Далідовіч Генрых

Пабуджаныя

Генрых Далідовіч

ПАБУДЖАНЫЯ

Раман

Падрыхтаванае на падставе: Генрых Далідовіч, Пабуджаныя. Раман, — Мінск: Мастацкая літаратура, 1988. — 567 с., [4] л. іл.

ISBN 5-340-00012-5

Copyright © 2013 by Kamunikat.org

Частка першая

ВЯСНА, ВЫПАКУТАВАНАЯ ЗА СТАГОДДЗІ

Мы належым да народу,

Што ад свету да заходу

Кожны з гора ўтрое гнецца,

Аднак гору не даецца.

Крыжам ляжа ў крыві ўласнай,

A ўсё ж верыць зорцы яснай.

Наш народ наўздзіў трывалы!

Шмат прыдбаў чужынцам славы...

Аб сабе адно забыўся,

Толькі вось цяпер збудзіўся...

Цётка

Брацця! Ці зможам грамадскае гора?

Брацця! Ці хваце нам сілы?!

Максім Багдановіч

РАЗДЗЕЛ ПЕРШЫ

1.

Чалавек ішоў адзін.

Шмат людзей — шукальнікаў шчасця i прыгод, наймітаў, валацуг, паломнікаў, салдат, старцаў i яшчэ нямала хто — рана-позна вяртаецца да бацькоўскага дома, але кожная жывая душа мае свае сцежкі-дарожкі, радасць i гора, сваё наканаванне.

Чалавек крочыў вуліцай па Засценку лютаўскай позняй часінаю. Родная веска, дзе ён ca сваіх дваццаці пяці вёсен пражыў дваццаць дзве (апошнія, лічы, тры гады тут не быў), сустрэла яго ўзбуджанай цемнатою, знаёмым прыемным дымам з комінаў, скупым, але вабным святлом з вокнаў, блізкімі i далёкімі чалавечымі галасамі ды маўклівай радасцю — ад яе аж захлыналася яго яшчэ маладое, але ўжо спакутаванае сэрца. Адлучка, на першы погляд, кароткая, нейкіх там пару гадоў, а на самай справе доўгая, спусташальная (за гэты час быў спачатку ў запасной вайсковай часці за Вільняю, а пасля — на Паўночным фронце i ў сібірскім шпіталі), усё ж не здолела агрубіць яго чулую душу, знішчыць у ёй пяшчотнае.

Падышоў на Сяле да хаты Сцяпана Супраневіча, адчуваючы, як часцей заштуршкавала сэрца: роўна тры гады таму, у лютаўскія марозныя вечары, ён пачаў праводзіць адгэтуль дадому тую, якая паланіла яго. Як нядаўна i як ужо даўно тое было! Не то ява, не то сон! I калі быў у акопах, i калі чапляўся за жыццё ў шпіталі, i вось цяпер, вярнуўшыся ў родную вёску, было ўсцешна, а заадно i балюча ды крышку сорамна пры ўспаміне пра Зосю, іхняе каханне: чамусьці сваё мінулае ўспамінаеш не толькі з лёгкаю ўсмешкай ды з радаснай уцехаю, а найчасцей — са шчымлівым сорамам ды болем. Цешыўся, што ўсё тое маладое не прымроілася, а было на самай справе i грэла сэрца, як можа грэць усё светлае i пяшчотнае, саромеўся, бо часамі няўдала паводзіўся, памыляўся, а то i ўвогуле вытвараў усялякія дурноты, а боль адчуваў ад вялікай страты: якое ні было шчырае, моцнае тое каханне, а любімая дзяўчына дасталася не яму, a іншаму, хірляваму Віцю Гарбацэвічу.

Гэтай суботняй часінаю ў хаце Сцяпана Супраневіча было цёмна i ціха — можа, цяпер у каго іншага збіраюцца маладыя, а можа, спрадвечныя янкавінскія вячоркі, попрадкі, забавы, адным словам, гульбішчы ўжо звяліся: ці да смеху, любошчаў, гуляў, калі трэці год спусташае свет, людскія душы вайна?

Не запыніўся, рушыў далей па Сяле i, падыходзячы да хаты Сцяпанавага стрыечнага брата, Юзіка Вайтковіча, прыемна здзівіўся: вузкі двор, невялічкі гародчык асветленыя, а з нізкай, з адным акном ад вуліцы хаты чуецца вясёлы гоман, смех. Значыць, старыя завядзёнкі не зніклі, а па-другое, падраслі Юзікавы дочкі — вячорнікі пачалі збірацца ўжо тут. Шумлівыя сходкі будуць да таго часу, пакуль гаспадаровы дзяўчаты не выйдуць замуж.

Вайтковічава хатка стаяла блізка ад вуліцы, дык ён, наблізіўшыся да плота, зірнуў у невялікае незавешанае акно: на лаве спінаю да гародчыка сядзелі дзяўчаты i вайскоўцы, валтузіліся — мужчыны спрабавалі абдымаць суседак, а тыя вішчэлі I выцярэбліваліся. Ён не здзівіўся, што бачыць тут салдат. З рэдкіх лістоў ад бацькі, з сённяшніх гутарак з людзьмі ведаў: непадалёку запыніўся фронт. Немцы яшчэ пазалетась узялі Новагародак, але далей прасунуцца не змаглі, дык Налібакі, Янкавіны, іншыя вёскі прыналібацкага краю засталіся неакупаваныя, i тут, як сказалі яму сёння падарожныя, раскватараваліся рускія тылавыя часці, лёгкапараненыя сёмай Туркестанскай дывізіі i трэцяга Сібірскага корпуса Другой арміі Заходняга фронту. Маючы вольны час, вайскоўцы i забаўляліся з тутэйшымі дзяўчатамі, як удыгалі некаторыя маладыя салдаты i афіцэры вакол міласэрных сёстраў, цывільных маладзіц там, дзе ваяваў i лячыўся ён.

Хто з маладзейшых дзяўчат з салдатамі? Адразу i не пазнаеш. Мусіць, ужо з тых, хто нядаўна быў падлетак, каго яны, сталейшыя, яшчэ не вельмі пускалі ў сваю кампанію, змушалі церціся пад вокнамі. Што ж, здзіўляцца ад гэтых перамен, можа, i не варта: для адных час гуляў i маладых уцех адыходзіць, для іншых — прыходзіць. На гэтым спрадвеку свет стаіць, род людскі трымаецца, і, мусіць, нікому не парушыць гэты просты, але мудры няпісаны закон. Бач ты, вунь ужо штурхаюцца i хіхікаюць, таўкуцца ў цесным гурце пад дворным акном зусім малыя жэўжыкі, стараючыся зазірнуць у хату i па нейкім магутным вечным поклічы прыроды цягнучыся да сакрэтаў сталага жыцця.

Чалавек, хоць нікім i не заўважаны, не запыніўся, пайшоў далей. З узрушэннем мінуў цёмную хату Зосінага бацькі, маўклівую воласць i гэтаксама неасветлены ўжо старшынёўскі, Сяргеенкаў дом, затым пакінуў за сабою дзядзькавы хаты i наблізіўся да роднага селішча. Асвойтваўся, забываў тое жорсткае існае, што не быў дома гэтулькі ўжо часу: былое, знаёмае хлынула на яго з усёю сілай дзіцячай i юнацкай памяці, уражлівасці, i ён зноў адчуў сябе на роднай зямлі. Здаецца, адлучаўся з дому зусім ненадоўга.

Іхняя старая, высокая, з глыбокім дуплом у камлі ліпа, плот, прысадзістая хата такія ж, якія i стаялі ўвесь час у вачах альбо нават i сніліся. Абзыўнуўся іхні сабака. Гаўкнуў радасна, пазнаўшы. Яму падтакнуў i суседскі, але непрыхільна, злосна, як на чужога чалавека.

Падарожны, запавольваючы крок, не заспяшаўся ўваходзіць у родны двор. Можа, таму, што вокны не свяціліся, значыць, усе ўжо спалі, можа, таму, што ў гэтую хвіліну ногі самі павялі да суседавага дома, дзе нявесткавала Зося — найдаражэйшы яму чалавек, найперш дзеля каго ён стараўся выжыць i вярнуцца сюды. Зосю ён не забываў, бадай, ні на адзін дзень, спадзеючыся, што яны зноў будуць сустракацца, кахаць адно аднаго. Яна ж некалі i на сваім вяселлі, i на яго праводзінах на вайну клялася: «Казала табе i яшчэ скажу: мяне змусілі пайсці замуж за Віцю, але не адвабілі ад цябе. Я толькі цябе, Яначак, люблю...»

У Гарбацэвічаў, як было відаць адгэтуль, з дарогі, зырка палала на камінку лучына, але ўбачыць тое, што робіцца ў хаце, было няможна: ніжнія шыбіны ў акне ад вуліцы былі завешаныя белымі фіранкамі. Бацькаў сабака, нібы здзівіўшыся, што ён абмінуў сваю хату, заціх, а вось гэты, суседаў гарлач, па-дурному зазвягаў, быццам на злодзея.

Палавінкі фіранак пасярод акна варухнуліся, падаліся ў бакі — i ён хітнуўся за шула. Заснежаны гародчык з кустамі парэчак i агрэсту, з ацярэбленым кустоўем кветак, новы плот высвеціліся, a ў незавешаным ужо акне паказалася кабета: сюды, на двор, затуліўшы далонькамі шчокі, зірнула гаспадыня, Вікця. Праўда, яе твару не было відаць: яго хаваў густы цень.

Вікця не засланіла сабою ўсё акно, бо стаяла збоку, дык ён убачыў палавінку першага, чорнага пакоя: у канцы яго, ля высокай белай грубкі, нагнуўшыся, знаходзіліся маладыя — Зося i Віця. Між імі, у пастаўленых на зэдлік шырокіх ночвах, сядзела голенькае дзіця. Вось Зося — у белай касынцы, у блузцы, рукавы якой былі загорнуты вышэй спрытных локцяў — зачэрпнула кубак вады, лінула зверху на светлавалосую дзяціную галоўку. Дзіця ад нечаканасці выпрастала спінку, заплюскала вочкамі, шырока разяўляючы роцік, а пасля зацерла-зацерла кулачкамі пад вачыма. Віця — падстрыжаны пад польку, ca светлай патыліцай, у зрэбнай кашулі з белым расшпіленым каўнерыкам, здаецца, памужнелы — заўсміхаўся, трымаючы ў руках, мусіць, загадзя нагрэтае ад стаяка вялікае белае прасцірадла. Усцешылася i Зося, лагодна пазіраючы i на малое, i на мужа, i ад гэтай іхняй бацькоўскай радасці, ад чужога шчасця яго раптоўна секанула па сэрцы тужлівасць.

Па-першае, уразіўся ад Зосінай весялосці, радасці, а па-другое, здзівіўся, што задаволены, шчаслівы i Віця: гэтае ж дзіця, можа, i не яго. Дык што — Зося не толькі прывыкла да Віці, але i пакахала яго? Забылася пра тое сваё «вернае» слова?

Зося падняла пад пахі дзіця, i яго, дзябёленькае, пунсовенькае, Віця абгарнуў прасцірадлам i панёс у суседні, белы пакой. Падарожны ж па-ранейшаму анямела пазіраў на ўсё: i на Зосю, i на дзіця, i на Віцю, добра не разумеючы, што ён бачыць i што адбываецца ў яго душы.

Праз міг новае, яшчэ цяжэйшае пачуццё хліснула па яго развярэджаным сэрцы: Зося выпрасталася, зірнула сюды, на свякроў i на незакрытае акно, прайшлася па хаце. За кароткі міг ён не паспеў агледзець яе твар, заўважыў толькі, што той быццам ужо не юны, а пасталелы, але па тым, як яна нязграбна ішла, была поўная, зразумеў іншае, для сябе вельмі пакутлівае: яна цяжарная...

Зося патупала цяжкаю гускай у лепшы пакой, да сына i мужа, a ў яго гэтым часам падранцвелі ногі: вось табе i Зося! Вось табе i іхняе каханне, i яе абяцанка! Ён адданы толькі ёй, а яна, бач, якая... Дзеля чаго тады ён ратаваўся на фронце ды ў шпіталі, чаго імкнуўся сюды? Каб бачыць такую нявернасць, чужое шчасце? Каб толькі злавацца альбо зайздросціць?

Вікця зашмаргнула фіранку, зноў схавала ад яго ўсё, што было ў іхняй хаце, змушаючы яго адчуць яшчэ болей адзінокую непрытульнасць i прыкрую сваю непатрэбнасць.

«Лепш сцёк бы я на тым чужым полі крывёю...— адчайна падумаў.— Каб не ведаў, не бачыў такога вечара...»

Гарбацэвічаў сабака не заціхаў, вар'яцеў ад злосці; ляснула клямка ў сенцах — i чалавек, схамянуўшыся, шуснуў ад суседавага плота i шпарка-шпарка пашыбаваў, але не да блізкага роднага дома, а па дарозе да цёмных Могліц. Толькі за панылаю карчмою запыніўся, адчуваючы, што далей ісці няма моцы: ад доўгай хады падбіліся ногі, баліць паранены плячук, ные, заходзіцца ад журбы душа, а па-другое, куды бегчы ад бацькоў? Да Гаспадара-каменя? Але што той, нямы валун, паможа? Запыніўся, адчуваючы, што сплылі ад яго радасць, узбуджэнне, а абрынулася бяссілле, знібее дух. Калі яшчэ засталася ў душы пяшчота, дык гэта толькі да дзіцяці, нядаўна ўбачанага праз акно...

2.

— Хто там? — запытаў з сянец бацька. Прыглухла, трывожна.

— Я, тата,— ціха адказаў ён, адчуваючы, як зноў устрапянулася абвялае сэрца.

Бацька замаўчаў, нязграбна зашкрэбаў каля вушака. Здаецца, не мог намацаць кручок. Урэшце адчыніў дзверы, паказаўся — у белай кашулі i сподніках, босы i, як здалося, зусім нізкі.

— Гэта ты, Янак? — здзівіўся, нейкую хвіліну пастаяў моўчкі, нібы разгубіўшыся, a пасля нечакана прытуліўся, цярнуў шчэццю i затрымцеў, як стары адзінокі ліст у познюю халодную восень.— Дзякуй богу, жывы...

Янка меў злосць i крыўду на бацьку (якраз ён не дазволіў перад вайною ўзяць замуж Зосю), але цяпер расчуліўся: стары, заўсёды скупы на ласку, нават суровы, у гэтую хвіліну быў нязвыкла аслабелы i пяшчотны.

— Жывы, як бачыце,— з камяком у горле прамовіў Янка, спрабуючы пажартаваць. Хоць i праз сілу,— А вы што — імшу па мне ўжо справілі?

— Справілі — не справілі, але...— бацька ў знак прывітання сціснуў яго за локці.— Які ўжо час ні слыху ні дыху...— Пасля, нібы апамятаўшыся, зашаптаў:— Пачакай, ці не ўцёк ты з фронту? У нас — чужыя людзі...

— Не, тата,— адказаў Янка.— Я не дэзерцір. Камісаваны.

— Тады хадзем у хату. О то зараз мітульгі, слёз будзе!

У цёмнай кухні бацька затупаў да камінка, абмацаў лучыну i пачаў выгортваць ёю з пліты вуголь. Янка, запыніўшыся ў парозе, скінуў пляцак i апусціў яго на лаву.

— Маці прадчувала, што будзе госць,— загаманіў бацька.— Удзень усё падала з яе рук. Цяпер нiяк не магла заснуць. Яшчэ зусім нядаўна гаварыла мне: «Чуеш, топчацца, ірвецца з ланцуга сабака? I брэша не злосна — не на чужога. Можа, кажа, нехта з нашых хлопцаў дадому ідзе. Выйдзі, стары, зірні...» А я аж зазлаваў: «Спі сама, i мне заснуць хоць сёння дай. Хто цяпер вернецца?» Не, маці — у адно: «А я табе гавару, што свой чалавек ідзе!» — «Чаму ж,— злуюся,— сабака з паўгадзіны танцуе ля будкі? Што — свой стаіць у двары, гуляе з сабакам, a ў хату не ідзе?! Не, гуляе наш Гуз. Можа, i з прыблуднаю якою паненкаю...»

Янка слухаў i здзіўляўся: якое чулае матчына сэрца!

Замёр: рыпнулі дзверы з белай хаты i з-за печы пачуўся матчын узбуджаны голас:

— Ясь, ты сам сабе ці з кім гамоніш?

— Хадзі-хадзі сюды, прарочніца! — лагодна прамовіў той.— Госць такі ў хаце!

Маці хуценька зашлэпала да ix — босая, у доўгай кашулі.

— Яначак! Сыночак! — таксама пазнала i без святла, кінулася, абцалавала.— Жывенькі... Дома...— Заплакала, i не то яе, не то ўжо i яго слязіны пацяклі па шчоках, салёна апяклі вусны.

— Каб прымела, дык i на рукі ўхапіла б! — зноў пажартаваў бацька, дзьмухаючы на вуголь i запальваючы на камінку лучыну.

Калі зацяпліўся агонь, скупа асвятліў гэтую, чорную, хату, Янка ў адзін міг агледзеў усё роднае, сваё: кволенькую, ссівелую маці, злыселага ды высахлага бацьку, хату—белую печ, чатырохкантовыя, у свой час выгабляваныя, а цяпер падрудзелыя бэлькі, дошкі на столі, цемнаватую, але знаёмую святую карціну «Судны дзень» у тым, дальшым куце. Калі ж апусціў вочы на дол, дык на току ад вулічнай сцяны i да сярэдзіны хаты ўбачыў разасланыя кулі саломы, а на ёй — пяць ці шэсць накрытых кажухамі i шынялямі чалавек. Па галовах, што тырчэлі з-пад накрывак, пазнаў: мужчыны. Значыць, салдаты-пастаяльцы.

Здаецца, хата стала меншая, ніжэйшая, як была раней, састарэла, як i яе гаспадары, а ён (калі пабыў на свеце i шмат чаго пабачыў) нібы ўжо старонні тут чалавек.

— Сыночак, дык ты ж мужчына, дзядзька ўжо!—таксама абгледзеўшы яго, здзівілася ці ўсцешылася маці.— Ці не валасэ сівыя абапал лоба? Маршчын вунь колькі! Л схуднеў як! Аж вочы запалі!

— Не з піру-балю ж вярнуўся,— разважліва сказаў бацька, i ў яго голасе пачулася вялікая павага, мужчынская ацэнка сынавай салдацкай долі: сам ён у свой час толькі салдачыў далека ад дому, на Каўказе, а сын, што ні кажы, пабыў на вайне, сербануў сапраўднага мужчынска-салдацкага ліха, хадзіў побач ca смерцю. Чалавек, які ваяваў i застаўся жыць,— адмысловы чалавек. Бывалы, сур'ёзны, загартаваны альбо, наадварот, з парушаным розумам i ca зламанай душою.

Калі Янка скінуў шынель, бацька, здаецца, аж зачараваўся:

— Ого, крыж маеш! Георгіеўскі кавалер! Фельдфебель!

Можа, захапляўся шчыра, можа, болей дзеля пастаяльцаў (во які наш сын! Во якія мы, Нямкевічы!), можа, усклікнуў з радасцю, каб падбадзёрыць жонку:

— З вёскі яшчэ ніхто такога не дабіўся!

— Сыночак, які глыбокі рубец у цябе на шыі...— не зважаючы на чужых людзей, якія ўжо ажывіліся ды з інтарэсам пазіралі на ix, а таксама нібы не чуючы мужавых захапленняў, усё агледжвала яго ды са слязьмі бедавала маці.— Гэта ж каб ледзь-ледзь, дык дало б па галаве... I так, можа, кантужаны... Хлопца Салвэся Гарбацэвіча з Прудоў дык кантузіла. Няцямлівы цяпер. Адбіўся ад розуму. Вар'ят.

— Я не кантужаны,— усміхнуўся ён, каб супакоіць маці.— Але не ведаю: набраўся розуму альбо страціў i той, што меў?!

Пажартаваў, каб цяпер не ўспамінаць пра сваё раненне, паказваць акрываўленыя за дарогу бінты на плечуку, што балюча пёк, як i не хацеў хваліцца, дзе i за што атрымаў узнагароду i унтэр-афіцэрскае званне. Каб крыху пабыў у акопах ці пааціраўся ў зацішку пры штабах, дык, можа, вабіла б пахваліцца, які ты герой альбо пакутнік. Калі бою, крыві, смерці не бачыў, здаровы i цэлы, дык што

застаецца?! Мані, мянці языком, хваліся, што ўсяго нагледзеўся-нацярпеўся, быў герой з герояў! Калі ж нямала сырэў i мёрз да касцей у зямлі, хадзіў у атакі i адступаў, не аднаго чалавека адправіў на той свет i сам быў на валасок ад пагібелі, адным словам, шмат зрабіў чорнай салдацкай работы, пабыў у пекле,— дык цягі да балбатні i пыхі вельмі не будзе. Ды як будзеш урэшце цешыцца, любавацца сабою, калі па-ранейшаму засталося ў акопах гэтулькі такіх жа, як i ты, людзей?!

Бацька пільна зірнуў на яго i, здаецца, здзівіўся яго глыбакадумнасці, засяроджанасці — таго, чаго ён раней не меў па маладосці, а цяпер назапасіў. Маці таксама шмат зразумела сваёй чуйнай жаночай душой i пазірала на яго з любоўю i ca шкадаваннем.

— Скажыце, што тут у вас чуваць? — запытаў Янка, сеўшы пры акне.

— Перамен ды змен усякіх, сынок, многа, але добрага мала...— уздыхнула маці. Выцерла рукавом слёзы, схамянулася.— Ой, што ж гэта я, старая бабця? Босая! У кашулі!

Засаромеўшыся, борздка шмыгнула адсюль у белую хату. Там зашамацела адзеннем, загаварыла — пэўне, будзіла дачку i нявестку.

— Извини, паря. Скажи, что слышно о Петрограде? [[1]] —улучыўшы хвілінку, падаў голас з ляжанкі чалавек, які быў з краю. Паджылы, русявы, вусаты.— Успокоился народ, чай, нет?

«Аднекуль з Расіі,— падумаў Янка.— I гарадскі. Вясковыя пра іншае пытаюць».

— Учора, у Маскве, казалі: цар выехаў з Петраграда. Падаўся ў Стаўку, у Магілёў,— адказаў ён.— A ў Петраградзе — як летам у вуллі...

— Неужели опять будет кровопролитие? — уздыхнуў пастаялец.— Неужели опять царь и генералы будут топить в крови свой народ? Да сейчас, в войну с кайзером?!

— Борони, мати божа, сохрани! — перажагнаўшыся, загаварыў сусед рускага. Таксама паджылы, але чорнавалосы, як вуголь.— Ти ж у нас великий, ти ж милостивый! За що се над нами таке безголов'ячко — лиха та біда?

«Недзе з-пад Кіева чалавек».

— Ну, а о конце войны ничего не слышно, паря? — пакуль «кіяўлянін» уздыхаў, жагнаўся, зноў запытаў рускі.

— Не.

— Ну а ты, чай, как — в отпуск, по ранению или как?

— Камісавалі,— прамовіў Янка.

— Ну и слава богу, паря,— парадаваўся за яго паджылы пастаялец.— Главное — живой, домой вернулся.

— Щасливы! — аж пазайздросціў «кіяўлянін». Астатнія салдаты маўчалі, хоць таксама пападымалі галовы.

Што ж, i Янка дагэтуль найперш хацеў аднаго — пакінуць акопы i вярнуцца дадому, у свае Янкавіны, да сям'і, да Зосі, да зямлі — араць, касіць, а не забіваць альбо марнець, гінуць самому, адным словам, займацца тым, што ўмее, любіць, па чым засумаваў i што, відаць, было i будзе яго асноваю ды апораю, як i ва ўсіх яго прадзедаў.

Болей нічога не паспеў запытаць у бацькі: сюды памкнулася Кастуся — не дзяўчынка-падлетак, як была да яго мабілізацыі, a ўжо сталая паненка. Па-ранейшаму нізкая, але акруглелая, з высокімі грудзьмі, з маладым бляскам у вачах. Ён падняўся — Кастуся, усміхаючыся, нечакана прыпала, абняла i смела пацалавала ў вусны.

— Вой, як ты пастарэў ужо! — здзівілася неўзабаве.— Сівізны вунь колькі!

— Хіба гэта сівізна? — усміхнуўся ён, як ніколі дагэтуль адчуваючы да сястры пяшчоту i дабрыню. Раней было іншае. Раней часцей гыркаліся, чым былі ветлівыя ды радыя адно аднаму.— Гэта ж — снег...

— Снег...— уздыхнула маці, пачуўшы яго адказ.— Але гэты снег ніколі ўжо не растане. Яго намяла вайна...

Ніхто нічога ёй не адказаў; маці таксама моўчкі пачала ўжо рыхтаваць вячэру. Нявестка Ядзя не паказвалася. Відаць, усё яшчэ апраналася, прыхарошвалася. Яна — чысцюха i франціха.

Неўзабаве маці падала на стол парэзаны качан кіслай капусты, вячэрнюю неабіраную бульбу, некалькі скрылікаў сала на талерцы; бацька прынёс з кладоўкі высокую манапольную пляшку, але не з чыстым, без асадку, вадзіцай-слязою, а з сіваватым пітвом.

— Выбачай, сынок, хлеба няма,— прамовіла маці.— Цяпер i мы рэдка хлеб пячом. Не самі яго ядзім — вайна есць...

Янка са здзіўленнем агледзеў запацелую пляшку, выструганы драўляны корак у ёй.

— Гадаеш, што гэта? — усміхнуўся бацька, адкаркаваў пляшку i наліў з яе ў невялікія чаркі. Падаў па чарцы i пастаяльцам, сынавым таварышам па нядолі.— Ну, за цябе, сын! Дай божа, каб сёлета вайна запынілася, каб лад на свеце настаў, каб усе маладыя мужчыны i хлопцы дадому вярнуліся, былі жывыя i здаровыя! — Павёў рукою з чаркай, прывечваючы i сваіх кватарантаў.

Янка здзівіўся, што селі за стол без нявесткі. Няўжо не ладзіць ca старымі?

— Дзе ж Ядзя? — асцярожна запытаў.

Маці i бацька перазірнуліся, паапускалі галовы.

— Яна цяпер у сваіх бацькоў,— прамовіла Кастуся.

«Пасварыліся-такі».

— Ну, на здароўе! — падспешыў бацька.

Янка даткнуўся па чарзе да бацькавай, матчынай i сестрыной чарак (у ix было па кроплі), кіўнуў салдатам i выпіў. Спачатку пітво апякло горла холадам (ведама, стаяла дагэтуль у сенцах), а пасля расцяклося ў жываце гарачынёю.

— Ну, дык якая наша растаранка? — усміхнуўся бацька.

— Моцная. Як агонь.

— Цяпер жа ў нас няма манапольнай гарэлкі,— патлумачыў бацька,— Цар забараніў яе i рабіць, i піць... Увёў...— запнуўся, зірнуў на дачку, каб тая падказала «вучоныя словы».

— ...сухі закон,— адразу ж памагла тая.

— А як увялі гэты «сухі закон», дык, кажу, гарэлка i прапала,— дадаў бацька.— То людзі навучыліся самі гнаць яе патроху. Спачатку гналі ў гаршках, а цяпер вот каторыя парабілі мудрыя апараты i гоняць апаратамі... Як кажуць: дзе голь бярэ? — Усміхнуўся.— Голі бог дае!

3.

Пра вясковыя навіны загаварылі ўжо ў белай хаце, калі леглі спаць.

Праўда, перад гэтым маці з Кастусяю ададралі на Янкавым плечуку закарэлыя бінты, абмылі, як казалі, «надта страшную рану» цёплай вадою i сваімі слязьмі, абклалі разрэзанымі папалавіне альясавымі галінкамі, абкруцілі беленькімі дзяцінымі полкамі.

Дагледжваючы, яны ўсё ж змусілі расказаць пра раненне, ён дагэтуль наўмысна ўсяго не пісаў ім у лістах, каб не палохаць, а цяпер мусіў прызнацца, як у студзені яны пайшлі ў наступленне пад Рыгаю — уночы, у палярную завіруху. Перлі па глыбокім снезе, пад выбухі i агонь нямецкіх снарадаў. Але паранілі яго не варожыя асколкі, а падбілі свае ж кулі. Адзін з рускіх аэрапланаў, што ляцеў на непрыяцельскія акопы, гупнуўся ад завірухі ды сустрэчнага ветру ззаду сваіх на зямлю i чамусьці застракатаў з кулямёта ў іхнія спіны... Многія рускія воіны i засталіся ў тых гурбах, сцяклі крывёю i замерзлі, а яго, на шчасце альбо на бяду, у час агледзелі i падабралі таварышы. Ужо ў сібірскім шпіталі даведаўся, што баі тыя ішлі крыху больш тыдня, пасля заціхлі, i вайна зноў перапынілася, пачала расцягвацца; па ўсёй даўжэзнай лініі руска-нямецкага фронту баёў, лічы, не ўсчыналася ўжо. Праціўнікі ці выдыхнуліся, ці хацелі перамагчы адзін аднаго змораю.

Цяпер Янка ляжаў на чысцюткім прасцірадле, што маці дастала з куфра для яго, як для дарагога госця. Гэтае прасцірадла, канечне, яшчэ ўлетку было выпарана i выбелена, прапопелена ў жлукце — выдзеўбанай кадушцы ў драўлянай калодзе,— выкачанае качалкаю i ляжала ў матчыным спраце для зручнага выпадку. Раней такія «панскія» прасцірадлы маці слала толькі гасцям альбо іхняму Алесю-настаўніку, калі той вяртаўся ca свету дадому, а вось сёння ўшанавала ўжо i яго. Зверху грэў мяккі пухавік.

Янка ляжаў i адчуваў дзіўны стан — не то дома ён, не то на фронце альбо ў шпіталі. Было ўлежна, цёпла, але разам з тым і здавалася: ён усё яшчэ на холадзе i ў небяспецы. Відаць, косці прамерзлі ў акопах наскрозь i не маглі яшчэ сагрэцца, а страх засеў у душы, як нейкая патайная хвароба.

— ...ад Алеся нашага, Яначак, даўнавата ўжо не маем весткі,— апавядала маці са свайго ложка, што стаяў упрытык да яго,— а яму ж, на добры толк, ужо праз месяцы два на волю выходзіць...

— Каб я не напісала, што Кацярына сышлася тут з афіцэрам, дык, можа, ахвотней пісаў бы...— уставіла сваё слова Кастуся. Яна ляжала побач з маці, галава ў галаву з Янкам.— Можа, i з-за яе маўчыць.

— От многа ты ведаеш! — незалюбіла маці.— Кацярына Кацярынаю! Жыў без яе i пражыве, а вот... Можа, вывезлі куды, на вайну паслалі...— Уздыхнула.— Цяжкую выбраў ён сабе дарогу. Дзе паліціка, там i згуба...

Бацька ляжаў побач з сонным унукам (яго не адпусцілі з Ядзяю, пакінулі пры сабе) амаль насупраць Янкі — на былым нявестчыным ложку, маўчаў, толькі час ад часу ўздыхаў. Відаць, ён думаў тое ж, што цяпер казала гаспадыня: недзе i днямi i начамі яны шмат пра ўсё гэта перагаварылі.

— I пра Гіполя, сынок, мы даўно ўжо нічога не ведаем,— расказвала маці.— Тэж не знаем: жывы ён ці не жывы ў той Амэрыцы. З год ужо ні слыху ні дыху. Калі будзе ўсё добра, дык увосень, на пакровы, павінен ужо вярнуцца.

— Як напісала я, што ад нас Ядзя сышла, дык ён i не абзываецца,— прызналася Кастуся.

— А чаго яна сышла? — запытаў Янка.— Пасварыліся?

— Мы табе, сынок, пра гэта не пісалі, не хацелі трывожыць,— пасля некаторага маўчання прамовіла маці.— Але ці маўчы, ці таіся — усё адно... Не мы самі скажам, дык нехта скажа... У вёсцы, як i сам бачыш, салдаты стаяць. У кожную хату далі па пяць-шэсць пастаяльцаў. Усякія людзі. Зблізку i здалёку, старыя i маладыя, добрыя i паганыя... Пазалетась стаялі ў нас казакі. Чорныя, як гракі, кучаравыя ды такія чэрці, што ўсё на ix аж гарыць. A такія бабадуры! Каторая дзяўчына ці кабета міргнуць не паспее, як ён яе ўжо абдурыць...

— Ды што тут многа гаварыць, некага вінаваціць?! — перапыніў жончыную асцярожную гамонку бацька.— Лярва ест лярва, хоць у рыззі яна ці ў барве!.. Хіхікала-хіхікала наша з адным маладым казаком ды знюхалася, як сучка з сабакам. Казак той скора выехаў, след яго выстыў, а яна прынесла ў прыполе. Пры жывым мужу будзе ўвесь век мець байструка...

«Папалася-такі!» — падумаў Янка, успамінаючы, як раней Ядзя спакушала i яго, швагра, лезла сляпіцаю. Але на братавую не зазлаваў, бо не адчуў крэўнай нянавісці. Маладая, здаровая, агняная кабета, a які ўжо год без мужа. Трапіўся ўрвіцель, не ўпусціў свайго. Яму ўцеха, вясёлы ўспамін цяпер, а ёй — бяда, гора на ўсё жыццё. Іншае — не бацькава ды матчына, а яго асабістае — паласнула па сэрцы: i ў Гарбацэвіча, пэўне ж, стаяць салдаты. Можа, i да Зосі падбіўся які смелы, пакінуў пра сябе памяць?..

— Не адна наша такая распусная,— яшчэ дадала яму трывогі маці.— I Марыся Драздовічава, i Галена, нявестка нашага Вінцэся, тэж чортаваю скураю падшытыя. Адна дачку ад чужога нарадзіла, другая не нарадзіла, але не надта чакае свайго Аляксандру з Амэрыкі... Дзяўчаты асцеражнейшыя, а каторыя кабеты як падурэлі. Як канец свету чуючы.

«А Зося? А Зося?» — ужо хацелася выкрыкнуць яму, але стрымліваўся звыш могі. Адчуў: бацькі пра Зосю нічога яму не скажуць. Hi добрага, ні кепскага. Каб не вярэдзіць яго старой раны. Скажа толькі Кастуся. Заўтра. Сам-насам.

— Як каторая пагляднейшая, дык сляпіцаю ліпнуць да яе i сама аж шалее,— асудзіла маці распусных кабет. Ix, канечне, у Янкавінах мала, але старыя людзі заўсёды папікаюць ix строга.

— Не ўсе паглядныя распусныя,— зноў перабіла матчыную гамонку Кастуся.— Наша ж суседка, Зося, самая файная ў вёсцы, але не гуляе з салдатамі.

Бацькі замаўчалі; у Янкі адразу ж палягчэла на душы. Калі Зося будзе мець дзіця ад Віці, гэта — адно, такая зрэшты яе жаночая доля, калі ж зацяжарала ад чужога чалавека, гэта —зусім іншае. Тады яна здрадзіла не толькі мужу, але i яму, Янку.

— Скора зноў народзіць,— сказала Кастуся.— Першаму ці не два гады ўжо,— прасунула руку праз лясткі, па-змоўніцку шкрэбнула яму па галаве, каб ён падсунуўся бліжэй ды навастрыў вуха, прашаптала: — Яе Антонік на цябе падобны. Як крошкі падабраў.

У яго зноў шалёна, як i некалі ў акопе, калі атрымаў з дому ліст з весткаю пра Зосіна дзіця, закалацілася сэрца: i ад адчування, што ён, мабыць, бацька ўжо, i ад няёмкасці. Як ні шаптала сястра ціха, але маці, канечне, калі не пачула, дык пра ўсё здагадалася. Ды маці зноў мудра не абзыўнулася.

— I Віця, i свякроў надта Зосю глядзяць,— парушыла напружаную цішыню Кастуся.— Нават за яе на гаспадара сыкаюць...

— Можа, не будзем тлуміць, дачка, хлопцу галаву, — прамовіла маці,— Апоім мы яго сваімі навінамі. Здарожыўся, дык няхай спіць. Заўтра ўжо пра ўсё раскажам.

— Час будзе, высплюся,— адказаў ён.— Мне якраз хочацца ўведаць, што тут робіцца i чуваць.

Маці нейкі час памаўчала, паўздыхала, а пасля пачала расказваць:

— Як табе i казалі, мала што добрае робіцца i чуваць... Каторыя маладыя кабеты шалеюць, старыя людзі гаруюць, а маладыя мужчыны i хлопцы — на вайне. Гарбук, Дзежка, як мы кажам, Лявон Вінцэсеў, Антон Емельяновіч, Пётрык Сцяпана Чорнага, наш настаўнік... Нават лекара, старога Чарнова, забралі. I Уладака Дземідовічавага. Праўда, Дземідовіч падмазваў, каб яго шаленца не ўзялі. Але сяроўна не выбавіў ад вайны — падгрэблі. Ды, кажуць, Уладак i сам захацеў уцячы з вёскі. Збаяўся, што Чорныя заб'юць. Мы, здаецца ж, пісалі табе: ён дзеўцы Міхайлы Чорнага, Верцы, дзіця прыстараўся. Праўда, сам ён, можа, i ўзяў бы Верку, але старыя Дземідовічы — супраць. Уга, каб яны ды з Чорнымі парадніліся! Яны ж — шляхта, а Чорныя — хто? Мужыкі! Галота!.. Два гадэ ўжо байстручку. Увесь у Дземідовічаву пароду. Лупаценькі, скалазубы. Чорны хацеў спаліць Дземідовіча з рымасці, ледзь не да смерці збіў Верку, з хаты выганяў, а потым здаўся. Гадуе байстручка... Ведама, жывое, малое. Чалавек жа, унук... Многіх нашых людзей ужо i няма, Яначак. Касцюкевічаў сын склаў галаву недзе ў немцаў, Хлябовічаў — у пінскім балоце, стары Драздовіч летась памёр, жонка Сцяпана Чорнага, Паўліна, сёлета аддала богу душу, а самога Сцяпана было спаралізавала, i сусед наш, Гарбацэвіч, з месяц зімою з пасцелі не ўставаў. Ногі было скруціла, надта жылы на ix павыпірала. Але выцыльгаў, ходзіць i робіць. Мы з бацькам зусім слабыя ўжо. Каб вы ўсе паварочаліся дадому, дык мы ўжо маглі б i спакойна памерці. Няма ўжо моцы трымацца праз сілу...

