — магу толькі выціснуць з сябе.

На яшчэ трыццаць марак! — суне Кавальскі паперкі з партрэтам Бісмарка.— Мы тут злажыліся...

Хутка ператвараюся ў сапраўднага арыйца, нават у чыне ды пры грашах.

А цяпер да свайго маскараду ты павінен прызвычаіцца,— навучае энергічны Кавальскі.— Табе неабходна пераканацца, што на цябе ніхто не звяртае ўвагі, трэба ўвайсці ў ролю шваба, упэўніцца!

Але як?

Звяртайся да нас толькі па-нямецку!

Паляк гаворыць упэўнена, бытта тут, у Дойчэ Эйлаў, адно гэтым і займаецца, што сам ездзіць пераапранутым і другіх для гэтага рыхтуе.

О! хадзем у сталовую, пакуль яшчэ адчыненая, там папрактыкуешся!

3

У сталовай хлопцы заказваюць піва. Прыносяць і мне. Я піва яшчэ і ў рот ніколі не браў — каштую агідную вадкасць і, расчара-вана, адстаўляю. Бр-р!.. I прыдумаюць жа брыдоту!..

Што ты яму заказаў? Яго трэба раней накарміць, ён — галодны! — вырашае энергічны паляк ды зноў праяўляе ініцыятыву:—Болек, папрасі Ядзю, каб прынесла ў талерцы як належыць!..

Іду!

Я раптам падумаў, што гэтая хвіліна вельмі важная. Спаткаў сваіх найлепшых сяброў! І найхутчэй за ўсё бачу іх першы ды апошні раз у жыцці. Трэба сябе неяк паводзіць інакш. Але як? Прыглядзецца хоць да людзей, запамятаць іхнія твары. Ды мае вочы міжволі зыркалі ўбок, а хлопцы ўсё прыгіналіся, перашэптваліся — так і не разгледзеў іх як належыць.

Алекс, толькі не бойся! — супакойвае Кавальскі.— Цяпер, калі не будзеш дурнем, то за суткі заедзеш дадому. Білеты купляй не на доўгія дыстанцыі, бо касіркі могуць патрабаваць пропуск. Спачатку бяры да Аленштайна, потым вазьмі да Інстэнбурга. Да яго не даязджай, павярні на Шарфэнвізэ, а там — Беласток пад бокам!

Сапраўды, няма чаго баяцца. Здаецца, нічым не адрозніваюся ад іншых мужчын. Хіба толькі што сяджу ў фуражцы. У Штутгофе галовы нам стрыглі пад машынку і ад ілба да макаўкі выбрывалі палоску шырынёй на два пальцы.

Памятай, зараз у немцаў столькі розных фольксдойчаў, квіслінгаў, што яны і самі паміж сабой часамі на пальцах дамаўляюц-ца! — дае ўжо на двары апошнія інструкцыі дзельны Кавальскі.— Алекс, смела шпар, як умееш! На твой акцэнт ніхто не зверне нават увагі!

Пастараюся...

Перад вакзалам займае дух, бытта маюся скочыць у цёмную яміну, у якой не відаць дна, і ліха яго ведае, што там — пясок, вада, вострыя ражны, вужакі ці Майер з «гундбатальёнам».

— Ідзі, а мы — на перон! Адтуль праз шыбы добра відаць усё, што робіцца ў зале вакзала! Паўгадзіны будзем сачыць за табой! Мо яшчэ спатрэбімся, зразумеў?

Ясна.

Давай, Алекс!..

Палякі добразычліва, са спачуваннем, шчыра ціснуць мне рукі, падштурхоўваюць.

4

Драўлянымі нагамі накіроўваюся да ўвахода ў змрочны буды-нак. Плячом штурхаю дзверы. Адразу натыкаюся на патруля фельд-жандармерыі. Надзьмутыя два салдаты ў касках і з бляхамі на грудзях ледзь акідваюць мяне зняважлівымі позіркамі і велічна плывуць на двор. Я разгублена тапчуся на месцы.

Пан чыгуначнік, скажыце, калі ласка, а каторай гадзіне ідзе цягнік да Мар'ембурга! — пытае ні то мяне, ні то каго другога тонкі галасок.

Азіраюся перапалоханы. Ля маіх ног — дзеўчынё. Знізу небяспе-кі не чакаў. Як быць? Хвіліну маўчу, ваўкавата азіраючыся.

У Штутгоф фашысты мяне і Валодзьку забралі з працы на чыгу-начнай станцыі. Перада мной вісіць расклад руху цягнікоў. Белымі літарамі на чорным фоне там выразна і акуратна выведзена: Дойчэ Эйлаў — Мар'ембург, адпр. 2З г. 16 мін., каштуе 2 маркі 8З пфенігі». Пра ўсё гэта нарэшце кажу дзяўчынцы.

Дзякуй! — робіць малая рэверансік ды бяжыць да маці, якая сядзіць на кукішках ды ўдзячна бліскае вачыма.

Аднекуль з'яўляецца мілавідная немачка:

А на Ліцманштат, скажыце, пан чыгуначнік, калі ласка, як мне заехаць?

Ліцманштат... Ліцманштат... Так, здаецца, Лодзь немцы перайменавалі... Зрэшты, магу сабраць тут натоўп, ну іх да ліха!

Во! — паказваю на дошку з раскладам ды хутчэй стараюся знікнуць.

Крочу да акенца.

А мы на Аленштайнт ужо не выдаём білетаў! — гаворыць сімпатычная маладая касірка. У дзявочых вуснах нямецкая мова — мілагучная, мяккая, мілая...

Не? — я ўжо не ведаю, што і рабіць.

На жаль, давядзецца вам чакаць раніцы,— шчыра спачувае маладзенькі анёл.— Спадзяюся, начаваць вы маеце дзе? — з ласкавай заклапочанасцю ўдакладняе ён.

Ма-аю!..

У парадку! Заўтра прыходзьце а шостай і за гадзіну да адыходу пасажыркі возьмеце сабе!

А не можа так быць, што не хопіць?.. Я вяртаюся дамоў, кароткі час маю...

О-оу, на-айн! Перагрузкі ў нас раніцой ніколі не бывае!

Гм, ты бачыш? Бы з роўным загаварылі са мной нават немкі!

Не надта клапачуся, як дачакацца раніцы,— агортвае бяспечная ўпэўненасць. У кіёску набіраю на тры маркі газет, часопісаў. Нібы ў мірны час адчуваю ўжо цікавасць да іх. З каштоўнай ношай накіроўваюся ў транзітную залу, а ўсім сваім нутром не перастаю сачыць за наваколлем.

Перада мной нутро Германіі.

Ужо каторы год яна вядзе захопніцкія войны, усцілае касцямі краіны, даводзіць да жабрацтва мільёны людзей, пераўтварае цэлыя раёны ў пустыні. Дзесьці там рыхтуецца ўжо адкатвацца ад Волгі ня-мецкая армія. Уцякаюць з Афрыкі. Англічане ўжо выйгралі паветра-ную бітву... Толькі тут, у глыбокім тыле, яшчэ не адчуваецца катастро-фы ды абсалютна нічога не мяняецца.

З дакладнасцю да мінуты ходзяць цягнікі. Працуюць сталовыя, буфеты, кіёскі. Начышчаныя і свежыя мундзіры носяць чыгуначнікі — жанчыны, мужчыны і фроляйны. Дзе я праходзіў, усюды былі чысціня і парадак — на пуцях, шашы, вуліцах. Памяшканне вакзала блішчыць ад свежага лаку на дзвярах, лаўках, і зладжана працуюць у ім службы. Праз усю залу перакінуты лозунг: Alle Räder müssen rollen für den Sieg![[61]] Між акон намаляваны мужчына, ён ківае ў залу пальцам, а з вуснаў яго вылятаюць словы: Pst! Fiend hört mit!..[[62]]

Разгортваю газету. Гм, сярод іх — ужо і сённяшняя, вячэрняя, з Берліна!..

У мясцовай, дойчэ-эйлаўскай, стаіць чарговая порцыя жалобных квадрацікаў з крыжыкамі і прозвішчамі загінуўшых на працягу апошніх сутак салдат і афіцэраў «фюр фатэрлянд унд фюрэр». Ахвяры ў падборцы выглядаюць часовым непаразуменнем — бытта загінулі яны ў аўтамабільнай катастрофе. Пад жалобнымі аб'явамі падпісаны тыя, хто паведамляе: жонка, бацькі, дзед, школа, тэхнікум, магазін, «Гітлерюгэнд».

Тылавыя немцы яшчэ ўпэўненыя — увесь свет вось-вось упадзе перад трэцім рэйхам на калені. Яны дазваляюць сабе нават друкаваць артыкулы, якія нічога агульнага не маюць з вайной: пра паляванне, пра раскопкі ў Паўднёвай Амерыцы... Анонсы карцін: «Бялізна і каханне», «Бубновы туз», «Роз-Мары», «Дзяўчына, аб якой я мару»...

Упэўненасць, бяспечнасць ад пачуцця сілы, арганізаваная зладжанасць і дысцыпліна — адвечныя рысы нямецкага народа — пакуль што выдатна служыць крываваму Гітлеру і яго бандзе выконваць брудную справу.

У Штутгофе, калі вычытвалі між радкоў аб чарговым паражэнні фашыстаў на фронце, ад радасці трацілі прытомнасць і на пальцах лі-чылі дні, якія заставалася цярпець у лагеры смерці. Дзесьці там, за калючымі дратамі ў лесе, тысячы няшчасных маняць сабе гэтак жа і цяпер.

Першы раз перастае грызці сумленне, што ўцёк. Дурань, яшчэ і вагаўся!

З паперы пераводжу позірк у залу.

Пад пальмамі, на масіўных лаўках — салдаты з чамаданамі, ранцамі, біклажкамі ў суконпых чахлах і з кацялкамі. Салдаты, мабыць, ехалі на адпачынак ці вярталіся ў часці. Сядзяць тоўстыя баўэры ў чаравіках, шараварах ды самаробных панчохах да каленяў, выставіўшы тоўстыя лыткі. Сядзяць і жанчыны з бауламі і вузламі... Я з газетамі стаю, абапёршыся аб калону. Нядобра так тырчаць на віду. Куды б прымасціцца?

У самым кутку, пад вялізным партрэтам Гітлера са скрыжава-нымі на грудзях рукамі, паважна і спакойна, як святы, рассядае сівы чыгуначнік. Побач з ім на лаве блішчыць жоўтая дошка тэлеграфнага апарата.

Магу ля вас трохі заняць месца, бацька? — пытаюся асцярожна.

Калі ласка, юнак, сядзіся, лавы нам хопіць! — стары ахвотна ціснецца, падцягвае апарат.

Прысядаю.

Разглядваю бытта і далей здымкі ў часопісах, а на самой справе сачу, што робіцца ў зале. Таксама сумуюць пасажыры — ляніва жуючы бутэрброды, абводзяць памяшканне пустымі вачыма, перакідваюцца фразамі ды чытаюць кніжкі. Мой сусед спакойна спачывае ў той самай позе, агорнуты ўспамінамі,— не паварухнецца.

Толькі цяпер успамінаю пра палякаў. Праз каторае акно яны назіраюць? Нічога не відаць, што робіцца на двары. На ўсялякі выпадак раблю крадком некалькі грымас ды паглыбляюся ў «Пройсішэ нахрыхтэн».

А дванаццатай гадзіне ночы ў зале з'яўляюцца два чыгуначныя паліцыянты ў светла-блакітных мундзірах і накіроўваюцца да паса-жыраў. Вайсковых праганяюць у салдацкую начлежку, цывільных — у гасцініцу. Стараючыся быць абыякавым, пачынаю паспешна складваць паперы і я.

Сядзі, сядзі, мы — чыгуначнікі, нас гэта не датычыць! — супакойвае мяне сівы немец.

Паліцыянты павыганялі ўсіх, а нас двух не кранулі і праўда.

Як блізкаму сваяку ўжо кажу суседу, куды мне ехаць, і прашу разбудзіць. Каб не паказаць выгаленую на лобе палоску, аж да вушэй нацягваю фуражку машыніста. З дазволу старога кладу на паліра-ваны столік сумку, на яе — галаву, выцягваю на лаве ногі ды неяк лёгка вельмі засынаю.

5

Здаецца, яшчэ і не спаў, а мяне ўжо хтосьці пачынае далікатна штурхаць.

Уставай, юнак! — добразычліва кажа незнаёмы голас.

Саджуся на лаву. У зале горача. Размарыла. Дзе я? Што са мной адбываецца? Што за людзі лазяць па нейкай зале? Хто гэта побач сядзіць і якой яму халеры ад мяне трэба, чаго прыстае?!

Ніяк не магу прачнуцца.

Табе на Аленштайн? — пытаецца стары.

Толькі тут спахопліваюся, што праспаў цэлую ноч ды ва сне перажываў нешта важнае. Ага! — першы раз у жыцці бачыў сны на нямецкай мове! I незнаёмы гаворыць жа да мяне па-нямецку!

На Аленштайн...

Пара, пара, хлопча. Пасажырка адыходзіць праз дваццаць мінут!

Ужо?..

Хапаю сумку, а сон як рукой з мяне зняло.

Не трапячыся, абудзіў акурат, паспееш!

Дзякуй, бацька! Шчаслівай дарогі!

I табе таксама! Ляці!

Улажу ў вагон. Ён не атоплены, без святла, але што ў ім маладая і з карымі вачыма правадніца, я такі разгледзеў. Усе лаўкі занятыя. Спыняюся ля акна ў праходзе.

У вагоне — мясцовыя жыхары. Шмат і эвакуіраваных з Берліна. Пераважна жанчыны. I яны безупынна балбочуць, стаіць прыглушаны гоман. Жыхаркі Берліна апавядаюць пра жудасць бамбардзіроўкі сталіцы саюзнай авіяцыяй. Пляткараць, што Гітлера няма, яго бытта бы арыштавалі. Фюрэра замяніў фельдмаршал Ромэль, і цяпер, дзякуй богу, вайне хутка канец — бальшавікі і англічане фельдмаршала надта баяцца і адразу паддадуцца. Сама Амерыка супроць Германіі ды Японіі, вядома, не вытрымае...

А я думаў, што немцы ўсе, без выключэння, фанатычна адданыя свайму фюрэру!

Слухаю бабскую балбатню і цікую. Ля мяне чагосьці зачаста круціцца правадніца. Якой халеры табе трэба ад мяне?.. Спрабую раму — адчыняецца, на зіму не заклінілі. Цягнік пляцецца кіламетраў сорак у гадзіну, скакаць можна. Толькі ўцісні галаву ў плечы, калені ўцягні ў жывот -- перакулішся разоў пяцьдзесят на адхоне, і ўсё, абы не трапіць на валун ці слуп. Ад акна не адыходжу.

Прыбываюць новыя пасажыры, але правадніца на іх не звяртае ўвагі, не правярае нават білетаў. Немачка мітусіцца на праходзе, дваццаць разоў мяне кранае бытта ненарок локцем, просіць прабачэння і за кожным разам беспрычынна смяецца. Я трымаюся за раменныя лямкі ад акна, прагна і трывожна лаўлю какетлівы галасок, жывыя позіркі ды блісканне зубоў.

Нарэшце прыбываем у Алешнтайн. З вагона вылажу неахвотна, з жалем, бытта нешта важнае камусьці недагаварыў, цікавае недаслухаў. Тырчу на пероне мінуту, другую, з надзеяй нечага чакаю, але мне зусім не доўжыцца, я прыкаваны да месца нібы магнітам.

Нарэшце вагоны пасажыркі рушылі. Правадніца выходзіць на падножку, бярэцца за парэнчы і выхіляецца, каб лепш было яе відаць. То была ў фэльцавых вялізных ботах, у шынялі, а цяпер — у светлых панчошках, у лодачках і ў шаўковай сукенцы. Калі яна паспела пераапрануцца?!

Цяпер ужо не баюся немкі зусім — прагна лаўлю кожны рух яе адкрытых па локці, загарэлых рук. З Аленштайна цягнік паехаў на Інстэнбург, там жыіве маці Шульмана, і я надта шкадую — не ўзяў адраса ў Рыхарда. Я ўжо нават перакананы — мне ж неабходна было раней туды ехаць, і білет меў куплены да гэтага горада!

Наступны пасажырскі ідзе толькі вечарам. Вакзал у Аленштайне маленькі, намазолю хутка ўсім вочы, трэба недзе падзецца. Чытаю вывеску — «Пункт харчавання праязных брыгад чыгуначнікаў». Страшэнна хочацца чаго-небудзь гарачага.

Іграць дык іграць: крочу туды, адкуль далятаюць пахі ежы.

6

У сталоўцы знаходжу шэфа. Пляту яму, што я — качагар, вазіў з брыгадай паравозы ў Данцыг і цяпер вяртаюся ў Гродзенскае дэпо, толькі ж надта згаладнеў — у Заходняй Прусіі хоць зубы кладзі на паліцу. Дабрадушны немчык з жывоцікам і чырвоным тварыкам ахвотна ўсяму верыць, загадвае жанчыне мяне накарміць. Кухарка налівае эмаляваную місу гарачае стравы, дае хлеб і бярэ дваццаць пфенінгаў. Машчуся ў куточку да стала, і па жылах маіх ужо разыходзіцца блажэнная цяплынь, ды з кожнай лыжкай жыццядайнай вадкасці прыбаўляецца сілы.

Падмацаваны баршчом, выходжу са сталовай, ды не ведаю, куды сябе дзяваць. Заглядаю ў нейкую піўную.

У невялічкім памяшканні за стойкай тырчыць тоўстая немка. Побач — маладая мые посуд. Перад імі — салдат трымае куфель піва ды штосьці пляце. Салдат бледны, з забінтаванай шыяй, без вінтоўкі. Мабыць, уцёк са шпіталя і каратае тут час, пажыўляецца.

У піўную без прычыны не ходзяць.

Піва, калі ласка,— прашу.

Вам светлага ці цёмнага? — пытаецца ветліва старая.

Губляюся: яно бывае рознае?!. Гы!..

I таго, і таго...

Дзеўка ставіць перада мной два поўныя куфлі. Мокрымі і пры-пухлымі рукамі дае рэшту. Раптам успамінаецца зграбная правадніч-ка, робіцца страшэнна сумна. Так хочацца некуды ісці, што ледзь сябе стрымліваю.

Дзве жанчыны за буфетам настаўляюць вушы, слухаюць. Прыслухоўваюся і я.

У рускіх — гэтак! — працягвае салдат.— У іх на абед ставяць гліняную місу гарэлкі на стол і драўлянымі лыжкамі хлябаюць яе, як у нас суп!

Майн гот! — дзівіцца маладзіца.

А гарэлка ў іх — моцная, як агонь!

I дзеці хлябаюць? — удакладняе буфетчыца.

Усе-е! — ажыўлена, з іскрамі ў вачах запэўняе салдат і дасмоктвае куфаль.— Пад Смаленскам сам бачыў!

Жах!

Далей ён правіць неверагодную гісторыю, як ранілі яго партызаны.

З кім ні загаворыш — толькі аб іх і гутарка! Няўжо з гэтымі бандытамі нельга нічога зрабіць? — пытаецца абураная буфетчыца.

Позна,— аўтарытэтна заяўляе салдат.— Распладзіліся ўсюды! Толькі Беласток наш. Адразу ж за гэтым горадам на краі лесу вісяць дошчачкі з надпісамі: «Партызанская зона. Вы нас не чапайце, не чэпім тады і мы вас!» Дзень і ноч стаіць іхняя варта пад дошчачкамі! Сам не раз бачыў у бінокль, калі праязджаў па шашы. Такія барадатыя здаровыя мужыкі з чырвонымі стужкамі на кубанках. Дымяць сабе самасадам ды пазіраюць на дарогу.

I ніхто з нашых не пойдзе ў лес! Ого, ступі адно туды! На кожнай елцы, на кожнай сасне сядзіць зязюля — кок! і гатоў, памінай як звалі!

Езус Марыя, і дзе? За Беластокам ужо, пад сэрцам самой Германіі!

А чым яны харчуюцца?

Го! Выйдзе ежа, пераапранаюцца за немцаў, едуць грузавіка-мі ў Беласток ці Кёнігсберг і выпісваюць сабе — хлеб, сала, віно, шакалад...

Майн гот!.. Выходзіць, мы кормім і сваіх і гэтых яшчэ?!

Усім вядома. Каб не партызаны, даўно б мы вайну скончылі, праўда, чыгуначнік?

Ну...— ківаю галавой.

Яго фальклорныя легенды пра лясных герояў, якія бытавалі, мабыць, у нямецкай арміі, супадаюць, на дзіва, з маім апавяданнем у Штутгофе, хоць мы і стаялі на розных баках барыкады. Там верылі і рабілі паблажкі мне, а тут — яму. Жанчыны толькі вохкаюць ды напаўняюць салдату куфлі.

А я сваё піва без прызвычаення піць не магу. Ды не пакідаць жа нявыпітым — звярну на сябе ўвагу! I чаго мужчыны перад вайной ганяліся так за гэтай гаркатой?.. Набіраюся адвагі ды праглынаю агідную вадкасць, як атруту.

Закружылася галава. Ад баек раненага разбірае смех. Салдат зноў звяртаецца да мяне, каб я нешта пацвердзіў,— цяпер ужо яўна падлізваецца. Кожным лішнім словам, кожным рухам баюся сябе выдаць. Занадта дорага далася свабода! Якой халеры сюды мяне занесла? Устаю і выходжу на двор.

Ад свежага паветра зараз жа прытомнею. Плятуся скрозь завей-ку праз ціхі гарадок — куды і чаго, сам не ведаю. Аднапавярховыя акуратныя домікі, агароджаныя металічнымі сеткамі. Кроны дрэў упарта супраціўляюцца ветру, гудуць. У твар кідае востры снег.

Недалёка ад вакзальнай плошчы, за нізкім плоцікам,— рабочыя з Усходу. Іх нядаўна вывелі з вагона, паставілі чакаць далейшага лёсу. Падняўшы выцертыя каўняры, хлопцы, захутаныя ў хусткі ды вышываныя ручнікі, дзяўчаты сядзяць на драўляных скрыначках, аблезлых чамаданчыках. Некаторыя баязліва прытупваюць, нават ня-смела спрабуюць жартаваць. Усіх бесцырымонна, са здзекам разгляд-ваюць вучні з ранцамі.

Хтосьці з малых плюе па бліжэйшага рускага, і гэта вельмі пада-баецца астатнім. Вучні ўжо адзін перад другім плююць на людзей. Потым плююць па камандзе — залпам. Бедныя хлопцы і дзяўчаты збіваюцца ў грамаду, бездапаможна і пакрыўджана азіраюцца, а мяне ўсё не дзівіць — нагледзеўся і не на такое!

«Новы парадак», заведзены Гітлерам.

Выбіраюся на чыстае поле. У роце агідна — бытта абпаілі пойлам. Перад вачыма — піўная з салдатам, у галаве заселі яго словы. Ля беластоцкай шашы была толькі невялічкая група Міцькі Высоц-кага! А мо і праўда цяпер там лясныя хлопцы перавярнулі ўсё дагары нагамі, я ўжо даўно не быў дома?!

Не церпіцца — хутчэй да сваіх!

Мяне так разбірае, што не адчуваю і холаду. Узбуджаны ад таго прыемнага, што мяне чакае, з прыўзнятым настроем бегаю ў полі да вечара. Тады вяртаюся на вакзальчык, купляю білет, адпраўляюся далей.

7

Гродна і Беласток немцы далучылі да трэцяга рэйху. Паміж гэтымі гарадамі і Прусіяй у раёне Шарфэнвізэ два разы цягнік перасякае выкручастую граніцу Польскага генералгубернатарства. Палякі-стрэлачнікі папярэджваюць — на граніцы высцерагайся.

На апошняй станцыі перад кардонам забіраюся ў паражняк, які едзе да Беластока. Залажу ў цяплушку, засоўваю з сярэдзіны дзверы, зашчапляю іх на гак, а для большай упэўненасці гакі абедзвюх дзвярэй прыкручваю дротам да сценак, а тады бяруся распальваць вугалем буржуйку.

Калі мінавалі Шарфэнвізэ, у мяне адлягло ад сэрца. Пад стук колаў да самага Беластока праспяваў усе песні, якія толькі ведаў. Спяваў пераможна, з упаеннем і асалодай.

У Беластоку жыве бацькава сястра.

А хіба ж цябе з Валодзькам не ў Штутгоф той заслалі? — дзівіцца старая.

Го, калі гэта было! — супакойваю яе, пераняўшы легкадум-ную інтанацыю раненага салдата з Аленштайна.— Цяпер працуем у Берліне машыністамі! Немцы зжаліліся, пусцілі на два тыдні дахаты памалаціць збожжа, а то старыя не ўправяцца, гаспадарка не малая, столькі снапоў мышы грызуць недзе!..

Ну то дзякуй богу!— уздыхае яна з палёгкай.— Скідай сваю шапку, скідай!.. Ці і ты ўжо набраўся ад іх звычкі — не знімаць яе дома?..

Скіну, цётку, дайце разгледзецца ў вас!..

У цёмнай каморцы сваячніца сцеле пасцель. Праз восем месяцаў — з часу, калі мяне арыштавалі,— зноў кладуся ў ложак з белай прасціной. Адсыпацца ніхто не перашкаджае. Суседзі бачылі, як у хату ўвайшоў немец. Пакуль не выйдзе ён, ні ў каго, вядома, не з'явіцца ахвоты наведаць старую.

Вечарам вяртаецца з работы стрыечны брат, вядзе мяне да знаёмага цырульніка ды шэпча майстру:

Франак, маўчы, не пытай ні пра што, а пастрыжы гэтага кавалера нагала!

Адчуваю, як дрыжыць рука цырульніка, калі ён пад пулёўку раўняе мне валасы. Затым развітваюся са сваяком, адпраўляюся на Палескую станцыю, залаягу ў пасажырскі цягнік.

Канчаліся пятыя суткі, як я ўцёк з Тыгенгофа. I тады гэтаксама скрозь галінкі свяціў месяц. Толькі цяпер ён поўны і святла дае больш. Гэтаксама жоўтым серабром блішчыць снег ды плывуць празрыстыя хмурынкі. Аж не верыцца, што быў такі Штутгоф, капо, «блёкэльтэс-тэ», «крыплі», язда зборным у цэментавых трубах, пераапрананне...

Праз гадзіну пасажыркай прыбуду ў сваё Страшава. Яно ляжыць ад Беластока на саракавым кіламетры. Там мяне чакаюць хлопцы — адно б дабрацца! Чамусьці цалкам упэўнены, што і далей пашанцуе. I не падазраю, якая калдобіна мяне яшчэ чакае. Вядомыя сілуэты за акном дадаюць бадзёрасці.

У вагоне святла няма, месяц свеціць у твар, а сярод пасажыраў можа ехаць знаёмы. Паварочваюся спіной да акна, стараюся ўзірацца паверх людзей, насцярожана прыслухоўваюся.

...То і іх пастралялі?.. Тадэвушаў жа Антак з іхняй Нюшкай нават гуляў!

Во-во! Ён гэта і зрабіў. Галену прывезлі з малым. Вася яе расплакаўся, яна стала суцяшаць: «Не плач, Васілёк, гэта ж Тадэвушаў Антак стаіць, ты ж яго ведаеш, ён да нас прыходзіў, мама яго частаваала!..» А той Антак адвярнуўся, пазнаў іх і першых павёў на расстрэл!..

— Божа, божа, што ро-обіцца!..

Пра каго яны? Хто гэты Антак, з якой вёскі?.. Галасы жанчын вельмі знаёмыя. Асцярожна пераступаю іхнія мяшкі і кошыкі, іду да другога акна.

Скрозь грукат колаў чуваць далёкі выбух. Прашывае халадок страху. От будзе фокус, калі пасажырка нарвецца на міну і задзярэ колы!.. Няўжо навінен трапіць на такое я менавіта цяпер? Не можа быць!

Трывожаць бацькі. Як гляну маме ў вочы, як апраўдаюся за яе любімага сына?..

Раздзел шосты

1

Мама ў нас бескарысная, жыве па прынцыпу: ты здаволены, табе добра — вось і ўсе яе радасці. Беднай давялося перацярпець аж столькі, што яе гора і нягод хапіла б іншым на пяцярых.

Фашысты забралі нас з хаты адразу траіх: мяне, Валодзьку, бацьку. Павезлі ў мястэчка. Мама кінулася ўслед.

Ля камендатуры стаялі машыны з адкрытымі кузавамі. Яна прабралася праз анямелы натоўп баб. Паміж натоўпам і машынамі — эсэсаўцы з аўчаркамі. Сабакі з вышчаранымі ікламі наравілі бліжэйшую цётку цапнуць за бядро. Ва ўсіх галовы апушчаныя — такі загад. Аднак дзве пары вачэй бліснулі толькі на імгненне, і маці іх пазнала.

За сынамі, з бяссільна згорбленай спіной, абмяклы, сядзеў бацька. Ён не шукаў яе вачыма ў натоўпе баб. Але па тым, як мы з Валодзькам заварушыліся, а брат яшчэ і засапеў, бацька адчуў, што жонка тут таксама: яго твар скрывіўся ёй ад бяссільнай усмешкі.

Нас павезлі ў Беластоцкую турму. Мама кінулася да знаёмага доктара. Ен паходзіў з нашай вёскі, лічыўся сваім чалавекам.

— Ніл Макаравіч, ратуйце маіх сыноў! — стала яна горача прасіць.— Ужо старога няхай сабе патрымаюць, сваё аджыў, але іх трэ вырваць адтуль! Дайце паперку, што мне баляць зубы і трэбо лячыць у Беластоку! Іначай туды не дабярэшся, а хлопцы прападуць у турме з голаду!

Ніл, як і кожны выскачка, лічыў ужо за ганьбу гаварыць на роднай мове, калечыў польскую альбо рускую.

Мне жыць тэх хочацца,— хаваў ён абураныя вочы.— Не магу, Мар'я Міхайлаўна, звіняюся...

Мама заплакала ды паплялася дадому.

Хату раніцой пакінула адчыненую, там цяпер гаспадарылі куры і парасяты — разгрэблі смецце з кутка, раскрышылі, разнеслі па хаце торф. Мама ўпала на падлогу, загаласіла:

Ах, мае вы сыно-очкі, што цяпер без вас рабі-іціму, без вас як жы-ыці бу-уду!..

Плакала яна з бяссіллем дзіцяці, пакутліва, а калі паўслухацца збоку — крыху як бы прытворна. Плакала доўга. Куры да таго асвоіліся, што ўжо нават пералазілі праз гаспадыню. Яе рука намацала пясчынкі, прынесеныя на ботах сынамі. Узняла вочы. Дзіка. Пуста. Холадна. Няўтульна. На сцяне — рабочая вопратка сыноў — так, як ўранку кожны павесіў, калі яго арыштоўвалі. У Валодзькавым пінжаку вывернуты, як заўсёды, рукаў — прычына вечных нараканняў старога.

Мама зноў загаласіла:

А што вы там адзе-енеце!.. Як там жы-ыці будзеце! Ці не пазабіваюць вас не-емцы!.. А што я тут адна-разадна рабі-іціму, як я цяпер яш-ыці буду!..

Увайшла суседка Кірыліха.

Ах, цётачку, ах, мілая, няма, няма ўжо больш маіх хлопцаў, пабралі злыдні, каб так іх на тым свеце нагла цягала, халера на іх! Старога не надта шкода, ён такі сваё аджыў і на ўсё наглядзеўся, але ж яны яшчэ і свету не бачылі-і...

Мацяркі салідарныя. I дружныя.

Што ты, Манька! Што ты, дурная! Я ж сёння сон бачыла які! Паслухай! Твой Алёшка з Валодзькам ідуць па дарозе з Гарадка, ідуць такія файныя, маладыя!.. Абодва далі мне «дзіндобры»!.. Іх напэўна вы-ыпусцяцць! — з перакананнем, як гэта ўмела рабіць толькі нашая мудрая бабка Кірыліха, аб'явіла суседка.

Ба-ачылі?..— няўпэўнена перапытала мама.

Дальбог, праўда!

Няўжо — бачылі? — захлынулася яна ўжо слязьмі надзеі.

То ці ж я маніць табе стану! Надта мне трэба!.. Уставай, уста-вай, не валяйся на падлозе! Ля, ляжыш тут, бы малая!..

Ой, цётачку, калі не магу, дальбо, узняцца. Сэрца разбалелася як, о-ей!..

Дзе?..

О тут коле!..

А ты да яго гарачую фаерку прыкладзі — як рукой здыме!

Думаеце?

Вядома, здыме! Я свайго старога так лячу! Пачакай, зараз і табе так зраблю!

Старая ўжо бесцырымонна выгнала курэй, парасят, зачыніла дзверы, падмяла хату і спрытна распаліла ў пліце.

Вось ужо і нагрэлася! Не валяйся на цвёрдых дошках, на ложак паўзі, ну!.. А во і ляка-арства гатова!.. Толькі загарну фаерку ў анучку, каб ты не папяклася, каб цябе ў сажу не выпацкала!

Мама прыклала да грудзей бабчына лякарства. Праз хвіліну і праўда стала нібы лягчэй.

Ужо супакоеная яна расказала пра размову з Нілам і слаба ўздыхнула:

Ой, што я без вас, цётачку, рабі-іла б адна, як добра, што зайшлі!

А-ай, перастань! Лепш ідзі кароў даіць, а Ніла выкінь з галавы сваёй!.. Ён чалавек гарадскі, панскі — не наш!.. Я схаджу зара да зяця і пашлю яго па даведку з самагонкай! Мой Юляк спраўны і ведае, куды схадзіць!..

I праўда. Яшчэ ў гэты самы дзень пад вечар у мамы з'явілася паперка. У ёй было напісана, што Кучынскай Марыі тэрмінова трэба выехаць на лячэнне ў Беласток.

Вечарам жанчыны шылі мяшкі на перадачу, а Кірыліха павучала:

I не вязі ім сала ды каўбас не ўздумай класці ў мяшкі, бо там знойдуцца такія, што адбяруць!

У мамы быў свой план.

Тады што ж я ім пашлю? — устрывожылася яна.

Калі мой сын сядзеў за палітыку пры Пілсудскім, то я яму гатавала гарох, падсушвала крыху і мяшала з тлушчам! Ніводзін ні паліцыянт, ні надзірацель не квапіўся браць такога дабра, усё перадавалі! То і ты прыдумай штось такое!.. Ім жа — абы наесціса!..

Давядзецца падумаць...

Нічога, бяда прымусіць, прыдумаеш!..

Дальбог, праўда. Ці ж мог калі чалавек спадзявацца, што будзе справу мець яшчэ і з турмой?!

А табе няма чаго саромецца! Твае мужыкі нікога не забілі, не абакралі, не ашукалі і не бандыты якія! О-о, будзеш яшчэ ганьбы баяцца? Язджай і дабівайся смела!

I ў жанчыны, якая да гэтага часта бывала зусім бездапаможнай і слабой, а без бацькі не магла адважыцца паехаць у вялікі горад, хутка прарваўся якісьці вулкан невычэрпнай энергіі, сілы і адвагі. Яна ўжо нават служыла прыкладам стойкасці для іншых.

Ужо назаўтра раніцой мама з трыма торбамі стаяла ў чарзе пад Беластоцкай турмой. З'явіўся хлюст з «беларускага камітэта», які выслужваўся перад немцамі.

Манька, то ж ён вучыўся некалі з тваімі сынамі ў Вільні!— узрадаваліся жанчыны.— Ідзі, папрасі, мо дапаможа выйсці нашым на волю!

Няхай ён раней здохне, заменак гэты, каб яшчэ ўніжала я перад такой гнідай сваіх дзяцей! А скананне яму! Не дачакаецца, выра-дак, каб я чаго-небудзь прасіла! Цьфу на яго, я нават не гляну ў яго бок!

I адышла ад жанчын, села супроць турмы на мурог, стала чакаць, калі пачпуць прымаць перадачы. Тады яна і не ведала, што ў гэ-ты момант праз закратаваныя вокны глядзелі на яе збядованую фігурку мы.

Цяпер амаль кожны дзень яна прыязджала ў Беласток і цягала на сабе торбы. Маладыя здаровыя хлопцы, атрымаўшы дастаткова харчоў, лягчэй пераносілі пабоі, мучэнні і нават гартаваліся ды яшчэ ратавалі другіх.

Пакуль атрымаюць сыны і муж, трэба было сунуць у лапы і паліцаю, і чыноўніку, і вартаўніку, таму мама з гаспадаркі зрабіла цэлую фабрыку пасылак.

Колькі ёй каштавала прыязджаць пад турму з трывожным пытаннем: ці не вывезлі іх сёння на Пяскі на расстрэл?

Бацьку неўзабаве выпусцілі. Мяне з Валодзькам адправілі ў Штутгоф. У гэтым лагеры, як і ў Бухенвальдзе, Дахау, Роганігзбургу, Асвенціме, панаваў такі парадак: калі хто з родных уведаў нумар «гэфтлінга» ды прыслаў на яго адрас харчовую пачку, яе аддавалі. Фашысты рабілі так не з-за гуманнасці — гэтак праяўляўся славуты нямецкі педантызм.

«Вальдлягэр» — «Лёс багоў» — быў створаны яшчэ задоўга да вайны, калі ў яго прывозілі людзей на «перавыхаванне». Каб танней абыходзілася фашыстам утрыманне арыштантаў, ім дазвалялася харчавацца пасылкамі. Ішлі гады, улада фашыстаў мацавалася. Абавязкам Штутгофскага канцлагера стала — нішчэнне невыгодных людзей, але наверсе забыліся адмяніць прыняты некалі закон з харчовымі пасылкамі, а ў лагеры не адважваліся яго парушыць:

Орднунг мус зайн!

I бюракратычная машына працавала ў раз заданым рытме.

Адна рука фашызму даводзіла арыштантаў да вычарпання, усё было зроблена, каб яны хутчэй паміралі, а другая — прапускала ім пасылкі, каб яны выжылі. Гэтак захоўваліся абодва законы, якія самі сябе закрэслівалі.

Орднунг мус зайн!

Мама разведала, дзе мы, і пачала пасылаць ежу ў лагер смерці.

У чым толькі не атрымлівалі яе пасылкі! У даматканым палатне. У пасцілках. У навалачках. У кашулях. Потым пайшлі ўжо і палавікі, што ляжалі на самым дне куфра як падарунак нявесткам: іх мама сама ткала на кроснах, а мы, маладыя падшыванцы, больш блыталі ёй ніткі, чым дапамагалі. За палавікамі пайшлі ваўняныя дываны.

Чаго яна нам не прысылала! На ўсялякі выпадак нават — табакі, хоць мы і не курылі. I ўсё гэта дзесьці даставала ў цяжкі ваенны час, у няволі. Прысылала многа, каб хапіла нам, сябрам, халорнаму вырадку капо. У мамы аднекуль з'явілася незвычайная для яе комлівасць, пранырлівасць і разлік.

Часамі я зайздросціў Валодзьку, бо думаў, што мама любіць мяне менш. Толькі потым, у сталым узросце, мне адкрыліся вочы. Сэрца мацярок ляжыць больш да слабога, пакуль слабейшы не акрэпне, да таго, што ў дарозе, пакуль не вернецца, да меншага, пакуль не падрасце.

Крыўдна, вельмі крыўдна мацяркам нашым, што мы часта па-сапраўднаму пачынаем цаніць іх і шанаваць толькі тады, калі няма ўжо іх у жывых.

2

Вылажу з пасажыркі на паўстанку Страшава.

Людзі з перона разышліся, і я крочу за будку. Там пусты, пакінуты склеп. Перад арыштам з Валодзькам мы хавалі ў ім пісталет ТТ, гранаты-«лімонкі» і ручны кулямёт. Ці ляжыць усё гэта там цяпер?

Уваходжу ў чорны зеў склепа. Ціха, цёпла і ўтульна. Вобмацкам знаходжу патрэбную бэльку. Засаджваю за яе руку, дастаю адтуль свечку. Чыркаю запалку, прымацоўваю свечку да бервяна і вывалакваю з-за бэлек свае скарбы. Усё на месцы — аж не верыцца!

ТТ і кулямёт я калісьці загарнуў у добра нааліўленыя анучкі. У склепе суха, зброя не паржавела. Патроны — нібы са склада. Толькі там-сям на іхніх баках рудыя плямкі, іх лёгка знімаю пальцам.

Кладу ўсё ў схованку назад, а сабе пакідаю толькі пісталет. Вымаю яго з кабуры, разгортваю анучкі — шчоўк! шчоўк!..— лёгка ходзіць затвор і ў магазін туга заганяе патрон. Пісталет бяру на бяспечнік ды глыбока, пераможна ўздыхаю. Няхай цяпер лезуць да мяне, пабачым, чыя возьме!..

Такое ўражанне, бытта я доўга ўспінаўся на гару, дзе мяне чакала збавенне, і нарэшце я такі залез. Мне лёгка, радасна — аж кружыцца галава! Каб не забрудзіць нагавіц, старанна выціраю анучкай масла, пісталет апускаю ў кішэню, вылажу са склепа ды накіроўваюся дамоў.

Мы жывём паміж лесам і чыгункай. Найлепш падкрасціся да хаты ад лесу, бо ў выпадку побяспекі можна нырнуць паміж сосен і ядлоўцу. Будынкі нашы стаяць чатырохкутнікам. Дом са стайняй з усходу, хлеў — з поўначы, гумно — з захаду. Ад стайні да хлява, ад хлява да гумна, а таксама па паўднёвым, пустым баку ад чыгункі — плот. Сярод падворка — студня. Сабаку бацька забіў яшчэ раней, бо перашкаджала партызанам.

Асцярожна адчыняю брамку і ўслухоўваюся. Праз сон прарэз-ліва віскнула ў хляве курыца, а больш — ні гуку. На плоце ўверх дном мерзне сабе бойка — мама сёння біла масла. Ля дзвярэй стайні не заўважаны бацькам шматок свежага гною, што конь вынес за капытом, калі звечара стары выводзіў паіць. Пад акапам хлява — акуратна складзеныя бацькавай рукой дровы. Ля цэментавага круга студні ад месяца блішчыць, як паліраваная, высокая і звонкая жэрдка громаадвода — тая самая, якую мы стругалі з Валодзькам. Пад гумном пуста. Вароты і брамка ад чыгункі зачынены. Адным словам, па нашым падворку не змяніўся ніводзін дручок, ніводная штыкеціна ў плоце — дома цячэ нармальнае жыццё.

Падкрадваюся да акна.

Халера на цябе, чаму ж гэта ўсе вокны завешаны наглуха? Самалёты нас таксама пачалі бамбіць?.. Але ж у мамы, здаецца, не было такіх трох аднолькавых — нібы яны вайсковыя — шэрых коўдраў!..

Крануты кепскім прадчуваннем, нерашуча бяруся за клямку. Дзверы ў сені з сярэдзіны чамусьці не засунены, а ўжо гадзін дзесяць ночы — на вёсцы гэта надта позна. У чым справа? У цемры сяней памяццю цела і мускулаў лёгка ды прывычна знаходжу клямку ад другіх дзвярэй, адчыняю.

Ліха па цябе, на нашай кухні — паўнютка немцаў!

Аднак выглядаюць яны мірна, па-хатняму. Усе яны ў вайсковых нагавіцах на падцяжках, у адных сподніх кашулях з рукавамі толькі па локаць і ў стаптаных шлёпанцах без заднікаў. Салдаты пажылыя. Мне добра відаць, што яны гаспадараць і ў бакоўцы — там мы спалі з Валодзькам. Адчуваю, гаспадараць яшчэ і ў вялікай хаце, дзе ў мамы стаяў вялікі фікус з кітайскай ружай. Справа — пакой старых. Зыркаю ў прыадчыненыя дзверы ды па нейкіх няўлоўных прыкметах, на інтуіцыі ці біятокамі, адчуваю — бацькі цяпер напэўна там.

Што ж, годзе, уцякаць позна, што ўжо будзе. Пераступаю парог і вітаюся:

Гайль Гітлер, камэрадэн!

Гайль Гітлер! — адзываецца некалькі галасоў адразу.

У нашым лагеры гэтае прывітанне эсэсаўцы вымаўлялі рэзка, фанабэрыста, бытта кідалі лозунг ці выклік. Гэтыя ж старыя прамовілі яго звычайна, пакорліва, завучана, як вясковыя людзі на вёсцы гавораць «слава айцу і сыну і святому духу!..». Хто з кацялком у руках, хто з брытвай, хто з ручніком паварочваюцца да мяне, глядзяць здзіўлена і чакаюць.

Скажыце, калі ласка, ці магу пабачыць брыгадзіра чыгуначных рабочых, Антончыка? — вырываецца ў мяне пытанне неяк само сабой.

Оу, на-айн! — ажыўляюцца дружна немцы.

Хіба ён тут не жыве-е? — дзіўлюся з расчараваннем.

Але ж не-е! Ён жыве побач!

Недалёка адгэтуль!

Зусім блізка — у будцы!

Вэрпер, выведзі госця, пакажы! — прысуджаюць самаму маладзейшаму.

На цвіках, дзе звычайна вісела наша вопратка, цяпер поўна зялёных шынялёў.

Айн момэнт! — хапаецца немец за шыпель.

Не трэба выходзіць, знайду сам, дзякуй! Зіма, холадна, заста-вайцеся! — баранюся я ды паказваю беспамылкова: — Антончык у першай будцы за пераездам жыве, праўда?

Так, так! — радуюцца старыя маёй кемлівасці.— З левага боку!

Чырвонай дахоўкай крыты будынак?

Ja, ja-a!

Дзякуй, камэрадэн! Будзьце здаровыя!

Як ашпараны выскокваю на двор. Нават шчыпаю сябе, каб прачнуцца ад бяспечнага настрою, з якім ішоў дадому. Мала мне было навукі на мосце пад Мар'ембургам? Столькі намаганняў, рызыкі, ды з-за легкадумнай упэўненасці ледзь не заваліў усё ў апошнюю хвіліну! Механічна вымаю пісталет, узводжу, бытта гэта мела зменшыць прамашку.

Набліжаюся да брамкі. Толькі цяпер бачу: ад нашага гумна ў накінутым на шынель кажусе з кучаравага мерыноса, з карабінам за плячыма і ў вязаных саламяных пасталах шлёпае да мяне паставы.

Што, чыгуначнік, баішся? — спачувальна, з перавагай бывалага чалавека, пытаецца немец.

Анямела застываю.

Дрэйфіш? — салдат паказвае вачыма пісталет.

Партызан тут многа...— мармычу.

Ха-ха-ха-ха! Байкі ўсё гэта! Мы тут пяць месяцаў жывём і ні аднаго не бачылі! Часамі вылезуць на пуць, міну паставяць, але нас не чапаюць. Бо і мы іх не чапаем!..

А мне нагаварылі...

Брахня, не слухай нікога! Можаш смела схаваць сваю пукаўку!

Стаўлю ТТ на бяспечнік, хаваю ў кішэню. Хвіліну маўчым. Трэба ж пра нешта гаварыць з ім, але аніяк не прыдумаю тэмы.

Вы, мабыць, з чыгуначнай аховы?— нарэшце выдаўліваю з сябе.

Абрыдла яе вартаваць, донэр-вэ-этэр! — бурчыць ён злосна.— Да чорцікаў абрыдла, фэрфлюхтэ!..

Мала прыемнага?

Што ты, юнача,— часамі звар'яцець можна!.. Дзень і ноч, у дождж і ў жару — адно і тое ж, адно і тое ж... А ты тут каго шукаеш?

Паўтараю версію пра «ратэнфюрэра», як называлася пры нем-цах пасада нашага суседа. Вартавы ажыўляецца ды бачыць таксама надта сменшае ў тым, што я зрабіў лішніх пару соцень метраў.

Во, ён там! — паказвае будку.— Яшчэ і святло блішчыць у яго шыбах!

Мне ўжо вашыя вытлумачылі, я ведаю. Спакойнай ночы вам! — збіраюся даць драла.

Немец мяне затрымлівае пытаннем:

А ты ўсё фарсіш?

?!.

Шыняля не носіш?

Цё-опла!— ламаюся, як належыць какетнічаць маладому перад адубянелым старым.

Немцу сумна стаяць аднаму на нашым падворку. Ён узрадаваў-ся жывому чалавеку і яўна не хоча мяне адпускаць. Яшчэ нейкі час мы абодва аддаём дань модзе, хвалім рускае надвор'е — бытта бы надта сухое ды здаровае, ганім нашае, нямецкае — гнілое (хоць паміж Гродзеншчынай і Германіяй у гэтым сэнсе розніца малая!), і толькі тады салдат мяне адпускае:

Валяй да брыгадзіра, валяй, а то спаць ляжа!..

Я подбегам пускаюся па дарожцы. Бягу ды з папрокам кручу галавой: як мы адзін аднаго не ўбачылі, калі заходзіў дахаты? Ці я аслеп?!

3

Іван Антончык — чалавек свой, я і праўда паспяшаю да яго.

Ваня глядзіць на мяне, як на нябожчыка, які з'явіўся з таго свету.

Паступова чалавек прыходзіць да памяці і паведамляе, што салдаты з чыгуначнай аховы жывуць у нашым доме даўно, але з бацькамі пакуль што ўсё ў парадку. Уздыхаю з палёгкай. Перадаю сваю сустрэчу з немцамі на кухні.

Іванава Манька з жахам пляскае рукамі:

Якое шчасце, што маці не пачула твайго голасу! Абавязкова кінулася б да цябе, а вашыя немцы ж ведаюць, дзе цяпер ты з Валодзькам!

Паддаў бы ты іх, факт! — перажывае і муж.

Па скуры праходзіць мароз.

На, перакусі крыху! — Манька ідзе да пліты.

Не галодны. У мяне іншае наўме,— кажу заклапочаны.— Дзе пераначаваць, халера яго ведае!

У Антончыкаву будку кожную гадзіну сыходзяцца з двух бакоў патрулі, якія вартуюць чыгунку. Немцы тады распісваюцца ў спецыяльным журнале.

Хіба можна знайсці больш бяспечнае месца для начлегу? — пераконвае мяне Іван.— У цэлым свеце такога не знойдзеш! Застанешся ў нас!

Мне неяк незвычайна, што ў роднай мясціне цяпер я бытта лішні і тое, што прапануе Антончык, я цяпер павінен лічыць за вялікую паслугу.

Горла сціскае спазма — якія Антончыкі блізкія людзі!

Гаспадар кладзе мяне ў ложак паміж сабой і жонкай. Накры-ваемся адной ватняй сцёганай коўдрай — Маньчыным пасагам. Я нават памятаю, як Манька выходзіла замуж і гэтую коўдру п'янава-тыя сванькі везлі на куфры, а мы перапынялі на могілках фурманку ды патрабавалі выкуп. Пад тоўстым пакрывалам робіцца горача. Мне яшчэ і сорамна. Баюся паварушыцца, каб не дакрануцца да тоўстай ды гарачай, як печка, Манькі. Прыдумаў жа Іван — лепш было ляжаць у трубах на скразняку!

Паступова прывыкаю і да гэтага. Пачынаю шэптам выкладваць прыгоды. Часамі чуваць, як на кухню заходзяць немцы. Яны пстры-каюць там ліхтарыкамі, шукаюць свой журнал, потым грэбаюць па стале адубянелымі пальцамі — шукаюць аловак, ставяць подпісы,— тады шаптаць перастаю. Кешкаюцца і ўздыхаюць салдаты дзве-тры хвіліны. Затым немцы лаюць службу, свой лёс, вайну. Яшчэ па разу цяжка ўздыхаюць ды бразгаюць на кухні дзвярыма. Наступае цішыня зноў, і мы застаемся ўтраіх, калі не лічыць Маньчыных дзяўчат, якія спяць асобна.

Я працягваго свае гісторыі. Не заўважаю, калі морыць сон.

4

Раніцой Антончыха пабегла да бацькоў. Першай з'яўляецца мама. Яна бытта патанчэла, памаладзела нават за гэты час.

Ну, дзякуй богаві, хоць ты ўжо вярнуўся з пекла! — пацалаваўшыся, ускрыквае яна.

Па ўстрывожаных вачах, па тым, як яна хоча паказацца ўзра-даванай, я добра разумею, што ў сапраўднасці зусім не «дзякуй богаві». Мама яшчэ не ведае — радавацца ёй ці плакаць.

Расказаўшы пра Штутгоф, я пытаюся:

А што ў вас новага?

Усё тое ж самае, сынок...

I раптам ні з таго ні з сяго мама мяне ўпікае:

А твая Нінка выйшла замуж!

Спалохана ўзнімаю вочы. Манька зыркае на яе з папрокам, бытта гаворыць: навошта вы яго адразу так, цётку?!.

Выйшла! Адразу пасля таго, як вас забралі,— мама тлума-чыць ужо як бы мякчэй, са спачуваннем і ўздыхае, бытта назаўсёды ставіць кропку над пытаннем, якое яе непакоіла.— За таго самага паліцая з Гарадка...

З недаўменнем гляджу на яе.

За Шусцікавага сына, Мікалая, ты яшчэ з ім вучыўся...

Мама новага мне не сказала. I яна заўсёды была ворагам Ніны і яе сям'і. Выхаваны ў падпарадкаванні бацькам, я перад імі ніколі не падаваў і выгляду, што мяне з Нінкай нешта злучае. Стараюся не падаць выгляду і цяпер, але па целе разыходзіцца жудасць ад таго, што мне напомнілі непапраўную страту.

Не час цяпер для такіх перажыванняў! Зараз жа бяру сябе ў рукі.

Гэтым часам рассвітала. Чыгунку ўдзень не ахоўваюць, і немцы ў Антончыкаву будку аж да вечара зайсці ўжо не могуць. Прыбягае і бацька. Іванава жонка зашчапляе з сярэдзіны дзверы, і ў нас адбываецца нарада.

Міцька Высоцкі цяпер з хлопцамі дзе? — пытаюся нарэшце ў бацькі пра тое, што мяне найбольш цікавіць.

Забілі яго.

?!.

-— Што, хіба яшчэ не пры табе?

Як — забілі? — мярцвею.

Папаўся, і забілі.

Хто?

Яшчэ пытаеш!

Калі?

Многа часу таму!

У баі?

Які там у чорта бой!.. Пайшоў ноччу на шашу здабываць аку-мулятар для радыёпрыёмніка. Ехала ў Ваўкавыск грузавая машына. Паклаў з хлопцамі папярок шашы сасну, машыну спыніў. У ёй сядзелі. адно два немчыкі. Стрэлілі па адзінаму разу ды і пацэлілі ў твайго Міцьку.

?!.

Так ні за што і загінуў. Ану яго, такога героя!

З пункту гледжання майго бацькі, сапраўдны мужчына не мае права на выпадковасць. За гэта стары бязлітасна і назаўсёды выкінуў ужо Міцьку з сэрца.

Былы старшына войск НКУС (НКВД), які трапіў у акружэнне, з самага пачатку вайны арганізаваў адважную групу партызан. Ва ўсёй ваколіцы немцам не даваў спакою. Мяне з Валодзькам паслаў працаваць на чыгунку. З ім у нас былі запланаваны такія аперацыі, што галава кругам хадзіла і дух займала, калі думаў пра іх.

Пасля апавядання раненага ў Аленштайне я ўжо пачаў сумнявацца: мажліва, тут цяпер і праўда ўсё ўверх дном партызаны перавярнулі? Па дарозе пераконваў сябе яшчэ больш і даваў волю разыграцца фантазіі. Выходзіць, пават Высоцкага няма...

А яго хлопцы?

Адышлі пад Брэст.

Усе?.. Чаму?

Пралез правакатар. Група паспела ўцячы. Сувязных немцы накрылі, а гэтыя сабе пайшлі ў вялікі лес, бо ім, бачыш, тутэйшы замалы хавацца стаў...

Папоўку з-за іх спалілі! — устаўляе мама.

I ўсіх людзей пастралялі.

А дзядзькоў?

Думаеш, памілавалі? I іх!

Ну, групу паддаў правакатар. А хто — вёску?

Што, немцы дурні? У зямлянцы знайшлі буханкі хлеба. Параўналі з папоўскімі, бачаць — той самы! Усю вёску і накрылі!

Няма болей, сынок, папоўскіх сваякоў у цябе — ні аднаго чалавечка!

У гэтай вёсцы жылі два маміны дзядзькі. I калі ўжо яна так спакойна гаворыць пра гібель усіх папоўскіх людзей, тады ж колькі перажыла, пераплакала!

Раптам я адчуў, што ім тут жылося ані не лепш і не лягчэй, як нам з Валодзькам у лагеры. Нягоднік, толькі і раблю, што размалёў-ваю сваё геройства ды напрошваюся на кампліменты. Нават не пацікаўлюся, як яны тут гэты час правялі. Я сабе ноччу адбегся, сеў, як пан, на цягнік ды паехаў. I хачу, каб мяне на руках за гэта насілі. Каго сёння здзівіш такім? Прыбег не на пірагі.

Убачыўшы, што я павесіў нос, мама супакойвае:

Нічога, сынок, бацька цябе ўраз адправіць да хлопцаў у лес, добра ўжо, што хоць ты вырваўся з пекла.

Толькі не сёння. Пакуль што трэ з'ездзіць у горад, нейкія боты заказаць, а то як жа зімой у гэтых лякерках у лес ісці — яшчэ ж увесь холад наперадзе!..

Са скупой цеплынёй у голасе, з папрокам бацька кранае ботам мой чаравік дойчэйлаўскага немца, заклапочана чухае патыліцу:

— У каго іх, халера, дастаць там цяпер?

Дагэтуль пра сябе бацькі — ні слова.

I дома ў нас не было звычаю паказваць вонкава сваю чуласць, тым больш перад суседзямі. Мама знаходзіць такі момант, зламаным голасам устаўляе:

Вось і прыбег ты, сынок, на радзіму, а да свае хаты не можаш зайсці-і!..

Перастань! — крычыць бацька.— Пачнеш тут зараз слёзы свае ліць!

Шкада іх.

Вам цяпер хоць пасылак трэба будзе менш рыхтаваць ды вазіць на пошту! — кажу вінавата.

Наадварот! Трэба рабіць усё гэтаксама, бытта нічога не здарылася. Будуць прыходзіць у Штуттоф па дзве пасылкі, і немцы падумаюць, што ты дадому не дайшоў.

Стары казаў праўду.

Тады напішу Валодзьку пісьмо. Пакладзеце ў хлеб, няхай ведае, што я дайшоў.

Не паддасі гэтым брата? Яго пасылкі ў лагеры цяпер будуць правяраць не гэтак!

Ведаю, як ашукаць!

Глядзі, не пашкодзь яму! Беднаму дасталося недзе і так...

Калі не замучылі там насмерць даўно ўжэ, гы-гы-гы-ы!..— зрываецца мама.

Агортвае такая трывога, што не знаходжу сабе месца. Не маю сілы суцешыць яе.

5

Бацькава пасылка з маім пісьмом трапіла знаёмаму арыштанту. Яго прозвішча было таксама Кучынскі. Арыштант хоць і бачыў, што торба з харчамі не яму выслана, ды не ў штутгофскіх звычках было адмаўляцца ад дармовай ежы. Аднак, знайшоўшы ў хлебе пісьмо, выкінуць яго не адважыўся. Чалавек даведаўся, каму пасылка, перадаў скручаны ў цыгарку лісток у бальніцу.

Праз два тыдні пасля маіх уцёкаў Валодзька ў «рэвіры» ляжаў на трэцім паверсе нараў ды каторы раз крадком перачытваў маё пісьмо. У памяшканні трызнілі і хрыпелі арыштанты — хворыя ды пакалечаныя. Брат і не чуў, як у палату ўвайшоў санітар.

Ад Алекса? — спытаўся ў Валодзькі немец Карл, які раптам з'явіўся ўнізе.

Брат спалохаўся.

Гэта Карл даў Валодзьку міску малочнага супу. Малако выдавалі ў Штутгофе толькі эсэсманам, санітар аддаў пабітаму сваю порцыю. Гэты чалавек з усімі абыходзіўся па-людску і лаяў гітлераўскія парадкі. Усё гэта так. Але ж і ў яго белы халат быў толькі зверху, а пад ім — пагоны сержанта нямецкай арміі ды мундзір з чэрапамі на пятліцах, як і ў тых, хто вартуе на вежы ці забівае кіямі арыштантаў на пераклічках.

Валодзька яго баяўся.

Ад Алекса? — немец паўтарыў пытанне цішэй і ўжо менш упэўнена.

Каб сунуць пад матрац паперу, трэба прыўстаць, павярнуцца, а гэтага брат зрабіць яшчэ не мог. Ён адчуў, што ў такіх выпадках запіскі з'ядаюць, аднак і прымусіць сябе праглынуць цвёрдую паперу не адважыўся.

Так...— вырвалася ў яго.

— Ну і ўсё! — хоць і пакрыўджаны, што арыштант доўга сумня-ваўся, але і шчыра ўзрадаваны, прамовіў немец.

Карл пайшоў да сябе ў кабінет і прынёс Валодзьку цэлую буханку лагернага хлеба, спечанага на каштанавым пілавінні.

На, рускі, трымайся!

ПОШУКІ

Раздзел першы

1

Насцярожаны чакаю на ўзлеску.

Калі добра сцямнела, у ельніку пачуўся лёгкі шолах, бытта там хтосьці ўздыхнуў, а потым два разы свіснулі. Ага, нарэшце!

З радасным хваляваннем свішчу ў адказ.

Алёшка, ты? — гукае мне знаёмы голас — тонкі і меладычны.

З таямнічай цемры вылазіць дужы, магутны Міцька Карповіч з суседняй вёскі Грыбаўцы. З ім яшчэ пры буржуазнай Полынчы мы хадзілі на патайныя сходкі і на вячоркі да дзяўчат. Вучыліся разам танцаваць, абаіх нас паліцыянты цягалі за афішкі і за тое, што білі вокны штрэйкбрэхерам. Цяпер хлапец служыць лесніком у лесе. Такое мае заданне ад партызан.

Міцька ледзь не двухметровага росту, і чалавек, якога ён вядзе, выглядае пры ім, бы хлопчык.

Знаёмцеся! — кажа сябар, па сваёй звычцы сарамліва ўсміха-ючыся, а яго зубы бялеюць.— Камандзір групы — таварыш Скарыпін. Таксама Алёшка.

Паспешліва паціскаю жорсткую халодную руку незнаёмага. Ён не надта мяне разглядае. Толькі сіплым голасам, бытта мы даўно-даўно ведаем адзін аднаго, фамільярна пытаецца:

Ну, цёзка, гатоў?

Даўно...

Тады пайшлі! Бо нам яшчэ тэпаць ды тэпаць! Міцька нясмела напамінае камандзіру:

Адно памятайце: наступным разам забярэце і мяне з сабой! Абяцалі ж!

Забяро-ом! — без пераканання адказвае Скарыпін. Відаць, у яго штосьці няладна з бронхамі. Калі ўдыхае паветра, то ў ягоных грудзях ні то свішча, ні то гудзе нейкая струна, якая, здаецца, вось-вось з трэскам парвецца.— А пакуль што шпар у Гарадок ды прыводзь сваіх немцаў на стаянку!

Здагадваюся, аб чым гаворка.

Яшчэ да майго арышту Карповіч абдурваў гэтак фашыстаў. Калі партызаны адыходзілі, ён прыводзіў немцаў і сваім тонкім тэнарком, які так не ішоў да яго магутнай фігуры, шчыра дзівіўся:

«Во, бачыце, яшчэ нават дым з вогнішча сочыцца. Казаў вам, шэф, ехаць хутчэй, а цяпер — шукай ветру ў полі!»

Халера, кожны раз не прывядзеш,— са шкадаваннем уздыхае Міцька.— Немцы не такія дурні, здагадаюцца. Трэ штось новае прыдумваць кожны раз.

Скарыпін сіпла смяецца:

Прыдумаеш, час маеш!.. I не зайздросць нам — яшчэ нацягаешся!.. Ну, нам пара!..

Алёшка, будзь здароў! — Міцька ляпае мяне па плячы з зайздрасцю.— I вы, таварыш Скарыпін, бывайце!.. Жадаю вам не нарывацца нідзе, хай іх халера!..

«Ляснік» адыходзіць, застаюся сярод незнаёмых. Паволі вочы прызвычайваюцца да цемры, ужо нават магу бачыць людзей. Разглядаю іх з прагнай цікавасцю.

Усіх тут чалавек пятнаццаць. Адны неахвотна перавязваюць і ўскідваюць на плечы рэчавыя мяшкі. Другія, выставіўшы проста на снег белыя ступакі, перамотваюць анучы, пераабуваюцца і па-старэчы крэкчуць. Трэція паспешліва дакурваюць, прагна цягнуць з рукава самакруткі, нават чуваць, як патрэсквае тытунь. Чацвёртыя жуюць. Чуваць ціхую гаворку:

А гало-одны, халера, што, здаецца, гэты едлавец грыз бы! Што ясі, Міша?

Цыбулю!

Дай мне таксама!

Бяры!

Эх, цыбуленька мая, партызанскі вітамін!

Кажуць, Каўпак возіць з сабой мяшочак часнаку і апраўдваецца, што ён каўбасой пахне.

З дзівацтва не вядомага мне яшчэ Каўпака[[63]] ніхто не смяецца. Толькі хтосьці ўздыхае:

— А ў нашай вёсцы, хлопцы, каўбасу называюць — ведаеце як? Ніхто не здагадаецца, я пэўны!

Не цягні, кажы!

Крывое мяса!

Маўчанне. Як і Скарыпін, яны на мяне не надта звяртаюць увагу і мною абсалютна не цікавяцца. Адчуваю сябе адзінока. Няўжо мне давядзецца з'есці з імі славуты пуд солі, пакуль пачнуць мяне лічыць сваім?

Спахопліваюся: у мяне ж на плячы — поўная сумка ад процівагаза ежы! Толькі не адважуся ім запрапанаваць. Шапчу пра гэта Скарыпіну.

— Нясі пакуль што, пакінем твой харч для наступнага прывалу, а то іх на сон пацягне! Цяпер нам трэба фарсіраваць чыгунку,— кажа ён, заклапочаны.— Можаш праз яе правесці так, каб ніхто нас не бачыў?

Пра такое глупства пытаецца гэтак сур'ёзна.

Магу!

Тады — давай! Хлопцы, пад'ём! Хопіць разлежвацца — не на курорце!

Людзі цяжка ўстаюць ды шлёпаюць за намі.

Прабіраемся цераз пуць. За чыгункай выцягваемся ў ланцуг. Ідзём па лесе. Я ўсё прыглядваюся.

Чэсна гаворачы, я крыху расчараваны.

Дагэтуль партызан фактычна не бачыў. Сувязь з імі трымаў праз гэтага самага Міцьку. Некалькі разоў сустракаўся з Высоцкім, але і то ноччу. Вобраз лясных герояў стварыў сабе сам. У маім уяўленні былі яны людзі рослыя, энергічныя, дужыя і хадзілі асабліва: пружыніста, лёгка, каб не пакідаць слядоў ды не трашчаць галлём,— толькі ўздымалі вопраткай за сабой вецярок.

Усё атрымліваецца не так.

Нават я сярод партызан — самы высокі. I крочаць яны цяжка, няўклюдна, шоргаюць халявамі, спатыкаюцца аб карэнні і пні. На адным чалавеку — вывернуты кажух, на другім — вайсковы шынель, на трэцім — дэсантная куртка, на чацвёртым — палітэчка-рэглан. Скарыпін — камандзір, відаць, з вайсковых абкружэнцаў, крыссё шыняля заткнуў за пояс, як рыбак. Танкашыі хлапец трымае він-тоўку на плячы прыкладам уверх...

Хлопцы чамусьці злыя і раздражнёныя: гыркаюць адзін на аднаго, кашляюць, чухаюцца, шморгаюць насамі.

Адным словам, перада мной — зусім не тыя міфічныя героі, аб якіх столькі хадзіла легенд. Гэтыя людзі падобныя больш да дрывасекаў ці рамонтнікаў, якія, натаміўшыся за цэлы дзень на холадзе, змардаваныя ўшчэнт, валакуцца нага за нагу на спачын і болей іх нічога не займае.

2

Хоць ішлі мы, здаецца, памалу, а за ноч адмахалі полем, балотам і лесам, мабыць, кіламетраў з трыццаць.

Уваходзім у Белавежскую пушчу. На світанні апынаемся ў хвойніку. Скарыпін выбірае месца для стаянкі.

Тут дарога блізка! — заўважае нехта.

Ну і што? Гэта табе не бальшак, па ёй ездзяць раз у тры гады! — супакойвае другі.

Знайшоў «дарогу»! — падтрымлівае сябра трэці.

Скарыпін адпраўляецца ў кусты, глядзіць.

Тым часам хлопцы рэчавыя мяшкі абыякава бухаюць у снег. Вінтоўкі і аўтаматы чапляюць на сучкі. Выпрастоўваюць амярцвелыя плечы. Танкашыі, разудалы юнак, які вінтоўку нёс прыкладам уверх, пацягваецца, сціскае пальцы ў кулак, крэкча і дэкламіруе:

Эх-х! Кулакі — бытта з жалеза,

Грудзь — шырокая, як печ,

А пад бокам — Белавежа,—

Можаш ўдарыць, можаш ўцеч!

Зубёр — куды там! — кпіць з яго сусед.

А знаеш, у нашай вёсцы...

Скарыпін не дае Трухану скончыць, ён вяртаецца, няўпэўнена гаворыць:

Як я казаў — няезджаная даўно...

Далей не пойдзем, а то ног не магу ўжо валачы!— жаліцца нехта.

I мне, халера, адвальваюцца — выдахся ўшчэнт!— прызнаец-ца дэкламатар.

— Яшчэ і лепш, што дарога,— пераконвае ні то сябе, ні то сяброў Скарыпін.— Дзе-дзе, а каля яе шукаць не стануць, будзьце пэўнымі! — Камандзір паказвае на снег пад сасёнкамі: — Дняваць будзем тут.

Толькі потым, калі і сам паблукаў па лясах не адзін месяц, я зразумеў Скарыпіна. Гэта тым, хто з гарадской мітусні забрыдзе на хвіліну ў лес, хочацца зашыцца ў самы гушчар, падыхаць водарам зеляніны, пацешыць зрок далікатнымі фарбамі ды маляўнічымі контурамі крон, пабыць нейкі час самому з сабой. А людзей, якія вымушаны часта лазіць па глухіх ды бязлюдных кутках, падсвядома — як магнітам цягне бліжэй да абжытых мясцін.

Усё з той жа фамільярнасцю камандзір звяртаецца да мяне:

Цёзка, пойдзеш на варту!

У мяне пісталет. Паспешліва расшпільваю кабуру, каб дастаць ТТ.

Пакінь! — загадвае ён.— З ім добра, калі з бобікам спаткаеш-ся лоб у лоб, гэтая зброя не для варты. На, вазьмі маю дзесяцізарадку!

Не веру сваім вушам, але выцягваю руку, вінтоўку бяру.

Толькі ведай, яна перароблена на аўтамат! Раз націснеш, і ўсе патроны выскачаць! Бяры запасныя магазіны,— дастае ён з-за халявы металічныя пеналы: — Трымай!

Выходзіць, Скарыпін не сумняваецца, што я ўмею абыходзіцца з любой зброяй. I давярае мне лёс цэлай групы. Лічыць за чалавека, які найменш стаміўся. Усё гэта мне лесціць.

Зразумела...— ледзь вымаўляю ад радасці.

А цяпер адкрывай нам сваю торбу, ты ж хваліўся, што ў ёй мацерыны прыпасы!

Чорт, забыўся зусім! — чырванею я і паспяшаю выканаць яго просьбу.

Праз хвіліну крочу ўжо па скарыпінскіх слядах. Выбіраю месца, адкуль відаць дарогу. Станаўлюся за ядлоўчыкамі — густымі і стромкімі, як кіпарысы. Азіраюся.

Жах!

Жуючы маё мяса з хлебам, хлопцы, нібы курапаткі, падаюць проста ў снег, падцягваюць пад бараду калені ды збіраюцца так заснуць. Пару чалавек ломяць галінкі, мосцяць сабе падсцілку. Нагрэе такі сяннік, а як жа!

Настае дзень, але суцэльныя шэрыя хмары не дазваляюць вызначыць час. Толькі цяпер спахопліваюся, што баляць ногі і мне. Нагінаю бярозку, саджуся на пружыністую дугу, гойдаюся і думаю. Ёсць пра што.

Першы раз у жыцці стаю на варце. За ўсю вайну ўпершыню ў мяне на душы такая яснасць. Не трэба ні хітрыць, ні прыкідвацца, ні кагосьці ашукваць. На свеце шугае страшэннае зло, але ў маіх руках зброя, за мной сябры, і мы ствараем самастойную ды незалежную дзяржаву, якая зла гэтага не баіцца! Я тут і за Валодзьку, і за бацькоў, і за сяброў, і за ўвесь свет! Мяне ўсяго распірае ад рашучасці, пераможнай гордасці ад сваёй місіі.

Хочацца зрабіць штосьці такое незвычайнае, каб усе ахнулі. Аж крыўда бярэ, што няма выпадку прымяніць сваю энергію. Перада мной усё гэтак жа маўкліва маячыць стары лес, і гудзе вецер у яго кронах. Тырчаць голыя дубцы асінак, бярозак, арэшніку. Непарушна вісяць, нібы з меднай бляхі, застылыя лісты на дубках... На ўсё гэта гляджу, а ў галаву пачалі лезці пачутыя ад партызан новыя словы. Рамантычныя. Дзіўныя. Не зусім зразумелыя.

Дагэтуль я ведаў, што нармальныя людзі начуюць. Партызаны ўсю ноч ідуць, ставяць міны, робяць засады, вынюхваюць, выслеж-ваюць, а потым — днююць.

Выяўляецца — дарога, па якой часта ездзяць немцы, ужо не дарога. Яна — бальшак.

У Свіслачы не проста жывуць немцы з паліцаямі. Там стаіць — гарнізон.

А той з нашых, хто пайшоў у гэты гарнізон служыць,— не нроста паліцай, здраднік, прадажная шкура. Ён — бобік!

Аж смешна!

А хіба няпраўда? Фашысты такому плююць у твар, не лічаць за чалавека, а яму хоць бы што. Вядома, бобік, самы сапраўдны. Паспрабуй прыдумай на такога сказаць лепш!

Аднак найбольшую пашану выклікае таямнічае слова сувязны. Чалавека такога партызанам назваць мала. Днём ён расхаджвае па гарнізонах, таўчэцца сярод немцаў, мо нават выпівае з імі, як Міцька, скаліць да іх зубы і — падглядвае, выпытвае, вынюхвае, матае на вус і матае, а ноччу дакладвае пра ўсё ў атрад, брыгаду. Яго дом уяўляю сабе калі не з радыёстанцыямі, то прьшамсі з тэлефонамі, а пад страхой — блытаніна правадоў-антэн.

А яшчэ ў таямнічай Гута-Міхаліне, куды мы ідзём, кухар Салвесь гатуе якісьці дзіўны партызанскі суп — рататуй! Хлопцы два тыдні ядуць усухамятку, адно і гавораць аб ім...

Ну і жыццё ж у мяне пачынаецца — як казка!

З задумы вырывае сойка. Птушка пералятае з дрэва на дрэва ды верашчыць на ўвесь лес, бытта яе хто пакрыўдзіў ці ўшчаміў лучыну ў хвост.

Па дарозе гоцае стары заяц. Во — стаіць хвіліну, разважае. Нечага скрабе снег пярэднімі лапамі, ляніва падскоквае. Зажмурыўся, як чалавек, пазяхае. Матляе галавой, кладзе вушы на спіну, гоцае далей. Толькі цяпер пачуў чалавека. Яго ноздры імгненна расшыраюцца, дзікімі вачыма страляе ў мой бок, стогне, як конь, выцягваецца ў струнку і — скок у ельнік! Не панікуй, дурань!

А вунь зігзагамі, як кінуты над вадой камень, ляціць стракаты дзяцел. Нарэшце ён узмывае ўверх, прыклейваецца да адзінокай сасны ды бярэцца дзяўбці. Вакол расселіся сінічкі, чакаюць. Нарэшце з-пад дзятлавага долата пасыпаліся на зямлю жоўтыя крышынкі, птушкі ныраюць дружна да іх.

Нахлебнікі!..

З вушанкі за шыю спаўзае нешта халоднае. Засаджваю руку пад кашулю і дастаю льдзінку. Здымаю вушанку, абтрасаю з яе снег. Потым зноў гляджу, слухаю.

Нават не заўважыў, калі мінуў час. Разбірае дрымота і мяне, трэба мяняцца. Злажу з гушкалкі, іду да таварышаў.

Мая штутгофская торба ад процівагаза зрабілася зусім тонкай і вісіць на сучку. Успамінаю, з якім апетытам хлопцы апляталі маміны прыпасы. Робіцца вельмі прыемна, і я цяпер гляджу на іх, як на сваякоў. Крыху ўжо ведаю пра хлопцаў.

Вось два пажылыя партызаны, што ляжаць зводдаль ад усіх на яловых лапках,— падрыўнікі. Яны ў раёне нашай Бераставіцы пусцілі пад адхон цягнік. А такія сабе непрыкметныя дзядзькі з шэрым шчаціннем на даўно няголеных тварах.

Далей хлопцы, якія падрывалі кацёл па Крынкаўскай электра-станцыі, а ім дапамагала ў Беластоку таямнічая Маруся. Яна прыяз-джала ў лес да іх на спатканне нават з немцам-антыфашыстам. Хлоп-цы надта смешна апавядалі, як немец увесь час іх баяўся, бытта партызаны яго збіраліся засмажыць.

З падвязанай цесна пад бараду вушанкай ляжыць разведчык Чырвонай Арміі. Побач — былы сакратар нашага райкома камсамола, Яшка Баркуноў.

З усіх толькі разведчык і Баркуноў маюць на сабе зручныя і цёплыя дэсантныя курткі з цыгейкавымі каўнярамі. Аднак і гэта іх не ратуе ад холаду...

Страшнае відовішча — людзі, якія спяць на снезе. Зямлістыя шэрыя твары. Цяжкае дыханне. У некаторых дрыжаць калені і ў такт чуецца жаласлівае скуленне, а боты бязладна соўгаюць па снезе. Адчуваю спагаду і братэрскае спачуванне.

Скарыпін ад маіх крокаў прачынаецца і такім цвярозым голасам, бытта ён увогуле не спаў, а прыклаўшы да зямлі вуха, слухаў,— цікавіцца:

Ну, што там у цябе на дарозе?

Мёртвая ціш. Адно зайцы бегаюць ды сойкі лямантуюць. Мяняцца прыйшоў.

Між намі яшчэ ўчора ўстанавілася нейкае давер'е, мы адзін аднаго як бы разумеем без слоў. Шчырасць і давер у яго голасе і цяпер.

То будзі крайняга,— сіпіць ён.— Чаго цырымонішся, смялей!

Будзіць? А што мне рабіць?

Хоць прыйшоў з лагера смерці, але вось гэтак заснуць на снезе не змагу. Асабліва пасля таго, як дзесяць сутак адсыпаўся ў сене, у цёплых суседскіх гумнах, пакуль бацька здабываў мне боты, а кравец абцягваў сукном кажух. Усё роўна давядзецца бегаць і тупаць, каб не акалець. Ды і хлопцам хочацца зрабіць нешта добрае — я ўвесь перапоўнены нейкай шчодрасцю.

Ладна, яшчэ павартую, а вы сабе паспіце!

— Будзі, будзі, не саромейся! Самі яны не ўстануць, не спадзявайся!

— Мне не хочацца зусім спаць! Праўда, праўда, не хочацца! Пастаю крыху яшчэ...

Ну, як сабе хочаш.

У Скарыпіна гэта выходзіць па-мужчынску скупа. Ён ані крыху не дзівіцца і не захапляецца маёй ахвярнасцю. Алёшка выпроствае ды згінае некалькі разоў ногі, трэ калені, крывіцца і сыкае, а тады нацягвае вушанку больш на лоб, паварочваецца да мяне і адразу засынае.

Вяртаюся на варту, нагінаю бярозку зноў. Цяпер час вельмі доўжыцца, ды адступаць — позна.

3

Дзесьці апоўдні насцярожваюся — грукочуць, здаецца, колы фурманкі па мёрзлай каляіне. Прыслухоўваюся лепш — грукочуць! Каму спатрэбілася тут праязджаць?

На ўсякі выпадак адбяспечваю дзесяцізарадку, кладу на развіл-ку ядлоўцу ложа, прыстаўляю да пляча прыклад і бяру дарогу на прыцэл.

Ужо выразна чуваць, як колы паўтараюць складкі акасцянелага грунту. А вось паказваецца белая конская галава з чорнымі мушкамі вакол вока. Наплывае канец аглоблі, хамут з дугой, набэдрыкі ды магутны бок сівога каня. Затым паўзе перадок воза, а на ім у саматканай світачцы — скручаны фурман. За фурманам — немцы!

Яны сядзелі падцягнутыя, здаволеныя, бяспечныя, як турысты, са свежымі тварамі, у пілотках набакір, з цыгаркамі ў зубах і аўтаматамі між каленяў. Але цяпер яны мне не страшныя. Наадварот — я даўно марыў аб такім моманце! Агортвае такое адчуванне, як у чалавека, якога надта доўга мучыла смага, але нарэшце ён дапаў да вады і вось — дасць зараз сабе волю, адвядзе душу.

Эх, чорт, кулямёта са склепа не ўзяў!..

Я нават не раздумваю — страляць ці не. Стрымліваю дыханне і паспешліва пачынаю вадзіць мушкай. У напружанні даводжу мушку да цэлі і — націскаю спуск.

Тр-р-р! — рэзка ды нечакана гучна фыркае чарга, а прыклад з большай, чым я спадзяваўся, аддачай б'е мяне ў плячо. Я палохаюся і адпускаю палец.

Зараз жа прытомнею. Бяру мушкай улева, куды павінны пад'ехаць за гэты момант немцы, цісну спуск зноў.

Тр-р-р! — другая чарга, не такая ўжо і страшная, заглушае рэха першай, ды раптоўна абрываецца.

Дзесяцізарадка зрабілася лягчэйшай. Супакойваецца і рэха. У чым справа? Ага, я ж з магазіна ўсе патроны выстраляў! Механічна вымаю з-за халявы, устаўляю свежую абойму і стараюся што-небудзь разгледзець.

Перада мной — пустая дарога. Што за ліха, дзе немцы? Трэба, мабыць, хлопцаў будзіць! Азіраюся назад і халадзею.

Дзе зусім нядаўна яшчэ ляжалі партызаны, цяпер пустуюць адно ямкі ды валяюцца ўціснутыя ў снег яловыя лапкі! Нашых — ні душы! Ні торбаў на суках, ні вінтовак! Можна падумаць, што пад сасёнкамі ўвогуле ніхто не ляжаў, каб не гойдаліся за хлопцамі яшчэ галінкі сасёнак.

Мяне агортвае непакой адзіноты.

Узбуджаны, выхопліваю з развілкі дзесяцізарадку, кідаюся ў тым напрамку, куды вялі сляды нашых хлопцаў. Бягу, нічога не бачу, не чую, калі не лічыць далёкага грукатання колаў. Фурманка цяпер траскаціць шалёна, на высокай ноце,— яе, відаць, імчыць перапалоханы насмерць конь. Слухаю траскатню пераможна і хоць застаўся адзін, а страху — ані крыхі.

4

Сваіх знаходжу на ўзгорку, дзе хлопцы ўжо занялі ў старых акопчыках кругавую абарону. Пару чалавек яшчэ блукала па хваіне, і сабраліся мы ўсе толькі пад самы вечар.

Нарэшце злыя партызаны вырушаюць у дарогу.

Навошта было страляць! — злосна бурчыць адзін хлапец да другога.

Сказаць мне ў вочы ніхто не адважыцца: стрымлівае іх трады-цыя ветлівасці да новага чалавека. Раніцой жа яны падчысцілі маю торбу з харчамі, ды і ў маім паступку, мабыць, было нешта і добрае!

Мы выконваем спецзаданне! — паступова ўзбуджваюць адзін аднаго хлопцы.— Наша справа не ўвязвацца ў бой з кожным фрыцам, а — зрабіць сваё ды вярнуцца ў лагер!

Хачу апраўдацца, аднак мне не даюць.

Толькі сябе выдалі!

Даўно вядома — пашлі дурня маліцца, то ён сабе і лоб расквасіць!

— Хай бы сабе лоб і падстаўляў! Цяпер гарнізоны з сабакамі сядуць нам на хвост ды будуць ганяць па лесе, як зайцоў, а я каторы дзень ног не чую!

Пастраляць яму, бачыш, захацелася!..

Бяруць абы-каго ў атрад, не разбіраюцца, і вось што выходзіць!..

Але і Скарыпін: вінтоўку каму сунуў! Сосачку такім яшчэ трэба даваць!..

Праглынаю ўжо слёзы крыўды.

Хлопцы гавораць між сабой, лаюць і абзываюць мяне апошнімі словамі, аднак і дэлей не глядзяць мне ў вочы.

Скарыпіну сорамна: ён камандзір, а ўцякаў разам з усімі. Аляксей суцішае і іх і мяне:

Ну, чаго бурчыце, як старыя дзяды? Ла-адна! Чалавек першы раз на варце, не ведаў нашых законаў! Папабегае, колькі мы, ад немцаў, навучыцца!

Угаманіліся партызаны не хутка. Але ж калі астылі, то выйшла, што немцаў не збаяўся я адзін. Хлопцы чуюць ужо віну перада мною, стараюцца яе згладзіць.

А колькі іх там было? — цікавяцца.

Дакладна не ведаю...— стараюся прыпомніць.— Чатырох разгледзець паспеў. Курылі якраз. Дваіх спераду, дваіх ззаду, фурман пяты...

I панесла іх у такую глухамань!

От выберы другі раз месца для стаянкі!

Не бачылі, забілі каго ці не? — пытаецца армеец, сціплы ды ціхі хлапец, які не браў удзелу ў лаянцы па майму адрасу.

Не ведаю. Бо як тыркнуў, так адразу іх і не стала перад мушкай,— вінавата апраўдваюся.— Другі раз папраўляў і ўжо не памятаю, ці быў там хто...

Што думаеш, мог і зрэзаць! — заўважае Баркуноў ды хваліць мяне: — Малайчына! Калі будзеш так далей, то далёка пойдзеш, браце, віншую!

Зрэзаў не зрэзаў, а недзе ляснулі зубамі добра, калі конь дзёрнуў фурманку!

Яшчэ і стукнуліся лбамі!

Ды задралі ногі!

От далі драла!

Яны ад нас, а мы ад іх!

Я нават, халера, рукавіцу згубіў!

А ў мяне ад холаду зоркі скакалі перад вачыма, а то адразу кашуля змакрэла!

Добра выспацца паспелі!

Паспалі ўво-олю!

Ноччу ўсё здаецца не так страшна. Людзі супакойваюцца канчаткова. Я акрыяў. I, бытта прадчуваючы, што сам не раз яшчэ буду гэтаксама драпаць ад ворага, стараюся не заўважаць, што хлопцам сорамна.

5

Выходзім з лесу і пабліжаемся да першага хутара. Са Скарыпі-ным ідзём будзіць гаспадара. Нават не думаў, што гэта аж так складана.

Доўга ў хаце ніхто не адзываецца. Відаць, гаспадары думаюць, што нам абрыдне ламатаць і мы пойдзем сабе туды, адкуль прыйшлі. Канечне, адкуль ім вядома, што ломяцца не бандыты ў хату?

Праз дзірку знаходзім засаўку і забіраемся ў сені. Цяпер гас-падар разумее, што начныя госці не адстануць і давядзецца яму дзве-ры адчыняць ды прымаць гасцей. Чуем, як дзядзька пачынае кешкацца, а жонка яго бэсціць:

Антось, Антось, выперла табе? Халера, ты ж маю спадніцу нацягваеш, ля!

Нарэшце ўваходзім у хату, удыхаем спёртае паветра. За намі ўвальваюцца хлопцы. Скарыпін даводзіць селяніну, што мы — не пераапранутыя ў цывільнае немцы і не бобікі.

— Во, глядзі сюды! — Баркуноў паказвае фабрычны знак на сваім аўтамаце.

На варанёнай сталі — выціснутая эмблема Тульскага завода і словы: «СССР 1942 г.». Заводская марка дзейнічае з магічнай сілай — гаспадар адразу здаецца.

Ха-але-ера!..— уражаны, ківае ён галавой.

Праз пекалькі хвілін цётка ставіць на стол свае прыпасы, а хлопцы дастаюць з мяшкоў свае. Рэжуць мёрзлае сала, рыпяць квашанай капустай — у хаце стаіць толькі хрумст маладых сківіц.

Спалохаліся, дзядзьку? — спачуваю гаспадару, уявіўшы, як ён упоцьмах напяльваў жаночую спадніцу.

Напалохаўся б і ты, нябось,— не крыўдзіцца гаспадар.— Ходзяць тут розныя! I вашыя, і правакатары!.. Думаеш, адразу распазнаеш ды яшчэ зосну? Паслухаў бы, што людзі ў нас за дзень пагавораць — там за тое, што накармілі ці ўпусцілі ў хату партызан, расстралялі сям'ю, там іншае!..

Во!— успамінае Скарыпін.— А вы лепш, дзядзьку, раскажы-це, што пра нас гавораць людзі!

Пра вас?

Ну, давайце!

Усяляк,— паважнее селянін і, не спяшаючыся, закурвае.— Нават сёння апавядалі на вёсцы гісторыю...

Слухаем, слухаем, дзядзьку! — закрычалі ўжо ўсе.

Бытта бы Гітлер глянуў раніцой у люстэрка, убачыў свае ўпалыя вочы, залізаныя валасы, спалохаўся свайго выгляду і сабраў усіх знахарак. Тыя з'ехаліся з цэлай Германіі, думалі-гадалі, але нічога не змаглі яму параіць. Тады ён сазваў генералаў ды паскардзіўся ім. А галоўны генерал яму бытта і кажа: «Гэ, майн фюрэр, усё гэта выпра-віць надта проста! Едзь на Усходні фронт! Даедзеш да Ваўкавыска — і ад партызан валасы ў цябе адразу самі на галаве ўстануць дыбам нават. А яшчэ не дабярэшся і да Мінска, як ад гэтых самых лясных бандытаў вочы табе аж на лоб павылазяць!..»

— Га-га-га-га! — выбухаем дружным рогатам. Ледзь Скарыпін суцішае нас.