Маці цяжка ўздыхнула ды далей пачала расказваць пра янкавінскія падзеі:

— Летась, як толькі зіма пачалася, тут абіралаўку, як мы кажам, увялі. [[2]] Сані сена, два мяхі жыта, тры мяхі аўса забралі, каб ix халера ўдушыла. З месяц ужо, Яначак, хлеба не пячом. Ашчаджаем. А каторыя, надта Чорныя, ужо даўно, з Новага года, без хлеба. Яны i да вайны, як смяяўся Сцяпан, былі «два дні без хлеба, a трэці так», а цяпер зусім згалелі... Але мала, сынок, нястач, дык колькі яшчэ страху нацярпеліся! Як пачаў сюды ісці немец, дык паперадзе яго павалілі бежанцы. З Польшчы, з-за Нёмна. Тысячамі дзень i ноч ці самі ўцякалі, ці гналі ix з дзецьмі, з клункамі некуды ў Расею. Запрудзілі, здаецца, увесь свет. Нават i цяпер у Засценку польскія сем'і жывуць. Пазалетась i нас Сяргеенка сабраў у воласці ды кажа: прыйшла з павета папера, каб сыходзілі з вёскі. Трэба, кажа, не даць немцу ні хлеба, ні сена, ні быдла, пакінуць яму зямлю пустую. Загаласілі людзі. Куды сыходзіць? Чаго? Што лепшае на халоднай чужыне знойдзеш? Стаў крычаць Сяргеенка: ды жывяце пры дарозе на Расею, гараць ва ўсіх на вас вочы, да ўсякага ліхалецця прывычныя, цягавітыя, паслужлівыя — такія цяпер вы тут не трэба. Бо i новаму гаспадару будзеце служыць верна... Хто пачне ўпарціцца — той будзе строга пакараны. Дзе дзенешся, супроць сілы не пойдзеш. Мусілі спакоўваць вандзэлкі, сабраліся ўжо ўсёй вёскай у свет вялікі брысці. Аж новую паперу прыслалі: не, трэба ўсім тутэйшым вёскам застацца на месцы. Паставілі тут салдатаў, а нашых людзей ганялі за Налібакі рэзаць лес, рыць акопы... А фронт запыніўся зусім блізенька, пад Навагародкам. Калі-нікалі ўночы чуваць, як там бухае. I зарыва відаць... Які ўжо час спаць кладзешся, а не ведаеш: пад кім заўтра будзеш? Як той верхаводзіць пачне? Выцягне апошняе ці дасць крыху ўздыхнуць? Трывушчыя-то трывушчыя, як катэ, але ж i трывушчасць тая канец мае...

— Мог бы вярнуцца, як во цяпер, а тут ні нас, ні вёскі,— падаў голас бацька.— Усяго за свой век i нашы дзяды нагледзеліся, але такога ліхалецця, як кажа маці, яшчэ не было...

Янка адчуў: бацька таксама хоча пагаварыць з ім, бывалым ужо чалавекам, які доўга не быў дома. I не толькі пра вясковыя навіны, але i пра большае, да чаго кабеты не вельмі здатныя,— пра палітыку.

Жонка i дачка адчулі гэты «вышэйшы» намер, заціхлі — пагаварыце бацька з сынам, стары гаспадар з маладым.

— Я чуў, як ты нядаўна казаў нашым пастаяльцам: ні канца вайны, ні пачатку замірэння яшчэ не чуваць i не відаць,— сказаў стары.— Ты пабыў ужо на свеце, у катавасіях усякіх, многа чаго ўбачыў і пачуў. Я цяпер нікуды не адлучаўся з вёскі, але i я, як кажуць, цёмны чалавек, цямлю: не, вайна яшчэ не скора кончыцца. I наш цар, i Вільгельм альбо самі ашукаліся, альбо нехта ix хітра падмануў. Кожны, думаю я, лічыў: рыну з сілай, трахну-бахну — i верх вазьму, свайго даб'юся. Аж абодва ўскочылі ў багну. I ні туды, i ні сюды, а багма усе болей i болей зацягвае. Хіба не так?

— Можа, i так,— згадзіўся Янка. Прамовіў з павагаю да бацькі: той малапісьменны, але кемны, разважлівы чалавек.

— Так,— пацвердзіў сам свае словы стары.— Адзін разявіў рот i не можа праглынуць вялікі кавал, a другі не можа праткнуць яму глотку... A калі не могуць адзін аднаго падужаць, дык валтузяцца ці топчуцца на адным месцы, спадзеючыся: не памог салдацкі штык, дык, можа, выратуе бог... А як людзі кажуць? Мора ваду п'е, а вайна — кроў...

— Крыві, i салдацкай, i цывільнай, нямала пралілося ўжо,— уздыхнуў Янка.— Ад крыві, можа, зямля наша ўжо сырая...

— I крыві, i слёз, як ты кажаш, пралілося ўжо многа, i трат усякіх процьма, i бяды ды гора ўдосталь. Бо хто чым ваюе, ад таго i сам гіне.

— Застагнаў, тата, люд. I па ўсёй Расеі,— сказаў Янка.— I, чулі, нават забунтаваў. I па вёсках, i па гарадах, i ў арміі. Дэзерціраў процьма.

— Змучыліся людзі...— уздыхнуў бацька.— Я спачуваю i салдатам, i цывільным, але я, скажу табе па праўдзе, i баюся. Цар ад свайго не адступіць, будзе біцца з Вільгельмам да канца. Калі свой жа люд пачне замінаць альбо бунтаваць, дык не пашкадуе. Паб'е ўсіх нелітасціва, як біў ужо. Як i кажа наш пастаялец з-пад Пярмі, пусціць вялікую кроў i свайму народу.

— Але ж i гэтак без канца цягнуцца не можа...

— Кажу ж, сын, i спачуваю, i баюся...

— У нас быў адзін бальшавік,— прамовіў Янка,— дык ён гаварыў: цяпер трэба пайсці ca зброяй на цара, на міністраў. Скінуць ix, паставіць новую ўладу, вайну запыніць, нам, вясковым, аддаць панскую i казённую зямлю...

— Калі свае пойдуць на сваіх ca штыком, дык тады ўжо, можа, i канец свету будзе...— уздыхнуў бацька.— Ніколі ж яшчэ такое да дабра не прыводзіла...

Янка змаўчаў, бо таксамa асцерагаўся такога.

— Божа, мой божа! — застагнала маці, здаецца, перажагналася.— Чаму ты такі нелітасцівы?! Чаму гэтак пакутуюць людзі?! За якія такія грахі?!

— Бог, а можа, i дар тут ні пры чым,— прамовіў бацька, чалавек рэлігійны, сціплы i сумленны.— Вымудроўваюць, пачалі вайну паны, міністры. Мала ім свайго, захацелася i чужога... Найперш з-за ix народ пакутуе...

«Дык шчаслівы я ці не шчаслівы, што вярнуўся дадому? — з трывогай падумаў Янка.— Уцёк з пекла, але трапіў не ў рай...»

4.

Апошні час Зося прызвычаілася падымацца з пасцелі позна.

Сёння яна прачнулася, калі парушылася цішыня: вярнуўшыся з двара, усе сышліся ў чорнай хаце, затупалі i загаманілі. Надта гучна забурчэў гаспадар, свёкар.

— Ідзі будзі сваю паню,— прычапіўся да Віці.— А то не толькі праспіць сняданак, але i адлежыць бакі.

— Сёння нядзелька, дык няхай i адпачне,— пачала астуджваць мужа свякроў.— Прыйдзе вясна, лета, дык нападымаецца i да золку, i на досвітку.

— Не надта падхопіцца i кінецца да работы,— папікнуў той, зафыркаў — відаць, мыўся каля парога над ражкаю. Пасля, мусіць, выціраючыся, дадаў: — Ох, любіць пахварэць на пані! Як i з панскага роду... З-за яе, можа, сама пазней за ўсіх у вёсцы снедаем. Можа, каторыя ўжо збіраюцца палуднаваць.

— Нічога яшчэ не позна,— адказала свякроў.— Нямкевічы гэтаксама яшчэ не снедалі. I Ясь, i Анця на дварэ яшчэ.

Зося не пакрыўдзілася i не зазлавала на бурклівага свёкра. I не таму, што не апякла яго горкая звяга — за свае нявесткаванне прывыкла ўжо не зважаць па абразы i папрокі. Не тое што раней. Напачатку, як толькі прыйшла сюды, нямала папакутавала. I не ад цяжкай работы, хоць тут працавалі ўсе неяк дзіка — да змогі i змардавання (заўсёды было мала белага дня, хоць прыкупі яго). Пакутавала, бо цяжка прывыкала да чужой багатай, але нямілай сям'і.

Віця быў i ёсць яе цень, любіць, беражэ да надакучлівасці, Анелька памяркоўная, свякроў спагадлівая. Але i з імі, закаханым мужам, добрымі кабетамі, ёй цяжка. Невыносная пакута — быць жонкай нялюбаму чалавеку, прыкідвацца i хітраваць з залувіцаю, якая ўсё пра цябе ведае. З негадзівым свёкрам, як ні дзіва, ёй было лягчэй: той i не хацеў мець яе за нявестку, i не таіў гэтага. Дык вось яго нянавісць не прыгнятала, а, наадварот, апраўдвала яе грэх з Янкам, давала ёй сілы i волю.

Стары Гарбацэвіч — працавіты, гаспадарлівы, ашчадны, але сварлівы i злы чалавек — не толькі неўзлюбіў, але з першага дня пачаў крычаць, папікаць, што «голая i няўмелая». Спачатку яна кідалася да работы, стараючыся i дагадзіць, i суцешыцца, альбо плакала сам-насам у якім зацішку ці дома перад бацькамі. Не ад мужа, а найперш ад свёкравай знявагі яна яшчэ пазалетась сыходзіла ў прочкі, ды родныя бацькі не прылашчылі, змусілі вярнуцца да Гарбацэвічаў. Пасля, калі нарадзіўся Антонік, калі адчула, што ёй, як таму перасаджанаму дрэўцу, трэба ўкараняцца тут, пачала не толькі звыкацца з гаспадаровым прыкрым характарам, але i падаваць свой голас. На Віцю i Анельку навучылася пакрыкваць, са свекрывёю ўпотай i моўчкі аспрэчвала гаспадыніна права, асмелілася агрызацца са свёкрам, ён забурчыць — яна абарве, ён падыме крык — яна таксама крыкне. Ён у шале лямантаваў, нагамі тупаў, біцца кідаўся, намагаючыся зламаць яе неспадзяванае бунтарства, волю i годнасць. Але не зламаў, адступіў, толькі яшчэ больш знелюбіў. Віця, Анелька i свякроў, калі яна зноў зацяжарала, яшчэ болей пагарнуліся да яе, пачалі аберагаць ад работы, шанаваць i заступацца, бо, мусіць, радаваліся, што другое дзіця пэўна ўжо будзе іхняй крыві. Праўда, Вікця часамі, здаецца, i асцерагалася яе самастойнасці. Мусіць, баялася, каб некалі, калі яны, старыя, памруць, яна не стала ўладная, каб Віця дарэшты не апынуўся ў яе пад пятою.

Рыпнулі дзверы — сюды, у белы пакой, зайшоў Віця. Імкнучыся да яе, i бянтэжыўся (мусіць, ад бацькавай звягі), i закахана песціў позіркам. Яго гэтая закаханасць была незвычайная. Ён кахаў яе не так, як звычайна кахае мужчына кабету (шануе, беражэ, але вельмі не песціць), a любіў як штосьці святое i недатыкальнае. Здаецца, схаваў бы яе за пазуху альбо за шкло ды любаваўся б на яе ўвесь дзень. Яго не засмучалі вясковыя чуткі, насмешкі, што «ўзяў жонку з пасагам». Ён ніколі не дапытваўся, ці праўда, што Антонік не яго, не папікаў, зноў жа неяк дзіўна, бы якую прыгожую ляльку, палюбіў дзіця. Праўда, здараліся выпадкі, як заўважала часамі, падыходзіў да калыскі i падоўгу разглядваў Антоніка. Чуў крокі, лавіў яе запытальны позірк — адскокваў ад калыскі, нібы злоўлены на крадзяжы, сцінаўся, але допытаў не вёў. Наадварот, пасля цёрся ля яе, нібы кацяня, шукаючы пяшчоты. Варта было ёй не адштурхнуць — аж цвіў ад шчасця. A калі яшчэ бачыў усмешку — дык быў незвычайна ўзнёслы.

— Уставай, золатка,— прамовіў i цяпер мякка, лагодна, сеў на краі ложка, прыклаў няголеную, але не калючую шчаку да яе шчакі, легка паклау руку на жывот.

Раней, у першыя месяцы замужжа, з прыкрасцю пераносіла яго гэтую далікатную ласку, пазней, калі паправілася пасля родаў, паспакайнела і, пачуўшыся кабетаю, міжволі пацягнулася да яго як да мужчыны. Але мужчына ён быў няўдалы, дык радасці, уцехі не адчула, пачала ўсё больш i больш набіраць, назапашваць у душы незадаволенасці, расчаравання. Задаволеная была найчасцей у сне, калі сніла сябе разам з Янкам, а то нават i з маладым пастаяльцам. Ён, гэты малады, паглядны, фарсісты i з гуллівымі вачыма паручнік, хутка прыкмеціў яе галаднавата-неспатолены настрой, хітра i спакусліва заляцаўся, смела i рашуча падбіваў на блізкасць. Абы заспеў у хаце, у гумне адну, дык i ўспыхваў, нашэптваючы: «Пані Зосечка, які ў вас мілы тварык! Які стан! Якія грудзі! Вы — ружа ў гэтай глухой пушчы! Вы i ў сталіцы былі б не апошняю! Я ніколі не думаў, што знайду тут такую красу!»

Гэтыя словы, агняны позірк хвалявалі яе маладую кроў, але яна не прымала залёты. Брала дарагія падарункі, ды маладосць, годнасць сваю не асаромела. Не дзеля мужа — дзеля Янкі. Зацяжарала ад Віці. Хоць i без вялікай радасці.

— Гуляе наша дочачка...— усцешыўся Віця, запыніўшы далонь там, дзе чуліся настойлівыя штуршкі. Пасля пацалаваў яе.

Яна не адказала. Незадаволена зморшчылася, нібы ад назойлівай мухі. Пасля без злосці, але непрыязна адпіхнула яго.

— Уставай, золатка,— Віця не зазлаваў, зноў папрасіў i апусціўся на калені каля ложка.— Тата злуе.

— А хто вінаваты, што пакутуем мы ад твайго таты? — буркнула.— Аддзяліліся б, дык былі б самі сабе гаспадарэ.

Сказала тое, што думала i сама, i чаму вучыла маці.

— Тата ж не хоча дзяліць гаспадарку, даваць лес на хату...

— Тата-тата! А ты хто тут? Парабак?

Ён сумеўся, замоўк.

— I ты парабак тут, i я парабчанка,—выгаварыла набалелае.— Hi голасу свайго не маем, ні...

— Ну, не гневайся, золатца. Табе ж не трэба гневацца.

— Цяля ты! — забурчэла.— Не мужчына i не гаспадар...

— Ну, няхай ацішэе трохі на свеце, тады адыдзем,— пачаў зноў апраўдвацца.— Цяпер, праўда, не час дзяліцца. Ды Шлёма кажа: скора яшчэ горай можа быць... У нас тут, у Расеі...

— Менш слухаў бы твой бацька таго Шлёму, дык лепей было б...

— Шлёма ўсё ведае...

Рыпнулі дзверы —i яны абое пахапліва зірнулі туды. Ля вушака стаяў таўсматы Крывы — у валенках, у кажушку без рукавоў.

— Цьфу! — плюнуў. Канечне ж, зазлаваў на сына, які ўкленчваў перад жонкаю.— Каб на цябе халера: начная зязюля перакукуе-такі дзённую...

Цыркнуў зноў i з ляскам зачыніў за сабою дзверы.

Віця падскочыў, з сорамам залыпаў вейкамі. Зося адкінула коўдру, памалу i спакойна спаўзла з ложка. Але не змагла ўстояць на нагах, прысела: была ўжо цяжкая i непаваротлівая. Зморшчылася, бо зноў не адчула мацярынскага шчасця, прымала сваю долю як безвыходны прыродны прымус.

Антонік яшчэ ляжаў у калысцы, яна не зачапіла яго —няхай спіць. Не саромеючыся Віці, адвярнулася, скінула з сябе начную кашулю, пачала апранаць кожнадзённую шырокую спадніцу, а таксама блузку. Раней Віця ў такія хвіліны мог прылашчыцца да яе голай спіны, але сёння не падышоў. Яна ж, не азірнуўшыся на яго, патунала ў чорную хату — мыцца. Асвяжыўшы твар халоднаю вадой i выцершыся, дастала з кішэнькі спадніцы падараванае паручнікам круглае, з пазалочаным абадком i з вузенькаю, таксама пазалочанаю ручкаю люстэрачка. Свякроў у гэты час, пазіраючы ў акно, нечакана ашаламіла навіною:

— Гляньце: Янка Нямкевічаў дома!

Гаспадар, Анелька, Віця—усе амаль адначасна падаліся да вулічнага акна; яна ж, Зося, не кранулася нават з месца. У яе толькі рэзка штурхнулася сэрца, памлелі ногі i незаўважна паляцела з рукі люстэрачка.

Яно пляснулася вобзем і, чуваць было, пабілася. Усе раптоўна павярнуліся, убачылі яе, разгубленую, анямелую, а таксама i тое, што ляжыць долу металічны абадок, а вакол зіхацяць асколкі.

— А божачка мой! — сашчапіла худыя рукі Вікця.— Пабілася люстэрка! Гэта ж на вялікую бяду!

Ужо ў асвабодненым акне Зося ўбачыла Янку: той, высокі, у ботах i галіфэ, у белай кашулі, ішоў ад хаты па сваім двары. Яна прагна абгледзела яго, а тады ўжо адчула i сорам, i ганьбу. Праўда, ніхто нічога ёй не сказаў, усе паніклі, a Віця збялеў.

Ніхто не запыніў яе i не пайшоў услед, калі яна падалася зноў у белую хату. Села на ложку, бездапаможна апусціла рукі. Значыць, гэта на яго, на Янку, брахаў учора іхні сабака. Можа, Янка падыходзіў да іхняга акна, бачыў, як яна купала ў той час з Віцем Антоніка, бачыў, што яна зноў цяжарная.

Заадно i іншае, больш гаркотнае i грэшнае, здушыла душу. Доўга не магла прывыкнуць да новай сям'і, да Віці, але пасля, калі Янка пайшоў на вайну, а яна пажыла тут, нарадзіла сына i пачынала станавіцца гаспадыняю, калі-нікалі, бывала, прыходзіла ўжо не гнятлівая, a суцешлівая думка: а можа, не здарылася ў яе жыцці нічога страшнага? Не так ужо ёй тут i блага. Якія ні згрызоты, але жыве ў дастатку, не баіцца заўтрашняга дня. Нават больш — часамі падумлівала: а няхай бы Янка, ад якога памалу адвыкла, i загінуў бы, не вярнуўся дадому. Без яго было б лягчэй жыць. Зараз вось усе тыя яе нядобрыя думкі цяжкім каменем упалі на душу, прыціснулі сэрца. Як цяпер пры сустрэчы яна, такая вось здрадніца i грэшніца, зірне Янку ў вочы?

Сядзела, думала, i ніхто, Віця таксама, не ішоў клікаць яе снедаць.

РАЗДЗЕЛ ДРУГІ

1.

— Якое сонейка! Які вясновы водар! — зацмокаў Васіль Муха, калі яны выйшлі з будынка мужчынскай гімназіі ды запыніліся паблізу парадных дзвярэй.

Праўда, надвор'е было лёгкае, маладое. У студзені i ў лютым пёк мароз, гуляла-шалела мяцеліца, а вось цяпер усё паласкавела: завірухі зніклі, мароз паслабеў, адпоўз у зацемненыя куткі альбо набіраў злосці на ночы i на блізкі ўжо новы месяц, на сакавік; неба пачало блакітнець, вышэць з кожным днём, а пасмялелае сонца дзёрзка заімкнулася ўгору, хмелячы людскія душы i сэрцы прыемным святлом i цяплом — ад яго, ад сонца, удзень было нават па-свойму парнавата, а за ноч гэтая парнасць астывала ў свежы, здаровы холад i аб'іньвалася на дрэвах i дратах.

Мінск ажыў. Выяснілася, пашырэла наваколле; закапалі звонкія кроплі з пацяплелых брылёў над дзвярыма i з карнізаў будынкаў; павіслі доўгія i тонкія ледзяшы; пабольшала на вуліцах гуляк — найбольш пажылых дзядуль i бабуль, цяжарных кабет i дзяцей; весялей затупалі коні, цягнучы вагоны па рэйках альбо лёгкія сані-брычкі, фурманкі з мяхамі ці скрынямі; паветра ўсё больш i больш напаўнялася пахам яшчэ накрытай снегам i лёдам, але ўжо неспакойнай зямлі, водарам ажыўленага соку i будучай маладой лістоты. Адным словам, i сёлета на зямлю ўпарта i настойліва спяшалася вясна, асвяжаючы свет ды хвалюючы ўсё жывое новым пачуццём.

Праўда, Сямён Васілевіч цяпер не ўсцешыўся так, як Муха: ён хацеў пагаварыць не пра надвор'е, а пра іншае. Калі Муха асцярожнічаў у гімназіі, пры сваіх не кідкіх на слова, але цікаўных калегах (а сярод ix маглі быць i нашэптнікі), дык было яснае яго хітраванне, а вось тут, на дварэ, Мухавы ўсцешкі пра прыроду, яго хітрыкі былі лішнія.

— Васіль...— памкнуўся загаварыць зноў Васілевіч, але той не даў волі.

— Адыдземся,— здаецца, незадаволена буркнуў. Мусіць, не зусім быў рады, што Васілевіч i ўбег як апараны ў гімназію, i хацеў пры ўсіх завесці непажаданую гамонку,— Ну, што табе гэтак свярбіць?

Уздоўж цаглянай, пафарбаванай у шэры колер, з высокімі вокнамі двухпавярховай гімназіі яны рушылі па асфальтаваным тратуары, ачышчаным ад снегу i лёду, пасыпаным жоўтым пяском.

— Мяне, кажу, сёння не дапусцілі да Нямкевіча,— паўтарыў Васілевіч тое, пра што спрабаваў нядаўна расказаць у прафесарскай, ды Муха, лічы, заткнуў яму рот, засыпаў жартамі ды кепікамі («Убачылі, што ты падазроны тып, дык i не пусцілі»),— Турэмны ахоўнік, не наш знаёмы, a зусім новы, буркнуў: «Свидания с политическими, передачи прекращены».— «Чаму?» — пытаюся. «В связи с чрезвычайными обстоятельствами в Петрограде».

— Ён сказаў табе, што такое «чрезвычайные обстоятельства»? — спакойна запытаў Муха.

— Не.

— Дык чаго ты, кіпень, ляпаеш пра гэта перад усімі! Захацеў, каб ахранка схапіла за доўгі язык?! Калі хочаш, дык хутка трапіш у іхнія лапы, палучыш па зубах «за распаўсюджванне антыдзяржаўных чутак».

Муха (а ён пераехаў у Мінск з Вільні перад наступленнем немцаў), выкладчык гімназіі, цяпер у бабровай шапцы, у дарагім суконным паліто з шыкоўным бабровым каўняром, з кіем, ca скураною папкаю пад левай пахаю, яшчэ паўшчуваў:

— Не маладзён жа ўжо — трэба хоць крыху хітрэйшым быць. Такі трывожны, небяспечны час, а ты...

Папікаў i пазіраў не на яго, а па баках. Не вышукваў вачыма знаёмых альбо падазроных людзей, проста меў звычку пазіраць не ў вочы, a ўбок пры размовах з тымі, каго не зусім паважаў.

Васілевіч — ён яшчэ з даваеннага часу мінчук, служачы губеранскага статыстычнага камітэта, у вышмальцаваным капялюшыку i ў тонкім паношаным паліто — добра ведаў: Муха не лічыць яго за сур'ёзнага чалавека, самае малое — за дзівака. Муха хутка абжыўся i ў Мінску за паўтара года, аброс новымі важнымі знаёмымі, Праўда, крыху змяніўся. Калi раней з такімі, як «няўдачнікі» Нямкевіч i Васілевіч, стараўся не толькі не таварышкаваць, але i бачыцца як мага найменш, дык апошнім часам шукаў сустрэч, распытваў, пра што яны думаюць i што робяць, намагаўся трапіць усюды, дзе яны збіраліся, хоць ім i цяпер ніяк не памагаў.

— Зразумей жа ты, летуценнік i задзіра: цяпер страшны час! Як ніколі! Дык цяпер трэба мець звярыны нюх. Лепш недагаварыць, прыкусіць да крыві губу, чым намалоць лішняе...

Васілевіч, як i год, як i пяць гадоў назад чуючы адну i тую ж «навуку», быў ужо i не рады, што прыбег якраз да Мухі. Трэба было ісці да чужога чалавека, да Міхайлава, статыста з камітэта Заходняга фронту Земсаюза: той мае сяброў у Петраградзе i Маскве, шмат чаго ведае. Праўда, таксама асцярожны, лішняга не скажа, але хітры па-іншаму — не дзеля сваей карысці, а дзеля таго, чаму ён тайна служыць.

Муха, Муха... Чорт яго ведае адкуль сярод шчырых, даверлівых сялянскіх сыноў бяруцца гэткія мудрагелістыя? Не сем разоў, а тры разы па сем адмераюць, а тады ўжо адрэжуць. Вось ён, Васілевіч, шчыра перажывае, што сябры, былыя калегі па семінарыі, гнаныя, няшчасныя людзі (Лашковіч — у Сібіры, на вечнай катарзе, Нямкевіч — тут, у Мінску, у астрозе), а Муху хоць бы што! Hi горача ні холадна, што хлопцы марнуюць маладосць за кратамі, што іхнія бацькі пакутуюць...

— Ну, што табе карціць? — зірнуў спадлоб'я Муха.

— Што — у Петраградзе?

— А ты хіба газет не чытаеш? — ухмыльнуўся той.— Яны ж пра ўсё пішуць...

— Я сур'ёзна, Васіль. I пра сур'ёзнае. Пра тое, што на самай справе.

— Урад кіруе, дбае пра Расію-матухну i пра нас, яе сыноў i дачок, пра перамогу ў вайне, Дума засядае, дэпутаты вернападданыя...

— А «чрезвычайные обстоятельства»? Што гэта такое?

— А няма ніякіх «чрезвычайных обстоятельств»,— пацвельваўся Муха.— Як кажуць, стаіць лёгкі марозік, не холадна, дык па горадзе бегаюць падасланыя падшывальцы i галёкаюць, што няма хлеба... Да гэтых галёканняў прыслухоўваюцца жанчыны, рабочыя, а то нават i салдаты, выходзяць на вуліцы, блындаюць, спрабуюць рабаваць хлебныя лаўкі — карацей, сталіца ўзбуджаецца ні з таго ні з сяго...

— Значыць, трэба славуты рускі мароз! — пакпіў i Васілевіч.— Вось бы ён-бацюхна памог бы i ворага перамагчы, i люд свой утаймаваць...

Муха, бадай, упершыню цёпла ўсміхнуўся: спадабаўся кпін.

— Цяпер як нiколi ўсе шукаюць у газетах навін, але як ніколі газеты няшчырыя,— сказаў Васілевіч.

— Бо газеты пад абцасам у ваенных, паліцыі, цэнзуры. Бадай, ні адно слова не друкуецца без іхняга дазволу.

— Дык што ўсё ж значыць — «чрезвычайные обстоятельства»? — зноў пра адно i тое ж запытаў Васілевіч, асцерагаючыся, каб Муха не перавёў размову на іншае, на пабочнае.

— Што ж, ты ўнюхаў...— ухмыльнуўся той, хітнуў галавою.— Сапраўды, у Петраградзе да парахавой бочкі паднеслі запалены кнот...

Васілевіч адчуў: па жылах шпарчэй пацякла-пабегла кроў, а сам ён яшчэ болей узбуджаецца.

— Учора, у Міжнародны дзень работніцы, як я пачуў, былі ўжо не дробныя «хуліганствы» зялёнай моладзі, не «хлебныя жаночыя гармідары», a ўспыхнула ўсеагульная стачка,— урэшце без кепікаў загаварыў Муха,— I вунь пад якімі лозунгамі: «Далоў вайну!», «Далоў голад!», «Няхай жыве рэвалюцыя!» Учора, як кажуць, выйшла на вуліцы больш сотні тысяч чалавек, а сёння, гавораць, можа, вываліць удвая болей...

— Што ты кажаш?! — усклікнуў Васілевіч.— Дык гэта ж новы 1905-ты! Яшчэ адна сутычка з Miкалаем Другім!

— Ды цішэй ты! — устрапянуўся, сыкнуў Муха, з насцярогаю агледзеў ваенны патруль, які стаяў ля афіш гарадскога тэатра i імгненна азірнуўся на Сямёнаў радасны ўскрык.

Прайшлі кавалак Падгорнай, павярнулі на Петрапаўлаўскую вуліцу, шпарка падаліся па ёй.

— Здорава! —усцешыўся Васілевіч.— Вось гэта дык петраградцы! Малайцы!

Ён спяшаўся ісці побач з Мухам, пасля нечакана, як меншы ростам, ткнуўся яму ў плячук, калі той раптоўна запыніў хаду. Зазірнуў у Мухавы глыбокія вочы, убачыў у ix таксама калі не ўзбуджэнне, не радасць, дык ажыўленне.

— Сталіца, мала сказаць, загула, забурліла,— прамовіў Муха.— Сталіца рыхтуецца змяніць уладу...

— Што ты кажаш? — зноў усклікнуў Васілевіч.— I гэта рэальна?

— Які ўжо час, дарагі, ясна: усё ў Расіі ішло, ідзе, з аднаго боку, уніз, а з другога боку, вельмі спрыяльна,— ажывіўся Муха.— Т ы м , х т о х о ч а п р ы й с ц i д а ў л а д ы , ужо няма патрэбы пакручвацца каля цара, клясціся яму ў вернасці, штурхаць яго да прорвы, напышліва прамаўляць у Думе альбо, наадварот, не вытыркацца, ляжаць на глыбіні. Прыйшоў ужо час б р а ц ь у с ё ў с в а е р у к i. Цар, урад, самадзяржаўе не толькі зганьбаваныя, але i абяссіленыя. Усе ўжо ў свеце бачаць: Мікалашка — блазан, варты жалю чалавек, a імперскае нутро ў язвах. Распуцін, «глас божий», «русская душа», усё дабіў. Ён выдатна зрабіў тое, што даручылі яму тыя, х т о я г о н а в у ч ы ў, у с у н у ў у ц а р с к i п а л а ц. Сам жа ведаеш, як нават ужо наш цёмны i верны люд пацяшаўся ca слепаты царскай сям'і, з «прароцтваў» мужыка-шарлатана. I з царскага ўрада заадно: «кувырк-калегія!» «Глас», «душу» звялі ўрэшце, але ж язвы не залячылі. Наадварот, раны яшчэ пабольшалі. Вайна давяла да галечы, разгневала люд, азлобіла армію. Мікалашка схамянуўся, пачаў шаптацца з Вільгельмам, шукаючы паратунку ад выбуху. Гэта ж адразу спажылі прагрэсісты, акцябрысты, кадэты i іншыя апазіцыянеры. Яны хітра ды каварна пачалі пакрыху ліць масла ў агонь i б р а ц ь х о д п а д з е й у с в а е р у к i. Праўда, не зусім рашуча. Як я лічу, такі момант ужо настаў пасля 10 лютага[[3]] калі Радзянка як старшыня Думы пабываў у Царскім Сяле са сваім «всеподданнейшим докладом». Ён праўдзіва высцябаў урад, найперш міністра ўнутраных спраў Пратапопава, падказваў: Расія «находится накануне огромных событий, исхода которых предвидеть нельзя». Ён прасіў прадоўжыць паўнамоцтвы Думе, бо гэтага хочуць не толькі члены Думы, але i саюзнікі. Іначай, перасцярог, «изнемогая от тягот жизни, ввиду создавшихся неурядиц в управлении, страна может сама стать на защиту своих законных прав. Этого допустить нельзя, это надо всячески предотвратить». Мікалай Другі не згадзіўся. Бачыце, яго народ супраць ЯГО не пойдзе! А на словы Радзянкі: «Нельзя ставить во главу всяких Распутиных, вы, государь, пожнете то, что посеяли» — адказаў: «Ну, бог даст».

«Адкуль ён усё гэта ведае?» — здзівіўся Васілевіч, але слухаў, не перапыняў. Не часта Муха бывае такі гаваркі.

— Вось пасля гэтага зразумелі: трэба Мікалашку турыць, яго немку — у манастыр, a ўладу даць сыну, гэта значыць — апекуну, вялікаму князю Міхаілу Аляксандравічу. Чалавеку разумнаму, рашучаму, з англійскай арыентацыяй. Найбольш відных людзей з «Прагрэсіўнага блоку» ўвесці ў новы ўрад, зрабіць аблягчальныя рэформы — i Расія супакоіцца, i вайна давядзецца да перамогі! Я i думаў: aгa, выехаў Мікалашка з Петраграда ў Магілёў — ну то тут, па дарозе, баця, табе i канцы! Радзянка i генералы выкінуць цябе на сметнік гісторыі! Але ўсё ідзе крыху іначай...

— Але ж невялікія рэформы мала што зменяць i палепшаць, Васіль,— сказаў Васілевіч.— Яны што — скажам, накормяць люд?

— А ты, дарагі, ведаеш, што ў Петраградзе хлеб ёсць? — ухмыльнуўся Муха.

— Як «ёсць»?— здзівіўся Васілевіч.— А з-за чаго тады «хлебныя бунты»?

— Скажу табе нават больш,— той нахіліўся i шапнуў: — Кажуць, некаторыя нашы гандляры прадаюць хлеб, мяса немцам. Праз трэція рукі.

— Што ты кажаш?! — уразіўся, аж жахнуўся Васілевіч.— Для чаго тады такое глумленне, такі здзек?

— Гэта, каб ты ведаў, в я л i к а я п а л i т ы к а... —прамовіў Муха.— A ў яе — сваё разуменне ісціны, праўды, гуманізму, разліку. У яе свае — нам непадуладныя — мэты i сродкі... Нехта дзеля сваёй перамогі не дае есці люду, злуе, нервуе яго i нацкоўвае на цара і ўрад...

— Канечне, ты маеш усюды вялікія сувязі, шмат чаго ведаеш,— прызнаўся Васілевіч.— Але ў тое, што ты гаворыш цяпер, цяжка паверыць. Як кажуць, не ўкладваецца ні ў галаве, ні ў сэрцы!

— Хочаш — вер, хочаш — не,— усміхнуўся Муха.— Я ж не магу паказаць табе пэўнай паперкі, пацвердзіць. Кажу тое, пра што чуў ад іншых альбо што бачыў сам.

— Гэта — жах! — пляснуў далоньмі Васілевіч.— Гэта — мала сказаць, кашчунства!

— Думаю, дарагі, што i вайну яны пачалі, вядуць таксама з-за сваіх карыслівых мэт,— уздыхнуў Муха.— Завельмі ж шмат у тым, што адбывалася i адбываецца, дзіўнага i незразумелага... Хоць, зрэшты, усе войны дзіўныя i незразумелыя...

— Жах! — не мог супакоіцца Васілевіч.

— Для цябе — жах, а для некага —дабрачыннасць, крок наперад, да перамогі... Але не будзем пра гэта. Мы ўсяго не ведаем, дык усяго i не зразумеем, не ацэнім як след. Я вось думаю пра іншае. Ну добра, галодны, азлоблены люд выйшаў на вуліцы, забунтаваў. Але што з гэтага будзе? Стыхія разальецца, знясе самадзяржаўе альбо цар зноў утаймуе яе?

— Цяпер — не 1905-ты! — сказаў Васілевіч.— Цяпер — іншае.

— Вось іменна: іншае, новае, i найперш у тым, што ідзе вайна, вораг пад бокам...

— Як ты кажаш, мы не ведаем усяго,— сказаў Васілевіч.— Але адчуваецца: народ скалане імперыю, як яе скалануў у студзені землятрус.

— Гэта — іншы, браце, землядрыг,— уздыхнуў Муха.— Той скалануў толькі Пяцігорск ды Камчатку, а гэты можа затрэсці ўсю імперыю... I не толькі патрэсці. Але i многае разбурыць.

— Ты што — баішся рэвалюцыі?

— Не. Я баюся, каб народны гнеў лішне не выліўся з берагоў. Ён можа змыць не толькі самадзяржаўе, але i ўсё...