Хлопцаў ужо нібы падмяніў хто. Усе бадзёрыя, вясёлыя і дасціпныя. Выйшаўшы на двор, зімы ніхто не заўважае. Сваімі целамі мы нават як бы нагрэлі сцюдзёнае паветра.

На балоце захацелася піць. Скарыпін падыходзіць да рова, пя-тою прыклада стукае аб лёд, прабівае палонку. Па чарзе кладзёмся на бераг і з палонкі смокчам ваду.

Ух, аж зубы ломіць, халера! — стогнуць, крэкчуць, плююцца торфам ды травінкамі.

Нібы волава ў жывот сабе наліў!

Уй, зараза-а!..

Кладуся піць апошнім. Доўга, не адрываючыся, цягну ў сябе вузенькі вогненны струменьчык ледзяной вадкасці. Узнімаюся, а лёд у рове чамусьці ў гэты момант якраз з сухім трэскам абвальваецца ў доўгую прорву.

Ты глядзі-і,— заўважае Скарыпін.— Цэлы равіска вады, бадзяга, выпіў!

Га-га-га-га! — зноў усе рагочуць.

Не пасаліўшы нават!

Дзіва, што немцы ад такога давалі драла!

Такі цэлы ўзвод разгоніць!..

Новы выбух рогату. Хлопцы нібы захварэлі смехам.

Ла-адна, хопіць вам іржань! — суцішае Скарыпін.— Пера-станьце дражніць сабак па вёсцы, чуеце, як разышліся там?.. Пад'ём, пайшлі!

Мы ўжо крочым у шэрую цемру далей, а бадзёрая весялосць нас усё не пакідае. Смяюся і я.

Не, партызаны, здаецца, мяне ўжо прынялі-такі да сваёй кампаніі!

Раздзел другі

1

У 19З9 годзе, адразу пасля ўз'яднання Заходняй Беларусі, мне давялося пабыць пару гадзін на былой пагранічнай савецкай станцыі Негарэлае. Вылез я з цягніка і з усяго дзівіўся: якая вопратка ў людзей, якія будынкі. З захапленнем абмацваў савецкія вагоны, сцены вакзала. I рабіў гэта не таму, што ўсё было лепшае. Вагоны і бу-дынкі ў буржуазнай Польшчы рабілі не горшыя, а вопратку насілі паны болей модную і дарагую. Тое, што я назіраў, для мяне не з'яўлялася і нечаканасцю. Гэтыя савецкія рэчы я даўно бачыў у марах, чуў пра іх, вычытаў у падпольных газетах і брашурах. Але цяпер, у Негарэлым, усё набыло свае абрысы, пахі, цвёрдасць і было рэчаіснасцю, а не марай, легендай і малюнкамі ды фатаграфіямі на глянцаванай паперы.

Нешта падобнае перажываю другі раз — у лесе. На ўскраі Гута-Міхалінскай пушчы сустракае нас партызанскі заслон. Каля вартаўнікоў на сашнічках — кулямёты. Нямецкія — з дзіркамі для ахаладжэння ў сталёвых кажухах; чэшскія — маленькія і зграбныя, як цацкі; нашы — з дыскамі, як талеркі. Бытта няма навокал пе-рапоўненых фашыстамі гарнізонаў — хлопцы паляць сабе вогнішчы, дурэюць, апавядаюць анекдоты. Кіламетраў з дваццаць, да самага лагера,— такія ж заслоны, а навокал прасціраецца незалежнае царства, куды фашысты не паказваюць і носа. Гляджу на іх шырокімі вачыма і не магу надзівіцца.

Падыходзім да мэты.

У цэнтры Гута-Міхаліны лысее пагорак. На яго ўскраіне, у ельнічку,— многа замаскіраваных зямлянак, вялізных, пабудаваных па-гаспадарску, з адмысловымі ўваходамі і камінамі, з зашклёнымі вокнамі ў шчытах, з падмеценымі і пасыпанымі жоўтым пяском дарожкамі. Колькі іх тут? Не менш за сотню. Няхай сабе ў кожнай жыве па дзесяць чалавек, і то — тысяча!

На пагорку — стаптаны снег. Сляды старыя і свежыя, іх сотні і тысячы. Тут, відаць, праходзяць сходы, пастраенні. Адсюль вырушаюць у далёкія паходы. Сюды прыбываюць людзі з Масквы. Пра ўсё я ведаў да Штутгофа, але чуць а бачыць — не тое самае; перада мной — не легенда, а — рэчаіснасць.

Пагорак з зямлянкамі не мае ў сабе ані крыхі грозных ваенных дзён, вайсковай сухасці. Ён больш нагадвае жытло пагарэльцаў, ці перасяленцаў, або турыстаў. I гэта мяне ні то расчароўвае, ні то здзіўляе.

Ад зямлянкі па вытаптаных у снезе глыбокіх дарожках дзесьці бягуць звычайпыя вясковыя хлопцы. Ім наперарэз вылятаюць дзве курносыя дзяўчыны ў кажушках, накінутых наапашкі. Хлопцы стрэхваюць елку, узбіваюць малочную хмару, і дзяўчаты ўжо вішчаць на ўвесь лес, бытта і праўда для іх гэта нечаканасць. Гарэзніцы ўжо хапаюць груды ды гоняцца за жартаўнікамі.

Во, так іх матары! — крычыць Яша Баркуноў, забыўшыся на стомленасць.

Не даруйце ім, не дару-уйце! — дапамагаюць іншыя.

З'яўляецца партызан на кані, аброслым кудлатай поўсцю — ру-дой і густой, як у мядзведзя. Кубанка на галаве ў партызана трыма-ецца цудам, ля нагі матляецца шабля, а сядзіць ён на худым хрыбце, бытта на плоце. Хлапец узнімае каня на дыбы ды раве на дзевак:

Хэнды гох!

Гарэзніцы пуляюць грудамі ўжо ў яго, а я ўсё прыглядаюся да рыцара. Хлапец відавочна перастараўся. На ім столькі рамянёў ад планшэта, бінокля, вінтоўкі, нагана ды яшчэ ад незразумелых мне прыладаў — бытта ўсе гэтыя рэчы ён паначапляў, каб завезці на склад.

Выязджаюць сані. У іх на каленях стаіць юнак і правіць канём. Яго вінтоўка ляжыць на дошках побач з сякерай. На хамуце замест гужоў — дрот. Адна аглобля таксама перавязана дротам. Лейцы сточаныя з парашутных лямак, канцы ад вузлоў целяпаюцца. Гняды конік худы і гэтаксама кудлаты. Потым я даведаўся, чаму партызанскія коні такія. Зімавалі яны на двары, і прырода гнала ў беднай жывёліны поўсць, каб яна не акалела.

Раптам з зямлянкі выскоквае нямецкі салдат. Самы сапраўдны, мне не здалося! Нават на шырокім рэмені ў яго гойдаецца ў ножнах плоскі штык, а выпрасаваныя на кант нагавіцы ўнізе абхоплепы крагамі з зялёнага брызенту.

Мае сябры ажывіліся:

Сашка, гутэн морген!

Салют!

Юнак ім усміхаецца той усмешкай, якая звычайна бывае ў любімчыкаў публікі.

Бон жур!

А рэвуа! — махае ён рукой і знікае.

— Бельгіец,— тлумачыць Скарыпін.— Уцёк з нямецкай часці, прыстаў да нас. Партызаніць.

Аж сэрца выскоквае з грудзей. Вось нарэшце тое запаветнае месца, куды імкнуцца многія, але пашанцавала трапіць толькі мне, шчасліўчыку.

Я да мясціны поўны нейкай святой пашаны і любові. Каб адно не праганьбаваць сябе. Ужо ж я тут і пастараюся!

2

Знаёмых у Гута-Міхаліне няма. Рэшткі групы Высоцкага яшчэ восенню адышлі адгэтуль у Палессе. Атрад Скарыпіна стаіць недзе за дзве сотні кіламетраў, аж у Ліпічанскай пушчы. Алёшка са сваімі хлопцамі жыве тут толькі госцем і часова падпарадкаваны брыгадзе Петрасяна.

Калі мы выспаліся, выклікае мяне петрасянаўскі камандзір, прапануе здаць пісталет.

Аяз чым застануся?

У нас такі парадак. Новы партызан здае зброю, а камандзір потым выдзяляе яму, што лічыць патрэбным,— тлумачыць чалавек, адводзячы вочы ўбок, насцярожана чакае.

Адчуваю ў яго словах няшчырасць і халадзею. Як мне быць?

Праз хвіліну не сваімі рукамі расшпільваю афіцэрскую партупею з кабурой і кладу на стол. Амуніцыі вельмі шкада: да пісталета прызвычаіўся, прыстраляў яго. Бацька пераадзеў у цывільнае нашага маёра і за гэта атрымаў яго пісталет і партупею.

Сёння я дзяжурны па гарнізону,— кажа камандзір ужо смялей.— Ты чалавек яшчэ неправераны, пакуль што для нас небяспечны. Адпраўляю цябе на «губу» для высвятлення.

Так бы адразу і гаварыў!

Два аўтаматчыкі вядуць мяне ў лазню. Перад абсмоленымі дзвярыма стаіць вартавы. У лазні на саломе валяецца п'яны — яшчэ адзін арыштант.

Цэлую ноч сяджу на бочцы, агорнуты непрыемнымі думкамі. Бытта праз сон чую, як храпе п'яны і асцярожна ходзіць вартавы. Я, бы той салдат, які ад таго, што яго ранілі, падумаў ужо, што вайна прайграна, не магу ўзняцца над асабістай крыўдай і паглядзець на выпадак аб'ектыўна.

Што за несправядлівасць! Колькі імкнуўся, цярпеў, ішоў з такімі прыгодамі і рызыкай, ды — вось табе!..

Сцены лазні свецяцца, дзверы няшчыльныя, вакол тэмпература, як і на дварэ, нават скразіць, але я такі зламаны, што мяне нават не бярэ і холад.

Раніцой мой напарнік прачынаецца. Пазнаю ў ім таго самага чалавека, які ўчора, абвешаны зброяй, ехаў на кудлатым кані. Выглядае ён цяпер зусім не страшна. Русы дзяцюк з мяккімі і сінімі вачыма, круглым і рыхлаватым тварам.

Бачачы, што я не збіраюся яго распытваць, партызан пацягваецца і хваліцца сам:

Эх! Учора на сваім Гітлеры скакаў праз зямлянку чапаеўцаў, дзе Кучаравая Нюрка жыве, ты яе ведаеш?

?!.

Раз нішто пераскочыў. I другі сігануў. За трэцім разам мой Гітлер на заднія ногі пакаўзнуўся і пярэднімі капытамі, бадзяга, так і ўлез у зямлянку! Уяўляеш, якая там паніка была — якраз вячэралі ўсе!..

Неакрэслена ўсміхаюся.

— Курыць маеш? Матляю галавой.

А-а, не курыш! I нейкі ты кіслы ўвесь! Вы-ыпусцяць, чаго бядуеш!

Нашто ж бралі?

Не верыш? Мусяць выпусціць!

Адкуль вы такія пэўныя?

Дык жа сёння субота, лазню трэба грэць!

?!.

Як жа! А хлопцам мыцца, думаеш, не трэ?.. У такіх выпадках арыштантаў або ў расход пускаюць, або на волю праганяюць, каб не смярдзелі тут ды месца не занімалі! Яшчэ й кармі дармаедаў, варту трымай!..

Раптам да мяне даходзіць жалезная логіка і неабходнасць такіх захадаў. Ідзе ж суровая вайна, не надта ёсць час і не вельмі ёсць каму вазіцца з такімі справамі. Што значыць лёс адной істоты ў гэтым бурлівым моры падзей?!. Усё — так, але гэта трэсачка ў даным выпадку — я!

Ад страху за сябе зноў пранікае пад скуру мароз. Няўжо дарма я так імкнуўся сюды, дарма ахвяраваў сябе Валодзька? А як жа бацькі?!.

Эх, ладнага бярозавага венічка б раздабыць дзе ды папарыцца як след! — Партызан пацягваецца ўжо так,што хрусцяць косці: — Ы-эх!

Не магу выдабыць з сябе слова.

Разумееш,— успамінае сваё сябар па няшчасцю.— Сашка-бельгіец, калі яго прывялі ў Гута-Міхаліну, і пяці мінут не мог усядзець на палку. Цяпер, бадзяга, пераседжвае нават мяне. Толькі нацягне старую вушанку, каб не апячы сваіх конскіх вушэй, залезе на самую высокую паліцу ды крычыць: «Пары-ы, пары-ы!..» Ы-ыэх! Ну й жа вы-спаўся — па-міравецку!.. Закурыць бы, халера, шкада, што ты без табакі!.. Ці не зламаў мой Гітлер нагі?.. Не, хітры ён, адразу так і вырваў. Потым толькі пакульгаў... Уяўляеш, які там быў перапалох? Сядзяць за вячэрай, насы ў кацялкі паўстаўлялі, а тут са столі ім капыт, як фіга!.. Ну ж і прыгожая гэтая Нюрка, ты яшчэ не ведаеш яе?

Зноў трасу галавой.

Весялун бачыць, што да мяне нічога не даходзіць, пацяшае зноў:

Зараз хто-небудзь прыйдзе і нас прагоніць да д'ябла! Увечары прыйдзем сюды парыцца яшчэ! Папомніш маё слова! Прыходзь парыцца абавязкова!

Нешта мармычу.

Цябе завошта пасадзілі?

Не ведаю...

Ну, во!

Цяпер ён зусім пэўны, што выпусцяць. Толькі не я.

Увальваюцца разведчыкі і з радаснымі выкрыкамі выводзяць хлапца, нібы героя, а я застаюся. Адно Скарыпін прыносіць місу гарачага і густога супу.

На, цёзка, рататуйчыку, грэйся пакуль! — кажа ён, адводзячы вочы ўбок.

Толькі цяпер заўважаю, які галодны — аж засмактала ўсё нутро. Я ж дзён з пяць — як выйшаў са Страшава — не еў гарачай стравы! З удзячнасцю кажу нешта. У мяне прарываюцца якіясьці рэшткі плачу без слёз. Уздыхаю ды бяру посуд, стаўлю сабе на калені. Ніяк не магу ўзяць лыжкі — адубянелі пальцы, з мінуту грэю іх аб міску. Сябра ўсё гэта кранае.

Ха, маеш чаго перажываць! Заперлі і мяне ў лазню, калі я прыбег з палону,— Скарыпін кагосьці дражніць: — «Як мог савецкі воін здацца жывым немцам у рукі?» Сам не ведаю! Апамятацца не паспеў, калі цэлым і здаровым трапіў ім у лапы. Потым уцякаў з лагера, ранілі. Давалокся да вашага лесу. Карповіч мяне выхадзіў і здаў у атрад. Цяпер Міцька перадаў цябе. Мне і ў галаву не прыйдзе падазраваць Міцькавага таварыша! Але ж Карповіч — сувязны нашай брыгады. Я — чалавек тут прышлы і часовы. Усе нашыя сувязныя для іх таксама невядомыя людзі. I лаяць за лішнюю насцярожанасць іх не вельмі трэба. Пачні ўсіх без разбору прымаць у атрад, і разляціцца ўсё к д'яблу! Пільнасць тут неабходная — у Гітлера колькі школ дыверсантаў існуе!..

Скарыпіп яшчэ доўга тлумачыць мне незразумелыя партызанс-кія парадкі.

Цярпі,— уздыхае.— На Новы год прыйдзе наша брыгада з Ліпічанкі, тады аджывём!

Добра яму суцяшаць.

Вечарам вядуць мяне з лазні на допыт.

У зямлянцы сцены з бярвенняў занавешаны даматканымі дыванамі. Стаіць цяплынь ад жалезнай печкі. За сталом — акуратны чалавек з вожыкам каштанавых валасоў. Ён холадна адказвае на мой «добры вечар!», садзіць насупроць і свідруе карымі вачыма. Праз хвіліну ні то пытаецца, ні то аб'яўляе:

Такім чынам, ты вярнуўся з палону.

А хіба я ў ім быў?.. Я ж не служыў у арміі, не прымаў прысягі, а слова «палон», наколькі я разумею, мае адносіны да вайсковых. Выходзіць, да палону я яшчэ нават не дарос, чаму ён гэтак гаворыць?

Са Штутгофа ўцёк! — уздыхаю.

А што гэта такое? — злуецца ўжо ён.

Лагер смерці.

Дык ты, кажаш, уцёк з лагера смерці?

Як бачыце...

А чаму ж ты ў ім не загінуў, як іншыя? — яхідна бліскаюць яго карыя вочы, бытта ён злавіў мяне на ашуканстве.

Табе прыемна было б бачыць мяне мёртвым? Ты вар'ят, ці што? Навошта мне гэта кажаш?! Да чалавека адчуваю непрыязь.

Тым часам ён, як вучня, які не вывучыў урок, цягне мяне за язык далей:

Гавары, я слухаю!

Бо там я,— пачынаго тлумачыць,— бо неяк так... Бо маці пачкі нам з сухарамі...

І раптам бачу — дарэмныя мае намаганні! Перада мной сядзіць самаздаволены і надта ўпэўнены тып, які да таго яшчэ і злы ды нечым раздражнёны. Што яму да складанасці жыцця ў Штутгофе?

Маё існаванне зноў пад пагрозай.

Успамінаюцца словы п'янага разведчыка: «Пускаюць у расход». На мне аж шорхне скура. Чорт на яго, куды ж я трапіў. Гэта непаразуменне! — хочацца закрычаць на ўвесь лес. Я скоранька дастаю лапінку з лагерным нумарам, чырвовым вінкелем і лацінскай «R». У кішэні — паперка з гімнам смертнікаў Штутгофа, дастаю і яе, кладу на стол. Яшчэ сцягваю бот, паказваю фіялетавыя плямы ад флегмоны на назе.

Ве-едаем усе гэтыя штучкі шпіёнаў — вучаць вас фашысты па вышэйшаму класу там!

Чалавек са злосцю кідае ў печ лапіну, паперку з песняй, і цяга падхоплівае іх у сярэдзіпу.

Думаеш, паверу, бытта ты гэтак свабодна праехаў па Германіі? Так бы ўсе паразбягаліся адтуль! Перастань заліваць байкі пра белага бычка!

Я бачу, як агонь у печцы пажырае штутгофскія атрыбуты, але — не да іх.

У бакавой кішэні ляжыць схема чыгунак Прусіі. На ёй — няроўныя і яшчэ свежыя краі ад нажа. Бяруся за кішэню.

Стоп! Які сэнс паказваць і яе гэтаму глухому тыпу? Бяссільна апускаю руку. Ад крыўды не магу вымавіць нават слова. Ледзьве праглынаю сліну.

Чалавек бачыць мае слёзы, кідае:

Не плач, не паможа. Масква слязам не верыць! Гэтую фразу я тады пачуў першы раз. Ох, як ненавіджу яе з той пары. Веру, яе прыдумалі нядобрыя і злыя чыноўнікі мо яшчэ ў часы татарскага іга, людзі павінны яе забыць, як мат.

Я і пе плачу... і гавару праўду... Мяне добра ведае ляснік Карповіч з Грыбаўцоў...

Яшчэ трэ прыглядзецца і да твайго лесніка!

Скарыпін добра ведае Карповіча...

I да Скарыпіна мы прыглядзімся!

Гэ, ты падазраеш і яго?!.

Усе вы недалёка адышлі адзін ад аднаго!

Адразу робіцца лягчэй. Чуваць, як трашчаць яловыя сучкі ў печы ды гудуць дровы. Ад штутгофскага нумара і паперак там няма ўжо і следу.

Чалавек плюе сабе на пальцы, гартае нейкі сшытак, а я гляджу на яго з пагардай. Вядома, ты праз Германію, дубіна, не праехаў бы гэтак!.. Ух, як цябе ненавіджу!

Адным словам, няўдалы быў у петрасянаўцаў асабіст. Зрэшты, калі ўлічыць тыя ўмовы, то можна толькі сказаць — добра, што быў хоць такі: партызанка — усё ж такі зрадні самадзейнасці!

Нейкі час чалавек з вожыкам усё шукае штосьці ў паперах, не знаходзіць ды крычыць:

Кажы адразу, хто цябе сюды прыслаў? Якое заданне атрымаў ад фашыстаў?

Я маўчу.

Прызнаешся добрасумленна, тады, мажліва, захаваем табе і жыццё, разумееш?

Мне няма чаго таіць,— зацінаюся я.

А ты падумай!

Ужо падумаў!

Нічо-ога, прызнаешся, калі трапіў да нас.

Што я вам буду казаць? Выдумваць на сябе стану? Чаго вы хочаце ад мяне?

Многія так заяўлялі, а потым спявалі ўсё як трэба.

Ад мяне вы нічога другога не даб'ецеся.

Чалавек аб'яўляе свой прысуд:

Вяртайся ў зямлянку, ладна. Пакуль што — жыві ў Скарыпіна, ясна?

Усяго толькі страху? Не веру сваім вушам!

Надумаешся — прыходзь у любы час, раскажы!

Міруся са становішчам падазронага і маўчу. Дай мне адно ад цябе выйсці!..

Чорт іх ведае, якой логікай кіруюцца такія людзі. Калі ты падаз-раеш у нечым чалавека, дык трымай яго. Вырашыў выпусціць, бо няма ўпэўненасці, што перад табой здраднік, дык не пагражай: сапраўднага злачынцу ты насцярожыш, а нявіннаму чалавеку толькі атруціш жыццё!

Узрадаваны, што адпускаюць, я задам падаюся да выхада.

Толькі не стань тут што-небудзь вытвараць у лагеры! — нясецца мне наўздагон.— А то жыва паложыш на пень галаву! Не адзін так жыццё скончыў!

Не стану...— пакорна, бы шкаляр, абяцаю ды прыкусваю язык. Апошняй фразай бытта сцвярджаю, што сапраўды я той, за каго мяне прымаюць, і пакуль што падпарадкоўваюся толькі сіле.

Насцярожваюся. Чалавек з вожыкам маім словам не надае значэння — заглухі, мабыць, каб адчуць такія нюансы.

Вяртаюся ў зямлянку нібы апляваны, падмочаны. Хлопцы спа-тыкаюць мяне гэтак, бытта зусім нічога не здарылася, а я і не сядзеў у лазні. Аднак мне ўжо здаецца, што ў душы падазраюць мяне і яны. Лаўлю вясёлыя і бесклапотныя галасы навокал ды зайздрошчу.

Паступова пачынаю сябе супакойваць. Быць таго не можа, праўда ўсё роўна возьме ворх! Нічога асаблівага не здарылася, карона з галавы не спала! Толькі б не сарвацца, паставіць сябе вышэй дробязных крыўд. Тып жа і да Скарыпіна прыставаў, аднак Алёшка ваюе, нават хадзіў камандзірам групы пад Беласток.

Апошні аргумент мяне супакойвае цалкам.

4

Група дэсантнікаў капітана Чыгрова складалася з васьмі чалавек. Патрэбныя былі людзі, каб станавіць на варту, пасылаць за харчамі, фуражом на вёскі. Для гэтай мэты камбрыг Петрасян выдзеліў Чыгрову гаспадарчы ўзвод. Вядома, не за так: узамен атрымаў пару кулямётаў з дыскамі. Даведаўшыся, што дэсантнікам патрэбен яшчэ і перакладчык, Петрасян перадаў Чыгрову і мяне за пятнаццаць кілаграмаў толу.

— Калі шпіён — раскушу хутка!— паабяцаў пры гэтым дэсантны камандзір.

У капітана былі дзве зямлянкі. У адной змяшчаўся ён сам з радысткай, а ў другой — шэсць дэсантнікаў з узводам. Разам нас жыло чалавек з дваццаць.

Група Чыгрова займалася толькі разведкай. Сачыла, дзе стаяць немцы, што возяць па чыгунцы, шашы, што адбываецца на бліжэй-шых аэрадромах, як фашысты абыходзяцца з насельніцтвам. Пяць дэсантнікаў збіралі звесткі, радыстка шыфраграмай перадавала іх у Маскву. Усё рабілася без удзелу людзей з узвода.

Медсястра Маруся — трыццацігадовая жанчына з мужчынскімі рысамі твару і ў ватных нагавіцах — у нашай зямлянцы была шостай дэсантніцай. Пачынаю жыць у групе.

Хочацца ваяваць, дзейнічаць, развярнуцца, а ўсё маё геройства цяпер заключаецца ў тым, што запрагаю каня, еду на вёску, прывожу сена і бульбу. Часамі сяку на кухні дровы, стаю на варце. Допытамі мяне болей ніхто не тузае.

Канчаткова развеялася вакол мяне падазронасць пасля выпадку са скулой.

Надумалі петрасянаўцы ўзарваць мост. Яны спадзяваліся, што аб'ект гэты ахоўваюць нямецкія вартавыя. Наш капітан уздумаў на заданне паслаць мяне, каб праверыць на вопыце маю лаяльнасць і мае веды ў нямецкай мове. Уначы, насвістваючы нямецкі марш, я набліжуся да варты, закідаю яе гранатамі, тады толькі падрыўнікі закладуць міны.

Нямецкіх мелодый ведаў я нямала, толькі не надта верыў, што вартавыя такія дурні і гэтак лёгка мяне падпусцяць. Аднак аспрэчваць загад не збіраўся — неяк там будзе!

Якраз мяне апанавала партызанская хвароба — скулы. Даклад-ваю Чыгрову, а капітан загадвае:

Няхай Маруся паглядзіць!

Халерная скула вылезла ў такім месцы, што хутчэй дамся застрэліць сябе, чым паказаць яе якой-небудзь жанчыне. Раздзецца адмаўляюся.

— Не пакажаш? — злуе Маруся.— У такім выпадку — адпраўляйся на заданне.

Ну і паеду, думаеш, напалохала? Набліжаемся да моста. Варты ніякай не відаць, карыстацца маімі ведамі ў нямецкай мове няма патрэбы. Разам з астатнімі хлопцамі залажу ў кусты. Пакуль закладваць тол, паціху сыкаю, бо як ні лягу, баліць аднолькава.

Пасля ўзрыву аднекуль з'яўляюцца немцы. Мы залятаем у вёску, бяром коней, садзімся вярхом, каб ірвануць у лес. Узлезшы на свайго каня, ледзьве я не страціў ад болю прытомнасць, але з першых крокаў скула прарываецца і боль як рукой здымае.

Да лагера сваю хваробу забываю. Падазроную Марусю насця-рожвае гэта яшчэ больш. Санітарка ўпэўнена цяпер, што перад аперацыяй я сімуляваў, і з брыгады выклікае фельчара. Мужчына аглядае мяне і лаецца на ўсіх, што пасылалі мяне на заданне.

Новыя мае сябры нападаюць на медсястру:

Цяпер паверыш?

Ну, дабілася свайго? Віншую!

У той вечар здаволены ляжу на нарах, пераможна зыркаю на медсястру, а яна, надзьмутая, швэндае па зямлянцы ды моцна шоргае ватнымі нагавіцамі, бо калені ў яе неяк вывернуты ўсярэдзіну. Эх, сумота — зайшла б хоць з раз сюды радыстка!..

5

Нашу радыстку завуць Галяй. Яна з закончанай дзесяцігодкай. Валодае таямнічай для мяне рацыяй і ўсім, што звязана з перадачай у эфір. Мае званне афіцэра...

Для мяне — вясковага ахламона, які вырас і жыў на хутары, дзяўчына здаецца недасяжнай. Толькі з-за самалюбства раблю выгляд, бытта радысткі не заўважаю, а яна для меня — нішто.

У Галі — жыавы бляск у вачах ды сардэчны, багаты інтанацыяй голас. А наогул яна, бадай, непрыгожая.

Кірпатая, з прыпухлымі губамі і шэрымі вачыма, таўставатая. Нягледзячы на ўсё, у мяне чамусьці з'явілася патрэба лавіць бляск менавіта гэтых шэрых вачэй і бачыць яе ці на кухні, ці на дарожцы або адчуваць у суседняй зямлянцы. Пры сустрэчы яна мяне палохаецца. Яе паводзіны мне зразумелыя: яшчэ не вядома, не высветлена дакладна, ці не шпіён я часамі?!

Стараюся менш сустракацца, каб не рабіць дзяўчыне прыкрасці.

Аднаго разу стаю на варце. Яшчэ днём дожджык прыбіў снег, а на вечар хапіў марозік. Дыхаецца лёгка, паветра вострае, свежае — аж п'яніць, а па небе нясуцца дымныя пушынкі хмарак. Хочацца гэтаксама некуды імчаць, нешта вялікае рабіць, дзейнічаць, але магу толькі налічыць пяцьдзесят крокаў да кухні і назад ды грызці сушаныя ягады, якімі мяне пачаставалі. Усю сістэму зямлянак на пагорку вартуе яшчэ і гарнізонная варта, я ўжо — ахова ў ахове. Ад свядомасці, што стаю надарэмна,— сумна, хоць вешайся. Каб ад мяне залежала, не згадзіўся б на такую службу нават у самога прэм'ер-міністра.

Чую хрумстанне ботаў па храпе. Насцярожваюся. З брыгады нехта прэцца. Здагадваюся — Галя!

Ой! — спыняецца яна.

Чорт, зноў папалохаў.

Добры вечар,— кажу вінавата.

Добры вечар. Гэта вы?

Я...

Вартуеце?

На варце...

Хвіліну маўчым.

— Так вы стаіце? — ужо разгублена паўтарае дзяўчына пытанне.

От, стаю...

Вам пашанцавала!

Падмерзла...

I відна як!..

Ну. I свеціць цыганскае сонца...

Яна пырснула смехам, бытта я сказаў немаведама які жарт.

Галя не адыходзіць, і мне відаць, як яна намагаецца што-небудзь сказаць яшчэ, але нічога не знаходзіць. Маўчу і я. Толькі чуецца яе частае і лёгкае дыханне, бадзёра гудуць верхавіны сосен ды, нібы касцяныя, стукаюцца абледзянелыя галінкі. Твар радысткі надта змяціўся і схуднеў, стаў яшчэ больш непрыгожым. У куточках вачэй выдзяляюцца ружовыя падушачкі. Голас — па-дзіцячы тонкі, з дрыжаннем. I ўся яна выглядае чамусьці надта сіратліва.

Што з вамі? — шчыра дзіўлюся.

Захварэла, грып...

У інтанацыі дзяўчыны лаўлю амаль дзіцячую крыўду ні то на мяне, ні то на ўсіх, што даўно яна чакае, каб звярнулі ўвагу на яе недамаганне, але зрабіць гэтага ніхто не здагадаецца.

Перада мной — тая самая недасяжная Галя? Гэткая бездапа-можная, слабая і нешчаслівая? Стаіць у кажушку, накінутым на пле-чы, водзіць пальцамі па вайсковай папрузе, якой абхвачана гімнасцёрачка, і як бы чакае ад мяне дапамогі. Я ж гатоў аддаць усяго сябе, каб толькі ведаў, як дапамагчы.

А-а... у нашай зямлянцы днямі нехта гаварыў, што вы хварэеце!

Учора было нават трыццаць восем і сем! — падхоплівае.— Сёння ўжо тэмпературка невялікая...

Па тым, як гаворыць пра сваю хваробу, як расчулена вымавіла «тэмпературка», адчуваю, як яе дома песцілі, якая яна не вайсковая, хатняя.

Калі я адчуў у сябе гарачку, то зайшоў на кухню, памахаў га-дзіны тры калуном, пакуль сёмы пот не выступіў, і адразу хваробы не стала. Але мужчынскія мотады не параіш гэтаму вутламу стварэнню.

Маўчанне наша зацягваецца. Галя нечым зацікавілася і некуды глядзіць з захапленнем.

Пазіраю туды і я.

Ух ты-ы! На галінкі бытта панасаджваў хто шкляныя трубачкі і праз ільдзяныя грані льецца казачнае святло месяца.

Прыгожа! — кідаю я.

А-га-а! — шэпча.

У яе выходзіць міла, як «а-ха-а!». Спахопліваюся.

Во, трымайце, лякарства вам! — працягваю жменю ягад.

Дзяўчына палохаецца.

Бярыце, бярыце!

Ой, не трэба! — бароніцца.

Але рук не адымае, калі сыплю сушаныя ягады. Нават паварочвае дадоні ўверх, каб не рассыпаліся.

Наварыце сабе чаю!

Яна ківае паслухмяна галавой:

Добра, навару...

У камандзірскай зямлянцы рыпнулі дзверы.

Галіна Міхайлаўна, вам нельга столькі быць на дварэ! — з падазронай строгасцю крычыць адтуль медсястра.

Яны ж былі на «ты».

— Шчасліва вам вартаваць! — кідае мне Галя ды бяжыць прэч.— Іду, Маруся!

6

Неахвотна плятуся па дарожцы далей.

Падыходжу да шалаша-кухні. Кухар грэе ваду ў катлах і нешта бурчыць сабе пад нос. Пару спозненых партызан вячэраюць ды бразгаюць у пустых місках абгрызенымі касцямі. Тут нецікава. Паварочваю да камандзірскай зямлянкі.

З тыльнага яе боку — выдранае з вясковай хаты і ўпраўленае абы-як акенца. Шыбы, як на тое, з сярэдзіны пабялілі, нічога не ўбачыш, хоць ты лопні. Падкрадваюся да коміна.

З цаглянага чатырохкутнічка вылятае дымок з іскрынкамі. Дымок дыхае няроўна, лашчыць мне твар цяплом. Ага, кладзе якраз дровы, грэе ваду на чай!.. А яе капітан?..

— Алёшка, давай у зямлянку, змена! — крычаць мне.

Вяртаюся з варты, валюся на пары. Меер на дзвюх струнах скрыпкі ўмудраецца выводзіць нейкую мелодыю. Хлопцы яго слухаюць, а мяне гэта сёння не кранае.

Не выходзіць з галавы капітан. Ужо некалькі дзён яго няма ў лагеры, некуды адправіўся з дэсантнікамі — як яна не баіцца там адна спаць?.. Аднак вернецца! I зноў будзе жыць разам! Як яны мірацца ў адным памяшканні?

Шырма дзеліць зямлянку на дзве палавіны — я бачыў, калі заносіў дровы. На адной палавіне нары засланы суровымі пасцілкамі, кажухом, на другой — рацыя, батарэі, чысціня і ўтульнасць.

Гм, шырма!.. Усё роўна трэба спаць блізка адно ад другога, мыц-ца. За кволай палатнянай перагародкай чуваць, калі раздзяваешся...

Да Чыгрова адчуваю пякучую рэўнасць. Гэта высокі і чарнявы прыгажун гадоў трыццаці з бліскучымі рамянямі партупеяў, кабуры, плашнэта...

Эх, атрымаць бы якое заданне, ці што! У зямлянку ўвальваецца наш старшына. Ён бытта адгадаў мае жаданні.

Кучынскі, раніцой возьмеш Меера, Кулешу, запра-жэш Лысага і паедзеш на суткі ў заслон ад брыгады Петрасяна! Спатрабавалі людзей і ад нас!

Куды? — пытаюся.

Дзе быў мінулы раз!

I я-а? — сціхае Меерава скрыпка.

I ты! — злуе старшына.

Усё мне і мне! — бурчыць гультаяваты Кулеша.— Я ж толькі ўчора вярнуўся ў лагер!

— Адставіць разгаворы! — крычыць начальства.— Кучынскі, усё ясна?

Я вельмі ўзрадаваны: заслон — ужо нешта цікавае! I давяраюць самастойнае заданне, людзей — здорава!

Так точна!

Не забудзь харчы захапіць на кухні.

Не забуду!

Ужо хоць набяры ўсяго, каб хапіла! — паныла падказвае Кулеша.

Адзінай жанчыне ў зямлянцы, Марусі, выдзелілі цэлы закутак за печчу. Яна вяртаецца ад капітана, пачынае са злосцю бразгацець кацялкамі, лыжкамі.

Што за камар цябе ўкусіў, Маша? — дзівіцца хтосьці.

Медсястра маўчыць.

Хлопцы ўголас выказваюць здагадкі, і толькі я адзін ведаю, з-за чаго яна вар'юе. Галя сама п'е чай з маіх ягад. Медсястра бачыла, як Меер мяне імі частаваў. Не магу медсястры дараваць падазронасці. Разбірае пераможнае здавальненне: ага, еду ў заслон, нават камандзі-рам, разумееш?

Маруся ўздыхае і паціху пяе:

Дороги наши встрститься не могут,

Тебя ждет счастье, а ме-ня — пе-чаль!..

«Во-во, адгадала якраз!» — запіхваю ў сумку патрэбныя для заўтрашняга дня рэчы.

Раздзел трэці

1

У сямейным яўрэйскім лагеры ў Гута-Міхаліне жывуць жанкі ды старыя з Брэста, Кобрына, Ружан і Пружан — з тых нямногіх, якім удалося ўцячы ад заглады. Меер прыносіць ад іх сушаныя ягады і частуе мяне. Сам хлапец — з Пружан, сям'ю яго фашысты знішчылі, уцячы ўдалося з-пад расстрэлу яму аднаму.

Калі я першы раз убачыў Меера, то падумаў, што перада мной які-небудзь вар'ят. У хлапца тады адна шчака была паголеная да сінявы, а другая парасла чорным каракулем.

У лесе былі свае законы. Калі партызан пераходзіў у другое месца, то ў першым мусіў пакінуць рэчы, якія атрымаў у атрадзе. Меер зняў з ног нямецкія боты і ад Пет-асяна прыбыў да нас у старых апорках.

Я даў зарок, што поўнасцю пагалюся, калі пашыю абутак,— растлумачыў ён нашаму старшыну.— Адзін бот маю...

Ты кінь мне гэтыя фокусы! Памятай, трапіў да дэсантнікаў, а не ў шаляй-валяй кампанію! Абсмалю, калі да вечара не паголішся, ахламон!

А мне ў гэтым загадаеце хадзіць? — дзівак паднёс апоркі старшыну пад самы нос: — Хутка агалю і яе, скуру ўжо раздабыў. Праз два тыдні пашыю і на другую нагу...

Пакуль ішла перапалка, мы на нарах прыкідваліся, што спім, ды рагаталі сабе ў жываты.

Толькі знік старшына, а ў зямлянку ўбег ездавы з суседняй брыгады:

Гэта вы, нягоднікі, халера на вас, сёння ноччу сцягнулі ў мяне з будана хамут?

Усе адразу зразумелі, адкуль у Меера матэрыял на боты. Хлопцы пачалі дружна бараніцца:

Ачмурэў? Ведаеш, якія тут, у дэсантнікаў, парадкі? Гэта табе не ў партызанах!

Тады хто?

А чаму ты да нас прыстаеш? У вартаўнікі табе мы нанімаліся, ці што?

Тут за сваім не ўсочыш!

А хіба людзі Скарыпіна не маглі хэпнуць?

Во, яны могуць!

Так і шнуруюць усюды, каб дзе пажывіцца!

Калі скарыпінцы, дык чорта лысага атрымаеш назад!..— збіты з толку ездавы ўжо чухаў патыліцу.

Але. Іхняе начальства аж у Лепічанцы, каму пажалішся?

— Пішы — прапаў твой хамут!

Памінай як звалі!

Эх, і рэч была! — зусім прымірыўся са стратай чалавек.— Нямецкая, ладная...

А ты ім не даруй!

I не думаю! Пабягу да іх, хоць скандал учыню, каб ведалі другі раз!

Ездавы выйшаў. Меер з-за печы дастаў тую самую і праўда надта «ладную, нямецкую» рэч, і мы дружна пачалі патрашыць яе — кідаць непатрэбныя часткі ў агонь ды здзіраць рэмень Мееру на бот.

Усё гэта адбылося ў першыя дні майго партызанства, здалося вясёлай экзотыкай. Мінула пару тыдняў, і мы з Меерам пасябравалі. Хлапец больш за ўсіх бачыў гора, і перажытае яму не прайшло намарна — гэтыя якасці нас зблізілі.

Другі, з кім еду ў заслон,— Мікалай Кулеша.

Хлапец гэты наводзіць толькі сум. Здавалася, яму вельмі цяжка жыць і ўсё да крайнасці астабрыдла. Высокі, хілы, тупаваты юнак з рабаціністым тварам, з грывай даўно не стрыжаных валасоў, якія лохмамі лезуць з-пад замусоленай шапкі. Голас у яго глухі, жаласлівы, і гаворыць — як плача. Ён з тых людзей, якія нараджаюцца невядома навошта, не жывуць, а мэнчацца і потым паміраюць, так і не ведаючы, чаго нарадзіліся. Каб немцы не вывезлі на работы ў Германію, бацькі піхпулі свайго недарэку перачакаць калатнечу ў лесе.

У такім складзе мы і прыбываем на месца.

Пры дарозе — пачарнелы ад старасці ды сажы будан. Ля яго — вогнішча. Дыміць яно ўжо не адзін месяц, ад попелу паспеў вырасці курганчык, і вечны Знішч блішчыць ужо бытта на горцы.

Распрагаем каня. Я Лысага накрываю дзяругай, вешаю яму торбу. Меера з кулямётамі адпраўляю на варту. Мікалай завальваецца спаць.

2

Каб разграміць Гута-Міхаліну, патрэбны дывізіі. Сабраць такое войска ўпотай ад насельніцтва немагчыма. Яшчэ немцы толькі падумаюць збірацца, а ўжо лтодзі данясуць партызанам. Заслоны выстаўляюць на ўсялякі выпадак, варта ў іх не строгая. Адзін хто-небудзь сочыць за дарогай з кулямётам, а рэшта — грэюцца сабе перад вогнішчам, пякуць на штыках шашлыкі.

Стаяць у заслоне — што жыць на вялікім вакзале. Прыглядзіся адгэтуль лясному войску, і табе будзе здавацца, што партызаны — такія істоты, што некуды ўсё ідуць, ідуць і ідуць. Потым разнюхаюць, выследзяць, надкладуць міну, пяць мінут пастраляюць з-за кустоў ды зноў — ідуць, ідуць і ідуць.

Мінулы раз, напрыклад, вялі захутанага ў заінелую жаночую хустку пажылога немца з сасулькамі пад носам — нібы карыкатуру з брыгаднай насценнай газеты. Партызаны пасадзілі палоннага ля вогнішча. Ён пачаў грэцца, пакрэктваць, а хлопцы — рагатаць. Немец ведаў, што ў дабрадушным смеху партызан яго ратунак, лісліва ўсміхаўся. Сасулька раптам падтаяла ды адвалілася. Немец спалохана падняў яе і хутчэй пачаў прыклейваць на ранейшае месца. Хлопцы зарагаталі яшчэ мацней.

Камандзір групы паказаў пачак стандартных бланкаў з нейкім тэкстам, нахваліўся:

Штосьці, халера, надта важнае, глядзі! Нягоднік, трымаў у абшлагах рукавоў!

Я ўзяў паперку, стаў чытаць:

«Чатыры гадзіны мачы салому. Тады вазьмі 12-15 саломінак і спляці з іх касу. Пабі яе драўляным малатком, каб стала шчыльнай. З такіх кос пашый чаравікі. На падэшву пакладзі 3-4 пласты...»

То была інструкцыя нямецкім салдатам у Расіі, як рабіць саламяны абутак на боты зімой.

Каб не расчароўваць хлопцаў, я толькі кінуў:

Важная, што і казаць!..

...Цяпер да нашага вогнішча першай падыходзіць група з параненымі пад Ружанамі. Хлопцы — у бінтах, праз якія прабіваецца кроў; яны з шэрымі, асунутымі тварамі, ахрыплыя. Прыселі ля агню, расказалі пра засаду, ажывіліся:

Ідзём сабе па дарожцы, ні аб чым не думаем! Як сыпануць раптам на нас з усіх бакоў!..

I я спачатку не зразумеў, што здарылася! Бачу — падаюць усе, а я ўсё стаю, бы дурань, пакуль ты, зараза, не збіў мяне з ног!

Падзякуй мне хоць!..

А ў мяне ў руках быў літар мёду! Поўны такі, закаркаваны яшчэ летам! Гляджу — чамусьці трымаю адну шыйку ад бутэлькі з драўлянай затычкай! Нават не пачуў, калі дзінькнула па бутэльцы куля!

Павезлі на санях вайсковы матацыкл, гурбу нямецкай вопраткі, зброю, здабытую на паўстанку ля Свіслачы.

Меер, вязу табе струны! — абвяшчае хтосьці з саней паставому.— Неахвота мяшок развязваць, прыйдзі ў зямлянку да нас!.. Толькі яны ад гітары, падыдуць?

Сам гітарнымі іграй!..

Крочаць у спрытных куртках дэсантнікі.

Валяць зноў партызаны. Тыя, што выходзяць з лагера, сунуць пружыніста, бадзёра, з чырвонымі тварамі, у ладных кажушках. Назад валакуцца абшарпаныя, пашарэлыя, няголеныя і прыгорбле-ныя — ледзьве перастаўляюць ногі. Толькі свецяцца ў іх вочы ад таго, што нарэшце яны — у мэты.

3

Пад вечар якаясьці група зноў вядзе немца. Ён крочыць са звязанымі рукамі, і постаць яго ў доўгім і вузкім шынялі вылучаецца яшчэ здалёк. На левай пятліцы высокага каўняра — два змяіныя зігзагі. На правай — кубікі.

Эсэсавец!!!

Ф-ф-ф, брато-очкі, пусціце да агню-у!— бягуць да нас хлопцы.

Новыя людзі абступаюць вогнішча. Вочы іхнія гавораць: во, палюбуйся, якую мы злавілі птушачку! Немец спыняецца зводдаль, глядзіць у лес і прыкідваецца, што мы для яго не існуем.

З цікавасцю яго азіраю.

Цёмна-русы атлет без шапкі, з запечанай крывёй на лобе. Вопратка на ім ужо прымятая, страцілі бляск і боты. Такіх я добра ведаю ў іхнім кодле. Гэты — у чыне штурмфюрэра. Па колькасці кубікаў амаль як штандарт-фюрэр Гоппэ са Штутгофа. Грозная форма і чын аніяк не вяжуцца з тым, дзе знаходзіцца.

Хлапец з санітарнай сумкай на баку разрывае індывідуальны пакет, спрабуе завязаць немцу раны. Палонны скідвае бінт, топча і лямантуе:

Вэг, фэрштынктэ русішэ швайнэрай! Вэг, куклюкск-лянэн!

От, сволач! — кажа да мяне санітар з захапленнем, што ў палон узялі вось якую бэстыю.— Гэтак фандабычыць усю дарогу!

Яшчэ і брыкаецца!— не ведаю, што адказаць.— Дзе вы яго ўзялі?

На Брэсцкай шашы,— хваліцца порсткі рыжы камандзір групы.— Цэлыя суткі вартавалі ў засадзе — снег пад намі растапнеў да самай зямлі! Падлавілі з машынай. Звязалі, дык хацеў разбіць сабе галаву аб дрэва, ледзь я адвалок!

Партызаны прагна кураць і каўкаюць гартанямі, нібы ў спякоту п'юць ваду, змораныя смагай. Нялёгка, відаць, дастаўся бедным трафей.

Гляджу на палоннага і не надзіўлюся. Памалу прытамнею. От дзе спаткаліся!..

Ну, паважаны пан штурмфюрэр, як гэта здарылася, што вы, «гэрэнфольк», трапілі да нас, «унтэрмэншаў», у рукі? — пытаюся кплі-ва ў афіцэра на яго мове.

Немец уздрыгвае.

Дык ты ўмееш па-іхняму лапатаць? — дзівяцца партызаны.

Крыху.

Спытайся, як яго зваць!

Франц Крыгер,— кідае мне эсэсавец ужо не так вынёсла.

На вочы трапляе Меер, які самотна стаіць пад сасной.

Няўжо табе не цікава? — крычу.— Хадзі да кампаніі!

Хлапец не слухаецца, вочы яго гараць.

Раптам да мяне даходзіць, у чым справа. На хвіліну губляюся. Ліха на яго, ці гутарыў бы з ім так спакойна я, каб і маіх бацькоў пастралялі?.. Зрэшты, мо вось такі тып у Штутгофе даваў каманду прыкончыць Валодзьку, а я тут яшчэ з ім міндальнічаю!

Як па бацьку? — удакладняе камандзір.

I пытаць не буду. У немцаў няма звычаю называць людзей яшчэ і па бацьку.

Няўжо-о?!—дзівяцца хлопцы.— А як—адно імя называюць?!.

Эсэсавец і хоча ўтрымаць фасон, і яму карціць пра нешта спытацца. Нарэшце не вытрымлівае, звяртаецца да мяне:

Скажыце, доўга будуць мяне весці?

Не ведаю, ці маю права казаць.

Яшчэ хопіць...

Хлопцы сыплюць пытанні свае:

Спытайся, якой халеры яму ад нас трэба? Відаць, жыў сабе ў Германіі, як кароль, чаго сюды пёрся?

Чаму немцы напалі на нас?

I калі ўжо здадуцца?

I куды яны Тэльмана дзявалі?..

Ці чуў ён, што іх абкружылі пад Сталінградам?

Старанна перакладаю пытапні.

Тэльман — капут. Здацца? Гэтаму ніколі не бываць! — злуе афіцэр.— Вялікай Германіі яшчэ ніхто ніколі не паканаў! I на гэты раз пераможа яна!

Не веру сваім вушам. Пасля разгрому на Волзе пачуць такое ад палоннага?!.

Мэншэзкінд, вас жа на поўдні адагналі ўжо ледзь не на паўтысячы вёрст! — стараюся прагаварыць яму да розуму.— Унь, ужо Днепр месцамі фарсіравалі!

Нашы войскі зайшлі ў глыбіню Расіі на дзве тысячы кіламетраў, адступаць маем куды!

Раней ваша армія была свежай!

Цяпер у фюрэра ёсць сакрэтная зброя, мы вас ёю знішчым, як рудых мышэй!

Нас зноў уражаюць яго разважанні і ўпэўпенасць. Усе на хвіліпу змаўкаюць.

Пытайся, чыгровец, чаму яны паляць нашы вёскі, расстрэль-ваюць нявінных людзей?

На тое вайна! Расстрэльваем сем'і фэрфлюхтэ бандытэн, куклюкскланэн, бо яны не прытрымліваюцца законаў вядзення вайны: садзяць нашай арміі нож у спіну!

А мы клікалі вас сюды?

Вы па закону ваюеце? Вам не ў спіпу, а ў с... нож трэба ўсадзіць!

А-а, ...тваю маць, то мы — бандыты? Я табе — куклюксклана-вец, гад?!.

Пра законы вайны ўспомніў, калі прыпякло?..

Партызаны дружна кідаюцца на афіцэра з кулакамі.

Хлопцы, пакіньце яго жывым, ён жа вельмі патрэбен для нашага штаба! — не надта пераканаўча просіць рыжанькі камандзір.

4

Штурмфюрэр не вытрываў ігры ў фанабэрыю, стаіць ужо збялелы і паніклы. Злосныя хлопцы яшчэ бурчаць ды пачынаюць хто закурваць, хто пераабувацца. А мне ніяк не змяшчаецца ў галаве: трапіла такая штука!

Падлавіўшы момант, афіцэр звяртаецца да мяне зноў:

Галё, паслухайце! Скажыце, калі ласка, толькі праўду: што са мной зробяць там, куды вядуць?

Гляджу са здзіўленнем. Чалавеча, няўжо табе яшчэ не ясна?!. Нябось, добрая цаца з цябе. Колькі на той свет ты адправіў Паповак са старымі, дзецьмі, колькі хацін пусціў з дымам?.. Не адной карнай экспедыцыяй кіраваў недзе і падпісаў спіскі на расстрэл, а яшчэ сумняваешся!..

Перакладаю яго пытанне сябрам. Хлопцы ўважліва яго разгля-даюць, бытта першы раз бачаць, і думаюць прыкладна гэтак: такі ладны і відны, з гэтакім разумным і інтэлігентным тварам — з «куль-турнай нацыі», а вось хутка будзеш адубянелым трупам у варонцы ад авіябомбы, якую твае сябры скінулі за лагерам у блакаду яшчэ летам, і крумкачы будуць дзяўбці, выбіраць з цябе смачнейшыя кавалачкі.

«У расход пускаюць...» — успамінаю баню ды з лёгкасцю на душы радуюся: во аб кім гаварыў разведчык! Камандзір злуецца.

Можаш, чыгровец, перакласці! Для нашага камандавання ён не такая важная шышка, каб з-за яго рызыкаваць дарагімі самалё-тамі з лётчыкамі ды пасылаць з Масквы аж сюды «дуглас»! Дапытаюць у Гута-Міхаліне як міленькага, весткі адправяць з фольдпоштай, а яго расстраляюць!

З-за крыўд, якія пазнаў я з сям'ёй ад эсэсаўцаў, трэба было б праявіць большую цвёрдасць, але мне яе раптам не стае.

Вінавата перакладаю ды гляджу, як малады яшчэ твар немца крывіць прыкрая грымаса.

Хо! — выдыхае эсэсавец коратка, бытта трапіў у кіпяток, і пераступае з нагі на нагу.— Так я і ведаў!

Хлопцаў яго перажыванні не датычаць. Чуваць, як нехта накрыўджана гаворыць:

I прасіў жа пакінуць мне, не пакінуў!

Яшчэ дзве зацяжкі будзеш мець, чаго плачаш!

Чорт, лямка ад мяшка парвалася! У цябе не знойдзецца якой вяровачкі?

Кавалак антэны на!

Хоць што-небудзь...

Армейскі разведчык, з якім мы знаёмыя яшчэ са скарыпінскай групы, дастае круглыя скрыначкі з шакаладам:

Падарунак ад фюрэра, частуйся! Захапілі ў машыне кілаграмаў трыццаць! Абрыдзеў ужо!..

Піхаю ў кішэні шакалад, стараюся не спатыкацца позіркам з афіцэрам.

Айн момэнт! — не адстае ён.— Ці магу прасіць, каб пасля до-пыту мне далі самому застрэліцца? Нешта такое ў вас практыкуецца?

Заклапочана гляджу на яго.

Ён афіцэр? — паказвае на рыжага.

Няўпэўнена ківаю галавой.

Тады перадайце яму, калі ласка, маю просьбу. Прашу яго — як афіцэр афіцэра. Пасля допыту няхай пакіне ў пісталеце адзін патрон і дасць мне. Ён мяне злавіў і мае права першынства на экзекуцыю — такі закон вайны!

Перакладаю і гэта. Хлопцы глядзяць на немца са здзіўленнем і абураюцца:

Ух ты, гад, чаго захацеў!

Калі пра рыцарства ўспомніў?! А ён, рыцар, абыходзіўся з нашымі хлопцамі як афіцэр?!

Камандзір кідае:

Чаго жывым трапіў у палон? Я б яму жывым у рукі не папаўся б, гэта — точна!

Неўзабаве партызаны з палонным адыходзяць.

З-за павароту вылятаюць па іх параконныя сані, і група паспешліва дае дарогу. Эсэсавец ведае, што на яго глядзім мы ад вогнішча, таму, паршывец, не ўцякае. Фурман у апошнюю секунду зварочвае коней ды замахваецца на афіцэра пугаўём, крычыць:

Аслеп, фрыц?!

Той нават не азіраецца на ездака.

Такое я ўжо бачыў. Ля Штутгофа аднойчы вёў нашу калону эсэсавец, лаяўся, налева ды направа раздаваў бізуны і пінаў нас ботам. Нечакана выскачыў з-за павароту грузавічок. Эсэсавец мог яшчэ саступіць у кювет з вадой і застацца жывым. Аднак, каб не паказацца нам смешным, гэтага ён не зрабіў, і машына яго раздавіла, а мы труп яго мусілі потым валачы ў лагер.

За эсэсаўцам паўзуць фурманкі з фуражом і бульбай.

Фурманкі абганяе ліхі разведчык...

Вельмі хутка пралятае кароткі зімні дзень. Лес паступова пры-ціхае, дарога пусцее. Адно ў месячным святле блішчыць выкаўзаная палазамі каляіна. На ўсё наваколле застаецца адзін наш заслон. Буджу Кулешу, пасылаю мяняць Меера.

Вечарам Кулеша псуе нам настрой.

5

Падкідваю ў агонь смольныя карчы. Меер выцягвае фанерку з квадратамі:

Сыграем?

Расстаўляем самаробныя фігуры шахмат. У цесным шалашы месцімся так, каб не засланяць святла месяца і каб бакі нам грэла вогнішча.

Цяпер не лета, ад марозу надта скрыпіць снег, і як бы хто ні падкрадваўся, а чуваць яго будзе здалёк: наш Мікалай добра пра гэта ведае.

Хлопцу доўжыцца, і для забавы ён пачынае выць воўкам. Трэба Кулешу аддаць справядлівасць, на гэта ён вялікі мастак. Вые і пад ваўчыцу, і пад старога сабаку, і пад маладога — у ваенны час іх распладзілася шмат.

Не праходзіць і пяці хвілін, як з пушчы адзываюцца гнусавыя галасы драпежнікаў.

Хр-р-р! — становіцца на дыбы наш Лысы ды з усіх чатырох кідаецца ўбок.

Я не маю часу нават ахнуць. Перад носам бліскае падкова, фанерка з клетачкамі суха трашчыць пад капытом, конь грудзьмі збівае будан, валіць яго на нас і нясецца прэч.

Выбіраемся з-пад абломкаў і ражноў.

На санях у лагер вязуць партызан, якія загінулі пад Косавам. Лысы дабягае да коней, спыняецца. Злыя, ловім каня. Сварыцца з Мікалаем ля мёртвых не выпадае, а потым ужо не стае і злосці.

Раніцой прыязджаюць нас мяняць. Камандзіру перадаю пароль і навіны. Меер вядзе ў аглоблі каня. Кулеша пацягваецца ля вогнішча, сядзіць.

Вядома, ніводзін камандзір атрада не аддасць свайго лепшага партызана. Чаму дэсантнікі збылі Мікалая — зразумела. Але і Меер з дэфектам, спіхнулі і яго. Яму нямецкая куля прашыла жывот. Лагерны хірург выразаў з метр кішак. Цяпер хлапец не можа рассячы і палена дроў, нічога не паднімае, а ў мірны час такія людзі маюць інваліднасць другой групы, жывуць на дыеце, а сваякі на кожным кроку выказваюць ім спачуванне.

Мікалай, давай сюды! Нацягні мне супоню, а то трэба моцна напінацца! — крычыць ён ад саней.

Пайшоў к чорту! — агрызаецца Кулеша.

Прычына ў сябра важная, і ён ведае, што дапамагчы-такі трэба. Мікалай неахвотна ўстае з калоды, бурчыць:

От, ляні-івы! Такога яшчэ і свет не бачыў! То таго не магу, то таго...

Я ўсё чую, але стрымліваю злосць — побач чужыя хлопцы. Тым часам Мікалай даходзіць да саней, нападае на Меера:

Ы-ы-ых, ужо не можа засупоніць нават хамута!..— Тут ён дадаў абразлівае слова па поваду Мееравай нацыянальнасці.—Усё хворы і хворы, а жэрці то здаровы!..

Бытта мяне выстралілі — лячу да іх.

Што ты сказаў?

Ад майго кулака Кулеша валіцца і няўклюдна ўстае.

А ты яго адвакат?.. Што ты за начальнік знайшоўся?!.

Другі раз б'ю ўжо яго гэтак, што недарэка пералятае сані і зарываецца ў снег з галавой.

Варты гэтага, далібог! — заўважае камандзір змены.— Няхай не брэша другі раз!

Кулеша ўстае зноў, плаксіва выціраецца і пагражае:

Ты — біцца?.. Біцца, та-ак?.. Ну, пачакай жа, фашыст ты пракляты!..

Маўчы, жаба, бо атрымаеш яшчэ! — раяць хлопцы яму па-добраму.

Збаяўся яго! — адступае Кулеша ад мяне далей.

Божа, яшчэ і пагражае! А што ты яму зробіш?

Няхай толькі вернецца ў лагер, раскажу пра ўсё!

Во, во, бяжы, паклёпнічай — на большае ты і не здольны, недарэка!

Але ён ужо адыходзіць. Група падрыўнікоў якраз вяртаецца з задання, і Кулеша валіцца да іх у сані. Падрыўнікі вясёлыя, адразу знікаюць у лесе.

Ладна, паехалі і мы! — іду да каня.

У лагер вяртаемся ўдвух. Меер не ведае, як адудзячыцца, не адводзіць вінавата-адданых вачэй. У нас узрадзіліся іскры душэўнага кантакту, мы як бы толькі цяпер адзін аднаго па-сапраўднаму разгледзелі. На душы ў мяне даўно не было так добра. Штурхаю сябра ў бок, жартую:

— Ну, куклюкскланавец Гута-Міхаліны, чаго нос павесіў?!

Абодва рагочам.

Прыбываем у лагер. Старшына не слухае майго рапарта, сурова кажа:

Здаць зброю і зараз жа адпраўляцца на «губу»! Пагаворым з табой пасля!

Трапляю ў халодную лазню зноў.

6

На гэты раз знаёмая лазня для мяне — курорт. Сцялю на палок салому, выгодна выцягваю ногі, накрываюся кажухом і адразу засынаю.

У лазню заглядае бландзін, з каторым я сядзеў мінулы раз. Пачынае мяне трэсці, узрадавана крычыць:

Ты зноў тут?

Тут.

А-яй-яй!

Паайкай!

Зноў не ведаеш завошта?

Цяпер ведаю.

Во, бачыш!

Бландзін шукае кампаніі. Азірнуўшыся на вартавога, паказвае бутэльку, пераможна пытаецца:

Дзербалызнем?

На яго вялікай, як месяц, і прастадушнай фізіяноміі, у сініх-сініх вачах — шчырая зычлівасць і гатоўнасць на любую ахвяру. Я адчуваю сябе страшэнна няёмка.

Каб не крыўдзіць чалавека, гатоў выпіць ужо. Але зыркаю на ядавітага колеру вадкасць, якая б'ецца аб сценкі бутэлькі, і мяне разбірае жах.

Ніякая сіла мяне не прымусіць праглынуць гэтую атруту.

Ну, смактані-і!..

Не п'ю.

Да ну-у? — не можа ніяк паверыць хлапец.

Прыстае доўга. Нарэшце са шкадаваннем паціскае плячыма, адыходзіць.

З кошыкам місак, лыжак і лустамі хлеба з'яўляецца Меер. Алюмініевы посуд зіхаціць. Кошык накрыты вышыванай сурвэткай — чысценькай, нават адпрасаванай. Вядома, не Меер чысціў усё гэта і прасаваў, ён не змог бы ўспомніць, калі апошні раз з мылам і рукі свае памыў.

Маруся так старалася! — расчароўвае.

Разбірае якаясьці нядобразычлівая злосць на медсястру. Хто цябе просіць лезці да мяне са сваімі клопатамі?!

— Таварыскім судом будуць судзіць. Чакаюць капітана,— са спачуваннем дадае.

Хоць бы і палявым трыбуналам!

Меер з жаласцю азірае абсмаленыя, чорныя сцены, падлогу з пераблытанай саломай і цяжка ўздыхае. Я ж усё яшчэ поўны той рашучасці, з якой лупцаваў Кулешу.

Зводдаль вартавы дражніцца з вавёркай. Клічам яго ды апаражняем кацялкі і міскі.

Мо шахматы прынесці? — пытаецца Меер.

Давай, скароцім час!

7

Капітана так і не дачакаліся. Разбіраць справу бярэцца яго намеснік — сухенькі пажылы лейтэнант, які добраахвотна пакінуў у маскоўскім інстытуце кафедру ды адправіўся да немцаў у тыл аж у Заходнюю Беларусь.

Вядуць мяне на суд. Садзяць ля ўвахода супроць Марусінага закутка. Лейтэнант дае слова Кулешу. Мікалай пачынае з таго, як я яго біў. З першых слоў разжаліў сябе да слёз, не можа далей спакойна сказаць ні слова, заікаецца:

I я ўп-паў!.. Проста ў снег уп-паў!..

Хто даў яму права біцца? — галосяць Мікалаевы сябры.

Адно з'явіўся ў нас і ўжо лупцуе па мордах!

Няхай немцаў ідзе біць, калі спраўны такі!

Прынёс свае фашыстоўскія парадкі!

Гэта яму не ў нямецкім лагеры!

Навошта нам такі ва ўзводзе?!. Я не стану больш начаваць на адных нарах з ім!..

Лейтэнант дазваляе выкрычацца, тады дае слова мне. Устаю і бянтэжуся, бо толькі цяпер бачу Галю. У форме малодшага лейтэнанта яна сядзіць побач з Марусяй. Зноў строгая і недаступная, бытта і не хварэла. Сплеценыя рукі трымае на каленях.

Ну, баец Кучынскі, давайце, дакладвайце, што ў вас здарылася ў заслоне!

Не зусім гладка апавядаю, як была справа.

I за гэта вы яму адмералі аплявуху?

За гэта...

Брэша! Брэша!.. Ён не раз ударыў, таварыш лейтэнант! — бытта выкрывае маю хлусню, пакрыўджана дадае Кулеша.— Во, нават скура ў роце адстае яшчэ і цяпер!.. Цьфу, цьфу!.. во!..

Мы цябе ўжо слухалі, пасядзі спакойна, баец Кулеша! — спыняе яго афіцэр ды звяртаецца зноў да м-не: — А як вы самі расцэньваеце свой учынак?

Дрэнна, таварыш лейтэнант!

Зііачыць, вы сябе асуджаеце?

Ну!

I калі б цяпер усё здарылася нанова, то гэтак, вядома, не зрабілі б, праўда?

Гм... Не ведаю...

А вы падумайце!

Я шчыра стараюся ўявіць сабе зноў такую сітуацыю — праз хвіліну мне гэта ўдаецца. Акунаюся ў створаную фантазіяй атмасферу, цяжка ўздыхаю ды чэсна прызнаюся:

Даў бы яму ў зубы зноў, таварыш лейтэнант!

Во, бачыце, таварыш камандзір?! — пераможна крычыць Мікалай.

Афіцэр ледзь стрымліваецца, каб не рассмяяцца. Мае ворагі гэта бачаць і цішэюць. Некаторыя ўжо выкрыкваюць нешта ў маю абарону.

Баец Кучынскі, вы то раскайваецеся, то заяўляеце, што зноў маглі б пабіць Кулешу! — добразычліва, бытта школьніку, талкуе лейтэнант.— Падумайце, дзе ж у вас логіка?

I праўда, недарэчнасць нейкая! Толькі што я магу з сабой параіць? — бездапаможна паціскаю плячыма.

Ну? — падганяе суддзя.

Як абцугамі цягнуць з мяне адказ, а ён не лезе. Нерашуча пераступаю з нагі на нагу і агрызаюся:

А чаго ён брэша?

Партызаны галдзяць, лейтэнант на іх крычыць, у радысткі бялеюць костачкі на пальцах, сама яна ёрзае на месцы, і я змаўкаю безнадзейна — бытта ткнуўся ў тупік.

Сядайце! Та-ак,— працягвае лейтэнант.— То хто возьме тут слова з вас і будзе гаварыць толкам?

Саджуся і толькі цяпер бачу, як спатнеў. Што могуць сказаць неразвітыя хлопцы з глухіх лясных вёсак, якія і ў школу толькі хадзілі тых дваццаць месяцаў, калі ў 19З9-1941 гг. была ў нас савецкая ўлада? Выказаць на сходзе думкі для іх — непасільны занятак. Калі не лічыць Меера, выступіць тут можа толькі адзін чалавек. Насцярожана чакаю.

I праўда, чуецца неўзабаве родны, з хвалюючымі інтанацыямі голас:

Я, таварыш лейтэнант!

Галя кажа, што Кулеша абразіў значна старэйшага за сябе пара-ненага партызана і кожны сумленны мужчына заступіўся б за яго гэтаксама, як камандзір групы Кучынскі. Вядома, заступацца трэба мякчэй, але ж гэта не Кучынскага віна. У нашым гаспадарчым узводзе няма ні камсамольскай арганізацыі, ні насценнай газеты, не вядзецца ў ім ніякай выхаваўчай работы і яна будзе патрабаваць у капітана, як толькі той з'явіцца,— усё гэта наладзіць у бліжэйшы час.

Не так важна бывае часамі, што чалавек гаворыць, як важна тое, як ён гаворыць, бо самыя магутныя аргументы — тыя, што ідуць з глыбіні сэрца. Галя раптам усім хлопцам адкрыла вочы: Кучынскі той чалавек, які пацярпеў за праўду! Паглядзіце, ён — герой, а вы тут яшчэ разводзіце дэбаты, спрабуеце яго распінаць!..

Радыстка за пару мінут настройвае ўсіх супроць плаксы і гультая Кулешы, які сам заварыў кашу, а потым пабег яшчэ скардзіцца. Пра мяне забываюць, усе абрушваюцца на Мікалая.

Канчаецца суд тым, што Кулешу прымушаюць прасіць у Меера прабачэння, мне ж — толькі ставяць на від.

8

Чаго толькі не бывае на свеце!

Я не падбіў нямецкі танк, не ўзарваў дот і не пусціў пад адхон цягнік. Я толькі ўдарыў па твары недарэку і адразу вырас у вачах партызан. Нават начальства пачало да мяне ставіцца зусім іначай.

Ляжу на нарах, і ўваходзіць Маруся.

Вас выклікае капітан!

Мяне-е? — усхопліваюся.

Так.

Чаго-о? — ні то дзіўлюся, ні то палохаюся.

Дарэмна чакаю адказу. Маруся ўздыхае, пачынае перабіраць свой посуд і ўжо цягне сваё:

До-ро-оги на-ши встре-титься не мо-гу-ут,

Те-бя ждет...

Што ж, мушу ісці. Папраўляю на сабе адзенне, насцярожана кіруюся да выхада. Чаго яму трэба?

У камандзірскай зямлянцы — капітан з лейтэнантам і Галя. Радыстка нібы чытае, афіцэры мяне чакаюць.

Як нас вучылі, па-вайсковаму дакладваю, што з'явіўся паводле загаду.

Сядай! — паказвае капітан на табурэтку. Звычайна вочы ў капітана — нецярпліва-рэзкія, пранікліва-недаверлівыя: гляне —- малако кісне! — казалі аб такіх людзях у нашым Страшаве. Цяпер жа афіцэр на мяне глядзіць па-свойску, нібы ён даўно мой сябар. Ліха на яго, што ўсё гэта азначае?

Нічога, пастаю, таварыш камандзір.

Сядай,сядай!

Не саджуся, як мяне ні ўпрошваюць. Чыгроў аб'яўляе, што брыгада пакіроўвае пад Беласток групу з заданнем. Капітан прапануе мне ісці разам.

Аднаму-у? — дзіўлюся.

А што?

Толькі цяпер да мяне даходзіць, што камандзір прапануе мне ісці туды, дзе Нінка, бацькі, мая хата, свой лес, дзе ўвесь час лунае мая душа!

Нічога, нічога, я — проста так пытаюся! — палохаюся ўжо я, каб ён не перадумаў.

Уласціва, пойдзеш з імі не адзін. Дам табе на кампанію Кулешу.

?!

Афіцэр паспяшае запэўніць:

Але камандзірам будзеш ты, і за табой — апошняе слова, калі ўзнікне паміж вамі канфлікт! Усё ж такі ўдвух заўсёды бывае весялей! Мала што ў дарозе выдарыцца можа, праўда?

— Вядома...

Пакінуць цябе на тыдзепь дома. А будуць вяртацца — забяруць.

Не веру сваім вушам.

Усіх, нават Кулешу, клікалі круціць дынамку для радыёперада-чы, калі трэба было Галі перадаваць шыфраграмы, толькі ніколі не клікалі ў зямлянку мяне. Кухар Салвесь памылкова папрасіў закінуць у камандзірскую зямлянку бярэма смалякоў, дык далей парога мяне старшына і не пусціў. Цень падазронасці ходзіць за мной з першых дзён прабывапня ў Гута-Міхаліне.

Выходзіць, цяпер ніхто ад мяне нічога не будзе хаваць, я нарэшце — роўны сярод роўных?!

Толькі навошта мне нядойда Кулеша, што я з гэтым прыдуркам стану рабіць?

Капітан разгортвае карту. У адным месцы яна стракаціць крыжыкамі і аваламі, накрэсленымі каляровым алоўкам. З цікавасцю ды пашанай затрымліваю на іх вочы. Чыгроў стараецца прыкрыць знакі далонню. Што ж, у такіх справах канспірацыя неабходная, ды і мне лішняга ведаць не трэба!

Капітан тлумачыць, што я павінен рабіць дома. Называючы вёскі і мястэчкі, ставіць няправільныя націскі — для яго гэта толькі геаграфічны тэрмін. Упіваюся смешна перакручанымі назвамі родных мясцін — ледзь магу прымусіць сябе, каб устаяць: іду ж да іх! I не проста — у госці, а з гэткай місіяй!.. Адначасна мучыць пытанне: на якую халеру здаўся мне Кулеша, куды падзену недарэку? Такога партызана нават людзям сорамна паказаць, і ты, капітан, выдатна пра гэта ведаеш, навошта мне сунеш?!

Калі ўжо зробіш усё, тады можаш паспрабаваць і міну дзе-небудзь залажыць. Напрыклад, у вадакачку, пад будынак вакзала...

Так точна, таварыш капітан, залажу!

Дадзім табе пару кілаграмаў толу, узрывацелі. Дарэчы, умееш з імі абыходзіцца?

У Гута-Міхаліне абыходзіцца з толам і рабіць міны можа кожны. Гэтыя веды для тутэйшых хлопцаў і дзяўчат гэтакія звычайныя, як уменне калоць дровы і запрагаць каня. Але ж хіба магу прызнацца перад радысткай, што не разбіраюся толькі я адзін? Таму я маўчу.

Незнаёмы з такімі рэчамі? То нічога страшнага, вечарам старшына пакажа!

Што вы, уме-ею!— нечакана для самога сябе крычу, абражаны.

Але дыверсіі — не твая справа. Гэта — між іншым! Галоўнае ў цябе — разведка!

Так точна!

I яшчэ. Ты сам адтуль, многіх ведаеш. Пагавары з людзьмі, сагітуй. Няхай падымаюцца на барацьбу з фашыстамі! Няхай пускаюць цягнікі, нішчаць тэлефонную сувязь, ловяць іх па аднаму, дзе ўдасца! — гаворыць капітан узбуджана, нібы на мітынгу.— Няхай ні дня, ні ночы ворагі не маюць спакою!

Разумею, таварыш камандзір!

Мо захоча хто пайсці з табой у партызаны,— устаўляе лейтэнант,— то вядзі сюды — месца ў лесе ўсім хопіць!

Прывяду, таварыш лейтэнант!

Толькі глядзі, каб былі надзейныя, правераныя, каб не трапіў на шпіёнаў!

Буду глядзець, таварыш капітан!

Пытанні ёсць?

Няма!

Добра падумай, не спяшы! Калі ўзнікнуць, прыходзь сёння ў любы час і пытайся. Цяпер можаш ісці, адпачываць ды збірацца ў дарогу. Да раніцы падрыхтуйся ў паход.

— Слухаю, таварыш капітан!

Ап'янелы вылятаю з зямлянкі.

9

Старшына выдае наган, патроны і тол з бікфордавым шнуром.

Наган — не пісталет, хоць і сямізарадны. Ладна, дабрацца б мне толькі да Страшава!

Дзіўлюся на тол — новенькі, як кавалкі мыла, якія толькі што павымалі з фабрычнага пакеціка. Прабую на язык. Гм — халодны і кіслы, бытта берталетава соль! I ў кожным гэтым акуратным кубіку тоіцца гэткая сіла — халера!..

Гладжу тугі жгут бікфорда — нібы тэлефонны кабель з ізаляцыяй і такі самы шэры, адно ўсярэдзіне замест дроту — стрыжань пораху: цвёрды, як граніт алоўка. I гэта гарыць?.. Хтосьці прыдумаў жа ўсё гэта!..

Бяруся зашываць вопратку. Вастру нож. Аглядаю абутак — трэба ім заняцца грунтоўна, каб не прамакаў у дарозе, бо не сцягнеш потым з нагі, каб пераабуцца ці перад сном. Меер лезе да мяне са сваімі шахматамі, але я праганяю яго, як малога, паспяшаю на кухню, каб змазаць чым боты.

Ужо цямнее. Наш кухонны будан — як шацёр караля Ягайлы перад Грунвальдскай бітвай: высокі, шырозны, хоць ты заводзь сюды цэлы полк салдат! У ім цяпер пуста. Толькі Салвесь бурчыць над вогнішчам, што не разварваецца доўга мяса,— я прыстаю да яго. На боты Салвесь, жмінда, дае такія худыя абрэзкі, што з іх на патэльню ледзь выцякае тук, хоць добра прыпякае агонь і я з усяе сілы цісну трэскай.

У будан забягаюць па адным партызаны то прыкурыць, то пагрэцца, то сцягнуць што-небудзь у кухара. Прыходзіць нечага і радыстка. Але я не ўпэўнены, ці яна гэта, бо наваколле адчуваю нейкім другім планам.

Не арыштавалі б за гэты час бацькоў. Маглі ўпаўне. Толькі б да-лёка не завезлі, калі ўжо так здарылася. Падпільную на чыгунцы пару немцаў, захаплю жыўём і запрапаную абмен. Там, у лагчыне ля Банадыка, дзе лес блізка і мосцік,— ідэальная мясціна іх падвартаваць. Потым павяду перагаворы з камендатурай. Пазваню са Страшаўскага паўстанка.

Паміж Беластокам і Ваўкавыскам усе паўстанкі немцамі не ахоўваюцца. На кожным — сябры і знаёмыя. Міцька Высоцкі планаваў за адну ноч вывесці са строю гэты стокіламетровы адрэзак пуці. Дзеля гэтага мы з Валодзькам перазнаёміліся са стрэлачнікамі, дзяжурнымі па станцыі. Многія з іх яшчэ і цяпер толькі чакаюць каманды...

Мо старых яшчэ і не арыштавалі — чаго панікаваць заўчасу?

Мажліва, Валодзьку таксама ўдалося ўцячы і брат мяне дома чакае? Удвух перавернем усё наваколле. Навярбуем партызан. Паўзрываем масты, рэйкі, разнясём гарнізоны. Затрымаем ноччу эшалон на перагоне, распламбуем вагоны, узброімся да зубоў і — ходу сюды.

Разбіваць немцаў у марах лёгка і проста. Нават уяўляю, як вяртаюся ў Гута-Міхаліну на чале цэлага войска.

Можна вас на хвіліну? — хтосьці нясмела кранае мяне ля агню.

Са здзіўленнем азіраюся — за мной стаіць Галя. Толькі цяпер успамінаю: яна ж ужо прыбягала сюды не раз! Раптам здагадваюся — чаго. Што яна ўздумала?!.

Нерашуча стаўлю на зямлю патэльню, неахвотна іду за радысткай.

На двары Галя сныпяецца. У руках у яе кацялок, там ззяе і сычыць вуголле. Мусіць, нясе распальваць печ. Барвовы жар вуглёў асвятляе кісць яе рукі, крысо кажушка, нават твар. Толькі цяпер заўважаю — ростам яна дакладна як Ніна.

Заўтра выходзіце? — пытаецца прыцішана.

Раніцой.

Яна ўзіраецца на мяне з жалем і сумам. А мо мне толькі так здалося?.. Думаю пра другое. Трэба было папярэдзіць кухара. Гэты няўклюда яшчэ валёнкамі ўлезе ў патэльню. Ды і я, разява, пакінуў на самым праходзе!..

Жадаю вярнуцца вам жывым і здаровым! — шэпча Галя ласкава ды цягне руку.

А што са мной здарыцца?! — радуюся, што на гэтым усё канчаецца, і паспешна лаўлю яе далонь.

Крысо расшпіленага кажушка ўлезла ў кацялок. Чуваць, як смыршчыць воўна.

Згарыце! — бяруся адхіляць крысо.

Галя раптам прыўстае на пальчыкі і цалуе мяне ў шчаку. Далікатна, чула, кончыкамі вуснаў.

Вяртайцеся, абавязкова!— шэпча ўсхвалявана.— Вельмі гэтага хачу!..

Я надта разгубіўся. Калі апамятаўся, радысткі ўжо не было. Толькі ў камандзірскай зямлянцы ляпнулі дзверы.

Паварочваю ў будан. Салвесь нешта пытаецца, я механічна адказваю яму. Мне вельмі няёмка, адчувато сябе страшэнна вінава-тым. Залёты мае да дзяўчыны былі ад няма чаго рабіць, ад суму.

Пачакай, а хіба ж я заляцаўся?..

Тады — навошта было зыркаць, вартаваць на сцежках? Халера, бытта звязаў сябе. Падумае невядома што, будзе спадзявацца!

10

Адправіліся, як запланавалі.

За кароткі час Кулеша паспеў абмуляць ушчэнт ногі і аслабець. На прывале клаўся дзе папала, засынаў такім сном, што хлопцы дабудзіцца не маглі. Камандзіра групы, Сашку Сляпуху, выводзіць з раўнавагі, псуе настрой і мне. Страх і падумаць, што мяне чакае з нядойдай, калі мы развітаемся і Сашка з людзьмі пойдзе сабе далей.

На трэція суткі спыняемся на світанні пад Поразавам дняваць. Удалі чуваць гвалтоўную страляніну, але мы выставілі варту ды спакойна засынаем — мала дзе з-за чаго страляюць? На тое і вайна!

Прыцемкамі выходзім у вёску Хрустава. Стукаем у акно сувязнога. Перапалоханы да смерці дзядзька выбягае на двор і ледзь не плача:

Хлопчыкі, даражэнькія, хіба ж вы нічога не чулі яшчэ?!. Божа, божа, якая бяда!.. Учора вечарам трынаццаць панамарэн-каўцаў зайшлі на хутар пад лес начаваць, і слухайце, што атрымалася! Гаспадар паслаў сына ў поразаўскі гарнізон з даносам! Раніцой немцы абкружылі хату ды амаль усіх перастралялі! Унь, так яны і валяюцца нагія вакол хаты ў снезе!.. Толькі адзін прарваўся скрозь засаду, выскачыў у лес! Немцы ўбачылі крывавы след, але ў гушчар ужо не пайшлі — дойдзе! — сказалі — на снезе пад кустом і сам!

Партызан вестка прыгнятае. Сярод загінуўшых — іхнія сваякі і сябры, нават згаварваліся ісці ў паход разам. Ведай мы пра выпадак, можна было б хлопцаў ратаваць! Абкружыўшы хутар, немцы былі бяспечныя. Адзін дружны залп па карніках з тылу кінуў бы іх, мажліва, у паніку, мы ў гэты момант...

Уражаныя навіной некалькі мінут мы стаім і перажываем.

Ліха на яго, чулі страляніну і спакойна леглі сабе дрыхнуць! — кажу ўсхваляваны.

Сляпуха ўражаны не менш.

То што рабіць будзем? — пытаюся.

Партызанскія козыры — цярплівасць і асцярожнасць,— гаворыць ён.— Цяпер мае хлопцы з тыдзень не будуць здольныя на такое. Толькі ў атаку з імі зараз хадзіць, а не прабірацца пад Беласток. Буду чакаць, пакуль людзі астынуць.

А як жа я?

Мы пашукаем раненых, падбяром пабітых і адвязём на партызанскія могілкі. Ты можаш рабіць, што сабе хочаш...

I я далей не пайду! — плаксіва заяўляе Кулеша.— Што, мне больш за ўсіх трэба? Во, які пухір! — паказвае пятку.

Тады іду адзін.

Ніхто не мае супраць. Мікалаю не толькі ўсё роўна — яму маё рашэнне падыходзіць. Устаўляе і Сляпуха:

Валяй, на нас не глядзі! Растлумачу як-небудзь капітану ў Гута-Міхаліне!

Такая цяга дадому, так хочацца вырвацца туды хоць на хвіліну, што нават трагедыя з панамарэнкаўцамі кранула мяне толькі павярхоўна. Радуюся, што Сляпуха падтрымаў.

Не глядзі, не глядзі на нас! — заахвочвае сябар.— З намі — бач, як атрымліваецца!.. На, вазьмі магнітную міну, мо выкарыстаеш дзе, я сабе ў лагеры дастану другую!

Дзякуй!..

Ледзь не вырываю пакецік з Сашкавых рук і развітваюся з кампаніяй. Я ўжо цалкам у стыхіі роднай мясціны, якая чакае мяне наперадзе, і на дзялянцы збіраю з Нінкай чырвоныя ягады ў збанок, а дома мяне выглядае Валодзька.

Раздзел чацвёрты

1

Старыя людзі кажуць, што наша Страшава ўзнікла так.

Вельмі даўно, мо яшчэ задоўга да Напалеона, мясцовы памеш-чык прывёз з поўдня чалавека па прозвішчу Кучынскі, якога там вы-меняў на ганчака. Чалавека пан зрабіў лесніком, бо падумаў — радні Кучынскі тут не мае і гандляваць яго лесам налева і направа не вельмі зможа.

Хоць ляснік меў прозвішча, пачалі яго людзі зваць стражнікам, а яго будку — стражнікоўкай.

Пан ажаніў Кучынскага на цяжарнай пакаёўцы. Стала расці ды размнажацца яго сям'я. Лесніковы сыны будаваліся ля бацькі, ад іх сякер далей і далей адступала ад будынкаў пушча.

Ішлі гады.

Ляснік памёр. Не стала і памешчыка. На месцы колішняй будкі стаяла ўжо цэлая вёска. Назву людзі ўпрасцілі.

Ніхто і не заўважыў, як пачалі зваць яе Страшава.

Пра тое, што ляснік меў прозвішча Кучынскі, людзі толькі здагадваліся, бо амаль палова страшаўцаў — Кучынскія.

Другія прозвішчы прынеслі ў вёску прымакі.

З часам праз Страшава пралегла Варшаўская чыгунка, шаша. Недалёка вырасла мястэчка з тэкстыльнымі фабрыкамі. Шмат страшаўцаў пайшло на гэтыя фабрыкі, чыгунку. Адно па-ранейшаму на поле нашай вёскі, на загоны бульбы, як на свае, выходзяць сабе і цяпер пажыўляцца дзікі, і ніхто гэтаму не дзівіцца. Як і калісь, дзецям для забавы бацькі прыносяць з лесу зайчанят, казлянят, вожыкаў, а бабкі забаўляюць унукаў апавяданнямі пра магутных лясных волатаў — старажытных, як сама зямля, барадатых зуброў. Кожны страшавец наш ведае куткі ў лесе, як куточкі свайго падворка.

Кучынскія ў нашай вёсцы вылучаюцца ростам і шырокай далон-ню патомных дрывасекаў. Мужчыны славяцца добрымі сталярамі, пільшчыкамі. А калі баба ў Страшаве спячэ хлеб, дык будзь спакойны — скарынка не адстане.

Сярод продкаў страшаўцаў не было графаў, рыцараў, пасля якіх застаюцца мячы, латы або пажоўклыя дакументы з пячаткамі каралёў. Першыя жыхары маёй вёскі пакінулі іншую памяць.

Паабапал дарогі, якая вядзе ў Гарадок, ляжыць пара вялізных кавалкаў граніту. Кажуць, некалі адзін Кучынскі з маладой ехаў вянчацца, а другі — вяртаўся з-пад вянца. У народзе тады верылі: калі малады саступіць каму з дарогі — век яму не будзе шанцаваць. Пачалі сварыцца, потым — біцца. Упаў адзін малады мёртвы, упаў і другі. На тым месцы цяпер маўкліва ляжаць валуны.

Але каб толькі задзірамі і службістамі-стражнікамі слаўны быў род наш, я маўчаў бы. Яшчэ многія пакаленні страшаўскіх бабак будуць апавядаць унукам пра Хведара Кучынскага.

Гадоў сто таму назад, або і болей, у аднаго Кучынскага было аж восем сыноў. Усіх бацька перажаніў. Асталіся нежанатымі самыя меншыя — Хведар і Антось. Але і Хведар ужо меўся браць суседаву Нюрку. Пра яе няпісаная сямейная хроніка Кучынскіх для нашчадкаў мала зберагла падрабязнасцей. Кажуць, што Хведар без Нюркі жыць не мог. Купіў ён завушніцы да твару, яны ў Нюркі блішчалі, бытта схопленыя на ляту расінкі.

Аднаго разу Антось пагнаў пасвіць валоў, а Хведар з шампалоўкай падаўся ў пушчу ўпаляваць сабе лося на вяселле. Антось валоў пагубіў, яны залезлі ў панскую віку. Пан паслаў аканома за пастухом, ды той, вядома, схаваўся. Аканому трапілася пад рукі Нюрка, панскі паслугач прывалок на фальварак яе — усё роўна з Кучынскіх.

Спаласуй плечы, каб жывога месца не асталося! — загадаў памешчык.

Тым часам Хведар застрэліў лося. Каб не сапсавалася мяса, хлапец на лыкавай вяроўцы ўпусціў тушу ў крыніцу і вярнуўся ў вёску. Зайшоў да Нюркі, а тая — у гумне на саломе енчыць, яе маці ў халодную ваду мочыць ручнік і прыкладвае ёй да пісягоў на плячах.

Што здарылася, мама? — дзівіцца.

Так і так — расказвае кабета.

Хведар, не скідваючы з плячэй стрэльбы, пайшоў да пана. На ганку той сама драмаў, а хлопчык ад яго венікам адганяў мух.

Навошта яе гэтак акалечыў ты, мярзотнік? — падляцеў Хведар.— Нагні спіну!

Прачнуўшыся, пан узвар'яцеў:

Як са мной гаворыш, галгане? Мой дзед твайго дзеда за сабаку купіў! Твая бабка наложніцай у яго была! У рэкруты здам, байструча!

На гэта Хведар:

Будуць табе рэкруты зара! Я табе адмераю яшчэ за дзеда і за бабу!

Рвануў хлапец з пляча шампалоўку, схапіў яе за рулю, як жарнуў па трыбуху панавым — ажно кішкі і вантроба за прыкладам заматаліся!

Пабачыў Хведар — адзін адказ, падпаліў яшчэ і фальварак. Тады вярнуўся дахаты, пацалаваў маці, брата. Забраў заплаканую Нюрку ды пакрочыў у свет.

Мы, страшаўцы, цяпер, калі спаткаем людзей з прозвішчам Кучынскі ў якім-небудзь другім раёне, то шчыра верым, што гэта патомкі Хведара і Нюркі!

2

Без прыгод за пару начэй дабіраюся да Страшава. З бацькавай хаты немцы пераехалі ўжо ў бункер, заходжу адкрыта дамоў. Там усё без перамены. Маці гэтаксама рыхтуе нам у Штутгоф пасылкі. Бацька нібы порацца на гаспадарцы, а на самой справе цікуе, што творыцца навокал,— возьмуць немцы другі раз, то жывым не выпусцяць.