Муха нечакана падняў тонкі, гладкі, бліскучы карычневы кій з круглым чорным шарам (гэты шар аплятала змяя, спрабуючы ўзяць кончык хваста ў свае зубы) i затрымаў ім Васілевіча: якраз пачалі пераходзіць Петрапаўлаўскую вуліцу, а ззаду кацілася на ix з горкі аўтатаксі. Яны адступілі, прапусцілі нізкую, на высокіх колах чорную машыну, што ціхенька вуркатала i пыхкала горкім дымам. Пасля перайшлі вуліцу i паблізу аўтатаксі, што запынілася каля высокага электрычнага слупа з падпоркаю, увайшлі ў Аляксандраўскі сквер.

Там, пa расчышчанай ад лёду i снегу алеі, каля капліцы, а далей i каля маўклівага цяпер фантана — малога пазалочанага хлопчыка з пазалочаным лебедзем, які імкнуўся ўзляцець i падняць з сабою дзіця, паходжвалі ці сядзелі на лаўках гулякі. Некаторыя мужчыны былі з кабетамі. Можа, прагульваліся тут, перш чым зайсці ў блізкі кінатэатр «Эдэн».

Моўчкі прайшлі па алеі ў канец сквера: перад імі насупраць, за скрыжаваннем Падгорнай i Скобелеўскай вуліц, стаялі старыя, крыху пакошаныя платы, высокія дрэвы, абселыя драўляныя хаціны, што абляпілі ўзбоч Падгорную вуліцу аж да Свіслачы i гарадскога саду. Паблізу, ля крайняй хаціны, стаялі запрэжаныя сані-развалы, а ля ix гаманілі два мужчыны: відаць, вясковы госць (у валенках i кажуху) i мінчук-гаспадар (у ботах, касцюме, без шапкі). Абодва былі вясёлыя, як на свеце не адбывалася ні вайны, ні трывожных падзей. Можа, адзін удала прадаў што-небудзь, другі — купіў, дык i па-зямному, па-чалавечаму радаваліся ўдачы. Злева высіўся i на фоне вясковых хацін файна вабіў вока прыгожы комплекс Архірэйскага падвор'я. Мінск, як многія прызнаюцца, вельмі хораша аздабляюць яго шматлікія цэрквы i касцёлы.

— Калі людскую стыхію можна будзе ўтаймаваць, то гэта добра, дарагі, a калі не, то...— задумліва прамовіў Муха, а пасля перавёў гамонку зусім на іншае: — Калі едзе на поўдзень Багдановіч?

— Заўтра,— адказаў Васілевіч.— Хоць i не хоча ехаць.

— Будзеш ісці праводзіць, дык пакліч i мяне,— прамовіў Муха, даючы знак, што ён павінен ісці адгэтуль па сваіх клопатах.— Я таксама хачу з ім развітацца.

2.

Васілевічава ўзбуджэнне новымі петраградскімі падзеямі перадалося i Муху.

Праўда, ён, чалавек разважлівы, стрыманы, гэтак не ўспыхнуў, не ап'янеў ад хмельных навін — толькі асвяжыў розум, думы, пачуцці і... занепакоіўся. Сапраўды, як i куды хлыне народная гнеўная паводка? Як пачне паводзіцца паліцыя? Што скажа армія? Як зладзяць тыя, хто павінен спажыць абурэнне, гнеў, рашучасць i гатоўнасць узяць у рукі зброю?!

Трэба ўведаць пра ўсё гэта больш. Дзеля гэтага Муха рашыў зайсці на хвілiну-другую ў бібліятэку губеранскага праўлення, дзе служыць Сымон Маркавіч Штэйн, «абруселы немец», «шчыры рускі патрыёт», як гаварылі некаторыя знаёмыя, жартам, з лёгкай іроніяй называючы таго за вочы Дзядзем.

Пра гэтага Дзядзю мала хто ведаў нешта толкам. Здаецца, у маленстве жыў у Германіі, пазней — нейкі час у Пецярбурзе i вось ужо звыш пяці гадоў аселы ў Мінску. Адзін, без сям'і, «сціплы», «бескарыслівы», «адданы веры, дару i Айчыне». I толькі лічаныя людзі больш-менш ведалі, хто гэты «рахманы» бібліятэкар «ціхай установы», што знае i можа, якую сілу мае ў Мінску і, бадай, ва ўсім Паўночна-Заходнім краі. Многія, хто працаваў у губеранскім праўленні, у гарадской думе i ўправе, у земскіх, гарадскіх, судовых, грашовых i іншых канцылярыях, у казённай палаце, у газетах, дзякавалі якраз Дзядзю за свае высокія пасады.

Муха ўжо таксама тое-сёе ўведаў пра Дзядзю, але нікому пра гэта не гаварыў. Таму i нядаўна, у размове з Васілевічам, пра тое, што ўведаў якраз ад Дзядзі, гаварыў толькі намёкамі. Хоць, можа, ляпнуў штосьці i лішняе. Трэба вучыцца яшчэ лепей слухаць іншых, а самому трымаць язык за зубамі. Хоць i цяжка маўчаць, калі нямала ведаеш.

Муха ў задуменні выйшаў са сквера i па Петрапаўлаўскай вуліцы закрочыў да Праабражэнскай, каб трапіць на Саборную плошчу.

З Маламанастырскай вуліцы, ад Ніжняга рынку, па тратуары чыльгікаў на мыліцах аднаногі чалавек у вайсковай форме, але без пагонаў (у Мінску шмат цяпер калек), а побач тройка гнядых коней цягнула па рэйках доўгі, бурачковага колеру, з наклеенымі ўсякімі стракатымі афішамі вагон. Цягнуць вагон пад горку было нялёгка, дык каб даць коням палёгку, чэрнь (мабыць, пакаёўкі, качагары, грузчыкі, шаўцы, салдаты) пазлазіла i ішла ўслед за вагонам, у салоне сядзелі паны, багата апранутыя. Сярод ix найбольш было маладых афіцэраў i жанчын у футэрках i пышных сабаліных шапках.

Вагон спыніўся насупраць сквера i акруговага суда,— з салона гуртам вывалілі афіцэры, іхнія сяброўкі i, весела гамонячы, пашыбавалі да блізкай высокай гасцініцы «Еўропа». Чэрнь на прыпынку зайшла на пляцоўку, стоўпілася на ёй.

Муха падаўся ўслед за афіцэрамі i жанчынамі. Бачачы, што афіцэрскія сяброўкі амаль усе маладзенькія, прыгожыя, стройныя, аж зазлаваў. I на вайскоўцаў («Зашчытнічкі! Не гоняць прэч ворага з нашай зямлі, a разбэшчваюць, псуюць нашу моладзь»), i на іхніх спадарожніц («Распусніцы! Прадаюцца за рубель»), Гэтая злосць, можа, была i таму, што ў апошні час ён не піў, не меў палюбоўніцы: асцерагаўся Дзядзі. Той (аскет) —за «высокую мараль», за «чыстую рэпутацыю». Цяпер Муха сам па сабе адчуў: няма зласнейшага чалавека за былога выпівоху, а большага мармытуна, павучальніка — за некалішняга распусніка!..

Вясёлая кампанія ўкулілася ў гасцініцу — высокі, шасціпавярховы, з мноствам акон, балкончыкаў i з паўкругам наверсе дом. Муха, застаўшыся адзін паблізу парадных дзвярэй, раптоўна аж зніякавеў: з дзвярэй лаўкі (на першым паверсе гасцініцы былі розныя магазіны) высунуўся Дзядзя. Невысокі, худы, бледнаваты, у старых, з памутнелымі шкельцамі акулярах на дзюбаватым носе, у чыноўніцкім шыняльку, чаравіках ды ў паношаных галёшах. Пад пахаю трымаў невялікі загорнуты ў шэрую паперу пакуначак. Гогалеўскі Акакі Акакіевіч, дый годзе!

Убачыўшы яго, Дзядзя па-змоўніцку прыхільна ўсміхнуўся, але не павітаўся, яшчэ болей угнуўся i «гаротна» патупаў да блізкай Губернатарскай вуліцы.

— Добры дзень, брат Пётр,— дагнаўшы, сказаў яму ў гарбаватую спіну Муха. I, не пачуўшы адказу, ужо халадзеючы душою, дадаў: — Я хацеў бы з вамі пагаварыць.

—Толькі не тут, на людным месцы,— адказаў той не азіраючыся.— Увечары прыходзь к у д ы т р э б а, там i пагаворым.

Дзядзя перайшоў вуліцу i пашкрэбаў да недалёкай сва'ёй бібліятэкі, а Муха мусіў запаволіць крок i адстаць, каб не дай бог не паказаць знаёмым прахожым, што ведае бібліятэкара альбо той яго знае. Павярнуў у блізкую ювелірную лаўку Штэймана, душачыся i ад прыкрасці, i ад злосці. Прыкрасць пачала грызці сэрца, бо толькі што схібіў, за што ўвечар наківаюць пальцам, а злосць навалілася па іншай прычыне: колькі таго Дзядзі-чалавека, з пазногаць, а мае столькі сілы i моцы.

«Аднак у мяне ўсё яшчэ пераважаюць пачуцці, а не розум...— заходзячы ў багатую лаўку, падакараў сам сябе.— Трэба вучыцца трымаць сябе ў руках, выполваць з душы самалюбства, годнасць, спагаду i ўмець слухаць, падпарадкоўвацца — адным словам, мудрэць, мудрэць, мудрэць... Што ні кажы, мудрасць — царыца чалавечага розуму i светапогляду!»

3.

Увечар, калі пабыў у Дзядзі, дзе расказаў пра сваю работу, пачуў самыя свежыя навіны (Мікалай Другі сёння каля дзевяці гадзін вечара пашле з Магілёва ў Петраград тэлеграму камандуючаму Петраградскай ваеннай акругай генералу Хабалаву з «повелением немедленно прекратить в столице беспорядки»), а таксама атрымаў новыя інструкцыі, Муха вярнуўся дадому. Хоць i сапраўды Дзядзя паківаў крыху пальцам за дзённую неасцярожнасць, але настрой быў неблагі: за іншае, большае, яго пахвалілі.

Жыў ён на адной з галоўных мінскіх вуліц— па Губернатарскай, амаль насупраць будынка мужчынскай гімназіі, непадалёку ад Нова-Маскоўскай гасцініцы, у доме Мілашэўскага, на другім паверсе, дзе займаў пяць пакояў.

Калі пазваніў, дзверы яму адчыніла пакаёўка. У Вільні звычайна яны трымалі маладых пакаёвак (амаль усе яны рана-позна станавіліся яго палюбоўніцамі), але тут (на вялікую жончыную радасць) ён сам знайшоў пажылую. Каб быць далей ад грэху. Яшчэ старэйшая была кухарка (выкладаў ён у дзвюх, а то калі i ў трох гімназіях, даваў прыватныя ўрокі па гісторыі ды літаратуры, меў яшчэ такія-сякія пабочныя заробкі, зарабляў не менш ста дваццаці рублёў у месяц), дык маглі жыць сытна, дазволіць сабе раскошу мець хатнюю абслугу, а ўлетку — наймаць домік з агародам у Ратамцы.

— Ну, як вы тут, цётка Стася? — запытаў ён.

— Добра,— буркнула тая, беручы вопратку. Адказала непрыхільна i ад яго запытання, што было дзеля прыліку, i ад крыўды: узгарэлася ў свае немаладыя гады выйсці замуж, а ён з Антанінай адгаварыў, напалохаўшы, што жаніх-салдат, які, мабыць, жанаты, пацешыцца ды з'едзе, як толькі закончыцца вайна. Калі ёй выходзіць замуж, дык трэба найперш за тутэйшага цывільнага чалавека. Стася i паслухала ix, i не паслухала: замуж не пайшла, але, як кажуць, па-ранейшаму сустракаецца са сваім таксама пажылым кавалерам. Адзінокая, без сям'і была i кухарка, Алена. Абедзве — бежанкі. Алена — тутэйшая, з-пад Вільні, Стася — з Польшчы. Цяпер вось полька, Стася, моўчкі павесіла паліто, пачапіла шапку на адзін з адросткаў ласёвых рагоў, прымацаваных да дубовай дошчачкі ў форме сэрца. Дошчачка была прыкручана да сцяны шурупамі, на галоўках якіх ён сам дзеля красы прыляпіў блішчастыя галоўкі ад кашулевых запонак.

— Вячэра гатовая? — ужо строга запытаў ён.

— Гатовая.

— Падавайце на стол,— прамовіў i, не чакаючы адказу, падышоў да блізкага вялікага круглага люстэрка. Расчэсваў рэдзенькія валасы на загарэлым улетку цемені, пасівелыя касмылікі на скронях i разглядваў свой твар — двайны падбародак, поўныя шчокі, куртаты, з кропелькамі поту на дзюбцы нос, глыбокія вочы.

Калі зірнуў у свае вочы, дык аж сумеўся. Не зусім проста зазірнуць у ix, нібы ў сваю душу. Здаецца, адтуль пазіраеш не ты сам, a выцікоўвае нехта іншы. Скрытны, двудушны, насмешлівы.

«Папаўнеў ты, браце,— у думках сказаў Муха таму чалавеку з люстэрка.— Завялікі ўжо жывот для такога ўзросту».

«Не юнак жа я ўжо i не галец. Сталы, сур'ёзны, з добрым становішчам у грамадстве»,— адказаў той i нібы ў доказ сваёй важнасці разявіў рот, дзе i знізу, i зверху заблішчэлі файныя залатыя каронкі.

Муха гарэзна падміргнуў саліднаму пану з люстэрка i задаволена падаўся ў гасцёўню.

Там, у вялікім пакоі з паркетнаю падлогай, з шыкоўнымі канапамі, з яркімі ўсходнімі дыванамі на сценах i на доле, з грувасткім камодам з чырвонага дрэва, на якім стаяў масіўны бронзавы кандэлябр з пяццю тоўстымі свечкамі, з вялікай круглай электрычнай люстрай на столі, бавілася яго сям'я.

Антаніна, мажная, яшчэ болей схільная ў Мінску да седатні, ляжала на бліжэйшай канапе. Каля яе сядзелі дочкі: старэйшая, адзінаццацігадовая Юля, чытала дзіцячую кніжку, а меншыя, васьмі-

гадовая Надзя i пяцігадовая Вольга,— усе ў блакітных шкарпэтачках, сукенках, i з банцікамі — слухалі з затоеным дыханнем. Воддаль, на другой канапе, сядзела i, начапіўшы на нос акуляры, вязала свэтар старая поўная Алена, ля яе ног у шкарпэтках таптаўся сын, Сяргей, народжаны ўжо тут, у Мінску, каля года таму назад.

Сын, яго любімец i ўцеха, маленькі поўненькі жэўжык, як кажуць, вельмі падобны на яго, на бацьку, аж раскрыу ад радасці роцік i, падтрасаючыся, слабеючы ў каленях, пайшоў-пабег уздоўж канапы. Калі апынуўся на яе краі, адной рукою ўчапіўся за варсісты зял'ёны плед, а другой паклікаў: бяры, бяры мяне, тата, на рукі!

— Ану-тка, герой, хадзі-хадзі сюды сам! — ён прысеў i выцягнуў сыну свае досыць дужыя, сялянскія, толькі без грубай работы далікатныя, з тонкай скураю i без мазалёў ды драпін рукі. Той, ужо кусаючы губкі, i прагнуў пайсці, i баяўся, усё патрабаваў, каб бацька падышоў першы. Але ён не падымаўся, змушаючы сына да смеласці. I той, адважыўшыся, нечакана адарваўся ад канапы і, спалохаўшыся, крычучы, упершыню пайшоў-пабег адзін.

Муха падхапіў яго на рукі, моцна прыціснуў i пацалаваў.

— Малайчына! — пахваліў.— Вось такі i павінен быць мужчына!

Дочкі адарваліся ад кніжкі, Алена — ад вязання, пават марудлівая Антаніна борздка падхапілася з канапы, бо надта ж неспадзяваны i ўзрушальны быў гэты Сяргееў рывок у іншае, сталейшае жыццё.

«Ну што ж,— усміхнуўся сам сабе Муха,— што ні кажы, ёсць свая вабнасць i ў сямейным ладзе...»

— Сыночак наш даражэнькі! Пабег! Сваімі ножкамі! — усцешылася Антаніна, радая лішні раз прытуліцца як да сына, так i да мужа, бо ён звычайна не зусім схільна прымаў яе любошчы. Ён быў з тых мужчын, хто на пятнадцатым годзе сямейнага жыцця не вельмі прагнуў гарэзанняў i пацалункаў ca сваёю жонкай. Але на гэты раз выцерпеў, быў спакойны да жончынай пяшчоты.

Пазней, колькі Антаніна i Васіль ні ўгаворвалі сына яшчэ раз прайсціся аднаму, той не толькі не мог, але нават i не хацеў злезці з бацькавых рук — відаць, вельмі перапужаўся.

— Вось што значыць, сыне, самастойны крок...— пасміхнуўся Васіль, не могучы расчапіць сынавы рукі на сваёй шыі ды адчуваючы, як моцна трапечацца яго маленькае ўзбуджанае сэрца. Любасць да дзіцяці, бацькоўскі неспакой за яго лёс агарнулі душу. У гэтую чуллівую хвіліну нават аж хацелася пакаяцца, што ў свой час здраджваў жонцы i сям'і, хоць адчуваў, што гэтае пакаянне не зусім глыбокае, шчыра любіць дзяцей, паважае Антаніну як добрую гаспадыню, але цяга да іншых, маладзейшых i прыгожых жанчын усё яшчэ не знікла з прыняццем т а г о с у р о в а г а з а р о к у. Калі маеш чэпкае на хараство вока, калі ўмееш абыходзіцца з кабетамі i яны ідуць табе насустрач, хіляцца, узбуджаюць, радуюць i цешаць, дык тады наўмысны аскетызм не толькі пакутлівы, але нават невыносны.

— Скажы, сынок: «Усё, тата. Я пайшоў ужо. А хутка i пабягу. Даганю, вярну, калі будзеш уцякаць ад нас...» — радавалася Антаніна.

— Ну, вы ўжо хочаце накінуць мне на шыю ланцужок...— пакпіў ён.— А я не толькі ж бацька. Яшчэ i службовец, грамадзянін.

Антаніна i тут, у Мінску, не вельмі мела інтарэс да палітыкі (як i кожная гаспадыня, клапоцячыся за лёс сям'і, хацела толькі, каб хутчэй скончылася вайна), не ведала добра, як у яго ідзе служба, куды i на якія сходы ён ходзіць увечар. «Пайду на сход, пагамонім пра жыццё-быццё, уведаю навіны»,— звычайна гаварыў ён, намякаючы, што ходзіць не абы-куды, а якраз на вечары ў сваю гімназію, як мужчыны ў сваей вёсцы ходзяць штовечар да нейкага талковага гаспадара на вячоркі. Таму ён i сёння не стаў расказваць ёй, што, да слова, аж кіпіць у Петраградзе i што можа з гэтага быць: па-першае, яна ўсяго не зразумее, а па-другое, i не ацэніць як след. Яна, як i іншыя кабеты, найбольш ахвочая да «жыцейскага», «жаночага» — да размоў пра цэны ды пра гарадскія навіны i плёткі.

— Скажы, сынок: «Не трэба, тата, наракаць, што стаў добры муж i бацька»,— i сёння не спрабуючы нават запытаць, дзе затрымаўся, што чуў, сказала Антаніна, пацалаваўшы яго ў шчаку.— Хіба ўсім нам ад гэтага горш?!

— Ну, добра-добра,— лагодна буркнуў, неўпрыкмет для дзяцей паціснуў жонку за мяккі клуб.— Алена, падавайце на стол.

Неўзабаве перайшлі ў сталовую, куды Стася i Алена падалі вячэру — бульбу з марынаваным кропам, селядцы з алеем, яечню, пазней — сырнікі, варэнне i гарбату.

Падсілкаваўшыся, Васіль падаўся ў свой кабінет.

Ён любіў быць тут, дзе ўсё напамінала яму пра маладыя i ўдалыя віленскія гады. Нешырокае, на доўгай пазалочанай трубцы люстра, шафкі з кнігамі, пісьмовы стол з прыгожа аздобленымі шуфлядкамі i ножкамі, канапа — усё было віленскае, набытае яшчэ на спрыяльным пачатку яго службовай кар'еры. Ён, як іншыя, не чакаў, калі немцы падыдуць да Вільні i прыйдзецца похапкам сыходзіць у бежанства з невялікім вузельчыкам, а, напытаўшы ў Мінску кватэру, работу, выехаў загадзя са спакаваным дабром. Толькі цяпер над сталом не вісеў партрэт Мікалая Другога (яго пакінуў у Вільні), а была карціна Шышкіна «Жыта». Ужо тут, у Мінску, прыдбаў i пачапіў у кутку абраз святой Параскевы, над канапаю — партрэты Юрыя Радзівіла ў вайсковых даспехах таго часу i Грызельды Сапегі ў пышным арыстакратычным уборы — усё гэта было найбольш дзеля тутэйшай інтэлігенцыі: бачыце, маю цягу да сваёй даўніны!

Неўзабаве сюды зайшла i Антаніна. Без сына, адна. Важкая, нават дзябёлая, непаваротлівая пасля вячэры, задаволеная. Ён адчуваў: зараз пачнецца, як любіў жартаваць, яе «атака». Спачатку будзе настойлівая пяшчота (Антаніна ўвогуле цямця-лямця, але вось да любошчаў надзіва ахвочая), а пасля — нейкая просьба. Ён хуценька сеў у крэсла-крудёлку — бачыш, пачынаю пісаць, не замінай. Яна ж не пазважала, абаперлася на яго плечы дяжкімі грудзямі, абшчапіла i прытулілася шчакой да яго шчакі, намагаючыся пацалаваць у куточак вуснаў. ён упарта адварочваўся, дык яна абхапіла яго галаву абедзвюма рукамі, сілком завярнула яе i прагна, аж да болю, прыпала вуснамі да яго вуснаў. Ён i тупаў нагамі, i знарочыста пішчэў-выў, каб выцерабіцца, але дарма, Антаніна трымала яго ўчэпіста.

— Праціўны! — як усё ж вызваліўся, папікнула.— Не любіш ты мяне. Гімназістачкі табе ў галаве.

— А яшчэ — хто? — пацвеліўся.

— Канечне, я старая ужо, няўклюдная, а яны маладзенькія, спрытпенькія...— паскардзілася. Змусіла адсунуцца разам з крэслам ад стала, каб усесціся яму на калені.

— А я толькі пра гэта i думаю! Не маю іншых, больш важнейшых, клопатаў!

— Бервяно! Калода! — лагодна папікнула.— Не тое што я... Сілком дабіваюся любові! Не магу, каб не прытуліцца!— злавіўшы яго позірк, пільна зірнула ў вочы, накінулася:—Aгa, лыпаеш, як подмазку з'еўшы! Бо праўду кажу.

— Ну добра, Тоня,— прамовіў.— Мне трэба папрацаваць. Пагаворым увечар.

— Ты ж зноў застанешся начаваць тут...

— Не. Сёння прыйду да цябе.

Яна важка спаўзла з калень, абцягнула на шырокіх клубах сукенку, паправіла на аголенай, ужо маршчынаватай шыі залаты ланцужок з рубінавым крыжыкам і, выпінаючы залішне абвіслы, як у адкормленай гускі, жывот, нечакана паскардзілася:

— Якая цяпер дарагавізна! Калі да вайны фунт хлеба быў дзве з паловаю капейкі, дык цяпер дваццаць пяць. Плата за масла з дзесяці капеек вырасла аж да двух рублёў, а за сала — з трыццаці пяці капеек да дзесяці рублёў. Бульба стала даражэйшая, можа, i ў пяцьдзесят разоў! А як жа без бульбы! У нас большая палова страў з бульбы!

— Ясна,— усміхнуўся.— Размаршыла свае грошы на ўборы i ўпрыгожанні... Гавары: колькі трэба?

— Сорак рублёў,— адказала з хітрай усмешкай.

— Ты — што? — ад нечаканасці аж усклікнуў. Прызнацца, быў скупаваты.— Столькі— за адзін раз?! Гэта ж, лічы, цана за карову-першацёлку!

— Ну, трэба...— Антаніна зірнула ўмольна, пачала выпрошваць.— Які ўжо час на мне ўсё толькі старое... Няўжо не сорамна перад важнымі людзьмі, што хаджу ў лахманах?

— Жабрачка! Не, старчыха! — зморшчыўся.—

Толькі за гэтую зіму купіла паліто i норкавае футpa, сабаліную шапку, тры пары боцікаў! A колькі прыдбала сукенак, спадніц, блуз, духоў i парфумы! Вымаганка i марнатраўка — вось хто ты!

— Я ж жанчына, Мушка. Жонка такога саліднага чалавека,— не адступала, дабівалася свайго Антаніна.— Ну, дай. Апошні раз.

— ...апошні раз за гэты месяц...— дадаў з кпінаю.— Даю трыццаць рублёў, i да вясны больш з такімі просьбамі не падыходзь.

— Трыццаць — мала.

— Накіну яшчэ пяцёрку— i ўсё.

— Ну, хоць бы трыццаць восем.

— Ці трыццаць пяць, ці нічога,— сказаў цвёрда, ведаючы, што ёй, як i кожнай жанчыне, не трэба ні кроплі саступаць. Хоць крыху саступіш — лічы, здаўся i пасля заўсёды будзеш пад яе пятою.— Я ж павінен дбаць пра ўсю сям'ю. Ды ў такі цяжкі час!

— Давай, скнара, хоць столькі,— згадзілася. I калі ўхапіла грошы, цмокнула ў шчаку i ўвішна выпырхнула з кабінета.

4.

Ноччу, адкаціўшыся да сцяны, Антаніна соладка спала, а ён, як i часта здаралася, доўга не мог заснуць. Думаў-разважаў пра сённяшнія асцярожныя гамонкі ў гімназіі, даволі смелыя — з Васілевічам, зусім адкрытыя — з Дзядзем. А пасля міжволі ўспомніў сваю першую, але незабыўную паездку ў Пецярбург.

Гэта было перад самай вайною, у чэрвені чатырнаццатага, калі ў сталіцу пераехаў жыць i працаваць Лідскі. Той i паклікаў яго. Сустрэў на вакзале, уладкаваў у гасцініцу і, адыходзячы дадому, на стале «забыў», гэта значыць — пакінуў прынесеныя з сабою кнігі — «Сочинения С. В. Ешевского, М., 1870, ч. 3-я», «Отечественная война и русское общество», М., 1912, а таксама i рукапісы.

Такія кнігі не былі для Мухі вялікай навіною, ён ужо чытаў крыху пра т о е, пра ш т о хацеў намякнуць яму Лідскі (да слова, у двухтомніку Фіндзеля, у рамане «Вайна i мір» Талстога), але вось цяпер, за суткі, праведзеныя ў пецярбургскай гасцініцы, уведаў больш i душою адчуў: г э т а е — не жарты, не выдумкі альбо розыгрышы, a існасць. Хоць г э т а ў Расіі амаль сто гадоў назад забараніў Аляксандр Першы, але я н о, як выходзіць, не знікла, а наадварот, уцалела, загартавалася i набрала сілы ў падполлі. Надта — на пачатку гэтага стагоддзя. Зрэшты, можа, ён i перабольшваў, можа, у кнігах было адно, a ў жыцці ўсё іначай, можа, зусім таго не было, але хацеў ці не хацеў верыць, бачыць — яно, няхай сабе i містыка, пачало жыць у яго ўяўленні, палохала, спакушала i вабіла, як палохае, вабіць кожная тайна.

Прыйшоўшы паслязаўтра ў гасцініцу, Лідскі не спахапіўся, што «забыў» тут свае адмысловыя кнігі. Пасля невялікай гаманы пра зменлівае пецярбургскае надвор'е, пра здароўе ён, пільна вывучаючы яго позіркам, нечакана змусіў захвалявацца:

— Ну што, Васіль, пагаворым сур'ёзна?

Ён чакаў гэтага пытання, але не ведаў i цяпер, што рабіць — адразу адмаўляцца, нават ад размовы, альбо прыкінуцца зацікаўленым, ці здацца, ступіць на зусім новую для сябе сцяжыну. Урэшце, мусіць, ніякавата залыпаў, разгублена пазіраючы на зусім спакойнага, нават непарушнага, з лёгкай усмешкай сябрука.

— Буду гаварыць не толькі ад сябе, але i ад імя тых, хто ведае нашага Купалу, хто мае ў полі зроку i цябе...— зноў загаварыў Лідскі.— Адкуль знаюць цябе? Ды я расказаў... Я ў Вільні пільна прыглядаўся да вас усіх, як вы сябе называеце, сялянскіх сыноў. Нават больш — спакушаў вас самымі нечаканымі, дзёрзкімі гамонкамі, выяўляючы, хто што ведае, думае, робіць альбо будзе рабіць... Карацей, Васілевіч, Нямкевіч, Лашковіч — пена, а то нават i смецце, а вось ты саспеў ужо да важнай справы...

Цяпер Муха слухаў даволі паныла, апусціўшы галаву i адрачона пазіраючы на стол, дзе адна на адной ляжалі прачытаныя ім па-свойму цікавыя, але цяпер пагрозныя кнігі, рукапісы. Тут жа, побач, ляжала i невялікая, лёгкая рука Лідскага — на адным з яго тонкіх пальцаў быў пярсцёнак з вочкам, a ў вочку адлюстроўвалася Адамава галава. Цяпер Муха ўжо ведаў, што гэта за знак, a Лідскі не таіўся перад ім.

— Ну, дык што адкажаш? — запытаў Лідскі, варухнуўшы, а затым i паляпаўшы пальцам з пярсцёнкам на стале.

— Давай пагаворым.— Муха падняў галаву, але не зусім упэўнена зірнуў таму ў вочы.

— Добра,— усцешана прамовіў Лідскі.— Думаю, для цябе, адукаванага, кемлівага, ужо не сакрэт: здаўна былі, ёсць i будуць два вучэнні. Адно — няпоўнае, адмыслова пададзенае — для цёмнага натоўпу, а другое — сапраўднае, глыбокае, але схаванае — для выбраных... Так?

— Бадай, так.

— Не бадай, а якраз так,— ухмыльнуўся Лідскі, i нават праз акуляры было відаць, як у яго выпуклых чорных вачах заскакалі чорцікі.— Пра выбраных, пра эліту, пакуль што памаўчым. Пагамонім пра натоўп. У ім, у натоўпе, амаль увесь людскі род...

Лідскі прыбраў руку ca стала, пакруціў на пальцы свой важны пярсцёнак, а пасля звычайна, па-чалавечаму, скрыжаваў рукі на грудзіне i вольна адкінуўся на спінку канапы.

— Дык які людскі род? — нібы сам у сябе запытаў Лідскі.— Стракаты, канечне, але ў цэлым цёмны, жыве па жывёльных інстынктах: пралупіў вочы, напхнуў жывот, парабіў на кавалак хлеба, зноў за лыжку, дарваўся да чаркі, задаволіў сверб да кабеты, заваліўся ў пасцель... I так, лічы, усё жыццё... Праўда, некаторыя хочуць жыць іначай, задумваюцца i тое-сёе пачынаюць разумець... Адны з ix, шчырыя, з добрым сэрцам, але з невялікім розумам, спрабуюць «сказаць ісціну», «клікаць цёмны народ да лепшай долі», а то нават i «ўзбудзіць гнеў на узурпатараў i прыгнятальнікаў». Але што ў ix выходзіць? Не маючы падпоры, яны мітусяцца, гараць самі i нервуюць іншых, у тым ліку свой люд, уладу, за што ўрэшце трапляюць за краты, пакутуюць альбо нават i гінуць. Натоўп ix не разумее, спакойна аддае па згубу, хоць можа некалі i заплакаць па ix... Улада легка ломіць ix па аднаму... Ці не так, Васіль?

— Бадай, так,— адказаў ён. Ён мог бы паспрачацца, сказаць сваё, але не захацеў. Слухаў.

— Якраз такі лёс Васілевіча, Нямкевіча, Лашковіча,— з ноткамі непачцівасці пра былых сяброў сказаў Лідскі.— Разумнейшым трэба рабіць іначай. Не лямантаваць пра сваю відушчасць альбо пра больку, не лезці на ражон, a выбівацца з патоўпу i імкнуцца да тых, хто ведае ісціну i служыць ёй... Бывае, i яны, разумныя людзі з натоўпу, кладуць даволі важкі камень у сцяну таго велізарнага храма мудрасці i дабрачыннасці, што, кажу, будуецца са старажытнага часу... Дык вось, Васіль, ці хочаш ты ўкусіць кавалачак з яблыка пазнання, уве-даць шлях да сапраўднай ісціны, а то i паслужыць ёй?

У Мухі ўстрапянулася сэрца. Напраўду, на яго яны паклалі вока! Але што рабіць? Згадзіся — штосьці патайное ўведаеш, шмат у чым памяняеш думкі пра светастварэнне i пра назначэнне свайго «я», адным словам, пачнеш жыць зусім іначай, скажы «не» — можа, тады не толькі не дойдзеш ніколі да яблыні пазнання, але i назаўсёды будзеш адрынуты. Будзеш просты смяротны з цёмнага натоўпу. За кім пайсці? За Васілевічам альбо за Лідскім?

Той не зводзіў з яго ўчэпістага позірку, пасміхаўся. Можа, i цешыўся яго душэўнымі пакутамі.

— Хачу...— адказаў Муха, адчуваючы, што на пераноссі выступаюць кропелькі поту, а сам ён, бадай, упершыню за апошнія гады траціць волю, самавалоданне i аддаецца чужой сіле.

— Тады мусім пагаварыць шчыра i даверліва,— прамовіў Лідскі. I, здаецца, вельмі задаволена. Як пераможца.— Па сабе ведаю: пры такой размове хочацца пра тое-сёе запытаць. A іменна: чаму ўсё ж ёсць іншае, больш глыбокае, вучэнне? Чаму яно тайнае?

Муха квола ўсміхнуўся ў знак згоды. Кожны, мусіць, на яго месцы ў гэтую хвіліну паводзіўся б гэтак жа.

— Так,— пацвердзіў Лідскі,—Давай пагамонім. Цвяроза, без эмоцый. Скажам, давай глыбей паразважаем пра натоўп — гэта значыць чалавечы статак. Ён — вялікі, працаздольны, але з кепскімі норавамі ды са згубнымі страсцямі, супярэчлівы i неўладкаваны асілак, той жа Удовін-сын, як кажуць Нямкевіч i Васілевіч. Асілкаў i звычайных двухногіх жа трэба ўтаймаваць, акультурыць: навучыць кожнага не толькі працаваць, есці, спаць, наталяць пажаднасць, але i шукаць, прышчапляць высакароднасць, роўнасць, братэрства, гуманізм, асвету, любоў, бескарыслівасць, мудрасць, урэшце... Адным словам, трэба дабіцца гармоніі ды шчасця ўсяму чалавечаму роду. Але як гэта зрабіць? Мячом? Бізуном? Па-першае, лупіць між вушэй нібы не зусім прыстойна, па-другое, могуць вырваць з рук бізун, а па-трэцяе, сілаю зломіш, стопчаш, але не пераможаш. Значыць, найперш трэба добра ведаць чалавека, натоўп, яго душу i розум, спакусы, мары. Ведаючы, трэба змагчы кіраваць гэтым, знішчаць Зло i спраўджваць Дабро... Але ці разумна кожнаму хваліцца: я цябе, дурань, не толькі разумею, але i знаю, як цябе ўтаймаваць?! Ты — будаўнічы камень у нашых руках, мы будуем храм чалавечай любові, а растворам з'яўляюцца твае ж лепшыя пачуцці! Ці кожны ўсё гэта зразумее, захоча ачышчэння i ўдасканалення? Ці не дасць яшчэ табе па карку за тваю ж дабрачыннасць?

— Але ж...

— Гавары-гавары, калі ласка,— падбадзёрыў Лідскі.— Мы ж дамовіліся: пагамонім шчыра i даверліва.

— Сапраўды, давай, як ты кажаш, паразважаем шчыра i без эмоцый,— прамовіў Муха.— Усё, што ты прамаўляеш, гучыць прыгожа, дабрачынна. Але калі ўдумацца, дык ва ўсім гэтым ёсць i лабуда... I нашы дары найперш вяшчаюць пра Дабро, але правяць насіллем, з пагардаю да «сваіх сыноў i дачок», «рабоў божых». Т ы я, х т о х а в а е т а й н у , як ты кажаш, таксама за Дабро, але ж i ў ix ёсць пагарда да простага люду: яны ўсяго не кажуць яму, не любяць яго... I яшчэ. Хто i калі выбраў гэтую эліту? Чаму ў ёй толькі жменька шчасліўцаў? Чаму амаль увесь чалавечы род асуджаны на дзікасць, на парабкоўства? Гэта ж несправядліва! У аснове!

— Усё? — усміхнуўся Лідскі, выпрастаў рукі i пацёр ix.

— He,— прамовіў Муха.— Давай зазірнём, як кажуць, у корань. Вы даўно ўжо існуеце, нібы акультурваеце натоўп. Але ці акультураны ён? А па-другое, ці хочаце вы акультурыць яго? Ці параўняеце яго калі-небудзь з сабою? Няўжо леў прызнае сваім братам зайца? Адмовіцца ад сваёй крывапіўнасці, пачне есці траўку? Не. Леў заўсёды будзе львом, якія б прыгожыя прамовы ні гаварыў слабейшым... Дык ці не вашы словы пра дабрачыннасць — толькі легенда, казка? Ці не ўсыпляе імі эліта натоўпы, ці не сее яшчэ кепскія норавы, згубныя страсці, каб кожны чалавек разбэсціўся, апусцеў душой, пайшоў па руках i стаў разгубленай i паслухмянай авечкай у статку пастуха-ўладара? Канечне, чалавечыя пастухі смяротныя, паміраюць, дык трэба папаўняць, амалоджваць клан лепшымі з натоўпу, каб была жывучая сама ідэя...