Ад цяпла родных вуглоў агортваюць успаміны. На пару дзён бытта забываю, што я партызан, што прыбыў з заданнем. Нікуды не хочацца ісці. Адсыпаюся, вылежваюся. Пішу Валодзьку пісьмы і запіхваю іх у хлеб.

Аднаго разу, калі яшчэ спаў, стары прывалакае дзве алюмініевыя скрынкі.

Уставай, Алёшка! — шэпча, каб не чула маці.— Патронаў да нагана крыху прынёс, а то ў цябе, бачу, толькі адзін барабан з сабой!

У Гута-Міхаліне пісталетных патронаў хапала, а такія — на вагу золата былі. З мяне сон нібы рукой знімае.

Дзе ты іх дастаў?! — не веру сваім вачам.

У Кірылішынага зяця раздабыў. Тут дзве тысячы ў скрыні!.. Магу яшчэ табе прывалачы іх ад Юлька!.. А ведаеш, і цяпер наганы, бачу, такія самыя, як у тую вайну былі ў нас! У маёй батарэі кожны артылерыст яго меў!

Наган бацька вывалак у мяне з-пад падушкі, калі я і не чуў.

Ерунда, бацька! Цяпер наганы не ў модзе. Твой пісталет во была штука! — з жалем успамінаю ТТ, які петрасянаўцы так мне і не аддалі.

Меў я неасцярожнасць расказаць яму гісторыю з пісталетам, і цяпер бацька здзекуецца:

Сам вінен! Гэтак у цябе, сынок, яшчэ і боты знімуць! О-о, даў бы я яму — фігу!..

Але я больш яго не слухаю. Схопліваюся з ложка, напіхваю кішэні набоямі. Яшчэ сам не ведаю чаго, выходжу з хаты.

Зыркаю на вокны, ці не падглядваюць бацькі. У шыбах нікога няма. Шмыгаю за хлеў.

Па суседству з намі стаіць старэнькая хаціна Лукаіна. Нінка яго цяпер жыве ў Гарадку, вокны і дзверы халупы забіты дошкамі. Нават курэй, відаць, Настуся забрала да зяця.

3

Лукаш за сваёй Настусяй жылі з лесу і рэдка бывалі дома: зімой вазілі лес, вясной лес садзілі, летам і восенню абраблялі зямлю лесніку. Калі выязджалі ў пушчу, дома ў іх заставаліся малыя дзеці са старэйшай Нінай — з доўгім носікам і дзвюма каштанавымі косамі, у якія былі ўплецены рубчыкі са зрэбнай кашулі.

Ніна мела гадоў з дзесяць, калі Лукаш памёр. Ляснік знайшоў сабе другога мужыка-парабка, і тады ўдава стала хадзіць па суседзях на заробкі і ледзь зводзіць канцы з канцамі.

Шкада было Лукашовых дзяўчат. Хлопцы задзіраліся з імі, я малых бараніў. А сталі мы пасвіць кароў, то Ніна ніколі не гнала ў лес без мяне. Бывала, мае каровы маглі не пад'есці, затое Лукашовы штодзень ішлі тоўстыя, ледзь перастаўлялі ногі. Восенню пад вечар, ідучы дахаты, на мне не было сухой ніткі, а Ніна са мной гнала сухенькая, бытта і не ішоў цэлы дзень дождж.

Яшчэ з ранняй вясны вартаваў я палянкі, дзе, ведаў, будуць добрыя суніцы. Калі хлопцы наравілі туды гнаць кароў, я ім расказваў пра воўчыя норы, пра змеяў-верацяніц, якіх бытта там шмат. На галінках нізкіх елачак знарок клаў забітых вужакаў, каб адпужаць пастухоў. А калі ягады паспявалі, на паляну, дзе толькі каза забягала пагрызці дубцоў ці прыводзіла казляня пабрыкацца на сонцы, я прыходзіў з Нінай ды сур'ёзна казаў:

— Глядзі!

Сам садзіўся ў ягаднік, кідаў сабе па адной, што ні зелянейшай ягадзіне ў рот ды моўчкі назіраў. Ніна, радасна войкаючы, збірала іх у збанок.

Другім разам нарву цэлае бярэмя зуброўкі ці дзікага маку. Або ў багне збяру свежых качыных яек у шапку. I ўсё гэта для яе.

Зімой, бывала, вырвуся з хаты, бытта за бярозавымі дубцамі на венікі. Уцячэ і Ніна. Мы з галінак страсаем белыя пласты. Разграбаем снег і ўглядаемся, як пад ім папрытойваліся зялёныя былінкі з ягадкамі. Ад пякучага марозу зноў усё панакрываем пухкім снегам ды бяжым на рэчку, пускаем пад лёд пухіры.

Летам я пачаў збіраць калекцыю гнёздаў. Выбраў у лесе месца пад густымі елачкамі і туды назносіў гнёздаў сорак, ад усіх птушак, якія ў нас гняздзіліся. Толькі было крыўдна, што Ніна пытаецца, навошта гэта раблю.

Аднаго разу ў Настусі ястраб украў кураня. Мы вырашылі пакараць драпежніка.

Пад стромкай сасной знайшлі птушынае пер'е, косці, памёт. Па суседняй елцы ўзабраўся я да сучкоў сасны, пералез на яе і — да гнязда. Тры каршуняты не надта здзівіліся, а дружна паказалі жоўтыя раты. Скінуўшы іх, пачаў здзіраць гняздо. Потым захапіўся малюн-кам: пада мной густая зеляніна, а ўверсе — сонца, хмара, насустрач якім я імчу з верхавінкамі сосен і елак. Толькі было надта шкада, што са мной няма Ніны. Голас яе даходзіў, бы з другога свету, недзе ўнізе.

Пералазіў я ўжо на елку, калі прыляцеў ястраб ды залапатаў крыллямі. Над вухам нешта сіпла зашыпела, я спалохаўся і паляцеў уніз. Бухнуўся на мох каля птушанят. Адразу спатнеў. Пайшла кроў ротам. Не мог устаць, зламаў нагу.

Ноччу нас знайшлі бацькі. Мая галава ляжала на гняздзе. Ніна галінкай адганяла камароў. Нас тут жа бацькі пабілі, хоць мы і так плакалі.

I толькі цяпер мая мама звярнула ўвагу на адносіны сына да Лу-кашовай дачкі. Спрадвеку ў Страшаве панавала варожасць свякрухі да нявесткі. У сілу традыцыі і мама ўжо ненавідзела яе, хоць сын яшчэ пра нявесту і не думаў. Першай трапіла маме Ніна, ёй дасталося найбольш.

Калі вярнуўся я з бальніцы, была ўжо восень. Настуся з дачкой прыйшлі да нас капаць бульбу. Дачку суседка адзела як да царквы, ва ўсё новае, абула ў жоўтыя чаравікі. Ніна памкнулася да мяне, але мама яе прагнала ды заявіла Настусі, што ніколі не дазволіць, каб яе сын нават пазіраў на такую, як Нінка.

Настуся нешта вострае маме адказала, высыпала на раллю бульбу з кошыка, узяла матыку, за руку дачку ды пайшла з нашага поля. Бацька якраз сядзеў на мяжы і на сварку жанчын нават вокам не павёў. Мужчыны сабе мірна гутарылі аб палітыцы, курылі, паплёўвалі: хіба да твару ім увязвацца ў бабскія справы.

На снезе цяпер пя Лукашовай хаты — ні слядочка. Гляджу на падворак Настусін - дзіка, няўтульна, хоць плач.

4

Пасля бацькі адправілі мяне ў горад вучыцца. Бачыць Ніну даводзілася рэдка. А тым часам яна расла прыгажуняй. Сталі да яе надта рана заляцацца хлопцы.

Аднаго разу зімовым вечарам трапілася з Нінай вяртацца дадому. Спыніліся ў месцы, дзе нам разыходзіцца па хатах. Я пачаў дзяўчыну туліць да сябе і цалаваць халодныя вусны. Ніна пакорна давалася з сабой рабіць усё. Нарэшце мы разышліся.

Алёшка! — паклікала мяне здалёк, нешта ўспомніўшы.

Я вярнуўся.

А ты мяне кахаеш? — спытала нечакана.

Мне было ўжо шаснаццаць, ёй — пятнаццаць. Што такое кахан-не, Ніна тады наўрад ці разумела. Пытанне яе прагучала ненатураль-на, мабыць, маці ёй загадала спытацца, каб ведаць, пускаць дачку са мной ці не.

Я нічога не адказаў. Я толькі яшчэ раз яе сціспуў і шапнуў:

Шукай пісьмо ў нашых гнёздах!

У наступны дзень я напісаў цэлы сшытак, і назаўтра яго ў гняздзе не стала. Цяпер я клаў яшчэ і яшчэ, а Ніна кожны раз іх адтуль забірала.

Нейкім чынам даведалася пра пісьмы мама і пайшла сварыцца. Настуся з-за бэлькі дастала жмут сшыткаў, кінула маме ў твар ды сказала:

— На, давіся імі і ідзі ты са сваім сынам к чорту! Мама іх сабра-ла, прынесла дахаты і папаліла. Калі я потым спатыкаўся з Нінай, то рабіў выгляд, што не бачу' яе.

Мінуў яшчэ нейкі час.

Прыехаў я на канікулы. У наступны дзень рана ўстаю, хаджу па полі ля Лукашовага хутара, адкуль чуваць зязюльчына кукаванне ды птушыны шчэбет. Заходжу між сосен. Бачу — нашы страшаўскія дзяўчаты з лесніком расчышчаюць дзялянку, сярод іх Ніна. У мяне з'явілася злосць. Адначасна Ніна прыцягвала. Я прывітаўся ды сеў каля дзяўчат на пянёк. Яны пачалі жартаваць са мной, а Ніна, збянтэжаная, трымалася зводдаль і не паднімала галавы.

Калі дзеўкі адышлі, яна наблізілася да мяне, працягнула на далоні дзве першыя ў гэтым годзе, ужо чырванабокія ягадзінкі і ціха прамовіла:

На... з'еш...

У яе голасе было столькі гатоўнасці і жадання паслужыць, апекавацца мной, пашкадаваць ды зрабіць мне прыемнасць, а ўсё гэта ішло з такой глыбіні душы, што на хвіліну яна стала мне блізкай-блізкай — бытта мама.

I ўсё ж такі я, нягоднік, ягады не ўзяў. Адчуваючы прыемнасць, што помсціў за сваю ганьбу, устаў ды пайшоў.

Прыязджаю праз год на канікулы зноў. Аднаго дня кручу калаўрот, спускаю вядро, каб зачарпнуць вады. Рыпнулі весніцы, забрахаў наш Бобік. Гляджу — да мяне ідзе Ніна! Смуглявая, як цыганка, загарэлая ўся... Калі дзяўчына зірнула вогненнымі вачыма, я забыўся ўвесь і вядро ў студні бразнула аб банку з малаком. Апускаюся на цэментавую балейку.

Добры дзень, Алёшка! — сказала яна ціха, душэўна і падышла так блізка, што мяне абдало цеплынёй яе твару.

Добры...— ледзь чутна буркнуў я.

Ніна заглянула ў студню, пацягнула за ланцуг ад упушчанай банкі з малаком і запытала, шчыра зацікаўленая:

Доўга яна будзе гэтак у студні?

Банку з удоем мама пачала апускаць у студню нядаўна, і гэта была яшчэ навіна для суседзяў.

Гм... Пакуль не вымем,— адказаў я не надта ветліва. Да мяне вярталася раўнавага, а разам з тым астаткі ні то злосці, ні то жалю за паганьбаваныя пісьмы.

На гэтым я вычарпаў сваю крыўду. Узняў вочы і сабраўся пажартаваць, але ўбачыў, якая яна прыгожая, і анямеў.

Алёшка, хоць памры, трэба мне ў Гарадок падскочыць! — паскардзілася яна гэтак, бытта мы ніколі не злаваліся і разышліся сёння раніцой. Не сумняваючыся ўжо, што просьбу выканаю, дадала:

Дай свайго ровара на гадзіну!

Не толькі ровар, а ўсё, што меў, я гатовы быў ёй аддаць. На душы штосьці ўстрапянулася радаснае, але толькі на секунду.

Веласіпед жа не мой. Яго купілі бацькі і ніколі не давалі пра гэта забываць. I не таму, што былі скнары. Ён дастаўся ім, хутаранам-мужыкам, якія з эканоміі нават кожную запалку дзялілі на дзве палавінкі, не малым коштам. Вывесці машыну з сяней у іх на вачах? Тады не вяртайся дахаты. Я не ведаю, што рабіць. На падворку з'явілася мама.

Добры дзень, цётка Маруся! — кінула дзяўчына.

Мама не адказала — бараніла інтарэсы сыноў яна заядла і не надта прытрымлівалася этыкету. На твары Ніны лёг цень, але дзяўчына ўзяла сябе ў рукі, напомніла цішэй:

То выводзь, чакаю!

У мяне, відаць, быў вельмі жаласлівы выгляд. Ніна глянула, нібы спатыкнулася, і стала сур'ёзнай.

У хляве на розныя галасы завішчалі свінні. Адтуль выглянула мама і катэгарычна закрычала:

— Алёшка, не стой без работы, як слуп, калі ўжо прыехаў да хаты! Хутчэй дапамажы мне, бо карыта выб'юць з рук!.. Ксюля, каб на вас трасца, не дачакаецеся!

Шматгадовае паслушэнства бацькам выпрацавала ва мне цвёрды рэфлекс. Я паміма волі замітусіўся і таропка кінуў:

Іду!

Вочы Ніны раптоўна напоўніліся слязьмі. Яна сціснула вусны, нерашуча адвярнулася і пайшла, бытта спутаная, да каліткі. Хацеў ёй крыкнуць наўздагон, ні то апраўдацца, ні то паскардзіцца, ды словы заселі ў горле.

Пасля Ніна рабіла выгляд, што не заўважае мяне.

У нашай працавітай сям'і і малыя і дарослыя працавалі да знемажэння, а кожны мой крок і далей быў пад кантролем бацькоў. Ды каму ты пра гэта скажаш? I я сябе лічыў нешчаслівым, прыніжаным ды з-за гордасці Ніну абмінаў.

5

У першыя дні вайны на паўстанку завяз у балоце савецкі трактар. Абрыдла вечарамі сядзець упоцьмах, я пайшоў да машыны, каб раздабыць чаго-небудзь у лямпу. Убачыла са свайго падворка Ніна, прыбегла таксама. Я ўвесь абмёр: знайшла прычыну, каб пабачыцца?

Памыліўся.

Для яе фашысцкая навала — час, калі няма солі, мыла і газы, як звычайна бывала ў кожную вайну, а войн гэтых апошняе страшаў-скае пакаленпе перажыло аж пяць! Гэтак жа прыбегла б сюды да кожнага хлапца, калі б убачыла, што можна пажывіцца. Яна не прамінула нават начапіць новыя ленты ў свой капец пышных каштанавых валасоў ды абуць святочныя туфлі.

Поўзаў я тады пад трактарам, напаўняў сваю і Нініну банкі смярдзючай вадкасцю ды з горыччу назіраў, як Ніна далёкая ад таго, чым жыву я, а яе какецтва мяне ўразіла.

Далей і ўвогуле стала не да Ніны. Надышоў час, калі за дзень маглі пяць разоў арыштаваць і застрэліць. Пачалося маё знаёмства з Міцькам Высоцкім, і я не толькі ад суседзяў — ад бацькоў пачаў таіцца. Нібы скрозь сон стаў заўважаць брычку ля Настусінага плота, а ў аглоблях — адкормленага каня, які перабіраў канюшыну.

Сын Шусцікаў з Гарадка зачасціў да Настусі! — загаварылі ў вёсцы.

З Мікалаем Шусцікам я вучыўся ў школе. Аднойчы быў у яго дома. У бакоўцы перад іконай, як у царкве, гарэла лампадка. На падлозе кленчыў дзядзька Шусцік у кажусе і біў паклоны.

Карова хворая, бацька моліцца! — паведаміў сын ды павалок мяне на двор.

Мы з Мікалаем укінулі ў сінагогу варону, бацька пасля добра мяне налупцаваў, і на гэтым нашая дружба скончылася. Мікалай з пятага класа школу кінуў, каб аж цяпер перайсці мне дарогу...

6

Мінуўшы нежылы, апусцелы Лукашоў хутар, адпраўляюся ў лес. Ногі самі нясуць мяне ў месца, дзе калісьці была ў нас з Нінай калекцыя гнёздаў.

Апынаюся ў ельнічку. Гнёзды ўжо зараслі, іх прысыпала ігліцай, прыцерушыла снегам. Падлазячы пад ніжнія галінкі елачак, калісьці мы з Нінай нагіналіся. Цяпер разлапістае галлё губляецца ўгары, да яго добра трэба задзіраць галаву.

Грэбаю наском бота, выдзіраю струхлелую гурбачку ражноў ад варонінага гнязда. I не стлела, глядзі!..

Гляджу на ўсё гэта з сумам, а на сэрцы роспач. Ніну я ненавіджу лютай нянавісцю. Стараюся выкінуць яе з галавы. Іду прэч ад гэтага месца. Пра яе я ўжо не думаю.

Мана!

Горыч мяне раз'ядае, адначасна я ўвесь напоўнены Нінай. Калі б вось зараз авалодаў бомбай, якая адным выбухам магла б знішчыць у Гарадку і немцаў, і бобікаў, і самаахоўшчыкаў з іхнімі сем'ямі, то ці не завагаўся б кідаць яе?

Дакараю сябе за маладушнасць і апынаюся на дзялянцы, дзе Ніна давала дзве ягадзіны і я, дурань, не прыняў.

Паблукаўшы гэтак да вечара, пастраляўшы з нагана па яловых шышках, вяртаюся дамоў.

Заданне ў мяне, на маю думку, надзвычай лёгкае: даведацца, дзе стаяць немцы, колькі іх у кожным гарнізоне, што возяць па чы-гунцы і шашы, якія базіруюцца самалёты на бліжэйшых аэрадромах.

Што і сам ведаю, што дабаўляе бацька.

У Страшаве даўно не стала маіх равеснікаў. Частка яшчэ да вайны завербавалася на Урал, хто потым пайшоў у партызаны, астатніх немцы схапілі ды пагналі ў Германію на работу ці запакавалі мэнчыцца ў Штутгоф. План прывесці ў Гута-Міхаліну цэлае войска адгэтуль ужо выглядае утопіяй. У лагер збіраецца пайсці са мной толькі дваіх, але вяртацца ў Гута-Міхаліну яшчэ зарана. Карціць выкінуць немцам які-небудзь фокус.

Успамінаю пра магнітную міну і перадаю яе лесніку Карповічу. Трэба неяк аддзячыць чалавеку, што здаў мяне партызанам.

Яшчэ застаецца тры кілаграмы толу і кавалак бікфордава шнура. Цягнік пад адхон гэтым не пусціш — замала ўзрыўчаткі. Пада-рваць бы стрэлку ў Валілах, і то добра! Дарога туды вядзе лесам, у ім вядомы мне кожны кусцік ядлоўцу. Адзіная перашкода — рэчка Супрасль — незамёрзлая, з чыгуначнымі і шасейнымі мастамі, але ахоўваецца толькі першы.

7

Выбіраюся з хаты вечарам.

На ўскраі хвойніку, ужо перад самымі Валіламі, натыкаюся на доўгую, барачнага тыпу, будыніну. Пры Польшчы тут быў клуб лесапільнага завода.

I цяпер у ім нешта такое. Чуваць, як там рэжа аркестр, рытміч-на тупочуць боты — там ваўсю ідуць танцы! Сёння ж — нядзеля, я пра яе і забыўся!

Есць жа людзі, якія святкуюць, нібы ў даваенны час, ім весела і горача — бобікі нават паадкрывалі сабе вокны, бытта летам!..

Асцярожна мінаю барак, вылажу на пуць.

Перада мной — асветлены электрычным святлом прастор. Спра-ва — аўтастрада з цёмнай істужкай адшліфаванага да бляску, засты-лага ў зімняй сцюжы асфальту. Злева — шарэнга маўклівых дамоў з шапкамі снегу. Спераду — стрэлачная будка. За будкай — пункціры чырвоных, жоўтых і зялёных агеньчыкаў на стрэлках ды семафорах.

Ля вакзала пішчыць манеўровы паравоз. Гудуць тэлефонныя правады. У будцы рагочуць бяспечна мужчыны. А ззаду ад мяне духа-вы аркестр усё наярвае бравурную мелодыю. Навокал — ні жывой душы!

Крадуся ўздоўж выкаўзанай цягнікамі і добра намазучанай рэйкі. Вось і стрэлачпая вілка. Тут!

Паспешліва суну ў вілку пакет з толам. Ён не надта пасуе — пустата ў развілцы трохкутная, тол квадратны, таму да рэек прылягае не шчыльна. Я загортваю пакет у анучку, туга запіхваю паміж жалязяк і азіраюся.

Гэтаксама бялеюць дахі, бесклапотна рагочуць людзі ў будцы, барабан і талеркі выбіваюць бойкі рытм і ў такт музыцы дружна шор-гаюць падэшвы ботаў. Шнура маю адно шэсцьдзесят сантыметраў. Бегчы трэба будзе на ўсход па найкарацейшай дарозе, яна якраз вядзе ля халернага барака. Вядома, хто там танцуе: немцы з бобікамі ды іхнія прыслужнікі. Мажліва, і Нінка там са сваім Шусцікам?!. Сваю пышную шавялюру, напэўна, абвязала чырвонай істужкай!.. Цьфу!..

Мінуць барак лепш да выбуху. Не трапіць бы на перапынак, калі танцоры выйдуць на свежае паветра!..

Прыслухоўваюся апошні раз.

У мяне калоціцца сэрца, нібы хто тупае па мёрзлай зямлі. Ігра-юць факстрот «Розэ мундэ». Гэтую мелодыю я люблю. Якраз барабаны з талеркамі прыціхлі, саксафоны цягнуць калена, дзе хлапец на паў-тонах просіць дзяўчыну падараваць яму любоў. Зараз пойдзе адказ самой Розы. А за ім — доўгі прыпеў, і яго праігрываюць два разы.

Часу шмат!

Падаю на рэйкі. Пальцам намацваю ў пакеціку дзірку, дзе ў тол устаўлены ўзрывацель, суну ў яго бікфорд. Чыркаю запалку, прытыкаю агеньчык да другога канца шнура.

Халера, бікфорд не загараецца!

Толькі не гарачыцца, запалак у мяне — поўная скрыначка.

Чыркаю другую, трэцюю запалку, але зноў нічога не выходзіць. Падмок? Бікфорд, здаецца, вільгаці не баіцца, бо гарыць нават у вадзе!.. Ліха на яго, мо для вады ўжываецца спецыяльны?!. От дык гісторыя! Так мне і трэба!

Чыгроў пытаўся, ці ўмею з толам абыходзіцца, паспадзяваўся, хвалько, на кемлівасць, цяпер — маеш!.. Халера, няўжо ішоў сюды надарэмна? Па шашы можа ехаць машына, да асфальту — камень дакінеш! Робіцца млосна.

Болей не азіраюся, не слухаю, пачынаю чыркаць і чыркаць, а пракляты шнур — як зачараваны! Прыглядваюся — засталася адна запалка! Хвіліну вагаюся — не рызыкаваць жа апошняй надзеяй. Што рабіць? Вось-вось могуць надысці чыгуначныя патрулі або выглянуць з будкі стрэлачнікі! Ад роспачы ледзь не рву на сабе валасы.

Дзіўныя штукі выкідвае часамі наша памяць.

Ад напружання, ад вялікага жадання дабіцца свайго ў галаве маёй раптам святлее. Скрозь груз напластаванняў прарэзваюцца падрабязнасці з запасаў майго вопыту. Ужо выразна ўспамінаю пачуты калісьці мімаходам у заслоне ля вогнішча расказ аднаго партызана, як ён узрываў вадакачку, а гэтаксама не загараўся бікфорд ад ветру. Я галоўку запалкі асцярожна прыкладваю да парахавой сэрцавіны шнура ды шоргаю па галоўцы скрыначкай.

— Пшых-х! — нарэшце вырываецца як бы з цеснай пасудзіпы ды пругка б'е мне ў нос жывы і вясёленькі язычок парахавых газаў.

Ну, дай божа, каб далей пайшло ўсё так, як задумана! Адзін сантыметр бікфорда гарьтць секунду, у маім распараджэнні — роўча мінута!

Цяпер асцярожна кладу шнур і спахопліваюся — бягом у бок барака! Бягу і не чую ног.

Да доўгага будынка яшчэ крокаў сорак, час узарвацца толу. Каб выбухам не загнала ў плечы кавалак рэйкі, падаю. Амаль адразу за мной — выбух! Столькі ўлажыў я ў яго душы, так яго чакаў, што ён мне здаецца невялікім. Прарэзліва секанула металам па правадах, жаласліва і меладычна ціўкнулі драты. Коціцца рэха па Валілах, адбі-ваецца аж у Каралёўскім лесе і замірае. Ціхне і музыка. У клубе гасне святло. Хопіць ляжаць.

Выхопліваю з кішэні наган, ускокваю на ногі, лячу да будыніны. Праз распахнутыя вокны чуваць, як у клубе дзіка вішчаць дзяўчаты, грыміць мэбля. З дзвярэй вывальваюцца людзі, ныраюць у лес. Адчуваю, у якой паніцы гулякі,— я сам яе спарадзіў, таму зусім не страшна! — і не збаўляю ходу. Перада мной вырастае без шыняля і шапкі, з пісталетам у руках, салдацік. Ён вылуплівае на мяне жахлівыя вочы, крычыць:

Was ist denn los?

Was ist denn los? — не менш узбуджана крычу на яго і я, па прыкладу таго злодзея, які таксама крычаў: «Дзяржы яго!»

Салдат у мяне на дарозе, а думаць няма часу. Інстынктыўна ўзнімаю наган і кірую яму ў грудзі. Каб пазбыцца перашкоды, застаецца ўжо толькі націснуць спуск. Нечакана немец як бы правальваецца ў яміну, некуды знікае, і я пра яго адразу забываю.

Не блакіравалі б толькі мост! Пускаюся бегчы хутчэй.

Перад ракой збочваю ў поле, падаю і разглядваю, свідрую вачыма фермы моста. На фоне неба сіметрычныя лініі бэлек і крыжавін, выразныя, без пабочных прадметаў і людзей. Толькі за дзве сотні метраў за імі, на чыгуначным мосце, пануе ажыўленне ды раз'юшана брэшуць сабакі. Адтуль раз-пораз узнімаюцца ракеты. Яны апісваюць глыбокую дугу ў неба, з шыпенпем шлёпаюцца ў балота ды рассыпаюцца феерверкам агністых іскр. У Валілах тыркае буйнакаліберны кулямёт, гучыць пару спозненых вінтовачных стрэлаў. Адзываюцца стрэлы і ў Гарадку...

Мяне ўвось гэты кірмаш не датычыць. Зноў вылятаю на асфальт.

Прабягаю мост. Цяпер — усё, да самага страшаўскага поля — хваіна, толькі б сабакі не ўзялі след. А хто ім яго пакажа? Не возьмуць!.. Немцы ж мяне не бачылі, той салдацік з перапалоху напэўна не разгледзеў ва мне партызана, а каля стрэлкі смярдзіць мазутам! Лічы — справа зроблена! Усё!.. Усё-о!..

Выбухаю дзікім, шалёным рогатам, нібы плачам. Аддыхваюся ды рагачу зноў. Успамінаю, як крычаў на мяне номец, а я на яго,— зноў смяюся.

Ага, падлы, мы з вамі яшчэ паваюем!

8

Недалёка ад нашага дома і гэтаксама пад лесам стаяў Марчыкаў дом. Стары Марчык даўно памёр, у доме цяпер жыве яго Мішка.

Вечарам сяджу ў гэтага самага чалавека. Мішка корпаецца ля пліты. Сыходзяцца нашы мужыкі. Я чакаю не дачакаюся, калі загавораць пра ўзарваную стрэлку.

Першымі з'яўляюцца браты Альяш і Ігнашка. Вітаюцца, сядаюць ды кураць. Пра Валілы — ні слова.

Урываецца Васіль Лебядзінскі, падае руку.

Партызан, здароў! Але ж і добра выглядаеш! Бы з курорту прыехаў!

Відаць, нядрэнна ім там! — устаўляе Альяш.— Нездарма і Мішка збіраецца ў тую Гута-Міхаліну. Эх, каб хто скінуў з мяне гадоў з трыццаць!

I дваццаць хапіла б, халера на яго,— згаджаецца Васіль ды ідзе да Мішкі.— То і гаспадар дома, а я і не бачу. Прывітанне, лысы!

Здароў.

Распальваеш?

Трэба ж вячэрач! — шапялявіць Мішка.

Ажаніўся б і бяды не меў бы — баба за цябе мэнчылася б!

А ты ж таго чашу, як ажаніўша, больш не рашпальваеш і не мэнчышша?

Мужчыны рагочуць.

Але ж не так! — бароніцца Васіль.

Як я памятаю, то ў Марчыкавага сына ўсё гэтаксама блішчыць лысіна, а ён кажа, што яму трыццаць. Мішка перайшоў тыя гады, калі жэняцца, як кажуць, самі, і даўно стаў халасцяком па звычцы. Жыве сабе бесклапотна і харчуецца чым папала. На хутары не трымае не толькі якога-небудзь парасяці — нават ні курыцы, ні ката. Хату падмятае раз адзін у месяц мяшком, печ распальвае праз дзень. Часамі каторая-небудзь суседка з літасці мые яму бялізну.

Калі я хадзіў у пачатковую школу, то Мішка быў у Гродна. Там наклейваў на шкло з чорным фонам саломінкі, атрымліваліся карцінкі з пальмамі, вярблюдамі, пінгвінамі. Карцінкі прадаваў на базары, з гэтага нейкі час існаваў. Потым яго арыштавалі і ў адзіночнай камеры, падазраваючы ў ім разведчыка, пратрымалі аж пяць гадоў.

Калі Марчыкаў сын вярнуўся ў Страшава, мы, хлапчукі, атакавалі яго пытаннямі: ці праўда, што ён савецкі шпіён, што трэба зрабіць, каб ім стаць, як у іх запісацца. Герой упарта маўчаў, яшчэ больш распаляючы нашу цікавасць, аднак нам давялося адстаць. З той пары Мішка застаўся ў вёсцы назаўсёды.

Чым ён толькі ў нас не займаўся! Маляваў партрэты. Паяў каструлі, майстраваў дэтэктарныя прыёмнікі, калі на іх стала мода. Перад самай вайной прадаў бацькава гумно, купіў фотаапарат і зарабляць стаў на соль, цукар здымкамі. Цяпер жа людзям не да фатаграфій, і Міша заказаў не меў. Кажуць, асвоіў новае рамяство — заняўся самагонкай.

З сяней увальваецца самы высокі чалавек у нашай вёсцы — Шыман — лабасты і каравокі. Густым басам мужчына вітаецца. Бачыць Мішку, бубніць:

Здароў, халасцяк! Усё мэнчышся? I калі ты нарэшце ажэнішся, бадзяга?

Усе рагочуць.

Бедны Мішка. Колькі яму за дзень трэба наслухацца пра адно і тое самае?!

З'яўляецца Косця Карповіч. Насцярожваюся: гэты працуе на чыгунцы чорнарабочым, пра Валілы хоць што-небудзь сказаць мусіць напэўна.

Ну, а ты ўсё Гітлеру служыш? — упікае Васіль.— Кожны дзень ходзіш ды ходзіш на работу, стараешся?

А маць яго... з Гітлерам,— стомлены і без злосці лаецца Косця, уздыхаючы: — Паспрабуй, такі разумны, не пайдзі ты!

Мужчыны маўчаць. I праўда — добра ім дапякаць Косцю, калі ў кожнага цэлы хутар зямлі, будынкі, ёсць хлеб і да хлеба, можна жыць незалежна. Косця беззямельны.

Дарэчы, вынусцілі тых з Зарачан, што не выйшлі на работу? — вінавата пытаецца Васіль.

Дзе ты бачыў, мо даўно імі яму заскварылі!

Косця пераносіць увагу на мяне.

Але ж і паправіўся ты, брат, пасля лагера! Ледзь пазнаць! Морда такая, што спалохаўся б, каб убачыў аднаго ў лесе! Відаць, жывецца вам па-панску!

Давайце і вы да нас!

А жонку з дзецьмі прымеш таксама?

Хапае ў нас па сырых зямлянках такога дабра!

То-та!

А што ім? - устаўляе Альяш.— Хлопцы маладыя, ні табе клопатаў якіх, на ўсім гатовым, тольеі ведай: вартуй немца!

Дзядзька Альяш уяўлення сабе не мае аб нашым жыцці, ды мне падабаецца быць аб'ектам зайздрасці землякоў.

Ну, то расказвай усё па парадку, як вы там маецеся! — просіць Карповіч.

Прызнавацца, як стаю на варце ці ў заслоне, езджу ў вёскі па бульбу і сена? Пачынаю гаварыць наогул аб Гута-Міхаліне і бачу, што людзі ўсё ўжо ведаюць. Расказаў ім, вядома, бацька. Па сваёй звыч-цы, напэўна, стары шмат перабольшаў. Каб не канфузіць яго, адразу змаўкаю. Але землякі мяне і не распытваюць. Аднасяльчане — людзі простыя, з-за мяшчанскай ветлівасці другі раз адно і тое самае слухаць не стануць.

Моўчкі мужыкі ўздыхаюць, кожны думае пра сваё. Успамінаю словы капітана: «...агітаваць, узнімаць на барацьбу!» Каб пачаў так з нашымі страшаўцамі гаварыць, то адно сябе асмяшыў бы. Гэтыя людзі ў два разы за мяне старэйшыя, ад нараджэння — мае настаўнікі, усё разумеюць не горш і надта не любяць пустазвонства. Добра мне, маладому, свабоднаму, ваяваць у лесе. I то невядома яшчэ, што будзе з бацькамі. Калі ўцалеюць, то выпадкова.

Хоць з Гута-Міхаліны да фронту гэтаксама далёка па карце, як і са Страшава, ды нам фронт здаецца — побач, мы яго ўдзельнікі і адчуваем яго дыханне. Самі сабе гаспадары, вольныя казакі, таму шчаслівыя людзі. А тут па-ранейшаму — нібы ў канцлагеры. Няважна, што навокал няма калючых дратоў.

Чулі? — пытаецца Лебядзінскі.— Учора з Гарадка вывезлі апошняга яўрэя. Кажуць, Маўшак схаваўся, то на Замкавай вуліцы знайшоў яго Шусцікаў сын і застрэліў...

Маўшак меў млын, дзе кожны наш мужык малоў на хлеб. З Маўшаковай Фаняй я канчаў школу. Разам з намі да пятага класа вучыўся і Шусцік...

Амтскамісар пастраляў рускіх палонных, каторыя будавалі бункер каля камендатуры. Ад самай восені там капаліся, муравалі яго. Камендант не захацеў, каб яшчэ хто ведаў пра патайныя хады. Убачыў у некаторых байцоў добрыя шынялі, перад расстрэлам нават загадаў усіх раздзець. Гаспадарлівы, бачыш!

Колькі іх працавала?

Чалавек дванаццаць.

Хвіліну ўсе сядзяць уражаныя.

Толькі сказаць лёгка — дванаццаць. Кожны жывы чалавек, у кожнага была маці, родны куток, дзе яго чакаюць!

Усе ўздыхаюць.

У Каралёўскім лесе, ля вузкакалейкі, хлопцы са Случанкі нейкага немца злавілі. Ладавалі бярвенні на платформу, а ён вылез да іх з гушчару. Аброслы, схуднелы, адубянелы... «Партызан, партызан!..» — адно цвярдзіў ім. Відаць, адбіўся ад часці і з глузду з'ехаў. За случанцамі фашысты заўваяшлі тое-сёе. Каб выслужыцца, каб пака-зацца, якія яны адданыя немцам, вяскоўцы звязалі вар'ята ды здалі амтскамісару.

Дастаецца і ім! Гоніць Гітлер на згіненне!

Звар'юеш, аніўжэ!..

Аднак, халера іх не брала, ваююць! Яшчэ і як!.. Бо ім, мусіць, такая работа падабаецца — забіваць людзей і рабаваць свет!..

9

Уваходзіць бацька, вітаецца, сядае на калодку перад печчу і грэе рукі. Пазіраючы ў агонь, апраўдваецца:

Карова, халера на яе, уздумала якраз цяліцца. Цяля прымаў, замачыў рукі, адубянелі.

Успаміны так і разанулі па сэрцы. Мокранькае стварэнне на кволых ножках, каля яго — змучаная рагуля. Дома ля пліты — мама з выражэннем таямнічага шчасця на твары пячэ нам з Валодзькам аладкі з малодзіва — жоўтага ад тлушчу. Усё такое рамантычнае, далёкае — няўжо ніколі не паўторыцца?

Што прывяла?

Бычка.

I добры бычок?

Ат, цяпер усё роўна, калі сам не пэўны ніколі, ці будзеш жыць праз гадзіну! — бацька махае рукой і ўздыхае: — Ну, то што хто чуў?

Усё тое самае! — кажа Косця.— Насілі мы днём шпалы, і немец нам пахваліўся: «Гітлер хутка пачне запускаць сакрэтныя бомбы і вайне — канец!»

Два гады запускае.

Языком.

А ў Ваўкавыску нехта міну заклаў пад адзін вагон!

Г... гэта, а не кладзенне! — злуецца бацька.— Толькі што вярнуўся са службы Антончыкаў Іван і расказваў. Учора ў Валілах нейкі такі самы дурань падлажыў міну пад стрэлку!

Я ўвесь ціснуся ў лаўку.

Вечарам, а гадзіне дзевятай? — падхоплівае Васіль.— I праўда — бабахнула!

— I я чуў, калі там гупнула! Нават — добра! Хлеў на ноч сама замыкаў!

Ракеты яшчэ пускалі!

I стралялі вельмі!

Ну і што, Нічыпар?

Стрэлку пашкодзіў!.. Ат, глупства! — бацька нядобра зыркае на мяне, і мая душа ўлазіць у пяткі.— Стрэлку праз гадзіну замянілі, а трох мужчын з Меляшкоў, што ў тым месцы вартавалі чыгунку, эсэсаўцы адразу арыштавалі!

От табе і на-а!

Яшчэ нейкія абгарэлыя анучы знайшлі ля рэек. Немцы паказваюць валілцам, дапытваюцца чые...

Каб лепш сядзеў у вілцы, тол я загарнуў у штутгофскі ручнічок — жоўты, у бардовую клетачку. Ахоплівае жах. Мне здаецца ўжо, што кожны немец пазнае палатніну.

Шматкі падабралі, але паспрабуй злаві яго!

Памінай як звалі!

Стары снег учарсцвеў, следу не дае...

Уцячэ-э хлопец!

Гэта так. Але ж калі ты ўжо ўзяўся за нешта, дык рабі дзельнае. Не выдавай сябе, не дражніся і людзей сваіх не падводзь!

З нетутэйшых! Свой бы не напаскудзіў!

Мо толькі што скінулі на парашуце, хлопцы, Яшчэ добра і не разгледзеўся, што да чаго!

I не наладзіў сувязі ні з кім!

Або трапіў малады хлапец, гарачы і легкадумны...

Няўжо меляшкоўцы не чулі, як падлазілі да пуці? Падрыў-нікоў мусіла быць пару чалавек, адзін не рызыкнуў бы!

Не чулі! Бо сядзелі ў стрэлачнай будцы і анекдоты брахалі. Думалі, калі на станцыі, то ніхто туды не адважыцца і пайсці.

Ля печкі ў цяпле добра і зубы паскаліць!..

Набрахалі на сваю галаву!

Немцы ўсіх мужчын у нас выганялі вартаваць чыгунку. Праз сто метраў на пуці ставілі чалавека. Такі вартаўнік адказваў галавой за свой участак. Кожны страшавец вельмі проста мог быць учора на ракавым месцы.

От табе цяпер і пайдзі на варту!

Нават маючы сувязь з партызанамі — падложаць незнаёмыя свінню, і будзь здароў!

Усе хвіліну маўчаць, перажываюць.

I што цяпер будзе з імі, Нічыпар? — ні то пытаецца, ні то шкадуе Волесь.

Не водаеш? — дзівіцца бацька.

Ведаю дасканала і я. Тры дзядзькі смяяліся апошні раз у сваім жыцці ўчора вечарам у будцы. Калі іх яшчэ ноччу не замучылі, то Асвенціма або Штутгофа ім не мінаваць. Успамінаю іхні бесклапотны смех, і робіцца ніякавата.

Выходзіць, не трэба было стрэлкі чапаць? Няхай сабе ездзяць спакойна і возяць на Усход, што ім уздумаецца?!.

Не трэба было і ўцякаць з лагера?.. У бядзе гэтых мужыкоў вінаваты я?!.

Ліха на яго, закалдаванае кола! Шчасце, што не стрэліў ля бара-ка ў таго немчыка. Калі б яшчэ забіў і салдата, то сёння сто галоў у Валілах развіталася б з жыццём, а я там ведаю і старога і малога.

Робіцца душна.

Пастраляюць, гады,— уздыхае нехта.

У Марчыкавай хаце надоўга запанавала цішыня. Чуваць, як кіпіць каструля з бульбай, як шыпіць вада на пліце. Паступова з Валіл нарастае гул паравоза.

Зноў на Усход прэ нешта, сволач! — заўважае Ігнат.

Вязе, мярзотнік, дзень і ноч: бомбы, самалёты, танкі, бензін! — бытта скардзіцца Васіль.

Ы-ы-ых, каб запусціць гранату ў каторую-небудзь цыстэрну, ото ж пайшло б вяселле! — з захапленнем кажа Міша.

Пачакай, яшчэ не час! Будзе слова і за намі! Пачне адступаць, як у васемнаццатым годзе, тады і запусцім,— супакойвае старэйшы з іх Альяш.

Што-о? — злуецца бацька.— Каму ты патрэбен тады будзеш! Цяпер адзін узарваны цягнік значыць больш для вайны, чым потым — тысяча! — бацька са злосцю ляскае дзверцамі пліты, ускоквае.

Нічыпар, не гарачыся! — заўважае Шыман.

Як не гарачыцца? Ты, Санька, падумай сам, што ён кажа! Калі немца пачнуць там перці на рыхтык, то каму будзеш ты пат-рэбен тады, га? Справяцца і без тваёй ласкі! Хіба няпраўда? Цьфу-у!

Мужчыны не мелі перад сабой таямніц, іх яднала супольна пражытае. Усіх прысутных, за выключэннем Мішкі, бацька ў свой час прыняў у падпольную кампартыю. Ён і цяпер для іх быў аўтарытэтам, як у часы буржуазнай Польшчы.

Вядома, грохнуць поезд цяпер штосьці значыла б! — чухае патыліцу Ігнат.— Гэта табе не стрэлка.

То ў чым справа? — ахвотна згаджаецца вінаваты старэйшы брат.— Можам зараз схадзіць і грохнуць. Думаеце, цяжэй будзе, як штрэйкбрэхераў з паліцыяй ганялі па лжных дзялянках у трыццапь трэцім годзе?

Ага, фраер! А чым ты яго грохнеш? — сумняваецца Шыман.— Так проста ўзарваць? Гэта ў іх там ёсць розныя міны, прылады...— паказвае Шыман на мяне.

Адно захаці, то зрабіць можаш усё,— з падкавырам кідае Альяш.— Памятаеш, як у дваццатым годзе, калі з-пад Варшавы адступала кавалерыя Гая і мы ламамі развалілі мост у Баброўніках, каб браневікі Пілсудскага стрымаць?..

Ну,— здаўся бацька.— Мне тады пінжак прастрэлілі... Але машыны не прайшлі...

Каменняў пакладзі на пуць, і то эшалон зваліцца. Або раскапай палатно...

Мужчыны дастаюць тытунь, пачынаюць курыць. Мне ж усё неспакойна. Ці не трапяць па штутгофскіх шматках немцы да Страшава? I чаму я, ідыёт, не прадбачыў гэтага?! Зрэшты, ліха яго ведала! У анучцы тол залазіў у вілку намертва, а ручнічок быў у самым эпіцэнтры выбуху. Хто мог прадбачыць, што тол парве сталь, а застанецца кавалак слабенькай палатніны?!.

Хлопцы, далібог, давайце сходзім на чыгунку, паглядзім, як лепш зрабіць! — пранануе Васіль.— Што мы трацім? Пройдземся адно сабе...

Можна і схадзіць.

Усюды варта цяпер!

А-яй, напалохаў, бытта не ведаю, як вартуюць нашыя людзі! — пакпіў Карповіч.— У Сухія Багенцы трэ, туды заўсёды не хапае вартаўнікоў, там яны ніколі не стаяць, бо крынкаўская станцыя зусім блізка.

Ум-гм! — ухваляе бацька, прыкурваючы ля печы ад вугалька, якога трымае агрубелай далонню.

Ён робіць глыбокую зацяжку.

У нас кураць тытунь моцны, я на адлегласці закашляўся, заплакаў і стараюся, каб ніхто не бачыў маіх слёз.

Трэба не заседжвацца доўга,— кідае бацька.— На тым тыдні праз Страшава праязджалі жандары. У адной хаце бачаць — агеньчык. Заходзяць, а там чатыры хлопцы рэжуцца ў падкіднога. Вывелі за гумны ды пастралялі.

Хто сюды пойдзе пад лес да Марчыка!

А чорт яго ведае, на бяду мала і трэба!

Мішка даядае бульбу з хлебам, запівае халоднай вадой з конаўкі і прыслухоўваецца.

Пойдзеш з намі? — звяртаецца да яго бацька.

Мішка забразгаў пасудай.

То давай хутчэй!

Пайшлі! — цяжка ўзнімаюцца мужчыны.

10

Недалёка ад чыгункі ў хвойнічку залягаем і пачынаем назіраць. Чыгунка ў нас аднапутная. За якія-небудзь паўгадзіны адзін цягнік праходзіць на Захад, другі — на Усход.

Перачакаўшы, пакуль патрулі праскрыпелі падэшвамі з цвікамі па жвіру броўкі, вылазім на палатно, апускаемся на рэйкі. З броўкі снег здзьмула, тырчаць голыя шпалы, каменні і жвір — следу не пакінем. Мацаем рэйкі.

Прабуючы жалеза кіпцюром, нібы раней гэтага не ведаў, бацька са шкадаваннем і пашанай кажа:

Моцныя, халера!

Толькі цяпер пачынаю разумець, што мужчыны, хоць і не паказваюць гэтага, а робяць усё з-за мяне. Я для іх не проста — Нічыпараў Алёшка, а — прадстаўнік партызан і многае з таго, пра што яны гаварылі ў Марчыка, было звычайным бурчаннем сталых людзей. З іх кожны гатовы на ахвяры, толькі рабіць усё хочуць з толкам. Мне няёмка. Трэба таксама прымаць удзел, знайсці сабе прымяненне. Спрабую ботам рэйку, стукаю па ёй абцасам.

Сталь! — кажа Шыман і ўздыхае: — Чым ты, халеру, возьмеш? Не ўгрызеш жа! Бомбай бы яе, во!

Бацька служыў артылерыстам у першую сусветную. Шыман — польскім уланам. Астатнія таксама былі ў арміі; хто ў польскай, хто ў царскай. Я ў тэхнікуме праходзіў вайсковую падрыхтоўку. I нікога з нас не вучылі, як пускаць пад адхон цягнікі.

Ты кажаш — каменняў пад эшалон пакласці. Нічога не выйдзе! — сумняваецца Шыман.— Каб паляцеў ён з рэек, трэба іх насіць цэлую ноч, а немец хіба дазволіць табе?

Не дазволіць, халера.

I палатна не раскапаеш,— уздыхае Альяш.— Пясок-то і не мёрзлы, але ж капаць трэ да гіблай матары. За той час пяць разоў надыдуць патрулі.

Бацька шарыць рукамі па шпалах. Рэйка да шпалаў прымацавана вінтамі. Стары чухае патыліцу, кажа:

Былі б хоць кастылі, то мы іх ламамі — раз! раз! павыкідвалі б, і ўсё! А тут — халерныя вінты, іх дастанеш толькі спецыяльным ключом, адкуль яго ўзяць?

Зноў упарта думаюць. Чуваць, як далёка сігналіць паравоз. З бункера — кіламетры за тры адгэтуль — узнімаецца ракета, ад чаго бліскаюць дзве доўгія ў несканчонасць, звужаныя перспектывай істужкі рэек.

Калі ракета гасне, Косця звяртаецца да бацькі:

Вы добра жывяце з Антончыкавым Іванам?

Яму давяраю.

Во каб...— Косця па сваёй звычпы ад хвалявання чмыхае носам, бытта ў ноздры трапіла парушынка.

Ну? — падганяе бацька.

Ён жа — брыгадзір рамонтнай брыгады ў іх, мо ўкраў бы пару нам ключоў, папрасіце ў яго!

Бацька хвіліну думае.

Добра. А паслязаўтра прыходзьце зноў да Марчыка ў такую самую пару.

11

З Сухіх Багенцаў вяртаемся рознымі дарогамі. Валачомся з бацькам удвух і дамаўляемся, як ашукаць маці, калі спытае, дзе былі. Успамінаю: дакладна гэтак жа сама пры буржуазнай Польшчы вярталіся з ім глыбокай ноччу праз лес з суседніх вёсак, куды хадзілі цэлай вёскай біць вокны штрэйкбрэхерам, калі забаставалі лесарубы.

Перад чыгуначнай будкай спыняемся ля хлеўчука. Бацька ідзе да Антончыка, у каторага я начаваў, прыбегшы са Штутгофа. Чуваць, як ён барабаніць у акно. Стаю, узіраюся на пераезд і ўспамінаю.

Некалі на гэтым месцы паравоз зарэзаў каня, і Страшаву было пару гадоў пра што гаварыць.

А яшчэ — малымі мы тут з Валодзькам гартавалі сваю храбрасць. Калі набліжаўся эшалон, мы яго падпускалі і перад самым паравозам перабягалі пуць. Забавай такой займаліся доўга, машы-ністы нас ужо ведалі. Яны праз вокны здалёк крычалі, трэслі кулакамі, кідалі ў нас кавалкамі вугалю, аблівалі вадой са шланга — нічога не дапамагала. Аднаго разу нас падлавіў будачнік, добра налупцаваў, і толькі тады мы перасталі фокуснічаць. У той час жыў тут не Антончык, а — Косця Карповіч з Грыбаўцоў, які прыстаў у прымы да страшаўскай дзеўкі, Шпітонавай Гандзі. Гэты самы Карповіч, што хадзіў з намі сёння на пуць.

Бразгаюць нарэшце дзверы, і выходзіць у кальсонах і накінутым на плечы кажуху Іван. Мужчыны вітаюцца, закурваюць. Тады стары нагінаецца да брыгадзіра, нешта яму шэпча.

Ведаеш, Нічыпар,— чуецца напалоханы Іванаў голас,— у нас на ўсю брыгаду толькі два старцовыя ключы!

Ну і што?

Разумееш, калі нават і забраць адзін, то павер...

Станецца што-небудзь з табой?

Паслухай!..

А-а, падла, баі-ішся? Так і скажы!

Ды што ты!

Цьфу, вы адно языком героі!

Пачакай, Нічыпар, не бяжы! Ты ж сабе і ўяўлення не маеш, якія ў нас парадкі!..

Але бацька яго больш не слухаў.

... Усё ж такі Іван ключы раздабыў. З вінтом у кішэні зайшоў да каваля, папрасіў дазволу папрацаваць у кузні.

Тое-сёе трэ зрабіць, а то, халера, жонка жыць не дае. У балейцы абручы заржавелі, рассыпаецца балейка, яшчэ з тыдзень, і не будзе ў чым бабе прасціраць бялізну...

Каваль кузню даў.

Іван зачыніўся на ноч, зрабіў аж чатыры ключы. Рана, ідучы на працу, ён пастукаўся да нас і, калі бацька выйшаў у сені, сунуў жалязякі яму ў рукі:

Трымай, Нічыпар! Не такія ўжо надта, але от, на адзін раз хопіць!

Давай! — не здзівіўся стары.— Ладна, будуць добрыя, халера іх бяры, не на выстаўку нам з імі ехаць у Парыж!..

То паклічце і мяне, калі пойдзеце!

Сёння вечарам прыходзь да Марчыка!

12

Як толькі сцямнела, да Мішкі зноў пачалі сцякацца мужчыны. Васіль Лебядзінскі прыходзіць з сынам і пляменнікам. На грудзях хлопчыкаў нават вісяць біноклі. Мужчыны прыстаюць да малых, жартуюць.

Айда! — прэ нас бацька.

Прыбываем зноў на чыгунку. Затойваемся ў тых самых кустах каля палатна. Чакаем, пакуль пройдуць патрулі. Тады асцярожна старымі слядамі ўзбіраемся на насып.

Адразу сядайце на рэйкі! — кідае стары.— Не маячце!

Сядаем. Бацька насылае аднаго хлопчыка ў адзін бок пуці, другога — у другі, шэпча:

Крокаў сто, не болей і кладзіцеся. Калі што — тры разы каменьчыкам у рэйку, а самі ўцякайце да нас. Паціхеньку толькі, а то я вас знаю — можаце ламануць, як жарэбчыкі!

Ла-адна, дзядзьку Нічыпар!

Не ладна, а так рабіце, як загадваю! Гэта вам не коўзаўкі на лёдзе! Прыйшлі дапамагаць, то слухайце!

Хлопцы стараюцца паказаць, іпто і аднаму і другому аж не церпіцца апынуцца там, у жудаснай цемры, куды пасылаюць.

Са-амі ведаем, дзядзьку! — пакрыўджана бароняцца.

То дуйце!

Аднак Васіль шкадуе сына:

Стой, Нічыпар! Няхай абодва ідуць у адзін канец, будзе ім весялей, а я пайду ў другі!

Зайздрошчу яго малому. Наш бацька так не пашкадаваў бы мяне з Валодзькам. Нават бы яшчэ сказаў: «Няхай ідзе адзін, няхай закаляецца, нічога з ім не здарыцца!»

А мажліва, так і трэба выхоўваць сыноў?..

Зусім мала нас тут застанецца!.. Ну, ладна, давай ужо і ты!

Сілуэты вартаўнікоў адразу зліваюцца з фонам лесу, кустоў. Прабуем ключы, чакаем, што загадаюць.

Гэтым часам бацька, Шыман, Карповіч і Антончык мяркуюць зводдаль, як брацца да работы.

Да шпалы рэйка прымацавана трыма вінтамі,— чуваць Антонаў голас.— А шпал пад рэйкай дваццаць. Столькі ж пад другой. Значыць, вінтоў усіх — сто дваццаць. А ключы чатыры. Без прывычкі ды такім кепскім інструментам давядзецца пакалупацца тут з гадзіну. Праз дзве праходзяць патрулі — не дадуць, гады, скончыць. Трэ так: панадкручваць вінты, перадыхнуць, прапусціць варту. Тады прыбегчы сюды — раз! раз! павыкідваць вінты, паадчапляць хутка рэйкі, адвалачы іх, і — гатова! Быць таго не можа, каб да другіх патрулёў не ішоў цягнік!

З Іванам згаджаюцца.

— Бярыце інструмент!

Прыступаем да работы. Бацька адыходзіць ад кампаніі, прыслухоўваецца, ці не надта бразгаціць жалеза.

За паўгадзіны асцярожна робім самае цяжкае — з дзвюх рэек да паловы адкручваем гэтыя самыя вінты. Папраўляем рукамі каменні на броўцы, раўняем жвір, ссоўваемся з насыпу і — у кусты!

Праходзіць адзін цягнік, потым — другі. Амаль услед за апошнім чуецца гаворка — ідуць патрулі. Урастаем у зямлю, нават не дыхаем: заўважаць ці не?! Якраз на месцы, дзе панадкручваны вінты, немцы чагосьці спыняюцца. На пуці мірна бліскае запальнічка, слабое святло на хвіліну паказвае нам чалавечыя насы — салдаты ўсяго прыкур-ваюць.

Жывыя вугалькі папярос ужо варушацца ў цемры. Немец пра-цягвае размову, і яна, бытта гудзенне мухі,— цішэе, цішэе, пакуль не заціхае зусім. Яшчэ там раз ці два шоргае жвір, стукае камень аб ка-мень, і чуваць, як з адхону коціцца мёрзлая грудка, а потым усё замі-рае, і толькі чуваць, як далёка, аж у Крынках, брэшуць сабакі. Нас агортвае страшэнны азарт. У бацькі, у Альяша, чую, ляскочуць зубы.

Пара, мусіць! — выдыхае Васіль.

Толькі — ша! — напярэджвае бацька.

Дападаем да пуці і ў адзін момант выкідваем вінты. Ледзьве Антончык паспявае паадвінчваць французскім ключом рэйкі на стыках, як мы хапаем сталёвы брус за канец, валачом убок, і рэйка з глухім стогнам ляціць пад адхон. Хапаем ужо другую.

Цяпер — марш адгэтуль!

Спаўзаем з насыпу і зноў зашываемся ў кусцікі. Да наступнага патруля амаль дзве гадзіны. Быць таго не можа, каб за гэты час не ішоў цягнік.

Чакаць доўга не даводзіцца. На ўсходзе, дзесьці ля станцыі Крынкі, чуваць сіплы гудок.

З раненымі!— звініць нацягнуты голас Васілёвага пляменніка.

Чаму ты думаеш? — пытаецца Антончык, паверыўшы, што хлопчык і праўда па нечым пазнаў эшалон.

З усходу ж!

Маўчы! — лаецца бацька, ён увесь ператварыўся ў слых.

А вось ужо і гул па рэйках коціцца. Цягнік набірае хуткасць, няўмольна набліжаецца, а ў нас на сэрцах нешта расце і расце. Ужо нават чуваць пыхканне з-пад шатуна. Бацька ў такт падбадзёрвае паравоз:

О-та-та-та! О-та-та-та! Да-вай, да-вай! Да-вай, да-вай!

У Шымановых вачах бліскае дзікі агеньчык, адбіты ад святла паравоза. У нарастаючым гуле эшалона дзіка і зларадна ён крычыць:

Эх, пакласці б яшчэ бораны па баках чыгункі, каб мякчэй было ім падаць!

У напружанні, не памятаючы сябе, узнімаемся, прагна глядзім на асветленыя чырвоныя колы і думаем усе адно: «Ну, надай жа ты ўрэшце!»

Здалося, месца, дзе няма рэек, паравоз праляцеў. I неяк зусім нечакана раптам пачынае грукатаць, бытта цягнік наляцеў на вялізную крушню каменняў. Ад раптоўнага тармажэння на ўсю даўжыню эшалона з колаў пырскаюць струмені іскраў і агню. Нешта скрыпіць, трашчыць і скрыгіча. Пшыхае пара, ды пачынае дрыжаць зямля — валяцца бочкі, адно мільён разоў мацней, чым дрынькае на возе, калі той імчыць па бруку. У паравозе знікае святло, чорны сілуэт яго перастае варушыцца, застывае.

Усё, як пачалося імгненна, так раптоўна і сціхае. У цемры нічога не разабраць — нейкая суцэльная нерухомая маса дзіўнай канфігу-рацыі вырасла перад намі. Адтуль жаласлівы і звар'яцелы голас прарэзліва лямантуе:

Frenz, wo bist du, was ist denn los?[[64]]

Не, варта было жыць на свеце толькі дзеля адной такой хвіліны!

З задняга вагона з сыкам узлятае ракета. Першай ракеце адказвае другая — з бункера. Потым пачынаюць яны ўзлятаць яшчэ, яшчэ і ўсё далей, расшыраюць асветлены круг — праганяюць цемру ўжо на дзесяткі кіламетраў навокал. Удалечыні выразна відаць страшаўскія хутары, Гарадок, за імі нават — мільгае істужка Дзернякоў-скага лесу. Памалу ракеты ападаюць, і становіцца яшчэ цямней, чым было.

Робіцца нам страшна ад таго, што натварылі. Мы не ў стане вымавіць і слова. Потым страх пераходзіць у светлае пачуццё перамогі, і, калі зноў запанавала цемра, мы нібы прачынаемся. Бацька крычыць нешта, што прыблізна мае такі сэнс:

Вось вам, гады, ведайце нашых! Тады па-маладому бяжыць.

Гэтак жа лёгка кідаемся бегчы і мы. Бяжым, не чуем ног, нясёмся, як на крыллях, хоць кожны ў жудасным азарце сам сябе пытае: а што цяпер будзе?!

Раздзел пяты

1

Бедныя нашы сяляне, да чаго ж яны засумавалі на свабодзе!

Некалькі дзён вёскі толькі і жылі так, бытта наступіла вялікае свята. Ніхто нічога не рабіў. Людзі збіраліся па хатах і соты, тысячны раз апавядалі адны адным, што здарылася ў Сухіх Багенцах з эшалонам.

Зноў з'явілася слова партызаны. Яго вымаўлялі паціху, крыху набожна, укладвалі ў яго сваю надзею і любоў. Часамі замест партызаны казалі проста — яны, а гэта азначала — дужыя, адважныя і ўсясільныя волаты.

Разбітыя вагоны ледзь не на суткі затрымалі рух на аднапутным участку чыгункі, і людзі цешыліся:

Аж рэйкі, глядзі, паржавелі!

Такога не было з пачатку вайны! Дзядзькі цяпер кожную ноч ішлі вартаваць пуць ды стараліся атрымаць участак бліжэй да Сухіх Багенцаў, каб сваімі пальцамі памацаць пакарэжанае жалеза, пры-несці жонцы, дзецям трэску ці вінт ад разбітых вагонаў. Нічога, што цягнік трапіўся паражняк, які выладаваў пад Ржэвам ці Вялікімі Лукамі свой смертаносны груз супроць Чырвонай Арміі ды вяртаўся за другім. Усе ўбачылі: вораг не такі і страшны, ёсць людзі, якія нават яго б'юць і яны знаходзяцца недзе побач.

Успышка народнай фантазіі ўжо не мела граніц.

Ах, Ма-анечка,— бажылася цётка Кірыліха маме,— я ж сама, дальбог, бачыла ўчора каля лесу мужчын са стрэльбамі і чырвонымі істужкамі цераз плячо! Прыходзілі да мае нявесткі вады напіцца. Яна адразу кінулася пячы яечню, каб накарміць іх, а тыя заявілі: «Не хочам! Усё, усё, дзевушка, сваё маем! Калі выходзіць ежа, даём па радзіву ціліграму ў Маскву, і вераплянам прывозяць нам, што толькі душа наша пажадае!»

Стары Кот хваліўся бацьку:

Учора ноччу бачыў іх на свае ўласныя вочы. Ішлі некуды паўз маю хату. Сабака падняў брэх, я адхіліў фіранку і выглянуў. Бытта цёмная сцяна лесу — мо полк, а мо і болей!

Пры такіх фантастычных апавяданнях нямецкая разведка, вядома, нічога не магла раздабыць. Нікога не арыштавалі. Толькі цяпер ноччу нельга было знайсці на чыгунцы мясціны без варты. Цягнікі сталі хадзіць памалу, іх можна было даганяць і пешшу.

Жыву па гумнах у суседзяў, чакаю выніку ад выбуху магнітнай міны, якую ўзяў Міцька. Бацькоў бачу адно вечарамі, ды і таго хапае, каб заўважыць,— мама хоць і ўстрывожана войкае, але радуецца, а бацька — ходзіць каралём. Шчаслівы і я. Ужо забыўся, што ў лагеры зноў буду сячы дровы Салвесю на кухню, займацца муштрай і спаць побач з занудай Кулешай.

У Гута-Міхаліне выгодна сабе ўладкаваліся партызанскія атра-ды. Кожны мае свой раён дзеяння. Ёсць атрады гродзенскія, ваўка-выскія, нават — наш, Свіслацкага раёна, з рэдакцыямі і рэдактарамі. I ўсе тырчаць за сто кіламетраў ад сваіх месц, а людзі, ад імя каторых яны там выступаюць, жывуць вось тут самі па сабе. Хочацца ўжо ляцець у Гута-Міхаліну і крычаць, каб атрады ішлі сюды, тут жа іх чакаюць! Ну і што, калі поўна гарнізонаў і малы лес — пабачце, што тут за людзі, чаго вартая адна цётка Кірыліха!

2

Настала поўнач, а Марчыкаў Мішка ўсё не гатовы. На пліце даварваецца мяса. Сярод хаты пыхціць самагонны анарат. Сам гаспадар з брызенту шые паходную торбу.

Мішку дапамагае новы сябар, Віктар, які ўцёк з палону і хаваўся дагэтуль. Белабрысы хлапец мае ад сілы дваццаць, а шчупленькая яго фігурка носіць знясілены ў лагеры арганізм.

Торба, ежа — зразумела,— злуюся на Марчыкавага сына.— Па якую халеру яшчэ і самагонка? З-за яе сарвём цэлыя суткі!

Ж'явічча ў лагер беж гасчынца? — шапялявіць ён.

Знайшоў падарунак!

Не веру, каб там у Гутаміхалінскім лесе былі ўсе нудныя цвя-рознікі, як ты!.. Тады ваш лагер распаўша б!.. Чакай, не хвалюйша так, праж пару гадзін накапае!..

Мішка паказвае на адмысловую канструкцыю медных трубак, катлоў. З вядра, куды сцякае гарачая прадукцыя, лыжкай прабуе самагон.

А-а!.. Чапер ужо хутка! — цешыць, здаволена крэкча ды дабаўляе ў вогнішча дроў.

Затым Мішка сцягвае з ложка ваўняны дыван, які выткала яго маці, калі, мабыць, была яшчэ дзеўкай, рэжа на кавалкі.

Ачмурэў? У цябе ж толькі адна вартая палатніна ў хаце, чым будзеш накрывацца, калі выйдзеш з лесу?

Пашля вайны ажанюша, жонка прынясе новы,— заяўляе бесклапотна ды збіраецца падшываць пярэстыя кавалкі сабе пад пінжак і нагавіцы.

Праз хвіліну гаспадар сцягвае ўжо боты і шчодра прапануе сябру:

Віктар, бяры анучы і сабе!

Хлапец ловіць на ляту два кавалкі матэрыі, пачынае разувацца таксама.

А фотаапарат ж шабой браць?

О! наробіш нам здымкаў на памяць аб Гута-Міхаліне. Цікава будзе паглядзець на сябе праз дваццаць год!

Але шкадую, што параіў. Мішка шукае і прычындалы — пласт-масавыя ванначкі, пакецікі ды зацягвае зборы яшчэ больш. Затым адносім суседзям самагонны апарат, забіваем аполкамі Марчыкавы вокны і дзверы.

Дакешкаліся мы гэтак пад раніцу. Цяпер можна было б пераспаць на хутары ў гумне, каб выйсці звечара, але ж — тырчы тут зноў ледзьве не суткі!

Нарэшце мы ўсё ж такі выходзім.

На світанні апынаемся на полі суседняй вёскі Зубры. Недзе тут крэкаць, яна не замярзае ні ў якія маразы. У часы прыгону ў гэтыя крыніцы ўцякалі і мае дзёрзкія і няўлоўныя страшаўцы, калі на іх нападалі помслівыя паны з гайдукамі. I ўцекачоў тых прыраўнівалі да зуброў, якіх гэтаксама нельга ні злавіць, ні перамагчы; адгэтуль і назва вёскі. Аднак мне не хочацца ісці па слядах прашчураў, лезці ў крыніцы і вільгаць — нам жа быць тут лічаныя гадзіны. У хвойнічку выбіраем зацішнае месца, дзе прыпякае сонца, кладзёмся дняваць.

Ідзе другая палавіна сакавіка. Дні стаяць доўгія, але яшчэ настолькі холадна, што непрызвычаеныя людзі спаць на зямлі не могуць. Хлопцы прыкідваюцца, што не маюць у гэтым патрэбы, упэўнена збіраюцца чакаць вечара.

Дастаюць Мішкава мяса. Каб пагрэцца, наліваюць сабе ў шклянкі самагонкі і п'юць з чоканнем, як за сталом у гасцях.

А ждорава, калі ўсё прадбачыш! — выхваляецца Мішка.— У бок грэе дыван з воўны, а з сярэдзіны — малачко!

Ад шалёнай кароўкі! — пырскае Віктар.

Піце, чорт вас бяры, а мяне да вясны не будзіць!

Кладуся пад куст. Скрозь дрымоту бачу, як Мішка, спакаваўшы торбу, згарнуў далонь трубачкай, прыставіў яе да вока і разглядае нешта, нібы ў бінокль,— то на небе, то ў хваінцы. Як скрозь туман кранае мяне здагадка: усе мастакі, фатографы выбіраюць гэтак аб'екты для кадра і эцюды!

Пранікаюся пашанай да сябра, засынаю.

Пад вечар прачынаюся свежым, а сябры мае — раздражнёныя, абяссіленыя, з пашарэлымі тварамі. Божа, столькі дарогі наперадзе, што з гэтымі дзецьмі рабіць стану!

Пры хадзьбе хлопцы пакрысе весялеюць.

Балота. Дарогу перасякае рэчка. Знаходзім кладку. Зноў натыкаемся на ваду...

Пад мястэчкам Свіслач пачынаюць нам пяяць другія пеўні. Пакуль абысці горад, развіднела зусім, а там — чыгунка, на ёй варта з мужыкоў. Адно пакажыся, так і пачнуць званіць у рэйкі.

Вяду хлопцаў проста ў горад. Свіслач з Мішкам ведаем, як сваю вёску,— наш раённы цэнтр. Яшчэ пануе каменданцкі час. Пустата і цішыня — нідзе ні жывой душы. Каб пад вокнамі на вяроўках не мерзла бялізна ды ў шыбах там-сям не жаўцела святло, можна было б падумаць, што мястэчка вымерла.

Крадучыся па-над плотам, дабіраемся да апошніх дамоў. У полі на белым фоне паказваецца горб пераезда, на ім — грамада людзей. Дзядзькі смаляць самасад і чакаюць світання, каб разысціся па хатах. Я нешта балбачу па-нямецку. Мішка адказвае мне па-польску, і людзей з пераезда бытта ветрам здувае. Падумалі, што са Свіслачы выйшлі на праверку немцы з бобікамі — бягуць па шпалах вартаваць.

Аддаляемся ад пераезда з кіламетр, і віднее зусім. Да лесу не дабегчы. Справа — пятачок хвойніку, збочваем у яго. Нізам скразіць і прабірае да касцей. Хлопцы выбіліся з сілы, змяніліся з твару, парабіліся злымі і ўспыльчывымі.

Сябрам абавязкова трэба адпачыць, ды заснуць на дварэ яны ўсё яшчэ не могуць. На гэты раз не сплю і я, загаворваю ім зубы. Хлопцы зноў спрабуюць глушыць самагонку, ды яна ўжо іх не бярэ — дзіва, бытта ў шклянкі булькаюць звычайную ваду!

Тады пакіньце хоць для лагера, калі яе не адчуваеце!— прашу.

Вітаміны нам патрэбны! — агрызаецца Мішка.

Адпраўляемся ламаць сухія галінкі, каб распаліць вогнішча: ліха яго бяры, бобікі мо і не заўважаць дыму з дарогі, а выйсця другога няма! Чакаем вечара, як вечнасці.

Ноччу валачомся ў бліжэйшую вёску. У старасты набіраем хлеба і ў вялізны кошык — сотні дзве яек, нарыхтаваных немцам. У цёплай хаце сяброў размарыла, хлопцы засынаюць на хаду. Не дапамагаюць ні ўгаворы, ні пострахі, ні штурханцы. Ім абодвум хочацца пападаць у сумёты і заснуць, а снег здаецца ім мяккай коўдрай, цягне да сябе бы магніт.

Трэба нешта прыдумаць.

У апошнім гумне бяру пару снапоў кулявой саломы, абцягваю, каб не смяціла, валаку сяброў далей ад вёскі. У лясочку салому рассці-лаю, загадваю хлопцам зняць верхнюю вопратку і боты. Прыціскаем-ся адзін да аднаго, накрываемся кажухамі, і Мішка з Віктарам ужо храпуць.

Ноччу нас шукаць тут не стануць. Цяпер гадзін восем вечара. Да чацвёртай раніцы хлопцы набяруцца сіл, а там яшчэ і да світання гадзіны дзве будзем мець на дарогу.

3

Прачынаюся першы.

Пад кажухамі — цяплынь, нібы ў лазні. Пячэ і ў твар — мякка, ласкава. Расплюшчваю вочы — на мяне ўставіліся вясёлыя і яскравыя промні. Ух, ты-ы, ужо гадзіны тры дня, сонца хіліцца к захаду! Затое цела такое свежае, лёгкае і моцнае, што, здаецца, адпіхнуўся б рука-мі і падскочыў бы ад зямлі на тры метры! На душы бадзёра, хочацца пацягнуцца з асалодай ды крэкнуць. Успамінаю — абудзіўся ад нейкай трывогі, нібы ў той вечар ля Штутгофа, у гумне баўэра.

Насцярожана азіраюся.

Мы на касагоры. Ліха на яго, ноччу ядловец здаваўся суцэльнай густой сцяной, а на самой справе ляжым амаль на адкрытым месцы. Унізе гасцінец з людзьмі. На гасцінцы расцягнулася з пятнаццаць фурманак. З падвод злазяць фігуркі ў мышыных шынялях ды неяк вяла выстройваюцца ў ланцуг фронтам да нас!

Штурхаю сяброў. Хлопцы адкрываюць вочы і здзіўлена на мяне глядзяць — чаго я ад іх хачу. Я нападаю на іх з кулакамі.

— Боты не налазяць! — з жахам кажа Мішка.

I ў мяне змакрэлі, не нацягну! — скардзіцца і Віктар.

Абувацца на босую нагу, шкарпэткі і анучы — у кішэню!

Паспешліва апранаемся, хапаем свае рэчы, нават — кошык з яйкамі, паўзём на гару. На шчасце, з рэдкіх кустоў чалавеку відаць усё, але сам ён невідочны. Гэта, мабыць, нас і ратуе.

На другім баку гары разглядваемся. Да вялікага лесу — кіламетр. Нідзе ні душы, адно сляпіць мільярдамі іскрынак снег. Немцы гэтаксама неахвотна строяцца, а нас усё не бачаць. Яны ўнізе, усё так жа здаюцца алавянымі салдацікамі, выцягваюцца ў ламаную лінію ды ідуць ужо да гары. Мы ў іх пад самым носам — дакінеш камень! Я ўспамінаю старых салдат, якія жылі ў нашай хаце. I гэтыя ваякі ідуць — бытта паншчыну адбываюць! «Гэта так, толькі ці ж мала мне было бяспечнасці на мосце ў Мальборгу, на нашым падворку, дакуль буду гэтакі легкадумны! — лаю сябе.— Паклаліся спаць, як на курорце!..»

Ану, да лесу! — кідаю.— Толькі не збівацца ў кучу! Мішка — пяцьдзесят крокаў улева, ты — управа!

Каб хто памераў час, мы напэўна пабілі б усе рэкорды па бегу на кіламетроўку. I перлі мы з азартнага жадання — выставіць немцаў у дурні! Ляцелі ды радаваліся лёгкасці і спрыту ўласнага дужага цела.

Праз пару хвілін, знямоглыя ад блажэннай, бадзёрай і ап’яняючай стомы, падаем сярод першых сосен.

Аддыхваемся, паварочваем галовы. Нікога. Сонца яшчэ больш наблізілася да гарызонта і страціла бляск. Здаецца — уратаваныя! Напруяшнне спадае.

То мо ляжам тут і дабяром яшчэ мінутак з шашшот? — шапялявіць Мішка.

Віктар ледзь не давіцца нервозным смехам ад жарту. Смяюся і я ды ўсё не магу сабе дараваць, што так ганебна праспаў: нельга ж бясконца спадзявацца на авось!

Не брашы! Лепш здымай боты, нацягвай шкарпэткі і наматвай анучы, бо ногі парэжаш!

А мне няма чаго наматваць — усё пагубляў!

Віншую! Цяпер ідзі басанож!

Давядзечча. А дзе мае «кацюшы»? З гарачкі шуды клаў, ждаечча...— Мішка дастае з кошыка гранаты, абцірае ад жаўтка ды шкарлупіны.— От яешні нарабіў!

Выкінь ты гэтыя жалязякі, яны ўсё роўна без запалаў! Такога дабра ў лагеры на кожным кроку!

Калісьці рамантуючы прыёмнікі, Мішка адкусваў дроцікі, павышчарбляў зубы. Таму ён цяпер і шапялявіць.

А ш чым я аштануша?

Марчыкаў сын абцірае іх аб нагавіцы, запіхвае за афіцэрскі пояс з зоркай. Нічога не скажаш, пяць гранат за поясам — грозны малюнак.

З-за пагорка паказваецца радочак цёмных фігурак. Алавяныя салдацікі пачынаюць сцягвацца ў адно месца.

От бы пальнуць па іх адсюль! — з сумам кажа Віктар.

Хочацца і мне. На жаль, маем толькі наган і адну вінтоўку без мушкі. Салдат, які ў сорак першым кінуў яе ў роў, замка пашкадаваў. Але ж і з замком цяпер карысці з яе — ніякай. Успамінаю кулямёт Дзегцярова, які ў мяне астаўся ляжаць на страшаўскім паўстанку. Не ўзяў з сабой у Гута-Міхаліну, каб не адабралі там, як пісталет. Цяпер шкадую.

Натрапілі на шляды!

I нешта знайшлі на снезе, разглядваюць!

Мае анучы! — радуецца Мішка.— Глядзі, глядзі, фрыц, прыглядайся добра! Панюхай яшчэ, па язык вазьмі! — крычыць.

Да збітых у гурбу немцаў падлятае энергічная фігура, тыкае рукой у наш бок. З трохсекундным спазненнем даносіцца крык афіцэрскай каманды. Салдаты неахвотна зноў выцягваюцца ў ланцуг.

А яны не надта спяшаюцца! — заўважае Віктар.

Баячча!

Мы іх, а яны — нас, го!

Зараз дойдуць сюды! Давайце глыбей у лес!

Мішка,— жартуе Віктар,— пакінь ім тут на пні адрас, то мо вышлюць анучы па пошце!

Па авія!

Мінімум — заказным, каб не прапалі!— не ўстрымліваюся і я.

Трывожна і весела. Углыбляемся ў лес.

4

Рана ўзрадаваліся. Сосны і кусты канчаюцца, перад намі адкрываецца пустое балота з рэчкай, а там — поле, шаша, уздоўж яе — вёска. I толькі за будынкамі, далёка, віднеецца зноў грэбень лесу, куды нам ісці. Бегчы туды? А калі за насыпам кулямёты? Чаму ў вёсцы — ні жывой душы?

Пакуль што — кладзіцеся, не маячце,— загадваю.— Давай перакусім!

У нас прачынаецца воўчы апетыт. З'ядаем мо па дзесятку сырых яек з хлебам. А ў гэты час ад сосен на вёску кладуцца ўсё новыя і растуць даўгія цені. Сонца вось-вось зойдзе, а цемра нас уратуе, толькі вытрымаць, не ўпароць гарачкі.

Мішка спахопліваецца:

Ха-алера, шклянкі немцам пакінуў на гары пад ядлаўцом! Шкада-а!.. А! голь на выдумкі багатая! — налівае самагонку ў шкарлупіну ад яйка, падносіць Віктару: — На, чада, прычашчайша! Входяшчае в уста не ошкверняет!..

Віктар бярэ асцярожна шкарлупіну двума пальцамі, спрытна перакульвае сабе ў рот, па-блазенску просіць:

Яшчэ!

Пачакай, чапер я!

Інтымнасць у сяброў атрымліваецца паценшай, шчырай і свойскай. Шкада, што не п'ю.

Мы і заўважыць не паспелі, калі на ўскраі лесу з'явіліся тры хлопцы ў падраных кажухах і ў пасталах. Вяскоўцаў не баімся, падпускаем іх бліжэй. Чуваць ужо галасы: напружаныя, ненатуральна вясёлыя. Чаго нам баяцца?..

Адзін чамусьці трымае пад пахай жмут сена. Падабраў яго, мусіць, на дарозе і нясе дадому. каб не марнавалася, як падабраў бы, напэўна, яго і я...

Хлопцы ўгледзелі нас і раптам паварочваюць. Што ж, і гэта яшчэ нічога не гаворыць. Цяпер такі час, калі ў лесе лепш з незнаёмымі не сустракацца.

Што яны вычаўпляюць? — з жахам дзівіцца Мішка.

Чорт іх ведае! — трывожуся і я.

А хлопцы на полі спыніліся. Адзін паднімае сена над галавой, другі яго падпальвае. Каб падпальваў запалкамі, я б яшчэ ні аб чым не здагадаўся б. Ён жа да жмута прытыкае бліскучую запальнічку, якая можа быць толькі ў немцаў і бобікаў. Сена адразу загараецца, слуп шэрага і густога дыму ўзлятае ледзь не на ўзровень сосен. Ад рэчкі і балота, якое здавалася такім мірным і пустым, даносіцца ўжо гергетанне немцаў — там таксама варушацца чалавечыя фігуркі, ў зялёна-шэрай уніформе, якая іх добра маскіравала ў кустах.

Засада!

Кідаемся назад у гушчар.

Ну і хло-опцы! — дзівіцца Мішка.

Вышкаленыя, нябось, ведалі, што з сабой браць — не бяздымную салому!

Я не магу апамятацца ад такой подласці. Тых, трынаццаць пар-тызан, выдалі таксама вось такія свае мярзотнікі. А сёння хто навёў на нас немцаў? Дзесьці недалёка адгэтуль, у Альбертыне, існуе цэлая школа для прадажнікаў з нашых, мясцовых людзей! Ух, як іх ненавіджу — куды больш за фашыстаў. Нават стрэліць па гадах няма чым.

У гушчары пануе змрок. Праз некалькі хвілін настае ноч — зорная, без месяца. Толькі дарэмна мы яе чакалі. Узяўся марозік, снег скрыпіць, бытта лазіш па гары бітага шкла — нас чуваць за паўкіламетра! Прытойваемся, слухаем. Вакол лесу вішчаць нямецкія боты — ужык-ужык! ужык-ужык!..

Блакіравалі! — устрывожана шэпча Віктар.— Каюк нам!

А ты паплач, дапаможа! — абрываю яго.

Але і ў мяне на душы трывожна. Пакуль цёмна, немцы сюды не палезуць. А днём? Дурні будуць, калі ўпусцяць такую магчымасць!..

Паспрабуем на пальчыках! — прапаную.

Цяпер скрыпіць менш. Падкрадваемся да краю, заміраем. Адусюль наперарэз нам пруцца немцы з паліцаямі, і нават чуваць, як адны адным крычаць! Тыкаемся ў супрацьлеглы бок — тое самае! Азартная гульня, хто каго. Трэба на гвалт штосьці прыдумаць. Пад елкамі снегу няма. На бяду, елкі не растуць радком, мусім доўга пят-ляць.

Нарэшце выбіраемся на край. Там ціха. Ад лесу ў поле цягнуцца чорныя пункцірчыкі, дзе плуг вывернуў скібы, а вецер здзьмуў снег. Унь на цьмяным гарызонце — грэбень лесу, там наш ратунак!

Паўзём па храпе, бяжым. Пачынае днець. Падаем у хвойнічак, прытойваемся. Стомы не адчуваем, спаць не хочацца: выспаліся ў запас, ледзь не суткі праваляліся пад цёплымі кажухамі!

Сядзім ужо ўсхваляваныя і баімся кожнага шолаху — няма горш той небяспекі, памеры якой ты не ведаеш і нават не маеш уяўлення, адкуль яе чакаць! Вакол пяюць пеўні, гарланяць немцы, скрыпяць журавы, брэшуць сабакі, стукаюць дзверцы ў машынах, гудуць маторы. Фашысты недзе блізка, ходзяць па хатах, мо вядуць допыт, Шукаюць слядоў, толькі высунь галаву!

Нам горача.

Я ўжо гадоў з дванаццаць не адчуваў пахаў. Яшчэ калі хадзіў у пачатковую школу, часта прастуджваўся, мае органы абаняння цалкам атрафіраваліся, і цяпер пахне што ці смярдзіць, а для мяне — усё роўна.

Нешта ў кустах залапатала. Ужо такі грукат, здаецца — на нас прэ бранявік! Мы згатовілі зброю, ціснемся да акасцянелай зямлі. I ў гэты момант напружанне даходзіць да такой стадыі, што ва мне абуджаецца якісьці дрэўні інстынкт чалавека-лесавіка і на хвіліну вяртаецца здольнасць адчуваць пахі. Не мае сябры з чулымі насамі, а я першы чую рэзкі смурод дзічыны.

Заяц!

Яшчэ касога не ўбачыў, а ўжо абручы напружання спадаюць. Калі касавокі звярок выскоквае з-за кустоў, я нават палохаю яго. Бедны выдае чыста чалавечы стогн і нырае ўбок.

Во, нават ёсць такія, што нас яшчэ баяцца! Годзе дрыжаць, як зайцы пад кустамі, адкрывайце торбы! — загадваю.— Немцы, нябось, паснедалі ўжо і каву выпілі сваю!

Шкада, кошык кінулі ў лесе! — уздыхае Мішка.— Заглянем, што ў мяне ў торбе!..

А мо немцы гэтак уз'еліся на нас, што мы іхнія яйкі ўчора пажэрлі? — пытаецца Віктар.

Яго худзенькі тварык сіліцца на ўсмешку, а выходзіць жаласлівая грымаса. Затое сінія вочы гараць.

Усе траіх як бы прачынаемся ад трывогі, смялеем і больш не чуем ніякіх падазроных гукаў. Усё нам здаецца ўжо мірным і спакойным, а ў сваім целе зноў адчуваем мускульную радасць, блажэнную пругкасць і спрыт.

5

Ноччу мы адмахалі кіламетраў з сорак і раніцой выходзім да першага партызанскага прыстанішча. Зямлянку днём немцы ўзар-валі. Каб Мішка не спазніўся са зборамі і выйшлі мы са Страшава на дзень раней, каб не праспалі на касагоры, то, хто ведае, ці не трапілі б на іх.

Адгадай, дзе лепш.

Зноў прабіраемся некалькі начэй на паўднёвы ўсход.

Нашы торбы танчэюць, думай яшчэ і пра харчы. На шашы Пру-жаны — Ружаны немцы нас ганяюць яшчэ раз, а Мішка ўмудраецца згубіць шапку. Але цяпер не бяда — партызанская зона за шашой!

На край Гутаміхалінскага лесу прыбываем мы толькі аж на дзевятыя суткі. Як на злосць, выпаў глыбокі снег, прыкрыў усе дарогі і сляды. Просекі аднолькавыя, но ведаю, якой дабірацца да лагера. Непатрэбныя — замініраваны, перакапаныя «воўчымі ямамі», хадзіць усляпую — самагубства.

Вяду сваіх хлопцаў па компасу. Цягнемся паўдня — ні разведчыкаў, ні заслонаў, ні слядоў. Мішка вафельным брудным ручніком абвязвае сабе лысіну і ад мяне не адстае ні на крок. Ён увайшоў у рытм паходу. Нават захапляецца зімовым пейзажам лесу. Часамі нават мушу яго падганяць: прыклаўшы трубачкай далонь да вока, стаіць, дзівіцца на кроны, ад чаго і я спыняюся ды спрабую зра-зумець — што ж ён там бачыць такое? Нічога асаблівага. Толькі ад чысціні марознага паветра на фоне нябеснай сінявы мог бы палічыць, здаецца, кожную шышачку, кожную іголачку на сасне! Затое Віктар паабдзіраў ногі, выбіўся з сілы, страціў надзею і зусім раскіс.

Пакі-іньце тут мяне,— ные,— не мучцеся!

Плакса, маўчы, бо і праўда пакінем! — шыпіць на яго сябар.— Успомні, як ты прасіўша ў леш, не даваў мне ходу!

Словы на яго ўжо не дзейнічагоць. Супроць хлапца не магу стрымаць злосці і я: было б з-за чаго так раскісаць, усяго дзевяць дзён хадзьбы!

Ліха на яго, недзе ж тут павінны абавязкова пачынацца сямейныя лагеры, імі ўсеяна ўся Гута па краях! А мо за гэты час немцы прачасалі лес — я ж не быў у лагеры з месяц! Куды нам дзявацца тады?! От будзе фокус!..

Віктара бяром пад пахі, валачом. На некранутай белізне астаюцца два глыбокія раўчакі ад яго безуладных ног. Стамляюся хутка і я, стамляецца і Мішка. На палянцы ломім яловыя лапкі, кладзём на іх Віктара, накрываем сваім кажухом.

Чакай тут. Хутка вернемся.

Хло-опцы, дастрэльце мяне, я нікому не патрэбен ужэ, не хачу болей жыць!..

Плакса!.. Забяры ў яго нож! — загадваю Мішу і адпраўляюся на пошукі.— Давай за мной!

Чуецца шастанне пілы. Два старыя рыхтуюць бярэзіну на дровы. Дзядзькі з сямейнага лагера. Бяром у іх сані, вязём хворага да зямлянкі. Віктарам займаюцца жанчыны.

6

Праз пару гадзін дрывасек вязе нас у лагер баявых атрадаў.

Выязджаем на знаёмую партызанскую магістраль. На ёй рух, нібы на гарадской вуліцы. Мінаюць нас конныя ды пешыя, узброеныя да зубоў хлопцы і прыглядаюцца — што за дзіва?

З ухутанай шыяй, з абкручанымі ў жаночыя хусткі нагамі ляжыць у санях Віктар — бытта партызан пасля ранення ў сур'ёзнай баявой аперацыі.

А чаго варты мой Мішка! Паважны позірк. За поясам гранаты. У высокай папасе з рыжай аўчыны, якую падараваў яму дзед з сямейнага лагера. Твар зарос густым і шэрым шчаціннем, вочы дапытлівыя і сур'ёзныя.

Хлопцы, Махно аб'явіўся ў Гута-Міхаліне!— жартуюць партызаны.

От бы Гітлер яго ўбачыў — вайне адразу б канец!

Та дзі-іва!..

Мішка не міргне нават і вокам.

Я з годнасцю дазваляю ім глядзець на сваё войска. Няважна, што малое. Група. Толькі цяпер усведамляю наш учынак — ганялі нас, лавілі, перашкаджалі, а мы — амаль без зброі — прайшлі! Я ўжо якісьці як бы не той. Мяне распірае — спартыўнае не спартыўнае, мужчынскае не мужчынскае, ні з чым не параўнанае глыбокае здавальненне ад пераадоленых перашкод — я сам сябе за гэта паважаю, я вырас у сваіх вачах!