Лідскі слухаў i хітаў галавой. З увагай, але з ухмылкаю.

— Хіба не такі (на словах гуманны, а на справе жорсткі, эгаістычны) сакрэтны саюз егіпецкіх жрацоў, паказаны, скажам, у рамане Пруса «Фараон»? Ці, шукаючы сэнс жыцця i ісціну, хіба не расчараваўся ў эгаізме i марнасці т ы х, х т о х а в а е т а й н у, П'ер Бязухаў з рамана Талстога «Вайна i мір»?

— Усё? — ухмыльнуўся Лідскі, i ў вачах яго бліснулі нядобрыя агеньчыкі. Можа, i ад усіх гэтых яго пытанняў.

— A хіба гэтага мала?

— Не, не мала,— згадзіўся Лідскі. А пасля ўздыхнуў.— Аднак i смецце ж яшчэ ў тваіх мазгах! Заўсёды былі, ёсць такія, хто альбо не разумее нас, альбо спрабуе ашальмаваць нашу ідэю... Успомні i яшчэ адзін літаратурны твор, «Братоў Карамазавых» Дастаеўскага. Там вуснамі Вялікага інквізітара добра расказана, які гэта велізарны цяжар — ведаць, захоўваць тайну светастварэння i будучага яго ўладкавання, тайну пазнання чалавечай душы, абчалавечваць натоўп, часамі i манячы яму... Дзеля яго ж!

Муха змаўчаў— рашыў паслухаць, што i як яму адкажа Лідскі.

— Канечне, вельмі цяжка ўдасканальвацца...— аднак той перавёў гамонку на іншае.— Нялёгка адмаўляцца ад усякіх спакус i страсцей — ад грошай, гарэлкі, пралюбадзейства, зайздрасці, кар'ерызму, пагоні за славаю... Аднак калі ты шчыра хочаш, каб усё чалавецтва змянілася, удасканалілася, дык пачні гэтае перавыхаванне з сябе!

«Спрытны! — усміхнуўся сам сабе Муха,— Хіцер Зміцер, але i Саўка не дурны!»

— А якое жыццё без спакус i страсцей? — на іншае перавёў гамонку i Муха. Каб перакінуць кладку праз прорву, што ўзнікала між імі.— Без чаркі, без жанчын, без уцех i эмоцый? Гэта шчасце ці бяда некаторых рэвалюцыянераў, якія, як пісаў Герцэн, жывуць аскетамі i намагаюцца ўсім з а г а д а ц ь свае погляды?!

— Не блюзнернічай, Васіль,— адчуўшы яго хітры ход, паружовеў Лідскі i пачаў ужо наступаць: — Адказвай: асмельваешся адмовіцца ад свайго ранейшага грэшнага жыцця i ўступіць у новае, высакароднае? Хочаш не толькі трапіць у выбраныя, але i ведаць, што i для чаго робіцца ў Расіі, у свеце? Жадаеш памагаць будаваць дабрачынны храм? Калі баішся ці не зможаш змяніцца, дык лічы: мы з табой сёння не гаварылі. Калі верыш у свае сілы, здолееш пераўвасобіцца, дык магу быць тваім паручальным...

...Праз дзень Лідскі прывіёў Муху ў адзін з пецярбургскіх прыстойных дамоў.

З хваляваннем ён зайшоў у першы, цемнаваты, пакой, дзе яны павесілі свае плашчы i капелюшы, пераходзіў у другі, таксама ca скупым святлом, дзе ix сустрэў чалавек у своеасаблівым уборы («Нібы арганісты»,— падумалася Муху) i дзе яму завязалі вочы мяккім мужчынскім кашнэ. Калі завузлівалі канцы на патыліцы, дык i яму, як некалі ў такой жа сітуацыі П'еру Бязухаву, ублыталі ў вузел i балюча нацягнулі валасы.

Пасля яго завялі за руку ў другі пакой. Там ён адзін пастаяў у апраметнай цемры, як i перасцерагаў Лідскі. Трэба было «падумаць пра сэнс свайго жыцця i пра патрэбу перамены яго ладу». Затым па ўмоўным стуку вызваліў вочы ад цёмнай павязкі i пры маленечкім агеньчыку свечачкі пабыў ля стала з чэрапам i Бібліяй, ля труны з чалавечымі касцямі, «ачысціўся», нават «памёр». Пазней адказаў на пытанні незнаёмцу, згадзіўся ўступіць у т а й н ы д а б р а ч ы н н ы с а ю з, адбыў асобныя, першыя, пасвячэнні i зноў з завязанымі вачыма трапіў яшчэ ў адзін пакой, дзе нібы сонны, нібы наяву («Што я раблю? — думаў.— Гуляю, забаўляюся дзіцячымі гульнямі ці здаю сур'ёзны экзамен?») расказаў нябачным людзям пра сябе, даў клятву на вернасць, прайшоў новыя абрады, пасля ўбачыў «малое» i «вялікае» святло — яму адзін i другі раз адвязвалі, накідалі, зноў прыбіралі кашнэ i спачатку пры цьмяным, а пасля i пры ясным святле паказалі, хто i што тут, у гэтым пакоі.

Ён убачыў перад сабой доўгі, накрыты зялёным сукном стол, а за ім — гурт звычайных пажылых i маладых, лысых i кучаравых мужчын у белых, здаецца, скураных фартухах, a ўперадзе стала, на старшынёўскім месцы, важна сядзеў пажылы сівы прыгажун у іншым, чым астатнія, уборы i з малатком у руцэ.

«Вось яны — выбраныя! — падумаў са здзіўленнем.— I вось што значыць паэтычны заклік «да волі», «да святла!».

Стаяў уражаны, ніякаваты i пазіраў на эліту, да якой трапіў так нечакана. Мужчыны ж азіралі яго насуплена, нават строга.

Убачыў: на адным баку стала ляжыць дыванок з незвычайнымі, найбольш з будаўнічага ўжытку, узорамі, на другім — белы чэрап i кніга. Насупраць, у сцяне, зіхацела электрычная, здаецца, шасціканцовая зорка.

Калі ён асвойтаўся сярод незнаемых людзей i новага для сябе асяроддзя (усё гэта было нібы не на зямлі, а на казачным Алімпе), прайшоў астатнія рытуалы. Пасля на яго начапілі белы фартух, пазнаёмілі, што значаць знакі на дыване — сонца, месяц, малаток, цыркуль, адвес, рыдлёўка, дзікі i кубічны камень, калоны,— пасадзілі, i яго праэкзаменаваў старшыня.

Старшыня, здаецца, быў задаволены, што ён адказваў стройна, як i вучыў Лідскі. I ўсе астатнія памякчэлі.

— Мушу дадаць, што наша работа цягнецца ад нараджэння (з часу ўступлення ў наш саюз) i да смерці,— сказаў пасля старшыня. Ад гэтай яго перасцярогі аж прабеглі мурашкі па спіне.— Калі захочаце па нейкіх прычынах пакінуць нас, дык гэта можна. Але i тады вы ўсё роўна павінны захоўваць нашу тайну. Раней, у сярэдневякоўе, кандыдату пагражалі забойствам, калі ён парушыць клятву. Вам як чалавеку гонару няма патрэбы пагражаць, аднак, помніце заўсёды, традыцый нашых мы не парушаем...

Пасля той прачытаў яму статус саюза, з якога ён тады найбольш запомніў тое, што кожнаму трэба быць у пакорлівым паслушэнстве, рабіць усё, што даручаць старшыя.

Затым Муха даў апошнюю клятву.

«...Я даклярую, што не буду запісваць, ні слова не апублікую пра нашыя сакрэты i не дазволю, каб гэта рабілі іншыя пры мне, каб па маёй віне не стала вядома наша тайнае мастацтва i тайныя містэрыі. Даклярую любіць братоў, найперш ix падтрымліваць рублём i словам, памагаць ім ва ўсім i на карысць ордэну аддаць апошнюю кроплю крыві...»

Урэшце яго пазнаёмілі з тайнымі знакамі, жэстамі i паролямі яго ступені (каб мог у Пецярбурзе, у Вільні, нават i за мяжой пазнаць сваіх), далі яму новае імя i прозвішча, а таксама паказалі тайны шыфр для перапіскі.

Калі вярнуўся ў Вільню, яго самі знайшлі віленскія браты. Спачатку ён быў радавы ў адной з іхніх ячэек, мала што значыў, слухаў ды назіраў, пра што гаворыць віленская інтэлігенцыя, дакладаў пра гэта на сваіх зборнях, а пазней, ужо ў Мінску, пачаў расці, дайшоў да Дзядзі. У апошні час Муха «апекаваў» тутэйшую творчую інтэлігенцыю.

Гэта — яшчэ не ўс'ё з тых вялікіх тайн, што Муха насіў глыбока ў душы. Яшчэ з Вільні цягнулася яго повязь з ахранкаю — ён, як жартуюць, «працаваў аж на тры разведкі».

...Цяпер, позняй ужо ноччу, чамусьці збаяўшыся ўсяго свету, свайго жыцця, смерці, Муха цяжка ўздыхнуў i перавярнуўся на другі бок. Ды сон усё роўна не ішоў.

«Даб'юцца чаго нашы ў Петраградзе альбо не? — падумаў,— Што чакае ix, нас тут — перамога альбо Сібір?»

РАЗДЗЕЛ ТРЭЦІ

1.

Васілевіч i сёння прачнуўся на досвітку.

Крыху пачакаў, калі само па сабе пасвятлее ў невялікім, з адным акном пакоі (каб не запальваць лямпы i не траціць апошняй газы), а пасля ціхенька падняўся са свайго даўно ўжо неадлучнага матраца, які i тут, у Мінску, рассцілаў нанач на падлозе, i неўзабаве сеў за стол. За сённяшнюю раніцу хацеў закончыць новае апавяданне i, можа, нават накідаць план новага гісторыка-этнаграфічнага нарыса па культуры Беларусі дванаццатага стагоддзя. Пра ранейшыя, дзевятае — адзінаццатае, стагоддзі напісаў ужо тое-сёе.

Цяпер, пішучы, адчуў: прачнулася i Таня, але ляжыць ціха. Каб не заміпаць яму i не пабудзіць дзяцей (старэйшы сын i большая дачка спалі на змайстраваным ім палочку, серадольшая дачка — з Таняю, а малодшы сын — у калысцы-люляйцы, падвешанай да столі, над яго штоночным лежбішчам). Л заадно, канечне, Таня разважала-гадала, што даць сёння на сняданак. Выйшлі грошы (нават тыя, што Сямён пазычыў у Мухі), скончыліся харчы. Засталося толькі па жменьцы круп i макаронаў ды пару сухароў. Што мелі вартага з адзення альбо пасуды, усё ўжо выменялі на рынку на яду за гэтую халодную зіму (a ў вайну, як ужо ўпэўніўся i сам, зімы не толькі халодныя, але i галодныя, ярыя на хваробы).

Неўзабаве Таня не выцерпела ляжаць i, як пачуў, а заадно i ўбачыў краем вока, узяла з біла i накінула на худыя плечы паношаны, выцвілы халат, апусціла долу тонкія погі i пачала расчэсваць доўгія, некалі чарнявыя, а цяпер пасівелыя валасы. Па тым, што раз-пораз цяжка ўздыхала i тут жа ўтаймоўвала дыханне, а пасля моўчкі, не павітаўшыся, выйшла з пакоя, зразумеў: i сёння не задаволеная, што ён піша («слепіць вочы ды марнуе паперу», як лічыла), а не гаспадарыць, як умее, да слова, глядзець сям'ю гаспадар Сапукевіч — рабочы мінскай ваеннай майстэрні. Яму ж i цяпер жончынае незадавальненне паддавала абурэння, злосці — i ў такія хвіліны ўзбуджэння пісаў надзіва лёгка i, здаецца, складна.

Пазней, калі дробненькім i крываватым почыркам спісаў не адну старонку, душой адчуў: прайшло ўжо гадзіны са тры, дык час ісці на працу. Пра гэта напомніў i голад — так захацелася есці, аж забалеў жывот.

«Паснедаю, а заадно i паабедаю ў вайскоўцаў»,— падумаў, пакідаючы пісьмовы стол: сёння павінен быў з раніцы ехаць па клопатах статыстычнага камітэта ў Грэнадзёрскі корпус Другой арміі Заходняга фронту.

— Садзіся, перакусі,— ужо спачувальна сказала яму Таня на цеснай (адной на дзве сям'і) кухні, калі забег туды, каб хоць шклянкай вады абхітрыць жывот i перабіць голад.

Як падняў вочы на жонку — кволую, з вытырклымі, вострымі лапаткамі на спіне, сагнутую, зморшчаную, заўсёды сумную,— дык адразу адпалі крыўда i злосць, а нагарнулася спагада i нават шкадоба: некалі выратаваў яе ад смерці, узяў з дзіцем, але ні ёй, ні сабе шчасця не здабыў. Як была галетніца, такой i засталася. I яшчэ горай— адно аднаго не пакахалі, толькі прыцерліся душа да душы i жывуць разам дзеля дзяцей — калі мусіў уцякаць у свой час з Вільні ў Мінск, думаў заадно i абарваць усе свае пакуты, пакінуць яе. Але не змог. Пашкадаваў. Яна ж, як i кожная кабета з такім лёсам, здалася, нават скарылася сваёй долі, але насіла ў душы ўспыхі гневу, папрокі, жаночую помслівасць. Каб не баялася, што пакіне яе з дзецьмі, то была б болей агрэсіўная.

Ён моўчкі сеў за гаспадароў, накрыты белым, у шэрыя клетачкі, настольнікам стол, а Таня падала яму кубак гарбаты (без цукру) i два скрылікі нацёртага часнаком i высушанага чорнага хлеба.

— Дзякую,— прамовіў, стараючыся не пазіраць на яе тонкія, з выпуклымі сінімі жыламі рукі.— Затрымалі ў гэтым месяцы паёк, дык вось i цяжка... Пазычу сёння яшчэ ў Мухі, дык заўтра купім бульбы, селядцоў.

Яна не абзыўнулася, толькі, нібы не верачы, жаласна перасмыкнула бяскроўнымі вуснамі i перабівіста ўздыхнула. Гэтак жа, не пазіраючы адно на аднаго ды не прытуліўшыся, i разышліся. Цалаваліся яны рэдка, як кажуць, рады ў гады.

— Ну, я пайшоў. Вярнуся позна,— буркнуў на адыход.

На дварэ пачуў палёгку. Можа, i ад светлай, марознай, з маладым чырвоным сонцам раніцы, можа, i ад таго, што вырваўся нібы з цёмнай i ўдушлівай нары, апынуўся сам-насам i ў хуткім руху. У сумныя альбо пакутлівыя хвіліны любіў быць адзін i ехаць, ісці-брысці хоць на край свету. Цяпер нават не падакараў сябе, што не сказаў цёплага слова Тані, не суцешыў i не прылашчыў, хоць ёй, можа, не стала б лягчэй. Шпарка крочыў, прагнуў усяго новага.

«Не, Сямён. Ты не муж, не бацька...— гаварыла яму не раз Таня.— Табе не трэба было шкадаваць мяне, жаніцца. Ты не ўмееш жыць для сям'і. Ты жывеш для нечага іншага. Ты мучышся сам i мучыш усіх, хто ля цябе. Ты ніколі не будзеш шчаслівы сам i нікому шчасця не прынясеш. Такая ўжо твая няшчасная планіда...»

«Планіда-планіда! — аж зазлаваў прыспешваючы крок.— А як жыць іначай?»

Блізкая Курасоўшчына, мінскія ўскраіны былі ўжо ажылыя: з комінаў цесна прылепленых адна да адной драўляных хат ляніва падымаліся ўгору дымы, вакол чуліся людскі тупат i гоман, рыпы калодзежных жураўлёў, віск галодных свіней —усе тыя явы i гукі, што неад'емныя ад гэтай, вясковай, часткі горада. Злева, воддаль, узбуджаўся i цагляны горад — дымеў, гуў, піпікаў, падаваў заводскія гудкі.

Калі па сваім завулку прышыбаваў на Малагеоргіеўскую вуліцу i ў глыбіні панадворка ўбачыў знаёмы невысокі, накрыты чарапіцай, з парасхілянымі аканіцамі драўляны дом, а за ім — садок, студню, дык міжволі запыніў крок i ўталопіўся позіркам на крайняе акно. У гэтым доме жыве Змітрок Бядуля з сёстрамі, a ў пакоі, на акно якога ён пазіраў, кватаруе Максім Багдановіч. Васілевіч часта, асабліва па нядзелях, сюды заходзіць, каб пагаманіць з творцамі.

Цяпер Васілевіч пазіраў на невялікае акно, на шыльдачку з нумарам 12 з асаблівым пачуццём: сёння тут яшчэ ёсць Максім Багдановіч, але ўвечар яго тут ужо не ўбачыш. Хворы паэт мусіць ехаць на поўдзень.

Багдановіч сядзеў каля акна — былі відаць яго схіленая галава з капой адгэтуль, воддаль, цёмных валасоў, а таксама плечукі з накінутай на ix студэнцкай цёмнай (а на самай справе зялёнай) курткай. Ці пачуў яго рыпучыя на марозе крокі, ці адчуў учэпісты позірк, дык падняў галаву i зірнуў сюды, на вуліцу. Усміхнуўся, махнуў рукой. Сямён памахаў у адказ, але не запыніўся, не звярнуў, каб зайсці ў кватэру. Не варта замінаць, няхай пабудзе адзін, хоць крыху яшчэ папіша ў дзень развітання з роднаю зямлёй. Убачацца пад вечар. У «Беларускай хатцы».

Васілевіч адыходзіў ад знаёмай гасціннай хаты, a ў душы рос, мацнеў ужо іншы боль — па Багдановічу. Той вельмі хворы, яму мусова трэба ехаць да цяпла i лячыцца, але гэты ад'езд тужлівы. Цяпер усе з тутэйшай інтэлігенцыі хінуцца, горнуцца да Максіма i яго паэзіі, як імкнецца ўночы да агеньчыка змардаваны падарожны, а вось хутка, ужо заўтра, гэтага ваблівага цяпельца тут не будзе.

Васілевіч, лічы, бег — у парыве невясёлага настрою. Сёння яго ўвагу не закрануў знаёмы назойлівы, стракатлівы гул. Той гучнеў i набліжаўся з баранавіцкага боку. Праўда, неўзабаве Васілевіч не вытрываў i зірнуў угору ca злосцю: у блеклаблакітнаватым, з рэдкімі вадзяніста-белымі, падружоўленымі воблачкамі небе ляцеў цёмны жалезны каршун — аэраплан.

Нямецкія аэрапланы заяўляліся над прыфрантавым Мінскам кожны дзень, найчасцей раніцай, i да гэтага ўсе ўжо прывыклі. Аэрапланы прыляталі ў разведку альбо часамі нават i бамбілі — імкнуліся пашкодзіць ваенныя заводы, майстэрні, склады, вакзалы ці электрастанцыю.

Сёння пагрозная жалезная птушка-госця не даляцела нават да Малагеоргіеўскай вуліцы: з засцянковых садоў затахталі схаваныя i дагэтуль прытоеныя зеніткі. У небе пачалі ўспыхваць агеньчыкі i заяўляцца клубы сіняга, з ружовым подсветам ад сонца дыму. Л'ётчык, убачыўшы разрывы снарадаў, павярнуў аэраплан, скінуў на самым канцы горада — можа, i на поплаве — бомбы і, ратуючыся, паспешна ўцёк.

«Цяцеры! Не збілі!» — загневаўся Васілевіч на зенітчыкаў. Нібы якраз гэты аэраплан быў вінаваты ва ўсіх бедах i няшчасцях. У яго i знаёмых яму людзей.

«Праклятая вайна! — ішоў i гарэў ад гневу, болю.— Хутка ўжо тысячу дзён мучыш, губіш свет...»

2.

Пад абед Васілевіч выйшаў з цягніка на невялікай станцыі Пагарэльцы Аляксандраўскай чыгункі, непадалёку фронту, пад Баранавічамі.

На расчышчаным ад снегу, шчодра аблашчаным сонцам, цёплым тупкім пероне яго, як i іншых пасажыраў, сустрэў вайсковы патруль, праверыў дакументы, а на станцыі ваенная камендатура дала яму часовы пропуск, каб яго пусцілі туды, дзе стаялі першая i другая дывізіі патрэбнага Грэнадзёрскага корпуса. Праўда, сёння i тут адчуліся петраградскія «чрезвычайные обстоятельства»: яго старанна абмацалі з ног да галавы, шукаючы крамольных папер. Капітан, які аддаваў загад фельдфебелю абшукаць, так i запытаў: «Подстрекательских бумаг, листовок, воззваний не везете?» Праўда, знаёмы пісар, выпісваючы пропуск, зычліва падказаў, што можна пад'ехаць — на аўтамабілі палкоўніка ca штаба корпуса.

Гэты аўтамабіль стаяў за старой i пахіленай драўлянай агароджай станцыі, паблізу ўзброенага вартавога. За рулём ваеннага легкавіка сядзеў малады, з заліхвацкімі вусікамі прапаршчык i чытаў тоўстую, абгорнутую газетай кнігу. На Васілевіча зірнуў пагардліва, буркнуў, што ўзяць пасажырам без дазволу не можа. Яго ж начальнік, пажылы, арыстакратычнага выгляду палкоўнік, заявіўся тут не хутка, калі Васілевіч ужо i патаптаўся, i абгледзеў да драбніц некалі далёкую i невядомую, а цяпер слынную для ўсёй Расійскай імперыі станцыйку — вузкія, доўгія мурзатыя склады, штабелі шпал i рэек, блізкі бярозавы гаёк i сасновы лес за ім, дзе, як ведаў, стаяць зеніткі,— нагледзеўся, як з радасцю смакуюць галубы талую ваду ў невялічкай лужыцы пры шпалах.

Палкоўнік паблажліва i зверху зірнуў на яго, невысокага, ды на ягоны злямчаны капялюшык i старое паліто, як можа пазіраць напоўнены армейскай уладай i самалюбствам вайсковец высокага чыну на розных «лайдакоў» — цывільных, якія «мала сочаць за сабой, разбэшчаныя i сапсаваныя людзі». Махнуў рукой на задняе сядзенне («Садзіся!») i пасля, калі паехалі, маўчаў. Васілевіч толькі пазіраў на яго падпацелую спадыспаду фуражку i шынель, на бялюткі каўнерык i маршчыністую, але гладкую, файна выгаленую шыю.

Па сваёй службе Васілевіч не быў у Трэцяй (штаб у Полацку) i Дзесятай (штаб у Маладзечна) арміях, але вось сюды, за Стоўбцы i пад Баранавічы, у Другую армію (штаб у Слуцку), прыязджаў досыць часта, дык ужо ведаў, якія стаяць тут часці i як яны ваююць, якое ў ix побытавае жыццё-быццё. Ён ужо не здзіўляўся, што грэнадзёры, надта афіцэры, да якіх ён ехаў, фанабэрыстыя. Амаль усе грэнадзёры — са старадаўняга прывілеяванага корпуса, падабраныя з Маскоўскага гарнізона, «Масквічы», як на ix казалі. Афіцэрамі былі дваране i кадравікі. Корпус сярод часцей Другой арміі, хоць таксама знаходзіўся недалёка ад ворага, займаў выгадныя мясціны: па-першае, трымаўся паблізу важнай чыгункі, па якой яму прысылалі свежую пошту, пасылкі з Масквы i Петраграда, а высокае начальства магло i пад'ехаць у абодва цэнтральныя ў Расіі гарады альбо тут сустрэць родзічаў, гасцей (у тым ліку i замежных), а па-другое, прыкрываючы пазіцыі па Слонімскім тракце, корпус стаяў на вузкай умацаванай артылерыяй, i галоўнае, сухой плошчы. Калі i іхнія блізкія суседзі, казакі ля Нясвіжа i Туркестанскія часці на стаўбцоўскай i налібацкай землях, таксама не маглі вельмі наракаць на кепскі побыт, дык іншыя суседзі гаравалі па-сапраўднаму. Нават больш — апынуліся ў пекле. Да слова, 3-ці Сібірскі корпус сядзеў паўночней, у лесе i каля Нёманскай нізіны альбо па ёй, a некалькі іншых карпусоў, у тым ліку дзевяты i пяцідзесяты, макрэлі, гнілі ў палескіх балотах. Дык вось, можа, i ад гэтай шчаслівейшай, долі, як гаварылі, «у грэнадзёраў моцны дух», яны тут — «апора рускай арміі».

Мінаючы фальваркі, вёсачкі, Васілевіч бачыў знаёмы панылы краявід, ужо які час неад'емны ад гэтай зямлі: пазіцыі ў лесе, на ўскрайку альбо на полі — укапаная артылерыя, бліндажы, акопы, пакручастыя хады-норы паміж лініямі абароны, дамы-штабы ca сцягамі часцей, даўжэзныя акопы-казармы, выкладзеныя з тутэйшага страявога лесу альбо гаспадарскіх гумнаў, кухні, салдаты i салдаты ў шэрых шынялях...

Калі ні едзь, дык заўсёды i ўсюды поўна ix, небарак. То ідуць пахмурныя з вінтоўкамі да першай лініі акопаў ці ад яе строем, то сядзяць гуртам ля агню, грэюцца i кураць, то маршыруюць па тупкім пляцы ці сякуць дровы, чысцяць коней, то блындаюць па вясковых вуліцах з падвешанымі рукамі.

Паблізу вёскі Вольная, што была вёрст за пятнаццаць ад Баранавіч, аўтамабіль спыніўся нечакана, дык Сямён у задуменні аж ткнуўся лбом у палкоўніцкі наадэкалонены карак. Шафёр з'ехаў з гладкай, садранай салдацкімі рыдлёўкамі ледзь не да зямлі дарогі крыху правей, да накіданай гурбы снегу, а злева, таксама ля снежных узгоркаў сталі вайскоўцы: узброены малады салдат i зусім яшчэ юны падпаручнік трымалі пад канвоем двух пажылых абяззброеных i без папруг салдатаў.

Палкоўнік не вылез з машыны, адчыніў толькі дзверцы i паклікаў пальцам да сябе падпаручніка.

— Чые? — строга запытаў.

— Шостага грэнадзёрскага палка, ваша высокаблагароддзе,— казырнуў i аддана выпаліў той. Відаць, зусім нядаўна прыехаў сюды, бо быў чысценькі, адпрасаваны, бадзёры, яшчэ без змучанасці, што былі ўжо не толькі ў салдат, але i ў афіцэраў, якія ваявалі з першага дня вайны i за гэты час удосталь сербанулі ліха. Гэты, канечне, прагнуў сутычак з ворагам, подзвігаў, узнагарод, але ў сапраўдных баях яшчэ не быў.

— За што арыштаваны салдаты?

Тыя — адзін высокі i вусаты, другі малы ростам i бязвусы, абодва ў зношаных шынялях i абутку, маршчыністыя, загарэлыя, але з блеклымі вачыма — абыякава адвярнуліся і, моршчачыся, адрачона пазіралі ўбок.

Хадзілі да варожых пазіцый i абменьвалі хлеб на табак i гарэлку, ваша высокаблагароддзе.

— Жах! — выкрыкнуў у гневе палкоўнік,— I гэта— грэнадзёры! Любімцы яго вялікасці! Што ўжо гаварыць пра іншых?!

— У суседзяў, ваша высакаблагороддзе, яшчэ горш. Салдаты ходзяць да непрыяцеля ў госці i прымаюць непрыяцельскіх салдат. Вядуць антываенныя размовы, дэзерціруюць...

Палкоўнік змаўчаў, толькі рэзка адкінуўся — ад натугі ды злосці аж пачырванелі яго вушы i шыя.

— Вядзіце арыштаваных, падпаручнік,— буркнуў ён не ў меру шчыраму маладому афіцэру і, не зважаючы на яго казыранне, ляпнуў дзверцамі, кіўнуў шафёру, каб ехаў далей. Не налічыў патрэбным ні з падначаленым, ні з цывільным Васілевічам гаварыць пра толькі што пачутае, сядзеў надзьмуўшыся як індык, толькі час ад часу нервова i дакорліва хітаў сам сабе галавой.

Васілевіч таксама не сказаў ні слова, хоць у яго аж зрываўся з языка кпін на «любімцаў яго вялікасці», «сапраўдных рускіх воінаў». Стрымаўся. Ведаў: з вайскоўцамі, ды яшчэ высокага чыну, жартаваць не варта. Ды яшчэ ў т а к i час пра т а к о е армейскае!

3.

Калі справіў клопаты ў штабах Першай i Другой грэнадзёрскіх дывізій (пра фураж i харч для арміі) i вяртаўся назад, Васілевіч міжволі наткнуўся ў вёсцы Вольная на сходку.

На сонечным двары вялікай казармы-акопа, рассеўшыся абапал некалькіх радоў даўжэзных дашчаных сталоў, палуднавала, відаць, сама меней паўроты. Салдаты i унтэр-афіцэры ca смакам сёрбалі суп (гарохавы, як пасля агледзеў Васілевіч). Афіцэраў побач з імі не было. Яны, канечне, пайшлі ў сваю сталоўку.

З краю пляца, пасярэдзіне, стаяла некалькі вайскоўцаў. Але прышлых, як адразу было відаць. Яны перакідваліся жартоўнымі рэплікамі з тымі, хто сядзеў i палуднаваў — раз-пораз чуліся па-мужчынску залівістыя i здаровыя ўсплёскі смеху.

Калі падышоў блізка, Васілевіч заўважыў: сярод афіцэраў i салдат, якія стаяць, знаходзіцца i яго мінскі знаёмы, статыст Міхайлаў. Бачыў ужо не раз i тых, хто быў побач з ім, ды толькі не ведаў усіх па прозвішчах. Толькі вось падпалкоўніка, які стаяў побач з Міхайлавым, запомніў: Каменшчыкаў, з мясцовага палка.

Міхайлаў — сярэдняга росту, каржакаваты, не то з шэрымі, не то з блакітнымі вачыма, з каштанавымі вусікамі, у афіцэрскай форме, але без пагонаў — найбольш i жартаваў з салдатамі. Ён, як ужо ведаў Васілевіч, умее спачатку праз пацешкі ды кпіны, а пасля i ўсур'ёз распытаць ці расказаць усё, што трэба. Вось услед за іншымі зірнуў на яго, здаецца, паказаў сябрам нейкі супакаяльны знак, махнуў яму для прывітання рукой i зноў павярнуўся да салдат.

— A які, хлопцы, апетыт?

— На апетыт не скардзімся, ды абед не ахвоць...— адказаў вусаты пажылы салдат, які сядзеў насупраць. Відаць, «стары» альбо прызыўнік другога разраду.

— A ў суседніх, не ў прывілеяваных, часцях, увогуле па ўсім фронце амаль няма хлеба i мяса,— пахітаў галавою Міхайлаў.— Даюць гнілую воблу, поснае чачавічнае пойла...

— I ў нас, вашблагародзь, не густа. Гарошына, жырынка не могуць знайсці адна адну...

— A калі яшчэ паўгода, год ці болей пасядзім у акопах, дык не будзе ні гарошыны, ні жырынкі...

— Што праўда, то праўда, вашаблагародзь... — уздыхнуў вусач.

«Бач, як спрытна, праз салдацкі жывот, дабіраецца да душы...— падумаў Васілевіч.— I гэтыя размовы — не размовы земца...»

— Ваша высокаблагароддзе,— падняўся з-за крайняга стала i павярнуўся да падпалкоўніка Каменшчыкава пажылы фельдфебель.— Асмельваюся заўважыць: гэта — зусім непажаданыя для фронту, азбуральныя размовы... I вы, як старэйшы па званні, асмелюся заўважыць, павінны спыніць ix...

Міхайлаў зірнуў на «вернага служаку» пагардліва, а потым з запытаннем акінуў красамоўным позіркам салдат: што — не хочаце гаварыць пра свае беды, жадаеце i далей карміць у акопах вошай?!

Старэйшыя салдаты пазіралі з разуменнем, але не спяшаліся выяўляць свае думкі, а маладзейшыя, навабранцы, зыркалі з цікаўнасцю ды з некаторай насцярогаю.

Парушыў маўчанне вусач-гаварун:

— Што ні кажы, зацягваецца гэтая каша...

— Вось іменна, паны грэнадзёры! — падхапіў яго словы Міхайлаў.— Вайна, разруха не толькі зацягваюцца. Яны ўжо становяцца невыносныя, пагібельныя. Прызнаемся: усе мы, апранутыя ў армейскія шынялі, цывільныя, чакалі 14 лютага як збавення. Спадзяваліся: вось зноў начне засядаць Дума, дык урэшце мудра ўсё ацэніць, пачне шукаць міру, запыніць народныя пакуты, падбае пра хлеб, зямлю. Але ні цар, ні Дума так не разважалі i не разважаюць. Нас зноў хацелі атуманіць прыгожымі словамі, патрыятычнымі прамовамі. Ды расійскі рабочы люд, найперш петраградскі, не такі ўжо сляпы i даверлівы, як быў дванаццаць гадоў назад. Ён у свой час дорага заплаціў за свой давер. Дык цяпер не кінуўся да Таўрычаскага палаца салідаравацца з буржуазіяй (праўда, яе лібералы апраўдваліся: бачыце, люд не супраць нас, бо не замінае нам. Як i мы, хоча весці вайну да канца). A ці гэта так на самай справе? Прызнайцеся: вам вельмі хочацца гінуць, марнець тут без пары без часу? Не пад'юшчвае ўжо злосць тупнуць нагою альбо i наставіць штык: годзе, цар-бацька, паны, бойні! Мы не ведаем, за што, за каго кладзём галовы, льём кроу, пакутуем! Нам надакучылі вашы гульні! Мы хочам дадому — да сям'і, да мірнай работы!

Міхайлаў на хвіліну замаўчаў — усе пазіралі на яго з увагаю, з уражлівым здзіўленнем.

— Што добрае прынесла нам вайна? — запытаў нібы кожнага Міхайлаў.— Нічога. Бо мы страцілі ўжо мільёны людзей, здаровых, дужых, ператварылі ў калек, вар'ятаў, сірот, удоў, набылі ваеннае прыгоннае права на заводах, рабства i разарэнне ў вёсках, голад, дарагавізну... Карацей, наша слаўная Русь-матухна п'е горкую чашу пакут i пагібелі. Толькі жменька жываедаў хоча доўжыць вайну, бо нажывае на народнай крыві багацце. Тарбахваты ўсіх сартоў спраўляюць баль на касцях рабочых i сялян, салдат. На варце ўсёй гэтай драпежнай браціі непарушна стаіць цар.

Міхайлаў яшчэ раз на міг перапыніў размову, каб паўза памагла салдатам зразумець тое, пра што ён гаворыць. I ён дабіўся свайго. «Які смелы!», «А праўду гаворыць!» — здаецца, гаварылі ўсіхныя вочы.

— Маўчаць i назіраць ужо злачынна,— пачаў далей прамаўляць Міхайлаў (у яго прамове апроч сваіх былі словы i з лютаўскай лістоўкі Пецярбургскага камітэта РСДРП(б).— Іншага выйсця, акрамя народнай барацьбы, няма. Трэба разагнаць царскі ўрад, скінуць самога цара i, не адкладваючы, запыняць вайну. Заадно трэба дабівацца: Расійскай дэмакратычнай рэспублікі, 8-мі гадзіннага рабочага дня, перадачы ўсіх памешчыцкіх зямель сялянам! Таму, зразумейце правільна, цяпер н а с т а ў ч а с а д к р ы т а й б а р а - ц ь б ы з самадзяржаўем!

Узрушаныя салдаты аж перасталі есці, слухалі з прагнасцю.

— Рабочы люд Петраграда, кажу, выйшаў ужо па рашучую бітву за сваё чалавечае жыццё. Сёння-заўтра там, можа, возьмуцца нават i за зброю. І ўрад, i рабочы люд. Сёння-заўтра, бадай, i рошыцца: хто каго?! У барацьбе, бітве, можа, пераможа i народ. Упершыню за нашу шматпакутную гісторыю. Таму, браты па шынялях i пакутах, паду-майце, што гэта за бітва, дзеля чаго, i не згаджайцеся, калі вам альбо такім жа, як вы, загадаюць ісці задушыць рэвалюцыю альбо яе перамогу. Ад нас, армій Заходняга фронту, цяпер многа значыць. Мы сваёй вытрымкай, спачуваннем можам падтрымаць нашых жа петраградскіх братоў, але мы сваім паслушэнствам, жорсткасцю, сваёй вялізнаю сілай можам i патапіць ix у крыві. Дык, паўтараю, не павернем штыкі супроць свайго народа i нікому не дазволім праліць народную кроў! Хопіць, каб армія была жандармам, катам!

Міхайлаў замоўк. Яго словы, здаецца, ашаламілі ўсіх. Можа, дагэтуль усе i не чулі такіх крамольных прамоў, такіх заклікаў.

«Ясна,—усміхнуўся сам сабе Васілевіч.— Не «проста сумленны грамадзянін» гэты Міхайлаў!»

У гэтую нямую хвіліну фельдфебель, які ўвесь час пацепваўся, курчыўся, нібы ад болю ў жываце, паспрабаваў ціха падняцца i неўпрыкмет знікнуць. Але, як выходзіць, з гурту Міхайлава пільна за ўсім сачылі: адтуль шустра вымкнуў малады, з заліхвацкімі вусамі салдат (Пралыгін) i тыцнуў у рабрыну фельдфебелю кулаком, абсадзіў на лаву.