Здалёк пазнаю нашага Лысага. Фурманка пад'язджае бліжэй. Так, едзе харошы, любы, дарагі і гэтак даўно мной жаданы — недарэка Кулеша!

Здароў, Мікалай! — крычу, узрадаваны, бытта сваяку ці роднаму чалавеку.

Кулеша талопіць на мяне квадратныя вочы.

Здароў... Гэта — ты-ы?

Кажы, што ў вас там чуваць?

Анічога...

Як гэта — за столькі часу нічога не выдарылася?

А што мела быць?

Усе жывыя?

Халера іх не брала.

I нікуды ніхто не пайшоў?

Эк! — трасе ён галавой.

I капітан дома?

Ну. Толькі я, во, еду.

I ў тых самых зямлянках жывеце?

Ну. А чаго мелі перабірацца?

Куды ж ты выбраўся?

У Залешаны. Па малако.

Малако-о? А каму яно спатрэбілася?

Радыстка загрубела.

?!

Цяпер ужо і малако будзеш вазіць, пачакай...

У мяне аднімае мову, а на душы — бытта вылілі вядро памыяў. Стаім, маўчым. Пацяшаю сябе, што ахламону Кулешы няцяжка і збрахаць.

Трэба ехаць...— Мікалай б'е ляйчынай Лысага: — Ну, зараза, пайшоў!

Куды ты? — спахопліваюся.— Пастой, заварочвай каня! Перакладзём табе хворага, а сані адпусцім назад!

Унрошваць Кулешу не трэба.

Давай, перакладвай,— абыякава кажа ён ды нязграбна заварочвае каня.

Раздзел шосты

1

Здаў я рапарт капітану, і нам вызначылі аж трое сутак адначынку.

На другі дзень прачынаюся позна і не ведаю, што рабіць. Нашы партызаны разбрыліся хто куды. Нават Мішка адправіўся на кухню заляцацца да Марусі. У кутку на саломе цяжка дыхае праз сон хворы Віктар. I мне не лягчэй.

Ну, добра, нічога не буду рабіць сёння, заўтра. А што далей?

Недзе зрушылі з устояў немцаў, пруць і пруць іх на захад. Партызаны з гутаміхалінскіх брыгад самі ходзяць на засады, дыверсіі, скубуць і скубуць фашыстаў. А я? Адлежуся, і зноў шыкуйся на пост ахоўваць зямлянкі, хоць іх сцеражэ і гарнізонная варта. Раніцой паднімайся па сігналу, слухай прыдзіркі вечна нездаволенага старшыны, сустракайся з радысткай, якую не хацеў бы ніколі нават бачыць. Праз два дні пачнуць пасылаць з Кулешай на вёску, а Меер прыстане з шахматамі, ведаючы, што абыграе...

Ух, якімі жудасна прыемнымі ўспамінаюцца хвіліны, калі мы ўтрох з вялізным кошыкам яек і з буханкамі хлеба, як калясо, пад пахай — уцякалі, хаваліся, дражніліся з немцамі. Загінуць так, і то — раскоша!

З роспаччу пераварочваюся на жывот і ўдыхаю пах прэлага лісця і перасушанай саломы.

У зямлянку ўваходзіць Саша Сляпуха — камандзір групы, з каторым мы вырушалі пад Беласток.

Ты ўжо тут? Здароў!

Здароў! — узрадаваны сядаю на нары.— Учора пад вечар прыбылі!

Насуперак свайму несімпатычнаму прозвішчу Сашка — рослы, цёмна-русы прыгажун у начышчаных да бляску ботах нямецкага афіцэра, у сініх галіфэ і ў новым карычневым пінжаку. Хлапец увесь сабраны, падцягнуты, паголены. А што яму? Вольны казак!

Пад пругкім целам скрыпіць лава. Сашка бачыць Віктара.

Новенькі?

Прыйшоў разам, ды захварэў,— тлумачу.

Я чуў, што ты выканаў заданне з бляскам.

От, такі там бляск... Што было загадана, я пастараўся зрабіць.

Сашка вымае тытунь, закурвае. Па вачах бачу — штосьці хоча сказаць. Насцярожваюся — што здарылася?

Ну ж і дасталося за цябе, брат ты мо-ой! — прызнаецца нарэшце і зацягваецца дымам.

За мяне-е? — нічога не разумею.

Што адпусціў з-пад Хрустава тады аднаго.

Як жа ты мог не адпусціць, Саша,— я ж не з тваёй брыгады?!

Сашка з палітаваннем мерае мяне з ног да галавы прыжмуранымі вачыма, тлумачыць:

Калі выходзілі з лагера, атрымаў заданне дзень і ноч не спускаць з цябе вока. Ваш Чыгроў загадаў, як толькі заўважу што — адразу страляць!

У мяне-е?

...

Не, ты праўду кажаш?!. Паўтары!

I яшчэ — не адпускаць ні на крок аднаго. У тваёй вёсцы добра прыгледзецца, распытаць людзей, з якога лагера ты ўцёк. Дзеля гэтага і Кулешу з табой пасылалі, ты хіба не зразумеў?

?!

Але ў Чыгрова на яго надзея была малая...

Ліха на яго, а я дзівіўся, навошта сунуць гэтага недарэку? Для слежкі, выходзіць! I каго? Ворага майго! Павар'явалі яны, ці што?!

Тактыка Чыгрова... Кулеша потым паказаў Марусі пухіры, медсястра выпісала яму тыдзень ляжання, а мне за тое, што адпусціў Кучынскага...

Пакуль што Сашу я нават не магу спачуваць — перажываю за сябе. Па скуры праходзіць мароз, сціскае сэрца. Колькі яшчэ будзе гэта працягвацца?

Ты мне спадабаўся, калі яшчэ мост узрывалі і мучыўся са скуламі. Я па інтуіцыі людзей адчуваю!.. Дарэчы, за табой тады ўвесь час хадзіў старшына. Хіба ты не заўважыў?

Хачу нешта сказаць, але словы застраюць у горле.

Я адразу махнуў рукой на ўсё — не стаў шпіёніць! — працягвае Сашка.— Потым адпусціў, бо бачыў — ты рвешся дамоў, табе хочацца нешта рабіць, ты — аж гарыш!.. Прывозім у лагер пабітых хлопцаў, а мяне начальнік асобага аддзела давай цягаць. Нават пару дзён сядзеў у лазні. Прыпомнілі мінулае...

Яго гісторыго ведаю. З пачатку вайны Сляпуху загадалі пайсці ў камендатуру паліцаем — у мястэчка, куды ён хадзіў у школу. Пры яго дапамозе камендатуру потым знішчылі. Сашка перайшоў у атрад. Праз пару дзён той, хто пасылаў яго ў паліцаі, загінуў. Сашка застаўся з плямай.

Не ведаю, як адудзячыць сябра. Вінавата гляджу яму ў вочы.

Месяц не выпускалі з лагера. Вярнуўся ты — сёння адразу адпраўляюць пад Брэст! Адным словам, усё ў парадку. Засумаваў за справай, не магу дачакацца вечара!

Сашка з раскошным хрустам суставаў пацягваецца.

Мабыць, вялікі з мяне эгаіст. Хоць і ведаю, што лясы кішаць ад правакатараў і нямецкіх агентаў, але аніяк не магу паставіць сябе вышэй асабістых крыўд, падысці да насцярожанасці Чыгрова цвяроза і спакойна — заядае амбіцыя. Ледзь ужо не выю з роспачы. Дакуль будзе цягнуцца змора недаверу, што яшчэ трэба зрабіць, каб пазбавіцца яе? Хіба я вінаваты, што трапіў у лагер?

То чым вы цяпер займаецеся?

Гаспадарчымі аперацыямі...

Адно па хатах ездзіце бамбіць?

Пасылалі ў родную вёску, думаў — во, пачынаецца! — выбухаю.— Ажно...

Я Чыгрова разумею. Збіраць па штабах атрадаў звесткі могуць толькі дэсантнікі. Нашы камандзіры абы-каму нічога не скажуць. Чыгроў узяў тактыку правільную. Навошта ім наражацца на небяспеку, выходзіць з лагера, натыкацца на засады, мерзнуць на снезе, галадаць, падумай, калі можна ўсё рабіць таннейшым коштам? Шасцярым вашым дэсантнікам у раёнах не зробіш таго, што зробяць некалькі тысяч партызан. I дэсантнікі дзейнічаюць — нічога не скажаш. Дзень і ноч яны не вылазяць ад нашых разведчыкаў, прыгаршчамі чэрпаюць багаты матэрыял, а вы толькі дапамагаеце ім праславіцца.

Хоць ва мне і дагэтуль з'яўлялася крыўда на сваё начальства, але я з-за паважання да яго так думаць не смеў. Мяне разіць трапнасць заўвагі Сляпухі — робіцца аж страшна.

Выходзіць...

Маўчым. Цяжка ўздыхаю.

Зрэшты, у вашым гаспадарчым узводзе — адны інваліды ды недарэкі. Ім якраз тут і месца. Але табе, здароваму хлопцу?.. Дурань, уцякай у другое, бо тут скіснеш! Ты ж — жывы, актыўны чалавек!

Хіба можна пераходзіць куды хочаш? — з недаўменнем пытаюся.

Ты яшчэ бяжы да Чыгрова, спытай дазволу!

?!

Не ў арміі. Абы ўдалося, на тое і партызаны!..

Не веру сваім вушам: — што ён гаворыць?!

Ну, мне пара, бывай!

Пачакай, правяду! — хапаюся нацягваць боты.— Во, на табе гасцінца! — спахопліваюся ды лезу ў сваю сумку. Там я хаваў патроны для нагана, якія ўтаіў ад капітана.— На, усе забірай! — са злым і помслівым здавальненнем высыпаю іх сябру ў шапку.

У Сляпухі ад радасці гараць вочы.

Выбіраемся з зямлянкі. Насустрач нясецца Галя.

Таварыш Кучынскі, да капітана!

У мяне падкашваюцца ногі, абмірае сэрца. Халера, што мяне там яшчэ чакае?

2

У камандзірскай зямлянцы толькі Чыгроў з радысткай. Ух, як я цяпер абаіх ненавідзеў! Шчасце, у нашай групе строга патрабуюць вайсковыя рытуалы і «добры дзень» магу не гаварыць.

Таварыш капітан, радавы Кучынскі па вашаму загаду з'явіўся!

Вольна. Сядайце, таварыш Кучынскі.

Ужо і на «вы» перайшоў. Праверыў. Цяпер выцісне з сябе аптэкарскую дозу прыхільнасці. Чалавек — не кавалак матэрыі, якую можна спачатку абмацаць, абнюхаць, паўзірацца на святло, ці няма дзірак, спытацца пра цану, тады заказаць з яе шыць кашулю. Яму верыць трэба, капітан, без гэтага ім не пакіруеш; сэрца ў цябе няма!

Сядайце, сядайце, калі ласка, будзьце як дома, зараз пагутарым!

Робіцца млосна. Дзе стары лейтэнант, што мяне судзіў? З ім усё ж такі было б лягчэй! Апускаюся на табурэтку.

Пакуль капітан перабірае паперкі, гляджу на радыстку, нібы на чужую. З яе твару як бы хто выцягнуў крыху красак і сокаў, яна зрабілася яшчэ больш непрыгожай. У поясе туга падперазаная афіцэрскім рэменем, ад чаго здаецца танчэйшай. Чысціць дыск і адводзіць вочы ўбок. «Ага, няёмка! — упікаю яе, бытта паміж намі была ўмова.— Так табе і трэба, паскудніца!»

Гляджу з непрыязню і пагардай. Я ганьбую ёй. Ух, як хочацца пра гэта сказаць хоць вачыма. Але, хітрая, пазбягае майго позірку: старанна трэ пластмасавы круг. Тры, тры!..

Пераношу позірк на капітана.

Да мяне дайшла чутка, што вы арганізавалі яшчэ адну дыверсію, гэта праўда?

На старанна паголеным і гладкім твары добрая ўсмешка. «Ага, табе нешта ўжо трэба ад мяне? — раз'ядае рэўнасць маю душу.— «Сядайце, будзьце як до-ома!..» I дынамку круціць цяпер, напэўна, паклічаш?..»

На камандзіра гляджу ва ўпор.

Гладкі і масіўны падбародак выступае наперад, у цэнтры ямка — недарэчная дзірачка. Пальцы, якімі трымае мой рапарт,— тонкія, белыя. На галаве выразна выступае лысіна, і цёмныя валасы толькі зверху прыкрываюць голую мясціну з шэра-папялястым пухам. Воўна афіцэрскага кажушка на адваротах — пухкая, чысценькая. Калісьці ўсё гэта мне імпанавала, а цяпер здаецца такім звычайным, неціка-вым і сам капітан — старым і беларучкай. Цьфу, было кім захапляцца!

Прыкідваюся, што не разумею, аб чым гаворка.

Поезд пусцілі пад адхон! — тлумачыць.— Чаму ж вы прамаўчалі?

А!.. Яго пускалі людзі з маёй вёскі, а не я, таварыш капітан!

I гэта ведаю,— усміхаецца ён ды стараецца гаварыць дабрадушна.— Але ж калі б не было на той час вас, хіба сяляне здагадаліся зрабіць дыверсію?

Не.

Напэўна?

Напэўна.

Маеце тады поўнае права лічыць, што арганізавалі яе вы. Напішыце і пра гэта рапарт. Магчыма, вас яшчэ і да ўзнагароды прадстаўлю!

Гм, навошта яшчэ пісаць? Разбілі эшалон, і ладна, няхай немцы бядуюць! Не на судзе ж мы! Патрэбна каму-небудзь пісаніна!.. «Да ўзнагароды»?

Успамінаю непрыемнасці, якія спазнаў я ад гэтага чалавека. Фігу з макам, прадставіш! Хітранькі! Табе рапарт самому патрэбен!

Не ведаю, што казаць, і маўчу. Галя борзда пастуквае дэталямі, складвае іх і падаецца да выхада.

Калі дзяўчына пакінула зямлянку, зрабілася сумна. А капітан стаў адразу дзелавы.

Мы — тэрмометры фронту ў тыле ворага. Дыверсіі не наша справа. Даваў я інструкцыю выкарыстаць тол у выключным выпадку?

Давалі, таварыш капітан...

I так будзем з вамі дзейнічаць і далей! Добра, што эшалон пусцілі, але для нас гэта не галоўнае.

Ён уважліва глядзіць у паперку, цягне па складах:

Грэ-бень-чык ці Гры-бень-чык. Прозвішча вашага сябра?

Пытаецца пра Мішку? Звалі яго ў нас проста — Марчыкаў сын, а бацьку — стары Марчык. Прозвішчаў іхніх ніколі ў Страшаве не ўпаміналі. Звычайна, як на вёсцы. Я нават не ведаю, як зваць маю бабу з Бялявіч. Каб сказаць, напрыклад, якое прозвішча ў Лукашовай Настусі, мне трэба ўспомніць, што напісана на сіняй бляшанай шыльдачцы пад страхой, якая вісіць яшчэ з часоў буржуазнай Польшчы, а ў Марчыка нават і дошчачкі такой няма — лайдак, бляху на што-небудзь садраў. Ці змагу капітану вытлумачыць? Яшчэ падумае — мы ў зговары ды вось выявіўся ўлік.

Адным словам, у пытанні камандзіра адчуваю небяспеку і не спяшаюся з адказам. Як выкруціцца? Мішкіна прозвішча называла польская газета, калі пісала аб працэсе шпіёнаў у Гродна, і я ганарыўся, што маю такога земляка. I праўда, здаецца, тое прозвішча мела адносіны да грэбеня.

Так точна, таварыш капітан, Грэбеньчык!

Ён алоўкам дакранаецца да паперкі, кладзе ў планшэт. Вывалакае фотаапарат.

Гэта вы бачылі?

Яшчэ б! Мішкавага «Кодака» ведае ў маёй вёсцы і малы і стары, без яго не абыходзіліся ні вяселле, ні радзіны, ні мярліны, ні провады да войска.

Так точна.

Для чаго ён узяў апарат?

Мішка? Каб фатагр...

Халадзею. Марчыкаў сын сядзеў пяць гадоў у адзіночнай камеры Гродзенскай турмы за збор вайсковых звестак для СССР. Намерваюся кінуць Чыгрову пераканаўчы аргумент. Але раптам мне здаецца, што яго гэта толькі насцярожыць яшчэ больш.

Я ведаю яго з дзяцінства!

Вы — ведалі. Гэта было ў мінулым. Потым вы больш года не яшлі ў вёсцы, так?

Ну і што?

Невядома, кім стаў за гэты час ён. Для нямецкай разведкі здымкі з Гута-Міхаліны — скарб.

Па-твойму, яго немцы падаслалі з апаратам сюды?!. Гаварыць так пра Марчыкава сына — абражаць жывых і мёртвых страшаўцаў, якія пазіравалі перад Мішкавым аб'ектывам. Агортвае жах: добра, што выкруціўся з прозвішчам. Ото ж заблытаўся б — з адной вёскі, а не ведаю, як зваць!

Ладна! — шпурляе ён апарат на нары, як непатрэбную цацку.— Мы яго ў вашага сябра часова забіраем і вернем толькі пасля вайны. А вам загадваю: калі ўжо здарылася так з цягніком, аформіце як належыць.

Слухаю, таварыш капітан!

Вось чыстая папера. Тэрмін — да заўтра!

Ёсць, таварыш капітан!

Раблю пакорны выгляд твару і пра сябе злараднічаю: «Ліха цябе бяры, з табой не дамовішся! Яшчэ не ведаеш, што ў Каралёўскім лесе рабочыя з Падзалук злавілі немца-вар'ята, а то і вар'яцтва яго прымусіў бы прыпісаць мне! I пра магнітную міну, што ў лесніка, не ведаеш!..»

Паварочваюся да дзвярэй, але Чыгроў усё не адпускае. Ён працягвае паперку, якую я напісаў яшчэ ўчора.

Тут гаворыцца пра стрэлку. Трэба напісаць дакладна, на колькі гадзін вывелі са строю чыгунку.

Я ж дакладваў: праз Валілы гадзіны дзве не хадзілі паязды, стаялі на суседніх станцыях! Немцы пуць адрамантавалі і зноў іх пусцілі! А вось траіх сялян... забралі!

Што ж, трэба было падумаць пра людзей, пакуль узрываць! Калі ж так ужо здарылася, слёз пускаць не станем, не да гэтага — пасля вайны паплачам над іх магіламі!.. Напішыце ў акце: руху на чыгунцы Ваўкавыск — Беласток не было столькі і столькі гадзін, тады і тады!

Ну і што? Паміж гэтымі гарадамі мо з дваццаць станцый ды паўстанкаў. На некаторых цягнікі па плану спыняюцца на паўгадзіны. Пасля дыверсіі стаянкі немцы скарацілі, і кожны цягнік усё роўна прыйшоў у Беласток ці Ваўкавыск у вызначаны час. Што нямецкі фронт ад гэтага прайграў, якая палёгка была нашаму?

У вас, Кучынскі, адразу адчуваецца невайсковы чалавек! — бярэцца ён за мяне інакш.— У нашай прафесіі мусіць быць сказана дакладна, дзе, што і як. Гэтыя звесткі падсумуюць у штабе і выведуць поўную карціну.

Але я болей яго не слухаю, думаю пра іншае.

А мо толькі так здалося, што Галя перамянілася? У яе ж — такая самая фігура!.. Дарэмна брэшуць?!. Таксама знайшоў каго слухаць — Кулешу. Вось жа не змагла перанесці капітанавы прыдзіркі, уцякла з зямлянкі!.. Цікава, што б сказала, каб не было Сляпухі са мной. Трэба ж яму зайсці якраз у такі момант!

Бярыце рапарт і перапісвайце!

Слухаю. Дазвольце ісці!

Чаго вы за кожным разам ускокваеце? — злуе.— Скажу, калі будзе трэба!

Саджуся.

Яшчэ: забараняю вам расказваць каму-небудзь пра ўсё, што бачылі ў сваёй мясцовасці. Другія камандзіры, мажліва, будуць пытацца, але вы шліце іх да мяне, ясна?

Так точна!

Цяпер можаце адпраўляцца.

Слухаю, таварыш капітан!

Раблю паварот праз левае плячо, адбіваю тры крокі і вылятаю на свежае паветра.

На дварэ пануе цішыня. Са снегу ўзнімаецца пара. Сям-там уюцца дымкі ад комінаў — ляніва, не ведаючы, куды дзявацца. Пад ботамі хрумсціць лядок у лужынах. Канчаецца сакавік. Хоць лес цяпер — акумулятар холаду, але і ў ім адчуваецца блізкасць вясны. Весела цвыркаюць птушкі, абіваюць з галінак іней, дурэюць. Неба высокае, сіняе. Дзе-нідзе праз кроны прабіліся густыя промні сонца, і выглядае так, бытта ад кронаў да зямлі хтосьці нацягнуў туга, як струны, сушыцца стужкі марлі. А на полі ўжо дзесьці паруюць праталіны, звініць першы жаўрук.

Душа рвецца да работы. Нерашуча тапчуся ля сваёй зямлянкі: заходзіць ці не? Ну, дам дакладную, а тады што? Рыхтуйся ехаць за фуражом. Не паеду — старшына выжане на паляну займацца страявой. З-за таго, што бяздарнасць Кулеша не можа ўзяць на плячо вінтоўку па ўставу, тырчы на паляне з раніцы да вечара! Навошта партызану страявая? У лепшым выпадку праз месяц пашлюць у Страшава «мераць тэмпературу» — даведацца, дзе, колькі стаіць немцаў, запісаць прозвішчы новых здраднікаў, якія новыя самалёты з'явіліся на аэрадроме. Гэткае заданне з не меншым поспехам выканае і цётка Кірыліха. Хочацца быць агнём, толам, дынамітам, а не — тэрмометрам.

Неахвотна апускаюся ў сваю зямлянку.

3

Даклада ад мяне капітан такі і не дачакаўся. З-за Скарыпіна.

Здароў, цёзка! — крычыць ён, улятаючы.— Ты чаго ў такую пару вэндзішся тут у нары?

Сваім вачам не веру: Скарыпін і не Скарыпін! Упэўнены, шчаслівы, з новенькім аўтаматам на шыі і ТТ на баку. Увесь ззяе ад бадзёрасці і здароўя.

— Пішу начальству справаздачу.

Зыркае на Віктара.

Новы. Прыйшоў разам са Страшава.

Тваіх дэсантнікаў тут няма? — пытаецца насцярожана.

Няма, не бойся! Гэты — хворы і ўсё спіць. Высокая тэмпература!.. Кажы, што маеш. А зброя на табе — са склада, ці што?

Даставілі самалётам, калі ты хадзіў пад Беласток,— ажыўлена ўспамінае.— Ведаеш, нават прыслалі пару цюкоў лыж! Наскідалі, а снегу — ужо няма!.. Ха, Петрасян падбег да цюкоў, разрэзаў брызент, крычыць: «Канкі-і, канкі-і!» Цяпер увесь лагер так яго дражніць!

Я не смяюся.

Ты чуў? — не супакойваецца хлапец.— Прыйшоў наш камбрыг, Вайцяхоўскі!

Радасць мне вялікая.

Хадзем, пазнаёмлю! Цікавы чалавек вельмі! Горны інжынер! Дэсантнік! Капітан!

Здзівіў! У нас свой — і дэсантнік, і капітан.

Дуралей! Ён збіраецца з брыгадай у вашы краі. Хоча цябе паслухаць, што там бачыў. Месца дыслакацыі нашых атрадаў — паміж Гродна і Беластокам, у тваім якраз лесе, дзе лесніком Карповіч, мы ж тут толькі зімавалі. Хопіць вылежвацца, збіраемся на старое месца!

Ідуць туды? Пачынаю вагацца.

Юда. Прадаў Чыгрову, а цяпер яшчэ і падбухторваеш супроць яго?

Хадзем, хадзем! — цягне он мяне за рукаў.

Пачакай, думаеш, у нас так проста?

Буджу Віктара, прашу:

Спытаюць, дзе я, скажы — у лазні, разумееш, Віця?

Крочым са Скарыпіным. Алёша не змаўкае:

Гэта ваш такі нелюдзівы. Прызвычаіўся ў кожным чалавеку бачыць ворага народа Вайцяхоўскі ведаеш які?

Цёзка аж захлынаецца захапленнем. Дыханне цяпер у яго чыстае, як у дзіцяці. Вочы гараць.

Усе яны аднолькавыя,— прыкідваюся ўсё пакрыўджаным.

У-у, тады ты яшчэ не бачыў сапраўдных людзей! Паслухай. Ля Шаціл немцы нас блакіравалі. Тры дывізіі СС заперлі партызан у развілку Шчары і Нёмана. За вадой выставілі кулямёты, гарматы, браневікі і раніцой меліся выганяць, як зайцаў, пад агонь. Нават адпаведна аперацыю назвалі «Мокры мяшок». Сярод ночы правяраю пасты. Холадна. Дні два нічога не меў у роце і аслаб. Вакол нас у дзесяць разоў больш праціўніка. Трывожна, што будзе з намі, калі развіднее. Паверыш, баімся нават закурыць. Вартавыя пазашываліся ў кусты, не дыхаюць. I мая душа ў пятках. Падкрадваюся да вогнішча — і што ты думаеш? Вайцяхоўскі чытае партызанам Швейка, і ўсе рагочуць, аж кладуцца!

Перад Скарыпіным прыкідваюся, іграю нешчаслівага і далей. На самой справе я ўжо і Вайцяхоўскага бачыў: калі здарыўся трагічны выпадак, яшчэ да паходу ў Страшава.

Валокся я тады з мяшэчкам мукі — у брыгадзе на жорнах змалоў вядро пшаніцы кухару на зацірку — і спаткаў новых дэсантнікаў. Хлопцы ішлі з лазні. Я нават пастаяў, пазайздросціў ім. У ладных куртках з цыгейкавымі каўнярамі. З аўтаматамі новай маркі ППШ. Распараныя, чырвоныя, мардатыя і белазубыя хлопцы бесклапотна абсыпаліся снегам, дурэлі і рагаталі. Я ведаў, яны толькі што вярнуліся з шашы Брэст — Мінск, дзе разбілі калону машын, яшчэ не маглі супакоіцца.

Трах! — недалёка луспуў пісталетны стрэл.

Я падумаў — на кухні забілі карову на вячэру. Але хлопцы раптоўна змоўклі, насцярожыліся, а тады рынуліся ў ельнік. Падаўся туды і я.

Пад елачкай, у такой жа куртцы з цыгейкавым каўняром, ляжаў юнак, а побач валяліся яго пісталет і вушанка. Чарнявы і высокі прыгажун з вялізным маўзерам і камандзірскай сумкай на баку паклаў сабе на калені абвялую галаву хлапца з адкрытымі і застылымі вачыма, ляпаў далонню па ўжо пашарэлым твары, як бы хацеў хлопца абудзіць, і прасіў:

Ко-оля, не трэ-эба!..

А здарылася вось што.

Яшчэ на Вялікай зямлі маладыя дэсантнікі ў таямніцы ад камандзіра пакляліся не трусіць і не прадаваць адзін аднаго, а калі ж хто парушыць прысягу, павінен застрэліцца. На шашы наперадзе сядзеў Мікалай Сініцын, і было ўсім відаць, як хлапец сяды-тады прыгінаўся да зямлі ад чаргі нямецкага кулямёта.

Ідучы з лазні, успамінаючы свой першы бой, нехта жартам і ўпікнуў Сініцына:

— Але ж ты, Колька, і кланяўся нямецкім: кулям, хто б падумаў на цябе!..

Сказаў так дэсантнік і забыўся. Ён не заўважыў, што Сініцын адразу адстаў.

Крочылі сабе хлопцы па дарожцы далей ды прызнаваліся, як кожнаму было страшна ў першым баі і як яны перажывалі. Вайцяхоўскі якраз даганяў групу. Убачыў свайго дэсантніка пад елачкай з пісталетам, ды было ўжо позна.

Чарнявы мужчына цяпер хацеў хлапца ўваскрасіць, удыхнуць у яго сваю душу. Ён загадваў, маліў, выпрошваў:

Ко-оленька!.. Ко-оля, Сіні-іцын!.. Пачака-ай, дура-чо-ок, не трэ-эба!..

Пабачыўшы, што яму нічога ўжо не дапаможа, камандзір выпусціў яшчэ з мокрымі валасамі галаву на снег і з адчаем звярнуўся да дэсантнікаў:

У чым спра-ава? Што вы вы-ычаўплі з ім? Што ў вас зда-арылася? Якая таямніца крыецца тут?

Мне тады найбольш запомніліся ашалелыя ад неўразумнага адчаю, болю і дакору карыя вочы камандзіра. Не магу ўявіць сабе, каб наш за свайго чалавека гэтак перажываў.

— ...Во, нашыя цяпер тут! — паказвае Скарыпін.

У беразнячку — новыя зямлянкі.

4

Уваходзім у самую вялікую зямлянку. На сценах — дэсантныя курткі, аўтаматы, палявыя сумкі, маўзеры ў драўляных кабурах. Усё дабротнае, унушальнае.

Нават самая зямлянка зроблена не так, як нашы. Цэлая казарма! Вокны вялізныя і не збоку, а над галавой, таму ўсярэдзіне відна, нібы знаходзіліся мы на двары. У памяшканні горача. Пасярэдзіне — стол, вакол яго — дужыя шыракатварыя хлопцы, пастрыжаныя ўсе пад вожык, як у Сініцына, з адкрытымі на грудзях белымі вайсковымі кашулямі.

Камбрыга пазнаю адразу. Ён сядзіць па-гаспадарску ў сярэдзіне кампаніі ў такой самай кашулі з яшчэ мокрымі смаляна-чорнымі валасамі і трымае карты. Астатнія ж глядзяць на яго і напружана чакаюць.

Таварыш капітан,— звяртаецца Скарыпін,— а вось і той самы Кучынскі!

Капітан паварочвае да мяне хударлявы і смуглы твар. Хітраватыя карыя вочы глядзяць са шчырай цікавасцю.

Гм, так ты вось які! — кажа ён з ноткамі гумару і цікавасці.

Губляюся — за камандзірам павярнулі ўсе галовы.

Прысаджвайся да нас!

Хлопцы дружна варушацца на лавах, даюць месца. Скарыпін сядае, а мне аднаму тырчаць няёмка. Каб не забіраць час на ўгаворы, ціснуся паміж Скарыпіным і незнаёмым. Адразу адчуваю сябе членам дружнай сямейкі.

Дазволіш ты нам, Алёша, даіграць?— звяртаецца Вайцяхоў-скі.— Мы ўжо канчаем.

Калі ласка...— чырванею і адначасна злуюся, што з мяне такая баба.

Камбрыг выкладвае карты на стол. Усе рагочуць.

Пеця, табе-е! — крычаць.

Папа-аўся, Пятро!

Нарэ-эшце!

Макаравіч, лезьце пад стол, мілы, лезьце! — прысуджае камусьці Вайцяхоўскі.

Адзін з белазубых і здаровых ігракоў вінавата крэкча, нязграбна сапраўды забіраецца задам пад стол.

Ну, што яму прысудзім? — пытаецца камбрыг сяброў.— Першае слова — гасцям. Ты, Кучынскі, што скажаш?

Губляюся да рэшты, паціскаю плячыма.

А Скарыпін?

Няхай пакажа, як лаецца яго цешча!

Старо-ое!

Было ўжо?

Не, пачакай, Скарыпін, я прыдумаў! Няхай раскажа, як будзе прасіцца ў яго Гітлерава жонка, калі мы зойдзем у Берлін, і што ён скажа ёй на гэта!

Здорава!

Гітлер не жанаты,- шапчу Алёшку.

Гітлер яе не мае! - пратэстуе ён.

Тады Герынгава!

I Гебельсіха!

Давай, Петрусёк, пачынай! Ну, чакаем!

I з-пад стала ляцяць ужо фразы. Нічога падобнага я яшчэ і не чуў. З мешаніны перакручаных руска-беларуска-польска-нямецкіх слоў мала што разабраць. Больш за ўсё там вульгарнай лаянкі і бессэнсоўнасці. Але сказана ўсё вобразна, з пачуццём. Хлопцы ржуць так, што са столі сыплецца нам за каўняры ды на галовы пясок. Наўрад ці смяяўся калі яшчэ я гэтак. Аж прэ з вачэй слёзы, займае дыханне.

Ну, хопіць, Макаравіч! Малайчына! Гатовы ўступаць у Берлін! Хлопцы, забірайце карты!

Камбрыг паварочваецца, падае руку.

- Я — Мікалай Калістратавіч, а гэта — мае сябры. Першы ад цябе — паш галоўны разведчык і самы хлёсткі кавалер Ліпічанскай пушчы Міця Табуноў. Колькі радыстак з-за яго, шэльмы, пераблытала радыограм у эфіры, ведае нават Масква!

Партызаны падтрымліваюць камбрыга, на нешта намякаюць. Твар майго суседа аж расплываецца ад здаволенай усмешкі.

Так па чарзе паціскаю руку ўсім прысутным. Камбрыг прад-стаўляе і каменціруе прозвішча кожнага дэсантніка. Яго дапаўняюць іншыя і рагочуць, як жарабцы. Ад сямейкі я ў захапленні.

Значыць, хадзіў да сябе пад Беласток? — паважнее каман-дзір і дастае з планшэта карту.— Ану, выкладвай, давай, што там бачыў!

Чаму маю таіцца перад такімі людзьмі? Што, Чыгроў манаполь узяў? Пайшоў ён да д'ябла, фармаліст дубовы! Гэтыя людзі мае звесткі выкарыстаюць супроць фашыстаў не так. Мне лёгка сабе іх уявіць у дзеянні.

I я пачынаю расказваць, што ведаю, ды вадзіць па кіламетроў-цы пальцам.

5

Неўзаметку ляціць час. Камбрыг з гонарам абводзіць вачыма сваіх арлоў, пытаецца:

Як мы табе падабаемся?

Здорава!

Праўда, хлопцы нішто?

О-о!

То пераходзь да нас!

Як пераходзіць? — палохаюся.— Петрасян жа атрымаў пятнаццаць кілаграмаў толу за мяне!

Няважна! — Вайцяхоўскі ловіць адразу тон і інтанацыю для майго настрою.— Якая нам з табой справа да Петрасяна і Чыгрова? Цябе ж у партызаны ўзяў Скарыпін, так?

Ён.

А Скарыпін — камандзір узвода нашага атрада! Петрасянаў-цы перадалі цябе незаконна. Вось як атрымалася, разумееш?

Вядома, незаконна!

Для чаго ж тады мы? Няўжо пакінем у бядзе свайго таварыша, хлопцы?— паўжартам, паўсур'ёзна пытаецца Вайцяхоўскі.

Вы-ыручым! — адзываецца дружны хор.

Не веру сваім вушам. Для мяне знайшоўся ратунак? Ці гэта праўда ці сніцца?

Прысягу ў Чыгрова прымаў?

Не.

Тады і фармальна да цябе не можа мець прэтэнзіі!

Петрасян, нябось, не свайго, а чужога партызана аддаў у гасузвод дэсантнікам! — устаўляе Табуноў.

За ладны кавалак узрыўчаткі — хітры армянін! Ён недзе і сам разумее, што — незаконна, абы ўдалося! Зрэшты, ці ён адзін такі? Кожны партызанскі камандзір камбінуе, як яму выгодней!

Пераходзь, Алёшка. А паслязаўтра разам адправімся ў твае краі.

Ух, як было б здорава!

Толькі я прывёў двух зомлякоў учора... Халера, з'ядзяць іх без мяне...

Забяром і іх!

Адзін вельмі хворы, не ходзіць нават.

Падумай сам, як лепш, табо відней.

Фактычна я ўжо падумаў. Тут патрэбны рызыка, рашучасць.

Віктару з месяц трэба вылежвацца, пра яго няма чаго і думаць. Узяць аднаго Мішку? Гэты яшчэ ўсім цешыцца і мяне не зразумее. Пасля Страшава для яго тут, на ўсім гатовым,— рай. Чакаць, пакуль паспее Марчыкаў сын,— не стане брыгады. Наўрад ці яшчэ калі падарыцца такі шанц. Забяру хлопцаў потым, калі будзе зручна.

Камбрыг робіцца заклапочаным.

Дарэчы, Алёша, ты не паракамендуеш, дзе б нам па дарозе папоўніць харчовыя запасы? — дае ён магчымасць, каб адужала маё рашэнне.— У нас — сто дваццаць ратоў, улічы. I ўсе паесці любяць!

Го, на дарозе вёсак жа шмат!

Не падыходзіць. Раніцой старасты дакладваюць у камендатуру, што за ноч узялі партызаны. Пералічваюць кожнае яйка, кожны кавалак хлеба і збанок малака. Маючы такія дадзеныя з цэлай акругі, дзяжурны афіцэр разносіць іх па карце. Праз пару дзён яму не цяжка вызначыць кірунак прасоўвання групы і колькасць людзей у ёй. Наш паход павінен стаць нечаканасцю для немцаў. Запасы ежы мусім зрабіць гэтак, каб немцы не заўважылі. У Гута-Міхаліне — тысяч з дзесяць едакоў, сам ведаеш, тут навокал падчысцілі пад бубен усе вёскі.

Хочацца выказаць паслугу гэтаму чалавеку, пахваліцца багаццем свайго краю. Я ўжо ведаю, як быць.

Успамінаю — перад Грунвальдам Ягела з дружынай у Белавежскай пушчы цэлую зіму паляваў на зуброў, тураў, дзікоў і аленяў. З дружынай сушыў мяса для арміі, рыхтаваўся да бітвы. Можа, і яе вынік быў такі, бо войска мела добрую харчовую базу!.. Потым гэтак забяспечвалі сябе мясам паўстанцы 18З1 года, а ў 186З-м — каліноўшчыкі. Але тэмп жыцця тады быў іншы. Тураў даўно выбілі, за драбязой цяпер жа не станеш ганяцца — няма часу.

У Белавежы засталося 14 зуброў. Іх не чапалі ні немцы, ні партызаны. Гэта і было тое месца ў свеце, дзе яшчэ ў натуральных умовах пасліся стэпныя веліканы. Наш вучоны Дземяшкевіч нават ахвяраваў сябе пачэснай мэце — захавання чалавецтву апошніх з магікан — і з пачатку вайны не пакідаў запаведніка.

Шкада пераводзіць рэдкіх звяроў. Але ж у зубровым стадзе замнога самцоў і жывуць яны нязгодна. Аднаго без шкоды для гэтага самага чалавецтва Дземяшкевіч, свой чалавек, зможа ахвяраваць для нас. Пасля вайны — расплодзяцца!

Па дарозе ў адным месцы — цэлае стада зуброў! Застрэлім аднаго, і ўсім хопіць,— запэўняю камбрыга.— Ведаю прыблізна, дзе іх знайсці ў пушчы!

— О-о, я зусім пра іх забыўся! — дзівіцца Табуноў. Вайцяхоўскі думае. Неўзабаве пачынаем усе мы лічыць. Забіты і выпатрашаны самец заважыць, мабыць, з тону. Тысячу кілаграмаў мяса падзяліць на сто дваццаць — паўпуда на брата, ды мяса не абы-якое! Гэтай за-праўкі брыгадзе прынамсі хопіць на пару тыдняў.

Ладна. Значыць, перайсці да нас згаджаешся? — здаволена пытае камбрыг.

Рэчы там засталіся.

Забяры і адразу назад!

Вылятаю на двор, і мне робіцца страшна. Дэзерцірую?! А чорт яго бяры! Чыгроў тут можа прасядзець да прыходу Чырвонай Арміі. Калі выйдзем з лесу, няхай карае.

6

Не ведаю, што было б, каб тады ў чыгроўскай зямлянцы застаў я сваіх хлопцаў. Мажліва, глянуў бы ў вочы Мішку і адмовіўся б ад задумы, усё ж такі пакідаць яго ў групе — подласць. Ды ён якраз, на маё шчасце, некуды з Марусяй знік. На нарах цяжка дыхае праз сон адзін Віктар.

Бытта злодзей, хапаю штутгофскую зялёную сумку ад процівагаза, выбягаю на двор і — у кусты. Адчуваю такую вінаватасць, нібы пад Штутгофам, калі пакідаў Валодзьку.

Цяпер з зямлянкі не выходзь,— раіць Вайцяхоўскі.— Пакуль не вырушым, патрываеш тут.

Вытрываем як-небудзь, таварыш камбрыг!

Табуноў, выдай яму аўтамат Колькі Сініцына і пісталет! На, Алёша, трымай зброю і пакажы сябе!..

Вечарам да нас набіваецца поўна народу. Адзін атрад збіраецца на заданне. Дзесьці ля Пружан суседняя брыгада наладжвае засаду. Вайцяхоўскі пасылае хлопцаў на падмогу. Атрад чакае, калі пададуць фурманкі.

Партызаны выкрываюць, што я ведаю нямецкую мову. Хлопцы ўраз падаставалі трафейныя дакументы, розныя паперкі, соваюць мне і дапытваюцца:

А тут што напісана?

Пачакайце, у мяне — цэлы сшытак нямецкіх вершаў! — успамінае начальнік разведкі і грэбаецца ў рэчавым мяшку.— Падабраў у забітага ля Баранавіч на чыгунцы. Перакладзі, паслухаем!

Гартаю тоўсты сшытак у клетку з цыратавай вокладачкай. Там сапраўды вершы. Хоць мала разбіраюся ў паэзіі, нават я бачу — вельмі ж прымітыўная.

— Не мармычы, чытай уголас! — падганяюць хлопцы. Яны разумеюць так: калі паэт, значыць — Лермантаў.

Усе чакаюць лірыкі. Хлопцаў расчароўваю — у маім перакладзе выходзіць беліберда. Бо ў нямецкім гучанні, напрыклад, слова «штранд» рыфмуецца з «фатэрлянд», а па-беларуску «бераг» і «радзіма» зусім не ў рыфму. Хвалююся і бесталкова тлумачу, чаму так атрымліваецца. Хлопцы пачынаюць сумнявацца ў маіх ведах. Запанавала няёмкая мінута.

Та-ак...— неакрэслена цягне нехта.

А во, тут, у газеце — раздзел гумару. От бы хто мог перакласці іхнія хохмы, парагаталі б! — дастае Табуноў «Зольдатэнцайтунг».

Анекдот у перакладзе гучыць таксама добра, калі толькі ён пабудаваны не на ігры слоў!

Я бяру газету і, каб рэабілітаваць сябе, з ходу перакладаю дыялогі:

«1. — Сёння была непрыемная сцэна. Мой сабака адгрыз руку суседскаму хлопчыку.

А што доктар?

Выпісаў слабіцельнага.

Хлопчыку?

Не. Сабаку.

— Мама, хачу пагуляць з брацікам!

Замаўчы! Думаеш, для тваёй дурной прыемнасці буду труну адчыняць?

— Мама, болей не хачу круціцца навокал!

Сціхні, бо і другую нагу прыб’ю да падлогі!»

Па меры таго як чытаю, у хлопцаў твары выдоўжваюцца, усе нямеюць. Змаўкаю — мабыць, хопіць. Чуваць разгубленыя воклічы:

Та-ак!..

Н-нда-а!..

Ото ж і гу-умар!..

Хвіліну ўсе перажываюць.

Хто дасць паперы на цыгарку?

Партызан дастае з кішэні складзены аркушок:

Во, лістоўка, пісьмо ад Гітлера. А ты, бадзяга, яшчэ і лаяўся, навошта падбіраю!

Табуноў бярэ кончыкамі пальцаў, пасцярожана чытае:

«Слаўным беларускім партызанам! Расстрэльвайце сваіх жыдоў-камісараў, пераходзьце да нас!»

Пётр Макаравіч, які лазіў пад стол, перабівае:

Ідэя!.. Хлопцы, далібог, давайце адкажам яму! Кучынскі перакладзе, і пашлём у Берлін!

Усе порабольшана згаджаюцца. Пятро дае мне аловак, садзяць у цэнтры да стала. Вырываю чыстую паперу са сшытка з вершамі, чакаю, Пятро дыктуе:

Бандыцкаму фюрэру, крываваму людаеду, сусветнаму абармоту і прахвосту Адольфу Гітлеру! Гэтую паперу пасылаюць у твае паганыя рукі беларускія партызаны з брыгады Кастуся Каліноўскага!.. Хлопцы, а далей што?

Падлятае Табуноў, крычыць:

Слухай, ты! Які гэта чорт паддаў табе ахвоты шукаць свае згубы на нашай зямлі? Сядзеў бы ты сабе ў сваім берлінскім логавішчы ды смуродзіў бы ў Германіі, ды не! Павяла цябе твая бандыцкая натура сюды! Са свайго фашысцкага свінуха палез ты ў наш зялёны агарод, нават тупога лыча не абскробшы, і ўся твая сабачня перла сюды на злом галавы, як бы яе зразу сто перуноў гнала. I ўскочыў ты, сукін сын, у такую калатушу, у якой здохнеш, а капытоў не выцягнеш!

Хлопцы рагочуць. Усхопліваецца Скарыпін, махае рукамі і дыктуе далей:

Берлінская свіння, цірольскі шчанок, смярдзючы разнік, нямецкі асёл, абдрыпаны ... к, і будзе табе скора каюк! Бо каб хоць крыху быў разумнейшы, то мог падумаць, што не табе зачапляцца з намі! Не такіх бачылі і галаву мылілі! А ты думаў, у нас не знойдзецца ўжо сілы, каб расквасіць табе тупую віславухую даўбешку? Хіба дрэнна табе пад Масквой нашы растаўклі нюхаўку?

Зноў рогат. Дыктуе ўжо трэці.

Ці доўга будзеш ацірацца па нашых сёлах і гарадах? Вядома, няма табе ўжо іншай рады, як перціся на ражон! У цябе цяпер то хвост угразне, то нос увязне! Куды ты ні папрэшся, усюды цябе лупяць, як сукінага сына, а ты ўсё хвалішся, што бярэш верх! Быў у нас такі Савоська-канакрад. Бывала, украдзе каня, дык яго зловяць, так накладуць па карку, што ён два тыдні чухаецца, а на трэці пачне выхваляцца, што вельмі ж назад адбіваўся добра. А нарэшце ён украў кабылу, і яму такіх плескачоў уляпілі, што ён неўзабаве і канакрадаўскі дух спусціў. Вось так, падла, выхваляўся, выхваляўся дый здох!

Зараз і з табой так будзе. Так штурханём цябе з нашай зямлі, што сваіх смярдзючых костак не збярэш! Завыеш, завыеш ты скора, як паганая сука, і па сваёй змяшанай фашысцкай сабачні і па сваёй дубовай галаве. Скора ўвесь свет пачуе скрып жэрдкі пад тугой вяроўкай, на якой будзеш вісець ты, крыважэрная морда, бандыцкі зладзюга і мюнхенскі сабакар!

Зноў партызаны рагочуць.

Я ўжо даўно здагадаўся, што хлопцы мяне абдурылі. Каб пахваліцца перад новымі партызанамі з атрада, дыктуюць якіясьці завучаныя словы, і ўсё гэта нагадвае ўжо самадзейнасць. Аднак тэкст мне таксама надта падабаецца, і я стараіша яго запісваю.

Вось так мы сказалі пра цябе самога праўду,— дыктуе чацвёрты,— а больш не маем часу, бо па дарозе з Пружан у Кобрын пруцца дзве роты тваёй задрыпанай пяхоты, і мы яе зараз у Гутаміхалінскім лесе паложым як мае быць!

Скажы Герынгу і Гебельсу, што ім таксама пара падумаць аб сваіх паршывых душах на тым свеце!

А яшчэ — станьце вы ўсе ўтрох ракам і пацалуйце адзін аднаму куды трэба, і на гэтым на векі вечныя скончацца ўсе вашы справы! А ты — выхваляйся, выхваляйся, то хутчэй здохнеш!

Пад дыктоўку сарака васьмі партызан запісаў...

Пішы сваё прозвішча, чыгровец![[65]]

7

Позна ноччу група адпраўляецца, астатнія хлопцы завальваюцца перад дарогай спаць. Я з новенькім аўтаматам між каленяў сяджу як на вуголлі. Хутчэй бы пайсці адсюль — далей ад чужога, няласкавага і небяспечнага месца, ну яго да д'ябла!

Уваходзіць разведчык, шэпча камбрыгу:

Чыгроў паскардзіўся Петрасяну. Той даў слова, Кучынскага вярнуць жывым ці мёртвым!

Табуноў, выставіць да раніцы ўзмоцненую варту! — кідае Вайцяхоўскі.

Перад Чыгровым я гэтак вінаваты, што расстраляць мяне мала. З-за свайго эгаістычнага анархізму я так і не аддаў яму рапарта, падсунуў у групу двух зусім невядомых для дэсантнікаў людзей, а сам — уцякаю! Капітана прыслалі сюды не для гульняў. На камбрыга гляджу вінавата, з трывогай.

Не бойся, з намі не загінеш! Калі вырашыў — цярпі!

Гэта не надта мяне і суцяшае.

Раніцой прыбягае за мной пасыльны ад Петрасяна. Вайцяхоўскі ідзе тлумачыцца сам, трывожуся яшчэ больш. Цяпер напэўна справа не ва мне. Кожны з партызанскіх кітоў захоча паставіць на сваім. Як мне сябе паводзіць?

Як на тое, у зямлянку заходзіць і наша Маруся. Прыгінаюся, каб быць менш прыкметным. Думаю са здзекам пра Галю: заставайся са сваім капітанам! Вяртаецца ўпэўненасць, медсястру перастаю баяцца. Але яна мяне і не надта заўважае.

З прыходам Марусі ў зямлянцы ўзнімаецца вэрхал. Партызаны былі з ёю ў дэсантнай групе пад Віцебскам, медсястра называе ўсіх па імені. Хлопцы пачынаюць сябе развязна паводзіць, шчыпацца, кідаць салёныя жарты. Маруся ведае напэўна, што таварышы так сябе паводзяць з-за ветлівасці і спачування, бо яна ўжо ў такім крытычным узросце, калі натуральнага какецтва ў хлопцаў не выклічаш. Маруся толькі ўздыхае, ласкава шлёпае іх па руках, калі хто залішне дае ім волю, журботна маўчыць.

Хлопцы склалі нават пра яе песню. Усе робяць кола, бяруць медсястру ў сярэдзіну, пяюць:

Сестренку нашу звали Машей,

Ее любили все в лесу,

В любой поход сестренка наша

Шагала с сумкой на боку!

В бою, бывало, нуля ранипт,

Не медлит Маша и не ждет,

Она умелою рукою

Бинты из сумки достает!

И так тихонько что-то скажет,

Сердечно скажет что-нибудь,

И будто ты совсем не ранен,

И спова можешь в бой и в нуть!

Итак, товарищ жить мы будем,

В любом бою, в любом строю,

Мы нашу Машу не забудем,

Сестренку верную свою!

Сестренку нашу звали Машей,

Её любили все в лесу!..

Бясхітрасныя словы кранаюць. Хаваю слёзы. Пакруціўшыся ў нашай зямлянцы з паўгадзіны, Маруся ўздыхае:

Ну, хлопчыкі мае, бывайце! Вяртайцеся, харошанькія, усе жывыя і здаровыя! А калі не давядзецца вярнуцца, дык жадаю: «Если смерти, то мгновенной, если раны — небольшой!...»

Дзякуй, Машанька!

I табе таго жадаем, родная!

Каб вас тут фрыцы не блакіравалі ў пушчы!

У балота не заперлі!

Да пабачэння!

Давайце... Давайце, родненькія, пацалую вас... Хло-опчыкі, колькі я вас за два гады праводзіла, і дзе вы ўсе-е?!. Хло-опчыкі вы мае-е, як я вас шкаду-ую!..

I сапраўды, яна па чарзе абдымае ўсіх і цмокае. Адчуваю, які я да яе быў несправядлівы, як я яе не ведаў. У мяне зноў макрэюць вочы, спірае дыханне.

Даходзіць чарга і да мяне.

Ну, бывай і не будзь такі фанабэрысты, будзь прасцей! — медсястра падае далонь.— Не будзь такім гордым, ты ж не шляхціц, праўда?

Усхопліваюся, паціскаю цвёрдую руку.

Бывайце, Маруся!..

I не крыўдуй на нас!

Ужо не крыўдую...

Не крыўдуй, што не дагадзілі, мы ж на вайне! Мо яшчэ ўбачымся, хто ведае!

Убачымся, напэўна-а!..

А гэты пакет — табе ад аднаго чалавека!

Мн-н-н...— спазма сціскае горла.

Ты чакаў, бачу! Ага, родненькі, табе, трымай! — Маруся цмокае і мяне ў шчаку, суне мне ў рукі паперку.— Ну, я пайшла! Прывітанне Кольку Вайцяхоўскаму — самому камбрыгу! Шкада, што не застала!..

До-ороги на-ши-и встре-етиться не мо-огут,

Тебя ждет сча-астье, а...

Калі за ёй зачыпяюцца дзверы, нейкі час знаходзімся ва ўзбу-джанай разгубленасці. Не адна маці пазайздросціла б таму цяплу, якім напоўніла кожнага з нас гэтая непрыгожая жанчына.

Хлопцы ўздыхаюць.

Што перадала? — пытаецца Скарыпін.

Каб хутчэй вывесці сябе з непрывычнага стану, з пера-большанай цікаўнасцю кідаюцца да мяне і астатнія.

Ану, паказвай!

От, бадзя-ага! Шуры-муры тут развёў!

Я і сам не ведаю, што ў мяне. Нават баюся чамусьці крануць паперу.

— Глядзіце...

Хлопцы разгортваюць.

У сярэдзіне пакеціка — кароценькі кавалачак тэлеграфнай ленты, на ёй вялікімі літарамі старанна выведзена: «Лёша, усёй душой з вамі».

Хлопцы надта дзівяцца:

То чаму сама не сказала, калі была тут?

Ачмурэў? Гэта ж не яе запіска!

Здагадлівы!

У Марусі почырк, што ў курыцы,— няроўны і нязграбны, ведаю яго добра — толькі рэцэпты пісаць ім!

Тады ж — хто?

Ад каго пісьмо?

Не ясна яшчэ вам?..

Ну-у? О-го-о!

Фі-іў!

Глядзяць на мяне, бытта першы раз убачылі. Уваходзіць Табуноў, аб'яўляе:

Слухайце апошнія навіны! Петрасянаўцы збіраюцца, калі пачнём выходзіць з лагера, адбіць Кучынскага! Там цяпер Калістратавіч адзін змагаецца з іхнім камбрыгам. От рэжа армяніну!

Вайцяхоўскі можа словам забіць!

Гэты дасць!

Пайшлі выручаць!

Мне ўжо не сорамна. Паспяваю ўпэўніцца цалкам, што тут менш за ўсё справа маёй скромнай персоны, тут трапіла каса на камень. Яны маглі б так жа счапіцца і з-за якога-небудзь хамута замест таго, каб уладзіць усё па-харошаму.

Партызаны! — адкрываю сабе новы адценак гэтага слова. Каб адно гэтая хваля пе захлынула тут мяне, каб выйсці з катавасіі жывым.

Хлопцы не паспелі выйсці, як з'явіўся і сам камбрыг. Сабраны, сур'ёзны — я такім яшчэ яго і не бачыў.

Камандзіраў атрадаў, старшын, камузводаў — ка мне! — загадвае.— Будзем складваць маршрут на заўтра. Астатнім бібікі не біць, запасацца па дарогу харчамі. Памятайце, кожны харч прыдасца! Дзейнічаць, жыва!

Толькі цяпер бачыць мяне і на хвіліну змаўкае.

Скарыпін,— кідае, падумаўшы.— Знойдзеш у сябе шэсць аўтаматчыкаў?

Так точна, таварыш капітан!

Тады забірай Кучынскага, сваіх хлопцаў і зараз жа з лагера — шагам марш! Прабірайся кустамі, ельнічкам, каб ні адзін чалавек вас не бачыў!

Ёсць!

Дойдзеце да развілкі на Ружанскай шашы, чакай. Туды вернецца наш атрад з засады, разам пераднюеце і дачакаецеся нас. Усё табе зразумела?

Так точна, таварыш капітан!

Адпраўляйся!

Слухаю! Цёзка, забірай торбу!

Бліжэйшыя хлопцы мне раяць:

Будзеш ісці паўз іхнія зямлянкі, то памахай Чыгрову ручкай!

I скажы: плакалі твае, братачка, пятнаццаць кілаграмаў толу!

А мне робіцца раптам шкада Гута-Міхаліны. Ды так сумна робіцца на душы, што неахвота ўжо пакідаць гэты лес.

8

У Белавеж валакліся мы дні чатыры. Хітрылі, блыталі сляды, разведвалі дарогі. Як гэта часта бывае ў канцы сакавіка, пасля цудоўнага надвор'я раптам пахаладала. Узняўся вецер, пасыпаў шматкамі снег. Вопратка на нас прамокла, ад нерэгулярнай і выпадковай ежы ўсухамятку ўсе паслаблі.

Я ні холаду, ні голаду не адчуваю. Яшчэ б. Вяду цэлую партызанскую брыгаду. Што будзе адбывацца, калі гэткая дружынка запоўніць лясы вакол Гарадка?!. Мяне аж распірае ад шчасця: я іх туды вяду! Толькі б хутчэй забяспечыць брыгаду мясам, а то прывяду на месца адны цені.

З дзяцінства наслухаўся я пра зуброў. На палянах у нашым лесе расла духмяная зуброўка. У дзядзькі Лавіцкага на акне заўсёды ляжаў грэбень з зубровага рога. У цёткі Кірыліхі страшаўскія цяжарныя маладзіцы пазычалі якісьці магічны нож з зубровай шкуры, каб радзіліся хлопцы (пазычала яго калісьці і мая маці!). Пра гэтага звера ў нас хадзілі легенды, а яго імя было абкружана культам павагі і пашаны. Ён не раз выручаў нашых людзей, выручыць і цяпер. Нічога, што ва ўсім свеце іх заставалася чатырнаццаць галоў, будзе — трынаццаць, малая розніца, а пасля вайны развядзём!

Нарэшце, згаладнелыя, перамёрзлыя, абяссіленыя, апынаемся ў Белавежскай пушчы ля загароды з тоўстых жэрдак. На маю думку, брыгада мелася раскласці вогнішча і чакаць, пакуль мы асвяжуем і прывалачом тушу. Толькі план наш адразу пачынае ламацца. Убачыўшы запаветную загародку, сто дваццаць чалавек раптам ажыўляюцца і на чале з Вайцяхоўскім пералазяць цераз жэрдкі.

А вось і звяры.

Стада бурых аграмадзін бяспечна сабе адпачывае. Самцы з абледзянелай поўсцю, стоячы, спакойна жуюць жвачку. За імі на снезе ляжаць зубрыхі. Зводдаль дурэюць рахманыя цяляткі. Адно маці аблізвае, з яго валіць пара.

Пачуўшы шастанне ботаў, зубры неяк даверліва і з цікавасцю паварочваюць да нас вільготныя мысы, глядзяць спакойна разумнымі вачыма, аднак не кранаюцца нават з месца. Бытта яны лічаць зусім натуральным, што хтосьці яшчэ тут у пушчы, і не выказваюць ніякай трывогі. Толькі цяляткі задзіраюць хвасты, імчаць да мацярок і з-за іх з цікавасцю выглядаюць.

Адзін жа волат нязлобна набычваецца на нас, грэбае капытом, абдае сябе веерам снежнай крупы. Затым трахнуў бародкай — заляскаталі льдзяныя касцяшкі на баках. Тады звер пругка выгінае спіну, са смакам пацягваецца і, нібы паравоз, уздыхае.

«Эх, хлопчыкі, а сілы, халера, колькі сабралася ва мне!.. Ды што зробіш, няма куды яе падзець!» — кажа ўся яго лабастая постаць з крутым гарбом.

Ад відоку самаўпэўненых і бурых аграмадзін партызаны як бы нямеюць.

Бэ-эстыі! — кажа Міцька Табуноў.

Да-а!..— захапляецца другі.

Гэта дык гэ-эта!

Раптам мне і сябрам становіцца няёмка ад таго, што мы задумалі зрабіць. У галаве цяпер нават не месціцца, як маглі мы такое і прыдумаць! Адхацелася бытта і есці. Робіцца нават бы цяплей. Мы ж з Вайцяхоўскім не можам глядзець адзін аднаму ў вочы.

Ідэю з зубровым мясам я прыдумаў пад уздзеяннем адгалоскаў дзяцінства — захацелася яшчэ раз паглядзець на лясных волатаў. Знайшоў, дурань, час! Сорамна. Падвёў камбрыга, ён напэўна прыдумаў бы што ішнае.

Вайцяхоўскі, здаецца, і не злуе.

Не злуюць і іншыя. Усе мінут пяць яшчэ топчуцца, дзівяцца на зуброў, ахаюць, ды цішэчкам лезем мы праз агароджу зноў у лес.

Сябры, не сумуйце, да пабачэння! — кідае звярам Мікалай Калістратавіч.

...Белавежскую пушчу вермахт «падараваў» Герынгу для палявання. А яшчэ ў ёй немцы памясцілі нейкія спецыялыіыя школы дыверсантаў. Каб забяспечыць мясцовасць ад партызан, вакол пушчы фашысты спалілі восемдзесят сем вёсак, жыхароў вывозлі ў Беласток. На месцы выгаралых Борак лазілі адзічэлыя каровы. Брыгада рас-палагаецца дняваць у ельнічку, я са ўзводам адпраўляюся за мясам пад Боркі.

У РОДНЫХ МЯСЦІНАХ

Раздзел першы

1

У жніўні 1941-га адправіўся я ў наш Гарадок, каб пра што-небудзь даведацца.

У былым памяшканні польскай паліцыі цяпер знаходзілася нямецкая ваенная камендатура. Ля ганка шырока расставіў ногі вартавы — у начышчапых да блжку ботах з кароткімі, шырокімі, каб можна было засаджваць за іх. гранаты, халявамі, у пагавіцах, адіграсавапых на кант,— юпак. Салдат ззаду прытрымліваў бліскучы карычневы прыклад, бжпечна падрыгваў калепам і высвістваў Vor der Kazerne[[66]]

На прыступках ганка тырчаў фельдфебель - шчуплы, невысокі, бялявы немец. Вялікія пальцы засадзіў ён сабе за папругу, астатнімі выбіваў рытм. Сабраны, згорблены, з рашучым тварам — нібы драпежная птушка, што сабралася адлятаць.

Пад'ехала фурманка.

Тпррр, халера! — супроць камендатуры спыніў каня солтыс з вёскі Пілатоўшчына.

За солтысам на сене выцягнуўся няголены, ускалмачаны мужчына. Так ляжаць на возе хворыя, калі іх вязуць у бальніцу паміраць. Толькі гэты быў не накрыты, і патыліца яго пакоілася на брудным мяшку з саломай. На тратуары адразу сабраўся натоўп. Спыніўся, вядома, і я.

Селянін злез з воза, зняў шапку і з паважаннем звярнуўся да фельдфебеля па-польску:

Пане амтскамісару, вось той самы канакрад, што ноччу вывозіў нашых коней. Мы самі злавілі.

Немец нібы прачнуўся і глянуў на селяніна. Тады нахмурыў бровы і з натоўпу цікавых паклікаў пажылога яўрэя. Пакуль той поракладаў немцу словы пілатоўшчынскага дзядзькі, я з жахам разгледзеў, што чалавек на возе зусім не хворы, а звязаны.

Hier bringen! [[67]] — гыркнуў фельдфебель.

Солтыс узяўся развязваць канакрада. Перашкаджала шапка, дзядзька надзеў яе на ручку воза, прыступіў да работы дзвюма рукамі. А немец усё глядзеў, наліваўся злосцю.

Солтыс скончыў кешкацца, з папрокам сказаў, бытта параіў, бытта пасарамаціў:

То злазь ужо, Мікодым!

Канакрад толькі ногі меў свабодныя. Ён няўклюдна стаў на калені, жыватом лёг на дручок ад драбіны, вываліўся з воза і атрос на брук шматкі поплаву. Дробны і аброслы рэдкім шчаціннем тварык чалавека неяк дурнавата і бяспечна ўсміхаўся, вочы разгублена забегалі навокал. Невялічкая фігурка апранута ў саматканае старое шмаццё. Чаравікі засохлыя, без шнуркоў, з вываленымі языкамі. Запясце рук звязана старым пастронкам.

Komm hier![[68]] — ткнуў немец нальцам перад сабой. Чаравікі пустацела застукалі па бруку.

Перад ступенькамі чалавек спыніўся. Галава яго была на ўзроўні фельдфебельскіх грудзей. Немец зморшчыўся, бытта перад ім — агіднае насякомае, што выпаўзла з агню, і з дзвюх рук выцяў канакрада па твары — плясь! плясь!

Willi,— віскнуў,— bringe diesel Lump zum Judishen Friedhof und mache Schluss mit ihm![[69]]

Zum Befehl! — і салдат закрычаў на звязанага: — Vorwärts![[70]]

Але чалавек не разумеў, што з ім хочуць зрабіць. Ад удару ён адно пахіснуўся, псраступіў з нагі на нагу ды па-ранейшаму дурнавата усміхаўся.

Geje, du, Lump![[71]] — без злосці піхнуў яго салдат у наш бок другі раз.

Солтыс адкрыў рот, каб нешта Дадаць ні то канакраду, ні то камісару, але раздумаў. Толькі паківаў з жалем галавой, насунуў шапку ды палез на воз.

Но! — ударыў ляйчынай каня.

Салдат з канакрадам наблізіліся да месца, дзе стаяў я. Загіпнатызаваны натоўп з жахам расступіўся, каб іх прапусціць. На чалавека, якога меліся праз хвіліну расстраляць, глядзеў я са шкадаваннем і жудаснай цікавасцю.

Перада мной быў твар зусім маладога мужчыны з ружовымі мясцінамі, дзе пабывала рука фельдфебеля. На галаве — цёмна-русыя лохмы, але, здаецца,— не цыган. У вачах — ужо трывога і дзікія роспачлівыя бляскі, бытта ў ката, якога сабакі загналі на плот.

Дзівак, нават у ваенны час не мог пакінуць сваіх звычак. Навошта яму здаліся цяпер тыя коні, хто іх купляе сёння!..

Willi, warte mal! [[72]] — зноў пачуў ад ганка камісараў віск.

Салдат карабінам затрымаў арыштаванага:

Zum Befehl, Herr Kommandant! [[73]]

Zuerst bringe In zur Polizei. Lass In dort hundert Prügeln auf den Arsch! [[74]]

Jawohl, Herr Kommandant! [[75]]

Aber fest! [[76]]

Es wird erfüllt, Herr Kommandant[[77]].

Los!

Толькі тады я і бачыў гарадоцкага амтскамісара. Затое майму бацьку з гэтым немцам спатыкацца даводзілася часцей.

2

Аднаго летняга дня, калі мы з Валодзькам ужо сядзелі ў Штутгофе, бацька адправіўся ў Гарадок на пошту з пасылкамі сынам. Выязджаючы з хвойнічка ля Зарачан, сярод пясчаных выдмаў і ядлоўчыкаў ён нечакана ўбачыў купку людзей. З мястэчка выводзілі сюды людзей расстрэльваць, і бацька здагадаўся, у чым справа, пачаў прыглядацца. Мужчыны аказаліся знаёмымі яўрэямі з Гарадка. Ён стрымаў кабылу, накіраваўся да іх. Прадчуванне бацьку не ашукала.

Ля свежавыкапанай магілы ляжалі два хлопцы ў цывільнай вопратцы — загарэлыя, няголеныя. Адзін раскінуў мускулістыя рукі і прыадкрытымі вачыма глядзеў у неба. Другі лёг на жывот, абняў зямлю ды нібы ўпарта над нечым думаў. Каб не набрынялыя бардовыя пухіры мокрага пяску пад імі, а па тварах і шыях каб не лазілі мухі, то можна было б падумаць, што хлопцы тут пад кустамі сабе леглі ды адпачываюць.

Нічыпар,— паскардзіўся адзін з гарадоцкіх.— Прыгналі нас закопваць, ды адзін яшчэ жыве!

Ну-у?

Ды-ыхае! — з жахам паказалі ўсе рыдлёўкамі.— Сам глядзі!

Бацька нагнуўся. Сапраўды, у таго, які ляжаў ніцма, вылятала хрыпенне, бытта чалавек глыбока спаў. Часамі ён усхропваў мацней, тады з-пад галавы ўстрывожана выскоквалі бойкія зялёныя мухі ды пырскалі ва ўсе бакі.

Хто гэта? — спытаўся бацька.

Не тутэйшыя!

Ноччу недзе злавілі і прывезлі ў Гарадок!

Раніцой тут пабілі!

Парай, што маем рабіць? Чакаць, пакуль памрэ? А калі ён так да вечара будзе дыхаць?

Бацька азірнуўся.

Паблізу ў брычцы пёрся нейкі немец. Далёка з Гарадка пыліла машына.

Пачакаем, няхай праедзе тая унь халера. Тады адвалачом у кусты хлопца. Мо яшчэ адыдзе...

Але немец, наблізіўшыся да бацькавай фурманкі, спыніў сваю брычку, прывязаў да козлаў лейцы і накіраваўся да іх, папраўляючы на левым баку кабуру.

Гвалт, амтскамісар!

Усе пяць запалоханых мужчын кінуліся да ямы, пачалі старанна грэбаць рыдлёўкамі.

- Was ist denn?[[78]] - спытаўся немец.

Ніхто не адказаў. Прыгорбленыя старыя раўнялі краі ямы, старанна ссякалі сценкі ды не зводзілі насцярожаных вачэй з фольдфебелевых ботаў.

Немец засадзіў пальцы за пояс, насцярожана прыгнуўся.

На секунду ўсе перасталі дыхаць. У небе зацягнуў песню жаўрук, але чамусьці абарваў і, па-вераб'інаму ціўкаючы, упаў паблізу на поле. Пад ядлоўцам суха і бадзёра пратрашчаў конік, пакуль не скончыўся завод. Мякка прафыркала маторам, асцярожна аб'язджаючы фурманкі, грузавая машына. I сярод гэтых гукаў выразна было чуваць, як здаровым храпам хрыпеў чалавек.

Мужчыны нават не паспелі ахнуць, калі фельдфебель выняў пісталет і наставіў хлапцу ў плечы.

Тах! Тах! Тах! — у летняй спякоце прагучалі стрэлы.

Runter mit diesem Drecksäcke![[79]] — завішчаў камісар і машынальна ўпіхнуў парабелум, не пазіраючы на кабуру.

Два яўрэі ўтыкнулі ў капец рыдлёўкі, узялі хлапца за рукі і ногі ды з жахам зараз жа адскочылі: незнаёмы па-ранейшаму хрыпеў!

Runter schmeissen![[80]] — выходзіў з сябе немец.

Людзі не варушыліся.

Пырскаючы слінай, балбочучы незразумелыя для бацькі словы, фашыст выхапіў у крайняга яўрэя рыдлёўку, падляцеў да хлапца ды пачаў сячы яму галаву. Людзі глядзелі на гэтую жудасць нібы загіпнатызаваныя, не будучы ў стане зрушыцца з месца.

Раз’юшаны камісар паднатужыўся і піхнуў ботам адно цела ў яму, другое. Абрынуўшы за сабой касякі пяску, целы бязладна пападалі як папала, пораблытаўшы рукі, галовы і ногі.

Zugraben![[81]]

Яўрэі. кінулі па рыдлёўцы сырога пяску, замерлі зноў. Застрэлены нібы кпіў з усіх. З ямы яшчэ выразней было чуваць, як ён хрыпіць — натужліва і роўна, з прысвістам.

Arbeiten, verschtinkte Hunie, arbeiten, verschtinkte Juden! — пачаў фашыст усіх малаціць рыдлёўкай.

Бацька бытта бы і не заўважыў, што немец паказваў на яго таксама. Моцна сціснуў пугаўё, накіраваўся да каня.

«Ну,— падумаў ён,— няхай толькі верне! Не палічуся ні з сынамі, ні з жонкай, ні з гэтымі гарадоцкімі. Задушу, гада, а там няхай будзе, што мае быць!»

На шчасце, немец бацьку не затрымаў.

Амтскамісараў гняды аж блішчаў ад тлушчу, бакі меў распісаныя ў яблыкі. Пачуўшы ў бацькавым возе сухары, конь сунуў морду ў палукашак, разматаў пасцілку, у якой маці закруціла пачкі, зубамі ўжо рваў палатніну на пасылках.

Бацька адагнаў нямецкага каня, ускочыў у воз, азірнуўся. Уз-вар'яцелы камісар утоптваў магілу, нібы вытупваў нейкі ўзвар'яцелы «танец Тамерлана». Амярцвелыя, загіпнатызаваныя жудасцю састарэлыя гарадоцкія крамнікі і шаўцы чакалі свайго лёсу, панура апусціўшы галовы.

3

Ды выйшла так, што гарадоцкі амтскамісар, такі верны служака Гітлера, потым паслужыў і партызанам.

У той дзень мама з раніцы сабралася пячы партызанам хлеб, а бацька адправіўся вазіць на поле гной. Накідаўшы фуру з капцом карычневага і моцнага, як спірт, зімняга перагною, бацька запрог кабылу і ад кароўніка паехаў да варот. Там кабылу стрымаў, адчыніў брамку.

Ты, Нічыпар! — закрычала мама.— Выпушчу парасят, няхай пагрэюцца на сонцы заадно, прыглядзі за імі!

— А мне што? Выпускай, няхай сабе пабрыкаюць!

З-пад ног маці вырваліся на падворак тры тупарылыя парсюкі, засвяцілі белымі бакамі.

Нічыпар, зірні на нашыя пчолы — штосьці яны надта неспакойныя!

Тпр-р-р, Машка, сто-ой!..

Бацька гляпуў у агародчык. Над штыкетамі паветра густа прашывалі вострыя чорныя маланачкі. Няўжо напалі на вуллі чужыя грабіць рэшткі зімовага мёду? От, не было яшчэ бяды!.. Бацька пачапіў лейцы на ручку воза, падышоў да плота, прыгледзеўся да вулляў лепш.

Пчолы падалі на лёткі вулляў часта, снавалі густа, але спакойна, дзелавіта. Вакол падворка цвілі вішні, пчолы не трацілі часу, дружна ўзяліся за работу.

Ат, выдумваеш! — аб'явіў ён.— Сёння ўзятка ім добрая, то і лётаюць!

Гэтым часам: падсвінкі вырваліся за вароты.

Куц-куц-куц-куц! — кінулася за імі мама.— О-ей, яшчэ, вар'яты, пад поезд угодзяць!

Чорт іх не возьме, не бойся,— бацька ўзяўся за лейцы.— Няхай крыху пабрыкаюць. Скіну гной, заганю назад. Ідзі дахаты, рабі, што маеш рабіць. Но-о!

Кабыла ўдарыла грудзьмі ў хамут, сарвала з месца цяжкі воз і подбегам паперла яго за вароты туды, дзе бацькі збіраліся ў гэтым годзе садзіць бульбу.

Тым часам падсвінкі, аслепленыя сонцам, ап'янелыя ад свабоды і паветра, пачалі бегаць па замкнутым кругу. Затым пачулі рунь жыта і памчалі да яе.

«Цяпер адтуль не пойдуць!» — супакоіў сябе стары і адразу пра іх забыўся.

Бацька скінуў апошні шматок гною, склаў дошкі і хацеў ужо ехаць дахаты, калі раптам пачуў крык. Ля чыгункі на дарозе стаяла брычка, у ёй сядзеў амтскамісар з Гарадка і клікаў яго.

Стары закруціў лейцы, спакойна пайшоў да дарогі: мабыць, немец дарогу хоча спытаць. Але зблізку ён убачыў, што камісар раззлаваны, нечага тыкае ў поле кіем, таму ісці далей збаяўся.

— Фэрфлюхтэ!..

Бацька і не згледзеўся, калі немец выскачыў з брычкі ды пачаў лупцаваць яго кіем. Ашпараны, бацька спачатку засланяўся рукамі, потым давай уцякаць, колькі было сілы ў нагах. Адбегшыся за кабылу, азірнуўся.

Немец штосьці балбатаў усё і трос кульбай. Бацька глянуў у поле, куды паказваў камісар. Там, на руні жыта, з цікавасцю да ўсёй сцэны прыглядаліся і вінаваўцы. Толькі цяпер дайшло да бацькі, чаго немец біўся.

Амтскамісар аднаго селяніна налупцаваў за тое, што ён вёз сена і трусіў па дарозе; другога — што ехаў праз мястэчка на брудным кані. Бялявіцкім мужчынам, што дрэнна расчысцілі ад снегу гасцінец, сам адмераў па дваццаць бізуноў. Пра гэта людзі толькі гаварылі. Цяпер дасталося і самому.

Было вельмі крыўдна. Пяклі плечы ад кія. Разбірала злосць — ну якая табе справа да маіх свіней, да майго жыта, каб цябе ўзяла хвароба і ты сканаў на месцы, заменак!

Бацька папёр падсвінкаў на падворак, сагнаў на іх злосць ды пачаў тапіць сваю крыўду ў працы.

4

Сонца хіліла з поўдня. Бацька ачысціў апошні воз, выцер гноянкі жгутом саломы і сабраўся ехаць дахаты. Склаў ужо і дошкі, але падняў галаву і насцярожыўся.

На хутар імчала адкрытая легкавая машына з людзьмі.

У той час на легкавых ездзілі толькі немцы, і, вядома, не салдаты. На выпадак небяспекі бацька дамовіўся з мамай, як і куды ўцякаць. Але бегчы і папярэдзіць яе было позна. I ў бацькі забілася сэрца, разлілася па нагах млоснасць. Каб не ўпасці, ён нават хапіўся за ручку воза.

Машына на нашай дарожцы спынілася, з яе вылез высокі і худы немец у акулярах ды той самы амтскамісар. Затым выскачыла яшчэ і паненачка. Немец штосьці сказаў ёй і адвярнуўся. Паненка накіравалася ў поле да фурманкі.

Добры дзень! — сказала прыязна.

Яна была маленькая, шчупленькая, са светлымі, як лён, валасамі і сінімі вачыма.

Добры дзень...

Стары не выпускаў ручкі. Ад паненачкі небяспекі быць не магло — падчапілі, мусіць, сабе нейкую фіфачку. Бацька не зводзіў вачэй з немцаў.

Паненка таксама азірнулася. Толькі хутка, крадком, насцярожана. Тады неяк ненатуральна кінула:

Я да вас па справе! Я — Маруся з Кракава!

Бацька спалохана азірнуўся яшчэ раз.

У машыне з шафёрам какетнічала другая дзяўчыма чорная, з мушкай на шчацэ. Доўгі немец, бліскаючы на сонцы акулярамі, вёў амтскамісара па полі. Камісар трымаўся на пэўнай адлегласці, вінавата нешта тлумачыў, то выцягваўся ў струнку. Паненка ўстрывожана чакала адказу.

Бацька нічога не разумеў. У яго вырвалася само:

А я думаў, што вы з Варшавы...

Гэта быў адказ на пароль, і таму дзяўчына ўздыхнула з палёгкай.

Вы — бацька Аляксея?

Стары насцярожана паўзіраўся на яе.

Не крыўдуйце, што так непасрэдна! — шчыра папрасіла.— У мяне вельмі пільная справа! Няма іншага выйсця, як ісці напралом! Вам даручу пакет, зараз жа перадайце сыну, няхай адпраўляе куды трэба!

Які пакет, якому сы-ыну, што ты вя-арзеш, дзеўчына?! — апрытомнеў, устрапянуўся ён.

Незнаёмая гаварыць не дала.

Мы меліся даставіць яго ў Гарадок нашаму чалавеку, ды сувязнога гестапа забрала! Тыдзень таму назад я спаткалася з Вайцяхоўскім, ён апавядаў пра вас, і, на шчасце, я запамятала вёску, хутар, а іначай і не ведала б, што і рабіць!

Халера, усё нібы праўдзіва?!

Бацька зноў перавёў вочы на немцаў і зноў сумеўся. Дзяўчына перахапіла яго позірк, стала далей горача пераконваць:

Гэты другі — гаўляйтэр па сельскай гаспадарцы Беластоцкай акругі, чалавек правераны, наш! Я — яго сакратарка! Па дарозе з Беластока захапілі і вашага амтскамісара, каб усё выглядала на службовую паездку!

М-м-м! — з палітаваннем паківаў бацька галавой, уздыхнуў.— Мелі каго з сабой браць!

Дзяўчына рассмяялася.

Не ведаю, што яму наплёў шэф! Амтскамісара не бойцеся, ён тупы служака, яму гаўляйтэр зубы загаворыць! Высцерагацца трэба нам шафёра і неяк вытлумачыць прыезд перад ім! От, каб што-небудзь у вас можна было купіць з харчоў! Мы маем грошы, заплоцім добра!..

Бацька падумаў.

То з зімы засталося кілаграмаў пятнаццаць мёду.

О! падыдзе якраз!

Адно зацукрыўся надта.

Нява-ажна, нам жа для блізіру!

Тады валяй на падворак, я зараз прыеду!.. Халера, як ты мяне напалохала, цьфу-у!..

Анка! — крычала ўжо Маруся да машыны.— Бяры вядро і мой партфель з грашыма, я купіла пяць кілаграмаў мёду!

Мы з бацькам маем умоўнае месца, яно называецца поштай. З краю лесу расце некалькі густых елачак, пад імі кладзём сабе пасылкі. Каб не вытаптаць туды сцежкі, я на крайняй сасне вешаю паперку. Бацька праз акно на кухні бачыць белую лапінку і толькі тады паспяшае па «пошту». Мне ён вешае паперку на прасецы — сыну так ямчэй.

Выходжу на гэтую самую прасеку, гляджу ў бінокль, а на дрэве бялее! Сігнал здымаю, спяшу да елачак. Пад зялёнымі лапкамі — жоўты партфель, а на паперцы бацькавы крывулі: «Прывезла табе сёння з Беластока Маруся».

Асцярожна адкрываю замок. У партфелі — кіпа нямецкіх чарцяжоў! Прыглядаюся лешп, і мяне агортвае страх ад такой удачы. Старанна, з веданнем вайсковай і чарцёжнай справы, рознакаляровай тушшу вызначаны пазіцыі зенітных батарэй у Беластоку, план аэрадрома бамбардзіроўшчыкаў, бамбасклады, бензасховішчы, пакгаузы, бункеры, казармы і нават пасты!

За зіму і вясну фронт з Усходу прыблізіўся на некалькі соцень кіламетраў. Авіяцыю дальняга вылету немцы днямі перавялі з Мінска ў Беласток. I калі ласка, перада мной — план новай дыслакацыі авіячасцей «Люфтвафы».

Вось дык Маруся!

Гэтая таямнічая асоба за два тыдні перадала нам ужо многае. Але каб такое?!. Я ніколі яшчэ нават і не бачыў гэтакіх важных дакументаў! Нядаўна Чыгроў, пасылаючы мяне ў Страшава, засланяў рукой карту, каб я, барані божа, не разгледзеў чорных і сініх крыжыкаў. А што яны значылі? Драбніцы, вядомыя кожнаму амаль селяніну,— камендатуры, бункеры на чыгунцы, масты і ахову. Капі-тан пазелянеў бы ад зайздрасці цяпер.

Забіраю бацькаву пасылку, іду да сваіх.

...Прыбылі мы з Гута-Міхаліны з месяц таму назад і спыніліся ў нашым лесе, які называецца Ліпнікі. Вайцяхоўскі толькі паспяваў прымаць гасцей са Страшава ды іншых вёсак. Ішлі мужчыны і жанчыны, неслі поўныя кошыкі ежы, бутэлькі з пітвом. Лесніком тут быў усё той жа Міцька Карповіч, пад яго аховай мы і піравалі. Без мяне камбрыг тут не спыніўся б, я быў п'яны ад усведамлення — во колькі даставіў прыемнасці землякам!

Вайцяхоўскі прыглядаўся, штосьці прыкідваў, нарэшце адклікаў мяно ў лес:

- Тут можна арганізаваць цэлы атрад партызанскі, чацвёрты ў нашай брыгадзе. А ты што думаеш?

Я шчасліва ўсміхнуўся.

Яшчэ вам у Гута-Міхаліне пра гэта намякаў! Камбрыг раскрыў планшэт, ткнуў пальцам у карту:

— Брыгада носіць імя Кастуся Каліноўскага. Ён нарадзіўся кіламетраў сем адгэтуль, у Мастаўлянах...

- Го, вы мне гаворыце! У гэтых самых Мастаўлянах быў наш прыход да рэвалюцыі! Мой бацька, дзед і прадзед там хрышчоныя! Нашых пакойнікаў там хавалі!..

— Бачыш, як усё складваецца! Імем Кастуся назавём і атрад, згодзен?

Здорава — лепш і не прыдумаеш!

Віця, падрыхтуй загад! — кінуў ад'ютанту.

Я не паспеў апамятацца, як ад'ютант, наш Віктар Раманцэвіч, паднёс камбрыгу на подпіс загад аб арганізацыі новага атрада, камандзірам якога назначылі нечакана — мяне! Хлопцы выставілі на мох усю страшаўскую самагонку. На гэты раз трэба было выпіць і мне.

Усё адбылося нібы на хрысцінах, калі п'юць за малое, расхвальваюць яго ўяўныя якасці, вызначаюць яму жыццёвы шлях, а яно сабе ляжыць і бурбалкі пускае.

Я наіўна думаў, што ў выпіўцы галоўнае праглынуць славутую вадкасць — гарэлку. Сабраў усю сілу волі, перакуліў у рот шклянку першака і не адчуў нават, што гэта вадкасць: у нутро бухнула полымя! Агонь праз горла хлынуў у жывот, апёк грудзі, забіў дыханне. Зацьміла ад слёз вочы, захісталіся сосны, і, каб не паляцець у сінюю бездань неба, я выцягнуўся на мох ды з усяе сілы ўшчаперыўся за зямлю. Выяўляецца — вось калі кульмінацыя славутага п'янства!

Ужо-о? — здзівіліся хлопцы.

Ну і слаба-ак!

— Уставай, герой!

Я ўсё баяўся адарвацца ад зямлі.

Таварышы падхапілі мяне, прысланілі да ствала. I больш ужо нічога не чуў, што да мяне гаварылі, якія давалі парады.

Калі прыйшоў да памяці, камбрыг заявіў:

Раскошныя ў цябе ўмовы, Алёша, зайздрошчу! Не толькі атрад — цэлае злучэнне тут можна арганізаваць. Усё залежыць ад цябе самога. Давай, дзейнічай, а нам — пара. Не будзем перашка-джаць табе і скоўваць ініцыятыву.

Камбрыг вызначыў мне камісара, начальніка штаба. На месяц уперад перадаў паролі. Даручыў адрасы сувязных і параіў, як сябе ў кожным выпадку паводзіць. Гэтым парадам я не прыдаваў значэння — яны здаліся па плячы толькі камандзіру вайсковай адзінкі.

Вайцяхоўскі нават яшчэ дастаў з грудной кішэні завернуты ў цэлафан морфій. Белы парашок асцярожна раздзяліў на роўныя часткі і адну даў мне — сыпаць нібыта ў рот цяжкараненым партызанам, каб не мучыліся.

Я быў даўно за атрад у нашай мясцовасці, але для гэтага хацеў, каб з Масквы прыслалі сюды сапраўднага камандзіра тыпу Вайцяхоў-скага. Ужо тое, адкуль ён прыйшоў бы, кідала б маіх землякоў у агонь і ваду. Арганізавацца ж самім і паставіць на чале такога войска мяне?.. Аднак парады я выслухаў, паролі і морфій узяў, бо ведаў, што адмова не паможа. Трэба яшчэ дадаць — усё гэта казытала, вядома, і маё самалюбства.

Не стала камбрыга, і адразу на мяне наваліліся клопаты. У атрад папрасіліся знаёмыя хлопцы, а чым іх узброіць? З паўстанка забраў кулямёт, гранаты (як яны цяпер прыдаліся!). Пару аўтаматаў раздабыў у сваіх сяброў бацька. Усё гэта дробязь. А тут яшчэ ўвязаліся нямецкія агенты.

З Беластока прыбылі тры мужчыны.

Гомельскія. Вывезеныя немцамі на работу. Уцяклі. Надта хочам ваяваць...

Трэба залічыць у атрад — няма куды ім дзецца. Але чамусьці страшна было заставацца з імі ў лесе. Адчуў да іх інтуітыўную непрыязь.

Суседні лес называецца Дубава. Там якраз спыніўся атрад, які прабіраўся з Белавежы пад Гродна. Камандзір яго меў лішнюю зброю, але мала людзей. Мясцовыя хлопцы чакалі, калі вазьму іх я, да яго ісці не збіраліся. Госць папрасіў, каб я іх перадаў. Хіба я дурань аддаваць людзей каму — яны потым у мяне будуць!

Тады аддай гомельскіх, гэтыя не мясцовыя, атрымаем за іх пару вінтовак.

Прапанова была заманлівая.

Тры! За кожную галаву па вінтоўцы! — не разгубіўся я.

На дзіва хлопцы ахвотна згадзіліся перайсці.

А праз суткі Маруся прыслала запіску: «Напраўляю вам у партызаны дваццаць рабочых з беластоцкага аэрадрома. Ранейшых траіх добра праверце, з імі штосьці не ўсё ў парадку».

Ляснік Міцька Карповіч сеў на веласіпед, памчаў у Дубава. У аднаго з траіх у гузіках знайшлі цыяністы калій!

Ад жаху мяне тады аж трасло. Змучаны падазронасцю ў Гута-Міхаліне, у сябе я кінуўся ў другую крайнасць і зусім незнаёмых нават добра не распытаў, бо пабаяўся, каб, бедненькіх, не пакрыўдзіць.

Унь чаму яны ахвотна згадзіліся на Дубава!

Ну,— падхапіў Міцька.— Там сапраўдны атрад, а ў цябе што за нажыва ім?

Хапаюся за галаву.

Як жа так можна! Маладыя хлопцы, нашы беларусы, раслі пры савецкай уладзе і...

Відаць, не ў мяне аднаго самыя непрыемныя перажыванні ў вайну звязаны з выпадкамі, калі даводзілася сустракацца са сваімі здраднікамі.

Выкрытыя намі ворагі сапраўды паходзілі з Гомельшчыны. У тым самым Альбертыне, пад Слонімам, скончылі школу шпіёнаў. На жаль, яны былі не апошнія. Шчасце, у Ліпніках. я меў надзейных сяброў і родныя вуглы.