— Спакойна, баця! — ціха, але цвёрда шапнуў.— Пасядзі.

Той, бачачы пільнасць агітатараў i спагаду да ix салдат, угнуўся i затаіўся як мыш пад венікам. Толькі калюча свідраваў нечаканых гасцей чорнымі вочкамі ды час ад часу кусаў свае невялікія, напалову ўжо сівыя, знізу падсмаленыя вусікі.

— Дык помніце, хлопцы, пра тое, што пачулі! — нібы не заўважаючы, што адбылося з паслужлівым фельдфебелем, напомніў Міхайлаў.— Бо, паўтараю, скора, можа, прыйдзецца i нам, Заходняму фронту, сказаць сваё слова, вырашаць лёс усёй Расіі.

Міхайлаў замоўк: падпалкоўнік Каменшчыкаў тузнуў яго за локаць i паказаў вачыма на доўгую вуліцу. На ёй, узбоч сялянскіх хат, гародаў i садоў (платоў не было, ix, канечне ж, разабралі салдаты на паліва), паказаўся афіцэрскі гурт. Міхайлаў, пасяброўску ўсміхаючыся, махнуў рукой салдатам (некаторыя з ix таксама прыязна памахалі яму ў адказ) і, накульгваючы, пакінуў пляц. Услед за ім падаліся i яго сябры — малады вусаты салдат падхапіў пад локаць фельдфебеля i павёў з сабою. Зводзіў, каб той не пабег наюджваць начальству пра агітатараў. Васілевіч пашпарыў наўздагон, каб апынуцца побач з Міхайлавым.

Дагнаў, пайшоў побач.

— Ну здарова, калега! — усміхнуўся, хітра прыплюшчыў той свае цёплыя, але ўчэпістыя вочы.

— Здароў, Міхась,— паціскаючы невялікую, але дужую руку, усміхнуўся i Васілевіч. Ён які ўжо час абеларушваў імя Міхайлава, i гэта цешыла таго.— Сёння ўжо не адмовішся, што «разгаварыўся выпадкова», «сказаў шчыра, па-чалавечаму»... Сёння ты паказаў ужо свой сапраўдны твар...

— Ну i хто я, Сямён Апанасавіч? — хітра прыплюшчыў вочы Міхайлаў, які называў яго на «ты», але калі-нікалі, найчасцей пры вясёлым настроі альбо пры спрэчцы, i, як кажуць, выкаў.

— Самае меншае — сацыял-дэмакрат...

— А вы не так думаеце пра цара i яго зграю? — зусім не збянтэжыўся, а па-ранейшаму з усмешкай запытаў Міхайлаў, чыкільгаў, спяшаўся, каб хутчэй сысці адгэтуль.

— Амаль,— прамовіў Васілевіч.

— Дык i вы, Сямён Апанасавіч, сацыял-дэмакрат!

— Смелы ты! Агітуеш у самых вернападданніцкіх часцях!

— Сёння — што?! — махнуў рукою Міхайлаў.—

У час збеглі! A ўчора рэакцыйнае афіцэрства ў суседнім палку хацела арыштаваць як «правакатара», «нямецкага шпіёна» i пад канвоем завезці ў Мінск, у штаб фронту. I арыштавала б, каб не яны,— кіўнуў на таварышаў, якія ішлі паперадзе i ззаду,— ды не салдаты-спачувальнікі...

Азірнуўшыся i ўбачыўшы, што таварышы вядуць з сабою i перапалоханага нізкага тоўстага фельдфебеля, Міхайлаў зморшчыўся:

— Адпусціце, хлопцы, гэтага пса. Ён будзе трымаць язык за зубамі, каб рана-позна ад сваіх жа не атрымаць кулю ў спіну...

Паблізу сасновага маладняку фельдфебеля сапраўды адпусцілі, i той, раз за разам азіраючыся, подбегай пашпарыў у вёску — ці ўцякаў з бояззю, каб, дай бог, не накухталялі, ці імкнуўся, каб далажыць начальству пра сённяшніх візіцёраў. Астатнія вайскоўцы па-ранейшаму суправаджалі Міхайлава—відаць, каб правесці праз усе армейская заслоны i пасадзіць на цягнік.

«Калі Міхайлаў гэтак агаліў сваё сэрца, дык папраўдзе ў Петраградзе выбух...» — падумаў Васілевіч.

— Слухай, Сямён, які ўжо час хачу запытаць у цябе пра адну рэч,— перапыніўшы яго думкі, ужо без жартаў, а сур'ёзна загаварыў Міхайлаў.— Як бачу, ты знаёмы з Пятлюрам з Земгарсаюза. Філасофствуеце, ходзіце разам на літаратурна-тэатральныя вечары і, як кажуць, абодва вы тут лідэры па нацыянальных пытаннях... Дык хто ён, гэты твой цёзка?

— Як i ты — земскі служачы,— усміхнуўся Васілевіч.

— Толькі што ты выявіў: я — сацыял-дэмакрат. А хто Пятлюра? Сур'ёзны літаратар? Тэатральна-рэстаранная багема? Дэмагог? Пазёр? Авантурыст?

Украінскі нацыяналіст? Карацей, што за птах?

— Хто ведае, Міша, якія птахі i дзеля чаго наляцелі сюды за апошнія гады з усёй імперыі?! — пажартаваў Васілевіч.— Адзін бог знае, хто такі Пятлюра альбо, скажам, хто такі на самай справе ты ці твае сябры — Любімаў, Магілеўскі, Ландар ці вось падпалкоўнік Каменшчыкаў, з якім таксама бачу вас часта?! Kaгo ў нас цяпер няма! I рускія, i ўкраінскія, i польскія, i латышскія, i яўрэйскія дзеячы самых розных адценняў! Паспрабуй разбярыся ва ўсіх, калі не можаш разабрацца нават у самім сабе!

— Я сур'ёзна, Сямён,— прамовіў Міхайлаў.— Я ніяк не зразумею, што тут робіць якраз гэты певень. i ў Мінску, i асабліва тут, у Другой арміі, у Нясвіжы, у 5-й пяхотнай дывізіі, дзе шмат маларосаў, вядзе нейкія шэпты-гешэфты са сваімі землякамі, збірае тайныя сходкі, кажуць, нават мае нейкую сваю праграму. I да ўсяго гэтага яры антысеміт.

Чэснае слова, Міша, я не магу сказаць пра яго нешта пэўнае,— прызнаўся Васілевіч,—Я знаёмы з ім праз Муху. Вось з Мухам яны сябры, нібы браты. Я ведаю толькі, што ён i нешта піша, i багемнічае i, як ты кажаш, мае моцныя ўкраінскія настроі... Не раз гаварыў мне: «Кідайце хукаць на сваю задрыпаную беларусчыну, давайце лепш разам дабівацца вялікай i моцнай Украіны!»

— Раскольнікі, хлопцы! — падаў голас адзін з падарожнікаў (старшы ўрач з 4-га Грэнадзёрскага Нясвіжскага палка, Ціхменаў).— Якое вам трэба яшчэ месніцтва? Хіба не бачыце, што цяпер ёсць рэчы важнейшыя за вашы асабістыя пачуцці?

— А што рабіць, калі вось мне, да слова, баліць тое, што вы агулам i пагардліва называеце месніцтвам? — Да галавы Васілевіча шугнула кроў, i ён успыхнуў.— Што — не маю права на пачуцці? На змаганне за сапраўдныя волю, роўнасць, братэрства, як любіце вяшчаць вы, «барацьбіты за народнае шчасце»?

— Здаровыя пачуцці трэба паважаць, але ix крайнасці, міл чалавек, рэч паганая...— паспрабаваў астудзіць Васілевіча Каменшчыкаў.— Так што...

Бачачы, што Васілевіч узгараецца на палеміку, Міхайлаў апярэдзіў яго i прамовіў спакойна, разважліва:

— Мы разумеем, Сямён, твае пачуцці. Але няўжо не адчуваеш: да ix трэба i цвярозы розум? А розум падказвае: пачуцці калі-нікалі трэба ўмець i стрымліваць. Асабліва пачуцці-крайнасці. Бо яны могуць здрабязіць памкненні, засляпіць i засланіць галоўнае...

Васілевіч не меў звычкі баяцца спрачацца альбо адступаць, дык не меў намеру, як кажуць, здацца без бою i цяпер. Але нечакана яго ўвагу ўжо тут, у старым зімовым хваёвым лесе, на цвёрдай, выязджанай саньмі i аўтамабілямі, бліскучай ад сонца дарозе, прыцягнуў чалавек. Той выйшаў ім насустрач з-за павароткі — пажылы, вусаты i барадаты, у кажуху. Ён за пастронак, перакінуты цераз плячук, цягнуў санкі з дровамі — насечаным сухастоем, ядлоўцам. Ззаду, як яны неўзабаве ўбачылі, клыпаў хлапчук у даўгаватым для яго жаночым каптане, падперазаны вяровачкай. Убачыўшы ix, мужчына саступіў i не то ca сполахам, не то з угодлівасцю зняў шапку.

Міхайлаў запыніўся каля яго.

— Добры дзень, бацька,— нават падаў руку.— Надзеньце-надзеньце, калі ласка, шапку.

— Здраствуйця, паны ахвіцэры,— той (яму было ўжо недзе за шэсцьдзесят гадоў) паспешна падаў сваю вялікую, як лапата, загарэлую, з тоўстымі пальцамі руку i не спяшаўся ўсчэпліваць вушанку на лысую, з сівымі касмылямі над вушамі галаву, здаецца, з асаблівай насцярогай пазіраючы на «залатыя» пагоны Каменшчыкава.

«Канечне, украў дровы з панскага ці з казённага лесу»,— падумаў пра сустрэчнага Васілевіч. Яму стала няёмка — i ад няшчаснасці гэтага старога (аблезлая заечая аблавушка, лысіна, парэзаны маршчынамі белы лоб, выцвілыя шэрыя, поўныя страху вочы, некалі нацёрты чырвонаю цэглай, а цяпер зашмальцаваны, патрэсканы кажух), i ад вось гэтай сялянскай прыніжанасці ды ўгодлівасці.

— Ды надзеньце, дзядзька, аблавушку,— прамовіў ён.— Гэтыя людзі не зробяць вам зла.

Той, пачуўшы родную гаворку, ажывіўся, пільна агледзеў Васілевіча з ног да галавы як «свайго чалавека» i паслухаў — насунуў на галаву шапку, выпрастаўся.

«Калі ты ўжо адчуеш сябе чалавекам, вясковец?» — горка падумаў Васілевіч.

— Здароў, герой,— Міхайлаў падаў руку i насцярожанаму хлопчыку, які затуліўся за старога.— Сапраўды, не бойцеся. Мы — не патруль. Калі i не ў сваім лесе пазычылі дровы, дык не запынім.

— I самі, i салдаты спалілі ўсё, дык вот, пан ахвіцэр, i прыходзіцца здабываць паліва пад канец зімы,— апраўдаўся стары.

— А дзе ж ваш конь, бацька? — спагадліва запытаў Міхайлаў.

— Каня, пане ахвіцэр, няма,— уздыхнуў той.— Яшчэ ўвосень падарваўся, паў, калі вазілі пад Баранавічы бярвёны.

— Сыноў маеце?

— Маю-то маю, i нямала, пане ахвіцэр. Але ўсе на вайне... Серадольшы ўжо склаў галаву ў Румыні...— Сцягнуў вушанку, перажагнаўся.— Дома нявесткі ды во яны, дзятва.

— Надакучыла вайна?

Селянін зірнуў з недаверам, відаць, баючыся, каб не падлавілі, як вераб'я на мякіне, толькі ўздыхнуў:

— Як у нас, пане ахвіцэр, кажуць? Не было такое вайны, каб блінамі стралялі...

— Зямлі многа маеце?

— Чатыры дзесяціны, пане ахвіцэр. Але i гэтую няма сілы абрабіць. Як i другім нашым людзям. Цяжка i паверыць, але за вайну з чвэртку вясковага поля пустуе i дзічэе без мужчынскай сілы.

— Дык i без хлеба ўжо, мусіць?

— Даўно,— уздыхнуў стары i, здаецца, пачаў давервацца.— Як аддалі пастаўку, дык i агалелі.

Васілевіч, як i іншыя, слухаў гутарку Міхайлава з селянінам i здзіўляўся, нават зайздросціў: вось ён, тутэйшы, інтэлігент, ці не спрабуе, ці не ўмее толкам пагаварыць са сваім жа старым чалавекам, паспачуваць хоць словам, a Міхайлаў i не праміне, i здолее проста, але шчыра пагаманіць. Аж не верыцца, што некаторыя могуць так спрытна i, здаецца, легка заваёўваць людскія душы.

— A чулі што-небудзь, дзядуля, пра падзеі ў Петраградзе? — запытаў Міхайлаў.

— Чаму ж, чуў. Кажуць, там бунтаўшчыкі ідуць на цара...

— Не толькі «бунтаўшчыкі», «адшчапенцы», як кажуць нядобрыя людзі, а найперш рушыў просты петраградскі люд. А з ім — i рэвалюцыянеры. Каб прагнаць цара i яго міністраў, якія не жадаюць закончваць вайну, спыняць народныя пакуты. Народ хоча ўзяць уладу ў свае рукі...

Стары адразу ж адчуў, што тут «запахла палітыкай», дык замаўчаў. Каб не нагаварыць лішняга пры чужых. Лепш затаіцца ды паслухаць іншых. Пагаманіць можна i пазней — ca сваімі, знаёмымі ды надзейнымі людзьмі.

— Толькі па даўняй звычцы не шкадуйце, бацька, ні цара-крывапіўцу, ні яго слуг-зладзеяў. Спачувайце, як вы кажаце, бунтаўшчыкам. Рэвалюцыянерам. Асабліва тым, хто за просты народ,— сказаў Міхайлаў, зразумеўшы пільнасць старога ды памагаючыся тут жа яе размякчыць.— Яны хочуць дабіцца для ўсіх нас лепшай долі. Вярнуць салдат з акопаў, даць мір, волю, хлеб, а вашым, сялянскім, сынам — адабраную ў вас вашую ж зямлю. Паспрыяць вам, старым, шчасліва дажыць пры дзецях.

Стары, здаецца, то на нейкі міг верыў у гэткі радасны дзень (тады ў яго вачах заяўлялася жывасць, надзея), то раптоўна зняверваўся (тады вочы яго яшчэ болей тухлі). Канечне ж, цяперашняе яго i ўсіхнае жыццё душыла невыносным цяжарам.

— Будзем, дзядуля, чакаць добрых навін з Петраграда, верыць ва ўсё лепшае,— усміхнуўся Міхайлаў i падаў руку селяніну на развітанне. A калі адышліся, сказаў Васілевічу: — Працавіты, цярплівы ваш люд, Сямён. Столькі мужчынскай сілы аддаў у армію, такі вялікі фронт трымае на сваіх плячах, гэтулькім бежанцам дае прытулак...

— Наш малады, але вельмі таленавіты паэт Максім Багдановіч яшчэ да вайны, у трынаццатым годзе, напісаў цудоўны верш пра лёс нашага народа, Міша,— прамовіў Васілевіч.— Гэты верш не надрукаваны і, можа, ніколі не будзе апублікаваны. Бо ў ім занадта ж вялікая праўда, вялікі наш боль. Паслухай, калі ласка:

Народ, Беларускі Народ!

Ты — цёмны, сляпы, быццам крот.

Табою ўсягды пагарджалі,

Цябе не пушчалі з ярма,

I душу тваю абакралі,—

У ёй нават мовы няма.

Збудзіўшысь ад грознай бяды,

Ўвесь поуны смяротнай жуды,

Ты крыкнуць не вольны «Ратуйце!»,

I мусіш ты «Дзякуй» крычаць.

Пачуйце жа гэта, пачуйце,

Хто ўмее з вас сэрцам чуваць!

Міхайлаў замаўчаў. Не абзыўнуліся i астатнія.

«Мусіць, незалюбілі...» — палічыў Васілевіч, але не стаў дакараць сябе за тое, што гаварыў шчыра. Шчырасць ёсць шчырасць. Чаго яе асцерагацца альбо за яе перажываць?

Маўчанне парушыў Міхайлаў. Як прайшлі нямала крокаў па заснежаным лесе, ён прызнаўся:

— Я добра не зразумеў усіх слоў i таго, што за імі. Але душой адчуваю: гэты верш — паэзія някрасаўскай сілы. Калі ёсць такія паэты-грамадзяне, то будзе жыць i іхні народ. Нават у самых жудасных умовах...

— Дзякую, Міша,— расчуліўся Васілевіч.

— Калі ласка,— адказаў Міхайлаў, крышку недаўменна паціснуў плячыма. Я ж, маўляў, не сказаў нічога незвычайнага. Тое, што было ў гэты час на душы.

4.

Пазней, калі развіталіся з вайскоўцамі на пероне станцыі i ехалі ў цягніку ў Мінск, Міхайлаў нечакана запытаў:

— Колькі вас, беларусаў?

— Усіх, хто жыве ў імперыі i за мяжою, лічу, болей дзесяці мільёнаў[[4]].

— Праўда? — здзівіўся, аж ускінуў вузкія бровы ўверх Міхайлаў.— Я думаў: вас нашмат менш...

— Ты такі не першы i не апошні... А яшчэ болей тых, хто зусім не ведае i знаць не хоча нашай гісторыі, культуры...

— Слухай,— зноў неспадзявана папрасіў Міхайлаў.— Час ёсць, дык скажы колькі слоў, хто вы... Няёмка ж: які ўжо час у краі, ем ваш хлеб, а пра вас мала знаю...

— На вялікі жаль, мы i самі слаба ведаем сваю гісторыю, не цэнім яе...— уздыхнуў, сумна пахітаў галавою Васілевіч,— Увогуле ж на яе ёсць два погляды: адзін — вялікадзяржаўны, другі — неафіцыйны...

— Вялікадзяржаўны я прыкладна ўяўляю.

— Згодна яго, нашы продкі з сівой даўніны i ледзь не да сярэдзіны XIII стагоддзя былі ў складзе Кіеўскай Русі, ніякіх сваіх рыс культуры i дзяржаўнасці не мелі, затым яны, безаблічныя, трапілі да літоўцаў, пазней — да палякаў, i вось нядаўна, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, вярнуліся да законнага свайго гаспадара як яго этнаграфічная «ветвь...».

— Ну, a які неафіцыйны погляд? — пацікавіўся Міхайлаў.

— Асобныя нашы вучоныя, дзеячы культуры сцвярджаюць, што некаторыя нашы землі, як Полацкая, мала залежалі ад Кіева, здаўна дабіліся самастойнасці з дзяржаўнымі адзнакамі, плённа развівалі сваю мову, культуру i былі з адметным абліччам. I калі, ратуючыся ад крыжацкай навалы з Захаду i татара-мангольскай з Усходу, яны прыкладна ў сярэдзіне XIII стагоддзя пачалі добраахвотна злучацца з літоўцамі ў адной дзяржаве, то гэтая суполка займела якраз іхнія рысы...

— Маеш на ўвазе Вялікае княства Літоўскае, Рускае i Жамойцкае? — запытаў Міхайлаў.

Васілевіч аж запнуўся:

— Ох i хітрун! Ды ты ўсё ведаеш!

— Не шмат, Сямён. А пра тое княства знаю зусім трошкі.

— Вось які выгляд набывала яно...— сказаў Васілевіч, хуценька дастаў з кішэні пінжака блакнот i, адгарнуўшы яго на патрэбным месцы, пачаў чытаць: «Увайшоўшы ў склад Вялікага княства Літоўскага, яны мелі большы культурны ўзровень, чым літоўцы. Дзякуючы гэтаму ўсё дзяржаўнае жыццё Вялікага княства працякала ў беларускіх нацыянальных формах. Па-беларуску гаварылі вялікі князь i ўся знаць, па-беларуску ішлі дыпламатычныя зносіны з замежнымі дзяржавамі, па-беларуску пісаліся законы, граматы, акты, па-беларуску вёўся суд».— Падняў галаву, зірнуў на Міхайлава.— Так, да слова, пазалетась у артыкуле «Беларусы» пісаў наш паэт Максім Багдановіч, адзін верш якога я табе нядаўна чытаў...

— Гэта я чую ўпершыню...— прызнаўся Міхайлаў.

— I не чуў нават, што якраз на нашай мове яшчэ ў 1517 годзе выдадзеная першая сярод усходніх славян друкаваная кніга Скарыны, a ў 1529-м з'явіўся адзін з першых у Еўропе збор законаў тагачаснага права — Статут? Што якраз у гэтай дзяржаве яшчэ ў 1579 годзе адкрылася вышэйшая навучальная ўстанова?

— Не, не чуў.

— Але схільны лічыць, што нічога гэтага не было, што я самае малое выдумшчык? — пакпіў Васілевіч.

— Я ж i прасіў цябе расказаць сваю гісторыю, каб лепш ведаць яе альбо пачуць іншую, нават тваю, версію...— Міхайлаў не збянтэжыўся ад яго ўхмылістай усмешкі i тут жа запытаў: — Ну, а чаму ўсё ж не ўдалела аб'яднаная з вас, літоўцаў, а пазней i з украінцаў дзяржава?

— Версій, як ты кажаш, шмат...

— Ну, а твая якая думка? — запытаў Міхайлаў. Усміхнуўся. Мякка, прыязна.— Не бойся, гавары шчыра. Абяцаю: даносу на цябе не падам...

— Па мойму, спачатку ў ix усё складвалася добра,— сказаў тое, што думаў, Васілевіч.— Дзе з дыпламатыяй, дзе з сілай яны далучылі да сябе нямала суседніх зямель, адчулі сілу. У 1362 годзе яны добра такі патрэслі татара-манголаў на Сіняй Вадзе, a ў 1410-м разам з польскім войскам, а таксама i з рускімі ды татарскімі атрадамі ўшчэнт размалацілі крыжакоў i аж на 500 з хвосцікам гадоў не дазволілі немцу ступіць на нашу зямлю... Пазней, у XVI стагоддзі, інтарэсы княства сутыкнуліся з інтарэсамі маладога Вялікага княства Маскоўскага альбо Рускай дзяржавы. У XVII стагоддзі да гэтай суседскай спрэчкі падключылася Польшча (з ёю ў 1569 годзе Вялікае княства Літоўскае канчаткова аб'ядналася ў адну Рэч Паспалітую). За гэтыя два стагоддзі паміж непрымірымымі супернікамі адбылося шмат кровапралітных войнаў (дарэчы, многія з ix палыхалі якраз на нашай зямлі), вагі перамогі схіляліся то на адзін, то на другі бок, але ўрэшце адужала, стала еўрапейскім гігантам Расійская імперыя...

— Ясна,— прамовіў Міхайлаў.— Ну, а чаму так заняпала ваша мова, культура?

— Нашы магутнейшыя суседзі не захацелі, каб наша мова была роўная з іхнімі. У 1696 годзе Рэч Паспалітая, a ў 1840-м рускі цар законамі забаранілі ўжываць беларускае слова — i пакрыху яно з «панскага» стала толькі «сялянскім» ды «моваю пакаёвак i дворнікаў».

— М-да...— уздыхнуў Міхайлаў.— Няпросты лёс...

— Ды калі дадаць, што бог вельмі шчодры да нас на войны...— сказаў Васілевіч.— Да слова, толькi ў вайну з Напалеонам наш край асірацеў на мільён з чатырох мільёнаў — на кожнага чацвёртага... A колькі ўжо зноў страт, ахвяр у гэтую бойню!..

Міхайлаў павярнуў галаву i нібы адрачона зірнуў у акно: за ім пачалі ўжо ўзнікаць у надвечаровым сутонні прыгарадныя вёскі з іхнім надвечаровым жыццём — з дымам з комінаў, з тупатнёй сялян у двары. Цяжка было зразумець, пра што цяпер думаў Міхайлаў, але па твары бачылася: думы яго нялёгкія. Пасля зацяглага маўчання ён зноў уздыхнуў:

— Суровы лёс...

Яшчэ памаўчаў, пазіраючы на прыцемненыя ўжо лясы, на шараватыя заснежаныя лугі i палі, а затым павярнуў галаву i, пільна пазіраючы ў вочы, спытаў:

— Ну, а цяпер, у час абуджэння, што? Зноў — «извечный спор славян меж собой?»

Васілевіч, бадай, упершыню не завіхнуўся адказваць, таксама чэпка ўгледзеўся ў яго.

— Чаго канкрэтна хочаце вось вы? Аддзялення?

— Не,— прамовіў Васілевіч.— Асабіста я не хачу ніякага аддзялення. Без вялікай i магутнай Раcii мы, бадай, не ўстоім. Але я хачу, каб з грудзей нашага народа сцягнулі магільную пліту, выпусцілі на волю нашу душу...

— Канкрэтней, калі ласка, Сямён...

— Я хачу аўтаноміі з шырокімі яе правамі...

— Я не падзяляю афіцыйную, каланізатарскую канцэпцыю, не цалкам салідарны і з тваей, як ты лічыш, праўдзівай версіяй i марай,— сказаў Міхайлаў.— Я лічу: цяпер нам усім трэба дбаць пра іншае. Трэба запыніць вайну, зрынуць цара i шайку дзяржаўных хапуг, змяніць лад i даць самую вялікую палёгку ўсяму народу. Праз рэвалюцыю, праз самую рашучую сутычку з самадзяржаўем...

— Я не супраць,— прамовіў Васілевіч.— Але...

— Не дае спакою гістарычная памяць? — перапыніў, усміхнуўся Міхайлаў.— Баліць душа за занядбаную родную мову, культуру.

— А ты што — абыякавы да сваёй мовы i культуры?

— Не.

— А чаму я павінен быць абыякавы да роднага?

— Я не падбіваю цябе адракацца ад таго, што дарагое тваёй душы. Я заклікаю не затуляцца ў свой куток толькі ca сваім асабістым болем, а дбаць пра ўсіхныя клопаты...

— Але ты згодзен, што мы маем права...

— Згодзен,—усміхнуўся Міхайлаў, прадчуваючы яго запытанне.— Але, паўтараю, побач з нацыянальнымі вы павінны шырэй вылучаць i класавыя, сацыяльныя лозунгі. Нават больш — якраз ix выносіць на першае месца. Іначай, павер, будзе чакаць ці тупік, ці крах...

— Не ведаю,— сказаў Васілевіч.— Але каб ты, Міша, бачыў, як усё ажывілася, паднялося i тут пасля 1905-га! За нейкіх дзесяць гадоў свежага паветра не толькі ажыла, але зноў закаласілася наша мова i культура — песеннае i танцавальнае мастацтва, тэатр, літаратура, выдавецкая справа! Не толькі мы, інтэлігенцыя, але i ўвесь наш народ пачаў адчуваць сябе людзьмі. I перадавыя людзі Расіі не толькі прызналі, але i падтрымалі нас. Ды з гэтай вайною Мікалай Другі зноў замкнуў нашу душу на замок... Захацелі задыхаць? Ды на ўсе грудзі?! Не, не дазволю!

Міхайлаў не зводзіў з яго спагадных вачэй (яны за гэты час пацяплелі i палагоднелі), а пасля паклаў невялікую бледную, але дужую руку яму на плячук i прамовіў:

— Зразумей, Сямён: пакуль мы не стурым цара з трона, не разгонім яго ўрад, не пачнём мяняць сістэму, датуль на новае, на палёгку не спадзявайся... Цяпер нам трэба разам хістаць царызм. I як мага дружней ды напорысцей!

Васілевіч прамаўчаў, у душы з усім згаджаючыся, a Міхайлаў запытаў з усмешкаю:

— Падзяляеш мае сацыял-дэмакратычныя погляды?

— А ты — сапраўды сацыял-дэмакрат? — запытаў ён.

— Адказвай на мае пытанне...

— Ды не пярэчу,— усміхнуўся.— Бо ўскладаю на рэвалюцыю самыя светлыя надзеі...

...У Мінску, на ўжо цемнаватым пероне Брэсцкага вакзала, як заўважыў Васілевіч, каля ix пачаў ацірацца малады хлопец у капелюшы i паношанай студэнцкай куртцы, з насцярогай зыркаючы на Васілевіча. Калі Міхайлаў паказаў яму нейкі хітры супакаяльны знак, дык той наблізіўся i, праходзячы побач, перасцярог шэптам:

— Не заходзьце на вакзал i хутчэй знікайце адгэтуль, таварыш Міхайлаў. На вакзале шмат шпікоў. Некаторыя маюць вашыя фотаздымкі.

Прамовіў i шмыгнуў у пасажырскі натоўп. Каб паспрыяць свайму спадарожніку i разумнаму, лагоднаму чалавеку ўцячы ад шпікоў, Васілевіч узяў яго пад руку, захіліў i пайшоў побач.

«Невыпадкова сочаць за ім...— падумаў.— Падпольны дзеяч, агітатар і, можа, ідэолаг. I, здаецца, значнага рангу».

— Дзякую, Сямён,— сказаў Міхайлаў. Усміхнуўся: — Сам не разумею, чаму мяне так палюбілі шпікі. Так i просяцца-набіваюцца ў «целаахоўнікі»...

— Ды, відаць, ёсць каго i за што «ахоўваць»...— пажартаваў i Васілевіч.

— Не. Перабольшваюць значэнне маёй персоны...

— А можа, недаацэньваюць?

— Не, Сямён. Я просты смяротны...

5.

Без прыгод i нечаканасцей, жартуючы, Васілевіч i Міхайлаў дайшлі да будынка Чырвонага Крыжа на рагу Каломенскай i Падгорнай вуліц. Тут яны цёпла развіталіся; Міхайлаў падаўся сваёй дарогай, a Васілевіч шпарка пашыбаваў на Захараўскую вуліцу, а па ёй — да дома пад нумарам 18.

Гэты дом — а ён стаяў крыху воддаль за касцёлам святых Сымона i Алены — апошні час, з 1915 года, стаў прыцягальнаю мясцінкаю, аддухай i вабным святлом ды цяплом для ўсёй свядомай мінскай беларускай інтэлігенцыі. Гэты дом так i называлі «Беларуская хатка», «Галоўны беларускі штаб».

Сябры, блізкія па духу людзі — пісьменнікі, акцёры i артысты, настаўнікі, вучоныя, асобныя службоўцы, усе, хто жыў у Мінску альбо пераехаў сюды на самым пачатку вайны i не падаўся ў бежанцы ў глыб Расіі,— пастаянна сустракаліся, ладзілі вечарынкі, канцэрты для сябе i для мінчукоў.

Паперадзе немцаў з польскімі бежанцамі хлынула i агромністая людская рака з Гродзенскай, Віленскай i кавалка Мінскай губерній. Kaгo з ix вывезлі ў тыл Расіі, а каго пакінулі тут — у Мінску, у Мінскай i Магілёўскай губернях.

Ясна, нялёгка кожнаму бежанцу — чалавеку, адарванаму ад роднага кутка, свайго жытла, ад гаспадаркі альбо службы. Ясна, было нявесела польскім уцекачам. Ды ўсё ж сярод ix пракідвалася нямала багатых i ўплывовых, i яны не пакідалі ў бядзе суродзічаў. Заадно пра ix болей дбаў i царскі ўрад. Бежанцам-беларусам, хоць яны знаходзіліся на сваёй зямлі, было цяжэй. Сярод ix не мелася шмат люду з добраю капейкаю, знатнага, пра ix гэтак не клапаціўся Петраград, дык які ўжо раз за гісторыю працавітыя, спакойныя, а то i без'языкія беларускія сяляне, лічы, былі кінуты на самавыжыванне.

Свядомая мінская інтэлігенцыя, канечне, не магла змірыцца з гэтым. Яна (а сярод яе адным з самых няўрымслівых быў i Васілевіч) пачала старацца, каб хоць трохі ды памагчы гаротным людзям. Увосень 1915-га яна злучылася ў Таварыстве помачы ахвярам вайны i разгарнула сваю работу.

Найперш падбалі, каб памагчы бежанцам знайсці прыстанак i ежу. Ужо ў верасні ў Мінску наладзілі тры першыя дармовыя начлежкі, a неўзабаве — яшчэ тры. У гэты ж час адчынілі дармовую сталоўку, a ўслед за ёй — другую, для інтэлігентнай публікі, але платную. Пазней удалося заснаваць яшчэ адну дармовую сталоўку — для найбольш бедных сем'яў i сірот.

Спачатку ім спрыяла «Северопомощь», але пасля адмовілася памагаць. Колькі i ён, Васілевіч, ні быў там, колькі яшчэ ў іншых месцах ні шукаў спачування i падмогі — дарма, усюды да ix былі глухія i скупыя. Таму, як ні было ім балюча, прыйшлося летась зачыніць дармовыя сталоўкі, пакінуць толькi платную, што засталася пры «Беларускай хатцы», а таксама мусілі адмовіцца i ад трох начлежак.

О, падумаў ён цяпер, калі б у ix быў тоўсты кашалёк! Яны шмат зрабілі б для землякоў, добра схілілі б на свой бок! А так, без грошай, заснавалі ткальную майстэрню, дзе бежанцы выраблялі на продаж палатно, ручнікі, сурвэты i іншае з мастацкімі ўзорамі ў беларускім стылі. Пазней якраз ён праз сваіх земскіх знаёмых дабіўся, каб ім далі заказ шыць бялізну для войска, а таксама паспрыялі адчыніць рамонтную майстэрню ваеннага абмундзіравання.

Яны як маглі дбалі не толькі пра дах над галавой, працу i кавалак хлеба для пакінутых у бядзе, але i пра іхнія душы, розумы, пра іхні гаспадарскі спрыт. Для гэтага летась наладзілі курсы па садаводстве, агародніцтве i пчалярстве. Як i належыць, навучанне вялі па-беларуску. Разам з іншымі ён таксама выкладаў на курсах, прымаў пасля экзамены.

Вельмі шмат мелі клопатаў пра дзяцей. Некаторым сіротам, а таксама з галетных сем'яў знайшлі прытулак у маёнтачку «Карпілаўка», дзе ix ласкава прывеціў пісьменнік Ядвігін Ш. Яго дачка, Ванда, стала выхавацелькаю ў гэтым прытулку.

Сваімі сіламі пазалетась i летась наладзілі на каляды батлейку, ёлку (пазалетась ён быў нават Дзедам Марозам) — на вечарах было больш чым па дзве сотні дзяцей, якія спявалі народныя песні, чыталі вершы, танцавалі.

Летась, у кастрычніку, як толькі заявіўся ў Мінску, пачаў памагаць ім i Максім Багдановіч.

Васілевіч вельмі ўсцешыўся пры навіне, што сюды, на радзіму, перабіраецца іхні малады, але слынны паэт. Яны ўжо ведалі, што той хворы, дык загадзя ўсе падумалі, дзе ён будзе жыць, сталавацца i працаваць. Васілевічу нашанцавала сустракаць Багдановіча на вакзале i адразу ж прывесці яго ў «Беларускую хатку», дзе вялікая грамада мінскай інтэлігенцыі чакала жаданага госця з нецярпеннем.

Усім адразу спадабаўся Багдановіч. Хоць той, лічы, i не жыў на Бацькаўшчыне, родную мову вывучаў найперш па кніжках, але меў сапраўдныя беларускія рысы — шчырасць, сціпласць i сардэчнасць. Пасядзелі, пагаманілі разам адзін вечар, а ў яго канцы здавалася, што яны ўжо знаёмыя даўно i блізка. Праўда, да ўсяго гэтага Васілевіча агортваў жаль i боль. З-за Багдановічавай бледнасці i яго бліскучых — канечне ж, ад гарачкі — вачэй.

Калі папілі гарбаты, стомленага госця праводзілі на кватэру Змітрака Бядулі, які ахвотна згадзіўся прытуліць госця.

«Вось чего мне не хватала...— змякчаючы зычныя, як i кожны чалавек, выхаваны рускаю моваю, прызнаўся Багдановіч па дарозе Васілевічу, акцёру, драматургу, рэжысёру Галубку i акцёру Фальскаму, якія ішлі побач.— Общения... Выбачяйце, теснай сувязі з вамі, з простым народам... Кнігі кнігамі, а вось такі непасрэдны кантакт кантактам...— Усміхнуўся.— Признайцеся: дужа бянтэжыць вас мая гутарка?»

«Што вы, Максім!—першы пачаў супакойваць Васілевіч.— У нас вы хутка абеларусіцеся!»

...Калі некаторыя ў сталоўцы Таварыства мелі толькі абед, то ўсе дамовіліся, што хворы Багдановіч павінен мець тут i снеданні ды вячэры. Клопат пра гэта ўзялі на сябе маці i дачка Сівіцкія: старэйшая, як яны называлі, пані Сівіцкая, загадвала сталоўкай, а малодшая, панна Людвіка, была сакратаркай Камітэта.

Як расказвала Васілевічу Людвіка, неўзабаве, праз некалькі дзён, яе маці заўважыла, што Багдановіч амаль не сочыць за сваім здароўем, забываецца прыносіць лякарства альбо не ўжывае яго i п'е гарбату без цукру.

Старэйшая Сівіцкая змусіла Багдановіча аддаць ёй усе лякарствы, дакупіла патрэбнае ў аптэцы i сілком загадвала піць альбо глытаць тое, што трэба, у адпаведны час. Але піць гарбату з цукрам не змусіла, хоць прасіла-маліла, што ўжываць салодкае яму неабходна. Калі ж аднойчы крыху падсаладзіла, дык той гэтак расхваляваўся, што Сівіцкім прыйшлося доўга яго супакойваць.

«Праз пару дзён пасля гэтага,— расказвала Людвіка,— калі мы снедалі толькі ўдваіх, я запыталася: «Скажыце шчыра, чаму так упіраецеся пры сваёй пастанове, нашто вы сабе шкодзіце?» — «Бачыце, кажа, вельмі перажываю тое, што я бяссільны памагчы тым, хто цяпер, падчас вайны, церпіць голад, асабліва шкадую дзяцей. Калі я сабе адмаўляю тое, што люблю (бо, прызнацца, люблю салодкую гарбату), мне здаецца, што я раблю нейкую ахвяру, i гэта мяне хоць крыху пацяшае...»

«Выбачайце, кажу, але фактычна ваша ахвяра нічога дзецям не дае».— «А гэта пабачым»,— неяк загадкава адказаў.

I сапраўды, праз нейкія тры месяцы пабачылі. М. Багдановіч працаваў у магістраце ў аддзеле харчавання. Там працаўнікам апрача платы выдавалі паёк — пераважна цукар. I вось у адзін дзень раніцай, пасля снедання, выходзячы на працу, Максім просіць маю маму, каб дала яму чыстую пошыўку. Увечары сабраліся i дзівіліся, што так доўга няма Максіма. Ён прыйшоў позна i прынёс на плячах паўпуда цукру! Аддаў яго мне... i кажа: «Гэта для дзяцей уцекачоў...»

...Мусіць, нікому i ніколі не забыць, як разам сустракалі гэты Новы, 1917 год. Рашылі спатыкаць яго ў «Беларускай хатцы», сабраць усіх, хто спрыяў Таварыству, а таксама i іхніх родзічаў. Багдановіч выявіў шмат фантазіі, каб падрыхтаваць як след вечарынку, аформіць запрашэнні, а пасля i наладзіць сустрэчу. Вечарынка ўдалася бадзёрая, багатая на выдумку i на імпрэзы — усім, як ні было цяжка ў свеце, тут на Бацькаўшчыне, хацелася з радасцю вітаць Новы год, верачы, што, можа, якраз ён збавіць чалавецтва, ix ад гора i бяды, прынясе мір, змены, палёгку.

Развесяліўшыся, неяк i не заўважылі, як з іхняга гурту знік Багдановіч. Калі агледзеліся, кінуліся яго шукаць. Знайшлі яго ў бюро Камітэта — невялікім, але ўтульным, цёплым пакоі з балконам. Сюды, як гаварыла Людвіка, ён любіў зайсці, пасядзець — папісаць альбо пачытаць, а то i памарыць. Цяпер ён сядзеў у цемнаце i цяжка кашляў, затульваючы рот белай хустачкай. Яна была ў чорных плямінах, відаць, з рота ішла кроў. Можа, стаміўся за апошнія дні, а можа, неадчэпная яго хвароба няўмольна наступала i наступала, спальвала яго малады, але падточаны ўжо ёю арганізм.

Яму было вельмі няёмка, што ўбачылі яго вось у такім пакутніцкім стане, ён папрасіў не паліць святла. Сівіцкія ў цемнаце змусілі яго прылегчы, абмылі падбародак i шыю, далі лякарства. Пасля, калі яму палягчэла, ён, хоць i забаранялі яму гаварыць, сказаў:

— Хораша пагулялі сёння, аж стала лягчэй на душы. Але заўтра ж ужо трэба ўзяцца за новую работу. Можа, ужо хутка закончыцца вайна, будуць нейкія змены. Можа, нарэшце дачакаемся сваіх беларускіх школ, a падручнікаў у нас няма. Лемантары сякія-такія ёсць, а вось чытанкі пасля лемантара няма. Дык трэба яе скласці. Я магу заняцца паэзіяй — падабраць адпаведныя вершы, тое-сёе самому напісаць альбо перакласці...

«Божа мой! — пазіраючы на ляжачага хворага, падумаў тады Васілевіч.— Якое слабое ў яго здароўе, але які моцны дух, якія высакародныя памкненні... Але ў Мінску яму заставацца няможна... Трэба ехаць у Крым. I да надыходу вясны...»

...Зайшоўшы цяпер у сталоўку, Васілевіч убачыў там шмат люду. Абапал састаўленых упрытык сталоў, накрытых белымі, з чырвонымі ўзорамі па краях сурвэтамі, сядзелі, налівалі з жоўтага бліскучага самавара i пілі гарбату Ядвігін Ш. з дачкой Вандай, Змітрок Бядуля з сёстрамі Рэняй i Геняй, Альберт Паўловіч з дачкой Уладзяй i зяцем Юзікам Фарботкам, Фабіян Шантыр, артысты Усевалад Фальскі i Уладзіслаў Галубок, архітэктар Дубяйкоўскі, адвакат Чаўсаў, публіцыст i вучоны Рамуальд Зямкевіч, гаспадыня Сівіцкая з дачкой Людвісяю, выкладчык Васіль Муха, а таксама сёння былі i тыя з тутэйшых, хто прыходзіць сюды рэдка, найчасцей у вялікія святы — пісьменнік Карусь Каганец (з Барысаўшчыны), пан, член Дзяржаўнага савета Расіі Рыгор Скураны, генерал Петрыкевіч, ксёндз Мятліцкі, капітан рускай арміі Еўзікаў i яшчэ колькі незнаемых афіцэраў меншых чыноў. На тым, дальшым, краі доўгага стала прымасціўся Максім Багдановіч, дзеля якога сёння i сабралася гэтая сябрына.

Гаспадыня Сівіцкая, пажылаватая, інтэлігентнага выгляду кабета, памагла Васілевічу распрануцца, павесіла яго паліто, запрасіла садзіцца за стол. Яе дачка, маладая, шчырая i такая ж інтэлігентная, як i маці, Людвіся, тут жа падала яму на сподачку кубак з гарбатаю, невялікую плеценую карзіначку з сухарыкамi.

Васілевіч падзякаваў i ўсміхнуўся:

— I сёння гарбата без цукру?

Усе гарэзна зірнулі на Багдановіча. Той, худы, сутулаваты, з густой, злёгку хвалістай, цёмна-русай чупрынай, з каштанавымі вусамі, у звыклай студэнцкай зялёнай куртцы, не вытрываў, лагодна ўсміхнуўся. Ён, здаецца, дагэтуль стараўся быць не маўкліва-задуменны, як заўсёды, а вясёлы. Але белавата-васковы твар, а таксама сумныя шэра-блакітныя бяздонныя вочы паказвалі, што гэтая весялосць змушаная, што ў яго на душы журботна. Відаць, не зусім хочацца пакідаць Мінск, не зусім верыць, што здолее вылечыцца.

— Раскажыце лепш, дзядзька Сымон, што новае пачулі на фронце? — перавёў гутарку на іншае Багдановіч.

— Фронт развальваецца,— адказаў Васілевіч,— а люд наш прыфрантавы чэзне...

— Ну, а ты што? — пакпіў Муха.— Памог утрымаць армію ў акопах? Аблягчыў людскі лёс?

Сёй-той лагодна ўсміхнуўся: усе добра ведалі, што Васілевіч вельмі ўражлівы, часамі можа нават нейкую дробязь перабольшыць — ці ўзняць яе, ці ўбачыць у ёй трагедыю.

Васілевіч, адчуўшы кпін, збянтэжыўся.

— Ну, ты хоць даў якую-небудзь параду генералам? — ужо выстаўляў яго на смех Муха.

— Іншыя агітавалі...— адказаў ён.— I даволі ўдала.

Замоўк. На нейкі міг у сталоўцы запанавала цішыня.

— А ведаеце, я таксама ў свой час палітыкаваў і бунтаваў,— парушыў маўчанне Багдановіч.— У канцы 1905-га i ўвесь 1906-ты ў нашай Ніжагародскай гімназіі не вучыліся. Увосень 1906-га мой старэйшы брат Вадзім з сябрамі ўзарвалі ў гімназіі петарду — «в качестве протеста против реакционного поведения учащихся, не пожелавших почтить память погибших борцов за свободу 18—19 октября 1905-го», як яны напісалі ў ананімным пісьме. Старэйшыя класы мітынгавалі, дабіваліся сваіх яравоў. Я быў яшчэ ў IV класе, мы не мелі права на сходкі, але яго дабіваліся. Я ў той час захапіўся анархістамі, чытаў i прапаведаваў Бакуніна, Прудона, Эльцбархера, Малацеста, Штырнера, Чаркезава, утварыў у класе свой гурток. Але чым скончылася маё рэвалюцыянерства? Калі я пранікнуў на сходку ў старэйшы клас i пачаў дабівацца, каб змяніць канстытуцыю, дык мяне проста схапілі за каўнер i выкінулі за дзверы, а бацька пазней даў добры прачуханец... Юнацкае захапленне палітыкай хутка мінулася, i я зноў захапіўся беларустыкай...

— I дзякуй богу,— зноў ажыў, усклікнуў Васілевіч.— Хто ведае, які быў бы з вас рэвалюцыянер, а вось у беларускай паэзіі вы на сваім месцы...

Багдановіч перастаў усміхацца: не любіў, калі яго хвалілі.

— Ну што, дарагія дзядзькі i цёткі,— падняўся, здаецца, пераадолеў сум, боль i праз сілу ўсміхнуўся.— Час ужо i вам браць мяне за каўнер ды вытураць з Мінска...

— Мы ўсё ж, Максіме, цябе правядзём,— сказаў Змітрок Бядуля, таксама падняўшыся. Ён сёння, як i Галубок, быў у беларускай нацыянальнай апратцы — у доўгай вышыванай кашулі, падперазанай поясам, у хромавых ботах.

— Не-не! — загадаў Багдановіч.— Не будзем парушаць нашай дамовы. Развітаемся тут. Я шчыра дзякую вам усім за цеплыню, за прытулак, за цудоўныя песні, за мову. Я за гэтыя паўгода нямала чаму навучыўся, адчуў сябе сапраўдным беларусам. Дзякую i за грашовую помач. Будзем жывыя — разлічымся. Даклярую вам у цёплай Ялце i грудзі свае аздаравіць, i лемантар, чытанку давесці да ладу, i шмат новых вершаў напісаць. Урэшце, еду з надзеяй, што вярнуся сюды ўжо ў новых умовах, калі не будзе вайны, калі наш люд пачне залечваць раны, станавіцца на ногі, а мова наша пойдзе ў школы, у тэатры, загучыць у кнігах i газетах...

Усе падняліся, стоўпіліся. Багдановіч, ведаючы, што яго хвароба небяспечная, не дазволіў пацалавацца. Не то сарамліва ўсміхаючыся, не то стрымліваючы слёзы ў павільгатнелых вачах, моцна паціскаў толькі ўсім рукі. На вакзал, як i хацеў, падаўся адзін — у падараваным імі кажушку, з сабраным імі чамаданам.

Па вячэрнім, цёмным Мінску Васілевіч i Муха вярталіся дадому ўдвух. Маўчалі. Не хацелася гаварыць пасля ўсяго такога гораснага.

Васілевіч ішоў не да сваёй кватэры, a ў іншы, супрацьлеглы, бок — праводзіў Муху. Вось моўчкі мінулі адзін з самых новых гмахаў у Мінску — касцёл Сымона i Алены.

Яны ведалі, што гэтым касцёлам любіў любавацца Багдановіч. У Мінску панаваў ужо мадэрн, а вось гэты касцёл яшчэ нагадваў неарамантызм. Ён быў у раманскім стылі з дамешкай некаторых дэталей i прыёмаў готыкі i мадэрна ў дэкоры i асобных частках. Калі пазіраеш на яго, адну высокую i дзве ніжэйшыя, вастрэйшыя, вежы, прыбудовы з чырвонай цэглы ды з тонкімі загладжанымі швамi, дык гэта ўсё вельмі ўражвае. I даўніной, i сённяшнім, i дасканаласцю. Тут, як нідзе, удала спалучыліся ў муры i дух мінуўшчыны, i асацыяцыі ад яе, нейкая лёгкасць, успамін пра былое. Усярэдзіне касцёла прыгожыя вітражы, заснаваныя на беларускіх народных мастацкіх традыцыях i матывах, а таксама вялікі меднатрубы арган ды паліхромныя мастацкія роспісы ў народным духу.

Моўчкі пайшлі па Захараўскай вуліцы, мінулі трохпавярховы будынак гасцініцы «Адэса» з лаўкамі на першым паверсе, падышлі да таксама трохпавярховага будынка губеранскай земскай управы, дзе яшчэ сёння працаваў Багдановіч. Запаволілі крок, сумна зірнулі на вывескі-шыльды розных лавак на першым паверсе. А пазней каля высокага электрычнага слупа i запыніліся.

— Ну што, дружа дом? — падаў голас Муха, пазіраючы на будынак земскай управы.— Ці ўбачыш ты яшчэ свайго маладога, таленавітага, але смяртэльна хворага службоўцу?

Васілевіч не адказаў, толькі цяжка ўздыхнуў.

— Вельмі маркотна на душы...— прызнаўся Муха.— I не толькі з-за Максіма... Што ні рабі, як ні крычы ці плач, ён ужо не жылец на гэтым свеце... Калі што яго i выратуе, дык гэта толькі цуд... Я — пра іншае. Пра нашу долю.

Васілевіч слухаў — быў уражаны i прыгнечаны.

— Доля наша цяпер як ніколі слёзная...— прамовіў Муха.— Ты нядаўна сказаў праўду: калі дагэтуль наш люд, у якога адабралі i завалілі каменнямі душу, чэз i марнеў, то цяпер — фізічна гіне. Вайна, запыніўшыся на нашай зямлі, ужо выціскае з усіх не кроў, а сок...

Васілевіч зноў не абзыўнуўся. Не хацелася ні згаджацца, ні палемізаваць. Грызла сэрца сумнота, a з ёю — i нейкае трывожнае, нават трагічнае прадчуванне.

— I чорт пабяры, які абыякавы, жорсткі свет! — абурыўся Муха.— Хоць бы крыкнуў хто на ўвесь зямны шар: паны сусветныя варацілы, вашыя вялікасці цар i кайзер, вашы глабальныя спрэчкі спрэчкамі, але адумайцеся i будзьце міласэрныя: вы не толькі косіце крываваю касою мільёны людзей, але i мардуеце, вытоптваеце старажытныя народы!..

«Хто мы для свету? Жменя «цёмных», «дзікіх» тубыльцаў!»

— Летась азіяцкія народы, хоць i далёкія ад фронту, забунтаваліся: не хочам ісці чорт ведае за што ваяваць, хопіць заадно i пабораў! — сказаў Муха.— А наш люд i тут, у пекле, маўчыць! Стогне, плача, аддае апошняе, траціць сваіх сыноў, лічы, вымірае — i церпіць!..— Уздыхнуў. I ўжо не столькі з абурэннем, колькі са скрухаю дадаў: — Мелі мы з табой, дарагі, няшчасце нарадзіцца ў такім няўдалым народзе...

Васілевіч маўчаў. Слухаў Мухаву казань i адчуваў, што ўжо не толькі бярэцца, але i па-сапраўднаму пачынае зласнець колкі ды вельмі сцюдзёны пасля дзённага цягла мароз. Падняў галаву: неба, высокае i зорыстае, мігціць ад далёкага халоднага, але вабнага святла — як i трэба, шле на зямлю яшчэ адну лютаўскую стылую, але i па-свойму непаўторную, прыгожую ноч. У прыроды, падумалася яму, усё натуральнае i вечнае, аднолькавае для ўсіх, як i кожнага спрабуе далучыць да сябе i змусіць жыць у суладдзі з ёю i між сабой, але вось людзі ці то не ўмеюць, ці то не хочуць жыць па тых простых, але мудрых законах гармоніі, намагаюцца ўсё перайначыць на свой капыл, мітусяцца, спрачаюцца, б'юцца, льюць сваю i чужую кроў, пакутуюць i рана-позна ўскідваюць рукі ўгору: о, неба, выратуй i памажы!

— Колькі ні глядзі на неба, а жыць трэба на зямлі...— тузнуў яго за локаць Муха. Мусіць, як чалавек разважлівы, пераадолеў ужо гаркоту па трагічным Багдановічавым лёсе, зноў стаў самім сабою.— Я не ведаю, што будзе заўтра, але сёння бачу: цяпер справы нашыя кволенькія. Тое, што мы, адзіночкі-энтузіясты, затульваем слабое цяпельца i хукаем на яго, шмат не дасць. Не вялікія ўдачы i ў Бурбіса ў Маскве альбо ў Цішкі Гартнага ў Петраградзе. Але здзіўляе адна невытлумачальная рэч: адкуль, чаму такая людская нянавісць i да гэтага слабога ды кволага? Варта было Гартнаму з сябрамі наскрэбці крыху грошай i пачаць летась выдаваць «Дзянніцу» i «Светач», як адразу ж каршунамі напалі сталічныя рэакцыянеры i нашы ж прадажныя прыхвасні. «Нямецкія хітрыкі!», «Нямецкія шпіёны!», «Не было, няма i не будзе ніякай Беларусі!» — хорам лямантавалі, пакуль не задзяўблі... Што робяць нашы ў Варшаве i ў Празе, не чуваць. А вось нашы ў Вільні, бадай, толькі шкодзяць...

— Ты штосьці ведаеш пра ix? — ажывіўся Васілевіч. Як-ніяк там, пад акупацыяй, засталося нямала яго знаёмых.

— Будзеш трымаць язык за зубамі?

Васілевіч імгненна зірнуў Муху ў вочы: тыя былі ўжо спакойныя, без эмоцый. Сам Муха цяпер дзёўб кіёчкам у дол, дзе на розныя адценні іскрыўся снег.

— Дык не размянташыш пачутае? — перапытаў той.

— Не.

— Нядаўна быў тут з Вільні адзін наш знаёмы,— пачаў расказваць Муха тое, пра што дагэтуль маўчаў. Што ні кажы, умее таіцца.— Дык вось ад яго маю такія-сякія навіны... Да слова, калі германскі канцлер заявіў, што «вызваленыя ад Расіі землі не вернуцца пад маскоўскае ярмо», дык нашы з табой сябры, Лапкінскія, Стась Лысковіч i іншыя, заварушыліся. Яны пачалі дамаўляцца з польскімі, літоўскімі i яўрэйскімі дзеячамі, каб аднавіць Вялікае княства з сеймам у Вільні, з канфедэратыўным ладам для ўсіх чатырох нацый краю. I надзіва спачатку ўсе паразумеліся i ў снежні пятнаццатага абвясцілі адпаведны Універсал на чатырох мовах...

— Што ты кажаш? — ажывіўся, пачаў жыць іншымі эмоцыямі Васілевіч.

— Але немцы толькі пасміхнуліся з гэтага,— не зважаючы на Сямёнаў ажыўлены ўсплёск, гаварыў далей Муха.— Як толькі яны прыйшлі ў Вільню, дык адразу сказалі, што ўсё тут «належыць польскай кароне». Нават, як ведаеш, больш — летась на той польскай зямлі, што да вайны была пад нашым царом, яны абвясцілі «незалежную Польшчу». Акрыленыя польскія папы i ксяндзы, спажываючы тое, што там цяпер няма апазіцыйнага праваслаўнага люду, вывезенага ў глыб Расіі, пачалі заварожваць беларусаў-католікаў: вы — палякі, дык давайце разам дбаць пра новую Польшчу!.. Яны пачалі ладзіць польскія суполкі, школы, касцёлы для «кроўнай злучнасці». Гэта, канечне, адразу ж не спадабалася іншым, у тым ліку i нашым. Само па сабе зразумела, ідэя канфедэрацыі лопнула, як мыльная бурбалка...

— Дык — што? Разбегліся ў розныя бакі?

— Немцы спачатку збаяліся аднаўляць Вялікае княства, а пасля яшчэ болей — «велькую Польску», пачалі дбаць найперш пра сваё. Дзеля гэтага яны рашылі пагуляць. У тым ліку i з нашымі. Падакляравалі, што не аддадуць беларускія землі палякам, аб'явілі беларускую мову роўнай з польскай, літоўскай i яўрэйскай, дазволілі ўтварыць Беларускі народны камітэт, свае школы, выдавецтвы, газету «Гоман» i яшчэ тое-сёе... Да слова, летась, здаецца, у красавіку, Беларусі народны камітэт «ад імя ўсёй Беларусі» браў удзел у канферэнцыі народаў Расіі ў Стакгольме. Там яго дэлегацыя выклала сваю палітычную дэкларацыю, дзе заявіла, што «беларускі народ чакае вызвалення з-пад расійскае няволі». Таксама летась, у чэрвені, на канферэнцыю ў Лазану ездзіў адзін з братоў Лапкінскіх (а з ім ні-бы i Стась Лысковіч) i выступіў там з мемарандумам, у якім заявіў, што «беларусы ўпершыню за 120 гадоў заяўляюць усяму цывілізаванаму свету пра сваё бяспраўе i просяць помачы...». Як я зразумеў ca слоў віленскага пасланца, гэтая канферэнцыя была пад эгідаю Германіі i мела на ўвазе памацаць еўрапейскую грамадскую думку: згодзяцца ў Еўропе ці не, каб адарваць ад Расіі каторыя народнасці i даць ім права на нейкае самавызначэнне пад нямецкім назіркам?..

— Ну, а як нашы з літоўцамі? — пацікавіўся Васілевіч.

— Яшчэ летась перамаўляліся, а сёлета, на пачатку года, перасварыліся. Наш агульны знаёмы кажа, што немцы, асцерагаючыся Расіі з-за Беларусі, параілі літоўцам не звязвацца з намі. Дык літоўскія дзеячы адышлі ад усіх i ўтварылі Літоўскую дзяржаўную раду (Тарыбу) як вярхоўны орган Літвы i аб'явілі ў сваім складзе акупаваныя беларускія землі. Нашым у Тарыбе яны далі ўсяго адно «міністэрскае» месца...

— Дык што гэта значыць? — усклікнуў Васілевіч.

— А тое, што кайзер праводзіць абдуманую палітыку: чляні i ўладар...

— Зноў спекуляцыя на болі прыгнечаных народаў!

— А ты чаго хацеў? — ухмыльнуўся той.—Чужой ласкі? Ды ад завідушчага ды сквапнага захопніка? Не, брат, не чакай міласці i спагады. Праўда, як адчуваеш, кайзер не сячэ з-за пляча, як секлі некалі крыжакі. Тое-сёе дакляроўвае, тое-сёе на нейкі час дае. Але дарэмна Лапкінскія i Лысковіч не толькі клюнулі на інтрыгу, але i рашылі змяніць праграму грамады — адкінулі ідэю аўтаноміі ці федэрацыі, адзінай i вышэйшай мэтай вылучыўшы тэзіс незалежнасці... Па-першае, тэўтон ніколі не паспрыяе ў гэтым, а па-другое, ніколі наш дар не згодзіцца на такое i не даруе нават за падобныя думкі... Дык, паўтараю, віленцы не абачлівыя. А падругое, цяпер духоўны цэнтр нашага краю павінен перамясціцца ў Мінск. Калі што адбудзецца, зменіцца, то толькі тут...

Муха азірнуўся: у скупым святле ад недалёкага ліхтара да ix набліжаўся высокі гарадавы. I, здаецца з пагрознымі намерамі.

— Хадзем,— прамовіў Муха, i яны крануліся, пайшлі далей па Захараўскай вуліцы. Да блізкай павароткі на тую вуліцу, на якой жыў Муха. Цяпер няможна ні запыняцца ля ўстаноў, ні збірацца гуртам больш трох чалавек.

— Васіль,— з хваляваннем прамовіў Васілевіч, адчуваючы, што Муха зараз падасць яму на развітанне руку i пойдзе дадому.— Маю да цябе просьбу...

Прамовіў i аж успыхнуў ад сораму: быў смелы, дзёрзкі, калі трэба было адстойваць ідэю, але быў бездапаможны, калі трэба было нешта прасіць для сябе. Хоць скрозь зямлю тады праваліся ад сваёй беднасці i нікчэмнасці. Ды ад адчування нечыяй перавагі.

— Колькі пазычыць яшчэ? — усміхнуўся Муха, зразумеўшы яго няёмкасць.

— Хоць пару рублёў...— прамямліў Васілевіч.

РАЗДЗЕЛ ЧАЦВЁРТЫ

1.

...Янка бег ноччу, у завіруху.

Разам з ім з вінтоўкамі, крычучы, імчалася шмат людзей, але ў цемені вымалёўваліся толькі самыя блізкія. Ды замінаў яшчэ ўсё бачыць сустрэчны пранізлівы вецер — ён пёк холадам, сек у твар нібы шротам, змушаў прыплюшчваць вочы, прадзімаў да касцей i валіў з ног. Але калі то тут, то там успыхвалі агні ад выбухаў, дык тады было добра відаць, што непрыяцельскі лес далекавата, гэтае нейтральнае поле вялікае, белае, а салдат вакол процьма — крычаць i бягуць насустрач смерці. Не адзін ты нясешся на пагібель.

Вось блізка, за некалькі крокаў да яго, раптоўна пачулася непрыемнае, жудаснае выццё, гупнуўся снарад, выбухнуў i асляпіў ды аглушыў. Янка спатыкнуўся, адчуваючы, як нясецца на яго хваля: спачатку сцюдзёна-ледзяная, з пырскамі снегу, а пасля i гарачая — з агнём i дымам. Збіла з ног, апякла гарачым болем у лапатцы. Ён нема закрычаў ад болю i адчаю — яго ж, параненага, кінуць тут, на полі, а то i затопчуць свае ж салдаты. Пасля нечакана зніклі ноч, завіруха, снараднае выццё, выбухі, агні, скупа асветленае поле, i ён адчуў хатнюю цеплыню, утульнасць, святло.

— Яначка, сыночак мой родненькі! — пачуўся блізка вельмі знаёмы голас.— Прачніся ж ты скарэй!

Ад штуршкоў у здаровы плячук ён i прачнуўся. Будзіла маці. А заадно канцом белага ручніка выцірала на яго лбе пот.

— Божа, мой божа! — бедавала яна. Дробненькая, у белай хустцы i доўгай сукенцы.— Нашто ж ты так мучыш душу?!

— Усё той жа адзін сон, мама, сніцца...— з няёмкасцю ўсміхнуўся ён.

— Калі пачаў крычаць i кідацца, дык я i здагадалася: зноў сніш бяду сваю...— паспачувала маці. Выцерла свой лоб, нібы адчуваючы, што там цямнеецца плямінка ад сажы. Мусіць, як клала дровы на под, дык дакранулася лбом да коміна.— Не cпi больш, сынок. Паляжы так. Пад раніцу заўсюды страшныя сны сняцца.

«Ні адзін жа снарад гэтак блізка перада мной не ўзарваўся,— падумаў.— Але чаму які ўжо раз сніцца якраз такое? Няўжо той, франтавы, страх усё яшчэ ў душы сядзіць?»

Калі павярнуўся, дык убачыў: насупраць стаіць у доўгай начной кашулі, босая, заспаная Кастуся (позна ўчора вярнулася з вячорак), а на дзедавым ложку сядзіць пабуджаны яго крыкам пляменнік Ясік i няўцямна трэ кулачкамі павекі. Убачылі яго жывога, супакоіліся; Ясік зноў лёг, а Кастуся вярнулася ў светлы пакой, дзе яна цяпер спала на Алесевым ложку. Побач з яго кнігамі. Нявестка, Ядзя, жыла ў бацькоў, i пра яе стараліся не ўспамінаць i не гаварыць.

Маці падалася на кухню, да печы, а Янка ляжаў на цёплай пасцелі, супакойваўся душой i целам i не зусім верыў, што нядаўні страшны сон быў толькі сон, што ён далека ад акопаў, холаду, смерці i што хутка ўжо тыдзень у бацькавай хаце. Але вось Кастусіны ўздыхі, матчын тупат ля печы i стук вілак па прыпечку, сабачы брэх на дварэ, бацькаў ляск малатком аб сцяну хлява — усё гэта напамінала: aгa, ты дома, ты — ужо цывільны чалавек, жывеш, як жывуць усе простыя вясковыя людзі. Наперадзе — дзень, гаспадарскія клопаты...

...Пасля сняданку Янка, бацька i Ясік падаліся ў лес.

Як выязджалі ca свайго двара, а потым ехалі па вуліцы i, звярнуўшы з яе палева, падаваліся ўздоўж доўгай Гарбацэвічавай сялібы — хаты, хлява, клеці, а потым i гумна,— Янка пасвіў i пасвіў вачыма суседаў двор: можа, убачыць дзе Зосю...

Усе гэтыя дні, што быў дома, ён пры кожнай спрыяльнай хвіліне, калі заставаўся ў хаце сам-насам альбо толькі з Ясікам, падыходзіў да вулічнага акна i падоўгу пазіраў на Гарбацэвічаў двор — выцікоўваў Зосю. Каб убачыць пры святле i добра яе разгледзець. I кожны дзень па некалькі разоў выгледжваў. Калі выходзіла з хаты то з вялікаю міскай альбо ражачкай (несла ў хлеў едзіва курам ці свінням), то калі ішла па ваду альбо выходзіла з двара i кіравалася да Сяла, да бацькоў. Яна таксама кідала доўгія i нецярплівыя позіркі на іхнія двор i вокны, i ад гэтых яе цікаўных позіркаў у яго аж пераварочвалася душа. Добра, хораша, прыемна, мілая, што сюды пазіраеш з ласкаю, горка думаў ён, але якая мне радасць, што ты цяжарная ад свайго хірлявіка! Я ж прагнуў з акопаў i шпіталя сюды, дадому, каб у першы ж вечар цябе прытуліць, пацалаваць, каб ты была ў маіх абдымках! Аж не. Ты — недаступная цяпер, чужая.

Ела, грызла яму душу гэтая жорсткая існасць, што не можа паклікаць яе, як некалі, ды прыпасці, адчуць яе, расказаць пра свае думы i пачуцці. A клікаць толькі для таго, каб пачуць, як яна жыве, чаму другі раз зацяжарала, не хацеў.

Сёння Зосі ён не ўбачыў — ні ў акне, ні ў двары. Згледзеў толькі, што збіраюцца ў лес i Гарбацэвічы: Віця, сапраўды, як добра відаць удзень, не дзяцюк ужо, a патаўсмацелы, нават па-мужчынску агрубелы, вунь нясе з гумна ахапак сена (убачыў ix i адвярнуўся), а бацька запрагае сваю Сівую (турзае яе за аброць ды крычыць, што не дае накінуць на галаву хамут). Крывы ёсць Крывы, не можа без буркатні i злосці.

— Здароў, Пётрык! — гукнуў суседу Нямкевіч-бацька.

Той, здаецца, за апошні час схуднелы ды прыгорблены, у кажушку, падпяразаны вяроўчынай, за якую былі заткнуты рукаўкі, азірнуўся i адказаў прыязна. Ён, як i многія вясковыя старыя мужчыны, прыходзіць да ix кожны вечар — паслухаць Янкавы ваенныя былі (каб хутчэй вылечыць яго рану, прынёс кубачак мёду i лыжку заечага тлушчу), а таксама пагаварыць пра навіны. Канечне, па-ранейшаму не супраць, каб ён, Янка, узяў замуж яго дачку Анельку-недарэку. Тым больш цяпер, калі янкавінскія хлопцы на вайне i талковых жаніхоў адзін-два, можа, i на дзесяткі дзяўчат. Праўда, ні бацька, ні маці пра яго жаніцьбу яшчэ не загаварылі, радуюцца, што вярнуўся жывы. Па-другое, можа, i вычэкваюць часіны для такой гаманы.

Дарога цяпер, напрыканцы лютага, калі ўдзень прыгравала, слязіла снег маладое вясновае сонца, а ўночы падскакаў мароз, была цвёрдая, ездкая. Пазаўчора з'ездзілі на Шубін па сена (бацька доўга ўпіраўся, не хацеў браць яго з сабою, каб ён не развярэдзіў рану), а вось сёння, пакуль цвёрды снег, шарпак, рашылі падацца па дровы. Пазней, у вясновую хлюпіну ці калі пачнецца работа ў полі, сенакос, дык не будзе на гэта часу. Ды стары Нямкевіч не любіў адкладаць на пазней тое, што можна зрабіць сёння. Да сенакосу, прыхапкамі, дровы трэба парэзаць i пакалоць, каб адразу пасля жніва, яшчэ да асенніх дажджоў, перанесці i скласці ix, аблетаваныя, у дрывотні. А па-другое, такая ўжо ў Янкавінах завядзёнка: у часіну шарпака вазіць з Шубіна сена, а з лесу — дровы.

Конь бег шпарка, i яны хутка апынуліся на пагорку, на Пальку, а за ім, спусціўшыся ў лагчыну, уміг даехалі да свайго лапіка лесу. Развярнуліся, паставілі каня пры дарозе, падкінулі яму сена, а самі па надзеле бацькавага брата, Стася, падаліся да свайго. Тут, у густым ельніку, было цемнавата, настыла, а снег быў у дробных, нібы надзёўбаных ямачках-дзірках (ад упалых зверху камякоў снегу i кропель), але крыху далей, ужо ў іхнім сасонніку, быў нібы іншы свет: там, за яловым ценем, снег бялеўся, нават залаціўся. Яго, а таксама ствалы, быццам ахутаныя празрыстым дымком, шчодра асвятляла высакаватае залатое сонца.

Дзе ўтрымліваючыся на зацвярдзелай скарынцы, а дзе i правальваючыся ў глыбокі зярністы снег ці ў яміны пад папараццю альбо вакол ядлаўцовых кусцікаў, цугам — гаспадар, падперазаўшыся пілой, з сякерамі паперадзе, a Ясік (у кажушку, таксама падпяразаны, дык сапраўдны Іванка-мужычок) i Янка за ім — дайшлі да сонечнага снегу. На ім тут было шмат перамерзлай кары, ігліц, а то нават i невялікіх лапак.

Тут быў іхні кавал дзе густога тонкага, а дзе рэдкага тоўстага хвойніку, уперамежку з маладым алешнікам — з колішнімі дубцамі, што ўцалелі, выцягнуліся i патаўшчэлі пасля колішніх выразак i высечак. Улетку тут было шмат суніц, паблізу алехавай лагчынкі — лісіц, а каля ядлаўцу — баравікоў.

Зачэкала паблізу сарока, перасцерагаючы лес ад людзей; воддаль задзёўб дзяцел, парушаючы цішыню ды надаючы лесу своеасаблівую прывабнасць.

Запыніўшыся толькі на хвілінку (каб акінуць вокам увесь надзел), бацька папраставаў да невысокай крывой, але тоўстай сухастоіны — добра ведаў, не адзін ужо раз абмацаў рукамі кожнае сваё дрэва. Вось тут адразу пачаў абтоптваць вакол снег, ссякаць кусцікі — каб пілаваць пры самай зямлі, не пакідаць на смех людзям высокага пня. Пакуль ён усмалее, абарве моц з зямлёю, калі можна будзе вырваць яго, дык будзе рэзаць i калоць вочы.

— Дзед, давай гэтую зрэжам,— азваўся Ясік i стукнуў кулачком па старой высокай, лічы, без голля, толькі з невялікай зялёнай верхавінкай-чупрынай хваіне.

— Ого! — усміхнуўся i любоўна агледзеў гэтую сасну стары Нямкевіч,— Гэтая таўстуля — табе на новую хату. Будуць i дошкі добрыя на падлогу, i дылі на вокны. Мы з дзядзькам Янакам будзем жыць у нашай старой хаце, а табе, як толькі бацька вернецца з Амэрыкі, адразу пачнём ставіць новы дом. Абудую вас, а тады ўжо буду збірацца ў сваю вечную дамоўку...

Ясік, канечне, яшчэ не зразумеў апошніх дзедавых мудроных слоў; яны ж, сталейшыя, паскідалі кажухі, моўчкі апусціліся на калені i пачалі пілаваць тоўсты, набрынялы смалой, ад таго i цвёрды, як жалеза, камель. Пасыпалася i востра запахла пілавінне (спачатку рудое i сухое — ад кары, а пасля сіне-жоўта-чырвонае—ад абалоні i смалы). Янка быў няўломак, змалку любіў i пыніў мужчынскую работу, але цяпер, калі піла пачала ўядацца глыбей i пакрыху заціскацца, ці то ад доўгай адлучкі ад такой працы, ці то ад развярэджанай раны, адчуў: ные-баліць плячо, стамляецца рука. Бацька ж вунь шоргае i шоргае, нібы яму зусім не цяжка, толькі прыплюшчвае вочы ды час ад часу здзьмухвае з рыжаватых вусоў i барады пілавінне ды пакрыху чырванее. Але вось, калі Янка ледзь стрымліваў боль i стому, той запыніўся i выпрастаўся.

— Я, калі, можа, яшчэ во гэтакі быў,— кіўнуў на Ясіка, загаворваючы не пра тое, што муляла Янку, a зусім пра іншае,— часта ездзіў з бацькам у лес. Удзень — у свой, a ўночы, бывала,— i ў казённы. Дык вот ведаеце, што трэба рабіць, каб далека не было пілы чуваць? Не? Трэба камель кажухамі абгарнуць. Тады дзерава не звініць, не пяе, а глушэе.

Зірнуў на Янку i, мусіць, заўважыў на яго твары пакуту.

— Калі прыехалі ўжо, дык давай зрэжам хоць гэтую хвою. Толькі рэжма паціху,— прамовіў i калі зноў запілавалі, дык ужо не спяшаўся, стараўся большы цяжар браць па сябе, а каб ён часцей цягаў пілу ўлегцы.

Пасля, калі павалілі сухастоіну (а яна, як здараецца ў няўдалых разакоў, не ламалася, не пакінула на пні доўгай вострай пікі), бацька затупаў ад хвойкі да хвойкі ды пачаў выбіраць самую нягеглую. Але ўсё шкадаваў: тая — крывая, але падрасце, камель будзе спраўны, тая — разгалая, але на калодзежны журавель прыдасца, тая ўсыхаецца, але вельмі ж тонкая, на дошкі-шалёўкі пойдзе.