6

Мая дваюрадная сястра Ліда ў даваенных лыжных шараварах з начосам ля вогнішча памешвае ў абсмаленым вядры бурду. Побач сядзіць яе ўхажор — Сяргей Папроцкі. Там жа ляжыць рабочы з чыгункі, Косця Карповіч. Зводдаль апіраецца на веласіпед ляснік Міцька Карповіч. У гушчары на варце — школьны мой таварыш Сашка Кардаш.

Пакуль што — гэта ўся наша партызанская група, якая афіцыйна так гучна называецца: атрад імя Кастуся Каліноўскага.

У Сашкі — кулямёт. Пад сасной стаяць Лідзін і Сяргееў карабіны. У Косці і ў мяне па аўтамату. У Міцькавай кішэні — два пісталеты. Такая наша ўся зброя — з дзесятак ствалоў. Абсмаленае вядро, кацялкі, мяшочкі з бульбай, крупой, цыбуляй і соллю ды загорнутае брызентам сала — таксама часткі атрада: яго маёмасць. I з гэтым найгорш. Кожны дзень ламай галаву, як запасы папоўніць, зберагчы ад мурашак,— бо жыццё без гэтых мяшочкаў, вядра і кацялкоў не вясёлае.

Убачыўшы мяне, Міцька паказвае на пакунак:

Алёшка, паглядзі, падарунак зноў табе асабісты ад Марусі!

I тут падарунак?.. Ты паспеў ужо злётаць нават аж у Беласток?

— А што? Вярнуўся з Дубава, сеў на паўстанку ў пасажырскі і павёз адкрыткі Лідзіну і Папроцкага. Паўднёвым вярнуўся. У Беластоку, давай думаю, заадно загляну яшчэ і да яе. Заглянуў і во, маеш!

Чаму таямнічая Маруся не перадала праз Міцьку адразу дзве пасылкі, а перанравіла іх рознымі спосабамі? Ні фіга не разумею! Гм, а мо падумала — калі трапіць немцам у лапы адна, то дойдзе другая?..

Адкуль у цябе такі партфель? — дзівіцца Косця.— Не іначай у нямецкага міністра спёр на шашы!

Акурат адгадалі. Паглядзіце. Толькі не абамлейце! — шпурляю ношу на мох, а сам нагінаюся над Міцькавым пакункам, разрываю паперу.

Божа мілы, там навюткае — проста з іголачкі — адзенне лейтэнанта нямецкай пяхоты!

Яшчэ Вайцяхоўскі Марусі заказаў для мяне нямецкую вопратку, і вось, атрымлівай! У прыдачу і цэйсаўскі бінокль нават.

Навошта патрэбен нам у лесс бінокль? Партызанская рамантыка! Калі б мог, то нават танк пачапіў бы на сябе...

Прыкладаю нагавіцы, мундзір — акурат! I боты мае — сорак трэці нумар.

Не Маруся — золата!

Ты думаў, што маню, калі расхвальваў?! — кажа шчаслівы Міцька.

Выходжу з кустоў пораапранутым.

Ну і не-емец! — дзівяцца сябры.

Давай, пашваргічы нам, ты ж можаш!

Выпальваю так, як лаяліся ў Штутгофе матросы. Сябры кладуцца ад смеху. Ліда аж прысядае. З кустоў высоўваецца Кардаш і шыпіць:

Падурэлі? Хочаце, каб уся ваха з пуці збеглася сюды?

Гыркаю на Сашку, рагоча ўжо і вартавы.

Усё ж такі цішэй! — просіць ужо.— Ветру няма, у лесе, халера, надта далёка чуваць!

Ладна, больш не будзем! — пру Сашку вартаваць назад.

Косця паказвае чарцяжы:

Паслухай, а гэта што? Мы такія грамацеі, што ні шыша не зразумелі!

Калі я расказаў, у хлопцаў выцягваюцца твары. Косця па сваёй звычцы чмыхае ад хвалявання носам, бытта трапіла туды смяцінка, кідае:

Дзяўчына — экстра кляса! Сапраўды — волат, а не чалавек.

Пад сасной стаіць пузатая сумка з чырвоным крыжам,— якіх адно лякарстваў ні напіхана туды. Яшчэ больш схавана пра запас у зямлянцы разам з пачкамі паперы для газеты, рэдакцыя якой бытта бы ў нас некалі паўстане. Усё прыслала Маруся. I хоць віламі пісана — будзе тая рэдакцыя ці не, а папера ў зямлянцы, мажліва, так і згіне, але наяўнасць лякарства і гэтых пачак спараджае ў нашых душах нейкія новыя якасці, а комплекс непаўпавартасці паступова тапнее.

Косця з Кардашом проста ў лес пайсці не маглі і разыгралі спектакль. Знаёмыя праводзілі іх да Валіл, паднеслі чамадан і торбы з ежай, пасадзілі ў поезд. У Беластоку Сашка з Косцем панапісвалі ў адкрытках, нібы яны ў Кёнінсбергу зарабляюць добрыя грошы на заводзе, аддалі напісанае той жа Марусі, а самі — да мяне ў Ліпнікі! Косцева жонка і Сашкава маці атрымалі цяпер па пошце з Кё-нігсбергскай пячаткай адкрыткі, абносяць па суседзях, вы-хваляюцца, як іхнія мужчыны добра ўладкаваліся ў Германіі — маюць і асобныя кватэры і зарабляюць па дзве сотні марак, а белага хлеба ядзяць там — колькі хочуць!

Легкадумна сабраліся і пайшлі сабе ў лес Сяргей з Лідай. Але ўчора мы і іх прымусілі напісаць адкрыткі. Міцька і адвёз іх у Беласток.

Ну, без прыгод адбывалася твая паездка? — пытаю яго.

Амаль. Маруся сабралася мяне праводзіць на вакзал. Выправілі спачатку нейкае дзяўчо. Яно мелася ісці паперадзе, а калі трапіць хто падазроны насустрач,— нагнуцца паправіць туфель. Вутлая такая! Убачыла дваіх эсэсаўцаў і самлела. Але атрымалася яшчэ і лепш. Усе кінуліся да паненкі, сталі ратаваць, а мы з пакетамі сабе каля іх прайшлі запраста.

То што цяпер будзем рабіць, хлопцы? — пытаюся заклапочаны.— Чарцяжы ж трэба адправіць у брыгаду, іх у Маскве чакаюць — ого як!

Ты камандзір, табе і думаць, а нам — што!

— Не адзін я. Ёсць яшчэ і камісар і начштаба! Гэтыя тытулы мы вымаўляем жартам. На самой справе, які з мяне камандзір, калі разабрацца? Або Міцька — начальнік штаба? Ён чуў, што ў вайсковых адзінках ёсць штабы, а ў штабах — начальнікі, але што яны робяць там?

Косця лічыўся камісарам атрада. Таксама палітычны кіраўнік — смех! Гэта ён калісьці налупцаваў мяне з Валодзькам за тое, што ля будкі на пераездзе мы перабягалі пуць перад паравозам. Як памятаю, Косця хадзіў у рамонтную брыгаду на чыгунку, забіваў кастылі, мяняў шпалы, палоў броўку. Пакладзісты характарам, цярплівы, як вол, ён умудрыўся нават пры Польшчы Пілсудскага ўтрымацца на пуці гадоў дзесяць, а на такое рэдка хто быў здольны. Яшчэ ён умее добра вастрыць сякеру, разводзіць пілу. Вельмі любіць чытаць кніжкі, за што яму вечна даставалася ад успыльчывай ды вострай на язык жонкі Гандзі. Але якое гэта мае дачыненне да яго пасады?

З нас траіх ніхто не служыў у арміі.

Сябрам маім крыху лягчэй. Яны вераць, што я ўсё ведаю. Як жа — знаходзіўся з паўгода ў дэсантнікаў, прыбыў з таямнічай Гуты. Ім і ў галаву не прыходзіць, чым я там займаўся! На маё шчасце, сябры саромеюцца мяне пытацца пра свае абавязкі: каму прыемна паказвацца невукам?

Хлопцы называюць нас проста па імёнах, толькі да Косці ўсе мы звяртаемся праз «вы», бо ён можа кожнаму з нас быць бацькам.

А калі адкінуць смешачкі, то праўда, трэба штосьці прыду-маць,— паважнее камісар.

Ён сядае, абхоплівае рукамі калені ды глядзіць у вогнішча.

Трэ параіцца з камбрыгам.

— Вайцяхоўскі цяпер ля Зялёнай, у леснічоўцы,— падказвае Міцька: ён у нас ведае і памятае ўсе.

Ля каторай, што пад Беластокам? — загараецца Ліда.— Я там лес саджала з дзяўчатамі, пашліце мяне!

Кожнаму хочацца пахваліцца, такімі дакументамі. Прыкідваю-ся, што не чую яе просьбы, кажу абыякава:

Вечарам на паўстанку сяду ў пасажырскі, праз гадзіну даеду да Кур'ян, а там і тая Зялёная блізка. Толькі апішы, дзе шукаць тую леснічоўку.

Пачакай! — упікае Косця.— Мы ж з табой заўтра адпраўляемся ў Скрабляцкі лес да беластоцкіх людзей. Пад Зялёную няхай махне Міцька на ровары. Колькі туды?

Глупства! — радуецца, што выйграў торг, начштаба.— па асфальце кіламетраў з трыццаць ды лесам з пяць. Гадзіны на дзве дарогі. Зараз і адпраўлюся, толькі заскочу ў Грыбаўцы, а то бацькі мяне цэлыя: суткі не бачылі, могуць падумаць невядома што.

А нам чым займацца заўтра? — пытаецца ў мяне Ліда. Яна разапрэла ад пары з вядра, паружавела, жмурыць слязлівыя ад дыму вочы. Гэта — адзіны чалавек, які ні на секунду не забывае, хто тут камандзірам. Нават ганарыцца гэтым. I калі ёй чаго трэба, звяртаецца толькі да мяне.

Няма чаго ўсім перціся туды, хопіць аднаго Сашкі з кулямётам. Пабудзеш з Сяргеем у лагеры.

Ану яго, усё сядзі ды сядзі — абрыдла!

Вайцяхоўскі загадаў, каб не было ніякіх прыкрасцей, дзяўчат у атрад не браць. Што будзе, калі даведаецца, што яна тут? Разбірае злосць.

Сама прыбегла, ніхто цябе сюды не запрашаў, лепш дома сядзела б!

Прыбегла, але, бо думала, што ты тут паязды ўзрываеш і немцаў б'еш ды іншае што цікавае робіш! Гатаваць страву і дома магла б!

Ад Лідзінай шчырасці мне робіцца сорамна і неспакойна. На самой справе, трэба ж кіраваць людзьмі, даваць нейкую работу ўсім: гэты абавязак не чый-небудзь, а мой.

Хіба дома мела б такі поспех? — устаўляе камісар.— Учора з Дубава прыходзіў Колька Навасёлаў. Нябось, бачыла, якімі вачыма на цябе зыркаў!

Выдумляеце нешта, дзядзя Косця, ха-ха-ха! — рагоча здаволеная Ліда і падтыкае мезенцам пад цёплую хустку непаслухмяныя пасмы.

Патрэбна мне тут выдумляць на цябе! Мо не праўда? Ды ніхто і не супроць. Толькі б ты выкарыстала яго заляцанне! Падлабунься да Колькі, дастань толу кілаграмаў шэсць, будзе табе і поезд узарваны!

Ліда перастае мяшаць вуголле. Забыты ў вогнішчы кіёк загараецца, дзяўчына не бачыць, нешта мяркуе.

- Але я-ак, навучы-ыце!

Будзь я на тваім месцы, то ўжо прыдумаў бы. Гэтага Навасёлава павадзіў бы за нос як міленькага, выцыганіў бы ад яго ўсё што трэба!

— А чорт яго бяры, паспрабую! - узбуджана і рашуча ўдарае яна кіем па вядры, свавольна смяецца.

Што скажа на гэта адно Папроцкі! — жартуе Міцька.

Падабраўшы пад сябе ногі, чорны, як цыган, хлапец, які дагэтуль сядзеў моўчкі, разгублена ўсміхаецца. Твар яго сцягвае нейкая нервовая грымаса.

«Што, што»,— крывіць камісар.— Тое, што ў свой час казаў я, калі заляцаўся хто-небудзь да маёй бабы: значыць, ладная кабеціна, не памыліўся ў выбары!

Сяргей,— успамінаю я раптам,— а ты адпраўляйся ў Вораб'і. Урублеўскі наказваў, што ведае, дзе валяюцца снарады. Назбірай, вазьмі фурманку і прывязі.

Магу! — з перабольшанай гатоўнасцю ўсхопліваецца чорны хлопоц.

— Ну, вось і знайшлася на цэлыя суткі ўсім работа,— уздыхае Міцька, ставячы нагу на педаль.— Заставайцеся тут, а мне пара, хлопцы!

Пачакай! — стрымліваю.— Ты быў у Дубаве. Як там нашы хроснікі пажываюць? Камандзір атрада не намерваецца адбіраць ад нас вінтоўкі?

Дзе ты бачыў! Ен гатовы нават даплаціць табе! Тры цёпленькія шпіёны трапілі самі ў рукі, гэта ж скарб для нашай контрразведкі!

Шчэ і ордэн за іх атрымае Філімончык! — заўважае Косця.

Ордэн адбіраць не станем, а кулямёт у дадатак запатрабу-ем,— кажу абыякава, а ў самога на душы скрабе: чаму не выкрыў гэтых шпіёпаў сам? Які з мяне разява!

7

З кустоў вылазіць бацька.

Ну вас пад халеру, выдумшчыкі чортавыя, цьфу-у! — лаецца ён.— Ля дарожкі заўважаю Кардаша на варце ды іду сабе бяспечна. Падыходжу — немец маячыць, ці якое ліха?! Прыглядаюся лепш — ён! Я і абмёр. Ну, напалі на іх, думаю, капут! На мне ўсё так і задрыжала, аж змакрэў адразу! О-ёй, каб вы праваліліся са сваімі фокусамі! — бацька прысланяецца абяссілена да сасны.

Мы рагочам.

Добры інтэрас! Сынок бацьку напалохаў, яшчэ і пасмейваец-ца сабе! — падае ён вузялок з ільнянай лапіны, праз якую выступаюць тлустыя плямы.— На, немец. Яна табе штосьці прыслала тут, глядзі...

Я бяру вузялок. Усярэдзіне нешта мяккае і цёплае, нібы кацяня. Разгортвато лапіну — бульбяная бабка з карычневай прыгаркай! Значыць, сёння мама пякла хлеб. Сарамліва азіраюся: позна ўжо хаваць сямейную інтымнасць.

Падыходзьце, частуйцеся!

Дахаты паеду вячэраць я,— адмаўляецца Міцька.

У мяне пякотка ад гэтага,— аднекваецца і Косця.

Сяргей прыкідваецца, што ўвогуле не звяртае ўвагі на такое глупства. Адна Ліда цягне руку і ўздыхае:

Эх, дзядзю Нічыпар, прынеслі б да гэтага смаку яшчэ і малака халоднага!

Бацька не чуе. Ён падсаджваецца да вогнішча і ўважліва мяне разглядвае.

А нічога сабе немец атрымаўсяі

Закурвае.

Та-ак. Павазіў сёння гной, разбіў пад бульбу назаўтра, заглянуў на «пошту» — партфеля няма. Ладна. За дзень намаяўся, што рук не чую, і думаю — не, сёння да іх у лагер не павалакуся ўжо, лепш спаць лягу раней хоць адзін раз. Та-ак. Вяртаюся дамоў, а яна скончыла якраз другую печ хлеба вам і накладвае меншаму ў па-сылку сухары ў той Штутгоф. Кажа: «На, старэйшаму занясі хоць бабкі свежай, ён так любіць!» Я — упірацца, але як учапілася, бы смала, то мусіў валачыся! Прыходжу і — на табе! Раніцой мяне немец ганяў з кульбай па полі, у абед машынай яны прыязджалі на хутар па мёд, вечарам прыходжу сюды, і тут немцы — і што такое на мяне сёння напала, за якія грахі, цьфу, халера!.. Міцька, ты куды сабраўся, пастой яшчэ!

З-за вашага, дзядзька Нічыпар, партфеля давядзецца мне сёння папакруціць!

Расказваем пра нашы планы.

Ой, ляснік, лямнік,— ківае стары галавой,— і за што той дурны Гітлер табе маркі кожны месяц плаціць. Глядзі, згубіш ты Германію гэтак, давядзеш яе зусім да ручкі!

Ну! — згаджаецца начштаба і па сваёй звычцы ад сарамлівай усмешкі вышчарае рэдкія зубы.

Бацьку, то які цябе немец ганяў па полі? — цікаўлюся, скончыўшы з Лідай аплятаць бабку.— I праз каго Маруся прыслала чарцяжы?

Ён падрабязна перадае прыгоды сённяшняга дня.

Ну і ну! Мы прызвычаіліся крыху да нечаканасцей, але каб аж так разыграць амтскамісара?

Нашы адкрыткі ў Кёнігсберг траплялі надта ж хутка, іх вазіць маглі ў сталіцу Прусіі гэтак толькі немцы, але то былі мае толькі здагадкі. Выходзіць, я не памыліўся. На нашым баку працуе ў Беластоку цэлая група немцаў, нават мажныя чыны, гаўляйтэры. Успамінаю немцаў-камуністаў са Штутгофа.

У колькі гадзін да вас прыязджала Маруся? — удакладняе начальнік штаба.

Пасля палудня, у тры.

А я развітаўся з ёю ў Беластоку а першай! Няўжо так хутка. паспела прымчаць сюды?

На легкавой ды па асфальце? Акурат магла!

Каб вы толькі былі ў той час у мяне на хутары!

Хто б на яе мог падумаць? Такое маленькае дзіця, слабое, а якое дзельнае, а-яй-я-ай!

Мале-енькая? Нічыпар, хіба вы не пра тую Марусю гаворыце! Адкрыткі ў нас з Сашкам брала рослая баба, з вашу жонку, гадоў мо пад сорак!

Сорак — не сорак, а — пад трыццаць будзе мець,— устаўляе начштаба.— Яшчэ з мушкай ля носа тут...

З якой табе мушкай? — абураецца бацька.— За дурня мяне лічыце?

Я маўчу, бо з Марусяй яшчэ не сустракаўся. Але насцярожва-юся. Няўжо і тут крыецца правакацыя, як з гомельскімі добраахвотні-камі? Не ведаю што і думаць.

Параіцца з Вайцяхоўскім? А ці не высмяе мяне?..

Раздзел другі

1

Раніцой адпраўляемся ў Скрабляцкі лсс.

На мне — той самы лейтэнанцкі мундзір, у камісара — сіняя вопратка чыгуначніка. Адзін Сашка ў цывільным. Гарадоцкія паліцаі носяць на правым рукаве павязкі з нямецкай пячаткай і надпіам: «Гільфсполіцай». Саша вышэй локця павязаў сабе хустачку, намаляваў нешта вуглём.

Дваццаць чалавек, прысланых Марусяй, мы памясцілі зводдаль. Хопіць з нас гамяльчан; перш чым прыняць гэтых у атрад, да гасцей добра прыглядзімся. Іх немцы везлі на работу ў Германію, не давезлі і пакінулі ў Беластоку на аэрадроме. Сярод дваццаці знайшоўся нават прапаршчык царскай арміі, нехта Смірноў, яго я назначыў ка-мандзірам і даў тры вінтоўкі. Зброі гэтай мала, у нас быў запас, але я рызыкаваць пабаяўся, затое падрабязна расказаў, куды можна хадзіць, куды нельга. Потым кожны дзень да іх мы заглядвалі. Каб цяпер хто-небудзь з боластаччан захацеў нас прадаць, то зрабіць гэта не так проста — дзе мы стаім, беластаччане не ведалі.

Скрабляцкі лес ад Ліпнікаў аддзяляе аўтастрада. Для бяспечнас-ці ўздоўж асфальту дрэвы немцы спілавалі і высеклі нават усе кусцікі. Выходзім на прафілактычную паласу, набліжаемся да асфальту. У двух напрамках снуюць машыны. Салдаты з кузаваў махаюць нам рукамі. Патрулёў не відаць. На ўсялякі выпадак махаем рукамі салдатам і мы.

Спакойна перасякаем шашу.

Ля месца, дзе размяшчаўся лагер, адчуваю няладнае. Лес чамусьці здаецца мёртвы і пусты. Нас агортвае трывога. Чаму не відаць вартаўніка?

Па-пластунску! — шапчу сваім.

Асцярожна паўзём на пагорак. Выглядваю на паляну і нямею.

Там, дзе было вогнішча ў беластаччан, цяпер валяюцца транты, паламаныя фанерныя скрыначкі, чамаданы, пагнуты алюмініевы посуд, перасыпаны крупой і гарохам. А сярод хламу выдзяляюцца сваёй жудаснай белізной тры голыя целы. Уражаны ўстаю, прыглядваюся.

Першы ляжыць барадаты дзядзька, за ім пятнаццацігадовы хлопчык і дзяўчына.

А-а, нарэшце з'яві-іліся! — вылятае з гушчару растрапаная дзяўчына з абветраным скуластым тварам у лішаях.— Гэта ты, сволач, пакінуў нас тут адных немцам. Гэта ты нас загубіў?! — нападае яна на мяне.

Нікіціна, супакойся! — просіць камісар. Ён тут быў ужо некалькі разоў і ведае ўсіх па імені.— Не мялі глупства, Саша, расказвай лепш, што здарылася!

Табе не падаба-аецца? — раз’юшана паварочвае яна ўжо на Косцю.

Камісар адступае.

О, не-е, сволач, не вырвешся! Не выкруцішся, нягоднік! Загубіў нашых і думаеш, гэта так пройдзе табе? Хоць вочы твае паганыя выдзеру з карэннямі, душагуб ты!

Яна і праўда цягнецца да камісаравага твару з кіпцюрамі. Ашалелую, хапаю паўпол, прашу:

Супакойцеся, таварыш Нікіціна!

Мы для вас не людзі! Нас, адных жанчын, вы не прынялі — думаеш, не водаю? Пусці,— адчайна тузаецца яна.— Мы ішлі як да сумленных партызан, а вы? Разадзеўся ў нямецкія транты, бы на маскарад! — упікае мяне.— Для цябе ўсё гэта гульня, форс, а людзі, паглядзі туды — мёртвыя! Гэта ты іх забіў! Ты! Ты! Ты!.. Толькі не думай, што іхняя кроў абыдзецца табе за так, адрыгнецца, пачакай! Ох-ха-ха-ха! — затраслася ў маіх руках ад бяссільнага плачу.

Сапраўды, я намерваўся перадаць жанчын камандзіру ў Дубава і атрымаць столькі ж аўтаматаў. Хто паспеў расказаць ёй? Дзеўка столькі мае злосці і энергіі, што цяпер яе не аддам ні за якія скарбы. Кладу Нікіціну на мох.

З-за яліны паказваецца пажылая кабета. Яна складвае, як да малітвы, рукі, бухае на калені, паўзе да мёртвай дзяўчыны. Кабета змахвае з пажаўцелых грудзей і шыі мурашак, прыкрывае васковую галізну цёплай хусткай, абдымае мёртвуго галаву і з невыказным болем цягне:

Ах, Фа-аночка, ах, сястры-ычка, як цяпер без цябе дамоў мне вяртацца, як без цябе жы-ыць!..

Не магу на гэта глядзець.

З кустоў выпаўзае Смірноў з вінтоўкай. Яго і так доўгая і хілая фігура зношанага пяцідзесяцігадовага чалавека цяпер зусім згорбле-ная. Вопратка вісіць, бытта на пудзіле. Босыя ногі брудныя, калашына распаласавана ад калена да самага нізу. Прапаршчык няўклюдна прыкладвае да казырка пальцы, грэбае мох ступакамі:

Таварыш камандзір атрада...

Перастань крыўляцца! — абрывае яго Косця.— Кажы адразу, як было!

Не стала чаго ў нас есці... Не сядзець жа склаўшы рукі і не чакаць манны з неба! Звечара павёў іх у Каўняны. Вартаўнікі пачалі біць у жалеза. Потым сталі страляць трасіруючымі. Я хацеў мірна, але гэтыя,— паказвае на кучаравага бойкага хлапца,— сталі адстрэльвац-ца...

А мо трэба было цярпець? — гыркае той.

У крайніх хатах набралі капусты, хлеба, бульбы і вярнуліся на світанні...

А на лузе за вёскай пакінуді на траве след! — перабівае хлопец.— Яму казалі ісці дарогай, а он — напрасткі, бытта часу не было!

Знайшлі каго назначаць старшым! — ускоквае Нікіціна.— Ён свае сарочкі баіцца! Унь — шырынкі сабе не зашпіліць нават, паглядзіце!

Смірноў вінавата пацягнуў руку ўніз, тарапліва стаў папраўляць нагавіцы.

Яму абы паўлітра, больш і трава не расці!

Павылазілі з кустоў і астатнія.

Што праўда, то праўда, для гэтай групы я выбраў няўдалага чалавека камандзірам. Мяне падкупіла яго званне. У партызанскай справе ўсё іначай, чым у войску.

...Паснедалі, паклаліся адпачываць. Паставіў яго па варту, Смірноў паказвае на труп хлопчыка, як галоўнага вінаваўцу,— а ён заснуў!.. Гэтых дваіх забілі, калі ўцякалі. Завалаклі сюды ўжо потым. Дзве вінтоўкі пабілі, ляжаць вунь. Боты недзе мае падзяваліся, і на сук нагавіцы напароў... Але вінтоўкі сваёй я не кінуў...

Маеш чым хваліцца!

Такая злосць на гэтага недарэку, што, здаецца, забіў бы.

Дзіця раніцой паставіў на пост? Не мог сам пастаяць, дубіна бязмозглая! — налятаю на яго з кулакамі.

Чалавек нават не ўхіляецца, пакорна церпіць маю аплявуху.

Дай спокуй! — стрымлівае мяне Косця.— Хіба тут вінаваты ён адзін?

2

Камісар мае рацыю, справа не ў Смірнове. Наслухаўшыся фальклорных легенд аб партызанах, гэтыя людзі ўяўлення не маюць, як у лесе ўсё складана: нават хлеба кавалак дастаецца не проста. З Беластока ж гэтыя направіліся да нас з чамаданамі, святочнымі касцюмамі і сукенкамі, з адпрасаванай бялізнай нават, бытта тут ім выдзеліць меліся пакоі з водаправодам і электрыкай.

На поўнач ад Скрабляцкага лесу, ля мястэчка Крынкі, па вёсках жывуць беларусы, палякі і нават — татары (далёкія нашчадкі грозных татарскіх ватаг, якія служылі ў польскіх гетманаў; потым іх каралі ўзнагародзілі нашымі землямі). Крынкаўскі амтскамісар не такі тупы і бязмозглы служака, як яго сябар у Гарадку, займаўся справамі больш значнымі. Ён яшчэ ў мінулым годзе стаў вызываць па адным з аўтарытэтных сялян і дурыць:

Палякі! На вас скардзяцца беларусы з татарамі. Чаму вы дазваляеце, каб яны здзекаваліся з вас? Дам вам зброю, пакажыце хамам, дзе ракі зімуюць!

Калі зайшлі да яго іншыя, ён ужо трымаў прамову гэтак:

— Беларусы! Няўжо вы такія бездапаможныя, каб вас крыўдзілі палякі? Учора мяне тут яны палохалі — калі не выселяць вас немцы адгэтуль, то яны беларусаў выражуць у пень! Мы, салдаты фюрэра, людзі гуманныя; завошта вас высылаць і куды? Тут жа ваша радзіма!.. Бярыце ў мяне вінтоўкі, кулямёты і не паддавайцеся! Калі вас пачнуць крыўдзіць, скардзіцца не хадзіце: у немцаў, як самі бачыце, цяпер і сваіх клопатаў хапае...

Прыкладна тое самае сказаў і татарам.

Такім чынам крынкаўскі амтскамісар узброіў з дзесяць вёсак, самых адсталых на Беласточчыне і Гродзеншчыне. Гарэлка, забабоны, панажоўшчына, папы і мулы правілі над імі. Пры Пілсудскім тут вербавалі «стшэльцаў», адсюль паходзіў бязжаласны кат дэфензівы Палтужэцкі і славуты кумір забабонных багамолак — прарок Ілья Клімовіч з Грыбава, які выклікаў цэлую рэлігійную вайну сярод праваслаўных.

Пры ўсіх сямі ўладах, якія тут мяняліся за апошнія дваццаць пяць гадоў, палітычныя перамены галаварэзы выкарыстоўвалі для асабістых парахункаў: выдавалі, саджалі ў турмы, рэзалі, стралялі, пушчалі з дымам адзін аднаго... У параўнанні са Страшавам ці Грыбаўцамі гэтыя вёскі адсталі на гадоў сто. Свядомых мужыкоў немцы перастралялі ў пачатку вайны, выдаць іх знайшлося каму.

Калі я вярнуўся са Штутгофа, на поўнач ад Скрабляцкага лесу партызаны не паказвалі носа. Там адразу паўставала страляніна, і хлопцам трэба было даваць драла. Верхаводзіў «самааховай» солтыс Тарноўскі. Страляніну пачыналі «самаахоўшчыкі», Тарноўскі гнаў конніка ў Крынкі, адтуль на падмогу машынамі прыбывалі салдаты гарнізона.

Штаб брыгады загадаў гэтыя вёскі асвоіць. З Вайцяхоўскім разглядалі мы карту і ламалі галаву, як выканаць загад. Пакуль што нічога не выходзіла.

У Каўнянах жыў бацькаў знаёмы міліцыянер, але неўзабаве загубілі і яго. Прыехалі паліцаі, звязалі чалавека, вывелі пад хлеў, куды выцякала ад свіней смярдзючая лужына, і сталі ладаваць аўтаматы.

Ну, Маскву бачыш?

З роспачы, што нічога ўжо не можа зрабіць, малады чалавек аж заплакаў.

Не бачыш? Перастань, не варта ліць слёзы! Зараз і Крэмль табе пакажам!

Так не стала і апошняй апоры.

Напрасіўся ў атрад да мяне масквіч Вася. Ён уцёк з лагера палонных, цэлы год жыў ва ўдавы, памагаў гаспадарыць. Прыбыў да нас з пісталетам і вінтоўкай — па ўсіх правілах. Я з радасцю намерыўся яго прыняць.

Не гарачыся,— стрымаў мяне камбрыг ды звярнуўся да хлопца: — Столькі часу, мілы Васілёчак, людзі пралівалі кроў, а ты ўсё хаваўся ў бабы за спадніцай ды еў верашчаку? Заслужы права быць сярод нас. Стань парабкам у Тарноўскага, дакладвай нам, што ў яго адбываецца. Будзеш спраўляцца — праз месяц камандзір цябе прыме і ў атрад!

Хлапец ахвотна згадзіўся. І як пайшоў Васіль у Каўняны два тыдні таму назад, дык нібы ў ваду кануў.

...Ах, сястры-ычка мая мі-ілая, чаму твая доля такая-ая,— усё выводзіла пажылая кабеціна.— Што я твайму жанішку-у раскажу, калі ён мяне спыта-ае!.. Даруй мне, старой, што не ўсцерагла-а цябе, не падставіла свае грудзі пад вострую ку-улю тваго немца пракля-атага!..

Міра! Міра! — адцягвае яе Нікіціна.— Хопіць, пашкадуй і сябе, не плач, гэтым ты не дапаможаш ужо! На, хлябні вады з біклажкі, во!

Але Міры не было справы ні да Нікіцінай, ні да вады, ні да нас.

З пушчы выпаўзаюць і астатнія, бездапаможна тоўпяцца над мёртвымі.

Бязмозглыя, не збірацца ў адно месца, няўжо цяжка так зразумець гэта! — разганяе іх Косця.— Мёртвым усё роўна не дапаможаце, а то секане з кулямёта і ляжаце тут усе покатам!

Камісара не слухаюць. Твары ў людзей здзіўленыя, жахлівыя.

Лічу жывых. Семнаццаць. Усе. Зводдаль глядзіць на мяне Кардаш, нібы папракае: «Нягоднік, а яшчэ і падазраваў гэтых няшчасных!»

Сам не свой бессэнсоўна тапчуся. Наступаю на нейкія валікі цвёрдыя. Патропы. Яшчэ з вострым смуродам парахавых газаў.

Глядзі! — паказваю Кардашу.

Рускі! — дзівіцца той. Знаходжу ў імху яшчэ сотню такіх жа.

Дык хто па вас тут страляў? — пытатося ў Смірнова.

Нейкія ў цывільным.

Ні аднаго немца не было сярод іх! — скардзіцца кучаравы.

Ну-у? — дзівіцца і Косця.

Гэта — банда Тарноўскага!

Як я не здагадаўся адразу! Прыйшлі б сюды немцы, дык напэўна сумелі б абкружыць і перастраляць усіх тут, як качак. Разгром учынілі сяляне-«самаахоўшчыкі». За некалькі буханак хлеба, збанкоў малака і дзесятак галовак падгнілай капусты з мінулага года загубілі траіх людзей!

Хочацца абрынуць на здраднікаў такую дубіну, каб адным махам скрышыць змяінае гняздо. Не быць мне камандзірам у гэтым раёне, калі не выкараню іх! Яшчэ ў Гута-Міхаліне чуў, як у адным месцы пераапранутыя за немцаў партызаны абдурылі прадажнікаў і іх перабілі, хоць ніхто з хлопцаў не ведаў і слова па-нямепку, чаго ж баяцца мне?

Хлопцы, пойдзем, правучым раз і назаўсёды, пакончым з імі! — абуяны рашучасцю, кажу я.

Пайшлі! — падхопліваюць не менш узлаваныя Косця і Сашка.

Чакай нас тут! —загадваю Смірнову.— Мужыкі другі раз не прыйдуць, не бойся, будуць высцерагацца засады. Ты пахавай забітых. Пазбірай бульбу, крупу, наварыце есці і пакарміце людзей! Мы сёнпя яшчэ вернемся!

Вазьміце і мяне-е з сабой! — просіцца кучаравы.

Да задумы не хапае аднаго чалавека, а хлапец мне нечым падабаецца.

Як зваць?

Мішка Лук'янаў.

Валяй па дарожцы наперад. Спаткаеш каго, свішчы «Кацюшу». Мы за табой следам!

Зразумела!!

3

На краі лесу спыняемся. Перад намі дзядзька парай коней арэ камяністае поле, дзве жанчыны тыцкаюць у баразну парэзаныя долькі бульбы. Далей на ўзгорках таксама пястраць жаночыя хусткі, варушацца людзі і коні натужна цягнуць плугі. Блішчаць выглянцаваныя дажджамі, асветленыя радасным вясеннім сонцам камяні.

Пасля кароткай нарады Мішу загадваю пад куст схаваць боты і вінтоўку. Рву на ім кашулю, завязваю назад рукі, але так, каб хлапец сам мог у момант развязацца. Кладу яму ў кішэню свой наган.

Чорт, мая форма можа выдаць! — сумняваецца Косця.— З Каўнян працуюць жа на чыгунцы, ведаюць яе!

Кардаш супакойвае:

Што ты? У Гарадку стаяць часці ўкраінскіх нацыяналістаў, у іх дакдадна такія самыя мундзіры!

Умееце па-ўкраінску? — пытаю ў Косці.

От, пару слоў звяжу...

То слухайце. Вы гаворыце толькі па-ўкраінску. Я разумею адно па-нямецку. Сашка — чыстакроўны паляк і мой перакладчык. Не блытаць.

Ясна!

Айда!

Вылазім на поле. Селянін арэ і далей. Аднак па яго насцяро-жанасці я бачу — хітры дзядзька толькі прыкідваецца, што нас не заўважае.

Кідай плуг, лодар стары, запрагай воз, даставіш нас у Каўняны!

Кардаш перакладае мой загад.

Ах, пано-очку, ах, залаценькія, навошта вы яго бярэ-эце!—галосяць цёткі.

Я — бытта глухі.

Жанчыны падлятаюць да Кардаша:

Пано-очку, харошы, скажы свайму немцу, няхай хто другі, маладзейшы, вязе вас! Унь колькі коней на полі! Мы адно прыехалі і пачынаем садзіць, людзі ўжо панасаджваліся! Чаму такая несправядлівасць нам?!

Цёткі ўсё не адстаюць ад Кардаша. Смешна, што гэтак лёгка прымаюць нас за немцаў. Гыркаю доўгую тыраду, заклікаю «маланкі, грамы, крыж і сакрамэнты», ляпаю па прыкладу далонню, і бабы адразу сціхаюць.

Нарэшце дзядзька коней запрог. Садзіцца трэба на аслізлыя ад гною дошкі. Хоць бы ком саломы якой!.. Загадваю пакласці зверху барану зубамі ўніз, з Косцем сядаем спераду, Кардаш мосціцца на барану ззаду. Як прыстала «злоўленаму партызану», Міша панура стаіць за возам, грэбае босай нагой пясок ды з-пад лоба зыркае на людзей!

— Паехалі!

Дзядзька ўзмахвае пугай, і воз кранаецца.

Добра, што трапіла фурманка. Немцы не надта ходзяць пешшу, атрымліваецца больш верагодна.

Мо ў лесе былі і немцы, толькі па свайму звычаю ішлі па дарожцы, перадаверыўшы брудную работу сялянам? Дзядзька павінен ведаць. Звяртаюся да яго праз Кардаша:

Слухай, стары! З Крынак многа машын прыязджала на аблаву ноччу?

Чатыры! — паказвае па пальцах.

Цямнее ў вачах.

А з Бераставіцы — во! — разахвочаны дзядзька растапырвае да мяне мазолістую і заскарузлую пяцярню.— I з Саколкі яшчэ адна!

Куды ж мы едзем у ліха? Немцы пасля аблавы ў Каўнянах якраз цяпер снедаюць, мажліва! Іх там можа быць цэлы батальён! Тады чаго промся ваўкам у зяпу? Гэта ж — вар'яцтва!

Агортвае трывога, не магу спакойна сядзець.

Тым часам пара адкормленых карых кабылак па мяккай раллі выцягваюць дружна воз на дарогу. Колы коцяцца ўжо на цвёрдай каляіне, і кабылкі ўздыхаюць з палёгкай.

Но-о! — жане іх фурман.

Воз затарахцеў. Насустрач нягнуцца фурманкі з гноем, плугамі, мяшкамі нарэзанай бульбы. Дзядзькі здалёк з'язджаюць з дарогі, панурыўшы насцярожана хітрыя твары, цярпліва чакаюць, пакуль праедуць халерныя акупанты. Загадваю Кардашу спытацца іх — ці застанем немцаў у Каўпянах.

Заста-анеце, толькі мацней едзьце! — ахвотна раіць нейкі аброслы шэрым шчаціннем селянін.

Ну-у, каб на вас воўк напаў! — фурман прэ кабылак яшчэ хутчэй.

Такое ўражанне, бытта добраахвотна коцімся з гары ў вогнішча.

Зыркаю на камісара. Косцеў доўгі твар з прамым і тонкім носам выражае непарушны спакой. Вось ён чынна, нібы доктар, якога вязуць з мястэчка да хворага, падцягвае на каленях сінія, з захаваным яшчэ ад прасавання кантам, нагавіцы, збівае з абшлагоў пыл, прадзімае нос і паважна пераносіць позірк у поле. Няўжо ён не чуў, аб чым мы гаварылі з сялянамі? Косця не ведае так нямецкай мовы, каб можна было на ёй абгаворваць сітуацыю. Фурман заблізка, каб шаптацца.

Паварочваюся да Сашкі.

Кардаш рассядае сабе на баране ўпэўпена, спакойна трымае наведзены на Лук'янава кулямёт, яшчэ і пакрыквае на яго, каб Мішка паспяваў за возам.

Выходзіць,— адзін я такі баязлівец?

Ну, халера на вас! — прэ сваю пару дзядзька. Кабылкі на яго пугу толькі ўзмахваюць хвастамі — свішча ў паветры, бытта махнулі пучком дроцікаў, і воз імчыць далей.

Што рабіць? Загадаць ехаць павальней — выдам сябе. Фурман абыякава сядзіць на самым краі, мае боты ўпіраюцца яму ў плечы. Якая гэтаму мужыку цёмнаму справа да нас, да таго, што ў Скрабляцкім лесе забілі трох чалавек, што была аблава, ідзе вайна?! Яму прыперла якраз бульбу садзіць.

Са злосцю піхаю дзядзьку ботам. Фурман перапалохана азіраецца на мяне.

Лейтэнант гаворыць, каб ты, сабака, злез і ішоў побач! — зразумеўшы мяне, гыркае Сашка.

Разгублены дзядзька спаўзае на зямлю. Ён прабуе бегчы, але падношанае, грузнае цела да бегу ўжо не надаецца. Чалавек адразу засопся і стрымлівае коней.

Дзякуй богу, хуткасць збавілі.

З-за пагорка паказваюцца і Каўняны. Ладна, даедзем да першага хлява і, калі што, павернем назад. Коні добрыя. Вырву ў яго лейцы, і паспеем заскочыць на гару, а там няхай сабе лезуць на Сашкаў кулямёт.

Перад вёскай трапляецца маладзіца з возам гною. Пытаемся ў яе, жанчына нам спачувае:

Ах, шкада-а! Толькі што адышла апошняя машына ад солтысавага дома, бачыла сама, ісцяны бог!

Ніба гара звальваецца з плеч.

Праз вёску бяспечней ісці пешшу—у разе чаго скачы адразу за вугал ці падай за камень і адстрэльвайся.

Стоп! Скажы фурману, можа вяртацца!

4

Дзесьці за сотні кіламетраў адгэтуль стаіць фронт. Там — тварам у твар дзве арміі. Мы дапамагаем сваёй у тыле праціўніка. Патрыятызм ва мне цяпер праяўляецца ў тым, што я прыбыў у Каўняны забіць солтыса Тарноўскага. Але, гледзячы на саламяныя стрэхі, мірныя бярозы і вербы з буслінымі гнёздамі, ужо не адчуваю ўздыму — ва мне толькі цягучы і непрыемны абавязак. Я свядома раздражняю ў сябе лютасць — не адступаць жа цяпер.

Перад вёскай чарнее амбразура дзота. Квадратная адтуліна, выкладзеная тарцамі бярвенняў. З прастакутнай дзіркі выглядае ствол кулямёта на трынозе і два заспаныя твары.

Гніды прытаіліся. I супроць каго? Крычу да іх па-нямецку.

Сюды вылазіць! — перакладае Сашка.

Сюды, кажа вам шэф! і швыдко, бісовы діты! — дапамагае Косця.

Вёска Каўняны мае мо з чатырыста двароў, у ёй жывуць беларусы, палякі і татары. Якраз было польскае свята — святога Яна. Адны працуюць, другія валэндаюцца па вуліцы без мэты. Пакуль вартаўнікі выпаўзаюць з нары, вакол нас паспявае сабрацца натоўп з сотні чалавек. Гергечу са злосцю, хапаюся за аўтамат. Кардаш паказ-вае на Мішку:

Шэф пытаецца — ваш гэта бандыт?

Не-е, пано-очку, чужы-ы ён!— хорам пярэчаць мужыкі і бабы.

Нэ-э! — крыўляю.

Далібог, не наш!

Не ведаем яго!

Мне не паложана разумець, што яны гавораць. Чакаю, пакуль Сашка перакладзе.

У вас тут кожны бандыт, фэрфлюхтэ, донэрвэтэр! — узводжу аўтамат.

Людзі шарахаюцца ў бакі. Зараз жа заўважаюць, што толькі палохаю, і хутчэй вяртаюцца, каб не прапусціць цікавы спектакль.

Цалкам уваходжу ў ролю немца. Са здзіўленнем адчуваю ў сабе пачуццё, якое перажываў у дзяцінстве, калі гуляў у вайну, быў «начальнікам» і мне падпарадкоўвалася «войска». З цікавасцю пры-глядваюся да забітых людзей. Стараюся — рэдкая магчымасць! — паглядзець на іх вачыма фашыстаў.

У паношанай саматканай вопратцы, босыя, з заскарузлымі рукамі мужчыны, з тоўстымі, як збанкі, лыткамі дзеўкі, з высушанымі тварамі бабулі анямела тоўпяцца, як загіпнатызаваныя. У вачах толькі смяротны жах! Усе яны вартыя жалю. Але жаль маглі абудзіць адно ў тых, хто ведаў долю каўнянцаў і спачуваў ім. У фашыстаў яны напэўна выклікаюць адну пагарду, параўнанне са статкам.

Заспаныя вартаўнікі нарэшце выпаўзаюць з дзота. Пру іх назад па зброю. Калі яны з'яўляюцца другі раз, загадваю канваіраваць Мішу.

Los, vorwärts!

Крочым па вёсцы. Спераду — Косця, Сашка і я. Ззаду — Мішка пад аховай блакіруе тыл. Вакол — вялізны, усё гэтак жа загіпнаты-заваны, рухомы натоўп. Пад нагамі шмыгаюць басаногія хлапчукі. Гэта яны пабеглі будзіць солтыса Тарноўскага. Пра яго я наслухаўся ўволю. Мярзотнік пры аблавах у лесе бывае больш крыважэрны за фашыстаў.

З пачатку акупацыі Тарноўскі завёў сабе яшчэ адну жонку. Абедзве жывуць цяпер недзе ў яго хаце, а незвычайная распуста наводзіць жах на баб усяе акругі. Дзіўлюся: татары — мусульмане, у іх, здаецца, не бывае мнагажонства?!. Тарноўскі ў першую сусветную вайну пабываў у германскім палоне, ведае нямецкую мову. Ці не разгадаеш, нягоднік, ты мяне?

Вартаўнікі чагосьці прыстаюць да Сашкі. Прыадстаю, услухоўваюся.

Скажы свайму шэфу, пане, што Тарноўскі ўсё мыла сабе прысвоіў, якое амтскамісар учора выдзеліў нашай самаабароне! — скардзіцца адзін.

Другі дадае:

А на мінулым тыдні прывёз з камендатуры цэлую каністру нафты і нават панюхаць нам не даў!.. Дакуль ён будзе здзекавацца гэтак з нас!..

Зараз скажу! — абяцае Сашка.— О-о, мой шэф шкуру з яго здзярэ, ён — немец справядлі-івы!

I кулямётчык кажа да мяне па-нямецку:

— Бачыш, шакалы, косць не падзялілі, грызуцца!..

Але мне ўжо не да іх.

Насустрач імчыць пажылы дзядзька без нагавіц. На ім рыжы кажух, накінуты наапашкі, белыя кальсоны і незапшураваныя чаравікі. Па тым, як чалавек спяшаецца — нібы баіцца, што яго апярэдзяць, як разганяе хлапчукоў, здагадваюся — Тарноўскі!

Спыняемся.

Гэта наш солтыс[[82]], пане!— паслужліва інфармуе нейкая цётка.

Падыходжу да Тарноўскага і зацягваю яшчэ на полі падрыхтаваную легенду:

Добры дзень! Лейтэнант Люкембах з «Ягдкомандо» Бялышток! Прыбыў сюды са ўзводам для аблавы ў лесе, але нашых груп не застаў там!

Гу-ут, пане, гу-ут! Волен эсэн?

Толькі злавілі пацана!..

Гу-ут, пане! Яйкі? Маслё?

Наколькі чалавек валодае замежнай мовай, разгадаеш з першых яго фраз. Выходзіць, тып гэты не разумее мяне?

Патрэбны мне фурманкі і вашы ўзброеныя людзі, каб адправіць злоўленага ў Крынкі і нас завезці. Зараз падыдуць яшчэ мае салдаты!

Гу-ут, гэр Шэф! Волен эсэн? Дрынкен?

Машыны: я адправіў раніцой, і давядзецца адвозіць нас на фурманках, калі мы не засталі свайго транспарту. Заадно хачу глянуць на вашу славутую самаахову.

Цьфу, ліха на яго — занадта ветліва гавару! Сапраўдны фашыст напэўна не стане дзяліцца з ім сваімі клопатамі, а загадае, і — усё!

Гу-ут, пане, гу-ут! Мо гарэлкен волен? Самагонка дрынкен? Рускі шнапс?

Сёння нашых шмат прыязджала?

Чакаю адказу. Ён зразумеў па інтанацыі, што гэта — пытанне, але разгублена маўчыць. Цяпер дакладна бачу: па-нямецку ён ні чорта не разумее, надарэмна я баяўся. Дзядзька проста вывучыў некалькі фраз ды паўтарае, як папугай, а для цёмных сялян веданне і двух дзесяткаў слоў здаецца немаведама якім дасягненнем, яны і разнеслі аб ім славу як пра чалавека, які гутарыць па-нямецку.

Тарноўскі прыкідваецца, бытта не чуў мяне, нападае на мужыкоў і баб:

А вы, сволачы, чаго выбалачылі тут свае слепакі? Р-р-раўз, падлы, адгэтуль! Арбайтэн, арбайтэн, лё-ос! Шнэль, швайны і гунды праклятыя!

Людзі, відаць, даўно прызвычаіліся да выхадак солтыса, не над-та палохаюцца. Каб не задзірацца з халерай, адступаюць на пару крокаў.

Солтыс зноў застывае перада мной, паслужліва задзірае галаву, гатовы выканаць любы загад, толькі б я не мучыў яго незразумелымі пытаннямі. Добра да яго прыглядаюся.

Ростам ён мне па бараду. Сухі, з дублёнай вятрамі і сонцам скурай на твары і лобе. Паміж губой і порыстым носам з сінімі кропінкамі вугроў — банцік рэдкіх вусікаў. Твар расплываецца ад бяздумнай ліслівай усмешкі.

— Біттэ нах гаўзэ! — паказвае рукой на сябе.— Біттэ эсэн, дрынкен!

Чорт вазьмі, не магу перастроіцца на хаду, і зноў хочацца сыпануць складаныя нямеіцкія фразы, што падрыхтаваў раней.

Выручае Косця.

Шэф тобі кажа, щоб всіх узброеных чоловіков праз пяць хвылын выставів во сюды, разумііш! — камісар бесцырымонна абрывае Тарноўскага.

Разумею...— солтыс праглынае камяк крыўды.

I щоб тут було дэсяць підвід, разумііш?

Разумсю, пане...

То дуй швыдко, а то як заіду в рыло!..

Тарноўскі адлятае ад Косцікавага прыклада, трасучы матузкамі ад кальсон, імчыць наперад.

I бімбар каб быў! — уздагон крычыць Сашка. «Бімбар» па-польску называецца самагонка.

Гу-ут, пане! — солтыс кідае ўжо на ляту.

Я часта ламаў сабе галаву, стараўся зразумець прыроду прадаж-нікаў. Адзін гатунак такой пароды людзей бачыў у турме, у Штутгофе. Перад абліччам смерці звіхнуўся адзін раз, учыніў злачынства, ратуючы сваю шкуру, тады пайшло і пайшло. Памалу нешчаслівец памірыўся з тым, што ён скончаны мярзотнік, закінуў сумленне на самае дно ды стаў ужо катам па прафесіі.

У лагеры, у турме станавіліся прадажнікамі, каб уратаваць сябе, кідаючы ў ахвяру звярынаму, шкурнаму інстынкту сваё чалавецтва. Што ж за гатунак людзей вось такіх, на свабодзе? Іх нічога не прымушае прадаваць сваіх, яны робяць гэта з уласнай ахвоты. Якая ў іх мараль, што за прынцыпы?

Вось Тарноўскі вылятае з якогасьці падворка. Ля плота стаяць бабы, мужчыны. Вуліцу перасякае статак гусей. Солтыс бачыць, што я пазіраю ў яго бок, і — трах! — дзядзьку кулаком па твары! Потым замахваецца на баб. Пад ногі трапляе гуска, ён б'е яе чаравікам і толькі тады дабіраецца да жанчын. Бабы разлятаюцца хто куды.

Выслужваецца, паказвае мне, які адданы. Яго прымітыўнае мышленне прымушае ногі і рукі рабіць тое, што на яго погляд рабіў бы я сам.

Абмежаванаму, сквапнаму, помсліваму, але дзейнаму ды яшчэ здароваму карчу далі ўладу. Прымітыўная натура, якой незразумелыя эмоцыі спагадлівасці, суперажывання, літасці, спачування і здаровай логікі — усяго, што мы разумеем пад словам гуманізм, знаходзіць сабе прымяненне ў энергічным карыстанні гэтай уладай. Грызці сумленне такога не можа — ён яго не мае.

Не раз чую, людзі кажуць: то быў залаты чалавек раней, але вайна сапсавала. Вайна толькі паскідвала наноснае, людзі пасталі самі сабой. Мярзотнік быў і ў мірны час мярзотнікам, але тады трымалі яго рамкі і яго натура не магла развярнуцца. Так і Тарноўскаму можна цяпер скінуць шкуру.

5

Хочаш не хочаш, трэба ісці да солтыса ў госці. Каторы дом Тарноўскага — няма патрэбы пытацца. Туды сыпанулі юркія хлапчукі, занялі ўжо выгодныя пазіцыі на плоце, каменнях і нават — дрэвах.

Солтыс сустракае нас на падворку і аж расплываецца ад гасціннасці.

Эсэн? Самагонка? Айер? Бутэр? Біттэ нах гаўзэ, біттэ ком, гэр шэф!

То можам і зайсці! — разважае Косця ды чмыхае носам.

Азіраюся. Два дзядзькі са зброяй, якіх мы вывалаклі з дзота, тырчаць на бруку. Паміж імі — непакорна апусціўшы галаву, з-пад лоба зыркае людзям пад ногі набычаны Мішка. Паказваю на мурог, і Міша сядае туды, апіраецца плячыма аб штыкетнік — рэдкі і нізкі, праз яго ўсё відаць.

— Ду — гір, унд ду — гір! — тыкаю пальцам. Вартаўнікі тарапліва выконваюць мой загад — становяцца паабапал Мішкі.

Кідаю вокам уздоўж вуліцы. Усё выглядае мірна. Збягаюцца прагныя да сенсацыі людзі ўсё новыя. Сашка спакойна заходзіць ужо ў дом. Косця знікае ў сенях. Падаюся туды і я.

Сядайце, сядайце! — мітусіцца солтыс, расстаўляе вакол стала табурэткі, выцірае іх палой кажуха. Ён ужо паспеў нацягнуць чорныя парткі.

Добрэ! — Косця агірачвае табурэтку, прыстаўляе да сцяны аўтамат. Ля яго мосціцца Сашка.

Азіраюся па кухні. Злева — скрыні з маслам, кошыкі з яйкамі, бітоны з малаком — прадналог для немцаў. Справа — пліта, над ёй вісяць вычышчаныя каструлі. У пабеленай чысценькай пліце весела ўжо гудуць трэскі. Ахайная і таўставатая старая татарка на патэльню выпускае яйкі. Робіць гэта спраўна, спакойна. Наогул кабета стварае ўражанне прыемнай, чыстаплотнай жанчыны.

Сядайце! — звяртаецца да мяне Тарноўскі, ставіць на стол талеркі з хлебам і парэзанай саланінай, бухае бутлем самагонкі ды бразгае жменю відэльцаў рознага калібру.

Сашка спакойна выбірае сабе відэлец. Косця разглядае на святло чатырохкутны буталь. А я злуюся — мы сюды хіба наядацца прыйшлі? Трэба хутчэй канчаць і — цягу! Але ж, халера, канчаць — забіць гэтага чалавека!

За акном цудоўнае надвор'е. Жопка Тарноўскага добразычліва нам усміхаецца і бліскае залатымі зубамі. На падлозе, дзе ад шыбаў ляжаць сярэбраныя квадраты сонца, дурэе пушыстае кацяня з ружовым роцікам і цукровымі зубкамі. Супроць мяне на выскаблены да жывога дрэва край стала локцямі наваліўся солтыс. З ім распра-віцца трэба менавіта мне, камандзіру. Вось так цяпер, у даную хвіліну, пры яго старой жонцы, у белы дзень — забіць тут ля гэтага кацяняці малапісьменнага дзядзьку, які гасцінна так клапоціцца.

Гэтым часам хлопцы бяруцца да ежы. У шклянкі булькае ўжо вадкасць.

Хопіць! — зусім спакойным голасам спыняе солтыса Сашка.

I мэні хопіць! — заяўляе Косця.— Собі, собі палывай, старый хрін, нэ хітры!

Солтыс падпарадкоўваецца. Косця з Сашкам ужо аплятаюць хлеб з салам. А ў мяне пачынаюць дробненька выстукваць зубы. Страшэнна зайздрошчу сябрам — чаму я адзін такі трус?

У хату ўвальваецца нейкі прыгажун у святочным касцюме. Лоб, шчокі і шыя чалавека — загарэлыя, бытта вымазаныя глінай. Ад госця вее здароўем і бадзёрасцю; адразу відаць — весяльчак. Незнаёмы кланяецца і роблена ўсміхаецца.

Заходзь, заходзь, Волесь, садзіся! — солтыс паказвае месца на лаве.— Знайду і табе чарку!

Дзякуй,— спакойна сядае госць, па-панібрацку звяртаецца да Косці: — Дзе вы такога бандыта выкапалі?

В лісі, поганэц, ховався! — тлумачыць яму Косця з поўным ротам.

Ты ба-ачыш, нягоднік! — у тон камісару дзівіцца дзядзька.

— Там яшчэ ёсць не адзін, толькі не надта хацелася лазіць! — выхваляецца Сашка.— Немцы не лезуць у гушчар, а па д'ябла гэта здалося нам? Пахадзілі, пахадзілі для блізіру за кусцікамі і — назад.

То ў лесе іх яшчэ по-оўна! — падхоплівае чалавек.— Нашыя сёння ў Скрабляцкім раніцой разграмілі цэлую іхнюю банду, мо чулі?

Ну-у?

О! здо-орава накрылі мы іх! Там былі ўсе маладыя — ваш, напэўна, ад іх адбіўся!

Косця з Сашкам маўчаць.

Я здагадваюся: перад намі — адзін з тых, якія так і круцяцца ля дармовай выпіўкі. Солтыс яму ўжо напоўніў пасудзінку.

— Тарноўскі, што ты наліў мне чарку поўную, як вока, як ёю чокацца цяпер буду! — нібы абураецца ён ды асцярожна падстаўляе гарэлку да сябе.

Ты надпі! — раіць Кардаш.

Хіба што! — усміхаецца чалавек да Сашкі, замацоўвае сваё знаёмства.

А цяпер — вам! — Солтыс напаўняе шклянку і мне, уважліва глядзіць сабе на выцягнутую праз стол руку з бутлем.

На-айн! — крычу.

Пры арганізацыі атрада я атруціў гэтай дрэнню ўсё нутро і катэгарычна даў сабе слова самагонкі больш у рот не браць ні ў якім выпадку. Але ж і сядзець так немагчыма.

Убягае босенькая дзяўчынка, палахліва мяне абыходзіць, хапае мужчыну за пінжак, шэпча:

Тату, хадзем-ем, мамка казала!

Скажы ёй — зараз прыйду! — нецярпліва адмахваецца нездаволены чалавек і зноў далучаецца да размовы.

Перапалоханае дзіця знікае.

Мужчыны мяне і далей трактуюць, нібы нямога,— гутараць сабе, ядуць і выпіваюць. Сядзець тут і глядзець ім у раты больш не магу.

За плітой — дзверы. За імі, ведаю, яшчэ два пакоі: бакоўка і вялікая хата. Інстынктыўна адчуваю там небяспеку — нехта нас падслухоўвае.

Узнімаіося і з аўтаматам у руцэ іду да дзвярэй. Тарноўскі хоча затрымаць, але я не звяртаю на яго ўвагі. I вось — апынаюся ў бакоўцы.

Направа — уваход без дзвярэй у вялікую хату, там адно вазоны. У бакоўцы перада мной стаіць маладая жанчына. У гарадскім шэрым світэры, пекная, бадай што прыгожая славянка са свежым, распараным тварам, бытта маладзіца выйшла толькі што з лазні. Незнаёмая горда і як бы з выклікам паварочваецца да мяне паўнаватай фігурай, глядзіць ва ўпор, насцярожана чакае.

З жахам спахопліваюся, ты— другая жонка?!. Кажуць, да вайны была замужам за лесніком, прыехала да нас з-над Віцебска...

Калісьці я многа чытаў, як у некаторых народаў мужчыны трымалі па некалькі жонак. Жанчын такіх было вельмі шкада, як нявольніц, я заўсёды абураўся, што не знаходзілася смелых людзей сумленных, якія б іх вызвалілі, і марыў — хоць краем вока глянуць на такую сям’ю. I вось я на яе гляджу і нічога не разумею.

Счарнелы, сухі, брудны і смярдзючы змаршчок з бедным інтэлектам і такая маладзіца?!. Ён жа нават ніжэйшы за яе на паўгалавы! I татарка з маладой не выдрапалі сабе вачэй!.. Яны, здаецца, нават заадно!.. Толькі і розніцы ў іх, што старая ад шчырага сэрца стараецца нас пачаставаць, а гэтая — не толькі не карыстаецца момантам, каб даць драла ад нялюбага, але выразна хоча, каб я сабе хутчэй выйшаў адгэтуль і пакінуў яе ў спакоі.

На!..— вырываецца ў мяне дзяжурная фраза, інтанацыяй якой немцы выражаюць свой настрой.— Ві гейтс, фроляйн? Загон зі маль! [[83]]

Але жанчына і далей упарта на мяне глядзіць, насцярожана сочыць за кожным маім рухам, а на яе распараным твары выступілі ўжо шэрыя плямы.

Ні то разгублены, ні то збянтэжаны, я паварочваю з бакоўкі і адразу аб ёй забываю.

Пайду, пагляджу, магчыма, нашы з лесу ідуць! — кідаю па-нямецку Сашку.

Па-ане, пі-іце, ну-у! — моліць ужо зусім супакоены солтыс.

А ты ёго не чопай. Він сь паньского роду, нэ пье цього эліксіру!

Яму лікё-оры розныя, шампанскія падавай! — паслужліва набіваецца ўсё да кампаніі мужчына.

Няхай ідзе сабе, чорт яго бяры, табе што? — крычыць на солтыса Сашка.— Нам болей будзе!

Немцы маюць панскія страўнікі! — гаворыць навіну загарэлы госць.— Гэта не тое, што ў нашага брата, беларускага мужыка: жывот — і жабу і калючы дрот, усё сажрот, га-га-га-га!

«Чалавеча, навошта цябе сюды прынесла, ішоў бы ты лепш дахаты, якой халеры табе тут трэба?..» — са шкадаваннем і трывогай думаю я, пераступаючы парог.

6

Ля плота згрудзіліся людзі. Мужчыны і жанчыны павыцягвалі шыі, адзін праз аднаго заглядаюць туды, дзе сядзіць невідочны мне Мішка. З платоў, дрэваў цікуюць і хлопчыкі. На мяне ніхто не звяртае нават увагі. Набычана слухаю і ў душы абураюся. Цырк вам тут, забаву сабе знайшлі!

Ах, бо-ожанька,— дзівіцца цётка,— які малады і ўжо бандыт!

Нягодніца. Усыпаць бы табе за гэта.

I трэба ж з такіх год падацца ў воўчую шкуру, падумайце, людзі! Мусіць, такое ўродзіцца!..

Е мацяркі такія, што так дзіця з малога настроіць! Хрыстапрадаўцы. Пачакайце ж, зараз я вам пакажу!

Сыно-очак, табе сама жыць! — чуваць ужо з натоўпу.— Цябе застрэляць, як аман у пацеры! Лепш уцякай ад іх, сынок! Даедзеце да могілак і бяжы!

Уцякай, мо пашанцуе!

Вось табе і раз!

Многія адтуль уцякалі! За вёскай будзеш бачыць крыжы і кусты — не будзь дурнем, сынок! — горача пераконвалі Мішку ўжо іншыя.

Мне цяпер здаецца, што я сярод нашых, страшаўскіх цётак. Ледзьве сябе прымушаю іграць далей, важна накіроўваюся з прыступак на вуліцу.

З акна вялікай солтысавай хаты лаўлю праз вазоны нядобразыч-лівы, насцярожаны позірк маладзіцы і зноў адчуваю сябе фашыстам. Грэбліва, наском бота піхаю браму, уваходжу на брук.

Скрозь каменні папраступалі ўжо далікатныя язычкі траўкі. Імі ласуюцца куры. Ляніва лазяць парасяты, блытаецца цяля з кончыкам сухой пупавіны і піша пад сабой мокрую лінію. За амшэлымі штыкецінамі цягнуцца з зямлі пікі маладой крапіўкі, вяргінь. Я ўпэўнены, тут усё выглядала дакладна гэтаксама на працягу трыццаці апошніх год — пры ўсіх сямі ўладах, якія тут за гэты час паспелі перамяніцца.

Іду далей.

Кузня. На ржавых плугах сядзяць сабе мужчыны, кураць, з-пад лоба зыркаюць на мяне, і ў іхніх пасцярожаных вачах я выразна чытаю: «Ты, немец, крочыш мірна, але ж халера цябе ведае, што табе можа раптам узбрысці ў тваю чужую, так незразумелую нам, башку...» Гэтыя людзі заўтра будуць успамінаць усё да дробязей і найменшыя дэталі перадаваць нават у суседнія вёскі. Трэба выкінуць нешта такое, каб і перадаваць і рагатаць мелі з чаго. Халера, не хваліся! Невядома яшчэ, чым усё гэта скончыцца!

Арбайтэн! — крычу на іх са злосцю і адчуваю, што нават чырванею ад абурэння.— Зі мусеэн але арбайтэн фюр дойчлянд, фэрштэен? Лё-ос але!

Мужчыны неахвотна кідаюць цыгаркі — ні адзін з іх не забывае агеньчык прытантаць — ды бяруцца хто за плуг, хто за барану.

За кузняй — высокі топаль. У камель убіты здаровы гак, на ім вісіць кавалак рэйкі. Ага, у яе сёння ноччу лупілі вартаўнікі і склікалі ўзброеную шайку!..

Пад топалем дзве дзеўкі. Стаяць і разглядваюць мяне ва ўпор. Выразна чую дыялог:

Які чысты, панскі немец!

— I малады яшчэ! Нішто сабе, файны! Як на ім спрытна ўсё ляжыць, халера!..

Цёмна-ру-усы...

Яны заўсёды духа-амі пахнуць!.. «Ну, заразы, я ж вам пакажу немца!»

Са злосцю заварочваю назад. Цяпер напэўна змагу выканаць тое, з-за чаго мы ішлі ў Каўняны, і сарваць усю злосць на солтысу.

Крочу да Тарноўскага.

7

На кухні нічога не змянілася. Хлопцы канчаюць аплятаць яечню са скваркамі. Разам з імі завіхаецца над талеркай, адчувае сябе нібы сярод сваіх, незнаёмы. Глядзі, як акліматызавацца паспеў, нягоднік!..

Солтыс вырывае з-пад жонкі табурэтку, махае па ёй рукавом, для большай пэўнасці яшчэ дзьме на яе, падстаўляе:

Біттэ зі-ітцэн зіх! Біт-тэ э-эсэн, дры-ынкен!

Халера, маёй злосці хопіць толькі, каб даць яму ў морду. Што тут рабіць? Спачатку трэба сесці. Апускаюся па табурэтку, дзеравя-най рукой бяру відэлец, пару бялок, падношу да рота, аднак праглы-нуць не магу. Тарноўскі клапоціцца, чым бы такім мяне забавіць.

Пане, хадзіце сюды! — паважнее раптам і маніць мяне пальцам.

Відаць, хоча нешта сказаць па сакрэту, і я нахіляюся. Але солтыс устае ды накіроўваоцца да дзвярэй.

Ком, ком, драўзэн, пане!

Іду за ім.

Да солтысавага дома пад'язджае сама фурманка. Малады муж-чына прывязвае да плота лейцы. Сядзенне воза заслана чырвоным саматканым дыванком у шашачку, на ім ляжыць дзесяцізарадная вінтоўка «СВТ».

Васі-іль, ты ж нічога не еў. На, вазьмі з сабой! — піхае яму ў рукі маладзіца вузялок.

Адстань, не да цябе! — адмахваецца фурман.— Вярнуся з Крынак, паем!

За фурманкай топчацца чалавек пятнаццаць узброеных мужы-коў. Энергічны хударлявы мужчына, убачыўшы мяне, прарэзліва камандуе:

У дзве шарэнгі стана-авісь! — і дадае на нямецкі лад: — Але — шнэль, рук-цук!

Няўклюдныя сяляне нязграбна трымаюць куляметы і аўтаматы, з панурай насцярожанасцю зыркаюць на мяне, ляніва выстройваюц-ца. Няўжо гэтыя дзядзькі сёння ноччу забілі траіх нашых? I вярнуліся раніцой дахаты, расказвалі пра ўсё жонкам, дзецям:!..

Хадзеце, пане, сюды! Біттэ, біттэ! — заве солтыс.

Выходзім на агародчык. Там ля кустоў бэзу стаяць чатыры вуллі. Чарнее скапаная на расаду зямля. У адным месцы жаўцее капец пяску — невялічкі, бытта над ім яма з морквай ці буракамі. Солтыс узлазіць па капец, уздыхае, бытта збіраецца жаліцца, як яму цяжка жыць на белым свеце. Яго грудзі цяпер на ўзроўні маіх. З цікавасцю ўзіраюся на чалавека.

Згорбленая гадамі фігура. Вочы і твар змардаванага фізічнай працай селяніна. На непакрытай галаве — кароткі вожык з мясцінкамі сівых валасінак — дакладна, нібы ў майго бацькі,— жорсткі, густы, бліскучы ад сакавітасці, з перламутравым пералівам.

Дзядзька яшчэ раз уздыхае і лезе за пазуху расхлыстанага кажуха. Адтуль дастае ржавы наган. Ага, ты, падла, хочаш пахваліцца перада мной ім.

О-о, вундэрбар! — дзіўлюся.— Русіш?

Бяру наган, узважваю на далоні. Але раблю гэта надта тарапліва, сябе выдаю, і солтыс спахопліваецца. Каб я не захапіў яго ўласнасць, ён рэвальвер паспешліва адбірае. Не выказваю ўжо цікавасці да яго зброі, і стары цалкам супакойваецца. Зноў уздыхае, тыкае ствалом сабе пад ногі, прытопвае чаравікам пясок і даверліва прызнаецца:

— Во, гэтым наганам нядаўна тут сваой рукой бальшавіка аднаго ўкакошыў!.. Чырвонаармейцам быў!.. Прытаіўся сабе тут у нас і думаў, што яму гэта пройдзе так!..

Выхваляецца, што застрэліў нашага Васю, якога мы з Вайцяхоў-скім пасылалі сюды сувязным?!. Я апешыў. Ён жа, напэўна, і баць-кавага знаёмага міліцыянера паддаў бобікам — спытай і пахваліцца гэтаксама!..

Нейкую секунду — яна здаецца вечнасцю — маўчу, уражаны прызнаннем пачвары. Памалу ва мне прачынаецца лютая злосць. Скідваю з пляча аўтамат. У солтысавых вачах — жах.

Што вы, пане, нэ-эй!

Тарноўскі выпускае наган, хоча адхіліць мой ствол, але не паспявае. Чарга пырскае яму ў жывот, парахавыя газы з сілай кідаюць яго аб зямлю.

Нэ-эй, я нэ-эй, па-ане! — нейкім падабрэлым голасам, перарывіста, хапаючы адкрытым ротам паветра, моліць ён ды стараецца ўсё злавіць за канец аўтамат.

I не думаў, што можна забіваць з такім здавальненнем. Паспешліва і нецярпліва прыстаўляю ствол да ято галавы ды націскаю спуск. Другая чарга вылятае ўжо не з аўтамата, а з мяне самога і зносіць Тарноўскаму чэрап. Солтыс выцягваецца, замірае.

Во, маеш, гад!

Выбягаю за дом. Людзі разлятаюцца ва ўсе бакі. Мішка ўжо ў адной руцэ трымае дзесяцізарадку, у другой — кулямёт. Вартаўнікі стаяць ля яго ног ракам, засланяюць твары рукамі. Дзынькаюць шыбы. Сарваўшы раму з акна, вывальваюцца з бакоўкі солтысавы жонкі — спачатку татарка, за ёй маладзіца з нейкай скрыначкай пад пахай. Яны разносяць плот, нясуцца па вуліцы. Паклаўшы рукі на падаконнік, па іх смаліць з аўтамата Косця:

Тр-р-р! Тр-р-р!..

У сенях з кімсьці дужаецца Кардаш. Ля фурманкі ляжыць на спіне мёртвы той самы фурман, якога нядаўна жонка называла Васілём. За фурманкай тырчаць абалдзелыя дзве шарэнгі людзей. Іхні камандзір выцягнуў шыю, глядзіць на мяне са здзіўленнем, не моргаючы вачыма. «Самаахоўшчыкі» яшчэ нічога не разумеюць — не даць апамятацца ім!

Падлятаю да шарэнгаў, тыкаю ствалом перад сабой і не сваім голасам крычу:

Зносіць сюды зброю! Але хутка, чорт вас пабяры! Ану, бягом марш, шнэль, рук-цук!

Яны паспешліва і нават як бы з аблягчэннем кідаюць мне пад ногі ўсё, што маюць, затым вяртаюцца на месца. Кожны хоча схавацца за плечы другога, і ў выніку збіваюцца ў цесны натоўп.

Апошняя вінтоўка ўпала на брук, я аб'яўляю, хто мы такія. Ачмурэлыя «самаахоўшчыкі» пяляць жахлівыя вочы, не рухаюцца з месца. Я ўсё гавару і гавару. Гэта мая, мабыць, першая публічная прамова. Ніколі ні да таго, відаць, ні пасля так я не лаяўся. Усё, што ва мне накіпела, вылілася цяпер у самую адмысловую лаянку. Потым не мог успомніць ні адной фразы, але хлопцы казалі, прамова атрымалася ўнушальнай. I не думаў, што лаянка часамі можа даставіць гэтакую асалоду.

8

Сябры закідваюць трафеі на падводу, валакуць скрыні з маслам, кошыкі. Аднак я паспяваю скеміць, што ўсё куды складаней, чым здавалася нам у лесе. Галоўнае мы выканалі, а цяпер трэба выносіць ногі, пакуль цэлыя.

Адставіць! — камандую.

Чаму?

Не ўсе «самаахоўшчыкі» паспелі сабрацца! Яшчэ столькі ж іх па хатах хаваецца! Валі на спіну, колькі панясеш, і давай бог ногі!

Камандзір, падводы ж падрыхтаваны!

Аднак хлопцы падпарадкоўваюцца. Чапляюць на сябе трафей-ную зброю, і адпраўляемся.

Выходзім за гумны, а ззаду адкрываецца страляніна. Падаем у барозны, прытойваемся. Б'юць з кулямёта, «СВТ» і вінтовак — густа, бязладна, і кулі ідуць над намі высока.

Ану! — кідаю Кардашу.

Сашка з рукі выпускае цэлы дыск ца платах і стрэхах — стрэлы ў вёсцы адразу змаўкаюць.

Бягом за гару!

Перавальваем узгорак, уздыхаем з палёгкай — цяпер толькі браневіком нас дагоніш. Зрэшты, чорта лысага, па ворыве і ён не пойдзе.

Мы ўратаваныя!

Каб паехалі падводай — амін! — з жахам заяўляе Косця.— У фурманку трапіць — раз плюнуць!

Нейкі бог мяне надавуміў у апоншюю хвіліну не браць коней! — прызнаюся, узбуджаны.

Ну, сволачы, будзеце цяпер памятаць нас! — трасе кулаком узрадаваны Кардаш.

Валачомся абладаваныя, як вярбдюды, трафеямі, не можам супакоіцца. Каб паглядзець на нас збоку, можна падумаць, што брыдуць нейкія вар'яты. Што можа быць прыемней адчування, калі выходзіш з безнадзейнай сітуацыі. Успомнім што-небудзь і рагочам ад таго, што падаем з ног.

«Люкембах аўз дэм ягдкомандо Бялішток...» — дражніць мяне Кардаш ды заліваецца смехам.— Адкуль такое ты прозвішча выкапаў?

Аддыхваюся, стараюся ў сабе загамаваць дзікую радасць. Ні то плачу, ні то смяюся і кажу:

Са Штут-тго-офа на ра-бо-оту везлі нас до-ошкі выгружаць, га-га-га-га!..— даўлюся смехам.— I капо наш, начальнік такі быў, нямецкі бандыт, Люкембах. Прозвішча выб-браў добра знаёмае, каб язык не зап-пля-таўся!.. О-ой, ух-ха!..— прабую аддыхацца.

Ну, будзе нам, як там было, так было! Галоўнае — справу зрабілі і галовы цэлыя! Цяпер наўрад ці хто з Каўнян захоча падняць вінтоўку супроць партызан! — кажа камісар.

Дзесятаму закажа!

Хлопцы, але ж як ужывалася з ім і другая жонка, як вытлўмачыць гэтае дзіва?!. Я налез на яе ў бакоўцы і аж разгубіўся!

А як яны абедзве, сцервы, кінуліся на нас! — дзівіцца Косця.— Штосьці ў руцэ мелі...

Я ўжо пераскоквато на іншае.

I як вы маглі спакойна гэтак есці ў Тарноўскага? Я ад страху ледзьве на нагах трымаўся, і калені падгіналіся!.. Часамі глядзеў на што-небудзь і нічога абсалютна не бачыў. Я мог рабіць адно тыя справы і ў такой чарговасці, якую сабе ўлажыў раней. Сеў на кухні за стол, але зараз жа мусіў выйсці на вуліцу, хоць крыху супакоіцца, а вы...

Ты бая-аўся?— дзівіцца Косця.— Не брашы нават, бо не паверу!

Вяртаюся потым з вуліцы, а вы сабе спакойна жарэце, выпівасце, нібы на хрысцінах!

Не можа быць, каб ты баяўся! — не верыць, перабівае Кардаш.— Во, у мяне сапраўды ад страху ногі дрыжалі, часамі нічога не чуў і не бачыў. Але пагляджу на цябе, як ты спакойна гэтак пахаджваеш надзьмуты, нібы сапраўдны фашыст, і страх як рукой здымае. А потым...

Альбо я! — не дае яму сказаць Косця.— Едзем на фурманцы і куды, каб хто спытаў, чаго? У Каўнянах мо нас чакаюць танкі ці гарматы?! Успомніў жонку, сыноў... Ну, думаю, быць вам сіротамі! Пагляджу на цябе, як ты ўпэўнена і бяспечна рассеўся на баране, кляну сябе, што нарадзіўся такім баязліўцам!

Здзіўлена гляджу на сябра ды прыкусваю язык.

А я сабе часамі пытаўся,— устаўляе і Міша.— А мо мяне немцы і праўду злавілі і вядуць у камендатуру, мо раней, што было,— толькі ўсё снілася?!. Пагляджу на вас — усё такое натуральнае, што аж сэрца ў пяткі залазіць!

— Га-га-га-га!

Узрадаваны, лічу зброю, хвалюся:

Браткі ж вы мае, гэтым трафеем дваццаць чалавек можна ўзброіць!

— Фу-у, апошнія дыхі выпірае! — пачырванелы камісар абапіраецца аб сасну, выцірае лоб і шыю.— Хутчэй бы да Скрабляцкага лесу, там бы частку пакінуць гэтага дабра беластоцкім...

Мішка Лук'янаў дастаў з-пад ядлоўцу боты, абуваецца, бліскаючы шчасліва вачыма.

Чорт іх бяры, пакінем, цяпер напэўна будуць берагчы,— падаю на мох.— Камандзір мне не падабаецца. Мо Мішку паставім, пакуль у атрад іх перавядзём?

Няёмка крыўдзіць пажылога Смірнова,— шкадуе камісар.— I так, беднаму, дасталося, за ўсё жыццё такога страху не меў. Усё роўна ў Ліпніках камандзірам пад імі будзеш ты адзін. Няхай гэтых пару дзён пакіруе. Нікіціна з Лук'янавым спуску не дадуць, праўда, Мішка?

Нашто чакаць? Перавядзіце нас сёння! — просіць хлапец.

На самой справе, чаму нк падключыць іх да атрада зараз жа? Цяпер яны бітыя, а за аднаго такога бітага двух нябітых даюць! — Раніцой да вас заглянем і вечарам правядзём праз шашу! — аб'яўляе Косця.— Суткі пацерпіце?

Вы-ыцерпім! — весялее хлапец.

9

У Ліпніках нас ужо чакаюць.

Сяргей Папроцкі прывёз цэлую фуру 76-міліметровых снарадаў, склаў пірамідай, прыкрыў яловымі лапкамі. Яшчэ прывёў са Скраблякоў навабранцаў — Грышу Налівайку і Сашку Янкевіча. Абое трымаюць паміж калень «СВТ» з самаробнымі прыкладамі, скромна, як госці, сядзяць ля вогнішча і з цікавасцю прыглядваюцца,

Ліда вярнулася таксама не з пустымі рукамі.

Абое спадзяваліся здзівіць нас, цяпер разумеюць, што ў параўнанні з нашай выправай на Каўняны іхнія поспехі — дзіцячая гульня. Яны прагна ловяць падрабязнасці нашага ўзбуджанага, адрывістага апавядання.

Пад вечар на веласіпедзе падкатвае Міцька. Мы збіраемся пахваліцца, а ён яхідна заяўляе:

Усё ведаю! Адразу здагадаўся, чыя работа!

О! нават да Грыбоўшчыны дайшло?

Пачакай, рана ты радуешся! Вы, сабакі, застрэлілі там чалавека свайго!

?!

На цэлыя Каўняны быў у мяне адзін сумленны хлопец, і таго забілі...

Нашы твары выцягваюцца.

Я-ак? — дзівіцца камісар.

А халера вас ведае!

Я стараўся як найменш праліць крыві, усё аддзяленне «самааховы», абяззброіўшы, разагнаў па хатах. Акрамя солтыса, там загінуў яшчэ фурман і той дзівак, якому прыспічыла ў такі момант выпіць з немцамі. Каторы з іх Міцькаў знаёмы?

Думаеш, ты разабраўся б у той час, хто вораг, а хто прыяцель? — бурчыць Косця.

I разабраўся б! Каб быў там, то гэтай ахвяры не было б, не сумнявайся! I золата Тарноўскага з рук не выпусціў бы, як вы!..

Ах, вунь што за шкатулка была ў яе руках!

Хто табе перашкаджаў? Нябось, сам не захацеў брудзіцца, да Вайцяхоўскага мэнтнуў!

Не вы мяне пасылалі ў леснічоўку?

У праклятай вёсцы нават носа не было калі выцерці! Увесь час так і глядзі, каб з-за вугла не запусцілі ў цябе дыск з «дзегцярова»! I нават жонкі Тарноўскага хацелі замкнуць нас на кухні ды не выпусціць — малодшая выскачыла ў сені з вялікай хаты другімі дзвярыма і ўжо бралася за засаўку!

Вядома, найлепш — пальнуў у першага, хто падвярнуўся пад руку, і ўсё! А навошта выпусцілі яе са шкатулкай? Што нам Вайцяхоўскі гаварыў?

Міцька, там разбірацца вельмі не было калі! — пераконвае і Кардаш.— Ды наогул, хлопцы, сваркай чалавека не вернеш з таго свету!

Я, камандзір, вінаваты найбольш. Сяджу — нібы вады ў рот набраўшы. Выяўляецца, яшчэ і золата мы празявалі!.. Апраўдвайся цяпер перад штабам брыгады, чаму баба абдурыла!..

Хвіліну маўчым.

З партфелем што? — спрабую адцягнуць увагу.

Ноччу прыйдзе чалавек, забярэ ў Гуту...

Размова не клеіцца. Нават Ліда, Сяргей і новенькія адчуваюць сябе вінавата: не адважваюцца ўзняць вачэй.

Вайна,— уздыхае камісар.— На вайне трапляюцца і нешчас-лівыя выпадкі, што зробіш?

Апраўданне можна знайсці на кожны «выпа-адак»! — з горыччу махае рукой Міцька.— Толькі ж так, хлопцы, доўга не наваюем тут!

Зноў маўчанне, нібы на хаўтурах. Сумна пазіраем у вогнішча. Разгарачаны Міцька абапіраецца адной рукой на руль, другой на сядло, глядзіць сабе пад ногі і ледзь не плача.

I трэба ж было налезці пад руку якраз, от жа лёс чалавека! — паціскае плячыма Косця.

А каторы з іх твой знаёмы? — вінавата пытаецца Сашка.

Міцька не адказвае.

Фурману трапіла шалёная куля,— пачынае ўспамінаць камісар.— Солтысіхі, сцервы, калі не ўдалося нас затрымаць, хапілі шкатулку, у якой, мабыць, і было тое самае золата, і далі драла, хоць я цэлы дыск змарнаваў на іх! А той, каторы выпіваў з намі...— узнімае вочы на Кардаша.

Ускочыў я ў сені,— тлумачыць Сашка,— і гэты тып нырае за мной! Я ў дзверы, і ён у дзверы! А там яшчэ гэтая маладая баба, што хацела нас засунуць! Заклінілі мы праход. Ён здаравейшы за мяне, так і павалок за сабой. Мой кулямёт настаўлены на вуліцы, бо снадзяваўся, што «самаахоўшчыкі» смальнуць па нас, яны ж выстраіліся пад плотам! Спуск узведзены, а ён, дзівак, зачапіў кішэню за дыск. Сталі мы тузацца. Я для страху хацеў даць чаргу ўверх, але чарга так і секанула яму ў грудзі, ён адразу і абмяк! Нанесла яго, халера, якраз!

Эх, вы, дзеці, да зброі дапалі!.. I баб з такім багаццем прамаргалі! Адных царскіх рублёў, што людзі за выкуп ад расстрэлу назносілі, колькі Тарноўскі меў,— цэлы самалёт за іх можна было б купіць для арміі!.. Да ну вас, рабіце, што сабе хочаце! — кажа плаксіва начштаба, з вышыні свайго двухметровага росту зняважліва нас азірае, скача на веласіпед і знікае.

— «Наліў чарку — поўную, як вока!..» I прыбягала ж клікаць дамоў дачка, чаму ж не паслухаўся, не пайшоў? — папракае нябожчыка Косця ўслых, не могучы ніяк памірыцца з тым, што здарылася.

Зноў павісае няёмкае маўчанне.

Прыбягае бацька.

Хлопцы, вы тут снакойна выграваецеся ля вогнішча, вылежваецеся, нічога не чуеце, што робіцца на свеце! — адразу нападае на нас.

?!

То ты нічога не ведаў і праўда? — прыстае ўжо да мяне.— У-у-у, а яшчэ і камандзір! Г... ты, а не камандзір пасля гэтага! У цябе павінна быць наладжана разведка спраўна, павінен ты наперад усё ведаць, яшчэ і бацьку падказаць, а не пытаўся б!

Не цягні, кажы хутчэй, што ж здарылася!

I скажу, скажу, слухай! У Каўняны сёння прыйшло аднекуль мо з полк нашых! Сколькі яны паклалі немцаў, прадажнікаў — Ніхто і дагэтуль не можа палічыць! Машынамі немцы сваіх вывозяць цэлы дзень! Паслухайце пайдзіце, што людзі па хатах. гавораць. Гудзе ўсюды, як у вуллях!

Да ну-у? — пераглядваемся мы.

Яшчэ й не верыце? — крыўдзіцца ён.

Бацька мае звычку перабольшваць, да яго слоў адношуся з асцярогай. Але неўзабаве з Дубава прыходзіць пасыльны з суседняга атрада.

Вы нічога не чулі? Няўяжо? — дзівіцца партызан.— Кажуць, на нейкую вёску тут нашы з планёраў высадзілі дэсант!

О-го!

Нават лёгкія гарматы высадзілі! Абкружылі немцаў, прадажнікаў, нарабілі месіва і адышлі ў лес. Камандзір паслаў мяне навязваць з імі кантакт.

Ідзі, ідзі, навязвай!

Ноччу з'яўляецца сувязны са Страшава. Гэты ўжо кажа пра савецкія танкі і браневікі, якія прыбылі ў Каўняны. Так гаварылі салдаты з чыгуначнай аховы.

Адчуваем сябо імяніннікамі.

Кладземся з Косцем спаць рана, каб на світанні вырушыць у Скрабляцкі лес. Ад навін мы крыху супакойваемся, забываем пра ракавую памылку, і сумленне ўжо нас не мучыць. Адчуваю стомле-насць, таму адразу засынаю.

Сярод ночы мяне нехта штурхае.

— Ты чаго тут зноў? — узіраюся на свайго начштаба і заўважаю ў ім перамену.

Пад'ём, будзі Косцю, і паедзем!

Ачмурэў? Мы адпраўляемся зараз за шашу рыхтаваць у паход Смірнова-прапаршчыка.

Глупства! Няхай ідзе Ліда з Папроцкім. Яны прывядуць не горш за вас. Мы пойдзем у іншае месца!

Што такое зноў? — бурчыць Косця і ляніва пазяхае.

Хлопцы, пад'ём! — ужо крычыць Міцька.— Слухайце, халера на вас, лодары! Каўнянцы яшчэ ўчора адвезлі крынкаўскаму амтскамісару рэшту зброі! Пад вечар здалі яе Янышы, Галынка, Валенты і Кухны! А з Азяран і Голікаў мужыкі прыслалі да мяне паслоў. Прапануюць, каб зброю забралі ў іх мы. Ведаеце, колькі яе там? — пару фурманак, цэлую роту можна ўзброіць!

Сон з мяне нібы рукой здымае. Саджуся.

Нават у цемры бачу, як у Міцькі блішчаць вочы. Ён увесь дрыжыць ад хвалявання.

Э-эх, сама сон якраз! — пазяхае Косця.

Разумееце? — Міцька працягвае.— Учора вы, чэрці, адным махам асвоілі ўвесь паўночны раён! Ад паслоў адбою няма! Да майго бацькі валяць! Адкуль, заразы, толькі і даведаліся, што мае стары сувязь з партызанамі! Прыстаюць да старога і прыстаюць! Просяць, каб ім даравалі. Кажуць, думалі, што ў лесе толькі бандыты швэнда-юць!

Ну і што? — флегматычна бурчыць Косця, скрабецца пад пахай.

Бадзяга прыкідваецца, што яму ўсё роўна, і помсціць цяпер Міцьку. А я-то думаў, што Косця — дабрак, не злапомны!..

Чорт, здолеюць Ліда з Сяргеем справіцца з групай? Стрэльне хто на шашы, разбяжыцца гэтае бесталковае войска па лесе, як яго збярэш потым?

За шашой будуць чакаць два веласіпеды, грыбоўшчынскія хлопчыкі падгоняць! Націснем на педалі і праз гадзіну будзем там! Столькі зброі нават нам не снілася! Хутчэй, бо крынкаўскі амтс-камісар ачухаецца і здагадаецца раней нас раззброіць «самаахову»!..