Калі ўсё ж адшкадаваў, спілавалі яшчэ дзве невысокія няўдалыя хваіны, парэзалі на кавалкі. Лягчэйшыя насілі на сані па аднаму, a цяжкія цягнулі ўдвух вяроўкаю — чаплялі за самы камель вузел, бацька браў адзін канец вяроўкі, а ён — другі, перакідалі цераз плечы i валаклі. Самы важкі камель дацягнулі на дарогу канём — канцы вяроўкі прывязалі да гужоў хамута. Пасля падабралі ўсё астатняе—галлё, сукі, нават абтрушчаную кару i лепшае вецце (на памёлы). Складзеныя палены на санях перавязалі вяроўкамі i паціху падаліся дадому. Наверсе дроў сядзеў i кіраваў канём Ясік, а Янка з бацькам, пыхкія ад гарачыні, стомленыя, задаволеныя, моўчкі, кожны думаючы сваё, тэпалі за саньмі ўслед. З'ездзяць яшчэ разы ca два ў свой лес, дакупяць бярэзіны i альхі ў Налібацкім лясніцтве альбо ў хатаўскога пана — i будзе дроў на новую зіму. Вайна вайною, вэрхал вэрхалам, а гаспадару ўсё роўна трэба дбаць пра гаспадарскае.

2.

Калі спусціліся з Палька (конь падбег, а Янка з бацькам адсталі), паднялі галовы i зірнулі на Янкавіны з гэтага тыльнага боку, дык аж устрапянуліся: у вёсцы штосьді дзеелася няладнае.

Амаль ля кожнага (як можна было акінуць вокам) гумна стаялі коні з саньмі, а з гумнаў людзі выносілі i накладалі на сані сена. Што за дзіва: янкавінцы змовіліся i адначасна апаражняюць гумны? Але чаго тады на ўсім наваколлі гудуць узбуджаныя людскія галасы, а там-сям чуецца енк альбо плач. Стары Нямкевіч аж прыпыніўся i падняў навушнік аблавухі — каб усё лепш агледзець i ўчуць.

— Зірні ты сваімі маладымі вачыма,— папрасіў Янку.— Што там робіцца?

— Вайскоўцы i цывільныя людзі носяць з гумнаў сена.

— Абіраюць, значыць...— дрыготкім голасам прамовіў бацька.— Мала было той, перад калядамі, абіралаўкі!

Рушылі. Бацька пакрочыў неспакойна, узбуджана: канечне ж, адчуваў i трывожную насцярогу, i сполах. Маўчаў, намагаўся хутчэй трапіць дахаты. Каб хоць сваімі вачыма зірнуць, што там робіцца, ды абараніць сваё дабро, нажытае потам, праз сілу, старасцю сваёй.

За лагчынаю, на горцы, за якой пачыналася ўжо Гарбацэвічава поле, яны нагналі сані, i бацька забраў лейцы ад унука.

Вымкнуліся на вуліцу; далей трэба было перасекчы яе i выехаць на пагонку, што цягнулася ўздоўж Шлёмавай карчмы, а пасля павярнуць на іхнюю сценку.

Але бацька нечакана запыніў каня, i Янка, зірнуўшы на вуліцу, аж анямеў. Раптоўна адышоў, знік гаспадарскі клопат, a падкацілася маладое хваляванне: з вёскі да свёкравай брамкі кіравалася Зося. У валёнках, доўгай спадніцы, у ватовачцы, што была напята на жываце, у хустцы-канаплянцы. Зося таксама мігам акінула яго з ног да галавы позіркам, нібы зазіраючы яму ў душу сваімі вялікімі вачыма, і, здаецца, разгубілася: ці запыніцца, ці збочыць у свой двор? Пайшла памалей. Поўная, важкая. Нос, вусны, як заўважыў ён, падпухлыя, непрыгожыя. Маладая ж яшчэ, а так бязлітасна змардавала яе красу цяжарнасць.

— Скажы ты мне, маладзічка, што ў вёсцы робіцца? — трывожна запытаў у яе бацька.

Яна ці не зразумела, пра што ў яе пытаюцца, ці не магла апамятацца. Але запынілася з ахвотаю. Маўчала, толькі кратала бяскроўнымі вуснамі.

— Які тут вэрхал? — перапытаў стары.

— Сена, салому, авёс бяруць,— нарэшце вымавіла.

— Хто бярэ?

— Салдаты i занямонцы.

— I ва ўсіх бяруць?

— Вa ўсіх.

Бацька тузнуў каня, заспяшаўся па пагонцы, а Янка, дагэтуль тулячыся за бацьку, як не сваімі нагамі пайшоў ёй насустрач. Напрасткі ж рукой было падаць да сваёй хаты. Зося не сыходзіла, чакала, пазіраючы на яго, здаецца, паглыбелымі i пабольшанымі вачыма, пад якімі былі цёмныя ўпадзіны.

— Ну, добры дзень табе,— прамовіў, запыніўся.

— Добры дзень, Янак,— ціха адказала. Вымавіла не гэткім чужым, як у яго, голасам, а лагодна, цёпла.

Ён ведаў: нехта з Гарбацэвічаў цікуе за імі праз акно, дык надоўга запыняцца i Зосю затрымліваць не варта. Але не мог i пайсці, не перакінуўшыся словам з той, якую ўсё яшчэ кахае.

— Ну, як жывеш? — запытаў з хваляваннем, але не пазіраючы ёй у вочы. Пасвіў вачыма дол, а таксама азіраў яе валёнкі, на якіх сям-там, у згібах-раўчуках, наліпла сенная труха.

— Жывая...— прамовіла, здаецца, стараючыся зазірнуць яму ў душу.— А ты як? Кажуць, цяжка паранены...

— Жывы i я. Хоць, можа, лепей было б, каб не жыў...

Яна змаўчала; калі падняў галаву i зірнуў у вочы, дык убачыў: яна прыкусіла вусны, пазірае аддана i плаксіва моршчыцца, i тут жа па яе шчацэ плыве, робячы раўчучок, буйная слязіна. Вось затрымалася каля падбародка, адарвалася i паляцела на зямлю.

Канечне, Зосі было i ёсць цяжка. Жыве не так, як хоча, а як выходзіць, як камандуе свёкар. Можа, i не вінаватая за тое, за што вінаваціць ён, Янка. Дык не варта папікаць, псаваць настрой, дабаўляць згрызот. Усё ж яна не абы-якая, не чужая яму, а любая, дарагая, можа, таксама чакала i не менш перажывае, пакутуе, што сустрэла вось у такім стане.

— Выбачай...— ціха папрасіў i, каб не расчульвацца ды не нарабіць ёй сваёй чуласцю толькі шкоды, рушыў у свой двор. Здаецца, яна перад самым яго адыходам памкнулася затрымаць, штосьці сказаць, але ён не азірнуўся, не затрымаўся — сёння i тут не варта паказваць свае любошчы, радасць ад сустрэчы. Але ўсё роўна адчуў вялікую палёгку: вось i адбылася першая сустрэча, размова. Пасля гэтага не павінна быць такога, як раней, вялікага напружання, асцярожлівай боязі выйсці са свайго двара i нечакана сустрэцца з ёю. Што далей будзе, як яно ўсё павернецца-разгорнецца, адзін толькі бог ведае, але, зноў i зноў змушаў сябе паверыць Янка, свет для яго пашырыўся, i яму стала лягчэй.

Ля сянец яго спаткала маці — у старых, абшытых спаднізу цялячаю скураю валенках, у некалі чырвоным ад цэглы, а цяпер аблінялым кажушку ды звыклай цёплай хустцы. Заплаканая, зусім згорбленая. Мусіць, стаяла дагэтуль тут, на ганку, назірала за ім i Зосяю, чакала яго.

— Зноў бяда, сынок,— зашчыравала ў адчаі.— Наехала ж набрыдзь i абірае. Чуеш? — паказала рукою на загуменне.— Здаецца, ломяць дзверы, каб у гумно залезці...

Ён, нічога не адказаўшы, рашуча закрочыў па двары на дрывотні, каб праз яе выйсці на загуменне, дзе, як убачыў, ідучы дадому, стаіць чужы конь.

— Як вы паехалі ў лес, дык ix скора i прынёс чорт,— тлумачыла маці, спяшаючыся за ім.— Саней, можа, i паўсотня, не меней. Усю вуліцу з канца ў канец запрудзілі... Я, як убачыла, дык абмерла: прыехалі ці высяляць, ці зноў абіраць. Аж, кажу, умлела: што без вас, мужчын, рабіць буду? Выйшла да Стася, папытала: «Можа, ведаеш, чаго прыперліся?» — «Чысціць нас»,— кажа. Я за замкі — ды на дзверы гумна, хлява i клеці. Аж прыходзіць у хату малады ахвіцэр i пытае: «Хазяін дома?» — «Нямашака,— кажу, у лес паехаў».— «Вы — хазяйка? Калі вы, дык вот бумага, давайце на нужды арміі пуд аўса i пятнаццаць пудоў сена!» — «Дык мы ж давалі перад калядамі!» — «Цяпер па-новаму трэба...»

Мінулі дрывотню, дзе яшчэ былі паўтары складні сухіх бярозавых i хваёвых дроў, стаялі смаловыя круглячкі, зробленыя бацькам за зіму палазы, колы, аглоблі, віселі пад страхою грабільны.

На прыгуменні стаяў рыжай масці, з белымі надкапытнікамі конь з саньмі, ля ix — малады невысокі прапаршчык, на шчацэ якога быў доўгі, можа, i ад штыка, рубец, а двое, пажылы цывільны дзядзька ў кажуху i малады салдат у шэрым, зашмальцаваным шынялі, падважвалі каламі цяжкія замкнёныя знутры дзверы, каб скінуць ix з завесаў.

— Што за разбой сярод белага дня? — сурова прыкрыкнуў Янка.

Дзядзька i салдат уздрыгнулі, выпрасталіся i вінавата залыпалі, прапаршчык спачатку таксама з некаторым збянтэжаннем зірнуў на яго, высокага, шырокага ў плячах, на яго вайсковыя штаны, а пасля, як амаль i кожны невысокі чалавек, захрабрыўся:

— Кто такой?

Нагнаў строгасць на свой малады твар, паправіў кабур за паясніцаю: ведай, мы са зброяй, мы сіла! А па-другое, як i кожны вайсковец, можа, са злосцю зірнуў на яго, цывільнага: мы ў арміі, гаруем, а ты, здаровы бык, аціраешся ля жаночых спадніц!

— А ты хто такі? — не збаяўся, запытаў Янка.— Хто даў табе права марадзёрыць?

Прапаршчык, здаецца, адчуў, што перад ім не тутэйшы вясковы целяпень, а бывалы малады мужчына, дык трошкі памякчэў:

— Вы — хазяін?

— Што вам трэба? — Янка па-ранейшаму быў суровы. Нават злы. За армію, за салдат, якія вытвараюць вось такі грабеж. Нават i з-за таго, што разумеў: вайскоўцы не зусім вінаватыя, робяць тое, што ім загадалі.

Прапаршчык падышоў, расшпіліў скураную карычневую сумку з пазалочанаю зашчапкаю i дастаў з яе паперыну. Падаў.

— Вось распараджэнне на дадатковую рэквізіцыю ў насельніцтва фуража для патрэб Туркестанскіх часцей,— патлумачыў.— Распараджэнне ўзгоднена са штабам нашай Другой арміі i Земсаюзам.

Янка прачытаў тое, што было надрукавана на машынцы. Сапраўды, гэта быў высокі загад, дзе нават была пагрозная прыпіска: «...в случае неповиновения пресекать онное силой». Ён нічога не сказаў прапаршчыку, паказаў рукой на сценку, куды ўжо заварочваў з саньмі бацька.

Пад'ехаўшы, той адразу ж закрочыў сюды.

— Здраствуйця,— павітаўся, аддаючы павагу вайскоўцам.

Прапаршчык казырнуў.

— Вот папера. На новую рэквізіцыю,— прамовіў Янка i падаў бацьку лісток.

Бацька, паколькі слаба блізка бачыў, далека ад сябе аднёс паперу, паволі прачытаў.

— Вы б пачыналі ўжо з нас жывых скуру здзіраць...— калі дачытаў, прамовіў прапаршчыку.— Сабе на боты, на рукавіцы...

— Прыказ, хазяін.

— Вот ён, наш сын, на вайне быў, паранены,— пачаў шукаць паратунку бацька.— Фельдфебель. Георгіеўскі кавалер.

Прапаршчык ужо цяплей, нават з павагаю зірнуў на Янку.

— Дык дзеля чаго ён ваяваў, кроў ліў? Каб яго сям'ю абдзіралі, рабілі жабракамі? Каб мы не толькi марнелі, чэзлі, але i без пары без часу перамерлі як мухі?

Прапаршчык маўчаў, але сыходзіць з прыгумення не збіраўся.

— А ты чаго, чалавеча, дзверы ломіш? — нечакана накінуўся бацька на чужога селяніна.— Няўжо сам не гаспадар?

— Я ж... Загадалі...— збянтэжыўся той — прысадзісты, чорны, як цыган, з бояззю зыркаючы на прапаршчыка.

— Скуль жа такі паслужлівы?

— З Любчы.

— Вёска гаспадарлівая, кірмашамі добрымі слаўная, а ты, чалавеча, сабака! — са злосцю абразіў яго бацька, i здаючыся, бачачы, што паратунку i абароны няма, пайшоў праз дрывотню на той бок гумна, каб, мусіць, скінуць з гэтых дзвярэй крукі. Гаспадыня затрусіла подбегай за ім — падаць ключы.

Калі неўзабаве адчыніў на бакі двайныя дзверы, быў хмурны, збялелы як палатно, a маці ламала рукі i галасіла:

— Як жа мы датрымаем кароўку, каня да вясны? Колькі тут таго сена? За што нам такая кара? За якія такія нашыя грахі?

Вайскоўцы моўчкі зайшлі ў гумно, a селянін захітаў галавою:

— I праўда ж, наўрад ці хваціць самім да вясны...

Бацька не пазважаў на яго спачуванне, узяў з кутка тока драўляныя вілы i моўчкі, пералезшы цераз застаронак, пайшоў па адгародцы ў яе канец, дзе ляжаў абскублены пласт сена. У другой загародцы была яшчэ меншая горка — з ячнай i жытняй саломы ды з грацкоўя. Моўчкі пачаў браць зверху i шпурляць сюды, на ток, сена, а салдат i селянін узяліся падбіраць i ўкладваць на сані.

Калі няпрошаныя госці ад'ехаліся, бацька, замкнуўшы гумно ды страсаючы з грудзіны пацяруху, паскардзіўся Янку:

— Бачыш, сын, як мы жывём, як з намі лічацца... З вас, маладых, нямецкі кайзер кроў п'е, а з нас наш цар апошнія жылы выцягвае, скуру пачынае здзіраць... Хочаш не хочаш, а прыйдзецца скоpa да Гарбацэвіча i нам у пазыкі ісці, у даўгі залазіць... Змоладу быў сам сабе гаспадар, сваім усім абыходзіўся, а цяпер, на старасці... Абадралі як ліпку, да галецтва давялі... Дык дзеля чаго жыў, стараўся? Каб такое ўбачыць? Напакутавацца? Памерці, праклінаючы свет i сваё ўсё жыццё?

— Па ўсёй вялікай Расеі такое, тата...— прамовіў Янка.

— Не, мусіць, такога пекла, як у нас, нідзе няма...— пахітаў галавой уцямнелы бацька.— Ніякай спавагі ды справядлівасці... Што хочуць, тое i робяць... «На нужды арміі...» Але ж гэтыя нужды бяздонныя, як i ва ўсякага ненаеднага горла...

— Якраз з-за зацягненай вайны люд у Петраградзе забунтаваў...

— Што той люд зробіць супраць сілы?! — махнуў рукой бацька.— Заўсюды люд таўклі i глядзелі на яго як на быдла... Рабі! Давай! Цярпі! Маўчы!

Янка маўчаў. Па-першае, бацька, мудры чалавек, гаварыў праўду, а па-другое, добра не ведаў, што цяпер робіцца на франтах, у Петраградзе, нават тут блізка, у Мінску. Як вярнуўся дадому, дык нібы i зачыніўся за ім свет. Ведаў толькі тое, што скажуць старшыня Сяргеенка, айцец Феадор альбо раскватараваныя па Янкавінах афіцэры — тыя, каму траплялі ў рукі сталічныя газеты. Але газеты прыходзілі ca спазненнем альбо не ўсё з ix можна было зразумець, дык вёска, а з ею i бывалы ўжо чалавек Янка мала зналі, што недзе адбываецца i што з усяго гэтага выйдзе. Пра гэта, канечне, больш ведалі ў Мінску, у губеранскім горадзе i ў штабе Заходняга фронту, у Магілёве, у Стаўцы, дзе цяпер сам цар.

Памаўчаўшы, бацька i сын паныла пасунуліся ў хату, дзе ix чакалі слёзы, скаргі засмучанай гаспадыні.

3.

Калі памерла жонка, у хаце Сцяпана Супраневіча пачала кіраваць яго старэйшая нявестка Аўдоля — кабета пажылая ўжо, гадоў пад сорак, рэзкая i нецярплівая. Яна забрала ў свае рукі ўсё гаспадыніна права не толькі таму, што была старэйшая за Сцяпанаву дачку, Вольку, за другую нявестку Ганю, але яшчэ i па іншай прычыне: па-першае, мела пры боку мужа (трымаючы яго нібы на ланцужку, нацкоўвала на бацьку, на сястру ды на малодшую братавую), а па-другое, Волька была спакойная, не старалася быць глаўнісяю, а малодшая нявестка ўсё яшчэ жыла без мужа (быў у Амерыцы ў заробках), не ўсцераглася, нарадзіла байстручка, дык сама ж сябе i сваіх дзяцей зрабіла бяспраўнымі. Сутыкаючыся ля печы, у кладоўцы, у склепе альбо ў хляве, нявесткі сварыліся кожны дзень. У хаце ад іхніх сварак, а таксама ад дзяцінага вэрхалу стаяў несупынны гармідар. Як ні намагаўся аціхлы i разгублены пасля жончынай смерці Сцяпан утрымаць лад у хаце, але гэта яму не ўдавалася. Нават старэйшы сын, аднаногі Кірыла, не спрыяў. Вырываў з яго рук лейцы, хацеў ужо сам быць галавою, а яго, бацьку, адсоўваў як нахлебіча. Сцяпан на сабе пераканаўся, якая гэта цяжкая доля — нямоглая i бяспраўная старасць беднага чалавека.

Вось i цяпер, у гумне, Сцяпану было горка. Вырваўся з шумлівай хаты, але не супакоіўся. Ды як суцішышся, аспакайнееш, калі да вясны, да травы, яшчэ далека, а сена вунь у загарадцы копка, не болей. Як датрымаць карову да цяпла, не даць ёй пасці? Як датрымаць Пётрыкавага каня, аднаго на ўсю іхнюю вялікую радню? На новы тыдзень трэба ж даваць сена каню ўжо яму — паколькі конь быў адзін на чатыры гаспадаркі, дык кармілі яго па чарзе.

Сумны, змрочны, выйшаў з халоднага i амаль пустога гумна на ўднелы, светлы ўжо, марозны двор.

Пасярод двара сустрэў малодшую нявестку Ганю з даёнкай. Невысокая, шустрая, шыбавала ўгнуўшыся да хлява, перад ім збочыла i прашмыгнула міма. Здаецца, заплаканая. Як нарадзіла байстручка, дык нібы адмянілася — была кругленькая, вясёлая, ахвотная да смеху, да песень маладзіца, а цяпер стала худая, косці ды скура, маўклівая, запятая i сярдзітая, як ваўчыца.

Зайшоў у хату.

Ці наўмысна, ці незнарок яму ў грудзіну тыцнула канцом вілак старэйшая нявестка — толькі што паставіла ў палаючую печ вялікі свіны саган з вадою (мелі адну свінку, карову, цялё i паўдзесятак курэй. Каня так i не набылі, a авечкі забралі летась вайскоўцы).

— Таўчэцеся вот пад рукамі...— забурчэла Аўдоля, даючы яму дарогу. Як i ўсе яны, Чорныя, пацямнела з узростам, стала маршчыністая, бяззубая, зусім ужо старая ў свае сорак гадоў.

Непадалёку, ля стала сядзеў таксама пастарэлы, злосны i маршчыністы Кірыла i смаліў згорнутую з газеты i тытуню-самасаду піпку. Дарывае во ўжо яго запас «Нашай нівы», якую ён выпісваў, пакуль яна выходзіла. Каб i хацеў у вольную хвіліну пачытаць тое, што чытаў ужо ды забыўся ці прапусціў у свой час (а чытаць ён i цяпер любіў), дык дарма, не ўхаваеш нічога. Волькі другі ўжо год дома не было — служыла ў дзераўнянскага ксяндза.

— Прынясеце вады,— закамандавала нявестка. А пасля, калі завалтузіліся пад дзяругамі на двухпавярховых палках дзеці, закрычала на ix: — Ціха вы, чэрці! Не дзярыце бялізны.

— Цёця,— запішчэў Ганін байстручок (яму сёння было два з паловаю гады),— а ваш Косцік мяне шчыпае...

— А чорт цябе не возьме,— са злосцю адказала.

Яе дзеці, учуўшы, што маці ix не ўшчувае, яшчэ смялей узяліся крыўдзіць малога. Той заенчыў, паскардзіўся скрозь слёзы:

— Пачакайце, я маме скажу...

Сцяпан узяў драўлянае, акаванае бляхаю, з абручамі-дротам вядро i паспешна падаўся да студні — у двор стрыечнага брата, Пятра Вайтковіча.

На халоднай яшчэ вуліцы смачна пахла дымам— дружна дыміліся коміны па ўсёй вёсцы, дык i стаяў усюды водарны пах хваёвых, альховых, а таксама бярозавых дроў, вадзяной пары ці ўжо i падгарэлай бульбы. У суседзяў, роднага брата Miхайлы i стрыечніка Юзіка Вайтковіча (іхнія хаты стаялі насупраць, у Юзіка гэтую зіму збіралася моладзь на вячоркі) рыпелі дзверы то сенцаў, то хлява, чуўся гоман у двары. Вось з Міхайлавага двара панёсся рэзкі енк — ясна, недзе за хлявом сядзеў i дзеля пацехі нема выў-роў на ўсю вёску Міхайла. Састарэў, але прыкрых сваіх выхілак не кідае.

Насустрач, можа, ад старасты Дземідовіча борздка крочыў Мішук.

— О то штукар твой брацец! — усміхнуўся той.

Сцяпан нічога не адказаў. За сваё доўгае жыццё стаміўся ўжо ўшчуваць схільнага на ўсякія выбрыкі малодшага брата.

— Ну, што чуваць? — калі парукаліся, ухмыльнуўся Мішук — камлюкаваты, чырвоны ад марозу, вясёлы. Якой яму трасцы, рад, што ўбавіў сваіх дачок да багатых (Галену — у сям'ю Стася Нямкевіча, Зосю — да Гарбацэвіча). Цераз ix i яму тое-сёе трапляе — надта ад малодшай дачкі, Зосі. Не сядзіць без сена ці без хлеба.

— Ты ж быў на людзях, дык ты павінен ведаць усе навіны,— прамовіў Сцяпан, павесіў вочапку вядра на сагнутую руку.— Я цяпер, таўчы яго камары, далей сваіх Міхайлы, Пятра не хаджу.

— Я, што i пачую, дык не разбіраюся. От ты — другое дзела. Ты кемны да палітыкі.

Сцяпан зноў змаўчаў, бачачы, што задаволены сусед ядавіта насміхаецца. Вунь у шэрых вачах чорцікі скачуць, аж губы кратаюцца — мусіць, так i свярбіць язык сказаць: «Гаспадарыць не ўмееш, а да палітыкі дык прагнёны!..»

— Таўчы яго камары, вялікая паліціка для вялікіх галоў...— прамовіў неўзабаве.— Паслухай, браце, можа, ты багаты на жытнюю муку? Пазыч хоць з паўпуда. Адробім увесну ці ўлетку.

— Не, што ты. Мала ў самога,— няшчыра замахаў рукамі Мішук. Скупы i жорсткі, як i яго сват Гарбацэвіч. Калі што i можа даць, дык не адразу, a толькі пасля таго, калі на калені станеш.

— Няма дык няма...— паныла прамовіў Сцяпан i пасунуўся па вуліцы. Воддаль, цераз лагчыну, дзе цёк ручаёк, на ўзвышку, i жыў Пятро. Яны, Чорныя, агулам выкапалі ў яго двары студню. Была яна глыбакаватая, але з вельмі смачнаю вадой. У многіх у вёсцы ў студнях вада выбіралася альбо вымярзала, a ў Пятровай студні — ніколі. Хоць у адным, з вадою, быў прыветны да ix бог. Той жа Мішук, калі прыпрэ, дык ходзіць якраз да Пятра па ваду. Даюць i ніякай платы не патрабуюць. А ён, бачыш, якое свінчо. Як лепш жыве, дык задраў нос, не спачувае. Ён бы, Сцяпан, каб мог, дык усім бы не толькі спачуваў, але i памагаў бы выбрацца з бяды. Як, скажам, памагаюць Нямкевічы, Грыгарцэвічы. Але Мішук не на ix раўняецца, а на Гарбацэвіча ды Дземідовічаў.

Калі вярнуўся з вядром вады ў хату, дык спахмурнеў: нявесткі зноў счапіліся.

— Смалы яму, а не малака...— сіпата крычала Аўдоля.

— Ён жа самы малы, апухае ад слабасці...— не здавалася Ганя, канечне ж, заступаючыся за меншае сваё дзіця.

— Зірніце, палюбуйцеся, якая ваша любіміца! Зладзейка! — павярнулася Аўдоля i ледзь не пад нос тыцнула яму невялікай бутэлечкай з малаком. Яна, ясна ж, нядаўна абмацала яе недзе ў Ганіным рукаве i адабрала яе.— Употай крадзе! Для сваіх бахуроў!

— Колькі тут таго млека...— паспрабаваў Сцяпан суцішыць старэйшую нявестку, а заадно i самому супакоіцца.— Ці варта такі гвалт падымаць?!

— Ага, у яе дык дзеці, a ў мяне не дзеці! — накінулася ўжо на яго Аўдоля. Аж губы пасінелі ад злосці. Пра такіх звычайна кажуць жартаўнікі: «Ведаеш, колькі разоў сустракаю тваю жонку, дык заўсёды цешуся».— «З чаго ж ты цешышся?» — «Што яна не мая жонка»,— Я, як старэйшая, пра ўсю сям'ю дбаю, а яна — толькі пра сваіх... Чорт не возьме, байструкі самыя жывучыя, не згінуць...

Яму аж дых зарвала: якая жорсткасць!

Ганя, нібы скошаная апошнімі Аўдолінымі словамі, жахнулася, умольна зірнула на ўсіх, надта на ix, мужчын, а пасля таксама ссінела i, хапаючы ротам паветра, абсунулася каля стала, затуліла далоньмі твар i залілася слязьмі.

— Павешуся! Утаплюся! — выкрыкнула, глытаючы слёзы i боль.— Я ўжо не магу так болей жыць...

— Грэх такое гаварыць, Аўдоля,— прамовіў ён, бачачы, як на палках, на лежаку печы прымоўклі дзеці i лыпаюць на ix, старэйшых, чорнымі вінаватымі ды сарамлівымі вачыма.

Аўдоля, здаецца, уражаная адчаем i слязьмі малодшай цярплівай нявесткі, сумелася, трымаючы гэтую бутэлечку нібы гарачую галавешку. Пасля хуценька збавілася ад яе — паставіла на пліту. Здаецца, моўчкі адшкадавала гэтае малако. Заадно таксама расхвалявалася, аж затрымцела, заплакала, скардзячыся на сваю долю:

— Няхай яно згарыць, такое жыцце!.. Нашто я выходзіла замуж, тапіла галаву! Была б незамужняя, дык была б шчаслівейшая!

— Цяжка, дзеці мае. I не нам адным,— улучыўшы хвіліну, калі кабеты выплакалі першы, самы горкі адчай, боль, крыўду, прамовіў ён, адчуваючы, як у самога трымцяць рукі i нібы іголка коле ў сэрца.— Але ж не ўсе звярэюць, заядаюць адно аднаго жывымі... Нам бы як месяц-другі пратрымацца, да шчаўя — тады акрыялі б...

Нявесткі яму нічога не адказалі; выціраючы краем цёмнага фартушка слёзы, пачырванелая Ганя падалася засцілаць пасцелі i палкі, а ссутуленая Аўдоля пачала даставаць з печы чыгунок з бульбаю.

Кірыла маўчаў, зацята курыў; Сцяпан, каб парушыць гнятлівую цішыню, паклікаў да сябе самага меншага ўнука, з-за якога нядаўна загарэўся сыр-бор:

— Хадзі сюды, Васілёк.

Той, у кашульцы, босы, танкаваты для свайго ўзросту, з адвіслым жывоцікам, крывавата затупаў да яго, не па-дзяцінаму сумна на яго пазіраючы. У вялікіх яго чорных вачанятах нібы засела цяжкая гаркота.

— Ha, пі,— Сцяпан падаў яму невялікую, з-пад лякарства, рудую бутэлечку.

Той каўтнуў сліну, але бутэлечку з малаком не браў. Апусціў галоўку i ўнурыўся долу.

— Выпі, Васілёк,— папрасіў, пагладзіў шурпатай далонню па яго чорных, віхрастых валасах.— Сырадой — тое ж лякарства...

Хлапчаня спадылба зірнула на Аўдолю (тая нібы не бачыла нічога i не чула, моўчкі ўжо адцэджвала бульбу), а пасля ўзяло i, задзіраючы галоўку, пачало піць. Глынула больш, чым трэба, запырхалася, аж па падбародку пацёк белы струёк.

— Не спяшайся, памаленьку пі,—усміхнуўся Сцяпан, тулячы хлопчыка да сябе. Байстручок, але ж усё роўна дзіця. Не чужое, a іхняя кроў!

Неўзабаве Аўдоля проста на стол высыпала гарачую, парыстую неабіраную бульбу, а пасля наліла з дзежачкі, што стаяла ў кутку на печы, вялікую місу кіслай, ноздрыстай саладухі. Сама, як i Ганя, за стол не села; Сцяпан з Кірылам, а таксама i дзеці моўчкі, стараючыся не пазіраць адно аднаму ў вочы, пачалі абдзіраць хто нажом, а хто пазногцем бульбу, сёрбаць саладуху.

4.

Чужы барадаты мужчына павёз іхняе сена, накіроўваючыся на Глінішча, можа, i да найбліжэйшага суседа — Мішука. Сцяпан зачыніў цяпер ужо зусім апусцелае, толькі з адным пахам сена i саломы, гумно, абяссілена прытуліўся да старых цёмных дзвярэй, што трымаліся на адным, верхнім, завесе. Ніжэйшы завес быў без толку: ніжні канец вушака састарэў, згніў, i з яго даўно ўжо выпаў крук. Шмат гадоў ужо гэтаму гумну — яго яшчэ ставіў, як казалі, вельмі дужы i працавіты прадзед, перабраўшыся з-за Нёмна ў гэтыя чужыя, але яго сыну, унуку i праўнуку Сцяпану ўжо родныя i мілыя Янкавіны.

Божа, адчаіўся Сцяпан, што гэта робіцца? Падгрэблі ўсё, што было ў гумне, павезлі, а ты... Як хочаш жыві! Чым хочаш ужо ўвечар кармі карову! Бадай, як ніколі разгубіўся. Напраўду, дзе якое выйсце? Жыццё так звузілася, загнала ў кут, што хоць вешайся! Калі пачаў аціхаць шум у вушах, пачуў: па ўсёй вёсцы крыкі, енкі, плач. Божа, што ўлада, армія вытвараюць з людзьмі? Ці не жывымі са свету зводзяць?!

Пачуў тупат па двары. Прыкладаючы руку да грудзіны, нібы гэтым мог супакоіць узбуджанае сэрца, павярнуў галаву: сюды, да яго, шнураваў подбегай старэйшы ўнук Пятра Вайткевіча, Андрэй. Выцыглясты, з пачарнелымі вусікамі пад носам дзяцюк.

— Дзед Сцяпан, хадзеце да нас...— паклікаў яшчэ за некалькі крокаў.

Ён няўцямна пазіраў на стрыечнага ўнука, не разумеючы, чаго той хоча.

— Наша баба кліча. Вас i дзеда Міхайлу.

Сцяпан урэшце ачомаўся:

— Што там у вас?

— Бойка...

— Якая бойка?

— Дзед б'ецца з салдатамі...

Сцяпана нібы хто штурхнуў у спіну. Ён шпарка пашыбаваў туды, да Пятра, з кім сёння, калі хадзіў па ваду, бачыўся, жартаваў. Ён, Сцяпан, моўчкі i пакорліва, a Кірыла са сціснутымі зубамі аддалі вайскоўцам сена, а вось пыхкі, нецярплівы i бунтоўны Пятро, мусіць, рашыў пабрыкацца, не аддаць, паспрабаваць абараніць сваё дабро сілаю.

Калі Сцяпан прыбег да Пятровага гумна, дык убачыў: бойка, здаецца, ужо заканчваецца. На двары, каля расчыненых дзвярэй.

Воддаль, паблізу каня i саней-развалаў, стоўпіўся гурт чужых цывільных людзей, быццам авечак у летнюю спёку,— відаць, ix сагналі сюды з усіх бліжэйшых двароў, каб уціхамірыць Чорных; галасілі, ломячы рукі, мітусіліся кабеты — Міхайлава Настуля i Пятрова Франя; да ix ціснуліся шматлікія ўнукі; мужчыны, гаспадар Пятро i Міхайла, ляжалі ніцма долу. На іхнія спіны ўсселася па тры-чатыры салдаты. Яны ціснулі каленьмі свае ахвяры, заломлівалі ім рукі i звязвалі ix пастронкамі.

Непадалёку, ля вушака, проста на зямлі сядзеў малады збялелы салдат (Пятро спароў яго віламі i балюча ўдарыў пад жывот нагою), a другі, старэйшы, прысеў на коленцы i прыкладае яму да скроняў снег; у кутку двара, дзе ляжаў пласт белага снегу, сядзеў на дыбках афіцэр — расхлістаны, без фуражкі. Ён гроб далонню снег і прыкладаў яго да акрываўленай шчакі (Пятро тыцнуў яму сюды чаранком вілак). Побач каля яго ляжалі ўжо грудкі набрынялага крывёю снегу.

Звязаўшы рукі, салдаты падхапіліся i паднялі пераможаных бунтаўшчыкоў — у Пятра быў пад вокам вялізны сіняк, a ў Міхайлы — акрываўленыя губы, падбародак i шыя.

— Увести! — не падымаючыся, махнуў рукою васпаваты афіцэр. — В Налибоки. Как бунтовщиков и оказавших сопротивление силой. Пускай судят по законам военного времени.

— Вас, разбойнікаў, трэба не судзіць, а крыжаваць...— не збаяўся, агрызнуўся Міхайла, турзнуўся, бо яго за локці моцна трымалі салдаты.

— Пане ахвіцэр, куды вы яго павядзіцё? Старога, хворага! — забедавала Настуля.— Нашы ж два сынэ ў войску... I Пятра адпусцеце... Яго сын тэж на вайне...

— Каго ты просіс? Звяруг? — абазваўся ўзелянелы ад злосці Пятро.— Яны с не людзы, яны — звяругі...

— Закрой хлебало, хам! — агнём бліснулі афіцэравы вочы.

— Сам ты хам! — не здаваўся i не баяўся нічога Пятро.— Кормім, поім, а ты ясцэ свіняцыс...

— Увести! — паўтарыў загад афіцэр, зноў махнуў рукою. I, павярнуўшыся да цывільных мужчын, загадаў: — Выносите из риги сено. И по местам. Не стоять, как телята, не сочувствовать, а помогать подавлять сопротивление...

Салдаты павялі накухталяных Пятра i Міхайлу з двара, а забягаючы ім наперад, з плачам, енкам ды мольбамі пабеглі пажылыя жанчыны. Цывільныя ў гэты час тут жа, пры Сцяпане, пачалі выносіць з Пятровага гумна сена i накладаць на пустыя сані.

Кабет i дзяцей, як неўзабаве ўведалі ўсе ў Янкавінах, за вёскай адагналі, а Пятра i Міхайлу патурылі ў Налібакі, дзе быў штаб раскватараванай па навакольных вёсках брыгады.

5.

Калі была дзяўчынай, жыла ў бацькавай хаце, Зося не ведала, што такое доўгія ночы i бяссонніца.

Цяпер жа, у замустве, ды калі зноў зацяжарала, сама на сабе ўсё адчула. Надта пасля таго, калі заявіўся малады сусед, Янка. Усе апошнія ночы Зося доўга не магла заснуць, a калі i зводзіла вочы, патанала ў дрымоце, дык ненадоўга. Пасля першага ж кароткага забыцця прахоплівалася i потым зноў ляжала з адплюшчанымі вачыма, з яснай памяццю. Самыя розныя думкі апаноўвалі яе, узбуджалі, прыгняталі, а то i даводзілі да адчаю. То па-ранейшаму пакутавала ад свайго прымусовага нявесткавання, якое многія ў вёсцы, яе бацькі таксама, лічылі за вельмі ж прынаднае, то перамагала крыўда ад свёкравых абраз, то мучылася, што вярнуўся з фронту Янка i не хоча яе бачыць (яна ўпотай ад усіх сачыла за ім з акна), то баялася смёрці — цяпер, калі набліжаліся новыя роды, больш усвядомлена асцерагалася за сваё жыццё. А раптам на гэты раз, без лекара, штосьці выйдзе не так? Першыя ж роды былі цяжкія: бабуля-павітуха не магла ёй памагчы, ледзь не звяла на той свет, выратаваў толькі іхні лекар, Чарноў, забраны цяпер на вайну. А раптам, калі здарыцца бяда, сіратою застанецца Антонік — яе i Янкава крывінка, боль i радасць?