Калі на жыццёвым шляху кожнага чалавека трапляюцца і праўда свае гордзіевы вузлы, то я ўпэўпены, гэта быў — мой. Аж дух займае ад перспектывы, якая перад намі адкрываецца пасля выпадку ў Каўнянах. Ніколі, здаецца, не быў я гэтак шчаслівы.

Раздзел трэці

1

Робіцца ў Ліпніках цесна, трэба шукаць стаянкі ў вялікім лясным масіве — тут нас лёгка высачыць і пакрыць. Збіраемся перакачоўваць у Каралёўскі лес. Ён ад Страшава кіламетраў з дванаццаць, адтуль будзем прыходзіць сюды на заданне. Застаецца толькі і ўладкаваць тое-сёе.

Церахаў Міцька з Грыбаўцоў да вайны служыў у Чырвонай Арміі, ля Мінска трапіў у палон і за калючым дротам пад Беластокам ужо канаў ад голаду, вошай і холаду. У лагер да іх зачасціў белагвардзейскі афіцэр ды стаў прапаноўваць тым, хто запішацца ў нямецкую армію,— ежу, вопратку і волю. Міцька трымаўся, трымаўся і вырашыў рызыкнуць — запісаўся.

«Няхай толькі пакормяць і выведуць за калючы дрот — убачаць мяне тады, як сваё вуха!» — разважыў ён.

Грыбавец пачаў вартаваць зручны момант.

Немцы з такіх палонных сфарміравалі вайсковую адзінку і сабраліся адпраўляць яе на Усходні фронт — несці дапаможную службу ў часцях вермахта. Міцька папрасіўся на некалькі дзён дахаты на пабыўку. Да яго ў спадарожнікі навязаўся нямецкі яфрэйтар, з якім і прыбыў хлапец у свае Грыбаўцы.

Прыехаўшы ў родную вёску, Міцьку пацягнула да нас. Церахаў сын, аднак, папрасіў усё зрабіць так, каб нават бацькі не здагадаліся, куды ён дзенецца. Мы Церахавага сына ведалі да вайны, узяліся хлапца ратаваць.

Настаў час і начштаба пакінуць хату. Лесніка вырашылі ўзяць мы з «фокусам».

Яшчэ звечара за двума Міцькамі ў Грыбаўцы я паслаў пяць чалавек на чале з Папроцкім.

Солтыс са Скраблякоў паведаміў, што сабраў для немцаў многа малака, яек, масла і сыроў. Грыша Налівайка з двума хлопцамі адправіўся ў сваю вёску па харчы — пракарміць цяпер нашу араву вельмі не проста.

Заставалася ў лагеры яшчэ многа людзей, галоўным чынам беластоцкіх. Мы нават не ведаем адзін аднаго па імені. Некаторыя смяюцца няшчыра, не могуць схаваць трывогі і насцярожанасці, штучна падстройваюцца пад агульны — вясёла-бяспечны тон. Нашае знаёмства не праверана на тысячах драбніц, не замацавана суполь-най справай — перада мной яшчэ не атрад, гэта я добра адчуваю сэрцам. Трэба людзей паставіць пад небяснеку, даць магчымасць кожнаму сябе праявіць, зблізіцца, набрацца самаўпэўненасці.

Забіраю рэшту партызан і вяду на паўстанак Саколе.

2

На паўстанку дзяжурыць наш сувязны — Мікола Янюк. Падбіраемся ноччу, даем сігнал Мікалаю.

Патрулі пайшлі! — шэпча нам з цемры дзяжурны.— Дуйце ўсе да мяне!

Увальваемся ў будынак вакзала. Тэлефоны, тэлефоны, тэлефоны — аж пяць штук! Рычагі ад стрэлак, семафораў. Акумулятары, балоны з газам. Яшчэ нейкія апараты, карбідныя лямпы. На сценах — вялікія аркушы паперы, на іх каляровай тушшу выводзены лініі і чужыя гатычныя літары.

Нават вісіць дакладна такая самая, як па вакзале ў Аленштайне, чорная дошка для вызначэштя спозненых цягнікоў, а на палічцы ляжаць анучка і крэйда. Вышэй — знаёмы мне лозунг: Alle Räder müssen rollen für den Sieg!» і перасцярога: «Pst! Fiend hört mit!..» Апараты гудуць, звоняць, вібрыруюць. Мігаюць, як жывыя, чырвоныя і зялёныя вочкі. Мы ўсе насцярожана-ўзбуджаныя, адчуваем сябе няўпэўнена — дакрануліся да пульсу Германіі.

Сядайце! — супакойвае нас дзяжурны ў чырвонай шапцы.— Будзьце пэўныя, цяпер раней, чым праз гадзіну, патрулі не вернуцца, толькі што пакрочылі на трасу. Зараз павінен цягнік ісці з Усходу. Паклікаў вас акурат. Толькі б не паражняк нам, халера, трапіўся!

Мы прывалаклі з сабой каністры з бензінам. Ставім іх пад сцяну, прысядаем хто куды.

Гэты тэлефон ад Герынга, гэты ад Гебельса. Коля Янюк, а каторым апаратам ты з Гітлерам гаворыш? — цалкам ужо асвоіўся Кардаш і бярэцца за трубку крайняга тэлефона.

Ты што? — нападаю на Сашку.— Насцярожыш нам да часу немцаў, абсядзь!

Янюк на Кардашоў жарт адказаць не паспявае. Засакатаў ключ у тэлефонным апараце, і, як жывая, папаўзла стужка тэлеграмы. Дзяжурны хапае канец, уважліва чытае.

Хлопцы, ужо адправіўся эшалон з Валіл! З жывой сілай!

Я камандую:

Займаць месцы, як дамовіліся!

Вылятаем на перон і слухаем. Дзесьці далёка пішчыць, як камар, паравоз. Смерць эшалону мы запланавалі на стрэлцы. Камісар з хлопцамі кідаецца ў тым папрамку, і адразу раствараюцца ў цемры — богчы ім з паўкіламетра.

Стрэлкі на паўстанку цэнтралізаваныя, адчыняюцца з будынка вакзала. Калі цягнік уз'едзе на развілку, мы іх пад коламі пераложым. Адны вагоны пойдуць па леваму пуці, другія — па праваму, і колы сапраўды пакоцяцца « für den Sieg!!». Калі эшалон злезе з рэек, нашы на чале з камісарам яшчэ іх абстраляюць.

Праходзіць пяць напружаных хвілін. Па грукату вызначаю адлегласць эшалона, а праз адчыненае акно не зводжу з Мікалая вачэй, Янюк трымаецца за рычагі, глядзіць на мяне.

Ага, вось ужо ў роўнае гудзенне эшалона ўрываецца спачатку адзін здвоены стук, затым другі, трэці — гэта паравоз, тэндэр, службовы вагон...

Коля, давай! — крычу.

Янюк з усяе сілы бярэ на сябе рычаг. Візгнулі драты перадач, панеслі Янюкову волю ў цемру. Там чуецца раптоўны грукат — вагоны пайшлі скакаць, танцаваць па шпалах! Амаль адначасова выбухаюць кулямёты і вінтоўкі.

Стрэлы, выбухі, ляскат ламаных вагонаў, узмоцненыя лясным рэхам, зліваюцца ў суцэльную магутную сімфонію, там бытта хто праз вялізныя сіты густа сыпле пясок:

Ш-ш-ш!

Чорт на яго, каб хоць Косця не даў выстраліць ім пад гарачую руку ўсіх патронаў — потым зноў даставай амуніцыю.

Мікалай, выкінь мне дошку і крэйду!

Лаві!

Пакуль Янюк аблівае бензінам памяшканне і для лепшай упэўненасці крышыць сякерай апаратуру, крэйдай выводжу на дошцы: «ПА СВАІМ ДЗЯЖУРНЫМ МОЖАЦЕ СПРАВІЦЬ ПАМІНКІ. ТАК ПАРТЫЗАНСКІ АТРАД ІМЯ КАСТУСЯ КАЛІНОУСКАГА РАСКВІТВАЕЦ-ЦА З КОЖНЫМ ПРАДАЖНІКАМ!»

Дошку прыстаўляю да слупа, вяртаюся ў будынак. У гэты момант сябар чыркае запалкам.

Пфух-х-х!

Пругкая і магутная хваля гарачых газаў б'е мне ў твар і выносіць нас абодвух на перон.

З акна будынка ўжо вырываюцца языкі полымя, а на пероне відна як днём. Дошка з перасцярогай не згарыць? Здаецца, не павінна! Дзе ж там нашыя?..

Абсмаленыя і аглушаныя, кідаемся да хлопцаў.

3

Ужо развіднела, на роснай траве іскраць першыя промні сонца. Што значыць удача: спаць не хочацца зусім. Здаецца, так ішоў бы, ішоў бы і ішоў бы па лесе — усе бадзёрыя і вясёлыя, і ніхто не адчувае стомы.

У лагер наша група прыбывае першай. Ля вогнішча пуста, адно пад кустом, трымаючыся за веласіпед, вінавата ўеміхаецца валілскі Вася Курцэвіч, з якім яшчэ хлопчыкамі мы ўцякалі ў СССР. Да багажніка ў сябра прывязана тоўстая торба. Васіль увесь у рамянях, вопратка падагнаная, бытта Курцэвіч сабраўся ў падарожжа вакол усяго свсту.

Алёшка, я да цябе зусім...

Разгублена маўчу. У майго сябра вялікая блізарукасць, і нават у акулярах Вася слаба зусім бачыць. З-за яго блізарукасці мы і трапілі калісьці польскім пагранічнікам у лапы: Васіль налез на патрулёў і ўцякаць не было куды. Нашто нам патрэбен у лесе інвалід? У Валілах карысці прынёс бы болей.

Ты пытаў у каго-небудзь дазволу? — злую.— Хто цябе сюды адпусціў?

Вайцяхоўскі сказаў, праз месяц магу ісці ў лес. Сёння акурат споўнілася месяц, як ты нас пазнаёміў.

Як ты дакладна падлічыў!

А чаго ты? Хопіць у Валілах і без мяне хлопцаў, не бойся! Дарэчы, яны табе прысылаюць графік руху цягнікоў па чыгунцы, каб ты болей не пускаў паражнякоў! — задобрывае і падае вялізны скрутак ватману, які ўвесь у каляровых лініях і зігзагах.

Чорт, дакладна такая ж самая папера вісела і ў Саколе на сцяне. Я і не падумаў тады, што можа быць карыснай, даў ёй згарэць, разява!.. Яшчэ і камандзір называюся, цьфу!..

Васіль з гордасцю паказвае гранату-«лімонку».

Вінтоўкі не мог раздабыць, захапіў яе...

У лімонцы замест узрывацеля — драўляны шпень тырчыць!

Можаш дзецям яе аддаць для гульні! Турыст, збірайся дамоў!

Няхай ужо бу-удзе! — заступаюцца Янюк з Кардашом.— Малайчына, Вася! Вінтоўку дадзім, іх цяпер у нас да д'ябла!

Поспехі мінулага дня настроілі мяне на дабрадушны лад, не магу быць строгім, хоць гвалт крычы. Зрэшты, лес і атрад — не толькі мае, чаму Васіля і не прыняць? У Валілах і праўда сваіх болей, чым трэба.

Сам Курцэвіч ужо не лічыць неабходным са мной гаварыць. Апавядае сваім валілцам апошнія навіны, тыя адвязваюць з багажніка торбу, дапамагаюць хлапцу выблытацца з рамянёў. Ужо пайшлі па руках белыя коржыкі...

Старыя людзі з беластоцкай групы даўно пападалі на мох і пазасыналі. Затое ў моладзі бытта абудзілася другое дыханне.

Камандзір, што нам рабіць? — прыстаюць да мяне.— Давай работу!

Спаць лягайце...— кажу няўпэўнена.

Я разумею вартасць іхняга ўздыму, нутром адчуваю яго сілу ды ведаю — злачынства яго не выкарыстаць. I ў той жа час шкада маіх хлопцаў. У Саколе вырушылі мы яшчэ ўчора ў абед. Ужо суткі на нагах. Ці надоўга хопіць пораху?

Вы-ыспімся яшчэ!

Пасля вайны сваё выбярэм!

Тады мо пачынайце дабываць тол? — успамінаю я.

Давай!

Каб не паразрываў толькі нас! Пакажы, камандзір, як робіцца гэта!

Я і сам ведаю толькі прыблізна. У снарадзе — галоўка ўзрывацеля, яе адкручваюць і са снарада нейкім чынам: дастаюць гэты самы тол. Неасцярожны рух адзін... і лепш не думаць, што тады будзе. На галоўцы спецыяльныя дзірачкі для ключа. Мы ж не артылерысты, адкуль у нас можа быць такі ключ? Колькі самаробных піратэхнікаў гэтак склала галовы ў навакольных лясах, і страшна пра гэта і падумаць.

Глядзіце! — гаворыць Смірноў і накіроўваецца да піраміды снарадаў.

Утвараецца цеснае кола насцярожаных партызан. Былы прапаршчык ставіць сталовую балванку сабе між каленяў пяткай уніз, у дзірачку галоўкі суне канец шомпала, лёгка пастуквае па ім прыкладам, і... галоўка падаецца! Яшчэ прыкладам б'е па шомпалу! I яшчэ! Тады ўзрывацель адкручвае пальцамі, шпурляе яго далёка ў кусты ды ўздыхае з палёгкай. Цяпер відаць сярэдзіну снарада, за-літую жоўтым і чысценькім толам. Гэтую сэрцавіну можна адтуль цяпер выкалупваць чым-небудзь вострым.

Вось так! — скромна гаворыць Смірноў і выцірае ўспатнелы ад напружання лоб.

То ерунда-а!

А я думаў — чорт ведае што-о!

Ніякай тут ма-айсы! — зухавата крычаць хлопцы, і кожны, хапаючы па снараду, пачынае яго асядлоўваць.

Ледзь прымушаю іх ісці далей ад лагера.

А што з маім толам? — пакрыўджана пытаецца Ліда.— Нашто я ў Дубава хадзіла, дурыла таго Навасёлава?

Я вінавата маўчу. На самой справе, што тут такое прыдумаць?

Давайце сходзім ды ўзарвём поезд! — прапануе Кардаш.

I мне гэта падабаецца.

Думаеш, так лёгка цяпер яго ўзарваць? — сумняваецца Косця.— Зараз так абстаўлена ўсюды жалезная дарога, што нідзе і носа не ўшчэміш!

А я ведаю, дзе ніхто ноччу нават не дзяжурыць на пуці!

Гэта гаворыць Кардаш. Па вачах бачу — Сашка і праўда, мабыць, ведае.

Валяй з імі сам,— заяўляе Косця.— Я ўжо ног не магу валачы — Саколе халерпае мяне даканала! Ляцелі, чэрці, адтуль з усіх чатырох, бытта тут цукеркамі меўся хто вас пачаставаць!.. Пабудзем з начштаба ў атрадзе, калі яго прывядуць, а ты — валяй!

Я бачу, што ў чалавека няма настрого, і Косцю разумею. Каміса-рава жонка падпільнавала ў Грыбаўцах Міцьку ды расплакалася:

«Пакінуў мяне з дзецьмі, і жыву як на іголках, кожную секунду чакаю немцаў у хату!..»

Няхай выспіцца, пакліча яе на спатканне ды ўладзіць сямейныя справы.

Ліда і Кардаш — надзейныя. Можна ім даць да кампаніі Папроцкага, і яны зробяць тое самае. Нельга мне ўсюды лезці самому, людзям трэба давяраць больш... Але і я агорнуты тым самым уздымам, і мне невыносна хочацца ісці на заданне — не магу справіцца са спакусай аніяк. Пераконваю сябе, бытта не маю права пасылаць на гэтую небяспечную справу нявопытных партызан, збіраюся і я.

Траіх вырушаем у паход.

4

Ля Зубкоў цячэ рэчка, яе перасякае чыгунка. Невялічкі мост вартуюць два дзесяткі немцаў. Салдат тут ніхто ніколі не трывожыў, яны жывуць сабс, як дачнікі, у будцы на пераездзе. У абед немцы вараць гарохавы суп, гуляш, пудзінг, рана і вечарам — чорную каву з перамалонага ячмоню, ядуць хлеб з маслам ды папырсканыя адэ-калонам, у адпрасаваных на кант нагавіцах акуратна ходзяць за чатырыста метраў к мосту на варту ды паціху радуюцца, што ў іх такая лёгкая і бяспечная служба.

На гэты адрэзак пуці амтскамісар не ставіць сялян, бо спадзяецца на салдат. Салдаты ж на трэцім гаду такой маліны лічаць сябе ўжо толькі вартаўнікамі моста.

— Вось так і выйшла, што чатырохсотметровы кавалак чыгункі не ахоўваецца нікім! — талкуе нам па дарозе Сашка.

Кардашу трэба ворыць, ён ведае напэўна. Сашка працаваў да атрада ў немцаў на чыгунцы ў службе сувязі, устаўляў у будках і бункерах тэлефоны.

Днём высыпаемся пад Зубкамі ў жыце. Вечарам падкрадваемся да пераезда. Сашка з кулямётам прыадстае, каб блакіраваць у выпадку чаго нас ад вартаўнікоў на мосце, а мы з Лідай паўзём да пуці. Узрывацеля няма, мусім камбініраваць. Яшчэ днём у торбу з толам ушылі туга лімонку, да канца яе прывязалі сто метраў тэлефоннага кабелю.

На пуці ціха, пуста. Таямніча гудуць правады. На будцы ля пераезда звякнулі пару разоў кацялкі, далятаюць урыўкі смеху: там хтосьці адчыняе і зачыняе дзверы памяшкання, у якім поўна вясёлых мужчын. У Зубках неахвотна пабрэхваюць сабакі: людзі снакойна рыхтуюцца да сну і нічога не падазраюць. Што тут будзе тварыцца заўтра?!. Халера, толькі б удалося!.. У Зубках усе бацьку і мяне ведаюць. Адразу здагадаюцца, чыя работа, а гэта мой першы сама-стойны цягнік!.. Ладна, хопіць прыслухоўвацца. Можна пачынаць!

Прыкладваю да рэйкі з сярэдзіны цяжкую торбу, шапчу ў цемру:

— Ліда, разматвай!

Прытрымліваю мяшок. Дзяўчына цягне ў поле кабель. Па дроце перадаецца кожны яе рух. Магу нават сказаць, калі яна спатыкаецца і падае. Вось кабель перастае ўздрыгваць і замірае. Два разы дзяўчына ім тузае. Гэта сігнал — гатова!

Адгінаю ў кальцы ад гранаты алюмініевыя вусікі і адпаўзаю. Па нітцы кабелю знаходжу Ліду, падаю побач у баразну і бяру з яе рук кіёчак, да якога прымацаваны канец кабелю. Такі спосаб узрыву ў партызан называецца «вудзіць рыбу». Цяпер толькі дачакайся цягніка, пацягні за кіёчак, вырві кальцо, і граната здэтаніруе, ад гэтага ўзарвецца і тол. Чорт, павінен узарвацца прынамсі, а як будзе на самой справе?

Тады наш атрад перажываў дзіўную паласу ўдач. I тым разам здорава шанцуе. Трапляецца эшалон, які ідзе на фронт. Небяспечныя лясы: Жэдненскі, Ліпнікі, Сітога і Дубава — застаюцца ззаду. Тут — адкрытыя палі, і пад'ём на бераставіцкую гару, самы большы ў нашай мясцовасці — чатырнаццаць метраў на кіламетр пуці! Каб на яго ўзабрацца, патрэбна не абы-якая інерцыя, і машыніст не шкадуе пары, бярэ разгон. Лёскат эшалона паступова нарастае і нарастае.

З-за будкі жвава і бяспечна вынырваюць цьмяныя слепакі фараў, а за імі, на фоне неба, пнамалу разварочваецца бясконцы гармонік вагонаў.

Лёшка, упусціш, дальбог! — панічна крычыць мне ў вуха Ліда.

Не перашкаджай!

Саджуся выгодна на раллю, нагамі ўпіраюся ў баразну. Дзвюма рукамі бяруся за кіёчак, да якога прымацаваны кабель. Капсула-дотанатар у гранаце — замаруджанага дзеяння, тол узарвецца толькі праз шэсць секунд пасля таго, як рвану шнур. Трэба ўлічыць хуткасць цягніка і зрабіць так, каб выбух наступіў пад паравозам. Ад напружання, ад вострага адчування важнасці моманту галава ясная.

Цягнік імчыць, калі браць на слых, з хуткасцю кіламетраў семдзесят у гадзіну. Гэта прыблізна тысяча дзвесце метраў у мінуту. У секунду — дваццаць. Дваццаць на шэсць — сто дваццаць. Ад аднаго тэлеграфнага слупа да другога — дакладна пяцьдзесят метраў. Упіваюся вачыма ў цемру. Перад фарамі ўжо толькі тры слупы! Два і тры чвэрці! Два з паловай!.. О, самы раз!

З усяе сілы тузаю кабель і ўвесь пераўтвараюся ў слых.

— Пштах! — чуецца праз гудзенне колаў і рэек кволенькі стрэл узрывацеля.

Ёсць!

Цягнік яшчэ імчыць, у ім ніхто нічога не ведае, але іхні лёс вырашаны. А ці так? Выбух гранаты не параскідвае тол раней, чым узарвецца, кавалкі яго былі зусім не колеру жаўтка, а якіясьці шэрыя, мо Навасёлаў Ліду ашукаў?!.

Шэсць гэтых секунд здаюцца вечнасцю. Нарэшце раптоўна і перад самым носам паравоза бліскае на імгненне сонца, рэзка выдзяляе контуры пузатай машыны з комінам, асляпляе нас з Лідай, аглушае ды рве ноч на часткі. Рэха выбуху адзываецца спачатку ў Ліпніках, затым у Снозе, Свіслачанскім лесе, Бераставіцкім.

Відаць, цягніку выбухам вырвала шланг паветраных тармазоў, бо на ўсю даўжыню эшалона пырскаюць фантаны іскраў ды цэлыя струмені жывога агню. Тармазы яго ўжо не ратуюць, цягнік набраў занадта вялікую хуткасць.

Я ўсё ж такі недакладна разлічыў выбух, і ён прыйшоўся метраў за дваццаць перад паравозам, але гэта яшчэ лепш. Тол вырваў добры кавалак рэйкі, абодва рваныя канцы задраў угору, нібы палазы саней. Але пра гэта даведаліся мы потым. Цяпер, як зачараваныя, з жахлівым захапленнем глядзім на вынік сваёй работы. Вагоны на вялікай хуткасці дабягаюць да месца, дзе тол парваў рэйкі, з'язджаюць убок. Рухомыя, вялізныя і наладаваныя куфры адзін за другім знікаюць са светлага фона неба, валяцца ў кювет — толькі стогне і хадуном ходзіць зямля.

Ачуняюся першы. Зараз зашыпяць ракеты і пойдзе страляніна. Трэба выносіць ногі.

— Прэч адгэтуль, Сашка, здымай кулямёт! Немцы зараз ачухаюцца! — крычу.

Зрываемся і ляцім у бок Свіслачы.

5

У Грыбаўцах гэтым часам нашы хлопцы зайшлі да Карповіча — бацькі начальніка штаба, пабілі вокны ў хаце і вывалаклі з хаты лесніка. Затым падаліся да Цераха, налупцавалі старога, жонку і высадзілі шыбы з рамамі. Яфрэйтар, які прыехаў з Міцькам на пабыўку, уцякаў праз акно, атрымаў кулю ў жывот. На крыкі «арыштаваных» збеглася паўвёскі.

Абодвух Міцькаў хлопцы паставілі да сцяны, прачыталі ім прысуд атрада Каліноўскага, яшчэ добра налупцавалі пры людзях ды аб'явілі грыбоўшчынцам:

Ну, немец — фашыст. Застрэліў яго — туды яму і дарога, няхай бы на нашу зямлю не лез, не звалі! А гэтых гадаў, хрыстапрадаўцаў, застрэльваць мала!

Што вы, хлопчыкі! — пачалі прасіць грыбаўцы, апрытомнеў-шы ад жаху.— Яны ж нікога не прадалі, не забілі! Адпусце-еце вы іх!

О! не-е, дзядзьку! Мы іх завядзём у лес ды там станем рэзаць па кавалачку — па адной жыліне выцягваць з абодвух будзем і вяроўкі віць!

А тады павесім на асіне, як у старыну вешалі такіх хрыстапрадаўцаў!

I партызаны павалаклі абодвух у хвойнік.

Ля шашы хлопцам не пашанцавала. Ехала вайсковая часць на Усход, давялося доўга лавіць момант, каб перайсці дарогу. Перабраліся толькі на трэція суткі.

Якраз калі мы з Лідай і Кардашом вярнуліся з «жалезкі», партызаны з грыбаўскай групы ўжо нас чакаюць. Стаяць і скрабляцкія бітоны з малаком. Усе ўзбуджаныя, кожны мае чым пахваліцца, настрой прыўзняты. Цярусіць сцюдзёны дожджык, але ніхто гэтага не заўважае.

— Вяду па Грыбаўцах нашага начштаба,— з уздымам апавядае Сяргей Папроцкі,— а ён азіраецца і шыпіць: «Людзі глядзяць з вокан на нас, як, сабака, пісталет трымаеш! Настаў мне добра ў плечы! I не шкадуй, бі па мордзе, каб аж кроў цякла, ну!» Я замахнуўся, але да яго морды нават не дастаў! Тады ён: «Ты, халера, хоць лайся!» Ну, тут я даў волю языку!..

Грыша Налівайка ў сваіх Скрабляках забраў дзве фурманкі з прадуктамі. Фурманы, партызанскія сувязныя, папрасілі распісачку, каб апраўдацца перад немцамі: «Напішыце нам, хлопчыкі, што партызаны ўсё рэквізавалі!» I хлапец выпісаў ім паквітаванне. Дзядзькі, вярнуўшыся з Ліпнікаў, павезлі недзе паперку ў крынкаўскі гарнізон, каб амтскамісар бачыў, што яны тут ні пры чым. Аднак Грыша ходзіць на лагеры і бурчыць:

Ха-алера, напісаць я ім знайшоў што, не забудуць маіх слоў, але ж чаму немцам дулі яшчэ не намаляваў?!.

Дурань! — пацяшаюць яго сябры. - Другі раз затое дзве намалюеш!

Героем дня стаў шаснаццацігадовы Сашка Янкевіч. Гэта ён падстрэліў у Грыбаўцах яфрэйтара. Хлопцы чамусьці адразу ахрысцілі яго Бранябойшчыкам, нібы жывот у фашыста быў браніраваны. Цяпер з хлапца пацяшаюцца:

Цябе б на танкі нямецкія пускаць!

Спайпер! Ноччу з першага стрэлу трапіць у бягучага немца — трэба ж умець!

Навучы, Бранябойшчык!

А ён — са светлым чубікам, у абцёпканых портках і ў такім жа пінжаку з кужалю, маленькі, замораны хлопчык — сарамліва слухае, хавае вочы, не ведае, куды і дзецца.

Бедны Саша, гэта была першая і апошняя вялікая радасць у яго гэтакім кароткім партызанскім жыцці!..

Цяпер у мяне ёсць на што паглядзець. Ля вогнішча сядзіць больш трыццаці чалавек — цэлы атрад! Не хапае адно разведчыкаў з начштабам. Перад адыходам у Каралёўскі лес партызаны дасушваюць вопратку, вячэраюць. Ліда фарсіць у чырвонай фуражцы з вялізнай туліяй і раздае страву. Хлопцы падстаўляюць пустыя кацялкі:

Таварыш дзяжурны па станцыі, калі ласка, наліце, колькі не шкада!

Такому хлопцу? На, еш! — какетліва зыркае ў мой бок дзяўчына і ў посуд перакульвае поўны чарпак.

Эх, мухамор, а мне?

I табе! Папраўляйся!

А я спачатку, дурань, баяўся, што ў мяне не атрымліваецца. Выйшла! Я ім амаль і не загадваю, аднак усё робіцца па майму намеру. Часамі як бы падпраўляю, падганяю, зводжу адных з другімі, і — вынік наяўны. Хлопцы спакойныя, упэўненыя, стараюцца і, здаецца, мяне ўсе паважаюць. Эх, я-а!..

Мы так пабагацелі, што дазваляем сабе фарсіць. Пілоткі і шапкі расквечаны чырвонымі істужкамі. Алюмініевыя ланцужкі ад яршоў, якімі немцы чысцяць вінтоўкі, у хлопцаў цягнуцца ад рамянёў да кішэняў, дзе тырчаць ручкі наганаў і пісталетаў. Дастаюць сабе недзе, бадзягі, пісталеты і наганы: ледзь паспяваю нумары іхнія заносіць у спіс!..

У Лук'янава, Кардаша, Налівайкі і Папроцкага грудзі і плечы перакрыжаваныя кулямётнымі лентамі з начышчанымі да жывога золата патронамі. Станкавых кулямётаў мы не маем і мець, мабыць, ніколі не будзем, гэтыя ленты — лішні цяжар, але ж не магу пазбавіць прыемнасці хлопцаў — няхай пакрасуюцца.

«Памятай, куды лягчэй партызан навучыць падпарадкаванню, чым самастойнасці!» — наказваў Вайцяхоўскі.

Здаецца, параду яго выпаўняю. Паміж людзьмі, што яшчэ пару тыдняў таму назад адзін аднаго не бачылі і ў вочы, ужо з'явілася пачуццё локця і дзіўнае радство душ.

Аж сэрца радуецца, гледзячы на сваю сямейку. Адзываецца самалюбівая думка: ты, ты іх стварыў такімі!.. Яна ўзнікае наперакор майму жаданню, я яе стрымліваю, упікаю самога сябе: але ж ты са сваімі яшчэ ні разу не быў у сапраўдным баі, як гэтыя хлопцы, невядома, будуць паводзіць сябе ў час небяспекі? Зрэшты, не складана прадбачыць. Хочаш, каб табе Ліда з іржавым карабінчыкам дараўнала ў адкрытым баі бываламу нацысту-франтавіку?! Не дай бог спаткацца цяпер з імі — хай гэта здарыцца потым, калі набяром вопыту і закалкі!..

Церахаваму сыну таксама наліваюць супу. Толькі страва не лезе Міцьку ў горла. Ён вінавата ўсміхаецца, перабірае ў руках кацялок, прыкідваецца, што кацялок гэты гарачы. Яго мучыць трывога. Міцька, відаць, няўпэўнены, ці даруюць яму хлопцы нямецкі мундзір. Ды і мы з ім адчуваем сябе ніякавата. Цяпер ён — Міцька і не Міцька. Усё складаней выходзіць, чым здавалася раней!

Яго шынель, ранец з цялячай скуры, якія рускія салдаты насілі яшчэ ў часы паходаў пад Шыпку і Плеўну, абшытая вайсковым сукном біклажка валяецца зводдаль пад сасной. Міцька пераапрануўся ўжо ў цывільнае. Косця разглядвае нямецкі мундзір. Я далучаюся да камісара.

— Не нясуць лейтэнанцкі са Страшава! — скарджуся.— Як узялі дзяўчаты прасаваць, дык і трымаюць колькі дзён.

А ты прымерай гэты! — раіць камісар.— Будуць у цябе на змену, як бялізна.

I праўда! Калі пасуе, пайду да разведчыкаў, на шашу, пагляджу ўласнымі вачыма, што робіцца там. Нам жа аўтастраду перасякаць трэба — не нарвацца б на вайсковую адзінку! I Карповіч Міцька не вяртаецца!.. Мы з табой гэтымі цягнікамі разварушылі немцаў на сваю галаву і чакаем з неба пагоды!..

Сцямнее, і валяй! Мяне больш непакоіць дзед, якога хлопцы засталі тут, калі вярнуліся з малаком. Якога чорта яму трэба было, што за дзіва? Не разумею!

Мо дубцоў на кошык шукаў...— кідаю я, распранаючыся.

Вясно-ой?! — чмыхае носам Косця.— Якія цяпер могуць кошыкі быць, падумай сам, хлопча!

I праўда, бульбу ж цяпер не капаюць.

Маўчыць Косця, маўчу і я. Трывожна надта. Як потым выявілася, трывожыцца мелі чаго. У гэты момант над нашым лагерам збіралася смяротная небяспека і прыбліжэнне яе па нейкіх таямнічых каналах чалавечай псіхікі, мабыць, перадавалася ўжо і нам. Відочных знакаў ніякіх яшчэ не было, паказацца самому сабе панікёрам не хацелася, і я стараюся трывогу адагнаць, Машынальна пацягваю мундзір, увагу стараюся накіраваць на іншае.

Чуваць, як ля вогнішча Кардаш пяе:

Сонца за аконца коса спазірае,

У Антка ад Ганулі сэр-ца заміра-е!

Хор упаўголасу падхоплівае:

Га-анулю моя, сіне вочы твое,

Як цябе не бачу, баліць сэрца мо-е-е,

Га-анулю мо-я, сіне вочы твое...

Нам чамусьці падабаюцца песні, якія нічога агульнага не мелі з нашым бытам. Любімай у нас стала гэтая «Гануля». Яе прынеслі валілскія хлопцы, і хто-небудзь у атрадзе заўсёды напяваў няхітрую молодыю, заражаючы суседзяў бадзёрым настроем. Вось і зараз адчуваю, як рассейваецца мая трывога, і я, зашпільваючы мундзір, таксама пачынаю ўторыць пра сябе прыпеў.

Побач нехта пытаецца:

Вінцак, чаму вас завуць Капытанамі? — За кустом хвіліну пануе цішыня, потым адзываецца зноў той самы голас: — Няўжо і праўда ў вашым родзе плаваў хто на моры?

— Дзе ты ба-ачыў! — бароніцца партызан з Гарадка. З Вінцакам я вучыўся. Многа гадоў збіраўся і я спытацца, чаму яго прозвішча — Кандрусік, а людзі завуць — Капытан.

Прыйшоў мой дзед аднойчы з пакосу. Разаслаў на мурог анучы, лапці. Сеў пад акап кляпаць касу. Пастуквае сабе малатком, пастуквае, ажно бачыць: надворная свіння з'ела яго лапці і матляе анучай. Дзед за чаранок і да хаўронні! А яна, халера, хапіла другую анучу ды ходу! Загнаў дзед свінню ў хлеў, стаў у дзвярах, расставіў ногі ды мяркуе, што рабіць. Дзверы не зачыняліся, толькі адыдзі ад іх — уцячэ. Свіння не авечка, не стане табе кідацца на сцяну. Пабачыўшы, што бяда, наставіла лыч клінам і — дзеду пад ногі!

Га-га-га-га! — дружна выбухаюць хлопцы.

— Перастаньце ржаць! — гыркае на весельчакоў Косця.

Ла-адна, камісар, будзем ужо цішэй! Ну, давай, расказвай далей!

...Стары і сам не памятаў, як апынуўся ў свінні на хрыбце. Яна прэ яго па вуліцы, ён учапіўся ў шчацінне і едзе на ёй. Гледзячы на іх, людзі ад смеху аж кладуцца. Ну, да гэтага часу дзеда звалі Кандрусікам, а з той пары — Капытан. А дзеці сталі Капытаны і ўнукі...

А-а, унь чаму такое прозвішча! — ледзь стрымліваю ўсмешку і я. Ладна, сёння няхай сабе яшчэ нацешацца свабодай. Заўтра у Каралёўскім лесе ну ж і вазьмуся за вас! Гэтую распушчанасць і бесклапотнасць вытраўлю. Ведаю ўсе вашы, хлопчыкі, слабасці — як вас на пост цяжка выправіць, як трэба напамінаць лішні раз, каб прачысцілі ствол, пагаліліся, ды і ў кашулі вашы трэба заглянуць... На новым месцы завяду і новыя парадкі.

Раблюся сур'ёзны і супакойваю Косцю:

Э-э, перажылі ў Ліпніках цэлы месяц, нічога не здарылася, перажывём яшчэ адну гадзіну, пакуль сцямнее, хто сунецца ў лес на вечар гледзячы? Яшчэ немцы не павар'явалі. Ды і яны ўсе ля разбітых вагонаў топчуцца. Жарты, за двое сутак мы падсунулі ім і Саколе і Зубкі.

На бяду, халера, мала трэба! — чмыхае ён носам.

Але я ўжо думаю пра іншае. Дойдзем да Юзэфава, там — перадыхнем. За Случанкай будзем дняваць. Харчы бяром з сабой — торбы з соллю, хлебам і мясам, цыбуляй і крупой. Трэба наказаць бацьку — бульбу няхай забярэ, чаго ёй марнавацца тут? Хоць расткі пусціла, але каровы за мілую душу зжаруць.

Канчаю важдацца з чаравікамі, крагамі. Супакоены камісар азірае мяне з галавы да ног і заяўляе:

Гэты мундзір не горшы!

— Цеснаваты. I салдацкі.

— Не заўсёды табе хадзіць у чынах!

...Куплю та-бе зэ-гар вя-лі-кі, як рэ-эпу-у,-

цягне Кардаш.

А ён бу-дзе ісці кле-пу, кле-пу, кле-епу-у!

Га-анулю мо-я, сіне вочы твое, як цябе

Не бачу, бо-ліць сэр-цэ мо-е-е!..

Хадзем да людзей, а то пачнуць зараз верашчаць на ўвесь лес! — злуецца Косця.

Успамінаецца Кардаш з прастрэленым пінжаком. Уцяклі мы ад узарванага цягніка ў бок Свіслачы, Сашка і не заўважыў, калі куля пасекла яму полы. Чуваць, як пачынае хваліцца зноў прабоінамі. Ці не зачаста хваліцца?

Пайшлі! Загадаю пазашываць вопратку, і то будзе занятак, паабрываліся ж надта!..

6

Але адысці пе паспеў.

З гушчару вылазіць камандзір Дубаўскага атрада Валянцін Філімончык, а за ім — Навасёлаў. Камандзір накіроўваецца да нас. Гэта невялічкі і таўставаты здаравяка гадоў пад сорак з бардовым ды жорсткім тварам і чырвоным каркам. Філімончык у скураной куртцы, са скуранымі лапінамі на каленях, з перакрыжаванымі на грудзях рамянямі ад бінокля, планшэта, маўзера, аўтамата і палявой сумкі. Выгляд у яго па-сапраўднаму камандзірскі.

Прывітанне каліноўшчыкам! — крычыць ён сіплым і штучна бадзёрым голасам.

Агледзеўшы Ліду ў чырвонай фуражцы, Янюка і Косцю ў сініх мундзірах чыгуначнікаў, маё салдацкае адзенне, Філімончык ляпае сябе па скураных каленях, з зайздрасцю кажа:

От жа даю-уць, пара-адак!

Мы з Косцем здаволена ўсміхаемся.

Гнём курну немцам! — кідае камісар.

А ты ўсё шукаеш кантакту с дэсантнікамі, што высадзіліся ў Каўнянах на планерах? — пытаюся пераможна.

— I не зпайшоў? — падтрымлівае мяне Косця.— То сядзь, адпачні, мо знойдзеш яшчэ да вечара!

Добра вам смяяцца! — апускаецца на калоду ды скрыпіць рамянямі, бытта мокрай гумай, Філімончык.— Эх, каб я тут нарадзіўся, ды яшчэ меў побач бацьку, то быў бы героем не меншым, будзь пэўны! А так — цягнік узарваць, і то, як табе вядома, мушу прасіць правадніка!

Рагочам.

Дарэчы, гэта вы ўчора нешта ўчудзілі на пуці?

Таварняк немцам адправілі на злом!

Таварня-ак? — дзівіцца Філімончык.— Так я і ведаў! Хацелі мы пераправіцца да сябе ў Дубава, падыходзім да пуці, а там — дрызіны, ваганеткі! Паравоз піхае кран, рабочыя, немцы — едуць ды ідуць. Успомніў, што чуў выбух, і адразу падумаў на вас. Цяпер трэба чакаць да вечара, інакш не перабярэшся!

Нічога, хутка і той вечар, мы яго таксама чакаем. Во немцам, гэтым так давядзецца, бедненькім, папатырчаць цяпер на станцыях ды паўстанках!

Патырча-аць, га — то-очна!

У мяне надта свярбіць язык дадаць: «Дзякуючы толу твайго Навасёлава!» Але выдам Ліду. Яна сама какетнічае з Колькам. Можа, яшчэ што-небудзь у падрыўніка выдурыць? Бач, як загаварвае яму зубы!..

Навасёлаў багаты. Яшчэ зімой у Гута-Міхаліне меў на сваім рахунку 16 цягнікоў, нікому не падпарадкоўваўся, хадзіў каралём, а мне здаваўся богам. А што яго цягнікі? Рве іх ноччу без разбору. Скінуць з рэек тры платформы з пяском, пару гадзін эшалон пастаіць на пероне, пакуль брыгада расчысціць пуць, і ўсё. А напіша ў акце, нябось, што ўзарваў цэлы цягнік, яшчэ і пералічыць танкі, самалётьг, якія той вёз і цяпер яны бытта знішчаны ды валяюцца ў адхоне. Калі б скласці па штабах дадзеныя гэткіх падрыўнікоў, то ў немцаў даўно павінна не хапіць салдат і тэхнікі. Няўжо там у штабе не спахопяцца, не насцярожыць іх такая ліпа?! Узарваў бы ён хоць адзін гэтак, як мы ў Зубках пусцілі!..

А дзе твае бровы, Алёшка?

Спаліў пазаўчора на паўстанку!

Пазаўчора ў Саколі грохнулі з раненымі, мінулую ноч тут,— пара-адак! — як бы са шкадаваннем ці папрокам ківае галавой Філімончык.

У яго на душы скрабуць кошкі.

Нам удалося перадаць суседу пажылых жанчын з беластоцкай групы. Не магу ўтрымацца, кажу:

Во старых баб не падбіраем, а — ваюем!

Не хваліся. Яшчэ пабачым, як далей наваюеш!

Што праўда, то праўда. Стараюся стрымаць сваё самалюбства.

Слухай, камандзір,— паважнее Філімоечык.— Дазволь ноччу на чыгунцы супроць твайго хутара перапыніць патрулёў. Я ўжо намацаў нават дзе. Мы іх падвартуем, і — пара-адак! — сціскае ён чаранок фінкі.— Не пікнуць у мяне нават!

Робіцца агідна. Нават злосць бярэ. Гэта ж — маё месца дыслакацыі, вызначанае штабам майму атраду, ішоў бы ты лепш да сябе — тапор пад лаўкай знайшоў!

Яшчэ тыдзень таму назад Філімончык здаваўся таямнічым, а яго атрад — магутным, выклікаў пякучую зайздрасць.

Не, Валя. Шукай сабе іншае месца! — пярэчыць Косця.

Сабака на сене!

А што табе гэта дасць? Не стане дваіх немцаў на свеце — вайне канец? Як бы не так! За іх эсэсаўцы помсцяць усяму Страшаву! Тады і ты ў Дубаве, браток, не ўседзіш! Думаеш, у нас не зудзіць на іх зуб і мы да гэтай пары не змаглі б іх падпільнаваць? Амерыку адкрыў!

Кулак ты, Аляксей, усё ж такі! Толькі і глядзіш, каб табе было добра. Мне хлопцы казалі...

Але скончыць фразу не паспявае.

Па нас бытта жарнула раптам вогненным бізуном маланка. У вочы балюча пырскаюць асколкі сасновай кары. Ляцяць перабітыя галінкі, ражны. Зямля пад намі бытта ўздыбілася і стала бокам. Філімончык прагна ловіць адкрытым ротам паветра. З расшыранымі ў недаўменні вачыма Косця пяліцца на мяне. Ля вогнішча ўсе застылі ў размаітых позах і з жахлівым здзіўленнем глядзяць у гушчар. Грукоча адтуль.

Нарэшце я пачыпаю разумець — гэта ж па нас страляюць!

Хтось тыкае рукой у яліну, крычыць:

Немцы!

Гэты голас абрывае той шнурок, які стрымліваў людзей на месцы. Увесь мой атрад зрываецца і нясецца прэч.

Прыходжу да памяці, калі паляна апусцела. Паблізу Косця падтрымлівае абвялага Бранябойшчыка, угаворвае:

— Са-аша, Сашка, стань на ногі, што-о з табой?!

Толькі цяпер даходзіць да мяне — вось яно надышло, тое вялікае няшчасце, чаго я так баяўся. Напалі немцы! Стала вельмі шкада сваіх мараў, разважанняў, перспектывы, і захацелася, каб гэта быў сон, захацелася адсунуць няшчасце на пазней, не прыняць — я ж нядрэнны камандзір! — паспеў за долю секунды нават узмаліць я свой лёс.

Мне нават не страшна. Я толькі ўвесь абураны і ўзбуджаны — што рабіць? Імгненне, як глыбокая рана ўразае факт — загінуў Сашка, светлавалосы хлопчык, адзіны сын у маці! Але зараз жа думкі пораскокваюць — што з атрадам? Трэба бараніцца! Ну і што, калі гэтак страляюць, і ў такіх жа ўмовах дзейнічаюць! Мне, камандзіру, неабходна паказаць прыклад. Толькі дзе ж той праціўнік?

Уважліва разглядаюся.

Адкуль страляюць, там суцэльная зялёная сцяпа. Няўпэўнены ў карысці таго, што раблю, не здымаючы з шыі рэмень, даю з аўтамата чаргу ў гушчар: адну! другую! трэцюю! Зямля пада мной усё нібы прыпаднятая, я тырчу на віду — нельга ж стаяць пад кулямі! Падаю і страляю зноў. Азіраюся на сваіх. Апошнія людзі знікаюць між дрэў. На мне ж салдацкі мундзір, нашы здалёк могуць прыняць за немца і прыстрэліць...

Адыходзь! — заве мяне з гушчару Косця. Усхопліваюся, імчу за ім. Зыркаю на Сашку, які выцягнуўся на імху,— нежывы! Натыкаюся на гурбу зброі, узятай у «самаахоўшчыкаў», на скрыні патронаў. I ўсё гэта ўжо для нас назаўсёды страчана?!. Не можа быць!..

Пастойце! — вырываецца ў мяне роспачлівая просьба.

Стой, далей — ні кроку! — крычыць камісар.

Маць тваю... куды прэш?! — чуваць, як у гушчары лаецца і Філімончык.

Але мае людзі нясуцца без аглядкі, а следам за імі — мы з Косцем. Я зрываю голас, ахрып і камісар, адпак ніхто не звяртае ўвагі на нашы крыкі. Імчаць бяздумна, хто босы, хто з пустымі рукамі, без вопраткі, з вытарашчанымі вачыма ды раскрытымі ратамі. Людзі акрамя страху нічога перад сабой не бачаць.

У вайну я не раз пераконваўся ў тым, што ў такія моманты дзейнічае свой закон. Камандзір увесь час насцярожаны, адчувае сваіх людзей, і яны — працяг яго ўласных нерваў і мускулаў, а пачуццё адказнасці заўсёды прымушае быць напагатове. Ён — бытта шафёр, які едзе па небяспечнай дарозе і яго рукі ды ногі на рычагах, напружаны і не дрыжаць таму, бо ён падрыхтаваны да найгоршага і адказнасць за людзей у яго заглушае трывогу аб сваім лёсе. У такі момант байцы ведаюць, што за іх думае камандзір, яму поўнасцю давяраюць, як дзеці, але самі да небяспекі не гатовы і пры першай сур'ёзнай трывозе ўпадаюць у паніку.

I цяпер хлопцы паддаліся паніцы, а стрымаць іх немагчыма. Яны несліся так бяздумна, як ляціць вада з гары.

7

Бацька пад лесам прыворваў пасеяную грэчку. Стары з першай сусветнай вайны застаўся глухаваты, а лес ад ветру гудзеў, і страляніны бацька не чуў.

Араць ён збіраўся заўтра, сёння яму проста захацелася расказаць пра наш цягнік. Узарвалі мы, выяўляецца, таварняк з мукой. Катастрофа наступіла ў невялічкім выкапе. Нагрувашчаныя адзін на адзін вагоны закаркавалі выкап груптоўна. Немцы ніяк не маглі падцягнуць крапы да вялізнай гурбы з пагібаных сталёвых фермаў ды накрышаных дошак. Даводзілася расчышчаць пуць цяпер ледзь не ўручную.

Пакуль падняць і адвалачы вагоны, трэба раней іх разладаваць, а муку адправіць на бліжэйшую станцыю — Бераставіцу. Колькі дзядзька можа пакласці на калёсы пры нашых пясчаных дарогах? Пудоў з трыццаць—сорак. У эшалоне іх — сто дваццаць тысяч. Падзялі!.. I спецыяльная рота накіравалася сёння раніцой у наваколь-ныя вёскі збіраць людзей з фурманкамі, а вялізны табун палонных з-пад Беластока паперлі на разгрузку.

Цэлы дзень у агромністым мучным воблаку завіхаліся тысячы людскіх і конскіх зданяў. Сяляне працавалі з уздымам. Надта ж было ім прыемна ўзірацца на ўсё гэта.

З раніцы на месца катастрофы з'явілася гестапа, спыніла работу. Калі мужыкоў сагналі да будкі, немцы паказалі ім тэлефонны кабель і кіёчак з надпісам — ад няма чаго рабіць яго выразаў ножыкам Сашка Кардаш, калі мы ў зубкоўскім жыце чакалі вечара.

— Хто ведае што-небудзь пра гэта? — цераз перакладчыка звярнуўся начальнік гестапа.

Дзядзькі заківалі галовамі, заўздыхалі.

«Ка-лі-ноў-скі»...— дапамагаючы сабе пальцамі, прачыталі па складах надпіс на кіёчку найбольш адважныя.— Не, не ведаем такога. Хтось не тутэйшы, мусіць...

Іншыя паціснулі плячыма: маўляў, якіх толькі цудосаў на божым свеце не бывае!

Гестапаўцы падабралі на раллі і Сашкаву пілотку. Начальнік паказаў яе:

Чыя яна можа быць?

Людзі насцярожыліся. Пілоткі насілі многія з іх, бо цяпер у магазіне шапкі не купіш, надзявалі на галаву, што траплялася. Аднак на гэтай — чырвоная зорка. А на іхніх у тым месцы — толькі дзіркі ды цёмная плямка, дзе матэрыял менш выгараў.

Савецкага салдата! — надта сур'ёзна, бытта зрабіў важнае адкрыццё, запэўніў бліжэйшы дзядзька.

Факт, чырвонаармейца! — падхапілі, запэўнілі немцаў іншыя.

Гэта азначала: лавіце іх, калі такія дужыя, а пры чым тут мы, бедныя сяляне?!.

Пры чым? Калі цягнік узарвалі салдаты, то чаму яны зрабілі выбух дакладна ў тым месцы, дзе не бывае варты, адкуль пра мясціну даведаліся?! Начальніку гестапа надта хацелася сагнаць злосць і лупцануць бізуном бліжэйшых мужыкоў па няголеных і напудраных пылам ды мукой гэтых хітраватых мысах, але, відаць, баючыся вый-сці з сябе і яшчэ больш выявіць сваю бездапаможнасць, ён працягваў камедыю далей:

Хто-небудзь ноччу бачыў вайсковых ля вёскі?

Сабакі брахалі!

I мой Мурза брахаў, а на каго? Я баяўся выйсці нават з хаты!

Бо — каменданцкі час! Пан амтскамісар сам нам загадваў, каб ноччу — носа не высоўваць!

А думаеш, каб высунуў нос, так і ўбачыў бы што-небудзь? Чорта з два!

Цё-омна, халера!..

Мо хто парашут знайшоў? — уставіўся гестапавец на няголенага дзядзьку, які стаяў перад ім.

Кажыце, калі знайшоў хто, бо я-то — не! — няголены нібы заклікаў сяброў і нават адышоў убок, каб немец астатніх мужыкоў мог лепей бачыць.

Усе маўчалі. Зноў начальніку захацелася выліць злосць, і зноў яго бізун толькі ляпнуў па халяве. Эх, як бы ён секануў па гэтых ненавісных для яго мордах.

Дзесяць пудоў солі і тысячу марак таму, хто дапаможа злавіць віноўнага!

Людзі асмялелі: калі ўжо галоўны немец загаварыў так, значыць — усё!

Соль, вядома, цяпер кожнаму патрэбна,— сцвердзіў няголены, абы не маўчаць.

Ну! Яе нідзе не купіш, халера, цяпер, ні за якія грошы! — дадаў нехта ззаду.

I на гэтым допыт скончыўся. Гестапаўцы селі ў машыны ды пакацілі. Мужыкі вярнуліся да фурманак.

Другім рэйсам дзядзькі папрыязджалі ўжо з самагонкай. Салдаты адкрылі гандаль. З дзесяці мяшкоў, якія клалі дзядзьку на воз ваеннапалонныя, да станцыі даязджала чатыры-пяць. Такой афёры ў нас яшчэ не было. Сувязныя потым далажылі: шэсцьдзесят тысяч пудоў ладунку камісія спісала на распыл, як загінуўшыя пры катастрофе, а гэтая мука фактычна асела па вёсках.

Пад стрэхамі хат запанавала ўзбуджанае вяселле. Нават бацька ўмудрыўся прыперці дамоў цэлы воз пузатых мяшкоў з чорным штампам — са стандартнай свастыкай, з арлом у авале. I хоць у гэты дзень ён стаміўся так, што ледзь цягаў ногі, але, не абабіўшы з вопраткі мукі, з заложанымі белым пылам вушамі, бацька схадзіў на прасеку ды павесіў на сасне паперку. Тады ён запрог у плуг каня, паехаў пад лес араць. Вядома, яго распіраў гопар за сына.

Арэ бацька, выглядае, а мяне ўсё няма.

Раптам на краі хвойнічка бацька бачыць немцаў. Яны махалі яму рукамі. Сын? Ало ж яго мундзір, здаецца, Страшаўскія дзеўкі ўсё яшчэ трымаюць. Хіба яны самі ў лес занеслі?!.

Бацька стрымлівае каня і яшчэ спадзяецца — пераапранутыя партызаны. У атрадзе ж цяпер два мундзіры, маладым хлопцам няма чаго рабіць, то — забаўку сабе знайшлі добрую!.. Ён смела ідзе да лесу і бачыць сваю памылку. Перад ім — захутаныя ў стракатыя шалікі два салдаты труць рукі ні то ад холаду, ні то ад хвалявання. Падышоўшы бліжэй, ён пазнае старых ваякаў са страшаўскага бункера.

Запрагай у воз каня і давай сюды! — гаворыць па-польску адзін з іх.— Бягом!

Бацьку на гэты раз падганяць не трэба. Яго залівае смяротная трывога: пакуль ён тут гэтак радаваўся, там здарылася штосьці непапраўпае. I бацька заспяшаўся, каб хутчэй пра ўсё даведацца і, калі яшчэ можна, ратаваць, дапамагчы, папярэдзіць. Перапрэгчы каня ён паспеў за тры мінуты.

Салдаты бяруць у яго лейцы, узлазяць па фуру:

Не адставай!

Ужо вечарэе. Немцы бяспечна, нібы да сябе на падворак, напраўляюцца ў Ліпнікі. «Нашы ж павінны сёння абавязкова пайсці ў Каралёўскі лес!» — цягнецца за возам і спрабуе сябе пацешыць стары, хоць толькі што сам мяне выглядаў і думаў зусім інакш.

З дарожкі немцы кіруюць да партызанскага лагера. У бацькі не слухаюцца ногі, ён хапаецца за ручку воза.

Так яны і дабіраюцца да месца разгрому.

З вогнішча яшчэ ўзнімаецца сіратліва струменьчык дыму. Усюды сляды паразліванай стравы. Валяюцца вінтоўкі, анучы, кацялкі ды чырвоная шапка дзяжурнага па станцыі. Сярод усяго гэтата дабра лазіць салдат. Ён падыходзіць да бітона, калыша яго і хваліцца тым, што прыехалі:

Кук маль, Карл! Зіст ду? Мі-ільх! До-онэрвэ-этэр! [[84]]

Тады з гурбы снарадаў выкочвае адзін, стукае каваным абцасам па сталёвым стакане, дзівіцца:

Ле-ер! Воцу браўхэн зі леерэрэ, вас іст дэп лёс?! [[85]]

Яшчэ пару немцаў насцярожана лазяць мж сосен, чагосьці прыглядаюцца да моху, як бы самі не вераць сваім вачам. Забітых не відаць.

«Халера яго бяры з барахлом, зноў дабудуць, калі самі засталіся цэлыя!» — уздыхае бацька.

I толькі цяпер звяртае ўвагу на гарбячок пад дрэвам, прыкрыты мохам. Бацька насцярожваецца. Так, там нехта ляжыць! З-пад моху тырчыць белая чалавечая нага. Побач валяюцца нямецкі ранец з рыжай цялячай скуры, цывільная вопратка і боты. Бацька адразу пазнае яе і трупянее — вопратка сынава!

Няўжо?!

Крыху авалодаўшы сабой, бацька падыходзіць да гарбячка ды з аблягчэннем уздыхао. Як толькі нарадзіўся яго першы сын, радня заспрачалася, на каго малы падобны — на бацьку ці на маці. Бацька сабе толькі ўсміхаўся: сынаў вялікі палец на назе быў меншы за іншыя — дакладна як у яго. А ў гэтага на ступаку, які вытыркаецца з-пад моху, вялікі палец большы. Ачунялы стары адводзіць вочы. Набліжаецца немец.

— Айн бандыт — капут! — хваліцца пераможна салдат і наском бота пінае гарбячок моху.

Бацька маўчыць і шарыць вачыма па лесе. Чаму сын скінуў вопратку? I ведае стары, што найхутчэй — пераапрануўся ў нямецкі мундзір, але сам сабе яшчэ не верыць, таму з насцярожанай трывогай бегае вачыма па кустах. Не, больш гарбячкоў, здаецца, не відаць. Толькі нейкі дзед валяецца ў яліне і плача. Бацька прыглядваецца лепш — грыбаўскі Церах!

Немцы ўжо ладуюць на фурманку партызанскае дабро, а бацька падыходзіць да старога, трасе яго за плячо:

— Дзядзьку Церах, што-о з вамі, чаго-о вы тут?

I стары грыбавец апавядае аб трагедыі. Партызаны павалаклі з Грыбаўцоў яго Міцьку ў хвойнік. Пачакаўшы суткі, бацька сабраў па вёсцы старых дзядоў ды павёў іх у Ліпнікі шукаць сынава цела. Нікім не заўважаныя, яны выпадкова апынуліся пад самым партызанскім лагерам. Ні Церах, ні іншыя Міцькі ля вогнішча не пазналі.

Мы якраз вярнуліся пасля ўзарванага цягніка з мукой, а другія хлопцы прывезлі са Скраблякоў прадукты. Нагледзеўшыся на нас зводдаль, старыя збаяліся Цераха: сын жа яго Гітлеру служыў, Прамаўчы, што бачыў партызан ды не сказаў, то потым цябе за гэта расстраляюць з усёй сям'ёй! На ўсякі выпадак дзяды вырашылі схадзіць у бліжэйшы бункер на чыгунку і далажыць. Але каб і партызанам не сталася крыўды, аднаго дзеда паслалі пад самы лагер паказацца: маўляў, хлопчыкі, вас людзі ўгледзелі і вы ўцякайце ў іншае месца, пакуль час. А мы, убачыўшы дзеда ля лагера, не прыдалі гэтаму значэння.

Тут, у тыле, фашысты трымалі трэцясортных салдат — пажылых і пакалечаных на франтах Еўропы. I вось у страшаўскім бункеры неахвотна спаўзлі з нараў пасля начнога дзяжурства шаснаццаць паўінвалідаў. Яны ўзялі чэшскі ручны кулямёт, пару аўтаматаў, а астатнія — па вінтоўцы — ды вырушылі ў Ліпнікі.

Яны не надта і спяшаліся, спыпяючыся за кожнай сасной. Пару кіламетраў немцы прабіраліся гадзіны дзве. Як на тое, немцы падышлі да лагера якраз з таго боку, адкуль мы найменш спадзяваліся, варты не трымалі, а мох ад дажджу набрыняў, што не луснула ў ім пад каванымі ботамі і галінка.

Убачыўшы нас ля вогнішча, салдаты заляглі, нарыхтавалі зброю ды па камандзе адкрылі агонь. Шчасце наша, што ў гэтых старых недабіткаў добра не свяцілі вочы і дрыжалі рукі.

8

Ужо цямнее. Бацька прасекай вязе наша дабро і спадзяецца, што мы зараз выскачым з-за кустоў ды адбяром трафеі. Стары нават знарок ідзе так, каб не быць разам з немцамі і даць магчымасць нам страляць.

А лес усё маўчыць.

Салдаты бытта ўжо і забыліся пра выпадак. Яны забаўляюцца, як дзеці,— штурхаюць адзін другога, кранаюць каня, заглядаюць яму ў зубы. Зрываюць бадылі ды спрачаюцца, ці расце такая расліна ў Германіі і як яна там у іх называецца. Бацька не можа забыць вопраткі. Ён і ведае маю любоў да пераадзявання, і не можа сябе пераканаць.

Набліжаюцца да мясціны, дзе бацька пасля абеду павесіў паперку. Цяпер на сасне яе няма. У нас быў угавор: калі сігнал ты ўжо ўбачыў, то адразу ж яго здымай, няхай не мазоліць людзям дарэмна вачэй. Значыць, сын узяў ці яна ўпала? Бацька прыглядаецца — няма нідзе і на зямлі, а вецер тут у зацішку падхапіць яе не мог! Яго агортвае радасць.

Выязджаючы з лесу, бацька на дрэве бачыць ужо мой кавалачак паперы. Нервы не вытрымліваюць, бацька ідзе да морды каня і ціха плача:

Ану цябе к чорту, даіграўся, герой такі, цьфу!.. Не мог рабіць усё памаленьку, разважліва, хто табе кіпяток ліў за карак?.. Як цяпер людзям у вочы глянуць, рызыкант ты, цьфу!..

Лёс, лё-ос! — крычыць на яго фурман.

Ногі мае — капут!

Сядай, паедзем у Гарадок, павязём гэта амтскамісару! — тлумачыць другі па-польску.

Астатнія немцы накіроўваюцца ў бункер.

Цяпер на дарозе яны застаюцца ўтрох. Бацька нязграбна ўзбіраецца на зваленае ў купу адзенне, вінтоўкі, бітоны і месціцца, каб не мулела. Рука выпадкова трапляе на сынава паўпальтка. Халера, заўтра гестапа будзе ездзіць па вёсцы ды пытацца, ці хто не ведае, чыё яно! А калі знойдзецца такі, што выдасць? Многія хадзілі на сустрэчы да яго ў Ліпнікі, як на кірмаш, адзенне запала ў вочы, не сцярог сябе, дурань!..

Пан,— звяртаецца ён да немца.— Я жыву вунь на гэтым хутары пад лесам. Я табе — бутэльку самагонкі дам, шпанс, а ты мне — во, гэта! — паказвае на куртку.

Гу-ут! — ажыўляюцца абодва салдаты ды стрымліваюць каня.— Бяжы па яе, пачакаем!

Паўтараць бацьку не трэба. Ён вывалаквае паўпальтка, кладзе ў яго пінжак, нагавіцы і боты. Пад лахманамі на возе бачыць сваю буханку хлеба і схамянуўся — па хлебе ўлічылі і Папоўку!

Пан, аддай і гэта, навошта яна вам? А мае швайны яе ням-ням!.. Ох, будзе ім гу-ут!..

Нім дізе шайсэ!

Бацька хоча загарнуць усё ў паўпальтка, ды не ўлазіць.

Нэм! — вывалакае немец з сярэдзіны гурбы партызанскую плашч-палатку ды кідае яму брызент.

Цяпер змясцілася ўсё. Бацька вяжа вузел, тлумак закідвае сабе за плечы і прэ дамоў.

Раздзел чацвёрты

1

У той час, калі наша фурманка везла немцаў з партызанскім дабром, я хадзіў ля «пошты» і таксама думаў: як цяпер паказацца нам на людзі?.. Без з'едлівых кпін ніхто табе і кавалка хлеба не падасць, і ён у горле застране. У атрадзе ўсё так здорава наладзілася, ды за адзін міг пайшло прахам.

Чамусьці ўспамінаецца Філімончык, як уцякалі разам. Ат, слабая пацеха. Не выходзіць з галавы паніклая дзіцячая фігурка Янкевіча. Саша — адзіны сын удавы, уцёк да нас без ведама маці. Бедная, ходзіць цяпер па навакольных вёсках, дапытваецца ў людзей пра сына. Як ой скажаш праўду?.. Колькі зброі, вопраткі аддалі немцам, дзе ж цяпер усё гэта ўзяць?!. I наогул, як быць цяпер нам? Адзіны ратунак — выкінуць нейкі фокус, каб і сяляне і хлопцы нашы забыліся пра разгром.

Ужо цямнее, а бацька на «пошту» не з'яўляецца. Мо яго забралі немцы? Трэба ратаваць маму!.. Толькі — забралі б бацьку, вядома, забралі б і яе. Мажліва, і ратаваць там няма ўжо чаго, пустая хата!..

I ў іншых бацькі. Ды не на хутары, адкуль лёгка ўцячы, а ў Валілах, Гарадку, Дзернякове. Калі немцы пра нас усё даведаліся, дык пагроза павісла не толькі над маімі старымі. Ратаваць, дык трэба ўсіх. Але — як? Ісці ў штаб брыгады за падмогай?.. Не, нізавошта не пакажуся на вочы Вайцяхоўскаму, пакуль не змыю ганьбы.

Цяпер разумею, што прыйшоў на сустрэчу з бацькам, каб пажаліцца, атрымаць параду, як звычайна рабіў у цяжкую хвіліну — да гэтай пары жыў пад яго апекай. Але адчуваю, што не змагу паказацца на вочы ўжо і яму. Я нават здаволены, што бацька не ідзе. Хопіць быць маленькім, трэба штосьці прыдумаць самому!

А гэтым часам цямнее зусім. Трэба паглядзець, што засталося ў лагеры. Абы толькі немцы яго не замініравалі. Што ж, буду рызыкаваць.

Асцярожна прабіраюся лесам, слухаю, гляджу. Мясціна, дзе адведаў столькі радасных хвілін перамогі, выклікае ўжо інстынктыўны жах. Дзесьці тут павінен ляжаць Саша. Ледзь валасы дыбам не ўстаюць на маёй галаве, калі падпаўзаю. Цемра, нічога не відаць — шару рукамі.

Лагер пусты. Немцы падабралі ўсё, за выключэннем... толу. З небяспекай для жыцця хлопцы штыкамі на крышынцы выдзёўбвалі сэрцавіну. З кожнага снарада па трыста грамаў. Напаткаўшы мяшок са ўзрыўчаткай, салдат, мабыць, падумаў, што перад ім — гліна ці сырая крэйда, якая трапіла сюды выпадкова. Немец вываліў усё на мох, а мяшок па-гаспадарску закінуў на воз.

Намацаўшы тол, я надта ўзрадаваўся.

Зграбаю каштоўныя грудкі ў палатніну, беражліва загортваю і ўзвешваю на руках. Кілаграмаў сем. Якраз добры зарад! Падбадзёраны, падаюся пазад.

...Калі я адправіўся на «пошту», Філімончык ад нас аддзяліўся, а камісар павёў атрад у Скрабляцкі лес. Няма што і казаць, выгляд у нашых быў бядовы: хто босы, хто без пінжака і амаль усе без зброі, Выручыць нас узяўся Грыша Налівайка.

У гушчары, куды і зайцу носа не ўсадзіць, Грыша паказаў камісару добра замаскіраваны перыскоп. Косця не паспеў яшчэ здзівіцца, як Налівайка прыпадняў ядлоўчык, і камісар убачыў люк.

— Ледзь не цэлай вёскай капалі. А пясок насілі торбамі за кіламетр у яму ад бомбы...

Хлапец адкінуў люк, засвяціў батарэйкай, палез у адтуліну. За ім падаўся здзіўлены Косця. Унізе камісара абдало вільгаццю і холадам склепа. Калі вочы прызвычаіліся да паўзмроку, камісар разгледзеў вялізную зямлянку, а ў ёй — гурбу вінтовак, гранат, скрыні з патронамі.

?!.

З Сашкам Янкевічам, з Казлоўскім Васілём, Сухоцкім і Дудзенкам пазвалакалі сюды з Беластоцкай шашы, калі адступалі нашы,— вінавата тлумачыць Грыша.

I ты дагэтуль маўчаў?

Бо вы не пыталіся!

Падавай наверх!

Убачыўшы ў кутку зямлянкі і пару снарадаў ад стапяцідзесяці-міліметровай гарматы, камісар узрадаваўся яшчэ больш:

То мы зараз з іх толу дабудзем узамен таго, што пакінулі немцам!

Косця, вядома, яшчэ не ведаў, што тол на стаянцы я падабраў, але разгром балюча перажываў і ён, падумаў таксама пра дыверсію. Валачы некалькі пудоў лішняга металу ў Каралёўскі лес было немагчыма, выдзёўбваць са сталёвых стаканаў тол штыкамі — надта доўга. Што тол ад агню не выбухае, а пакорна, як воск, тапнее, Косця пераканаўся яшчэ раней, і мой, звычайна такі асцярожны і разважлівы, камісар на гэты раз страціў усялякі кантроль пад сабой ды сабраўся адкрыць новую старонку ў піратэхніцы.

Запальнік ад тоўстай чушкі снарада камісар адшрубаваў сам. Затым спарад адмыслова падвесіў над вогнішчам шыйкай уніз. Змайстраваў сам з дошчачак і жалабок, па якім меўся сцякаць тол, ды на агонь навалачыў сухіх плошак. Хлопцам на ўсялякі выпадак загадаў адысці далей.

Запала глыбокая ноч, а снарад усё награваўся. Нарэшце з яго шыйкі павалілі клубы густога дыму, затым стрэльнула полымя, і раптам двухпудовы снарад лёгка, як ракета, саскочыў са станка, заляцеў у траву, стаў шалёна падскокваць ды вярцецца. Хлопцаў з паляны вымела імгненна.

Уся авантура скончылася на страху — тол, на вялікае шчасце, выгараў без выбуху. Аднак Косця ад задумы не адставаў і загадаў хлопцам: пакуль вернецца камандзір, з другога снарада тол выдзёўбваць штыкамі.

...У Скрабляцкім лесе знаходжу сваіх — узбресных, амаль супакоеных і нават з мяшэчкам свежага выбуховага матэрыялу. Кардаш хваліцца новымі дзіркамі ад куль на гэты раз у плашчы — шанцуе, аднак, чалавеку! Курцэвіч, бедны, згубіў акуляры, з яго смяюцца. Настрой ва ўсіх — прыўзняты, дзелавы, і разгрому — бытта не было. Я гатовы ўсіх абняць ды расцалаваць.

Знаходзіць нас і Міцька з разведчыкамі. На кароткай нарадзе ўхваляем: начштаба з разведчыкамі адпраўляецца ў Каралёўскі лес рыхтаваць стаянку для атрада, збіраць для яго харчы ды сачыць за паводзінамі немцаў у Валілах, Крынках, Гарадку і Бераставіцы. Мы ж з камісарам і з атрадам застаёмся ўсё ж такі ў Ліпніках. Калі немцы наладзяць чыгунку і рушаць цягнікі, пусцім пад адхон яшчэ адзін эшалон і толькі тады адправімся на новае месца дыслакацыі.

2

Пакарыстацца мукой ад разбітага цягніка маім бацькам ужо не дасталося.

Мама паходзіла з вёскі Бялявічы. Там і цяпер жылі яе браты. У прадчуванні бяды бацька сабраў астаткі адзення, кубелец з мясам, ссыпаў рэшткі зерня ды павёз усё да шваграў хаваць. Мама засталася дома. Яна якраз канчала варыць свінням бульбу, калі пачула ў сенях знаёмы голас:

Дзіньдобры, Манька!

На кухню ўвайшла цётка Кірыліха. Мама адвярнулася ад пліты, прывіталася.

Паглядзі, што табе прынесла! — цётка падала моцны заржаўлены відэлец з адным абламаным зубам.

— А-а...

Мой стары выскробваў у хляве гной і знайшоў. Яшчэ калі Вася жаніўся і пазычалі на вяселле, то згубілі тады. На, бяры, бяры! Пачысціш пясочкам — будзе як новы! Мне ўжо не спатрэбіцца. Сын мой адышоў з хаты, дачка — таксама. А вайна скончыцца, твае хлопцы вернуцца, у самы раз прыдасца...

У Кірыліхі быў невычарпальны запас прычын і спосабаў, каб у цяжкую хвіліну зайсці ў госці, падбадзёрыць, узняць настрой чалавеку. У мамы вочы адразу павільгатнелі, сэрца напоўнілася ўдзячнасцю.

Дзякуй... Пакладзіце туды на стол, а самі сядайце на лаве. Ой, зараз вам лаву змахну! Гэта мой тут збіраўся ў дарогу, то расол крыху працёк з мяса ў фасоўцы...

Нічыпар павёз-такі хаваць?

Да братоў... Трэба быць гатовым на ўсё і хоць што-небудзь прыхаваць. Давядзецца ў лес богчы, а калі будзеш з лесу выходзіць, дык застанешся, у чым стаяў...

Няўжо ж, трэба, дальбо...

Паехаў! — уздыхнула мама і безуладна апусціла рукі.— I зноў я адна-разадна. Мне так страшна, так страшна, што хоць ваўчыцай вый! Дзякуй, што зайшлі, цётку... Выйдзеш на двор ці глянеш у акно — то ўсё перад вачыма гэтыя нямчыска з бобікамі шнуруюць на пуці дрызінамі, ліха ім, жануць рабочых, палонных, б’юць іх, лаюцца... Раней, як паязды хадзілі, то было якосьці бы весялей...

З-за эшалона з мукой усё так лютуюць! — цётка ўселася лепей.— А ў маёй Мілашкі стаў на кватэру іхні афіцэр, што камандуе ўсімі рабочымі. Такі белы, панскі, мо восем разоў на дзень мыецца... Дзяншчык напёк яму ўчора пірагоў, то рэзаў не нажом, як усе людзі, а спецыяльнымі пілкамі — кожны пірог асобнай!

Паду-умайце! — падзівілася, паківала галавой мама.

Юляк з Мілашкай баяліся пры ім дыхаць нават. А ўчора вечарам дзяншчык на ровары паехаў у Гарадок па газету афіцэру, а ён сам выходзіць да зяця ды кажа: «Капут нам. Хутка прыйдзе ўжо сюды ваш Іван, тады будзе вам зноў добра!..»

Ой, каб даў бог хутчэй!

А ўжо скора, Манька, ско-ора! — Цётка перайшла на шэпт: — Мой Кірыл з мужчынамі ўчора вазіў на Бераставіцкую станцыю тую муку, то ўсе там ля вагонаў гаварылі, што першага чэрвеня вайна скончыцца!

Усю вайну нашы сяляне вызначалі сабо дзень прыходу Чырвонай Арміі якой-небудзь круглай датай і цешылі сябе, што першага, дзесятага, пятнаццатага ці дваццатага прыйдунь нашы. У людзей з'явілася якаясьці стыхійная вера ў магічную сілу гэтых дат (а мо ішло гэта ад кірмашоў — яны адвеку вызначаліся ў нас круглымі датамі?!). Мы з Валодзькам пераканалі маму, што гэтаму нельга ве-рыць, і цяпер яна толькі са шкадаваннем уздыхнула ды ўзялася здымаць гаршкі.

У хату ўбег шасцігадовы пляменнік — сын аднаго з яе братоў. Хлапчаня ўбачыла чужога на кухні і сумелася.

Няўжо яно аж з Бялявіч прыляцела? — з жахам спыталася цётка.

Генік, хадзі, хадзі бліжэй!.. Ты адзін? Чаго ты збаяўся? Тут усе свае-е! — пасцярожылася мама і нагнулася над ім.— Ну, кажы, што здарылася?

Але той толькі пачухаў адной нагой другую ды зыркаў на Кірыліху з-пад лоба. Яму строга-настрога загадалі перадаць вестку толькі самой цёці Марусі.

Ах, бо-ожа, што там такое зда-арылася? Мо Нічыпара забралі? — Мама з трывогай хапіла хлопчыка за рукі, пацягпула ў бакоўку, прысела на ложак.

Ну, кажы, сыночак, тут нас ніхто не чуе, мы адны. Кажы, што маеш!

Дзядзька Нічыпар сказалі, каб вы ўцякалі ў лес!

Ну, во, нарэшце! — уздыхнула мама бытта з аблягчэннем: тое, што даўно чакала, прыйшло.

А тата сказаў, што немцы вас застрэліць хочуць,— успомніў малы.— Куляй, праўда?

Мама ўважліва паглядзела на яго — Што яно можа ведаць яшчэ?

А дзядзька Нічыпар, Генічак, у вас?

М-гм!

А куды пойдзе, не казаў?

Эк! — хлопчык матнуў галавой і пачаў гладзіць паліраваную спінку ложка рукой, потым, як кот, пацёрся аб яе шчакой.— А прыехаў сёння з Гарадка на ровары Мішка, я кажу: «Падвязі!» Мішка кажа: «Сядай!» А тата выйшаў з гумна і кажа: «Злезь з ровара і бяжы да цёці Марусі праз Глядняўку, каб хутчэй!» I я пабег. А Мішка мяне яшчэ дзісь пакатае...

Хлопчык з сумам азірнуў пакой.

Мама ўбачыла, што больш з яго не выцягне, успомніла — нельга цяпер ёй сядзець, і ўзнялася.

Ну, то на табе лыжачку мёду! — накіравалася на кухню да паліцы, дзе стаяла банка з мёдам.

I зараз жа ўявіла сабе цэлую зграю паліцаяў, якія на веласіпедах імчаць па яе з Гарадка, забылася, куды ішла, успляснула рукамі:

Ах, бо-ожа, што цяпер будзе!

Што-небудзь ужо будзе,— суцешыла Кірыліха.— Нябось, Нічыпар твой не дурны, думае, што кажа, а ты — слухайся.

Мама глянула на суседку, бытта першы раз убачыла.

Цёцю-у, а наша Жучка прывяла чатыры шчаняткі, і ўсё сучкі! — напомніў аб сабе пасмялелы малы.— I нікога да буды не падпускае: ні таты, ні мамы, ні курэй, ні Люські дзядзевай, аднаго мяне...

Ой, Ге-енічак, ты яшчэ тут? Бяжы, дзіцятко, адгэтуль, а то і цябе яшчэ зловяць!

І хлопчык раптам знік, як бы яго тут і не было. Мама замітусілася па хаце, трывожна заенчыла:

— А-ей, яшчэ нават я і свінням не давала! I каровы з авечкамі яшчэ парацца ў хляве! Пастух чагосьці, як на тое, позніцца!..

Манька, чорт іх бяры, свіней тых і кароў! Будзеш жыва, то другія будуць! Лепш сябе ратуй! Уцякай адгэтуль, каб цябе не засталі ў хаце!

А-ей, цётачку, і сама ведаю, што мне трэба ўжо бегчы, ды ніяк не адважуся! Гэта ж — у лес!

Нічога, нічо-ога! З лесу вяртаюцца, а з пяску — ніколі!

Як жа я там спаць буду? — бездапаможна затапталася мама сярод хаты.— Так баюся холаду ў ногі!

То бяры з сабой валёнкі!

I - іх?

А што?

З рухавасцю лёгкай маладухі Кірыліха ўзлезла на ляжанку, з печы дастала пару валёнак, гупнула іх на падлогу.

На, во!

Мама схапіла іх, бяздумна прыціснула да грудзей. Яна разумела, што цяпер будзе ўвесь час на дварэ, таму трэба з сабой нешта набраць, але што? Яна глядзела на свае рэчы навокал і не пазнавала.

Адзенне на першую патрэбу ён трымае ў лссе. Не ведаю, гэты кажух браць ці не? Мо дарэмна буду толькі валачы лах...

Запас бяды не чыніць, вазьмі!

Перад мамінымі вачыма раптоўна ўзніклі непраходныя лясныя гушчары.

Але як жа ён мяне там знойдзе! А калі ноч прыйдзе, то што я адна рабіць у тых камарах ды вільгаці буду-у!.. А як вужы-ы павыла-азяць!..— Мама заплакала ды бяссільна апусцілася на лаву.

То ідзі пад мой хутар! Там у лазовых кустах пабудзеш, пакуль твой Нічыпар падыдзе! Вечарам гарачых бліноў напяку ды прынясу!..

Бліноў... А хто таму цяпер пасылкі стане пасылаць у Штутгоф! Валодзька з голаду там памрэ!

А ты нам адрас толькі пакінь, вышлем з Мілашкай!

Мама высмаркалася ў фартух і ўжо больш роўным голасам сказала:

Не, цетку, цяпер будуць пасылаць мае браты. Во, калі і іх, не дай бог, забяруць, тады ўжо...

Добра, добра. А ты ўжо бяжы, Маня, а то застануць цябе яшчэ тут, у сваёй хаце, гэтыя гіцлі — і праўда, бобікі, тады крыўдна будзе! На цёплую хустку! — цётка сарвала з цвіка вялізную байкавую палатніну з зялёнымі ды сінімі клеткамі, накінула ёй на галаву і плечы:— Ідзі!

З пліты выставала ручка патэльні з заправай на сняданне, якое меліся з'есці, калі бацька вернецца з Бялявіч. Край хусткі зачапіў ручку, патэльня паляцела на падлогу, разліваючы тлушч са скваркамі цёмнымі плямамі. Мама намерылася падняць патэльню, але махнула рукой:

Ліха яе бяры, цётку, не тое гіне! — накіравалася яна на двор.

За ёю падалася цётка. На падворку мама азірнулася, жаласліва папрасіла:

Цё-отачку, паадчыняйце хлявы, няхай жывёла ўцячэ, а то пагарыць — мэнчыцца гэтак будзе!

Адкрыю, Манечка, толькі бяжы!

А курэй сабе пазабірайце!

Палаўлю, пазабіраю, усё зраблю!

У банцы малако ўпушчана ў калодзезь з ранішняга ўдоя, забярыце сабе, каб ім не дасталося!.. А я лесам выйду ў ваш лазняк. Калі мой вернецца — прывядзеце!

I яго прывяду! А пакуль што свіней пакармлю, павыганяю ў поле. Мне, старой, нічога не зробяць, калі і застануць тут. Скажу — солі пазычыць зайшла.

Ну, спасібо вам, цётачку! Мо мы ўжо і апошні раз... I будзе, як у той Папоўцы...То дайце з вамі хоць...— Мама абняла старую, пашукала вусны бабкі, і яны гучна, па-жаночы нязграбна пацалаваліся. Яшчэ Кірыліха маму перахрысціла, і яна пакінула свой падворак.

Мама бяздумна паплялася па дарожцы ў поле не ў сілах ні пра што думаць. Адчувала босымі нагамі то халодную траву, то падагрэты ранішнім сонцам пясок.

Увайшла яна між крайнія сосны. Закалолі ў ногі шышкі, ражны. Яна спатыкнулася аб корань і села. Сабралася нацягнуць валёнкі, затрымала зрок на дрэвах, і толькі цяпер дайшло да яе, што яна ў лесе. Моцна смярдзела сасна. Спакойна, холадна і раўнадушна блішчалі жоўтай карой сосны. Тырчалі змрочныя крыжавіны амшэлых елак. Тапыршчыліся вострыя, як калючы дрот, ядлоўцы. Мох здаваўся нашпігаваным мурашкамі ды вужакамі...

І мама раптам падумала, гато прыйшла сюды не па ягады ці маліны, не паляжаць на хвілінку, падыхаць халадком у жніўную спёку. Гэта цяпер яе дом. Стала дзіка, страшна. Яна ўпала і зайшлася ад бяссільнага плачу.

3

Вечарам цётка Кірыліха завяла бацьку туды, дзе пад кустом лазы дрыжала ўстрывожаная мама.

Ты тут? — зухавата спытаўся ён.— Ну, партызанка, як маешся?

— Яшчэ збыткі з мяне строіш? Ну цябе к чорту, стары дурань! Кінуў тут, у балоце, адну, сам бадзяешся недзе, а прыйшоў, то загаварыў — не як чалавек, а яшчэ з нейкімі фокусамі!..

Жартуеш? Як толькі стала цямнець, адразу я і папёрся сюды! Нічо-ога, не перажывай, мы цяпер з табой такое тут закруцім супроць немцаў, што сам Гітлер будзе ў нас літасці прасіць!

О! «Закру-уцім», «прасіць літасці»! — перакрывіла яна і расплакалася: — Даіграўся, дык хоць бы не малоў языком таго, чаго не трэба, ты ж ужо стары чалавек!.. Адубянела ўся, як лёд, а яму — смешачкі!

Бацька даўно навучыўся яе разумець і цяпер не крыўдаваў, цярпліва чакаў, пакуль з плачам выйдзе з яе жаночая слабасць.

Мары-ылька, ты чаго? А як людзі жывуць гэтак цэлымі гадамі? А як тыя, чые косці ў зямлі ляжаць?! Думаеш, ім лепш? А табе што? Го-о, галубка, каб адно горай не было! Заўтра сонца ўзыдзе, настане дзень, цяпло, а там і сына знойдзем! Ён табе самае ганаровае месца выдзеліць у атрадзе!

— «Вы-ыдзеліць»... — памалу супакойвалася яна.

Вядома! Ведаеш, у якой ты будзеш пашане ў іх? Го-о! Ну а цяпер накрыемся пацяплей і заснём!

Патрэбна мне твая пашана! Жылі б сабе дома, як усе людзі, а то во, даехалі!

Маўчы, ты нічога не ведаеш! Настусіна Нінка прыляцела з Гарадка да твайго брата і папярэдзіла — жандармерыя сабралася нас з табой арыштоўваць! Твой Мікалай потым бачыў, як на васьмі равэрах жандары з бобікамі адправіліся на паш хутар і заехалі па дарозе да солтыса выпіць! Еўдакім іх пратрымаў за сталом — от ты і ўцякла! А цяпер няхай усе пацалуюць нас з табой пад хвост!

На тое, што ўратавала іх менавіта Лукашова дачка, мама не адрэагавала ні словам. Бытта інакш і быць не магло. Маўчала мама толькі хвіліну:

Во, ты сабе ўцёк, а як цяпер быць таму, у Штутгофе?

Што зробіш. Цягнулі, пакуль можна было...— спаважнеў бацька.

Стары з мяшка вывалак пару вайсковых коўдраў, паўшубак, вымасціў пасцель, і яны ляглі.

Раніцой абладаваны бацька павёў яе ў Каралёўскі лес. Прыбылі туды яны пасля абеду. Але дзе шукаць партызан? Толькі цяпер не бяда — шукай хоць ты цэлы дзень, часу многа. Трэба выбраць толькі месца для стаянкі. Бацька правільна вырашыў, што атрад будзе трымацца блізка вады. Якраз недалёка працякала рэчка Шындзялка, тут жа рос густы беразнячок, а сярод бярозак раскінуўся пышны куст арэшніку. Бацька абламаў галінку на дрэве, на сучок павесіў карабін, скінуў на траву торбы і ўзяўся да працы.

Ён нарэзаў ядлоўчыкаў і наўтыкаў іх для маскіроўкі вакол арэшніку. Панагінаў ляшчынавыя галіны, прымацаваў вярхі да зямлі — атрымаўся жывы будан, а глянь збоку — ляшчына як ляшчына! Задумаўся, што рабіць з прадуктовымі торбамі. Схавай у кусты — мышы, здзічэлыя сабакі, лісіцы ў момант расцягнуць!..

I стары нагнуў адну бярозку, прывязаў да яе верху торбу, адпусціў. Потым нагнуў другую. Торбы зніклі ў густых кронах з маладымі клейкімі лісточкамі. Тады сам палез у будан, узяўся раскладваць пасцель.

А тым часам маці нацягнула святочную сукенку, прычасалася, завязала на тоўсты вузел свае каштанавыя косы. Адышлася, сарвала пару травінак, паднесла да носа і задумалося.

Іншы скажа аб сваёй маці: «Яна была простая, сціплая жанчына...» Не надта ў гэта веру: у кожным разе, мая мама здаецца мне не простай.

Я не спатыкаў больш прыгожай жанчыны, Яна не насіла ніякіх бюстгальтараў, але грудзі ў яе былі амаль як у дзяўчыны, паходка лёгкая, голас меладычны і ніколі не мяняўся. Яна нават цяпер, у сорак год, не выглядала на пажылую сялянку, у якой дарослыя два сыны. На выгляд гэта была здаровая прыгажуня маладзіца з паружавелым тварам, а вочы ў яе набралі таго цёмна-сіняга колеру, які мне запамятаўся з дзяцінства. Аднак у яе душы цяпер адбываўся пераварот. Яна не бачыла, што тварылася навокал, не адчувала паху маладой травы, знаходзілася далёка ад таго, чым займаўся муж.

Нешта падобнае яна перажыла ўжо, калі выходзіла замуж. Тады давялося ёй раптоўна развітацца з цяплом матчынага дома, увайсці ў чужы свет, прызвычаіцца да чужых парадкаў. Але ў той час яна была маладая, закладвала сваё гняздо — тады ёй дапамагаў інстынкт маця-рынства.

Потым пачалі расці яе дзеці. Спачатку яны былі ёй ва ўсім пакорныя. Але непрыкметна выраслі, і з'явіліся ў іх свае інтарэсы ды погляды. I мама ўжо праніклася поглядамі сваіх дзяцей. Кола інтарэсаў сыноў пашыралася, яна непрыкметна пачала адставаць. На жаль, яна не канчала ніякіх школ... Паміж ёю і дзецьмі вырасла нешта ёй незразумелае. Клопаты і прывычны распарадак дня ёй не дазвалялі спачатку над гэтым задумацца, агледзелася яна толькі цяпер.

Другі раз рушыўся стары ўклад яе жыцця, аднак зараз ёй было значна цяжэй. Мама смутна адчувала, што робіцца як бы непатрэбнай і лішняй на свеце ды ніхто, ніхто не ў сілах ёй ужо дапамагчы. А праз гэтыя горкія думкі мучыла падспудная трывога: ці застаўся ў жывых яе меншы? Не загінуў там на чужыне? Старэйшы — унь ён, побач, але ці выйдзе з гэтай калатнечы жывы? А яна бяссіль-ная дапамагчы сынам, абараніць іх.

Ну, то кладзіса,— паклікаў бадзёра бацька.— Ты заўсёды марыла выспацца ўволю, але не даводзіласа. Ідзі, адсыпайса цяпер за ўсе гады!

Тут, мусіць, мура-ашкі, куды ты мяне прывё-оў?! — раздражнёна пракрычала яна, забіраючыся ў будан.

А-ей, як там і выпаўзе адна, так цябе ўжо і з'есць адразу, думаеш? — пажурыў ён, як малую.— Проста — пазнаёміцца і далей папаўзе!

Я іх баю-уса вельмі!..

Мама села на коўдру, падабрала пад сябе ногі, шчыльна падаткнула з усіх бакоў спадніцу. Здалося ёй надта цвёрда, захацелася сесці лепш, ды ўспомніла, што не дома, дзе можна выбраць месца па густу, і з роспачлівым сумам азірнулася.

Дзікая глуш, усё незнаёмае, чужое. Нават птушкі спявалі не так, як у Ліпніках. Мокра блішчаць лісты на бярозах, і ёй здалося, што тут сыра, холадна. Мама ўздрыганула. Было шкада да роспачы родных вуглоў, дзе пражыла чвэрць стагоддзя, выгадавала сыноў. Цяпер давядзецца жыць па-цыганску... А калі і скончыцца лясное бадзянне, то хіба ж вернецца ранейшае?

Ёй зноў захацелася ўпасці на мох ды завыць.

Тым часам у старога была прадумана сістэма абучэння жонкі, з чым ён і вырашыў неадкладна прыступіць.

Ну, Маня, цяпер паслухай, што скажу. Калі буду адыходзіць куды, то пакідаціму свой наган табе,— ён дастаў з кішэні рэвальвер Тарноўскага, які я яму падараваў.— Во, кладу сюды, пад коўдру, каб ты магла яго адразу выхапіць...

Мама з абурэннем узняла вочы, успыхнула:

Куды ты да мяне лезеш са сваім наганам? Я яго ў руках ніколі не трымала ды не ведаю, як з яго страляць, цьфу!

Бацька чакаў такога звароту і са шчырай гатоўнасцю спакойна запэўніў:

Так гэта ж вельмі проста! Глядзі сюды, я табе яго зарадзіў! Во — аж сем патронаў, бачыш? — крутнуў ён барабан.— А цяпер адцягнеш толькі гэту сабачку, наставіш на немца ці бобіка — яму ў лоб, тут націснеш, бэнц — і ўсё! Няма тут нічога цяжкага! Нават можам зараз паспрабаваць, патронаў шмат, Юляк Парэмскі надаваў! На, бяры!..

Мама з гідлівасціо, нібы змяю, адпіхнула ад сябе халодную крывую жалязяку, закрычала:

Здурэў! У с... ты яго сабе ўсадзі! Яшчэ такое паскудства буду браць у рукі, бачылі вы, людзі?!

Ы-ых, дурная! — пакрыўдзіўся бацька і неахвотна запіхнуў наган за халяву.

4

На наступны дзень пасля разгрому заходжу на «пошту» і сваім вачам не веру — пад елкай ляжыць мая... вопратка! Што за ліха, як жа так, я ж яе ў лагеры пакінуў, няўжо немцы не падабралі? I як яна апынулася ў бацькі?

Але сам стары не з'явіўся. Па Ліпніках пачынаюць шныраць групы немцаў і бобікаў. Трывожуся не на жарты, а бацька ўсё не ідзе і яшчэ праз дзень.

Сувязны перасцерагае, што жандармерыя намерваецца арыш-таваць старых. Паднімаю атрад на ногі, падкрадваемся пад хутар, залягаем у жыце.

Тэпае цётка Кірыліха з двума кошыкамі — поўнымі нашых курэй.

Раніцой Нічыпар з Манькай ад мяне адправіліса ў Каралёўскі лес цябе шукаць! — суцяшае старая.— А жандары ўчора ў вас усё падчысцілі. I малатарню, і рэчы ўсе — пават свіныя карыты, і зерне, і жывёлу... Толькі курэй не змаглі палавіць, і я во... На дваццаці падводах дабра ў Гарадок павезлі! А тады солтысу загадалі ўсё вымыць у вашай хаце, вычысціць і ключы даставіць у камендатуру...

Няхай пацешацца сабе ключамі, няхай! Бывайце, цётку! Дзякуй вам за ўсё!

Бацькі развязалі мне рукі. Цяпер можна што-небудзь учыніць, каб адпомсціць немцам. Зрабіць засаду? На гэта мы яшчэ занадта слабыя. Зноў застаецца чыгунка. Дагэтуль мы асцерагаліся, блізка лагера немцаў не дражнілі. Зараз менш трэба высцерагацца, кладзі міну ў любым месцы, абы ўдалося!

Нагрувашчаныя вагоны з мукой за двое сутак немцы развалаклі, пуці адрамантавалі, ад учарашняга вечара зноў пайшлі цягнікі. Толькі цяпер ноччу вартуюць строга, эшалоны паўзуць сем кіламетраў у гадзіну, яшчэ перад сабой піхаюць платформы з пяском. Пры такіх умовах выбух вялікай шкоды эшалону не прычыніць. Затое ўдзень на чыгунцы нікога няма, а эшалоны імчаць з даваеннай хуткасцю.

У немцаў нават таварныя хадзілі строга па графіку. Успамінаю пра Курцэвічаў графік, дастаю яго з сумкі. Выбіраем з камісарам кур'ерскі, які на ватмане вызначаны самай тлустай лініяй пад шыфрам «Зондэрфарт 5З», а Сухія Багенцы мінае а трынаццатай гадзіне і дзесяць мінут. У ім заўсёды восем суцэльнаметалёвых пульманаў, імі з фронту на пабыўку ездзяць у Германію салдаты і афіцэры групы арміі «Цэнтр».

Адпраўляемся на аперацыю ўсім атрадам.

5

Раніцой выпаў зноў дожджык. Пад нагамі не лускае ні адна галінка. На месца дабіраемся лёгка.

Яшчэ па царскаму загаду ў часы паўстання Кастуся Каяіноўска-га ў 1803 годзе на 200 сажон высеклі бор паабапал чыгункі Варшава — Мінск. З лёгкай рукі Мікалая I некалькі пакаленняў сялян секлі маладыя дрэўцы на сваю патрэбу і не давалі гэтым мясцінам адрасці. Цяпер уздоўж чыгункі — хвойнік, і ён нам на руку: густы, калючы, нырні ў яго — як у ваду канеш.

Пакінуўшы атрад на краі хвойнічка, аддаўшы хлопцам свае аўтаматы, з Косцем узбіраемся на пуць, сядаем на рэйкі. З кіламетр-паўтара ў адзін канец і ў другі — прытаіліся бункеры: высокія валы зямлі, а за імі нізкія будыніны, якія адно крыху выстаюць з-за вала. Там, вядома, нас ужо разглядзелі ў бінокль. На Косцю ўсё той самы мундзір чыгуначніка, на мне — цывільная вопратка. Шэсць кілагра-маў толу мы акуратна завязалі ў пакуначак. Косця яго трымае пад пахай ды бурчыць:

Халера, трапіць з бункера ў тол разрыўной — следу ад нас не застанецца!

Страляць не павінны. Падумаюць, што рабочыя з рамонтнай брыгады...

Прыкідваюся раўнадушным, сцябаю сябе дубцом па халяве, а ў самога ўсё нутро то замірае, то калоціцца ад експакою. Зыркаю на гадзіннік — хутка гадзіна дня,— пепакоюся яшчэ больш. Стараюся ні аб чым не думаць, абводжу вачыма наваколле.

Недалёка ў балоце вышчарыліся ржавыя рабрыны — дошкі аблупілі навакольныя сяляне — паражняка, які мы са страшаўцамі пусцілі пад адхон яшчэ зімой. Далей — рэдкія кусцікі. Затым — поле, а яшчэ далей — будка і маўклівыя, грозныя контуры землянога вала — бункера. Яго пабудавалі немцы пару тыдняў таму назад, ён яшчэ не аброс і дзёрнам. Дзесьці там невідочны кулямётчык ужо злавіў мяне на мушку станкача і на ўсялякі выпадак трымаецца за гашэтку. Кулямёты ў бункеры апошняга выпуску, даюць паўтары тысячы куль у мінуту, мы немцам відочныя, толькі націсні спуск...

Дрыжыць сківіца, зубы выбіваюць дробненькі пошчак.

Хо-оладна, чорт! —-прыкідваюся.

I. мне! — хлусіць Косця.

Сыра...

Ага. Балота, халера на яго!

Але Косця раптоўна насцярожваецца:

Глядзі!

З хвойнічка на дарожку выязджае салдат на веласіпедзе. Мы губляемся. Тым часам салдат лёгка і бяспечна імчыць да пуці. Перад насыпам ён раптоўна гамуе, злазіць з веласіледа. I вось ужо валачэ бліскучую машыну наверх.

Гляджу на Косцю: што рабіць? Уцякаць напэўна позна. Хавацца няма куды. Справіцца з ім пад аховай трыццаці ствалоў не цяжка. Але ж мітусню ўбачаць з бункера і адразу кур'ерскі стрымаюць.

У камісаравых вачах бачу такое самае пытанне. Секунду не рухаемся, маўчым.

Узабраўшыея на насып, салдат рыхтуе веласіпед, агірачвае яго і набліжаецца да нас. Пад расшпіленым мундзірам у яго вайсковы світэр з цёмнымі мокрымі плямамі пад пахамі. Па жвіры ехаць цяжка, лепш бы прайсціся з веласіпедам у руках. Але я разумею салдата. Яго ахапіў спартыўны азарт пераадолення перашкоды, немец дабывае з сябе ўсе дыхі, абы толькі паставіць на сваім. I трэба ж было яму з'явіцца сюды менавіта цяпер!

Мне робіцца горача.

Раздумваць няма калі. Каб уратавацца, я механічна раблю тое адзінае, што можна зрабіць у даных абставінах. З бакавой кішэні вымаю аловак, блакнот, гляджу на жалезны слупок з таблічкай, пачынаю перапісваць лічбы і літары. Косця адразу арыентуецца, бярэцца мне дыктаваць.

Ужо чуваць натужлівае скрыпенне ланцуга. Мы нібы здзіўлена ўзнімаем вочы. Вышыня пасыпу тут раўняецца вышыні тэлеграфнага слупа, броўка вузенькая, ідзе пад гару. Усю ўвагу веласіпедыст вымушаны кіраваць на тое, каб не зляцець пад адхон. Ён адчувае, што мы глядзім на яго, усміхаецца нам, бытта чакае прызнання, па-хвальбы свайму майстэрству і напружанню. Малады, рыжаваценькі, з крапінкамі густога залацістага рабаціння на шчацэ і шыі, нават на віску. З ражкамі потных валасоў.

— Гайль! — кідае.

Гайль! — адказваю.

Гайль! — кажа і Косця.

Нават такое нязначнае рассейванне ўвагі немцу каштуе не мала.

— О-оу, майн гот! — ускрыквае ён ды пачынае панічна віхляць рулём.

З усяе сілы ловіць раўнавагу, выраўнівае веласіпед і марудна, з натужлівым скрыпам ланцуга і пяску ў перадачах салдацік памалу праязджае каля нас. Праводжу яго вачыма, з палёгкай уздыхаю ды цягну руку да лба, каб выцерці пот. Толькі цяпер бачу на павароце за бункерам дымок. Убачыў яго і Косця, шыпіць:

Ідзе!

Давайце! — шапчу я.

Косця засланяе сабой мяне ад воласіпедыста, я хутчэй прыклад-ваю да рэйкі міну. З кішэні дастаю ўзрывальнік, які выклянчыў у Філімончыка, упіхваю ў тол, ва ўзрывальнік асцярожна ўстаўляю дубец. Цяпер паравозу дастаткова крануць гэты дубчык — і міна ўзарвецца. Прыкрываю пакет прэлымі бадылямі, травой, азіраюся.

Уся маніпуляцыя не заняла ў мяне і паўмінуты. Салдат ад'ехаў крокаў з сорак. Немсц аж прыўстае на сядло, рытмічна і натужліва перавальваецца корпусам то на адзін бок, то на другі, пнецца пад гару, пакідае на жвіры глыбокую васьмёрку. А ўдалечыні ўжо відаць, як выцягваюцца на прамы пуць і трымцяць незлічонымі вокнамі вагоны кур'ерскага.

Гатова! Ходу!

Паціху спаўзаем з броўкі, хоць нам хочацца выскачыць са скуры і несціся на крыллях. Спыняемся на балоце.

І-о-о-а-і-і! — дае машыніст ні то нам, ні то воласіпедысту бадзёры, прарэзлівы сігнал.

Зыркаю назад.

З гары імчыць і расце на вачах паравоз. Ён увесь блішчыць на сонцы чорным свежым лакам, і здагадваюся, што ў яго колы памаляваныя гэткай жа свежай фарбай малінавага колеру. Цягнік нясецца мінімум з хуткасцю кіламетраў дзевяноста ў гадзіну і сігналіць яшчэ раз.

Свішчы, свішчы! Ляці, ляці!..

Не лаві варон! — злуе Косця.

Бягу за ім у поле. Ад таго, як далёка аддалюся, залежыць маё жыццё, таму ног не шкадую. Але азартная прага пабачыць усё ўласнымі вачыма мацней за здаровую развагу і пачуццё небяспекі. Чуючы зусім бдізкі грукат, спыняюся і гляджу ва ўсе вочы.

Да пуці — крокаў сто. Паравоз міну пралятае. Вялізны куст агню і дыму ўспыхвае паміж паравозам і тэндэрам. Лакаматыў адрываецца і, як апантаны, улегцы нясецца ў бок Валіл. Чорны тэндэр перакульваецца папярок рэек, выстаўляе светлы жывот і свежамалінавыя колы. Агромністая моц інерцыі сыпанула ўвесь вугаль з тэндэра, і дзесяткі тон камяністай масы пругкім веерам імкліва ляцяць на фоне неба наўздагон паравозу, бытта з сілай кінуў хто савок чорнага пясочку. Два першыя шэра-зялёныя пульманы лёгка, нібы цацкі, ускокваюць на тэндэр. Яшчэ два са звонам пустых металёвых скрынак кладуцца папярок пуці. Астатнія вагоны з грукатам коцяцца пад адхон — кладуцца набок, перакульваюцца на плечы і застываюць з задранымі ўверх коламі.

Ух-ух-ух-ух! — натужліва стогнуць пры гэтым, бытта яны жывыя і вельмі ім цяжка.

Хадуном ходзіць зямля. Выбух падняў высока нейкія шматпудо-выя жалязякі, Яны перакульваюцца некалькі разоў у паветры, све-цяць круглымі дзіркамі, апісваюць дугу і гупаюць у крэкаць, абдаючы нас пырскамі гразі. Тэлефонныя драты, сарваныя са слупоў, са звон-кім ціўканнем далятаюць да мяне і востра сцябаюць па халявах...

Відовішча жудаснае і захапляючае.

Некалькі імгненняў мы з Косцем скачам з дзікай радасцю, крычым, махаем рукамі. З хвойніку высыпаюць нашы партызаны і таксама выконваюць нейкі «танец Тамерлана». Ліда з Нікіцінай абнімаюцца, вішчаць, як звар'яцелыя. Хлопцы падкідваюць шапкі, махаюць рукамі ды зброяй, галосяць...

Цяпер мы ў нізінцы і за кустамі, з бункераў нас не відаць. Аднак паводзіны нашы — Шаленства.

У кусты! — першы прытомнее Косця.

Хлопцы, бягом! — спахопліваюся і я ды кідаюся ў бок Ліпнікаў.

Далятаем да старога лесу і азіраемся.

Пуць ляжыць перад намі ў даліне і грэбенем, як плаціна, выстае пад хвойнічкам. Зводдаль стаіць паравоз, патахае парай, дае трывожныя сігналы: тры кароткія, адзін доўгі, тры кароткія, адзін — доўгі... Ля разбітых вагонаў ужо мітусяцца сотні фігурак у мышастых мундзірах. Наводжу бінокль. Там кіпіць, бытта ў разварушаным му-рашніку. Салдаты і афіцэры ўзбуджана бегаюць, махаюць рукамі, падштурхваюць адзін аднаго, дапамагаюць сабе ўзабрацца на пуць, вывалакаюць з-над абломкаў целы, кладуць на шпалы, некаторых спрабуюць паставіць на ногі, нібы яны былі п'яныя.

Камандзір! — моліць Кардаш.— Давай секанём па іх адгэтуль!

I ў мяне надта ж чэшуцца рукі. Але адкрыем страляніну па іх адгэтуль — немцы адразу пастараюцца блакіраваць нас у Ліпніках ад шашы. Мы, вядома, вырвемся, ды бацькоў адрэжуць, калі яшчэ недзе тут блытаюцца — мала што Кірыліха сказала, бацька ў Каралёўскі лес спяшыць не стане. Ды і па два дыскі ў нас толькі да кулямётаў, па дзесяць патронаў па вінтоўку...

Аднак завялікая спакуса, і яна бярэ верх над развагай. Што да пуці адгэтуль чатырыста метраў, ведаю змалку.

— Прыцэл восем!

Пасля першага залпу немцаў з насыпу бытта карова языком злізнула. Толькі там-сям валяюцца нерухомыя целы.

...Праз пару гадзін на даваенны аэрадром за Сногай прызямлілі-ся вялізпыя два трапспартныя «юнкерсы», сталі ладаваць раненых і мёртвых ды вывозіць іх у Беласток. Гэтая вестка дайшла да нас па дарозе на новае месца дыслакацыі.

Раздзел пяты

1

I пацяклі нашы партызанскія будні ў Каралёўскім лесе. Толькі і гэтая мясціна не ўратавала нас ад непрыемнасцей.

Выводжу хлопцаў на засаду пад Крулёвы мост. Бальшаком пляцецца аддзяленне немцаў. Згорбленыя ад ранцаў і спёкі, стомле-ныя, нават без кулямётаў...

Давай, камандзір, возьмем іх жыўём! — просяць мяне нашы хлопцы.

Так, думаеце, проста?!.— спрабую іх астудзіць.— Гэта вам не зайцы!..

— Нас жа ў тры разы болей, і яны нас не чакаюць!

Аддзяленне здэмаралізавана... Ды што я з палоннымі ў лесе рабіць буду? Не хапала яшчэ бессэнсоўнай разні.

Аднак ідэя хлопцаў падабаецца і мне, а цвярозы голас развагі ўжо заглушае хваляванне паляўнічага азарту. Што мы немцаў адолеем, не можа быць сумнення — пават не лічу патрэбы з хлопцамі раіцца, як гэта зрабіць. Частку атрада кладу ў хвойніку з левага боку дарогі, другую частку —з правага. Пры стральбе яны будуць сячы адны адным у вочы, але ж да страляніны не павінна дайсці. Фашысты апыпуцца ў «мяшку», я да іх выйду, запрапаную скласці зброю, і нічога іншага ім рабіць не застанецца. як яе аддаць.

Нарэшце немцаў дачакаліся. Я ўжо намерваюся вылазіць да іх, каб аб'явіць, што яны абкружаныя, ды нехта не вытрымаў і стрэліў. Як па камандзе ўсе партызаны адкрываюць агонь. Немцы ў «мяшку» мітусяцца, сярод іх падаюць забітыя і раненыя. Ды нечая чарга з партызанскага аўтамата зрэзала і нашага Храноўскага Шурку.

...Ліда з Нікіцінай, вярнуўшыся з-пад Крулёвага моста, уцяклі ад хлопцаў да рэчкі наводзіць свае туалеты. Мама са збанком пайшла па ваду і ля Шыпдзялкі іх спаткала. Неўзабаве дзяўчаты прыводзяць у атрад і бацькоў. Але з-за Шуркі сустрэча з імі мяне не радуе.

Не стану апавядаць пра ўсе нашы вылазкі, дыверсіі і засады, бо буду паўтарацца. Падрабязна апішу толькі апошнюю сустрэчу з немцамі, ды і то — у канцы. Больш спынюся на момантах іншага характару.

2

Аднойчы прыбываю з хлопцамі ў Ліпнікі, і мы робім прывал. З намі прыйшла мама, праверыць, ці адпраўляюцца ў Штутгоф пасылкі. Горача. Хочацца ўсім піць.

Бяру біклажкі, адпраўляюся да мясцінкі пад паш хутар, дзе, ведаю, ніколі не высыхае вада. От, такое сабе азярцо сярод лесу, густа зарослае бабком, сітнікам і балотным мохам. У Ліпніках іх некалькі, і гэтае страшаўцы назвалі іменем майго бацькі, бо яно ля нашага поля.

Падыходзячы да Нічыпаравага лугу, бачу нейкую жанчыну. Мусіць, цётка рве свінням бабок, а сведкі непатрэбныя, лепш напоў-ню пасуду ў іншым лузе...

Хачу ўжо завярнуць, ды цетка прыцягвае маю ўвагу ненармальнымі паводзінамі, Вось яна прыпаднімае спадніцу, лезе ў дрыгву. Калі вада даходзіць да калепяў, спыняецца і бытта да нечага прыслухоўваецца. Тады вяртаецца на бераг. Водзіць шкляной банкай па лытках, банку ставіць на пянёк, задзірае спадніцу ды зноў лезе ў ваду.

Цьфу, дык жа гэта — цётка Кірыліха п'яўкі ловіць!

— О-о, вы якраз мне патрэбны! — крычу ёй.— Маці надта хацела вас бачыць, каб паслухаць страшаўскіх навін!..

Цётка ўзрадавана не менш. Выяўляецца, ж Мілашцы пару тыдняў узапар не сціхае балець галава. Не дапамог доктар, не дапамагла знахарка, не дапамагаюць балотныя п'яўкі, і цётка вырашыла паспрабаваць яшчэ п'явак лясных.

Далей цётка Кірыліха пераходзіць на шэпт:

Унь, там, у ельнічку, нейкія хлопцы са стрэльбамі!.. Хто тут можа быць?

Цётку напраўляю да мамы, а сам асцярожна крадуся ў гушчар.

Ага, вось і вартавы. Сядзіць сабе на пні ды фінкай чысціць кіпцюры, бадзяга. Ну і атрымаў бы ў мяне за такую варту!.. Вопратка цывільная, але аўтамат савецкі, «ППШ»,— апошпяга выпуску, у немцаў і бобікаў іх, здаецца, яшчэ не бывае.

Эй,браток, не зявай!

Пароль! — падскоквае ён, як на спружыне, ды падае за пень.

Каб пазбегнуць непаразуменняў і страляніны па сваіх, штабам злучэння пароль даваўся адзін для ўсяе акругі на кожны дзень. Часцей за ўсё ён у нас лічбавы. На сёння вызначана лічба сем. I хлапец мне кідае:

Тры!

Чатыры! — кажу я.

Сыходзіцца — свой! Ужо супакоены вылажу з кустоў і іду, куды мне паказвае вартавы, і ў ельніку знаходжу Сашку Сляпуху з групай!

Доўга не можам супакоіцца ад радасці.

Што ў Гута-Міхаліне?

Перад адыходам сюды хлопцаў тваіх бачыў — перадавалі прывітанне. Віктар падкупіў дзяўчат — на турніку верціцца, як цыркач, і тыя ад яго позірку аж млеюць. Мішка да Марусі заляцаецца не без поспеху. Часта ходзяць на дыверсіі і баявыя аперацыі.- Чыгроў цяпер разварушыўся. Капітан гаварыў з Мішкам наконт цябе. Якаўчука ўпякаў: «Недарэмна Кучынскі перайшоў да Вайцяхоўскага, я б яго ў Варшаву паслаў з заданнем, ужо дамаўляўся нават!..»

Адумаўся! — прыемна мне адзначыць.

Ну! А так — што?.. Астатнія таксама ваююць,— моршчыць Сашка лоб, каб што-небудзь успомніць.— А-а, во! — ажыўляецца ён раптам.— Радыстку сваю, Галю, памятаеш?

З яе і пачынаў бы!..

Прадчуваю нядобрае і халадзею:

Што здарылася, кажы!..

Ой, горш і не прыдумаеш! — са шкадаваннем паведамляе Сляпуха.— Пайшлі яны нядаўна пад Косаў. У лясочку ля Заполля пакінулі яе і рацыю: за ёю туды меліся прыйсці мы. Нагу звіхнула, і трэба было адправіць дзяўчыну ў лагер, а нам — па дарозе. Здоўжылася сядзець, беднай, у гушчары, яна ўзяла кіёчак ды пачыкілдала да рэчкі памыцца. А ў гэты час паблізу дарогай ехалі бобікі і ля моста іхняя зграя спынілася. Паліцаі паклалі веласіпеды на траву ды таксама пачалі спускацца да вады. Галя здалёк іх убачыла, падумала, што мы, і ўзрадавалася:

«А-а, бадзягі, нарэшце! Я вас так даўно чакаю тут!»

I тут глядзь— бобікі! Хапіла пісталет, але яны цапнулі па руках ды пісталет выбілі. Мы прыходзім з гадзіну пасля выпадку і даведваемся — звязаную павезлі ў гарнізон. Паспелі нават цыяністы калій выпараць з гімнасцёркі, каб не атруцілася... Шчасце, што бобікі баяліся пашарыць па кустах,— знайшлі б і рацыю з паперамі нават!..

Хвіліну маўчым. Мяне бытта перанеслі на заснежаны пагорак з зямлянкамі. Выразна бачу Галю ў кажушку, накінутым на плечы, ненатуральна бліскучыя вочы, якімі яна з захапленнем разглядвае святло месяца на льдзінках. Нават чую шэпт: «Ах-ха-а!»

Капітап, капітап,— такі насцярожаны і пільны, а пакінуў без аховы гэтае дзіцё!..

3

У гродзенскіх лясах з'явіліся людзі са штаба арміі. Мы правялі іх і здалі гутаміхалінскай брыгадзе, самі вярнуліся назад. Спыняемся на адпачынак у дубаўскім гушчары. Ляжым раніцой, адсыпаемся пасля начнога пераходу.

А сёмай гадзіне прачынаюся, абыходжу стаянку і правяраю варту. Хлопцы яшчэ храпуць. Адна Ліда ляжыць з адкрытымі вачыма. Кладуся побач. Ляжым і глядзім у неба: вецер хістае верхавіны сосен, гоніць цяжкія хмары.

— Бр-р-р! — уздрыгвае дзяўчына.

— Праз пару гадзін сонца гэтак нагрэе,— супакойваю,— што будзеш яшчэ скардзіцца на гарачыню і камароў!

Разгортваю плашч-палатку, накрывато сябе ды яе. I мая рука сама пацягнулася да дзяўчыны. Пачынаю сябе пераконваць, што не трэба так рабіць, мы ж — радня! Гм, якая радня? Раслі асобна, толькі чуў, што ў Зарачанах у мяне жыве дваюрадная сястра, на чатыры гады маладзейшая. Перад самай вайной цётка прыязджала да нас у госці з нейкай ружовай і поўненькай рагатухай. Па вясковаму звычаю сталі цалавацца. Дзяўчына мяне цмокнула, я пачырванеў, адразу разгубіўся. Цэлы дзень, пакуль яна гасціла ў нас, я на яе не мог вачэй узняць, таму і не разгледзеў нават як след.

Рука мая ўсё цягнецца да Ліды. Прымушаю сябе звярнуць увагу на іншае. Разумны загад выдаў Вайцяхоўскі — не браць камандзіру прыгожых дзяўчат у атрад; вось так можна згубіць усякі аўтарытэт сярод хлопцаў!.. Гляджу на гадзіннік: пара мяняць варту. Кідаю ў Курцэвіча шышку і трапляю яму ў патыліцу.

Га?! — усхопліваецца ён ды тарашчыць у лес блізарукія вочы.

Ліда так рассмяялася, што мяне прабіраюць дрыжыкі. Васіль неахвотна ўстае, валачэцца на змену, ляскае, чуваць, затворам. Вяртаецца Янюк, тыкаецца бокам у мох, як на падушку, убірае ў рукавы рукі і ўжо храпе. Ліда зноў смяецца. А я ўсё заняты ўнутранай барацьбой. Пальцы левай рукі па міліметру набліжаюцца да Лідзінага світэра.

А-а, вось вы дзе!— крычыць узрадаваны Філімончык, вылазя-чы з лесу.

Цішэй, няхай паспяць! — нездаволены накідваюся на яго.

Штосьці ён часта стаў хадзіць да нас без прычыпы: у Каралёў-скім лесе, і ў Ліпніку, і нават тут, у Дубаве, вынюхаў. Навасёлава чамусьці надоўга паслаў за Беласток...

Філімончык стаіць, слухае, як храпуць хлопцы.

Працуюць твае здо-орава! — кажа.

Няхай яшчэ з гадзіну паспяць. Мы ж перад раніцай толькі сюды прыйшлі.

А мае звечара ляглі і таксама яшчэ недзе дрыхнуць. Але цяпер такой пільнай работы няма, чакаю загаду са штаба, няхай паспяць у запас...

Філімончык са свістам уцягвае паветра праз зубы, пацірае рукі і лаецца:

Халера, ну і халадзіна!

То ляж, пагрэйся! — з гатоўнасцю адхіляю яму свой край плашч-палаткі.

Але ён бесцырымонна кладзецца з Лідзінага боку і накрываецца.

Пара-адак! — скаліць мне жоўтыя, з'едзеныя зубы.

Размова ў нас не клеіцца. I Ліда чагосьці панікла. Яна насця-рожваецца, пачынае ёжыцца. А я далей у палоне навязчывага жадання.

Нарэшце мае пальцы дабіраюцца да Лідзінага світэра. Але там ужо — халодная і жорсткая, як халява, чужая далонь! Ах, нягоднік, вось чаму ты знаходзіш нас?! I Ліда таксама добрая!..

Маё самалюбства цярпела нядоўга.

Ноччу крочым у нашу вёску з ім. Філімончык ідзе на адзін хутар да сувязнога, а я — на другі, дзе гаспадар праз маму наказваў, што мае нешта перадаць мне.

Страшавец бярэ бусак, вядзе мяне ў балота. Там дзядзька апускае бусак у ваду, вывалакае з рова вінтоўку. Чысціць яе ад торфу ды вінавата кажа:

Яшчэ калі нашы адступалі ў сорак першым, падабраў! Закінуў сюды. Падумаў: спатрэбіцца калі на што-небудзь, нябось! На, нясі!

Вінтовак цяпер у нас дастаткова, і я крыху бы расчараваны.

— Яшчэ як спатрэбіцца! — хвалю дзядзьку больш з-за мамы, якая будзе ганарыцца, што дапамагла сыну.

Адкрываю затвор, выліваю ваду, заганяю ў патроннік абойму — затвор закрываецца: усё ў парадку. Шчоўкаю затворам яшчэ раз — патрон, чуваць, пакаціўся па пяску, але ў патронніку пуста. Ага, зламана спружынка, што з абоймы падае патрон,— вінтоўку ладаваць мояша толькі адзіночнымі. Не бяда! Пры Напалеоне ўсе ружжы заражаліся толькі адзіночнымі, а якія войны бывалі!.. Адно халерны штык аніяк не здымаецца, хоць і важдаюся з ім мінут з дзесяць. Навошта штык партызану? Каб чапляцца за кожны куст?

Заела, халера!.. Ну, няма часу тут дужацца з ім, здыму ў лагеры!

То здымеш сабе днём! Алёшка, на яшчэ і буханку хлеба. Там у лесе не напячэ вам ніхто!

За хлеб дзякуй. Каб вы далі і квашанай капусты, было б і зусім добра!

Пашкадую, думаеш, такога золата? Цэлая бочка асталася ад зімы, хадзем у склеп!

У склепе дзядзька выбірае пяць тугіх мокрых галовак.

Хопіць?

Ладна.

Не, калі мала, то на яшчэ!

Што-о вы, до-осыць!

То валачы!

Але як? — чухаю патыліцу.

А я і мяшок дам,— кідаецца ён у сенцы.

Пачакайце!.. Вінтоўка. Буханка. Мяшок з капустай. Тры рэчы будуць. А рук-то ў мяне — дзве! Пакласці буханку на капусту — намокне.

А ты яе, заразу, на штык панадзявай! Мы яшчэ ў тую вайну так рабілі, дальбо!

Насаджваю качаны на вастрыё.

У лагер вяртаюся апоўначы. Трэба перайсці яшчэ і чыгунку, а там — варта! Паўзу да палатна. У адной руцэ вінтоўка, у другой — буханка, а каб іх не апэцкаць, я паўзу лакцямі. Дзесьці тут павінен мяне чакаць Філімончык. Цэлы дзень мы з ім важдаліся, складвалі планы дыверсіі, абменьваліся навінамі, паролямі, але пра тое, што адбылося раніцой, адзін аднаму нават рухам не намякнулі, хоць я пра выпадак не забываў ні на хвіліну.

Ага, вось і ён.

Ты гатоў? — пытаюся я.

Гатоў!

Тады — уперад!

Філімончык паўзе няўклюдна, як бегемот: сапе, звякае каменнямі, шалешча скураной курткай і рамянямі. Вяду яго да чыгункі ля паўстанка, дзе, па-мойму, варты з сялян не павінны паставіць. I сапраўды, мужыкоў там не чуваць. Затое наносіць нялёгкая патрулёў. Немцы не глухія, пачулі нас і спыняюцца. Калі ўжо яны перасталі сумнявацца, хто паўзе, салдаты залягаюць у яму ды вы-пускаюць ракету.

Ш-ш-ш-ш! — бліскучая, яскравая кропка асвятляе цемру.

Мы прытойваемся. Яскрава-белы агеньчык дасягае максімаль-най вышыні, апісвае дугу, падае Лебядзінскім на падворак, і нас ахутвае цемра, пра якую ў Страшаве кажуць — хоць на воўка лезь.

Тах! Тах! Тах! — пачуліся стрэлы вінтовак, і гукі адбіліся рэхам ад Ліпнікаў.

Палілі трасіруючымі кулямі. Нам добра відаць, як з ямы, дзе немцы ляжаць, раз за разам бзыкаюць у неба іскрынкі — патрулі смаляць уверх, баяцца высунуць з ямы і галаву.

Зусім не страшна.

Дзядзька, які даў капусту, заўсёды лічыўся ў нас самым несвядомым і адсталым чалавекам. I пры буржуазнай Польшчы і цяпер мы яго нават цураліся. I вось табе на! За зброю немцы расстрэльвалі на месды, а ён падабраў яе, схаваў. Няважна, што ні разу не стрэліў. Пару гадоў пра яе думаў.

Дзе я ляжу? Ага, на балотцы Васіля і Мікалая Лебядзінскіх. Тут у іх расце пару кустоў ракіты, я не раз яе на кошыкі рэзаў. Вунь чарнее і Васілёў хутар. Параняць — магу паўзці і туды, як у сваю хату. А ўжо там, ля самага бункера, жывуць браты — Альяш з Ігнатам. I да іх магу! I да іншых — у любую хату!.. Хоць цэлы атрад пад бокам у немцаў размяшчай па страшаўскіх хатах!.. Васілёва Надзя, напэўна, заціркі з пытляванай мукі наварыла на вячэру... Што я варты без гэтых людзей, без Страшава? Эх, як не хочацца адпраўляцца ў Каралёўскі лес.

Калі б узяў хто вялізную вагу і дваццаць тры гады таму назад зважыў страшаўскія палі са збажыной, балоты з травамі, лес з кветкамі і паветра з пахамі, ды зрабіў гэта яшчэ раз цяпер, то ў яго не хапіла б роўна столькі кілаграмаў, колькі нашу сваімі нагамі я.

Кожная салінка, кожная малекула ва мне мае сабе родную салін-ку і малекулу ў целах нашых страшаўцаў, у гэтым полі, тарфяніску, ракіце, нават — у страшаўскім палыну, крапіве і ліпніцкіх крывулі-нах, таму мяне сюды так і цягне.

Усімі клеткамі свайго цела адчуваю, як Страшава ад мяне чагосьці чакае. Пакуль ва мне цепліцца свядомасць, ці ж змагу пайсці супроць сябе, падвесці землякоў?!. Эх, замала для іх я яшчэ зрабіў!..

Трэба адыходзіць, а мне ўсё не хочацца. Мокрая ад начной расы трава, халаднаватая былінка, якую падагнуў шчакой, здаюцца такімі мілымі і роднымі, а чатыры салдаты ў кустах — недарэчнымі, няпро-шанымі чужынцамі, якія блытаюцца тут па нейкаму непаразуменню. I я ўжо не камандзір. Нават не партызан. Так, страшаўскі хлопец на сваім балоцечку. Мяне падмывае на фіглі. Давай папалохаю гэтых немчыкаў ды заадно паспрабую, як б'е новая вінтоўка. Здымаць са штыка качаны лень — чорт яе бяры з капустай, усё роўна вывазіў у пясок.

Прыкладваюся і бабахаю.

А-а-а! — верашчыць Філімончык.

Валя, ты чаго?

Забі-ілі...

— Што з табой? — палохаюся не на жарты — магло разнесці забіты торфам ствол і чалавека акалечыць.

Мае мазгі! Мазгі выскачылі, во! — памацаўшы галаву, працягвае мне далонь сваю, на якой бялеюць шматкі квашанай капусты.

— Цьфу, панікёр!

На грудзях у мяне, пачэпленая за рэмень,— лімонка. Я выдзёргваю чаку, устаю і з усяе сілы шпурляю гранату ўперад. Яшчэ, мабыць, не паспелі пападаць на зямлю асколкі, як я ўжо быў каля ямы. Усё гэта зрабіў я ўпэўнена, і зусім не з-за легкадумнай зухаватасці. У маіх паводзінах былі ігра мускулаў, звычайны разлік, радасць ад пачуцця ўласнай сілы і тая ўпэўпенасць, якая ішла ад вопыту. Быў такі стан, калі кідаешся з сякерай на бярозу, добра ведаючы, колькі пакласці намаганняў ва ўдар, дакладна суразмерыўшы вастрыню сякеры з сілай і размахам пляча ды супраціўленнем дрэва, адчуваючы, што бярозу напэўна ссячэш. Толькі ў даным выпадку прыбаўляўся яшчэ элемент гульні, азарту, смяротнай рызыкі, побач з адчуваннем пэўнай перамогі.

Ах, халерныя фрыцы, шчэ будзеце станавіцца мне папярок дарогі?! — закрычаў я.

Вядома, каля ямы зараз ужо нікога няма. Немцы напалохана тупаюць ботамі, шалясцяць кустамі ўжо ад мяне далёка.

Валя, збірай там свае мазгі і давай сюды! — клічу Філімончыка.

Перабягаем рэйкі моўчкі.

Далей крочым да лесу, а я смяюся ў душы з таго, як здорава папёр немцаў. Прыпомніў выпадак з капустай. Ото ж з майго напарніка цяпер будуць рагатаць партызаны, калі раскажу ім пра «мазгі» — да канца вайны будуць мець пацеху! З-за Ліды адчуваю мсцівае здавальненне.

Перад нашай стаянкай Філімончык развітваецца.

То зойдзем і павячэраем?

Мяне свае чакаюць,— гаворыць ён нейкім надломленым голасам.

З той пары ён перастае ў нас бываць.

4

Як ні дзіўна, але дом наш уцалеў.

Збіраліся немцы дом спаліць, ды ён спатрэбіўся. Некалькі разоў на нашым падворку ўстройвалі фашысты засады на мяне. Потым амтскамісар намерваўся тут размясціць гарнізон. Так дом наш і захаваўся. Уцалеў і хлеў, стайня. Не стала толькі гумна. I то, мабыць, па віне бацькі.

Ноччу павёў ён Навасёлава і Папроцкага ўзрываць цягнік. Для мінёраў патрэбны зараснікі для прыкрыцця, а бацька пайленш ведаў кусты, вядома, ля свайго хутара. У той час мужыкоў на пуць немцы ўжо не ставілі ні ноччу, ні днём, вартавалі чыгунку самі.

Партызаны наблізіліся да палатна, зашыліся пад ялінкі снегаахоўнай паласы ды пачалі чакаць эшалон. Як на злосць, цягнік усё не ішоў, толькі часта звякалі па броўцы каменні пад ботамі патрулёў ды чулася прыглушанае гергетанне. Нашым стала доўжыц-ца, яны пачалі шаптацца.

Эх, а ў атрадзе зноў страшаўская самагоначка з'явілася! — з сумам уздыхнуў Колька Навасёлаў.— Дзе я ні быў, ні каштаваў, але такой, якую вараць тут, не спатыкаў, дальбо, яшчэ! Мёд! I празрыстая — шкло! Вернемся са ўзрыву, і няхай нам Кучынскі з Філімончыкам ставяць па паўлітра!

Не менш! — падтаквае Папроцкі.

Бацька ўспомніў.

А ў мяне, хлопцы, бутэлька «Маскоўскай» яшчэ ляжыць недзе ў гумне!

Партызаны нямеюць.

От, гэта да-а! — праз хвіліну кажа Папроцкі.— У снапах?

Якія цяпер могуць быць снапы. У мякіне!

То мо прынеслі б нам, дзядзьку, пакаштаваць!

Бацька маўчыць.

Бяжыце за ёю, а мы ўжо тут без вас управімся! — загараецца, робіцца надта добрым Навасёлаў.— Праўда, управімся, Сяргей?

Вядо-ома! Падвялі нас да пуці, і хопіць! Няўжо вам, пажылому чалавеку, яшчэ паўзці з намі да рэек!.. Лепш схадзеце ў сваё гумно!

Узарвем, хлопцы, поезд, тады.

Э-эх!..

Размова далей не клеіцца. Пра што б цяпер ні пачыналі, зноў вяртаюцца да «Маскоўскай». Выпытваюць старога, колькі яна стаіць, мяркуюць, ці не сапсавалася за такі час.

Сапраўдная «Маскоўская» ад гэтага толькі лепшай стано-віцца! — аўтарытэтна кідае спецыяліст па спіртному Навасёлаў.— Ад мякіны ж яна яшчэ сеннага духу набярэцца!

Ён звяртаецца да бацькі яшчэ раз:

Дзядзю Нічыпар, то мо ўсё ж такі пойдзеце?

Валяйце, калі ўжо так просім! — дадае Сяргей.

Бацька непарушны.

У Валілах прасігналіў паравоз. Хлопцы жыва папаўзлі да пуці, замініравалі рэйкі.

Ну, цяпер, дзядзьку Нічыпар, вам давядзецца бутэлечку дастава-аць! — пераможна заяўляе Сяргей, калі яны адпаўзлі ад елачак.

А яшчэ невядома, як сябе пакажа твая міна на пуці! — ставіць новую ўмову бацька.

Пакажа, будзьце спакойны!

А ты не хваліса да часу, мо выйдзе з яе адзін пшык!

Не можа гэтага быць...— ужо менш упэўнена гаворыць хлапец.

Ладна! — згаджаецца раздражнёны Навасёлаў.— Пад лесам пачакаем на рэзультат!

Эшалон ледзьве цягнецца. Выбух і праўда толькі скінуў пярэднюю платформу з пяском, і непашкоджаны цягнік спыпяецца. Партызаны не ведалі, што ў ім на сарака платформах — танкавая дывізія. Разлютаваныя танкісты ўскочылі ў люкі машын, развярнулі башні і з паўсотні ствалоў 88-мілімотровых гармат адкрылі пякельны агонь. Паляцелі ў паветра страшаўскія платы, з карэннямі вырваныя прысады, зычна шлёпаліся на ўзаранае поле камы зямлі.

Партызаны мігам убеглі ў лес.

Ад снарадаў раптам успыхнула наша гумно, асвятліла пустое поле. Танкісты ўбачылі, што смаляць богу ў вокны, страляніну стрымалі.

Гумно гарэла, нібы свечка. Бацька з-за пня глядзеў на перапляценне крокваў і лат, якія вышчараліся скрозь языкі полымя, пазнаваў вядомыя да кожнай жэрдачкі сілуэты з часоў, калі адразу пасля вяселля ставіў будыніну, маўчаў. Папроцкаму зрабілася яго шкада. Ён бацьку пацешыў:

Нічога, дзядзьку Нічыпар, пасля вайны гумно вам усім атрадам пабудуем файнейшае! Затое мышы пагараць!..

Цьфу, прапала бутэлька!— не мог дараваць Колька Навасёлаў.

Мая група стаяла якраз недалёка.

Калі па страшаўскім полі ўзнялася шалёная страляніна, мы ўсе кінуліся насустрач падрыўнікам. Зарыва асвятляе дрэвы, у лесе відна бытта днём, і я трывожуся за мінёраў не на жарты — трапілі ў засаду, ці што?

Нарэшце з гушчару вылазяць хітраватыя і ўспатнелыя твары Навасёлава і Папроцкага, а за імі паўзе і бацька. Стары чамусьці вінавата хавае вочы. Па бляску зарыва раптам здагадваюся — гараць нашы будынкі! Кідаюся да ўскраіны.

З намі ў Ліпнікі прыбыла мама.

Стой, не пушчу! — рашуча хапае яна мяне за рукаў.

Мам, зараз вярнуся, толькі зірну!

Усе нашыя сабраліса, і табе няма чаго перціса на ражон! — цвёрда стаіць яна на сваім.

Там жа страляюць. I мо наша хата гарыць!

Халера іх бяры, хай пастраляюць сабе немцы адны па адных! Стой — сказала, не пушчу!.. Хай і хату паляць, прыйдзе і на іх канец!

Маме нічога не варта перад цэлым атрадам надраць мне вушы, нават надаваць тумакоў: будзеш хіба біцца з ёю тут? Каб не асарамаціцца перад людзьмі, падпарадкоўваюся.

Так і не бачыў, як пад бокам згарэла наша будыніна.

5

Па лесе шугануў дожджык. Мох, кусты, дрэвы адразу набухлі, аж млеюць ад раскошы і як бы крычаць — яшчэ! яшчэ! яшчэ!.. А ён усё сыпле без ветру. Дробны. Жыццядайны. Прыемны. Цёплы — як свежы сырадой.

Парна. Пякуць камары. У паўзмрочнай гушчы кронаў блажэнна дзінькаюць сінічкі. У лагеры не ўседзець. Капае з неба, капае з кожнай галінкі, з кожнага лістка, а мох набрыняў да таго, што вырас на паўаршына. Адпраўляюся з партызанамі ў паход, яшчэ не ведаючы куды і чаго,— абы не кіснуць на месцы.

Ад цёплага і шчодрага дожджыку, ад таго, што добра паабедалі і выдатна ідуць нашы справы, ад маладосці і празмернай энергіі ды здароўя і што — адны адным падабаемся, нас агортвае якаясьці бяспечная і вясёлая бесклапотнасць. Хлопцаў разбірае такая весялосць, калі дастаткова паказаць ім палец, і яны будуць давіцца ад смеху. Мяне кранае нават забабонная трывога, як перад няшчасцем, але я сябе супакойваю — хто пойдзе ў лес у такое надвор'е!

Наперадзе бальшак. Адтуль даносяцца падазроныя гукі. Спыняю атрад, пасылаю валілскага Налівайку ў разведку і павучаю:

Толькі не ідзі дарожкай. Халера яе ведае, мо яна замініравана!

Сам здагадаўся б! — крыўдзіцца хлапец.

Коля, налезеш на міну — свісні нам! — кідае яму ўздагон Кардаш.

Га-га-га-га! — выбухаюць дружным рогатам сябры — з бліскучымі ад дажджу фізіяноміямі, з прыліплымі да лбоў чубамі.

Намоклая ў Ліды сукенка прыклеілася да цела, увыдатніла акругласці, і дзяўчына — нібы голая. Яна рагоча таксама. Лаўлю сябе на тым, што трымаюся заблізка ад яе. Бессаромная. Са злоснай нядобразычлівасцю да Ліды ад дзяўчыны адыходжу.

Ляціць з разведкі Налівайка.

Там яны ідуць, камандзір! — крычыць.

Ужо і сам бачу. Паміж камлёў сосен па бальшаку, сто метраў ад нас,— немцы!

Калона салдат у пацямнелых ад дажджу мундзірах, мабыць, у такім самым настроі, як і мы, яшчэ больш бяспечна ды бесклапотна, як на парадзе, маршыруе сабе праз лес. Мала гэтага. Немцы яшчэ і зладжана высвістваюць баварскую песню ды час ад часу падхопліваюць чатырма галасамі добра мне вядомы са Штутгофа прыпеў:

Го-о-о, гай-лі, гайлё-о,

Гай-лі. гай-лё-о!..

Перасычанае вадзянымі парамі паветра тлуміць галасы, гасіць рэха, таму мы іх і не чулі здалёк.

От жа, гады, ты толькі паглядзі! — са здзіўленым абурэннем заяўляе Косця ды чмыхае носам.

Тое, што немцы паводзяць сябе ў нашым царстве, нібы дома, ужо абурае і мяне. Атрада яны не бачаць, узнікае вялікае жаданне правучыць іх. Збітыя ў гурбу партызаны з прагным нецярпеннем узіраюцца на мяне.

Зараз мы ім пакажам парад! Развярнуцца! — кідаю.

Агорнутыя ўжо радасным азартам, у прадчуванні лёгкай перамогі, хлопцы толькі крыху разбягаюцца ў бакі і, не кладучыся, з рук адкрываюць па даўзёрнай рухомай цэлі агонь. Песня раптоўна абрываецца. Салдацкая лавіна абрынулася ў супрацьлеглы бок. Зямля даносіць напружанае і тараплівае тупатанне — бытта памчала вяліз-ная чарада авечак, напалоханых ваўком.

Крышы, гадаў... іх маць! — узбуджана вішчыць Міцька Карповіч і кідаецца ўперад.

Не стае ні камандзіра, ні камісара, ні ўпаўнаважанага асобым аддзелам, ні ўзводных. Мой атрад ператвараецца ў дружную грамаду, агорнутую гарачым парывам — дагнаць немцаў і біць, біць, біць! Падмінаючы кусты, усе ўжо ляцяць за Міцькам. У сярэдзіне натоўпу, агорнуты такім жа парывам, імчу і я.

Вылятаем з ляснога паўзмроку на дзённае святло і апынаемся на грэбні шашы. На дарозе — ні аднаго цела. Чарнеюць нейкія цюкі, зялёныя скрынкі з амуніцыяй, валяецца добрая сотня рыдлёвак і другога шанцавага інструменту — немцы маршыравалі капаць акопы. Як жа так, змарнавалі столькі патронаў, у суцэльную масу салдат з дыстанцыі ста метраў палілі нашы тры кулямёты, пару дзесяткаў вінтовак, з пятнаццаць аўтаматаў, столькі «СВТ», і — ніводнага забітага?! Зачараваныя яны, ці што?

Не паспяваю сам сябе ўпікнуць нават, як з абодвух бакоў шашы секанулі па нас нямецкія заслоны. Прытомнеюць і тыя, хто ўцякаў, адкрываюць па нас густы агонь з-за шашы. Разгубленыя партызаны бязладна мітусяцца.

Лажыся! — паспяваю толькі крыкнуць, ды якаясьці сіла прымушае мяне нырнуць у яміну з вадой — толькі брызнула ў бакі вада! Амаль адначасова кулямётная чарга са злосным, нецярпліва-непрыемным візгам праносіцца нада мной.

Агонь праціўніка густы — з ямы не высунуцца. З вады выстае адно мая галава. Не магу расплюшчыць нават вачэй. Збіты кулямі пясок, зярняты жвіру сякуць твар да крыві. Гэтак могуць выкасіць увесь атрад!.. Ляжу і лаю сябе за легкадумнасць. Я бы рваў на сабе валасы, каб не кулі.

Партызанам, аднак, удалося з-пад абстрэлу выскачыць. Успом-ніўшы святую ісціну, што адкрыты бой з рэгулярнымі часцямі не партызанскі занятак, хлопцы цяпер давалі драла, колькі было сілы ў нагах — далей! далей! далей! — ад небяспечнай зоны!

Вы куды, а камандзір?! — першай прытомнее Ліда.

Ад шчасця, што вырваліся з безнадзейнай сітуацыі, партызаны яшчэ нічога не чуюць і не разумеюць. Дзяўчына залятае ім наперад, настаўляе карабін:

Стой! Ану, назад усім!

Хлопцы прытомнеюць. Засаромленыя, вяртаюцца мяне рата-ваць.

Ля шашы атрад адкрывае па немцах дружны агонь і прымушае іх прымоўкнуць. У гэты момант выпаўзаю з ямы і — да сваіх. Пачынаем адыходзіць з перабежкамі.

Вайна — варварства, агульнавядома. Але ў баі ў мужчыны прачынаецца якійсьці звярыны інстынкт, і тады ён пачынае адчуваць вялікую сілу асалоды, што забіў праціўніка ці абдурыў мацнейшага за сябе ворага. Значна большае адчуванне паспытае чалавек, калі такой радасцю агорнута цэлая твая кампанія.

«Далі, разагналі, а самі ўцяклі, ага?!» — пераможна цяпер крычалі нашы душы.

Я ляжаў пад прыцэлам двух узводаў нямецкага заслона, а застаўся жывы! — разбірае радасць і мяне. Я і не бачу, што ў Папроцкага дзве вінтоўкі ды лішняя сумка. Ап'янелы боем, я ўвогуле нічога не заўважаю і не чую.

Ужо далёка ад месца сутычкі Папроцкі з разгубленай усмешкай паведамляе:

Камандзір, Толіка Русіна няма.

Як гэта — няма?!

...

А дзе ж ён падзеўся?

Напавал!

Узбуджаную радасць з мяне як рукой здымае.

Не можаш расказаць толкам?

Мы беглі разам. Немец як секануў з «машынгэвэра», Русін і асунуўся на ядлавец. Я: «Толік, Толік!» А ён — толькі ўсміхаецца да мяне ды шавеліць вуснамі і —ні слова! Нагінаюся, а ў яго ўжо і вочы робяцца цьмянымі! Я ўзяў сумку, каб дакументы не трапілі ім, вінтоўку...

Дзе гэта здарылася?

Ля шашы. У грудзі пяць куль секапуў!

I Папроцкі нібы абураецца, нібы дзівіцца, нібы захапляецца меткасцю нямецкага кулямётчыка:

Адразу!.. Ну і страло-ок!

З трывогай абводжу вачыма расцягнуты між сосен атрад, стараюся палічыць людзей, ці не бракуе яшчэ каго.

Але ж ім мы наклалі болей! — пацяшае мяне сябар.— Пахадзі толькі па кустах і пашукай добра — колькі іх там валяецца ў ядлаўцах!

6

Вярхаемся ў лагер нібы ашпараныя.

Ад навіны мама нямее, застаецца пад елкамі, нават не выходзіць да вогнішча нас карміць. Маўчыць і бацька. Я разглядваю прастрэленую вопратку, абутак. Бацьку, вядома, хочацца таксама паглядзець на мае дзіркі, ды сын занадта праштрафіўся, спачування не варты. Стары перамагае сябе, пачынае ўзбуджана хадзіць па лагеры, адводзіць ад мяне вочы. Я дакладна ведаю, пра што ён цяпер думае.

«З-за халатнасці тваёй склаў галаву Сашка Янкевіч! Нядаўна па тваёй віне загінуў Шурка Храноўскі! Цяпер — Русін! Табе людзі даверыліся, а ты, сукін сын, гульню, забаву сабе знайшоў тут у лесе?.. Цьфу-у!»

Хочацца, каб бацька мяне аблаяў ці нават — пабіў, мне напэўна было б лягчэй. Але ён толькі фыркае носам і ў мой бок нават не глядзіць.

Сушым вопратку. Вячэраем. Ямо без апетыту, моўчкі, хаваючы вочы. Нават ад камароў адбіваемся вяла.

Кладзёмся спаць. Кладуся пад сасну недалёка ад бацькоў. Як заўсёды пры дрэнным настроі, яны пачынаюць адно на аднаго бурчаць. Накрываюся плашч-палаткай з галавой — хочацца нічога не чуць і не бачыць. Хочацца пабыць самому з сабой.

Падыходзіць дзяжурны камандзір узвода, пытаецца, што рабіць з каровай. Учора толькі зарэзалі, а ўжо прыпсавалася. Бурчу на яго, лаю, што не пасаліў мяса, хоць ведаю, гэта несправядліва і нічога не зменіць: солі ў нас мала, заўтра не будзо з чаго варыць страву, трэба ноччу раздабыць нешта.

— Пасылай у вёску людзей!.. I пасты добра правярай! — напамінаю дзяжурнаму.— Немцы паразбягаліся па лесе, могуць налезці на лагер!

— Праверу!

Хлапец адыходзіць. Размову чуў, вядома, і бацька. Раніцой яшчэ пачне пілаваць, што марнуем мужыцкае быдла.

«А не мог сам прасачыць, як хаваюць мяса ў атрадзе? — агрызаюся ў душы.— Сам узяўся выконваць абавязкі старшыны, так выконвай!»

Робіцца яшчэ больш моташна.

Семнаццацігадовы сын валілскага гандляра Толя з'явіўся ў нас, абладаваны торбамі, як вярблюд, толькі ўчора.

Яго маці, як і мая, родам з Бялявіч. Пакуль не павыходзілі замуж, яны лічыліся блізкімі сяброўкамі. Тады яны, галасістыя дзеўкі, спявалі нават на клірасе ў гарадской царкве. Мама ганарыцца гэтым яшчэ і сёння. Учора раніцой вярнулася са Страшава, прывяла мне сына сяброўкі. Як і калі яны дамовіліся, не маю ўяўлення.

— Хай тут пры хлопцах сабе кідаецца! — вінавата абвясціла, як бы наперад заяўляючы, што карысці з такога партызана будзе мала і ты яе ад яго не патрабуй, але інакш яна не магла паступіць.

Русініха выправіла свайго Толіка ў лес з накрухмаленымі белымі кашулямі, з наборам туалетнага нямецкага мыла, з зубнымі парашкамі, з выпрасаванымі, як на выпускны вечар, нагавіцамі, з насмажанымі і напечанымі пірагамі ды катлетамі. Хлопцы над Толікам падтрунівалі, ён чырванеў ад сораму, я ж загадаў выдаць яму вінтоўку і махнуў рукой — абатрэцца ў кампаніі. Чэсна гаворачы, не запамятаваў яго нават з твару. Сёння вечарам меўся перад строем прыняць у яго прысягу, камісар раніцой яго рыхтаваў, Толік зубрыў тэкст...

I вісець цяпер на елцы яго пірагам ды катлетам у торбе, пакуль не з'ядуць іх чэрві! Будуць валілскія хлопцы перадаваць Русінам кожны раз прывітанне ад сына, як да гэтага часу ашукваюць маці Сашы Бранябойшчыка — ніхто не набярэцца адвагі сказаць беднай і адзінокай скрабляцкай удаве праўды!

Толік яшчэ паўбяды.

Нас маглі ля бальшака выкасіць да аднаго. Выпадкова трапіліся якіясьці нопалоханыя, бяспечныя ці легкадумныя немцы. Каб трапілі на іх месца бывалыя ваўкі з-пад якога-небудзь Ржэва ці нават крынкаўскія або гарадоцкія ды яшчэ мелі з сабой мінамёт?.. Дзіўнае шчасце, што ўсё так абышлося. Нават і гэтыя як потым стралялі?.. Памяць слыху захавала прыцэльны агонь кулямётаў: упэўнены, бязлітасны, густы і безупынны. Што ж, ім, нягоднікам, няма патрэбы эканоміць патроны.

Калі ў Ліпніках загінуў Саша, былі мае першыя камандзірскія крокі. Але цяпер? Няма мне апраўдання! Няма, няма!.. Не павінна такое больш паўтарыцца ніколі! I не паўторыцца! Усё! Апошні раз! Хопіць, даю слова!

Хтосьці нясмела прыпаднімае край палаткі. Нечая халодная лапа натыкаецца на мой твар.

Ну, што там яшчэ? — бурчу ў цемры.

Гэта я! — шэпча Ліда.

А ты чаго? — выбухаю са злосцю.

Алё-ошк...— кажа яна напалохана, з набалелым сумам і няўпэўнена пнецца пад плашч-палатку.

Яна мяне сёння ратавала.

Убачаць, дурніца!

Ну і няхай сабе бачаць!..— выдыхае з хваляваннем.— Алёшанька, цябе магло сёння не быць таксама!

Я здзіўлены інтанацыяй яе голасу. Такой Ліды яшчэ і не бачыў.

Вядома, магло. На тое і вайна.

Не кажы так!

Буду казаць ці не, а што з гэтага?

Ой, што б мы рабілі без цябе!

Знайшла аб чым!

Скашы, і не царапнула цябе нават?

Эка!.. Толькі халяву прастрэлілі. I рукаў у пінжаку ў двух месцах.

Ы-ы-ы-ых, бедненькі ты мой!

Ат, глупства. Магло быць куды горай. Трапілі б мы на франтавікоў сапраўдных, яны ўсю нашу банду выстралялі б, як качак! — адсоўваюся, даю дзяўчыне месца.

Магло-о!..— уздыхае яна з жахам.— Не думай болей пра гэта, ладна?

Ні на секунду не забываю што блізка бацькі.

Ты цішэй, яны пачуюць!..

Добра... — кажа з дзіцячай пакорай.

Мяне разбірае хваляванне. Пачынае чагосьці калаціць, бытта я раптоўна перамёрз. З'яўляецца нейкая цэпкасць думкі. Маю галаву кранае галінка, я прадбачу, што яна нам можа перашкодзіць, абламваю яе, як бы раблю каля сябе прастор.

Бе-едны мой Але-ошык, ніхто цябе і не пашкаду-уе нават! — дыхае яна мне ў твар, нясмела і з сардэчнай добразычлівасцю кончыкамі пальцаў праводзіць па шчацэ.

Душэўныя, далікатныя рукі дзяўчыны становяцца імклівымі, Яна раптам хапае мяне за шыю, прытуляецца, у вочы і ў нос лезуць яе валасы. Адчуваю трапяткую і шчодрую мяккасць і заміраю, агорнуты радасным здзіўленнем. Ліда цалуе мяне ў бараду, сарамліва нешта ляпеча, але я ўжо не разбіраю яе слоў. Ва мне абуджаецца якійсьці звер. Імкліва нагінаюся да яе шыі, прагна ўдыхаю ап'яняючае цяпло, дакранаюся вуснамі і тварам да гладкай скуры. Ад маіх несвядомых, дзікіх і галодных рухаў нешта трашчыць, я прыпадаю да грудзей і заміраю зноў у яшчэ ніколі не адчуваным шчаслівым блажэнстве. Яна з добразычлівай гатоўнасцю даецца сябе абняць, як бы ўваходзіць уся ў мяне, і я яе, лёгкую, падатлівую і ласкавую, адчуваю ўжо з пят да галавы, як само шчасце і роскаш.

Ніколі не думаў нават, што чалавеку можа быць аж так добра!

Не стала ўчора. Няма сённяшняй авантуры на бальшаку. Няма і заўтра. Становіцца ўсё роўна, што могуць нас бачыць і чуць бацькі, хлопцы і дзяўчаты. Агорнуты шчаслівай і п'янай невясомасцю, я цалкам трачу адчуванне, дзе я, дзе яна, дзе ніз, дзе верх, што мы абое ў лесе.

Алё-ошк... Алё-ошка... — шэпча ўжо не Ліда, а тое, што нас цяпер яднае.

Пачака-ай!.. Пачк...— адказвае ёй нецярплівы, знаёмы голас, і я са здзіўленнем здагадваюся, што ён мой.

...Назаўтра прачынаюся зусім іншым. Я ўпэўнены, бадзёры, лёгкі ды ўзмужнелы. Мне хоць крыху і сорамна, але гляджу на ўсё з нейкай вышыні, якая ідзе ад таго, што я стаў дарослы і поўны сілы.

Пад сасной — парваны ботамі мох, не спяшаюся яго нават зараўнаваць. Навокал мяне — памытая і напоеная летнім дажджом сакавітая зеляніна — сапраўдныя джгунглі. Блішчыць расой павуцін-не. Рэзва пераклікаюцца птушкі. Ветру няма, над лагерам сцелецца ляніва дымок. Ля вогнішча некалькі партызан дасушваюць вопратку. Ліда з Нікіцінай і мама гатуюць у вёдрах сняданне.

У Ліды прыгожы колер твару і непатуральны бляск вачэй. Яшчэ на яе твары як бы сарамлівасць. Яна аж свеціцца ўнутраным шчасцем, глядзіць на Нікіціну, маму, сяброў бытта бы з нахабным выклікам. I я адчувато, што такая Ліда, якую дагэтуль у атрадзе амаль не заўважаў, цяпер у маіх вачах вырасла, выклікае давер, паважанне і ўдзячнасць. I яшчэ — мы з ею звязаны нейкай ніткай.

Ліха на яго, не загубіць бы сваёй самастойнасці!..

Раздзел шосты

1

З-пад Беластока прыкаціў сувязны.

— Тадэк! — рэкамендуецца мне хілы хлапец.— Вайцяхоўскі просіць цябе вечарам быць у яго. Адбудзецца нейкая нарада штабная, ці што. Мяне прыслаў прывесці цябе ў нашы краі.

Імя сувязнога напомніла, што там, адкуль ён прыйшоў, па весках, жывуць пераважна палякі. Сядаем з хлопцам на веласіпеды, выязджаем на прасеку і — у дарогу!

Камбрыга застаём у зямлянцы. Разам з ім — два незнаёмыя ў цывільным. Тут жа разведчыкі прышываюць белыя каўнерыкі, чысцяць вопратку.

З ЦК! — шэпча мне пачальнік брыгаднай разведкі Міцька Табуноў.

I сам бачу, людзі не звычайныя. У аднаго ордэн Леніна, абодва з Вайцяхоўскім нават на «ты». Побач з ім наш камбрыг здаецца нейкім нязначным, бытта меншы ростам...

Нарада пераносіцца,— паведамляе далей Міцька.— Учора зайшлі мы ў вёску за парсюком і палякі ранілі дваіх нашых. Будзем весці перагаворы з АК. Цябе бяром перакладчыкам. Загад камбрыга: форма дыпламатычная — белыя падкаўнерыкі, усім выглянцаваць боты, пагаліцца...

— У мяне яшчэ, здаецца, нічога няма! — хапаюся за падбародак.

Усё роўна. Ён любіць, каб усё было на бляск! Бяры маю брытву, скабліся!

Тутэйшыя вёскі — пад уплывам падпольнай арганізацыі Арміі Краёвай. Кіраўніцтва ж знаходзіцца ў Лондане, яно нам варожае. Адным словам, тэрыторыя нашымі партызанамі яшчэ не асвоеная. А я свой раён дыслакацыі ачысціў ад «самаахоўшчыкаў» — ай ды я!

Ноччу вырушаем у паход. Чужыя людзі, незнаёмыя мясціны — адчуваю сябе ніякавата, ад чаго яшчэ большая сабранасць і насцярожанасць.

У Зялёнай натыкаемся на засаду. У момант залягаем, даём чэргі з сарака аўтаматаў: адну! другую! трэцюю!.. Немцы з паліцаямі ўжо не рады, што звязаліся з намі, адразу моўкнуць і разбягаюцца — у цемры замірае іх дружны тупат ботаў.

Пасля сутычкі мы нават не збочваем з дарогі, моўчкі крочым ля хутароў ужо зусім зродненыя, упэўненыя, хоць і ўзбуджаныя. Крочу і я, успамінаю выпадковы бой ды радуюся, што і ў мяне нейкім чынам вырабілася імгненная рэакцыя. Яшчэ добра не скеміў, адкуль страляюць, а мой аўтамат ужо застрачыў у патрэбным кірунку. От бы такую імгненную рэакцыю вырабіць у сваіх людзей.

Усё жыццё буду мець на сумленні трагедыю роду Храноўскіх. Шуркаў бацька загінуў у партызанах яшчэ ў першыя дні вайны. Быў ён сувязным. Па даносу ўваліліся ў вёску немцы на веласіпедах, узялі яго і пад Гарадком расстралялі. Брат Міша, партызан атрада «Бацькі», загінуў у баі з жандарамі ў Каралёўскім лесе. Шурка застаўся апошнім у маці. Камандзіры атрадаў паўмысна яго не бралі з-за старой. Мяне ўпрасіў не так ён, як мае партызаны з яго вёскі, з Дзернякова. Хлапец пабыў у атрадзе ўсяго два месяцы...

Меў бы атрад хоць крыху такой выпраўкі — выпадку з Шуркам не атрымалася б. А мае паводзіпы з Лідай? Нездарма Вайцяхоўскі высцерагаецца браць у брыгаду дзяўчат, асабліва прыгожых.

Вярнуся ў Каралёўскі лес, пачнём усё нанова. Папрактыкуемся цэлым атрадам даваць адпор пры засадах. Потым — Валілскі мост. Ён апошні час не дае мне спакою ні днём ні ноччу. Задумалі мы яго ўзарваць арыгінальна: гэтая аперацыя напэўна ўсхвалюе ўсю акругу.

Мост здорава ахоўваецца, падысці збоку немагчыма. На страшаўскім паўстанку адчэпім ад эшалона паравоз, заладуем у яго тол і падкоцім да формаў. Немцы з «вахі» не здзівяцца: усе яны ездзяць так з Валіл і Крынак, з Беластока. Пакуль машына будзе пштыкаць парай, хлопцы нячутна саскочаць з паравоза проста на спіны вартаўнікоў і ў — бункер! Фермы падарвём разам з паравозам і тэндэрам. Толу сабралі 120 кілаграмаў, хопіць — тры авіябомбы выдзяўблі. Толькі б паспець да злучэння з арміяй.

Парадокс, мне ўжо хочацца, каб нашы войскі на Усходзе не спяшаліся.

2

Пад Двожыскам кватаруецца адзінка польскіх партызан. Вакол іх — свае хутары, таму варты палякі не лічаць патрэбным і выстаўляць. Раніцой Вайцяхоўскі пакідае на ўзгорку разведчыкаў, ідзе са мной да вялізнага, пад навесам, вогнішча.

Ля агню — паўсотні вясковых юнакоў у канфедэратках. Вінтоўкі і аўтаматы ўсіх сістэм Еўропы і рознага калібру стаяць у козлах — дакладна як на старых малюнках бівуакаў. У цэнтры кампаніі — хударлявы інтэлігент з капіцай пшанічных валасоў. На каўняры яго афіцэрскага фрэнча — сярэбраныя зігзагі. Вайцяхоўскі яшчэ ўчора іх папярэдзіў, што прыйдзе на перагаворы: толькі для псіхалагічнага эфекту тэрміну не вызначыў. Здзіўленыя палякі ўзнімаюць на нас вочы.

Дзень добры, панове! Я — капітан Чырвонай Арміі Вайцяхоўскі!

На гэтым вычэрпваюцца яго веды ў польскай мове.

З кім маю гонар размаўляць? — перакладаю далей.

Афіцэр нацягвае канфедэратку з арлом, усхопліваецца і аказваецца такім жа доўгім, як Вайцяхоўскі. Секунду яны адзін аднаго разглядаюць. Пад расшпіленай дэсантнай курткай камбрыга гараць ордэны. I здаецца мне, бытта зіхацяць яны на маіх грудзях. Польскі афіцэр затрымлівае позірк на іх, на маўзеры ў драўлянай кабуры, абцягвае фрэнч, папраўляе кабуру з англійскім «стэнам», прыкладвае два пальцы да казырка:

Паручнік Вільк! Вітаю вас, пане капітане!

Мне вельмі прыемна вітаць і вас!

Калі ласка, прашу сюды!

З ахвотай!

Яны паціскаюць адзін аднаму рукі.

Я тут буду дзсйнічаць! — катэгарычна аб'яўляе камбрыг.— Мяне не цікавіць ваіпа палітычпая платфор-ма. Вы раШлі пашых дваіх байцоў!

У гэты момант з альшаніку выходзіць паўтара дзесятка нашых разведчыкаў. Разгубленыя «акоўцы» паварочваюць галовы ў іх бок. Новенькія ППШ, ладная дэсантная форма, грудзі — у бліскучых ордэнах і медалях. Сваім выглядам хлопцы як бы цвярдзяць: мы — прадстаўнікі арганізаванай, паўнакроўнай і шматлікай арміі і магутнай дзяржавы!.. На людзей, абяссіленых акупацыяй і палітыч-нымі сваркамі самазванага кіраўніцтва, гэта робіць уражанне.

Табуноў прыкладвае далонь да пілоткі:

Сябрам палякам — чэсць!

Чэсць!

Чолэм!..— адказвае нястройны хор.

Вайцяхоўскі ківае галавой Табунову і з пытаннем глядзіць на паручніка.

Выйшла памылка, пане капітане,— з вінаватай пашанай тлумачыць Вільк.— Нашы прынялі іх за бандытаў!.. Цяпер столькі лазіць рознай дрэні...

Прыкрая памылка!

Трагічная, пане капітане, мы з-за яе перажываем!

Як будзем раненых лячыць?

— Бяром гэта на сябе. Пакіньце нам іх. Вызавем з Беластока лепшага хірурга!

Якімі лякарствамі валодаеце?

Нават пеніцылінам! I, паверце, пане капітане, не пашкадуем!

— Тады пытанне лічу вычарпаным.

Толькі прашу: калі вам патрэбны будуць харчы, кажыце — выдадзім самі. Па лесе цягаюцца правакатары, бандыты,— часамі немажліва разабраць, хто перад табой!

Дамовіліся!

Сядайце, калі ласка, пане капітане! Сядайце і вы, панове! Усе сядайце!

Дзякуем!

Камбрыг апускаецца на бервяно. Хлопцы застаюцца на месцы, апынаюцца ў яго за плячыма і ўтвараюць як бы світу. Найбліжай да камбрыга стаю толькі я ды з пашанай да важнасці хвілі чакаю, калі зноў трэба перакладаць.

Мадэй, бімбру! — кідае паручнік.

У палякаў, выяўляецца, усё падрыхтавана.

У момант ад'ютант прыносіць два чайнікі самагонкі. Затым пару «акоўцаў» валакуць у плашч-палатцы закуску. Вільк просіць дазволу пачаставаць і разведчыкаў. Мадэй з пузатымі чайнікамі абыходзіць людзей ды з дзюбак разлівае гарэлку. Падае і мне накрыўку ад нямецкага кацялка:

— Прошэ, нех пан бежэ!..

Але я адмаўляюся.

Вайцяхоўскі дачакаўся, пакуль усім напоўняць посуд, чокнуўся з паручнікам і бытта толькі адно з-за павагі да традыцыі, без чаго нельга ніяк абысціся, урачыста падносіць самагонку да вуснаў, каштуе, нібы прычашчаецца. Гэтаксама і разведчыкі прабуюць яе сціпла, бытта дагэтуль і ў рот яе ніколі не бралі. Бяруць яе, як штосьці святое, і палякі.

Хоць ты прасі накрыўку назад. Такое ўражанне, нібы псую гэтай кампаніі зладжаную песню.

Выходзіць, па аднаму пытанню дамовіліся! — адстаўляе камбрыг шклянку.

Так ест! — згаджаецца афіцэр.

Другое. Мы б'ём немцаў, і вы іх б'яце.

Натуральне!

— Тады — чаму б нам не дамовіцца біць іх разам?

Мы пра гэта ўжо думалі! — падхоплівае паляк.— Я — камандзір мясцовай адзінкі АК...

А я тут — камандзір савецкай партызанскай адзінкі. Давайце лічыць нараду прадстаўнікоў мясцовых узброеных сіл войск адкрытай!

Давайце! На павестку дня выносім першае пытанне: хто будзе камандзірам?

А як вы думаеце?

На Тэгеранскай канферэнцыі савецкі прэм'ер заявіў так: вашы войскі будуць падпарадкоўвацца той дзяржаве, на тэрыторыі якой знаходзяцца.

Наступіла цішыня. Хвіліну чуваць, як дзесьці мычыць карова і скрыпяць калёсы. Я так хвалююся за камбрыга, што мне аж цяжка дыхаць.

Разумею вас. Але ж мы знаходзімся на тэрыторыі Усходняй Прусіі, а яна ўваходзіць у склад трэцяга рэйху. Па-вашаму, мы павінны падпарадкавацца немцам?

Палякі стрымана смяюцца. Каб не выбухнуць рогатам, нашы разведчыкі прыкусваюць губы. Я пераможна ўздыхаю.

Калі на гэтай тэрыторыі зноў будзе польскі ўрад, я з прыемнасцю яму падпарадкуюся!

Тады — хто? — разгублена і шчыра-заклапочана пытаецца Вільк.— Павінен жа нехта быць адзін, інакш — стыхія, пане капітане!

Па-мойму, няхай камандуе той, хто болей вопытны і ў каго лепей узброеныя людзі!

Вайцяхоўскі адкрыта глядзіць паручніку ў вочы. Намёк такі выразны, а довад пераканаўчы, што далей на гэтую тэму няма што і дыскутаваць.

У нас таксама ваяваць умеюць...

Тым лепш!

Мо давайце здымем гэтае пытанпе з павесткі...

Давайце! Якое маеце наступнае?

Вашы партызаны адбіраюць у нашых зброю. Мы не можам дазволіць раззбраення. Мы рыхтуем польскае паўстанне, нам яе трэба надта многа...

Мы забіраем толькі сваю. Ваша паўстанне мы будзем нават падтрымліваць. Савецкая зброя — пакінутая нашымі байцамі тут у крытычныя дні сорак першага года. Лічым сваім ганаровым абавязкам падабраць яе. Хіба не паступілі б гэтак жа і вы?

Гм...

Мы згаджаемся аддаваць вам польскую зброю. Яшчэ сёння загадаю сабраць яе ва ўсёй брыгадзе і вам даручу!

Тады давайце здымем і гэтае пытанне...

Давайце здымем!

Мы тут усяго хвілін трыццаць, а ад Вайцяхоўскага палякі ў захапленні. Маўзер ужо ў Вілька, у камбрыга — англійскі стэн. Некалі рыцары мяняліся гэтак мячамі, пасля чаго ў іх пачыналася сапраўдная дружба. Мне шкада было б пісталета, я не змог бы з ім развітацца — прыстраляў, прызвычаіўся...

Халера на яго, у мяне хопіць дзёрзкасці зайсці зноў у якія-небудзь Каўняны, нават — у гарнізон і не такі. I хопіць цярпення, каб падпільнаваць яшчэ не адзін цягнік. Узарву і Валілскі мост, нікуды ён не дзенецца. Адвагі маю ў сабе дастаткова. Але ж як стаць такім псіхолагам, вынаходлівым палітыкам, тонкім і разумным дыплама-там?!.

3

На Страшаўскім паўстанку мы звязалі дзяжурнага па станцыі і стрэлачніка — вядома, дамовіўшыся з імі раней,— замкнулі абодвух у кладоўку. Паражняк, які ішоў з Усходу, спынілі выхадным семафорам, і эшалон пакорна выцягнуўся даўзёрным валам перад будынкам вакзальчыка. Наш дзяжурны даведаўся ад крынкаўскага, што ва ўсім эшалоне няма ніводпага немца. Як толькі сцяна вагонаў перастала варушыцца, мы кінуліся да паравоза.

Наперадзе хлопцаў бягу я. Аўтамата не браў, у маіх руках карбідны ліхтар — адзнака таго, што я чыгуначнік. Вось ужо і паравоз. Спыняюся.

Стальная аграмадзіна шыпіць сабе парай, губляе чырвоныя вугалькі на шпалы, а качагар, чуваць, шоргае цяжкай шуфляй па жалезе. У будцы паравоза маячаць у водбліску топкі дзве чалавечыя постаці. Такой складанай аперацыі мы яшчэ не праводзілі, я аж занадта разумею, на якую ідзём рызыку, таму з адчайнай рашучасцю ўзнімаюся па няўклюднай лесвіцы паравоза, трымаючы карбідоўку над галавой.

Прэндко поедзем? — бяспечна пытаецца пажылы машыніст, выхіліўшыся нада мной з аконца.

Прэндко, прэндко...— выдаўліваю з сябе. Нязграбна адчыняю дзверцы, стаўлю ліхтар на жалезны сундук.

Машыніст і качагар здзіўлена глядзяць то на мяне, то на пісталет, адступаюць назад.

Другімі прыступкамі ў будку залазіць ужо Косця і апыпаецца ў іх з тылу.

Хто паедзе, а хто і не! — гаворыць як бы спакойна ды ваўкавата азіраецца.

Толькі цяпер паравозная брыгада здагадваецца, у чым справа, і машыніст з качагарам абміраюць. Станаўлюся паміж імі. Ніяк не пераадолею яшчэ ў сабе бар'еру страху, раблю ўсё механічна. Нібы скрозь сон бачу ў кутку жалезны куфар, на ім — чайнік, агнегасіцель, мой ліхтар. Мільгаюць перад вачыма лом, шуфля, мяшок бульбы, чы-ста падмецена жалезная падлога...

У чым справа, панове?!.— спрабуе абурыцца перапалоханы ўжо да смерці, азызлы, з выцертай «рагатыўкай» польскага чыгуначніка машыніст. Засмалены малады качагар нерашуча трэ пакляй рукі ды моўчкі бліскае на нас бялкамі вачэй.

Няма часу іх агітаваць, палохаць, тлумачыць. Няма сэнсу і забіваць — падняволеныя людзі. Галоўнае — каб паравозная брыгада хутчэй пакінула будку. Не магу стлуміць у сабе ўзбуджанасці і нервозна, са злосцю крычу:

Уніз абодва, марш!

Людзі паслухмяна адступаюць, тарапліва ловяць нагамі прыступкі, нібы сляпыя, бытта першы раз на паравозе,— цапаюць паветра рукамі, шукаюць парэнчаў.

Стой! — кліча машыніста Косця.— У цябе тут усё ў парадку? Кантрольныя пробкі не расплавіў?

Машыніст як бы скідвае з сябе страх. Ён хвіліну думае ды заклапочана прызнаецца, бытта знаёмаму:

Халера іх ведае, не павінны, здаецца!.. Вады трэба было б падпампаваць!

Не мог сам паліць, падла, чакаў нас?

Паляк з годнасцю паціскае плячыма.

То давай, пампуй цяпер, бо тваёй тэхнікі добра не ведаю, пораблытаю яшчэ!

Паляк ужо зусім спакойна ўлазіць назад у паравозную будку, дакранаецца да каляска на лабавым лісце машыны, і ўраз ажывае іжэктар:

Пум-пум! Пум-пум! Пум-пум!..

Я меўся прасачыць, каб паравоз адчапілі ад саставу. Чаго хлопцы доўга так кешкаюцца там?.. Нарэшце ззаду ў нас ляспула счапленне — гатова!..

У паравозе я разумею нямнога, цяпер мая задача — стварыць умовы Косцю. Пранікаюся пашанай да тэхнічных ведаў камісара. А ён так і сыпле тэхнічныя тэрміны.

Рэверс у цябе на задні ход пастаўлены ці на пярэдні? — удакладняе.

Паляк міма вушэй прапускае абразлівы тон:

На пярэдні!

Косця з напружанай сур'ёзнасцю, асцярожна бярэцца за рычагі:

Цяпер можаш вылазіць!

Але машыніст ўжо лічыць сябе з нашай кампаніі. У яго твары з'яўляецца ўсмешка разумнага і бывалага дзядзькі.

Мо яшчэ што дапамагчы?

Вылазь — табе сказалі, не перашкаджай нам тут!

Машыніст вінавата просіць:

Панове, там мая сахарына, пся крэв!..

Спекулянт стары!..

Забірайце хутчэй! — даю дарогу.

Чалавек з-пад вугалю дастае бляшаную скрыначку, як партсігар, піхае за пазуху, хітравата міргнуўшы, зычыць:

— Шчасліва, хлопцы! Няхай святы шляг трафіць гэтых праклятых швабаў!..

Шкада, што нас пакідае.

Выхіляюся з будкі і гляджу, як злазіць машыніст. Ля паравоза з вяровачкамі стаіць бацька. Ён будзе трымаць паравозную брыгаду ў кустах, пакуль не пачуе выбух.

Машыніст ставіць ногі на броўку. Бацька дзелавіта бярэцца вязаць яму і качагару рукі пазад.

Хлопцы ўжо абляпілі паравоз. Вакол агромністага цыліндра-катла спераду і збоку — пляцоўка з парэнчамі, як бы спецыяльна зроблена для дэсанта. Партызаны кладуцца на пляцоўку, туляцца да боку паравоза, каб знізу іх не ўбачылі патрулі. Чуваць, як капошацца і ззаду, узбіраюцца на тэндэр. У Каралёўскім лесе мы апанавалі паравозік на вузкакалейцы і цэлы дзень разыгрывалі аперацыю на макеце. Пакуль у іх усё ідзе, як на вучэнні.

У будку ўлазіць Папроцкі, падае мне аўтамат, дакладвае па форме:

Таварыш камандзір атрада, заладаваны ўсе!

У апошні час Сяргей яшчэ больш счарнеў, зрабіўся мітуслівы, да мяне звяртаецца толькі афіцыйна, але я яму за гэта вельмі ўдзячны.

Паехалі! — загадваю і з напружаннем чакаю.

Косця адпускае тармазы, з сілай крутануў рэверс.

Уперадзе пад нагамі натужліва вылятаюць згусткі пары, нібы з бутэлькі шампанскага стрэліў хто вялізны корак.

Чвах! — ляснуўшы жалеззем, уся маса паравоза мякка і паволі падаецца ўперад.

Ну, дай божа!..— як казалі нашы дзяды.

Мне яшчэ не верыцца, што ўсё гэта сур'ёзна. Я яшчэ не ўнік ва ўсе дэталі аперацыі, не набраўся ўпэўненасці, не ўрос, не ўвайшоў у іх з галавой і сэрцам — мая задума не шуганула яшчэ духоўнай акрылёнасцю, і таму халерны страх усё яшчэ не праходзіць аніяк.

4

Мы ўжо рухаемся. Папроцкі цяпер спаўняе ролю качагара. Каб не спатыкацца са мной вачыма, хлапец занадта імкліва бярэцца адкрываць шуроўку — у будку ўдарыла дымам ды крупінкамі неперагарэлага вугалю.

— Сіфон адкрый! — лямантуе Косця.

Папроцкі вінавата і разгублена стаіць — адкуль яму ведаць, што такое сіфон?

Камісар адскоквае ад рычагоў, давячыся дымам, шарыць рукамі па лабавым лісце. Угаворваю сябе, што гэта не аўтамашына, якую цэлы час трымаць трэба за руль, рычагі можна пакідаць, усё роўна паравоз не саб'ецца з дарогі. Нарэшце Косця нешта крутануў, і дым з будкі пацягнула ў адкрытую печ паравоза. У бяздоннай зяпе топкі скразняк агаляе пабялелае вуголле, і яно ашчэрылася да нас гарачым жарам. Як імгненне, прыходзіць на ўспамін жудаснае — у такім вось пекле згарэў у грамадзянскую жывым Лазо?!

Наша жалезная гара набірае хуткасць, а я ўсё гэтак жа хвалююся. Гляджу на самавітага і занятага справай Косцю з зайздрасцю, як на героя. Няўжо і цяпер, як на Каўнянскай дарозе, ён толькі не выказвае, што хвалюецца?.. Тады на баране мы ехалі ўсяго да ўзброеных мужыкоў, але цяпер?!.

Высокаму касцістаму камісару ідуць гэтыя жалезныя рычагі ды калёсікі. Ён нен бачыць нас з Сяргеем, зросся ўвесь з жалязякамі і ўпарта глядзіць праз акенца ўдаль. Размерана дрыжыць паравоз, пастуквае рытмічна на сты-ках: ча-чах! ча-чах! ча-чах!.. У цыліндрах штосьці бы лязгае недашрубаванае — вось-вось адляціць. Не развалі-лася б уся гэтая, як бы счэпленая на жывую нітку, камбінацыя жалязяк, калёс і сталёвых лістоў, пакуль заедзем!..

Ад неспакою не знаходжу сабе месца. Наступаю на тоўсты гумовы шланг. Ага, ім паліваюць вугаль, каб лепш гарэў. З такога шланга некалі мяне і Валодзьку аблівалі машыністы. Косця памятае добра. Мо і гэты машыніст абліваўся?..

Цьфу, знайшоў пра што думаць!..

Папроцкі ўжо адкрыў засланку, асветлены полымем, шпурляе шуфлем у топку вугаль, а я іду да левага акенца. Цьмянае святло нашых фар слаба асвятляе адхон. Даязджаем да хутара дзядзькі Шпітона, Косцевага швагра... Ліха на яго, як памалу рухаемся — праехалі ўсяго з паўкіламетра!..

Перад намі слаба асветленыя дзве рэйкі і драбінка шпалаў, якія імкліва бягуць нам насупраць. Сялян цяпер на пуці не ставяць, а гэта лепш. Вунь ідуць патрулі. Тры салдацікі жмурацца на святло фараў, спыняюцца і ўзпятай паравозам віхуры падстаўляюць спіны. Дарэмна хлопцы туляцца да катла, патрулі і не думалі на іх глядзець. Смешна, як немцы даверліва ды бяспечна да нас адносяцца. Страх мой ад бяздзейнасці, ён паступова праходзіць. Жалезная маса аграмаднай і паслухмянай машыны ўсяляе ўпэўненасць.

А вось і зноў патрулі. I гэтыя салдаты настаўляюць нам спіны, горбяцца, каб іх не здула,— аж прысядаюць. Гляджу зверху на дробныя фігуркі, як на замухрышак. Контурамі і шэрым, мышыным колерам мундзірам яны вельмі падобныя да немцаў з Мар'ембургскага моста.

Нервозна ўздыхаю. Прымушаю сябе ўявіць тое, што нас чакае. Захапіць паравоз — глупства. На валілскім мосце трэба авалодаць адначасна трыма аб'ектамі.

Першы — дом, дзе жыве 20 вахманаў. Ён усяго крокаў з дзесяць ад пуці. Звычайная спарахнелая хатка і стаіць бы ў даліне, калі кідацца на яе з адхону,— для нас вельмі зручна.

Другі аб'ект — цэментавая будка з байніцамі. Маленькая, у ёй ніхто не жыве, але пабудавана споцыяльна для абароны,— трэба ўляцець у яе раней, чым зачыняцца там немцы. Гэты аб'ект — самы небяспечны: яго не падпаліш, не прашыеш з кулямётаў, і ён узвышаецца над усёй акругай. Хлопцы будуць скакаць да яго проста з паравоза; на іхняе шчасце, будка — два метры ад рэек.

Трэці аб'ект — вартавы. Салдаты вартуюць заўсёды па аднаму, але немец не стаіць на месцы, ходзіць туды-сюды ад цэментавай будкі па насціле моста і назад. Яго трэба ў цемры разгледзець і ў момант раззброіць.

Яшчэ можа быць чацвёртая небяспека — вартавыя з суседніх бункераў, якія спыняюцца тут на перакур. Гэтыя могуць тырчаць у любым месцы, дзе мы ў даную хвіліну іх застанем. Няхай бы лепш няпрошаных гасцей не было...

Калі пакончым з немцамі, мінёры звалакуць з тэндэра тол, зложаць яго пад фермамі моста — па 60 кілаграмаў у адзін зарад на апору. Паравоз пакінем на мосце, каб сваім цяжарам дапамог лепш фермам абваліцца ў Супрасль. Бікфордавага шпура маем па пяць метраў на зарад — адбегчы мінёрам хопіць. Тады зводдаль паляжам, пачакаем выбуху і — у лес!

Усё разлічана на нечаканасць, хуткасць, каб салдаты не згледзеліся і не зразумелі, што да чаго. Немцы звычайна пад'язджаюць на паравозе да моста, калі вяртаюцца з Валіл ці з Крынак, і наш паравоз не павінен выклікаць трывогі.

Прадумана ўсё.

I ўсё роўна нешта не сыдзецца, будуць ахвяры. Хто загіне цянер, каторы з нашых хлопцаў на чарзе?.. Сябры здаюцца настолькі блізкімі, што не магу пагадзіцца, каб каторы-небудзь з іх стаў трупам. Толькі што значаць мае жаданні? У вайсковых часцях перад боем ахвяры нават прадугледжваюць, рыхтуюць ложкі ў шпіталях, пахавальныя каманды, друкуюць стандартныя бланкі для бацькоў і жонак з сумным паведамленнем, куды застаецца толькі ўпісаць прозвішча, а ў мяне недзе — адно морфій у цэлафане. Хапаюся за кішэню — ляжыць! Як выдзеліў некалі Вайцяхоўскі, так яго яшчэ і не чапаў...

Праехалі палову дарогі. Ужо блізка і мост. Ад клопатаў страх пакрысе праходзіць, застаецца толькі азартная ўзбуджанасць — аж ляскочуць зубы. Сам не заўважыў, калі перарадзіўся. Нібы з гары з'язджаю ўніз, і мяне агортвае жудасны ўздым ад імклівага і захапляючага падзення. Ужо страціў нават сваё «я», стаў атрадам, адзіным зарадам эмоцыі. Цяпер мной валодае толькі заманлівы ажыятаж і прага дапасці да месца ды ўзяцца за справу. Ы-ых, ну ж і люблю я такія моманты!

Паказваецца Пілатоўскі пераезд. Тут маем спыніцца ды заладаваць тол. Спыніцца павінны без сігналаў, каб не насцярожыць патрулёў, калі немцы падвернуцца паблізу.

На пераездзе чамусьці дзве шэрыя фігуркі махаюць рукамі. Пазнаю Міцьку і Ліду. Ліха на яго, што здарылася? — ва мне ўсё халадзее. Ужо насцярожыўся і аблеплены партызанамі паравоз.

Косця круціць траверс, паравоз збаўляе ход. Машына едзе крыху на халастым хаду, і камісар ужо прыпячатвае яе намертва тармазамі да рэек. Высоўваюся з будкі.

Адставіць! — крычыць знізу Міцька.

Па выразу твару Ліды і начштаба бачу — нешта такі здарылася. Агортвае роспач. Няўжо ўся наша падрыхтоўка, намаганні, гэтакі блізкі поспех яшчэ небывалай у нашых краях аперацыі паляцяць к д'яблу?

Што ў вас там, Міцька? — пытаюся нездаволены.

Знімай хлопцаў! Ад Вайцяхоўскага прывезлі повы загад: мост на Супраслі ні ў якім выпадку не ўзрываць — неўзабаве патрэбен будзе! Трэба захаваць яго цэлым для нашай арміі!..

Хлопцы з абурэннем заварушыліся на паравозе, і толькі цяпер можна бачыць, колькі іх там наліпла — мурашнік.

Да мы ж ужо сабраліся! — пакрыўджана крычаць.

Палову дарогі праехалі!

Бо-ольшую палову!

Цьфу-у, халера, не дадуць і развярнуцца!

Э-эх!..

А з паравозам — што, немцам пакінем? – з абурэннем пытаецца Папроцкі ў мяне. Ён у нас галоўны мінёр. Аберагаючыся ад куляў, ён да апошняга моманту павінен быў знаходзіцца пад аховай сталёвых сценак паравоза.

Хлопцы, бяром гэтую бестыю на плечы, валачом у Каралёўскі лес! — кпяць партызаны.

На тол і закладвай пад топку! – Міцька падае Сяргею пакет.

Колькі яго тут!— дзівіцца Папроцкі,— Чаму не ўсе сто дваццаць кілаграмаў?

Табе — што, феерверк хочацца надта паглядзець? — крычыць на партызана камісар.— Разнясе ўшчэнт машыну і дзесяць кіло! Рэшта прыдасца на паязды!

Сяргей, не таргуйся! Тры мінуты на мініраванне! — камандую.— Разматвай бікфорд!

Ад расчаравання не ведаю, што і рабіць. У той жа час з мяне бытта знялі цяжкія камянюкі. Пачынаю адчуваць расслабленне ад таго, што над хлопцамі не вісіць небяспека.

Я з палёгкой уздыхаю.

5

У Каралёўскім лесе затаілася мясціна, названая Перацёсамі. Там ля безыменнай рэчачкі, пад векавымі соснамі ды амшэлымі елкамі, туліцца братняя магіла. Яе моцна прысыпала ігліцай, дубовы крыж спарахнеў. У магіле пахаваны шэсцьдзесят чатыры беларускія і польскія паўстанцы з часоў Кастуся Каліноўскага ды Валерыя Урублеўскага.

Пастушкамі мы бегалі ў Перацёсы да пакалечапай сасны шукаць захаваны скарб. Дырэктар гарадоцкай сямігодкі Юзэф Брыль вадзіў на экскурсію. Ён расказаў гісторыю гэтай мясціны.

Адзін Пілатоўшчынскі дзядзька ўзяўся за сто рублёў прадаць групу. Селянін наладаваў воз саломы, пасадзіў паверх сына ды паехаў у лагер, бытта павёз ім есці. Сам дзядзька кіраваў канём, а сына прымусіў кідаць на дарогу саломінкі. Па такім следзе царскія войскі і прыйшлі ў лагер.

Слухаў я тады Брылева апавяданне ды шкадаваў вельмі, што позна так нарадзіўся, не магу адпомсціць здрадніку ды падмяніць загінуўшых. Тады і не снілася мне нават, што лёс закіне сюды для больш сур'ёзнай, чым здавальнення сваёй цікавасці, справы і што ледзьве не давяду да гібелі таварышаў, ледзь не злажу галаву і сам у гэтак рамантычным месцы.

Выбітыя са сваіх пазіцый нямецкія танкавыя і мотапяхотныя дывізіі з-пад Віцебска і Бабруйска запрудзілі палі і шашы. На гэтых дарогах з нашай зброяй і адсырэлымі патронамі не было чаго і рабіць. Ад Вайцяхоўскага прыйшоў загад: адвесці атрад у бяспечнае месца ды чакаць спакойна нашых войск. Пачалі мы думаць, куды падзецца, і ўспомнілі пра гэтыя самыя Перацёсы — глухія, адны балоты ды зараснікі.

Нямецкая лавіна войск на шашы і трактах адрэзала нас ад вёсак — баз харчавання. Мы пачалі галадаць. У перацёсаўскія гушчары зашыліся з дамовым скарбам сяляне з бліжэйшых вёсак, ля іх можпа пажывіцца.

Адным словам, Перацёсы нам падыходзілі з кожнага боку. I мы разбілі там лагер.

Месца для стаянкі выбралі сухое, абкружанае густымі зараснікамі і дрыгвою. Калі хто сюды падлазіць, то чуваць за кіламетр. Непадалёку з усходу на захад ідзе прасека — таксама зарослая, гразкая, няходжаная. За ёй — буданы сялян.

Паведаміўшы ў штаб злучэння пра сваё новае месца дыслакацыі, ад Вайцяхоўскага атрымліваю яшчэ загад: узяць пад ахову сялян.

Узяць дык узяць. Выстаўляем пасты, выбіраем старшынь, тлумачым сялянам, як трымацца ў выпадку небяспекі, аддаём ім усю лішнюю зброю...

Фронт набліжаецца, ад Ваўкавыска нарастае грукат артылерыі. Хлопцы рвуцца ў бой. Фашысты вывозяць трапспарт. У Гарадку разбураюць фабрыкі. На пуці рвуць будынкі, кожную рэйку і кожны тэлеграфны слуп, а перад гэтым паравоз валачэ за сабой вялізны плуг і ламае, як запалкі, шпалы. Мы паспрабавалі прабрацца да валіл-скага моста, трапілі пад артылерыйскі абстрэл і ледзь павыносілі ногі. Крыўдна нашым, я сваіх хлопцаў разумею, але нельга нічога параіць.

Чырвоная Армія перла немцаў ужо кіламетраў з чатырыста, расцягнула тылы, выдыхлася, праціўніка сціснула ў спружыну, на яго цяпер патрэбен быў, вядома, кулак не наш. Куды нам вылазіць супроць узброеных да зубоў дывізій, якія адступаюць зараз не мепш арганізавана, як у сорак першым наступалі.

Штаб брыгады з-пад Беластока адпраўляўся ў Прусію, я паслаў з Вайцяхоўскім добраахвотнікаў з кулямётамі. Засталося нас чалавек шэсцьдзесят, сярод іх жанчыны і людзі зусім яшчэ свежыя, неабстраляныя. З імі з лесу не высунеш і носа.

Адным словам, нам цяпер — сядзі, цярпі і чакай, прытаіўшыся ў Перацёсах.

6

Той ліпеньскі дзень сорак чацвёртага года выдарыўся надзвычай пагодлівы. На небе — ні хмурынкі. Партызаны знемагаюць у цяньку, механічна адбіваюцца ад камароў і гадаюць: няўжо ўсё адбудзецца гэтак проста. Чырвоная Армія прагоніць немцаў, і праз некалькі гадзін ці, мажліва, праз дзень-два, будзь ласкавы, вылазь з лесу на вольную тэрыторыю?

Хутчэй бы!..

Нам з Косцем сумна сядзець таксама, ідзём правяраць варту. У гушчары даганяе нас Міша Лук'янаў:

— Таварыш камандзір, пусціце ў сямейны лагер!

Сітуацыя невыразная. Атрад аслаблены — у нас засталося ўсяго тры кулямёты. Але ж і ў Мішкі важнецкая справа — каханне! З-пад кепкі выбіваецца вялізны чуб. Грудзі перакрыжаваны лентамі з начышчанымі да жывога золата патронамі. Ручны кулямёт расквечаны фіялетавымі звончыкамі...

Толькі свой «дзягцяр» аддай камузвода! — не вытрымліваю.

Міша мнецца.

Э-э, партызан без зброі для дзяўчыны — што кавалерыст без каня,— заўважае дабрадзей Косця.— Пусці ты яго ўжо з кулямётам, ён нас тут не ўратуе, ды і сямейныя — побач. У выпадку чаго ты ж прыляціш, Міша, праўда?

Мігам, таварыш камісар!

Я паддаюся на ўгаворы і згаджаюся.

Мною валодаюць супярэчлівыя пачуцці. Разбірае бязмерная радасць. Нарэшце дачакаўся самага запаветнага. I застаўся жывы і цэлы. Выжылі і бацькі. Мажліва, уратаваўся там і Валодзька? Разам са мной выжыла вунь колькі хлопцаў ды дзяўчат. Тое-сёе зрабілі — колькі адужалі, колькі давалася. На гэтым мае абавязкі камандзіра канчаюцца, я бытта сваё зрабіў, і хлопцам цяпер я болей не патрэбен. Толькі выйдзем з пушчы на вызваленую зямлю, і маё войска разбяжыцца па хатах. У той жа час чагосьці мне шкада, і мучыць нейкая няўпэўненасць.

Толькі для парадку праверыўшы варту,— хто сюды цяпер сунецца? — вяртаемся вяла ў лагер. Па дарозе натыкаемся на Яшку Баркунова. Ён грэбаецца ў імшарніку, дастае свае бутэлькі з дакументамі. Тут недзе захавана і мая заява з пратаколам сходу, на якім мяне прымалі ў камсамол.

— Дзве бутэлькі ніяк не зпайду, елкі-палкі...— бурчыць заклапочаны Яша.

Дакументы яго мне вядомыя аж надта — паперкі, спісаныя алоўкам. Каму яны цяпер патрэбны? Знайшоў чым займацца ў такі час, чалавек!

Брыдзём далей.

Ля буданоў хлопцы чысцяць вінтоўкі, прышываюць гузікі. Кулямётчыкі Кардаш і Папроцкі, прыладзіўшы люстэркі ў шчыліны кары сасны, тупымі брытвамі скрабуць сабе бароды. Ліда з Нікіцінай заплятаюць косы. Ля вогнішча жанчыны рыхтуюць абед. Мама галінкай адганяе камароў. Бацька прыладжвае абцас да бота, які вечарам, калі ён з групай спрабаваў выйсці з лесу ў бліжэйшую вёску, каб пажывіцца харчамі, адбіла нямецкая куля. Лес аж звініць ад птушынага шчэбету, п'яніць водарам разнатраўя. Ракочуць самалёты.

Стары спыняе нас, прымушае паслухаць узмоцнены рэхам рокат ды пераможна пытаоцца:

— Чуеце?! Ну ж і іду-уць! — поўнае неба, рота за ротай! Ну ж і даду-уць ім!

Мы смяёмся.

А няхай даду-уць! — адзываецца мама і крычыць уверх да невідочных лётчыкаў: — Страляйце, страляйце па іх, родныя! Кідайце, кідайце свае бомбы, таўчыце іх до-обра, таўчыце за ўсё, усё-о!..

З Косцем садзімся на паваленую елку і слухаем таксама.

На запаветным усходзе, дзе па логіцы павінна грукатаць паймацней, чамусьці пануе абсалютная цішыня. Затое на поўначы і поўдні ад выбухаў дрыжыць зямля. Часамі міны далятаюць пад наш лагер, разрываюцца ў верхавінах дрэў, напаўняюць паветра сінім дымам ды вострым і непрыемным смуродам гарэлай серы. Дажджом сыплюцца на нас зялёныя іголкі, шышкі, ссечаныя галінкі. Аднак ніхто гэтых выбухаў не баіцца: міны ж нашы, савецкія, самалёты лётаюць, гарматы б'юць — савецкія. Ці ж могуць яны зрабіць нам шкоду?..

Камісар перажывае тое ж, што і я, ён гэтакі самы абвялы ды нерашучы. Мне яго шкада. Косцю чакае вяртанне да сваёй злоснай Гандзі. За ўвесь час яго прабывання ў атрадзе яна ні разу не перадала мужу чыстую кашулю, чатырнаццацігадовага сына не прыслала з бацькам пабачыцца — не можа дараваць яму самавольнага адыходу ў лес.

Адзін Міцька Карповіч сабраны і насцярожаны. Яго рослая, энергічная фігура вынырвае раптам з гушчару.

Братцы, давайце яшчэ раз абмазгуем абстаноўку! Чаму такая цішыня на ўсходзе? Яшчэ ўчора ў раёне Ваўкавыска грымела артылерыя, а сёння — ні аднаго стрэлу! З самага ранку грыміць толькі на поўначы і поўдні!

Натуральна! Фронт натыкнуўся на масіў пушчы і раздвоіўся! — разважаю я.

Ты думаеш — толькі таму? — чмыхае Косця.

Хлопцы, як сабе хочаце, а мне не падабаецца цішыня ля вёскі Юзафова! — упіраецца Міцька.— Ноччу, калі я хадзіў у разведку, сам выразна чуў там страляніну — густа секлі кулямёты нашы і іхнія!.. Чаму цэлы дзень маўчаць? I куды дзяваліся юзафоўскія немцы? Халера іх ведае! Калі адступілі, то самая простая для іх дарога — акурат міма нашага лагера па прасецы!

Тады вартаўнікі іх бы заўважылі! — кідае камісар.— Не інакш нашы іх сцерлі з зямлі, рэшту пабралі ў палон, і выхад з лесу для нас адкрыты!

Выходзіць, трэба знімацца ды весці атрад на злучэнне з арміяй? — дзіўлюся.

Ці не зарана? — спрабуе нас астудзіць бацька.— Каб дарога была адкрыта, то Казусік, нябось, сюды ўжо прыпёр бы! Прыбег бы адра-азу!

Бацька не вельмі давяраў нашым разведчыкам і наладзіў сваю сетку сувязных. У кожнай вёсцы ён меў надзейнага чалавека. У Юзафове галоўным сувязным у яго быў швагер — Юляк Казусік. Яшчэ не было выпадку, каб людзі з бацькавай «агентуры» памыліліся хоць адзін раз. Бяда толькі ў тым, што разведчыкі яго ўсе пажылыя, весткі іхнія і парады не заўсёды супадалі з нашымі жаданнямі, і памірыць нашы імкненні з неабходнасцю яму не заўсёды ўдавалася.

Нацягнуўшы адрамантаваны бот, стары кідае:

Хлопцы, не парыце гарачкі! Думайце пра сваіх партызан! Угробіць іх — раз плюнуць! Крыўдна, халера, будзе пагарэць якраз цяпер!

А чаго чакаць, дзядзьку Нічыпар? — пярэчыць камісар.— Лес зараз для нас вельмі небяспечны, бо ён аж кішыць немцамі!.. Цяпер яны ўсе злыя, асатанелыя! Праз тыдзень, калі прыпрэ голад, астыне азвярэласць, то самі пачнуць вылазіць з гушчару і прасіцца ў палон!

Ну, вам відней, вы — камандзіры. Я толькі папярэдзіў.

Усім раптам захацелася да сваіх. Здаецца, нават дыхаць ужо прастарней ад таго, што на ўсходзе няма немцаў.

Так ці інакш — пасылай у Юзафова разведку! — загадваю начштаба.

7

Толькі Міцька сабраўся да разведчыкаў, як з гушчару вылятае задыханы вартаўнік. Хапіўшы паветра, ён радасна паведамляе:

Таварыш камандзір, немцы ідуць здавацца ў палон!

Дзе-е?

Там, на прасецы!

Многа?

Ой, мно-ога, мно-ога, чалавек сорак!

А чаго ты пост накінуў? — нападае па яго Міцька.— Марш назад!

Гэта — юзафоўскія! — вырашаю я.— Ну, не бяда! Хлопцы, толькі без панікі!.. I без каманды нічога не рабіць!

Цяпер наш атрад дзеліцца на ўзводы. Не паспяваю яшчэ нічога больш сказаць, а партызаны ўжо ўсе на нагах і падрыхтаваны к бою.

Першы ўзвод — сюды!

Другі ўзвод — за мной, бягом!

I ўзводныя вядуць людзей, на хаду іх разгортваюць, каб асядлаць прасеку. Улавіўшы трывожны позірк мамы, не адстаю, бягу з усімі і я.

Цяпер яны будуць здавацца па-ачкамі! — чмыхае, носам ды ляціць побач пабялелы Косця.

Але куды іх дзява-аць нам тут? — пытаюся заклапочана.— Гэта ж — лес!

Апынаемся на прасецы. Злева і справа залягаюць узводы, прыладжваюць прыклады ямчэй да плеч. Кулямётчыкі шукаюць цвёрдае месца для трыног. Заняцце агнявой пазіцыі ў нас займае секунды. Вось і ўсё: гатова!

— Толькі што былі яны тут, і няма! — жаліцца мне з крыўдай расчараваны вартаўнік.— Толькі што былі, а прыбягаю — ні душы!.. Але мне не да яго.

Перастаюць шалясцець кусты ад нашых хлопцаў, і ў мяне па скуры прабягае мароз: з усходу паўзе ў наш бок нешта страшнае. Чвакае балота, трашчаць кусты, чуваць сапенне, бытта на нас валіцца вялізная чарада сланоў.

— Ы-ы-ых, глядзі! — чую, як Папроцкі шэпча з жахам.

Зараснікі ліпы, арэшніку расступаюцца, і перад вачыма — жудасны малюнак.

Проста на нас валіць калона немцаў. Варушацца каскі, каскі, каскі, стэрэатрубы, вінтоўкі, кулямёты і тоўстыя трубы мінамётаў. Фашыстаў соцень чатыры! У іхніх паставах і на загарэлых, з засмяглымі вуснамі тварах зацятая ўпартасць і рашучасць. Ад цеснай, згуртаванай калоны вее варожай сілай. Мяне бытта токам прашывае страшэнеая здагадка: вартавы, напэўна, памыліўся, яны ідуць не ў палон здавацца!

У крытычных выпадках чалавек думае вобразамі, таму ох і многа можа перадумаць і перажыць за імгненне ў цяжкую хвіліну.

Вось табе і нарадаваўся, што ўсё добра скончылася. Вельмі ж нязначнымі здаліся мае ўсе партызанскія дасягненні. Адна справа напасці на немцаў знянацку і зусім іншая — стукнуцца гэтак лоб у лоб. Адчуваю сябе слабым, нібы камар, якога гэтая грубая сілішча вось зараз утопча каванымі ботамі ў балота — і мяне, і ўвесь атрад. Здаецца, усё аддаў бы, каб не было таго, што здарылася,— сёння ж апошні дзень перад уз'яднаннем! — і ведаю, што замену такую мне ніхто не даруе, як не адхіліць таго, што вось зараз мае быць.

Без ранцаў, без вінтовак і аўтаматаў наперадзе калоны крочаць афіцэры і фельдфебелі. Убачыўшы нас, яеы здзіўлена ўзнімаюць вочы, некаторыя еасцярожана хапаюцца за кабуры, але, мабыць, каб не паказацца баязліўцамі, апускаюць ужо рукі і сунуць далей. Бліжэй да іх стаіць камісар у сваім мундзіры чыгуначніка. Немцы ўжо падыходзяць да яго ўпрытык.

Стой! — узбуджана кідае ён і падаецца спіной на мяне.— Стой, сволач, каму кажу?!

Куды прэш! — усхвалявана раве і начальнік штаба: на яго напірае грудзьмі высачэзны юнак у касцы.

— Гальт!

— Гальт! — адзываецца адразу некалькі немцаў.

Галава калоны спыняецца, але заднія напіраюць і спіхваюць пярэдніх з месца. Лейтэнанты ды фольдфебелі перамешваюцца з намі. Некалькі секунд так і стаім цесным натоўпам: немцы трымаюцца за пісталсты, мы — за аўтаматы, але з-за цеснаты нельга павярнуць і рукой. Тыя, хто ідуць па балоце, вымушаны глядзець сабе пад ногі. Заднія не бачаць, што адбываецца наперадзе, і напіраюць далей. Натоўп усё павялічваецца. Чуваць злоснае гырканне:

— Wohin dringst du? Bist du Blind[[86]]

Bist du verrückt geworden? Nimm dein verfluchtes Eisen auf! Stoss mich in die seite nicht, Dummkoft! [[87]]

Я ў такім узбуджэнні, што навакольнае даходзіць да мяне нібы праз сон. Бытта ў тумане ўпікае ўстрывожаны мамін позірк, на момант бачу пад елкай бездапаможную фігурку і прачынаюся. Трэба ж мне дзейнічаць, праз секунду будзе позна. Зноў збіраюся рабіць тое, што толькі мажліва ў даную хвіліну.

Набіраю ў грудзі паветра і якімсьці чужым рэзкім голасам крычу:

Achtung! Die ganze Kollone, halt![[88]]

У Штутгофе цэлымі днямі мучылі нас нямецкай муштрай, і гэта вельмі прыдалося. Калона спыняецца, чваканне ботаў і трэск кустоў сціхае, нібы аддаляецца велізарная чарада птушак. Я адразу смялею, паўтараю каманду ўжо больш выразна і роўна — без надрыву. Наступае поўная цішыня. Зноў чуваць далёкія грукат артылерыі і выццё самалётаў.

Немцы! — крычу я з усяе моцы, крычу ўсхвалявана.— Вы абкружаны! Вакол вас — Чырвоная Армія і партызаны! Супраціўляцца вам няма сэнсу! Прапануем здацца ў палон! Усім вам гарантуем жыццё!

Застылая калона маўчыць. Я адчуваю, што яна расцягнулася метраў на сто. Пад абстрэлам атрада толькі яе перад. Вакол — гушчар, ступі пару крокаў убок і ты — уратаваны. Трэба паспяшацца, не выпусціць ініцыятывы, толькі ў гэтым наш ратунак.

Звяртаюся да тоўстага фельдфебеля, якому ў грудзі ўпірас ствол майго аўтамата:

Пан фельдфебель, складвайце зброю! Зараз жа давайце каманду сваім!

Я не камандзір батальёна! — чую ў адказ.

Выходзіць, што ён у прынцыпе згодзен. Гэтага я як бы не чакаў і на імгненне губляюся.

Хто ж тады камандзір? — адразу прыходжу ў сябе.

Обер-лейтэнант Люцэ!

Паварочваю галаву, куды немец паказвае вачыма. Паміж мною і камісарам тырчыць рослы бландзін. Не крануты загарам твар. Выпешчаныя далікатныя вусны здаюцца дзіцячымі і надта ж не вайсковымі, а каска на ім сядзіць бытта для парада. На пагонах бландзіна бачу два сярэбраныя кубікі.

Обер-лейтэнант Люцэ, прапаную вам скласці зброю!

Што ж, скласці дык скласці! — кідае ён са здзеклівай і драпежнай усмешкай, пераглядваючыся з сябрамі.

Толькі цяпер заўважаю, што гэты юнак — бывалы, загартаваны салдат і вораг. Яшчэ адчуваю: нешта я ўпусціў і беспаваротна правароніў. Немцы ўжо нас не прымаюць усур'ёз і сталі непадатлівымі. Момант нечаканасці для іх мінуў, а нашы сілёнкі для іх відочныя аж занадта. Засталося толькі выскачыць з калоны і даць каманду ўзводам адкрыць агонь.

Але як выбрацца з гэтага шчаміла?

8

Невядома, чым бы для нас скончылася нечаканая сустрэча з батальёнам, каб не той самы Міша Лук'янаў.

У сямейным лагеры на хлапца наляцела нейкая цётка:

Ага-а, ты тут з дзеўкай абнімаешся, а на тваіх там немцы напалі!..

Кулямётчык кінуўся да нас. I трэба ж так здарыцца, што якраз у гэты момант, калі ішлі перагаворы з обер-лейтэнантам, Мішка вылятае на прасеку і натыкаецца проста на сярэдзіну застылай калоны. Кулямётчык як трымаў перавешаны праз плячо «дзягцяр», так і выпусціў цэлы дыск у сцяну людзей. Партызаны Мішкаву чаргу разумеюць як каманду.

Тр-р-р-р! — пасыпалася з усіх бакоў.

Фельдфебелі і лейтэнанты адскочылі ад нас.

Nich schissen! Nich schissen! [[89]] — крычаць з калоны.

Выходжу з сябе, крычу і я.

Страляніна нарэшце сціхае. Ад калоны аддзяляецца лейтэнант, пераступае праз забітага тоўстага фельдфебеля, крычыць:

Ты чаго ўстройваеш бойню? Ты што нам усім нядаўна абяцаў?

Шукаю вачыма обер-лейтэнанта. Яго нідзе няма! Зводдаль ляжыць яшчэ адзін мёртвы, аднак — не афіцэр.

Гарантуем жыццё толькі тым, хто здаеца ў палон! — ужо разбірае мяне злосць.— Якія ў цябе могуць быць прэтэнзіі?!

Няхай загадвае нам камандзір!

Няма вашага камандзіра!

А дзе ім тут здавацца, падумай! — пратэстуе камісар, які крыху здагадваецца, пра што ў нас ідзе спрэчка.— Вядзі іх на адкрытае месца!

Успамінаю, што крокаў дзвесце на ўсход па прасецы — паляна. Крычу, колькі маю сілы:

Die ganze Kollone kehrt! Im Richtung auf die Lichtug - marsch![[90]]

Салдаты, хоць неадначасова, аднак паварочваюцца і брыдуць назад — я выразна адчуваю, як падпарадкоўваецца калона. Косця, Міцька, Баркуноў і яшчэ некалькі нашых ідзём уперамешку з фельдфебелямі і афіцэрамі. Перад памі — спіны салдат. Над імі гэтаксама тырчаць стэрэатрубы, шпулькі кабелю, ротныя мінамёты, ранцы, ствалы і каскі, каскі, каскі — бытта радочкі вялізных заклёпак на дзюралевым крыле самалёта, пафарбаванага ў зялёны колер. Побач са мной месіць ботамі гразь лейтэнант, які крычаў, што я ўстройваю бойню.

— На паляне атрымаеце загад ад свайго камандзіра! — супакойваю яго.

Гут! — згаджаецца немец.

Адбываецца невялічкая замінка — і тут забіты. Хвост калоны абыходзіць цела. Папярок прасекі ў вадзе валяецца ў зялёнай уніформе немец, якога скасіў Мішка.

— Erledigt?![[91]] — як бы з радасным здзіўленнем кідае нейкі салдат суседу.

Fertig![[92]] — згаджаецца задні.

Абодва са злосным цынізмам смяюцца. Выглядае на тое, што ў іх былі нейкія парахункі з забітым і цяпер вельмі ўзрадаваныя, што той, з-за чаго яны спрачаліся, загінуў-такі.

Нямецкая абрывістая мова, знаёмыя мундзіры выклікаюць асацыяцыі з першымі днямі вайны, са Штутгофам. Мяне аж распірае ад шчаслівай свядомасці: вось яны, валяюцца ля маіх ног, астатнія падпарадкоўваюцца і грызуцца паміж сабой!

Няўжо гэта не сон?!

Я ўжо зросся з варожай калонай, нават адчуваю яе настрой. Зноў шукаю вачыма камандзіра батальёна. Мабыць, нырнуў у кусты! Гэта мне нават лесціць. Калі б перадаць імгненныя пачуцці словамі, то яны прыкладна былі б такімі:

«Колькі табе, обер, год? Ты мой равеснік. Нябось, дзесьці скончыў вайсковую школу, ваяваў і ў Францыі, і ў Італіі, і ў Афрыцы, а толькі вось тут мы, у задрыпаных нейкіх Перацёсах, цябе акаўпачылі ды зараз абяззброім з усім тваім войскам! Ля Юзафова ты стрымліваў мо цэлы полк Чырвонай Арміі або і дывізію: таму, хто наступае, салдат трэба мець болей. Нашы кідалі на цябе танкі, штурмавікі, білі з цяжкіх гармат, таўклі «кацюшамі» і «ванюшамі», але толькі мы здымаем цябе, братка, і тваю вайсковую адзінку з балансу вайны!..»

Я нават уяўляю сабе твары палкоўнікаў, генералаў, што спатыкаюць нас у Гарадку з вялізнай калонай немцаў. Слава партызанам, і на вяршыне ўсяго — я.

Мары мае абрываюць выкрыкі:

Ne-ein! Weg! [[93]]

Zurück![[94]]

Не-е, аддасі, сволач!

А гэта партызаны счапіліся з немцамі.

Усе перагаворы з батальёнам вяліся на нямецкай мове. Хлопцы і далей лічаць — салдаты прыйшлі здавацца ў палон. Калі ўбачылі яны цяпер, што імі камандую, вяду і калона гэтак мне падпарадкоў-ваецца, хлопцы пакінулі пазіцыі, высыпалі з кустоў ды накінуліся на немцаў. Увішнія фігуры ў цывільным ужо абляпілі задніх салдат, вырываюць у іх пісталеты, аўтаматы, цягнуць з нямецкіх халяваў драўляныя ручкі гранат. У момант стварыліся цесныя клубы, людзі тузаюцца, адны адных мітусяць і спрачаюцца.

Was ist denn los? — упіраюцца салдаты.

Hinderhalt! [[95]]

...Тваю маць, яшчэ будзеш упірацца мне, фрыц пракляты? Прайграў вайну і брыкаешся яшчэ? Пусці!

Не чапайце, яны будуць арганізавана здавацца, прэч усе ад іх! — кідаюся я да сваіх.

Хлопцы неахвотна адстаюць. Позна!

Выхадка нашых падштурхнула немцаў да дзеяння. Калона пачынае тапнець на маіх вачах. Вось ужо і зусім парадзела. Мяне агортвае такое адчуванне, бытта даручылі мне нешта важнае трымаць у сетцы і ад таго, ці даручанае я ўтрымаю, залежыць нечае жыццё. I вось сетка раптоўна распаўзаецца і распаўзаецца ў маіх руках, а мне даручанае — гэтак цяжка дабытае — беспаваротна знікае, а я нічога ўжо не магу зрабіць.

Дай сваім каманду, каб не разбягаліся! – раву на лейтэнанта.

Трыццацігадовы, інтэлігентнага выгляду немец прызнае ва мне камандзіра, нават выцягваецца на «смірна», але вінавата і з пашанай кажа:

Не маю права. Я — не камандзір батальёна.

Ды адкуль я табе яго вазьму?!

Немец паціскае плячыма.

Нікуды не зварочваць! — зноў крычу на ўвесь голас па-нямецку ў лес.— Стой, страляць будзем!

Дарэмна!

Што ж, засаду мы знялі. Немцам паказалі — хто мы і колькі нас. Батальёну цяпер нічога не можам зрабіць, немцы — не дурні. Калона растварылася на вачах, прасека амаль апусцела. Адно трашчаць кусты ад соцень рэзвых ног. Пакуль знікнуць, салдаты пакідалі ўсё цяжкое, што ім перашкаджала,— прасека завалена вайсковым хламам і амуніцыяй.

На паляну выводзім шэсць фельдфебеляў, сем унтэр-афіцэраў, чатырох радавых і лейтэнанта. Хлопцы ўжо звалакаюць амуніцыю, зброю. У момант на паляне вырастае вялізны капец вайсковых прычындалаў, прымяненне якіх часамі нам і невядома. Блішчыць варанёная сталь ствалоў, свежы лак прыкладаў, адбіваюць святло лінзы стэрэатрубы, валяюцца рацыя, мінамёты.

Партызаны шкадуюць:

Такое багацце, столькі дабра-а!..

От бы пару месяцаў таму назад дастаўся нам увесь гэты арсенал!

Ну! Цяпер зброя гэта не варта нават травы, якую унь умінае ў балота! — згаджаецца Косця.

Сябры і не здагадваюцца яшчэ, якая небяспека іх толькі што мінавала — усе разгарачоныя азартам сутычкі. Уздыхаю, як пасля цяжкай працы, і выціраю ўспатнелы лоб. Дзякуючы выпадковасці мы рассеялі цэлую вайсковую адзінку; часткова яе абяззброілі. I хоць добра разумею, што мы сваімі вінтоўкамі і кулямётамі не ў сілах зрабіць болей шкоды гэткай навале, на душы скрабуць кошкі. Падлічваю. Забітых на прасецы валяецца — пяць. У палон узялі — васемнаццаць. Малавата!

9

Вяртаемся ў лагер.

Камандзір, памяняйся з ім ботамі! — гаворыць мне Лук'янаў, паказваючы на афіцэра.

Лейтэнант ростам з мяне, цёмна-русы, шчуплы. Мундзір на ім з іголкі, боты новыя і ладныя, не тое што мае. Скажы толькі слова... Не дазваляе гордасць — іду і маўчу. Немец крочыць побач, зыркае на мяне, поўны вайсковай гатоўнасці дакладна выканаць кожны мой загад.

«Калі ты мяне ўзяў у палон, дык чорт з табой — я ўжо твой, рабі са мной, што хочаш, нічога не зробіш ужо!» — гаворыць уся яго падцягнутая фігура.

Успамінаю рашучасць, з якой яны перлі на захад, і ўпартасць, калі таргаваліся, не жадаючы складваць зброі, іхнюю вернасць загаду і камандзіру. Гм, што мне рабіць з афіцэрам? У такіх выпадках спярша дабываюць у палонных вайсковыя таямніцы. Трэба, напэўна, і мне гэтым заняцца.

У лагеры загадваю ўсім заняць кругавую абарону. У цэнтры садзім палонных, прыстаўляем да іх два кулямёты. Клічу камісара ды Міцьку:

Айда, дапытаем лейтэнанта!

Партызаны якраз абшукваюць немцаў. На імху валяюцца «зольдатэнбухі» з чорнымі арламі на вокладках, нажы, вяровачкі, замусоленыя партманеты, патроны, пустыя скрыначкі ад цыгарэт «Юніён» у цэлафанавай шкарлупцы...

У лысаватага, з невыразным тварам і нібы соннага салдата разам з іншым хламам хлопцы вывалакаюць мо з пятнаццаць брытваў — старых і новых, рускіх і нямецкіх. Уяўляю сабе гэтага плюгавага мярзотніка, які пасля бою лазіць па трупах ды вытрэхвае ў іх кішэні — бр-р-р! Лейтэнанту сорамна. Ды і астатнім немцам няёмка. Яны гыркаюць на «калекцыянера», стараюцца падкрэсліць, што з ім нічога агульнага не маюць.

Пойдзем! — кідаю афіцэру.

Палонныя заміраюць. Збялелы лейтэнант устае, і выразна відаць, як ён з усяе сілы стараецца быць спакойным.

Ужо вядзеце яго рэзаць? — пытаецца хтосьці з немцаў у мёртвай цішыні.

А тады нас?! — чуецца ўстрывожаны папрок іншага палоннага.

Адкуль ты ўзяў — па сабе судзіш? — упікаю я.— Не бойся, мы не фашысты, можаш сядзець спакойна, пасля вайны паедзеш да сваёй фраў!

Адыходзім у гушчар, сядаем на бервяно. Афіцэр стаіць навыцяжку, насцярожана чакае, што ж будзе далей.

Не разумею я людзей, якія ў паводзінах з немцамі кіраваліся толькі пачуццём асабістай крыўды. У мяне яе няма абсалютна да гэтага абяззброенага афіцэра. Я велікадушна да яго гавару ў душы: «Ашукалі, аблыталі цябе, зрабілі вінцікам пачварнай машыны, і вось, як бачыш, дакруціла яна цябе да самай ручкі,— віншую цябе, але не зайздрошчу!..»

— Сядайце! — добразычліва паказваю на мох. Немец хвіліну топчацца, тады рагублена апускаецца, абхоплівае рукамі калені. Паступова выяўляю падрабязнасці сустрэчы з боку праціўніка. Немец памалу смялее, ахвотна і грунтоўна дае адказы на мае пытанні.

Выяўляецца, мы спаткаліся з батальёнам пяхоты. Да апошняга моманту ён трымаў на юзафоўскім полі абарону, даваў магчымасць асноўным сілам адступаць. Калі часці адышлі, батальён зняўся з пазіцыі і накіраваўся на захад. Калона падышла да лесу, ступіла на прасеку. Обер-лейтэнант Люцэ адправіў уперад два аддзяленні ў раз-ведку, а тады пайшоў за імі з асноўнымі сіламі. Наш вартавы ўбачыў авангард ды чамусьці вырашыў, што немцы ідуць здавацца ў палон, а разведчыкі на вясковага хлапчука, які нырнуў у гушчар, не звярнулі ўвагі. Пакуль партызан бегаў у лагер, авангард мінуў небяспечнае месца і знік у напрамку Беластока.

Асядлаўшы прасеку, мы і не падазравалі, што ў нас за плячыма ўзвод немцаў. Павярні авангард на выручку сваім, удар нам у спіну, што было б з маім войскам? Мне на хвіліну аднімае мову, робіцца горача. Я расшпіляю пінжак, кашулю, стараюся роўна дыхаць, каб не выдаць хвалявання.

Якое шчасце, што на вайне не апошнюю ролю іграе звычайнае вязенне і чыстая выпадковасць!

Як называецца ваша часць? — пытаюся ў афіцэра.

Трыста трыццаць чатыры.

Нумар палка ці дывізіі?

Батальёна,— лаканічна ўдакладняе афіцэр.

Няўпэўнена запісваю ў блакнот.

Дзіва. У нас нумарацыя батальёнаў ідзе ад аднаго да чатырох, бо столькі іх налічвае кожны пяхотны полк. Выходзіць, у нямецкай арміі яны маюць самастойныя нумары, як у нас палкі, дывізіі? А мо і ў нас цяпер гэтак?..

Халера на яго, не ведаю элементарнай ісціны. Так і карціць спытацца пра гэта ў афіцэра. Немец ведае шмат такога, чаго мне і не снілася. Ды не станеш жа вучыцца ў фашыста асновам вайсковай граматы.

Маўчу і з заклапочанасцю разглядаю афіцэра.

Зрэшты, на якую халеру буду марочыць сабе галаву, прыдумваць пытанні аб справе, у якой ні шыша не разумею?! Нябось, дапытаюць яго ў нашым штабе як трэба.

Уздыхаю ды блакнот суну ў палявую сумку.

Слухайце, пане лейтэнант, скажыце нам шчыра, чаму вы ўчора так упарта супраціўляліся ля вёскі Юзафова?

Дагэтуль немец разумеў мяне з паўслова, адказваў хутка, лаканічна, з пачуццём уласнай годнасці. Цяпер жа ён бытта не ўлавіў сэнсу майго пытання. Упарта глядзіць ды намагаецца раскумекаць, чаго ўласціва я ад яго хачу.

Пытанне паўтараю.

Быў такі загад.

Я не пра гэта!.. Чырвоная Армія вас разграміла ўшчэнт! Войскі Гітлера рассыпаюцца, вы ж самі бачыце! Каму патрэбна ваша бяздумная ўпартасць і трупы, Германіі?

А! — уразумеў ён нарэшце.— Гэта толькі мы трапілі ў палон. Вайна яшчэ не скончылася. Мы яе напэўна выйграем.

Го, вы-ыйграеце? — я не веру сваім вушам.

Безумоўна!

Але — я-ак?

Немец ужо стараецца мяне пераканаць:

Фюрэр яшчэ не пусціў у ход сакрэтнай зброі. Чакае, пакуль наступіць канцэнтрацыя варожых армій, тады адразу зробіць усім капут — і бальшавікам, і Англіі, і Амерыцы!

Я ўважліва да яго прыглядаюся. Не, ён не маньяк. Усяму, што сказаў, немец і сам верыць. Сябры нецярпліва мяне штурхаюць:

Што, ну, што-о ён табе лапоча?

Перакладзі, не цягні!

Што ты ад нас тоіш?

А я ўсё з недаўменнем гляджу на афіцэра і стараюся ўразумець.

Немец гаварыў шчыра, нават узнёсла, бы той штандартфюрэр з пабітай галавой у Гута-Міхаліне. I мяне разбірае злосць.

Што я тут заладзіў з ім дыскусію?!

I для гэтага мы ўсяго толькі «куклукскланаўцы», «унтэрмэншы»! Ну і што, калі ён не з рагамі і на выгляд ладны мужчына?! I гэты заражаны ідыёцкімі ідэямі, а з такімі пакуль што трэба менш удавацца ў дыскусіі, а толькі — біць іх, біць і біць...

Халера, а мне, дурню, здавалася, з нашым выхадам з лесу наступіць і канец гэтай калатнечы. Як бы не так — будзе толькі перамена пазіцыі.

10

Ноччу страшнавата. Спадзяёмся — вось-вось палезуць астаткі рассеянага батальёна адбіваць сваіх.

Раніцой выходзім у вёску Случанку, дзе размясцілася наша пяхотная дывізія.

Па небе снуюць касякі штурмавікоў, бамбардзіроўшчыкаў, ля Беластока дудніць зямля ад выбухаў, але ўсё гэта цяпер для нас не страшнае. Фронт аддаліўся на захад кіламетраў на дваццаць, у Случанцы цячэ мірнае, прыфрантавое жыццё.

У дзіўных для нашага вока пагонах фарсяць маладыя афіцэры.

Ля калодзежаў мыюцца салдаты, абліваюцца, рагочуць на поўны голас, пояць коней.

Па бруку ледзь не адзін за адным імчаць грузавікі, валакуць скрыні са снарадамі і цюкамі, цягнуць паходныя кухні.

Пераязджаюць накрытыя брызентам машыны медсанбатаў.

З-за платоў лямантуюць устрывожаныя цёткі:

Валерык, пад машыну трапіш, гунцвоце!

Васька, марш дахаты, гіцлю, а то высеку!

От, зараз бацьку на цябе паклічу!

Гледзячы на гэтую тэхніку і вайсковы дастатак, я ўспамінаю атрадныя торбы ды рукаўчыкі з крупой, бульбай і цыбуляй, абсмаленыя вёдры, Лідзіну сумку са звільгатнелым стрэптацыдам ды жабрацкі запас у дзесяць патрончыкаў на брата і сам да сябе адчуваю пякучую жаласць.

Спыняемся на чыімсьці падворку, робім прывал. Хлопцы апускаюцца на траву пругмені, як гаспадары пасля сумленнай і цяжкай работы, самавіта і стрымана азіраюцца.

Палонныя немцы палахліва тоўпяцца зводдаль ды таксама зыркаюць на нашу тэхніку, але мяне яны болей не цікавяць.

Случанская цётка апавядае здарэнне.

Учора тут гэтаксама рабіла прывал нямецкая рота і адзін салдат спахапіўся — з падсумка хтосьці вывалак залаты пярсцёнак. Салдат падумаў на дзяцей. Злавіў дзесяцігадовага хлопчыка ды пачаў яго біць. Малы ўпарта цвярдзіў:

Ну і чорт з табой, бій, фрыц пракляты! Усё роўна цябе нашы заўтра самога заб’юць!

Разумею, што на гэтым пругмені ўчора малы случанец праявіў геройства, але і пачутае душы не кранае — я заняты ўвесь сваімі праблемамі.

Падыходзіць бацька.

Алёшка, ты палонных у штаб хочаш здаць?

Так,бацьку.

О-о, добры інтэрас! Адтуль іх павядуць у лагер, каб наш дармовы хлеб елі! Зараскошна ім будзе там, па-панску!

А куды ж іх сунуць?

Вядзём у Страшава, будуць жыта касіць! Перастояла на карні! Ты ж мужыцкі сын, сам бачыш, якая спёка,— асыпаецца яно недзе там!..

Ай, не слухай ты яго! — крычыць зводдаль мама.

Ёй хочацца як мага далей быць ад вайны і ўсяго вайсковага:

Здавай, здавай іх пад халеру хутчэй, на які чорт яны табе здаліся, пакосім і самі!.. Толькі куды ты звозіць будзеш снапы? Гумно спляжыў сваім узрывам, герой!

Чорт яго бяры — але ж і немцам дагадзіў!

Чы-ым, што пастралялі? Немцам не прывыкаць!.. Рыхтачкі так казаў дзядзька Вінцук, які фокусам сваё гумно спаліў!..

У міфічнага дзядзькі Вінцука завяліся ў гумне мышы. Чалавек зачыніў на ноч ката, а яны ад'елі яму хвост. Раззлаваны Вінцук выняў крэсіва і падпаліў будыніну. Жонка давай яго лаяць, што гумно згарэла, а Вінцук апраўдваецца:

«Але ж мышам дагадзіў!..»

Хлопцы рагочуць з таго, як дапякла мама старога, а мне нечага шкада, чагосьці не хапае, не знаходжу сам сабе і месца.

Набліжаецца малады лейтэнант. Ён бяспечны, танклявы, чысценькі. Лейтэнант ідзе, іграецца бліскучым планшэтам, скрыпіць рамянямі. Партупея, пагоны, гімнасцёрка і галіфэ на ім з іголачкі, пазалочаныя сонечнымі промнямі.

З якой часці? — звяртаецца па-нямецку да палоннага афіцэра. Мова ў яго з усімі артыклямі, дакладнымі канчаткамі — больш правільная, чым у саміх немцаў.

Палонны становіцца на «смірна», пачціва адказвае.

— А-а...— лейтэнант нездаволена і як бы неахвотна ўдакладняе:

Ваш камбат — обер-лейтэнант Люцэ!

Яволь! — стукае абцасамі афіцэр.

Што з ім?

Палонны пачціва паясняе зноў, але і гэта для лейтэнанта ўжо не сенсацыя. Мабыць, са штаба.

Палонны ўсё апавядае, хлапец слухае няўважліва, глядзіць у плапшэт і бытта вырашае надта важную справу. Адчувае, што мы глядзім, і, бадзяга, рысуецца. Але я да яго не маю крыўды. Чаму ж і не парысавацца ў такім адзенні, калі ты такі ладны, справы ідуць гэтак выдатна і маеш за плячыма гэткую тэхніку і сілу?!

— Вы яшчэ не елі?!

Немцы раптам ажываюць, і ў іхніх галасах адчуваецца скарга:

На-айн!

Кайне эсунг!

Вір зінд фергунгерд![[96]]

Абжоры чортавы. Мы ж разам грунтоўна паснедалі і толькі тады пакінулі стойбішча ў Каралеўскім лесе. Зрэшты, немцы крычаць так не з голаду, вядома. Падлізваюцца. Што ж, ім трэба цяпер пра сябе думаць, нашы шляхі размінаюцца.

Ладна, пойдзеце ў лагер, і там вас накормяць. Зараз дам праважатага!

Свінтус. Пакуль што — мы гаспадары палонных, мог бы раней пагаварыць са мной. Усё рысоўка. Ах, ліха цябе бяры, усё роўна вазіцца з імі потым табе давядзецца!..

Вядзіце! — загадваю сваім канваірам.

Хлопцы здзіўлена глядзяць на мяне і чакаюць.

Вядзіце, вядзіце,— дазваляю.— Не жаніцца ж нам на іх! Айда, пайшлі ўсе разам!

У штабе здаём немцаў. Генерал аб'яўляе падзяку, цісне нам рукі і трымае перад намі прамову.

Тут жа нас знаходзіць ад’ютант Вайцяхоўскага, перадае загад:

Каралёўскі лес кішыць ад разбітых нямецкіх часцей! Партызан нікуды не адпускаць, спатрэбяцца для ачысткі лясоў ад фашыстаў!

Робіцца як бы лягчэй.

11

Калонай валім у Страшава.

Стаіць гарачыня. Хлопцы неахвотна валакуць абсмаленыя вёдры, катлы, запасы ежы, кулямёты — коней забралі ў абоз, падводы цяпер і са свечкай не знойдзеш на вёсцы.

Абвешаны зброяй і ўсімі атрыбутамі камандзіра, валакуся і я. Бацька і маці даўно пабеглі ўперад глядзець, што засталося ад хутара. Не церпіцца пра гэта даведацца і мне.

Крочу ды пільна прыглядаюся.

А вось і вёска. Зводдаль ад дарогі дзве жанчыны жнуць жыта. Ля іх поўзае дзіця. Непрыкметна адстаю ад калоны, зварочваю на пожню. Жанчыны здагадаліся, што хачу пра нешта спытацца. Малодшая ўпіхвае серп у сноп, ідзе насустрач.

Божа мілы, гэта ж — Ніна!

Худая, якаясьці замораная, толькі цёмныя вочы ды каштанавыя косы напамінаюць ранейшую Ніну. Мне хочацца схавацца, ды няма куды — усюды адкрытае поле. Стаю як укапаны.

Ніна пазнае мяне і таксама палохаецца. Аблізвае парэпаныя ад смагі вусны, апускае вочы.

Доўга так маўчым. Я, на галаву вышэйшы, гляджу на яе зверху ўніз. У вільготных ад поту каштанавых валасах заселі кавалачкі саломінак, асцё. З-пад выгаралай кофтачкі тырчаць худыя, макраватыя ключыцы. Па счарнелай руцэ паўзе зялёная гусенічка, дапаўзае да рукава, выгінаецца пытальным знакам, пнецца на кофту, але Ніна гэтага не заўважае. Жорсткая спадніца ў пяску. Босыя разбітыя ногі...

Не ведаю, што гаварыць, што рабіць. Толькі ўздыхаю і ад усяе душы, як магу чула, кажу:

Эх, Ніна, Ніна...

У яе па твары цякуць слёзы, галава апускаецца ніжэй.

Раптам яна бытта ўспамінае, бытта на зямлі ўбачыла нешта цікавае — узнімае галаву, і вочы яе святлеюць, на твары — слабая ўсмешка.

Алёшка, а ты тады клаў пісьмы ў гнёзды і, мусіць, забыў, што я чытаць не ўмею,— ціха, як бы з папрокам, гаворыць яна ды становіцца раптам блізкай і роднай, бытта паміж намі нічога і не было.— Даць каму-небудзь, каб прачытаў, саромелася, усё збіралася пагаварыць з табой і складвала іх...

Я нешта буркаю ў адказ ды зноў змаўкаю. «Эх, гімназісцік ты!..»

Становіцца вельмі яе шкада. Успамінаю, як у нас некаторыя дзеўкі выходзілі замуж, як хлопцы жаніліся — абы пасаг ці гаспадарка!..

Да нас набліжаецца Настуся. Са штучнай радасцю жанчына мне лесціць:

Ах, гэта ты, Нічыпаравіч?!. А я думаю — хто гэта такі высокі ідзе да нас?!.

Алё-ошка, то чаму ты да нас ніколі не завітаў ноччу?

Мам, не трэ! — крычыць Ніна.

Ува ўсіх бываў, а толькі нас мінаў!

Ма-ам!..

Хіба мы табе ворагі, хіба не сябры, не накармілі б, не далі б чаго трэба і з сабой на дарогу?

Сціхніце, кажу вам, ну!..

— Хіба не схавалі б на дзень, як іншыя людзі?!

Я ўспамінаю — гэта ж Ніна нейкім чынам даведалася ад Шусціка, што збіраюцца арыштаваць бацькоў, і прымчала ў Бялявічы да дзядзькоў — не пабаялася свайго дурнога мужанька. Настуся пра гэта напэўна не ведае, а то абавязкова напомніла б, хто ўратаваў мне старых. Трэба, відаць, хоць падзякаваць Ніне?.. Кажу:

Аднак, бацькоў маіх ты ўратавала...

А што я павінна была рабіць? — зноў паказаліся ў яе вачах слёзы.

На полі чуецца плач дзіцяці.

Іду, Толічак! — уздрыгвае Ніна.

Ты куды, дачушка, я сама! — палохаецца Настуся.— Пабудзь тут, пабу-удзь!..

Ніна цяжка ідзе да дзіцяці.

ЭПІЛОГ

1

Вызвалілі Беласток. Я саджуся на веласіпед, імчу туды. Косця даў адрас славутай Марусі. Шукаю яе дом — трэба ж хоць глянуць на гэтую асобу і дзякуй сказаць.

На другім паверсе мураванкі налятае на мяне нечага вельмі ўзрадаваная дзяўчына — шчупленькая, слабенькая, са светлымі кудзеркамі.

Каго шукаеце? — сінія вочы глядзяць на мяне сур'ёзна.

Партызанскую сувязную Марусю.

Дзяўчына пырскае:

А яе вы і не знойдзеце! Бо так пазывалася цэлая наша арганізацыя!

Ды ну-у?

Раптам успамінаю спрэчкі паміж Косцем, бацькам і начштаба наконт таго, як выгледзіць легендарная Маруся. Дык вось чаму мы ніяк не маглі дайсці да ладу!

Але ж — так! — пераможна смяецца яна.— А калі хочаце бачыць яе кіраўніка, то, калі ласка, ён перад вамі! — дзяўчына робіць рэверанс, працягвае руку.

Ты кі-раў-ні-ік? Хіба жарту-уеш?

Што — не выглядаю?

Адно тут пачынаю заўважаць — яна толькі на выгляд такая маладзенькая. Фактычна мы аднагодкі. I радасць у яе не зусім дзіцячая — гэта радасць вісельніка, які толькі што пазбегнуў шыбеніцы і ніяк не можа нацешыцца атрыманай свабодай і прадухіленай небяспекай.

Ліза Чапнік! — прадстаўляецца яна.— А падпольная клічка — панна Мрозовска!

Называй сябе паннай, барышняй, як хочаш, але для мяне ты назаўсёды застанешся Марусяй, так і ведай!

Зго-ода! — бліскае яна белымі зубкамі.

Гродзенская камсамолка Ліза Чапнік, яўрэйка па нацыянальнасці, перад ліквідацыяй гета ўцякла ў Беласток з дакументамі на польку і ўладкавалася сакратаркай у самога гаўляйтэра па сельскай гаспадарцы Беласточчыны. Пра свае перажыванні япа мне расказала потым, іх хапіла б на добры раман. А цяпер, гледзячы на хілабокае стварэнне, я дзіўлюся: як жа яна здолела вадзіць за нос гэткіх важных ды ўсясільных арыйцаў, варочаць та-кімі справамі.

Чаго мы тут стаім! — ускрыквае Ліза-Маруся.— Хадзем да мяне, там якраз і немцы-антыфашысты, якія бралі ад вашых партызан пісьмы і развозілі па Германіі ды дакументы вам кралі ў сваіх штабах!

Мо і той гаўляйтэр, з якім ты прыязджала з партфелем да бацькі, тут?

I ён! I інжынеры з камбіната два! I афіцэр з турмы! I Шадэ, што Вайцяхоўскаму бочкамі піва ў лес вазіў!.. Усяго шэсць чалавек! З імі якраз — таварышы з Беластоцкага абкома партыі і з Мінска!..

Як жа вам удалося застацца жывымі тут? Фашысты ж прачосвалі дамы перад адступленнем, усё палілі, разбуралі?!

А мы на нашай вуліцы паначаплялі дошчачак з надпісамі: «ТЫФУС!» Трое сутак прасядзелі ў бамбасховішчы! Ніхто да нас нават не заглянуў!

З недаверам ківаю галавой.

Хадзем! Некаторыя немцы дапамагалі, дапамагалі вам, а партызан яшчэ і ў вочы не бачылі! Яны іх уяўляюць сабе барадатымі, з паясамі!.. Пайшлі, прадстаўлю!

Давялося ісці.

2

Яшчэ больш нечаканую меў я сустрэчу ў Мінску, куды выклікалі мяне здаваць справаздачу.

Мінска як горада тады фактычна не існавала. Беларускі Штаб Партызанскага Руху размяшчаўся ў вёсцы Лошыца. Тысячы партызан жылі па хатах і гумнах навакольных вёсак. У адным гумне пасяліўся і я. На кожную дыверсію трэба было завесці асобны акт, кожную сутычку з немцамі дакладпа апісаць. Трэба было скласці спісы людзей — партызан, сувязных, прадажнікаў, скласці поўны рэестр зброі, запоўніць наградныя лісты — усё гэта заняло шмат часу, давялося пажыць там пару тыдняў.

Аднаго разу абедаю ў партызанскай сталовай. Ля акенца, адкуль грудастыя партызанкі падаюць страву нашаму брату, спіной да мяне тырчыць рослы хлапец і падлабуньваецца да кухарак, просіць дабаўкі. Па акцэнту пазнаю ў ім немца. Сярод партызан было некалькі соцень чужаземцаў, і я не звярнуў бы ўвагі і на гэтага, калі б не знаёмы голас. Немец паварочвае галаву, і я слупянею.

Перада мной стаіць штутгофскі Рыхард Шульман, чырвоны вінкель, камсамолец з Інстэнбурга.

— Ры-ыхард?

А-алекс? — амаль з жахам адступае партызан ды глядзіць на мяне.

Кідаемся абдымацца. Адскочым, паглядзім адзін на аднаго ды зноў абдымаемся. Яго загарэлы твар з прамым носам аж свеціцца ад радасці і шчасця. На новым англійскім мундзіры іскрыць серабро ды рознакаляровыя муаравыя стужкі медалёў.

У маёй галаве ніяк не змяшчаецца, што перада мной, вось тут, у Лошыцы,— немец са Штутгофа! Рыхард ведаў адно сваю мову, мне дзіўна слухаць з яго вуснаў руска-беларускую мешаніну ды назіраць, як у ім спалучаецца нямецкая саліднасць і акуратнасць з партызанскай зухаватасцю.

Што ты тут ро-обіш, Рыхард, як сюды ўмудрыўся тра-апіць?

Так жа, відаць, як і ты!

Даўно са Штутгофа?

Даўно-о!

Раптам мяне агортвае смяротная трывога:

Кажы, што ведаеш, пра майго брата!

Уладака? Жывы-ы!

Не хлусіш?

Жывы, напэўна!

Яго не павесілі, Рыхард, ты праўду кажаш?

— Бачыў яго месяцаў тры пасля тваіх уцёкаў! Ен выглядаў але фэст!

У горле маім застрае нейкі камяк, на вочы ціснуцца слёзы.

Праўда, праўда, супакойся! Уладак праляжаў з месяц у «рэвіры». Потым яму пачапілі на грудзі і плечы мішэнь і выпусцілі. Адправілі на цыгеляй да Адзі Мэркера...

Мішэнь гэтую з чорна-бела-чырвоных колаў памерам з талерку я ведаў. Як толькі вахману паказваўся падазроны рух ці грымаса такога арыштанта, салдат павінен быў страляць па ім без папярэджання. Зноў робіцца трывожна, але ўжо стараюся сябе ўзяць у рукі.

З-за мяне пацярпела шмат людзей? — пытаюся далікатна.

О-о, мэншэзкінд, усім дасталося, будзь пэўны! Каму семдзесят бізуноў адмераў Зялёнка, каму — пяцьдзесят, а капо Люкембах — сто атрымаў! Каму адразу і капут зрабілі!..

Капу-ут?

У Штутгоф прывезлі нейкага англічаніна. Гэта праўда, дапамагаў ён табе?

Нават не адразу разумею, аб чым рэч. Нарэшце ўспамінаю — таго, што банку галет даў вечарам і правёў да канала!

Рыхард, дык нас жа тады на падворку ніхто не бачыў, было цёмна! — хачу давесці сябру, бытта магу гэтым яшчэ вярнуць жыццё загінуўшаму чалавеку.

Жонка баўэра, сцерва, заўважыла вас. Днём заявіла ў гестапа. Зрэшты, падрабязнасцей не ведаю! Але ж ты — малайчына, так абдурыць тады ваху, допэрвэ-э-этэр!..

Адчуваю, як новы груз кладзецца на маё сумленне. Слухаць пахвалы сябра невыносна прыкра.

Дзе ты жывеш? — перабіваю яго.

Там. Ін гольцхлеў... Э-э-э, ін гумно! Я понімаю хорошё, а говорю плёхо, фэрфлгохтэ!

Давай дамовімся: ты будзеш па-свойму, а я па-свойму.

Гут, альзо...

Стоп! Пайшлі да майго гумна! Я прывёз харчоў — цэлага кабана, бяру тут толькі страву. Хадзем, пакармлю чым-небудзь лепшым, чым гэты пусты супчык-рататуйчык! Разлічуся за твае эль-блёнгіскія хлябы з апілкамі, якія ты даваў мне і Уладаку, памятаеш?

Го-о! — Рыхард штурхае мяне ў бок ды крычыць па-нямецку:— I трэба ж так спаткацца, Алекс!

Сябар пачынае апавядаць.

Пасля маіх уцёкаў некалькі месяцаў у Штутгофе нічога не мянялася, пакуль Гітлер не аб'явіў чарговую татальную мабілізацыю. У лагер прыбыла камісія ды стала вербаваць для фронту здаровых немцаў. Выбраных прывезлі пад Берлін і стварылі з іх новую дывізію. Каб салдаты потым не надта перабягалі на другі бок акопаў, іх апранулі ў мундзіры войск СС. Дывізію вышкалілі сяк-так ды накіравалі спешна на Усходні фронт.

Памятаеш Цымермана?

Садыста і бандыта з зялёным вінкелем і трыма жонкамі? «Блёкэльтэстэ» шостага блока? Да смерці не забуду!

Оо-у, ён загубіў не адзін дзесятак арыштантаў! Уяўляеш, гэты гомосэксуалістэн, калі мы прыбылі ў Беласток на станцыю, падлез да мяне і шэпча: «Давай уцякаць у лес! Алекс адгэтуль, ён тут у партызанах, пісаў брату!..» Не-е, не пабягу з табой, сука ты прадажная, пачакаю Мінска!

Бач, адумаўся! — дзіўлюся, успамінаючы свайго старшыню блока — тыпа з тыпаў!

О-оу, фэрфлюхтэ гомосэксуалістэн! Яны ўсе без прынцыпаў, так і глядзяць, дзе выгадна, я іх ведаю даўно!..

Халера яго бяры, Рыхард, давай далей!

Праехалі Беласток на дурх. На станцыі Валілы паравоз спыніўся браць ваду і Цымерман выскачыў!

Уцёк?! — жахнуўся я, успамінаючы раптам, як зімой лясныя рабочыя ў Каралёўскім лесе ля вузкакалейкі злавілі немца-вар'ята, які цвярдзіў толькі адно: «Партызан! Партызан!..» Няўжо гэта і быў ён?!.

...А мы прыбылі ў Мінск. Загналі вагоны на запаспы пуць. Стаім дзень, стаім два. Я падгаварыў яшчэ адзінаццаць чалавек. Набралі мы гранат, чэшскі кулямёт, паскідвалі шынялі, каб лягчэй было бегчы, і — ходу! Трое сутак лазілі па мінскіх лясах, і нідзе — ні душы, донэрвэтэр, кройнц унд сакрамэнт! Перамерзлі да смерці, згаладнелі, майн гот! Выбіліся з сілы, думалі — капут! Убачылі ў лесе будку. Заходзім, а ў ёй дзед нейкі. Я пад ногі яму кладу зброю і тлумачу, што не выйдзем з хаты, пакуль дзед не прывядзе партызан, і адразу засынаем мярцвецкім сном. Будзяць нас нарэшце лясныя хлопцы. Трапіў у брыгаду імя Ракасоўскага, паўгода ваяваў у ёй...

Ну і будзе ж нам пра што гаварыць! — думаю ўслых аб асалодзе, якая нас чакае; столькі маем успомніць! Заўтра адпраўля-юць нас у Маскву...— вінавата кідае сябар.

Ужо-о?!

Учора выдалі новае адзенне.— Тут Рыхард без запінкі і нават без акцэнту, чыста па-нашаму ды з пачуццём мацюкаецца: — Нейкі сабака ў мяне спёр шынель!..

А ты думаў, толькі табе фарсіць? — рагачу я.

Цэлую ноч мы з ім успамінаем свае прыгоды, дзелімся ўражаннямі.

Раніцой са штаба да гумен падаюць з дзесяць магутных «студэбекераў». З паўтысячы немцаў, французаў, бельгійцаў, якія партызанілі ў Беларусі, запаўняюць машыны. У адзін кузаў падсаджваю я і свайго Рыхарда. Праводжу з зайздрасцю: сам-то яшчэ ў Маскве не быў.

3

Рабіць няма чаго, і ў першыя суткі пасля злучэння высыпаем мы на страшайскую вуліцу ды дзівімся.

Ля шымановага гумна былыя паліцаі пад канвоем рыхтуюць; лагер для ваеннапалонных.

На захад імчаць касякі штурмавікоў са сваім смерцяносным ладункам па-ранейшаму, але ўжо цяпер баі так далёка, што выбухі чуваць толькі ноччу.

Па тракту ўздымаюць пыл танкі, прыкрытыя брызентам «кацюшы», цягачы валакуць сотні даўгаствольных гармат...

Побач са мной у маўклівым захапленні стаіць некалькі партызан. Усе мы думаем, што са сваёй слабенькай зброяй у параўнанні з гэтай сілай мы былі вартыя жалю.

Галё, хлопча! — кідае мне маладзенькі лейтэнанцік з юркага «віліса».— Хадзі, хадзі сюды!

Шафёр раптоўна спыняе машыну, і юнакоў-афіцэраў у адкрытым кузаве здорава кідае ўперад. Яны бяспечна, як турысты, рагочуць.

Падыходжу да таго, каторы мяне клікаў.

Пакажы, пакажы, якой маркі?

Я і не згледзеўся, як ён спрытна зняў з маёй шыі бінокль, і вось Марусін падарунак ужо ў яго на грудзях гойдаецца.

Вася, паехалі! — кідае шафёру.

Машына рванулася.

Ха-ха-ха-ха! — нясецца з «віліса» здаволены смех.

Секану па калёсах з аўтамата зараз! — першы прытомнее Папроцкі ды кідаецца да хаты.

Іншыя таксама бягуць за зброяй, але «віліс» ужо далёка.

I трэба ж было выйсці на вуліцу з голымі рукамі. Афіцэры нас палічылі за вясковых дармаедаў, адкуль ім ведаць, што мы — партызаны.

Адставіць, хлопцы! — кажу я.— Бінокль ім яшчэ патрэбен, мне ён — ні к чаму...

Гэты выпадак дае мне адчуць на вопыце: цяпер я не той, кім быў. Мне сумна і чагосьці шкада.

4

Я сабраў атрад на могілках у Гарадку, каб урачыста пахаваць нашых хлопцаў, якіх папрывозілі з лесу. Частка партызан выстрайваецца над свежымі магіламі для салюта. Усё гатова. Чакаем толькі падвод з трунамі.

Нарэшце ў канцы вуліцы паказаліся і фурманкі.

З усіх мацярок самай нешчаслівай здаецца мне Храноўшчыха. У лясах загінулі адзін за адным яе муж і два сыны. За Шурку адчуваю сябе страшэнна вінаватым. Ох, каб можна было падысці да яе ды ва ўсім прызнацца. Толькі ж, калі даведаецца, што сын загінуў ад кулі сяброў, старой будзе цяжэй. Аднак усё роўна трэба беднай сказаць хоць пару слоў уцехі.

Мяне ўсяго разбірае страх, калі падумаю, што стану гаварыць і як буду глядзець ёй у вочы. Як бедная Храноўшчыха перажыве пахаванне апошняга сына?

Падводы спыняюцца перад варотамі. Адразу навокал іх збіраецца сотні дзве гарадоцкіх баб. Восем партызан разрываюць натоўп, становяцца па чатырох, нясуць да варот дзве труны. За імі чэпаюць згорбленыя бацькі Русіна Толіка і старая Янкевічыха.

Тым часам Храноўшчыха, пакуль хлопцы вернуцца за яе сынам, застаецца сядзець на возе і абдымае дамавіну. З другога боку за труну трымаецца нейкая старая. На хвіліну змаўкае натужлівае завыванне баб, перастаюць хліпаць насы.

— Як выкапалі ў Каралёўскім лесе майго Шурку, як гляну на яго, а ён, ах бо-ож, такі харо-ошы, нібы сёння пахаваны! — у мёртвай цішы расказвае з напевам, бытта хваліцца, Храноўшчыха.

I валасы, і цела свежае ды цалюткае, і скура, а адзенне — хоць зара, дальбо, надзявай!

У балоце ляжаў, мусіць! — сцвярджае сяброўка.— А я свайго адкапала на двары турмы ў Беластоку. Стораж паказаў, дзе яго тады завалілі. Пазнала па пінжаку. Але цела не было. Косці толькі засталіся, і тыя моцна зрошчаныя, ды крыху валасоў...— разважліва і без ценю жалю кажа яна.

З натоўпу выходзіць да іх трэцяя маршчыністая кабеціна, абапіраецца на дошкі воза.

А я свайго вырашыла не даставаць! — уключаецца яна ў размову.— Не хачу яго выкопваць, бо тады трэба рваць на кавалкі ды раскідваць іншых,— кажа яна, поўная спакою ад таго, што толькі яна мае права гэта вырашаць.— Ён там пад самым нізам. Няхай разам з усімі і ляжыць сабе...

Не магу вытрываць.

Тут ужо плакана і пераплакана, і цяпер ніякія словы не патрэбны, як не патрэбны і мае пакаянні. Не адважваюся парушаць святую гутарку мацярок.

Вяртаюся да сваіх яшчэ з большым цяжарам на сэрцы.

5

Некалькі тыдняў жыву дома.

Немцы з будынкаў вывезлі ўсё, што маглі. Бацькі пакрысе сваю маёмасць звалаклі — людзі пааддавалі. Дабра хапіла, каб запоўніць адно бакоўку, тут мы з бацькамі ўтраіх і жывём. У астатніх пакоях памясцілася дзесяткаў два чыгуначных рабочых, якія перашывалі каляю з нямецкай шырыні на нашу.

Заходжу чагосьці ў адзін з пакояў. Хлопцы і дзяўчаты якраз сядзяць на саломе і абедаюць. Дзве дзяўчыны выпускаюць з рук лыжкі і пырскаюць.

Вы чаго? — насцярожана пытаюся я.

А мы вас бачылі ў Каўнянах! — хваліцца адна.— Ля кузні, памятаеце?

Іншая дадае:

Я яшчэ тады сказала: «Які малады і файны немец!..»

Яны зноў пырскаюць.

Аднак мне не весела. Там загінуў зусім нявінны чалавек і сувязны. Гэтыя сабе хіхікаюць, а, мажліва, сярод тых унь, што насцярожана глядзяць з-пад сцяны - брат, альбо сястра, ці нават — жонка няшчаснага!

Не знаходжу сабе месца дома. Абедаючы за сталом, бытта між іншым, кідаю:

Трэба з'ездзіць роварам у Меляшкі!

Маці ўстаўляе:

— А тых, сынок, траіх, каторых некалі забралі за стрэлку ў Валілах, немцы такі пазабівалі! На яўрэйскіх могілках у Гарадку, дзе папоўскіх пастралялі!..

Нікому ў Страшаве я не прызнаваўся, што стрэлку ўзарваў я, але мацярынскае сэрца гэта адчула адразу. Яна і цяпер трывожыцца з-за гэтага не менш за мяне.

У Меляшкі ўжо не еду. Вычысціў да бляску веласіпед ды качу ў Гарадок. I самай дальняй дарогай — шашой.

6

Відаць, каб на шашы Ваўкавыск — Беласток не высыхала кроў, то дарога гэтая даўно заплыла б ёю.

Нашы дзяды дарогу гэтую прасяклі праз пушчу і пакрылі брукам у 1905 годзе, калі губернатарам на Гродзеншчыне быў яшчэ славуты Сталыпін.

У першую сусветную вайну па ёй адступалі ды наступалі рускія і кайзераўскія арміі, густа ўсцілаючы шлях трупамі.

Сюдой ішлі на Варшаву, а потым вярталіся ў 1920-м бальшавікі ды гэтаксама пакідалі магілы, магілы, магілы...

Аднак найбольш яна крывавіла і была ўслана целамі ў чэрвені — ліпені 1941-га, калі нашы адступалі, а іх з паветра расстрэльвалі з бартавых гармат і кулямётаў ды на галовы проста са скрыняў высыпалі тысячы крылатых супрацьпяхотных гранат, якія падскоквалі ад зямлі, рваліся ў паветры ды паражалі ў вялізным радыусе ўсё жывое.

Потым немцы павялі на захад палонных, і спецыяльныя брыгады рабочых ледзь паспявалі прысыпаць у кюветах дастраляных фашыстамі абяссіленых байцоў.

Сюдой гестапаўцы везлі нас, шэсцьдзесят чалавек, у Беласток, і большасць з тых людзей бачылі вось гэтыя родныя сілуэты з кузаваў машын апошні раз у жыцці.

Затым тысячы яўрэяў пакрывалі яе асфальтам, уздоўж палатна ўстанаўлівалі бетонныя слупікі. Калі ж асфальт скончылі і слупікі пабялілі ды пранумаравалі, усіх яўрэяў парасстрэльвалі.

Папоўзалі на жыватах па ёй, нанюхаліся гудрону і мы, партызаны.

Зараз у кюветах валяюцца толькі паламаныя дошкі, пагібаныя гільзы снарадаў рознага калібру, вайсковае шмаццё, званчакі калёс, ззяюць варонкі ды часамі бялеюць чалавечыя косці. Але і гэта ўсё заносіць ужо пакрысе пяском, зарастае травой.

Цяпер гэты шлях — нібы жалобная лента цягнецца ўдалечыню аж да гарызонта, а паабапал мірна і спакойна млее малады хвойнічак. Ціха і спакойна, толькі ляніва пралятаюць растлусцелыя вароны, цяжка апускаюцца на безыменныя курганчыкі брацкіх магіл. Чорт на яго, ужо нават не заўсёды разбярэш, каторы курган з якой вайны.

Курганоў у нас незлічоная колькасць: уся Гродзеншчына ўсеяна імі. Што ж, гэта старажытны славянскі край, а яго гарады — Ваўкавыск, Гродна, Слонім ды Навагрудак — аснаваны раней за Маскву. Некаторыя кажуць, што мой край таму называецца Беларуссю, бо ён застаўся некалі адзінай «белай» плямкай на Русі, куды не дайшлі татары. Магчыма, гэта і праўда. Аднак потым якая б вайна ні праходзіла ў Цэнтральнай Еўропе, яна вогненным смерчам перакатвалася па гарадах ды сёлах маёй радзімы. Селішчы ледзь паспявалі адбудоўвацца — мо таму яны і не надта багатыя!..

Курганы гэтыя не прайшлі для нас дарма. Людзі, чые косці тлеюць пад імі, вучылі беларусаў самастойнасці, цвёрдасці і ўпартасці. У нас так мала знайшлося здраднікаў, што фашысты з беларусаў не змаглі стварыць ніводнай вайсковай часці, а нямногіх адшчапенцаў, якія пайшлі ў паліцаі, мой народ закляйміў ганебным словам бобік.

Затое ў лясах нашых было ледзь не паўмільёна партызан.

Ніхто не панёс такіх страт у вайну. Пройдуць дзесяцігоддзі, але гераічная гібель кожнага чацвёртага беларуса будзе служыць вечным помнікам і напамінаннем нашчадкам.

Еду сабе па шашы і гэтак разважаю.

У мяне ўжо ные спіна. Пачуўшы пад коламі ліпкі асфальт, выпростваюся, уздыхаю, складваю рукі на грудзях ды кручу педалі, не трымаючыся за руль.

Чую, ззаду шуршыць машына, але абганяць мяне не спяшае. Там апладзіруюць. Азіраюся. У кузаве — поўна вайсковых. Успамінаецца Марусін бінокль, хочацца адыграцца. Вымаю з кабуры пісталет, страляю ў бліжэйшы слупок.

Чок! — у цэнтры белага фону з'яўляецца цёмная пляміна.

Чок! — другая. Чок! — трэцяя! Чок!..

Шафёр далей не спяшаецца мяне абагнаць. Вайсковыя глядзяць з цікавасцю, як у цырку.

Што-што, а страляць з пісталета я ўмею. I веласіпед пада мной вайсковы, трафейны «Дуркоп» — лёгкі і моцны, з доўгай рамай. Спакойна кручу педалі, перазараджаю пісталет ды па чарзе цяпер, акуратна ў цэнтры, значу кожны слупок, не марнуючы ні аднаго па-трона.

— Брава-а! — крычаць ззаду.

Але мне гэта забава раптоўна напрыкрала. З дзяцінства не злажу з веласіпеда. У вайну перавёў не адну тысячу патронаў — было б якраз дзіўна, каб не навучыўся страляць. Мяне агортвае трывога і неспакой: куды, куды еду? Чаго?

Ну, з'езджу ў Гарадок — і што? Куды падзецца, што рабіць?

Што ні кажы, вайна кепска ўплывае на псіхіку чалавека. I хоць мы ваявалі ў імя міру ды будаўніцтва, але за гэты час разбуралі, забівалі... Не так хутка перастроіцца чалавеку...

Праўда, я спрабаваў заняцца ўжо справай. Яшчэ ў Мінску, у штабе, вербавалі партызан для адной работы. Трэба было на ёй быць кемлівым, увесь час паспытваць небяспеку і несці вялікую адказнасць. Аднак работа здалася мне рамантычнай ды вартай таго, каб рызыкнуць. Пачынаю апавядаць біяграфію, даходжу да Штутгофа, і... мяне адхіляюць. Як некалі ў Гута-Міхаліне, даюць зразумець, што я — з плямай і маё прабыванне і ўцёкі з лагера смерці не заслуга, а — віна.

7

У Гарадку спатыкаю Філімончыка.

Гэта — ты? — пацірае рукі.— Пара-адак!

Як бачыш, я!

Куды ўладкаваўся?

Яшчэ безработны.

Няўжо-о?! — абураецца ён.— I так сабе блытаешся?

Уяві сабе!

То ідзі да нас загадчыкам склада! Мне патрэбен ён да зарэзу! Будзеш жыць — во!

Я маўчу.

Стаім і маўчым абодва.

У мяне ёсць лячэбны спірт! — хваліцца ён, бытта немаведама якой весткай.— У медыкаў дастаў, пара-адак!

Навошта ён табе?

Палечымся! I «вспомним былые походы»!..

Былы камандзір атрада працуе тут дырэктарам рэстарана, а жанчыны, якіх я калісьці перадаў яму,— кухаркамі, афіцыянткамі.

Яны ўжо гладкія, белыя — не пазнаць.

Філімончык пайшоў у партызаны амаль з першых дзён вайны, і непрыемныя моманты, ці сустрэчы, альбо ўспаміны, як у мяне, мусяць быць і ў яго, але з Філімончыка — нібы з гуся вада. Упэўнены карычневы карак. Здаволеныя, бытта бакі футбольнага мяча, шчокі. Тое самае, што і ў лесе, крыўлянне...

Ёсць жа на свеце людзі, якія ўсё жыццё праводзяць гэтак павярхоўна!

Дырэктар ловіць маю руку:

Пайшлі, пайшлі, дзяўчаты там ужо і закусь нарыхтавалі недзе, і будзе пара-адак!

Куды ты мяне клічаш?

А што? Ведаеш, як будзеш жыць і купацца ў масле ў нас на пасадзе загсклада! Каму, калі не нам, ісці на такія пасады: цёплая, даходная — завошта ж мы з табой кроў пралівалі, з фашыстамі змагаліся?!. Стой, куды ты?!.

Будзь здароў, Валя!

З Гарадка кручу ў Бялявічы, да дзядзькоў. Іх у мяне два, і ў кожнага гурба малышоў. Застаю толькі пляменнікаў. Чаго малым хочацца? Паглядзець, вядома, як страляюць.

На сцяне дзядзькавага гумна намалявана кола. Мацерыны браты яшчэ пры Польшчы вучыліся тут страляць, а старыя дзірачкі ад куляў усё дзяцінства выклікалі ў мяне дрыжыкі.

Абкружаны пляменнікамі, пачынаю садзіць на бярвеннях новыя дзіркі.

Бах! Бах! Бах!..— толькі разлятаюцца ва ўсе бакі ад гумна куры.

У сваякоў стаіць на кватэры нейкі афіцэр інтэнданцкай службы. Пажылы чалавек не вытрымлівае пальбы, выбягае на двор.

— Не абрыдла табе яшчэ, дурань? — нападае ён на мяне.—Не? То ідзі унь туды, да іх! — паказвае на гасцінец, па якім рухаюцца запыленыя батальёны рэзерваў.— Любы з табой памяняецца!

«Чорт вазьмі, ён жа мае рацыю! — раптам спахопліваюся.— Ён сказаў менавіта тое, што даўно наспявала на душы ў мяне!»

Я накіроўваюся ў ваенкамат.

1961-1978

г. Гродна

КАМЕНТАРЫІ

Аповесць «Данута» напісапа ў 1957 г.

Першы варыянт надрукаваны ў зборніку твораў пісьменнікаў Гродзеншчыны «Нёман», № 2 за 1958 г., г. Гродна, пад назвай «У маладыя гады». Другі варыянт твора з'явіўся ў часопісе «Полымя», № 7-9 за 1959 г. пад назвай «Данута». Аповесць выдавалася таксама ў перакладах на рускую, украінскую, латышскую, польскую і чэшскую мовы. Варыянт аповесці «Данута», змешчаны ў гэтым томе, значна дапрацаваны; друкуецца без трэцяй часткі.

Аповесць «Пушчанская адысся» напісана ў 1961 г. Першы варыянт твора з'явіўся ў часопісе «Полымя», № З, 7, 9 за 1962 г. Аповесць двойчы выдавалася ў перакладзе на рускую мову. У гэтым томе аповесць «Пушчанская адысея» друкуецца дапоўненая і грунтоўна дапрацаваная.

1

У Польшчы ўсіх настаўнікаў ліцэя называюць «прафесар»

2

«Гураль» — польская народная песня.

3

«Паўшэхнай» школай называлі ў Польшчы да 1939 г. сямігодку.

4

Тэрыторыя Заходняй Беларусі ў Польшчы да 19З9 г. пазывалася «крэсамі ўсходнімі».

5

Эндэкі – нацыянал-дэмакраты, партыя польскіх шавіністаў.

6

Грош—мелкая манета, 1/1ОО злотага (польск.).

7

Отча наш, іжа жі на небжі, да свяціцца імя твае!.. (лац.)

8

Д'ябал яго бяры!.. (літ.)

9

Пастарунак — паліцэйскі ўчастак.

10

У 19З8 годзе Кампартыя Заходпяй Бсларусі рашэннем выканкома Камінтэрна была распушчана.

11

У буржуазнай Польшчы дзеці нават багатых яўрэяў амаль не прымаліся ў дзяржаўныя гімназіі і ліцэі.

12

— Бэцы-ы, хадзі сюды! (яўр.)

13

— Яны не gройдуць! (іспанск.)

14

Ксёндз Кардэцкі — герой рамана Генрыка Сянкевіча «Патоп». Паводле аўтара, у 1665 г. Кардэцкі арганізаваў абарону касцёла на Яснай Гуры ў Чанстахове ад шведаў. З той пары касцёл стаў месцам пакланення набожных палякаў, а Кардэцкі для некаторых палякаў — нацыянальным героем.

15

Дэфензіва — тайная паліцыя ў буржуазнай Польшчы.

16

Рашэннем Камінтэрна ад 19З8 г. Кампартыя Заходняй Беларусі была распушчана.

17

Крыж (лац.).

18

Грамадзяне, бярыце зброю, станавіцеся ў рады! «Марсельеза».

19

Капо — Kameradenschaftspolizei — стараста з арыштантаў у лагеры смерці.

20

Гаўптштурмфюрэр — афіцэрскі чын у войсках СС, раўняецца пяхотнаму капітану.

21

Ідзіце дапамагаць! (ням.)

22

— Што здарылася? (ням.)

23

— Не варушыся, хлопча! (ням.)

24

Падраўняцца! (ням.)

25

— Песню! (ням.)

26

— Вось там, у Оберляндзе,— цудоўна! (ням.)

27

— Раз, два!.. Цяпер — разам! (ням.)

28

Там дазволена паляванне! Там сабе страляй, колькі ўлезе! (ням.)

29

Паляўнічы, калі хочаш, упалюй мне козачку! (ням.)

30

— Яшчэ раз «Drüben»! (ням.)

31

Лясны лагер (ням.).

32

- Шапкі зняць! (ням.)

33

— Шапкі надзець! (ням.)

34

Свастыка (ням.)

35

— Скончыць песню

36

Шарфюрэр — унтэр-афіцэрскі чын у войсках СС.

37

— Дваццаць чалавек! (ням.)

38

Рабочая каманда, якая выходзіць за межы лагера.

39

— Ты, ты і ты! (ням.)

40

— Не, ты — рускі, ты — уцячэга! (ням.)

41

— Хадзі! (ням.)

42

— Што-о? Яшчэ адзін рускі? (ням.)

43

Гэй, рускі! Прэч ад акна! Давай, братка, давай! (ням.)

44

— Давай, давай, збірайся да гурбы! (ням.)

45

Крыплямі ў лагерах смерці называлі людзей, на якіх была адно скура ды косці.

46

— Праз гадзіну вагоны мусяць быць апарожненыя!.. (ням.)

47

Такім чынам, мае даражэнькія, пад'ём!.. Хутчэй!.. Марш выладоўваць вагоны!.. (ням.)

48

Эсэсаўскі унтэр-афіцэр — галоўны ў час пераклічкі.

49

Штандартфюрэр СС Гоппэ — былы камендант лагера смерці Штутгоф. Штандартфюрэр — эсэсаўскі чын, які прыкладна роўны пяхотнаму маёру.

50

Сувязь з партызанамі, пан штандартфюрэр! (ням.)

51

— Бестэрмінова, пан штапдартфюрэр! (ням.)

52

Арыштант (ням.).

53

— Так точна, gан штандартфюрэр! (ням.)

54

— Пачынай! (ням.)

55

— Пачакай! (ням.)

56

— Семдзесят! (ням.)

57

— Акурат! (ням.)

58

— Згодзен і я! (ням.)

59

— Згодзен! (ням.)

60

— Добра! (ням.)

61

Усе колы павінны каціцца для перамогі! (ням.)

62

Шш! Вораг слухае!.. (ням.)

63

Каўпак — кіраўнік праслаўленага партызанскага злучэння, вядомага сваімі рэйдамі па Беларусі і Украіне.

64

— Фэрэнц, дзе ты, што выдарылася? (ням.)

65

Словы К. Чорнага і А. Астрэйкі

66

Салдацкая песня «Ля казармы».

67

— Падаць сюды! (пям.)

68

— Хадзі сюды! (ням.)

69

— Вілі, завядзі яго, гэтую дрэнь, на яўрэйскія могілкі і прыкончы (ням.)

70

— Слухаю! Упярод! (ням.)

71

— Ідзі, ты, нікчэмнасць! (ням.)

72

— Вілі, пачакай хвілінку! (ням.)

73

— Слухаю, пан камендант! (ням.)

74

— Спачатку завядзі яго ў паліцыю, няхай там адмераюць! (ням.)

75

— Будзе выканана, пан камендант! (ням.)

76

— Але, як належыць! (ням.)

77

— Будзе зроблена, пан камендант (ням.)

78

— У чым справа? (ням.)

79

— У яму гэтыя мяшкі бруду! (ням.)

80

— Кідайце ў яму! (ням.)

81

- Закапвайце (ням.)

82

Стараста.

83

— Ну, папенка, як справы? Кажы! (ням.)

84

— Зірні, Карл! Бачыш? Малако-о, чорт вазьмі! (ням.)

85

— Пустая! Навошта ім патрэбна пустая, што за ліха?! (ням.)

86

— Куды прэшся, аслеп? (ням.)

87

— Ачмурэў? Прымі сваё праклятае жалеза! Што ты мне ім у бок прэш, вар'яце! (ням.)

88

— Калона, слухай маю каманду: стой! (ням.)

89

— Не страляць! Не страляць! (ням.)

90

— Усёй калоне – кругом! У напрамку паляны шагам марш! (ням.)

91

— Гатоў?! (ням.)

92

— Гатоў! (ням.)

93

— Не-е! Прэч! (ням.)

94

— Назад! (ням.)

95

— Засада! (ням.)

96

— Не! Ніякай яды! — Мы прагаладаліся!

Content

Карпюк Аляксей Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1

Аляксей Карпюк Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1

АРЫГІНАЛЬНЫ ТАЛЕНТ

ДАНУТА

ЧАСТКА ПЕРШАЯ

ЧАСТКА ДРУГАЯ

ПУШЧАНСКАЯ АДЫСЕЯ

Я ЎЦЯКАЮ З НЯВОЛІ

ПОШУКІ

У РОДНЫХ МЯСЦІНАХ

ЭПІЛОГ

КАМЕНТАРЫІ

1