I ў гэтую ноч вочы таксама доўга не зліпаліся, хоць ты ix сшывай. Можа, i ад таго, што ўсю другую палову дня была надзвычай расхваляваная, аж, як бачыла ў люстэрку, выступілі на твары чырвоныя пляміны.

Спачатку ўзбудзіла неспадзяваная, каля самага іхняга двара, сустрэча з Янкам, пасля перанерваваў свёкар, енчачы, што аддаў «чорту лысаму столькі сена i аўса», а заадно пакалацілі, узрушылі душу свякроў i залувіца — яны пахаладнелі з нядзелі, калі яна, убачыўшы ў акне Янку, ад нечаканасці выпусціла з рук i разбіла люстэрка, а сёння, як згледзелі, што сустрэлася i гаварыла з Янкам, вярнулася ў хату расчуленая, надзьмуліся i чужаніліся. Пасля, калі прыехалі з лесу мужчыны, Анелька ўсё расказала Віцю. Той азмрочнеў i таксама насупіўся.

«Пайшлі вы ўсе к чорту! — зазлавала на сваіх цяперашніх сямейнікаў.— Я не напрошвалася да вас у хату. Дык не забароніце мне бачыцца i гаварыць з тым, з кім я хачу!»

Не могучы заснуць, ляжала ў цемнаце (цішыні не было, бо на кухні, на печы, то хроп, то енчыў у сне свёкар, то ўздыхала i стагнала свякроў) i думала пра Янку. Разумела: не мог на людзях затрымацца, быць доўга з ёю, але было крыўдна, што нічога не запытаў пра сына i не папрасіў увечар выйсці i дзе-небудзь сустрэцца. Як i не кахаліся, не знайшлі ў каханні дзіця. Хай яна цяпер грубая, непрывабная, хай цяпер не могуць кахацца, але ж пагаварылі б. Ён расказаў бы ёй пра сваё жыццё на свеце, у акопах, а яна — яму пра сваё. Пастаялі б прытуліўшыся, радуючыся, што зноў могуць быць разам. Ды, бач, ён не толькі не папрасіў спаткацца, але i не рады, што ўцалеў у віхуры...

Што — яго так уразіла, азмрочыла яе цяперашняя цяжарнасць? Зараз абыякавы да яе як да чалавека? Хоча бачыць у ёй толькі маладую жанчыну, закаханую i падатную? Але ж толькі гэтага мала для моцнага сапраўднага кахання! Ці яны, мужчыны, усе вось такія— самалюбныя i карыслівыя?! Можа, іншыя мужчыны, як i той паручнік-пастаялец, i паганыя, але ж Янка павінен быць не такі! Ён жа моцна кахаў i кахае яе! Нарэшце ёсць, моцна звязвае сэрцы i душы іхні сын! Гэта ж зусім іншае, чым у тых, хто да жаніцьбы, да замуства кахаўся, але потым разышліся-разляцеліся адно з адным нічым не звязаныя, хіба толькі аднымі ўспамінамі, адной уцехай, а то i крыўдамі.

Не, Янка не адвернецца. Як адыходзіў, дык сказаў: «Выбачай...» — i вельмі ж узрушана замыліў вуснамі.

Віця — а ён ляжаў побач, каля сцяны,— спрасоння паклаў на яе калена нагу. Гэты яго несвядомы рух так узбурыў, даў прыліў такой нядобрай злосці, што яна тут жа адштурхнула яго да сцяны.

Ад удару галавою ў край падаконніка Віця прачнуўся. Некалькі хвілін, апамятваючыся, праляжаў ціха, а потым, мірачыся, шукаючы згоды, падлашчыўся:

— Я штурхнуў цябе? Прыціснуў?

Тут жа i адхлынуў ад яе пыхкі гнеў. Стала аж няёмка, што гэтакая нястрыманая.

— Спі,— ціха прамовіла.

— А ты чаму не спіш?

— Я спала. Ды ты пабудзіў.

— Зося... Ты скажы мне...

— Ну, што? — нецярпліва запытала.

— Што ён табе сёння сказаў?

— Што ён мне можа сказаць? Павіталіся, папыталіся адно ў аднаго пра здароўе — i ўсё...

— А ён не хоча цябе забраць?

— З дзіцем? Такую? — хмыкнула.— Ды цяпер, калі навокала гэтулькі дзяўчат?!

— Але ж ты...

— Ну, што я?

— Ты не адвыкла ад яго. Ты ўсё яшчэ пра яго думаеш.

— От cпi, кажу. Не прыставай i не руш душы.

— Ты ж злуеш на мяне...

— А яшчэ што?

— Ты нават не злуеш — ненавідзіш... Як я не муж, не чалавек.

Змаўчала. Ды што магла адказаць на яго праўду?!

— Ён, ён ва ўсім вінаваты! — паскардзіўся.— Калі яго не было тут, дык ты была не злая. Вярнуўся — зноў узбунтаваў табе душу.

— Ды cпi ты, мармытун! — сыкнула. Тут жа пачула, што зноў застагнала на печы свякроў — відаць, i чула, i здагадвалася, з-за чаго яны бурчаць сярод ночы.

— Няхай бы яго не параніла, няхай бы ён злажыў там галаву!!! — сцішыў голас, але злосна засіпеў Віця. Яна аж не паверыла сама сабе, што ён, цяльпук, можа мець столькі нянавісці.

— Як табе паварочваецца язык такое гаварыць! — прысароміла.— Жадаць чалавеку смерці!

— А непрыяцелю можна i пажадаць...

— Ён ваяваў, кроў праліў, а ты...— не дагаварыла, у час стрымалася, бо хацела пакрыўдзіць: «А ты — хліпак! Hi арміі, ні мне не трэба!»

— ...а ты ўсё яшчэ, кажу, яго любіш. Як сама не свая ўсе гэтыя дні. Каб прымела, дык сама ў іхнюю хату пабегла б. Не рада, што дзіця ад мяне носіш.

— Рада...— буркнула, з горасцю ды з іроніяй. I зноў замаўчала. Ведала: скажы цяпер пяшчотнае слова, прылашчы, дык усё павернецца іначай. Ён супакоіцца, прытуліцца, будзе прасіць дараваць, прызнавацца, як кахае яе i жыць без яе не зможа. Для спакайнейшага жыцця, а то каб i схіліць яго на свой бок, варта было б схітрыць, прыкінуцца, што якраз ён ёй дарагі, але цяпер не магла ды i не хацела яшчэ гэтак па-жаночаму адмыслова мудрыць...

РАЗДЗЕЛ ПЯТЫ

1.

Сёння i раніцай, калі прачнуўся, снедаў з гаспадарамі, i пазней, на службе, Міхайлаў увесь час адчуваў душэўны неспакой, нават нервовую, да дрыготкі, трывогу.

Спачатку не мог сцяміць, ад чаго вярнулася гэтае маладое пачуццё — яго перажываў раней i яго, як лічыў, ужо даўно перасіліў сваёй воляй. Няўжо разышліся, папсаваліся нервы ад зацяглых, заўсёды неспакойных падпольных гадоў жыцця? Ад пастаяннай скрытнасці i балансавання на вастрыі брытвы? Ад небяспекі ў любую хвіліну зноў трапіць у лапы паліцыі, у турму? Ці ад адчування рашаючых заўтрашніх-паслязаўтрашніх падзей, дзеля якіх білася, гінула за апошняе стагоддзе не адно пакаленне рэвалюцыянераў?

Хваляваўся, трывожыўся, канечне, i з-за гэтага. Але была i яшчэ адна прычына нечаканага ўзбуджэння — Соня... Ён, як і кожны жывы чалавек, меў у грудзях не камень, а чалавечае сэрца, адчуваў зачараванне ад дзявочых вачэй, успламяненне душы, але заўсёды, у гімназіі, у пецярбургскім інстытуце, у Маскве, у Іванава-Вазнясенску — перамагаў пачуцці, лічыў: яны, а таксама жонка, сям'я, гаспадарскія клопаты i асцярогі — будуць замінаць барацьбе. Але вось летась у Чыце, дзе запыніўся на невялікі час, сустрэў яе, Папову Соню і... парушыў свой зарок.

Сустрэча з Соняю, мала сказаць, змяніла яго думкі, пачуцці, больш — зусім зыначыла для яго свет, хоць, здавалася, чаго-чаго, а гэтых галавакружных змен у яго лёсе было ўжо ўдосталь. Каханне высвеціла яму шмат таго, чаго ён дагэтуль, бадай, не бачыў, не адчуваў, тым самым, канечне, сябе абкрадаючы. Каханне разам з тым задало яму i новае пытанне: а як усё ж жыць далей? Заглушыць сваё пачуццё? Даць яму волю, быць зямным чалавекам з усім зямным? Аж здзівіўся: мае ўжо за трыццаць, многае ўбачыў, пазнаў, перамог, многае страціў, але ўсё роўна, выходзіць, усё яшчэ сталее, а душа прагне свайго — душэўнага жаночага цяпла. Што ні кажы, мужчына не можа быць шчаслівы без жанчыны.

У Чыце ён доўга не затрымаўся, нават па-талковаму не развітаўся з Соняй. Ужо тут, у Івянцы, а пазней i ў Мінску, служачы ў Земсаюзе, а таксама летась у шпіталі, пасля ў Маскве, а сёлета, на пачатку года, у разанскай глушы на лячэнні шмат думаў пра свой лёс, пра Соню. Разважаў-гадаў: даваць пра сябе знак ці не? Здаецца, неабыякавы ёй, нават захапілася ім, але што ён, бяздомнік, дасць ёй, дзяўчыне? Адны трывогі, нястачы, пакуты. Хоць яна i дачка ссыльнага рэвалюцыянера, ведае, што такое рэвалюцыянерыць, але ці варта яе, маладую, прысуджаць да суровых выпрабаванняў? Яны — мужчынскі лёс, а вось жаночы лёс іншы: жанчына павінна кахаць, глядзець сям'ю, гадаваць дзяцей i быць шчаслівая i ашчасліўліваць дарагіх ёй людзей.

Думаў-гадаў i не вытрываў — даў тэлеграму: Соня, я вось тут. Неўзабаве атрымаў кароценькі адказ: еду. I вось сёння ўвечар прыязджае. У суровы час I ў трывожны край, ён радаваўся і не радаваўся, што паклікаў, а заадно пабойваўся сваіх таварышаў. Многія ж з ix дзеля ідэі рашуча адмовіліся ад кахання, ад сям'і, строга асуджаюць тых, хто не можа перамагчы свае «чалавечыя слабасці». І няма чым яму апраўдацца: вы, падначаленыя мне па партыйнай дысцыпліне, будзьце пурытане i аскеты, а мне, воляй партыі пастаўленаму над вамі, усё i чалавечае не чужое...

З такімі думкамі, з такім супярэчлівым пачуццём вымкнуўся ўполудзень з будынка Земсаюза i па Петрапаўлаўскай вуліцы падаўся да Захараўскай. Праўда, на дварэ схамянуўся, прыкінуўся: ідзе задумаўшыся. Але па шматгадовай ужо звычцы ні на хвіліну не страчваў пільнасці, адразу ж асцярожна, нібы выпадкова паварочаў туды-сюды галавой: упляцецца за ім хто ці не? Так i ёсць, з лаўкі з недалёкага скверыка падхапіўся мужчына ў чорным паліто i капелюшы i, на хаду згортваючы газету, прычапіўся ўслед. Бач, ужо i тут, у Мінску, «селі на хвост», а сёння «выдзелілі» яму не пажылога, як раней, a даўгалыгага маладога «апекуна». Паспрабуй дай драла ад такога вёрткага i шустрага ганчака, калі яшчэ не зусім аправіўся ад аперацыі i калі які ўжо год не здаравее развярэджаная нага!

Калі так чуйна вынюхалі сляды, дык значыць, што ўжо зрабілі сваё чорнае засланыя ў іхнюю трупу правакатары, а заадно i рассакрэцілі яго частыя паездкі на фронт i апошнія адкрытыя прамовы перад салдатамі. Цікава, што рошыць ахранка: папляцецца наўздагон альбо забяжыць наперад, каб схапіць ці аднаго, ці разам з усімі? Хоць бы дні тры-чатыры пабыць на волі! Пасля... Пасля, можа, усё зменіцца, i ў турму пойдуць іншыя — тыя, хто цяпер туды пасылае... Ці ўсё ж паслухаць таварышаў — залегчы цяпер, у самы гарачы час, на дно, кіраваць з глыбокага падполля? Не, трэба рызыкаваць. Рызыка — небяспечная рэч, але яна ж часамі i выратавальніца.

«Што іменна цяпер адбываецца ў Петраградзе? — перасіліўшы клопат пра сваю асобу, падумаў Міхайлаў, спакойна ідучы па асфальтаваным тратуары.— Рух набраў моц ці захліпнуўся?»

Пра тое, што ў Петраградзе бунт можа выплеснуць у штосьці большае, сказаў яшчэ пазаўчора сувязны, пасланец з Петраграда. Учора, вярнуўшыся з баранавіцкай паездкі, ён не вытрываў i звязаўся з Масквой, з Кацеліным, дык той на яго намёкі пра петраградскія падзеі адказаў: «Сапраўды, там сёння— дождж. Чакаем заўтра-паслязаўтра новага прагнозу». Значыць, узброеная ўспышка пачалася, але наперадзе невядомасць. Вось бы цяпер туды ды з баявой дружынаю! Не на жыццё, а на смерць біўся б! Але няможна ні на дзень пакінуць край, бо даручылі быць i рабіць усё, што трэба, якраз тут.

Нібы выпадкова, на Захараўскай вуліцы, паблізу польскага банка, ён раптоўна павярнуўся i пайшоў насустрач шпіку. Той, сутыкнуўшыся позіркам з яго, мусіць, у гэтую хвіліну пранізлівымі вачыма разгубіўся: запыніў крок, вырачыў вялікія зрэнкі, зашморгаў невялікімі рыжаватымі вусікамі, што Міхайлаву аж закарцела ўсміхнуцца: «Эх ты, ахоўнічак! A самавалоданне-то нікчэмнае!»,— але не стаў спрыяць таму апамятвацца, хутка закрочыў, мінуў, бачачы, што неўзабаве паверне на вузкую i кароткую Багадзельную вуліцу i на ёй альбо на блізкай Прэабражэнскай юркне ў які-небудзь двор. Хацеў ці не хацеў, але, не раз ужо ўцякаючы ад вось такіх спадарожнікаў, азнаёміўся з характарам мінскіх, прылеглых да цэнтральнай Захараўскай, вуліц, многія з якіх былі прыдатныя для падпольшчыкаў — нядоўгія, выгінастыя, з цёмнымі пад'ездамі, з дварамі i рознымі пабудовамі.

Нечаканасць зрабіла сваё: шпік адстаў, а пасля, як убачыў ён ужо з-за сцяны пад'езда, замітусіўся па Прэабражэнскай вуліцы, варочаючы туды-сюды галавою.

Міхайлаў, прыхінуўшыся да муру, пастаяў колькі хвілін. Паблізу, у двары, у сонечным зацішку, брала сваё вясна: снег тут асеў, пазярніўся i счарнеў, a паблізу чорнай скрыні, куды, мусіць, выкідалі смецце, сабралася вада. Яе абступіў галубіны гурт. Япы пілі, мыліся талаю вадой. Пасярод лужынкі блішчэла сонца, калыхалася, а то i плавала, калі птушкі заходзілі ў ваду з нагамі.

Палюбаваўся гэтым гарадскім вясновым малюначкам i рушыў далей. Неўзабаве перайшоў перакідны драўляны мосцік на гістарычнай, але, як кажуць, на пачатку гэтага стагоддзя чамусьці абмялелай Нямізе, што цякла ручаём, лічы, пасярод вуліцы. Апынуўся непадалёку невысокай вабнай Петрапаўлаўскай царквы, дзе яны, падпольшчыкі, часта сустракаліся, але сёння тут не затрымаўся, адразу падаўся да блізкага двухпавярховага, з чырвонай цэглы i пад чарапіцаю дома — на канспіратыўную кватэру, пра якую ведаў толькі ён адзін.

На другім паверсе, як i было дамоўлена, спачатку паглядзеў у калідорнае акно, ці не зайшоў «хвост» за ім у двор, а пасля костачкаю пальца пастукаў пяць разоў у драўляныя дзверы. Тут жа ix i адчынілі. За парогам — як i трэба, Роза Кацеліна. Дачка яго старэйшага сябрука-масквіча, высакаватая, чарнявая дзяўчына ў чорнай спадніцы i белым пінжачку, у вабнай чорнай шапачцы з белаю ружай. Роза прыязджала ў Мінск ужо не раз, так што яны былі не толькі добра знаёмыя, але i таварышы. Не трэба было ні пароля гаварыць, ні тайных знакаў паказваць.

— I на дварэ хораша, i ты маладая ды прыгожая! — усміхнуўся, як толькі зачыніў за сабой дзверы.

— Дык любаванне хараством затрымала цябе аж на тры хвіліны? — аджартавала i яна, падаючы маленькую руку для сяброўскага поціску.

— Вясна, Роза, вясна ва ўсім вінаватая...

— Ясна,— прамовіла яна i з цемнаватага калідора павяла яго ў светлую гасцёўню, дзе вісела электрычная люстра, стаяла грувасткая, з чырвонага дрэва камода, а на ёй высіўся бронзавы сямісвечнік — гаспадар дома быў мінскі ювелір Лазар Рабіновіч.

Калі селі амаль побач на канапе, Міхайлаў заўважыў: сёння Роза нашмат бялейшая, чым была на тым тыдні. Няўжо i яна хворая на неадчэпную для рэвалюцыянераў хваробу — сухоты, што прылепліваюцца ад нягод, нястач, турмаў? Яна ж яшчэ зусім маладая — гадоў дваццаць пяць ёй, не больш. Вучылася ва універсітэце, незамужняя.

Роза збянтэжылася, нават крышачку запунсавела, што ён так пільна яе разглядае.

— У цябе сапраўды вясновы настрой, Міша,— усміхнулася.

— A хіба гэта кепска, Роза? — адказаў таксама з усмешкаю.

— Добра, Міша. I тое, што настрой бадзёры, i тое, што ідзе вясна. Як кажуць, вясна, выпакутаваная за стагоддзі... Але, на жаль, мусім адкінуць лірыку, будзем зямнымі рэалістамі. Праз пару гадзін я павінна знікаць з гэтага старажытнага Мінска.

Каб не бянтэжыць дзяўчыну, Міхайлаў адвёў вочы i пачаў слухаць, не пазіраючы на яе. Але ўсё роўна адчуваў: сёння яму вельмі прыемна чуць мяккі жаночы голас.

Роза перадала яму апошнія петраградскія навіны, пісьмовыя зашыфраваныя інструкцыі ЦК РСДРП (б). Пасля ён аддаў ёй тое-сёе для ЦК — зашыфраваныя дакументы са штабоў Стаўкі i Заходняга фронту. Гэта перадалі яму таварышы, якія там працавалі.

— ЦК дзякуе за добрую інфармацыю, у тым ліку i за копіі царскіх загадаў, асабістых лістоў да царыцы,— сказала пасля Роза.— ЦК, Міша, просіць, нават загадвае: з сённяшняга вечара будзьце тут у баявой гатоўнасці № 1. Можа, i заўтра-паслязаўтра прыйдзецца вам тут в ы п л ы в а ц ь н а п а в е р х н ю, сутыкнуцца лоб у лоб з генераламі i ратаваць ад ix Петраград... I яшчэ: будзьце пільнейшыя. Нашы таварышы пачалі дабірацца да архіваў петраградскай i маскоўскай ахранак. Ужо цяпер відно: так, у вашу групу зноў пранік правакатар. I, мабыць, высокапрафесійны, а таму i вельмі засакрэчаны. Заўтра-паслязаўтра павінны выявіць калі не яго сапраўднае прозвішча, дык хоць яго псеўданімы i почырк.

Сказаўшы гэта, Роза таўханула яго локцем:

— Міша, ты чуеш мяне?

— Чую, добра чую, Роза,— усміхнуўся, зноў пазіраючы ёй у цёмныя вочы.

— Нейкі ты сёння зусім не той...— яна зноў збянтэжылася.— Нібы сонны альбо надзвычай летуценны. I нейкая вельмі дзіўная ў цябе ўсмешка.

— Я, здаецца, шчаслівы... Хіба дрэнна быць шчаслівым, Роза?

— Ці не закахаўся ты, Міша, у якую-небудзь белароску? — пажартавала, але не вольна ды лёгка, а з хваляваннем. Як ні стрымлівалася, ні глушыла ў сабе пачуцці (хоць i жанчына, але рэвалюцыянерка ж!) раптоўна памаркотнела — відаць, усё ж таксама хвалявала сваё, чалавечае, асабістае. Як ні тоіцца які ўжо час, якая ні строгая ды непадступная, але, здаецца, сімпатызуе яму, як у свой час сімпатызавала i сувязная Вольга Генкіна, жорстка закатаваная шпікамі i паліцыяй.

Міхайлаў i раней адчуваў, i цяпер, як кажуць, убачыў гэтае яе пяшчотнае пачуццё да яго, даражыў ім, баяўся яе пакрыўдзіць. Кожны, хто кахае, вельмі ранімы ад грубасці. Але i не мог адказаць узаемнасцю: кахаў іншую.

— А ведаеш, тут вельмі шмат прыгожых беларосак!

Роза мігам зразумела хітры яго жарт, паднялася.

— Не будзем расслабляцца, Міша. Праўда? — праз сілу зноў усміхнулася. Зірнула на гадзіннік, схамянулася. Можа, i наўмысна.— Мне пара. Сцеражыся, Міша. Ты вельмі патрэбен партыі...

— Дзякую,— ціха прамовіў i пяшчотна паціснуў яе руку. Каб было ў калідоры святлей, дык пры адыходзе заўважыў бы, што яе прыгожыя цёмныя вочы цяпер павільгатнелі...

«Высакародны яна чалавек,— ужо ідучы па сонечным двары, падумаў.— На добры толк была б добрая жонка i надзейная сяброўка... Але сама адмовілася ад сямейнага шчасця, прысвяціла сябе нашай мужнай, можа, якраз мужчынскай справе...»

Хоць i заставалася ўжо нямнога да канца абеду, хоць i не папалуднаваў, забег яшчэ на пошту-тэлеграф і, улагодзіўшы знаёмую маладую тэлеграфістку кампліментамі, упрасіў злучыць яго з Масквой, з Розіным бацькам. Той узбуджана сказаў яму пра Петраград: «Віншую. У цэнтры i дождж, i град. Неўзабаве будзе Савет сіноптыкаў. У канцы дня нашы апавясцяць пра падвор'е».

Які ні быў загартаваны, стрыманы, ды ад такой навіны аж разгубіўся. Навіна значыла: «Віншую. У Петраградзе рэвалюцыя ідзе поўным ходам. Сёння будзе ўтвораны новы орган улады. ЦК РСДРП (б) пад вечар распаўсюдзіць свой праграмны маніфест».

Ну, хіба гэта не здорава, не радасць?! Радасць ды яшчэ якая! Сапраўды, вясна, выпакутаваная за стагоддзі! Не толькі яны, сучаснікі, але i многія пакаленні прысвяцілі сваё жыццё, а то i аддалі яго змоладу дзеля гэтых дзён.

Міхайлаў, крочачы на службу, аж прысвістваў сам сабе: душа, сэрца спявалі.

2.

Пад вечар Муху паклікалі да тэлефона. Званіў знаёмы. Як i заўсёды, ён назваўся чужым іменем, а на самай справе гэта быў падпалкоўнік Сінілаў з мінскай ахранкі.

— Васіль Іванавіч,— сказаў той хрыпла, нібы прастуджаны (на самай справе меў хворае горла. Можа, i горлавыя сухоты).— Трэба праз хвілін дваццаць сустрэцца ў Аляксандраўскім скверыку, каля лебедзя. Калі зможаце, прыхапіце з сабою мой матэрыяльчык.

— Добра,— адказаў Муха.

Ён зманіў калегам, што адлучаецца па сямейных клопатах, i неўзабаве прыйшоў ужо на сустрэчу.

Раней Сінілаў, а яшчэ раней падначаленыя яму супрацоўнікі малодшых званняў звычайна клікалі ў пэўны дом, дзе яны наймалі кватэру для такіх рандэву, але вось сёня Сінілаў запрасіў у сквер. Мусіць, меў нейкую тэрміновую патрэбу.

Канечне, Муха, як i кожны прыстойны інтэлігент (ён лічыў сябе якраз такім), ненавідзеў ахранку, саромеўся, што нітуецца з ёю, але мусіў супрацоўнічаць. Яшчэ ў Вільні яго аднойчы паклікалі да ваеннага каменданта, а там звялі яго з супрацоўнікам ахранкі — той пазнаёміўся, тое-сёе распытаў, пераказаў яму ўсё, што пішуць пра яго i сяброў тайныя асведамляльнікі, чым вельмі напалохаў. Не хацелася быць у вачах ахранкі палітычна ненадзейным, трапляць у іхні чорны спіс, i таму, калі запрасілі супрацоўнічаць, згадзіўся. Расказваў пра віленскую творчую інтэлігенцыю, а таксама i пра сваіх сяброў Васілевіча, Нямкевіча, Лысковіча. Не ўсё дакладваў, але i не шмат таіў.

Сінілаў, гадоў пад сорак, высокі, худы, у цывільным шыкоўным футры, у капелюшы, заклаўшы i сашчапіўшы рукі на паясніцы, паходжваў ужо ля маўклівага цяпер фантана. Яго, Муху, згледзеў здалёк, але не спяшаўся ісці насустрач — азіраў усе алеі, каб абсачыць, ці няма там іхніх агульных знаёмых.

Кажуць, ён, Муха, мае нялёгкі позірк. Нібы з глыбіні, чэпкі, вывучальны. Ды во ў Сінілава, як i ва ўсіх яго калег, цяжэйшы — пранізлівы, не столькі з глыбіні, як з нейкім, калі можна так сказаць, чорным дном, недаверлівы, двудушны, са штучнай шчырасцю (Муха, нямала ўжо знаючыся з ахранкай, навучыўся па такіх своеасаблівых, чортаўскіх, позірках пазнаваць i супрацоўнікаў ахранкі, i тых, хто даўно трэцца з імі). I ўвогуле гэты Сінілаў прыкры. Надта сваім хаценнем быць «простым чалавекам», дзеля чаго ён пачынае лаяцца, брудзіць словам, хоць ты вушы затыкай.

Парукаліся. У Сінілава рука была халодная, нібы ледзяная. Усміхнуўся, але i цяпер у яго выйшла не столькі звычайная чалавечая ўсмешка, як ашчэрванне. Ён часта (ад нервовай хваробы) ні з таго ні з сяго разяўляе рот i перасмыкаецца. Пайшлі па алеі, абсаджанай высокімі старымі ліпамі i таполямі, зганяючы паперадзе сябе галубоў.

— Ну, які настрой, Васіль Іванавіч?

— Вясновы, Аляксей Міканоравіч,— ухіліста адказаў Муха. Дастаў з кішэні паліто загадзя падрыхтаваны канверт з трыма густа спісанымі лістамі паперы, а таксама з распіскаю, што атрымаў грошы. Ліст i распіска былі падпісаныя яго тайным псеўданімам — Слуцкі.— Вось падрабязнае апісанне вечара ў «Беларускай хатцы», калі праводзілі Багдановіча. Хто быў i што гаварыў.

Сінілаў узяў і, нават не зірнуўшы на лісткі, на распіску, схаваў канверт у кішэню паліто, а яму падаў свой канверцік — з грашыма.

— Мы ўважліва вывучылі вашую апошнюю інфармацыю,— прамовіў, пакуль Муха засоўваў у кішэню пінжака канверцік (раней ён браў грошы са збянтэжаннем, нават з сорамам, a апошні час — спакойна, як належную плату).— Вы пішаце, што цяпер тут беларускасць «амаль вымерла», «не ўяўляе сур'ёзнай пагрозы». Але, скажыце, чаму яна ўсё ж дыхае, бруіцца? Адкуль, з якіх-такіх глыбінь жывучасць, упартасць? Чаму такая ў таго-сяго любоў да мясцовага, хоць бы на вашых звычайных вечарынках у гэтай «Беларускай хатцы»?

«Быдла! — вылаяў у думках Муха Сінілава.— А па-другое, i дурань! Хіба цяпер, у такі час, самае страшнае гэтая кволенькая жывучасць? Хіба вы, у сваёй прыкрай ахранцы, не бачыце большых у сто, у тысячу разоў пагроз i небяспек?»

— Я добра ведаю, Аляксей Міканоравіч, чаму я магу жыць без усяго гэтага,— сказаў уголас.— Але паверце, сам не зусім разумею, чаму іншыя гэтак, як вы кажаце, упарта чапляюцца за сваё! Тут, як мне здаецца, вялікая загадка чалавечай псіхікі, душы. У тым ліку i тутэйшага люду.

— Мы ведаем: цяпер тут толькі жменечка гэтых упартых. Але ж ёсць i гэтая жменька! Чаму? Адкуль? Не разумею: няўжо так цяжка адмовіцца i прывыкнуць да іншага?

Сінілаў зноў нібы ўсміхнуўся, а на самай справе скрывіўся.

— Што ведаю, тое ведаю, Аляксей Міканоравіч. Чаго не знаю, таго не знаю,— жвава прамовіў Муха.

— А ведаеце: у Петраградзе полк за палком пераходзяць ужо да бунтаўшчыкоў? — зусім пра іншае запытаў Сінілаў.

— Адкуль я магу такое ведаць? — наўмысна прыбядніўся Муха.

— I не ведаеце, што сёння будзе спроба перахапіць уладу?

— Не. Калі штосьці i чую, дык найбольш плёткі, домыслы.

— Дык скажу вам тое, пра што ў Мінску ведае толькі некалькі чалавек. Сёння да нас прыйшла тэлеграма: у Петраградзе дзяржаўны пераварот,— сказаў Сінілаў,— Калі пра гэта далажылі генералу Эверту, дык той загадаў маўчаць, а тэлеграму знішчыць. Сёння ж па горадзе будзе расклеены спецыяльны загад начальніка Мінскай ваеннай акругі барона Раўш фон Траўбенберга, дзе будзе прыкладна такая версія: у Петраградзе ўзбунтавалася чэрнь, але сіламі верных войск i паліцыі бунт задушаны i лад у сталіцы адноўлены...

— He зусім разумею, Аляксей Міканоравіч,— прамовіў Муха, хоць імгненна адчуў усё.

— Плётак, панікі, ажыятажу не павінна быць — вось i ўвесь сакрэт...— адказаў той.— Хоць вашы некаторыя патроны, Васіль Іванавіч, будуць паводзіцца іначай... Скажам, Дзядзя...

Муха аталапеў, адчуў: млеюць, нават мярцвеюць рукі. Што — ахранка вынюхала i ix звышсакрэтны гурток?

— О, як вы пабялелі, Васіль Іванавіч! — ухмыльнуўся Сінілаў.

Муха не адказаў — ад разгубленасці. Ліхаманкава ўзнікала то адна, то другая думка: што будзе? Не арыштуюць, змусяць даносіць i пра гэтых калег — гурткоўцаў? Альбо бывай, пасада, Мінск, утульнае i багатае жыццё, i добры дзень, Сібір-матухна?!

Фу ты, чорт! Няможна ніяк супакоіцца, займець развагу.

— Ворагі самадзяржаўя, бяздумныя, а то падманутыя ці не сур'ёзныя інтэлігенты зневажаюць, апашляюць наш Дэпартамент i нас, яго супрацоўнікаў,— цяпер усцешана сказаў Сінілаў.— Для многіх мы — псы-дварнякі, брудных спраў майстры, каты... Але паверце, не ўсе мы — нягоднікі, губіцелі светлага i сумленнага. Той-сёй i з нас хлеб есць недарма. Дзе самі, а дзе разам з калегамі з іншых дзяржаў мы тое-сёе ўведалі i робім важнае. Здолелі пранікнуць i за вашы зачыненыя дзверы, увазнаць некаторыя тайны...

«Што ён цягне ката за хвост? Што будзе рабіць? Арыштуе?»

— Як казаў ужо, Васіль Іванавіч, сёння ў Петраградзе замышляецца альбо ўжо i адбыўся пераварот,— забубніў Сінілаў i на нейкую хвіліну перастаў перасмыкаць ротам.— Гэта — не жарты ўжо,

але яшчэ i не канец... Сёння наш цар, як нам сказалі, спакойна прагуляўся па шашы на Оршу, папалуднаваў, a ўвечар загадае генералу Іванову накіравацца ў Петраград i сілай «водворить порядок», а заўтра, у пяць гадзін раніцы, падасца ў Царскае Сяло сам. Я так шчыра расказваю вам пра ўсё, бо веру: бунтаўшчыкоў супакояць, самазванцаў разгоняць. Але...

Прайшоў крыху моўчкі ды зноў, як убачыў Муха, засмыкаў. Мусіць, хваляваўся.

— У тым, што цяпер адбываецца,— пачаў гаварыць далей,— вінаваты i наш урад. Сам гасудар таксама. Бо не трэба было ў 1905-м паддавацца на страх i хітрыя ўгаворы, ісці на небяспечныя ўступкі i даваць «міласцівыя маніфесты» пра «дэмакратызацыю», «абнаўленне». Што з гэтага выйшла? Аздараўленне, супакой, лад? Наадварот, гэта павярнулася бядой, няшчасцем. Па-першае, напладзілася шмат пустых балбатуноў, па-другое, ад ix пайшло вялікае браджэнне, a па-трэцяе, ажывілася д'ябальская сіла... Яна пачала лавіць рыбу ў мутнай вадзе...

Муха, як пад канвоем, ішоў па сонечнай алеі, дзе ў выбоінах збіралася талая вільгаць, намагаўся быць разважлівы, слухаў, штосьці цяміў, але думкі па-ранейшаму былі пра адно — пра сябе.

— Пра мясцовую беларускасць памаўчым, Васіль Іванавіч. Рана-позна мы яе дадушым...— Ухмыльнуўся. Хітра, яхідна.— А вось пра іншыя вашы каншахцікі пагаворым... Звычайныя сумленныя альбо заблуджаныя языкачосы — вялікая пагроза. Яны могуць доўгімі языкамі многае размыць. Ды яны ўсё ж прасцякі, дэмагогі. А вось вы...— Павярнуўся, надзвычай нервова ашчэрыўся.— Вы — асаблівыя. Люба-дорага, Васіль Іванавіч, паслухаць, як здаўна ўжо іменна вашы вяшчаюць! Ды што дакляруеце! Не людзі, а анёлы! А як усё робіце! Філігранна!

«А ў вас, злыдняў, не яд з салодкіх вуснаў капае?»

— Скажу шчыра: раней мяне заварожвалі вашы ідэі, размовы, нават мэты. У вас жа «клопат» пра ўвесь свет! Пра ўсеагульны мір, еднасць, лад, шчасце! Дзе ні захопішся: па-першае, ідэя яднання карысная, а па-другое, якая высакароднасць! Не пра сябе, нават не пра сваю краіну, а пра ўвесь чалавечы род дбаеце!!! Цяпер жа, калі я тое-сёе ўведаў з-за зачыненых дзвярэй, у мяне валасы дыбам устаюць: якое фарысейства, які падман! Мяне ўжо трасе ад вашых любімых слоўцаў «мы», «новае мысленне», «новы лад», «наша вялікая ідэя i мэта», «наша перамога», «наша слаўная будучыня», «агульначалавечае...». Цяпер я хачу ведаць ясна, панове, хто гэта в ы, якое такое н о в а е м ы с л е н н е, якая в а ш а в я л і к а я і д э я, м э т а, якая сл а ў н а я б у д у ч ы н я??? Чаму вам так хочацца а г у л ь н а с т а т к а в а с ц i???

«Ад вялікага розуму i цік нервовы адхапіў...»

— Давайце паразважаем, Васіль Іванавіч. Каму-каму, а нашай імперыі хопіць i нашага. Паветра, зямлі, багаццяў, люду, а таксама i сваёй гісторыі, культуры. Звышшырока разяўляць рот не варта. Небяспечна для свайго ж здароўя, ды ўсяго i не праглынеш... Ды нас настойліва, хітра спакушаюць на глабальны апетыт, на нашу сусветную місію... Дык ці не час задумацца: хто нас штурхае на гэта? Дзеля чаго? Ці не рыхтуе нам пагібель, а сабе перамогу? Ці не матэрыял, зброя мы ў нечыіх хіжых руках, Васіль Іванавіч? Як вы думаеце? Вы ж нямала ўжо ведаеце...

— Я знаю нашмат менш, чым вы, Аляксей Міканоравіч,— пасля зацяглай паўзы прамовіў Муха, наўмысна прыніжаючы сябе.

— Думайце, Васіль Іванавіч. Ваша клятва клятваю, але ж вы — рускі...— Паправіўся: — Ну, славянін ва ўсякім разе... А нам, славянам, трэба найперш утрымаць славянскі свет. Канечне, пад нашым расійскім сцягам... Нам жыццёва неабходна вялікая наша імперыя, моцная манархія. А хто ўсё гэта ўтрымае? Цар i, яшчэ раз паўтару, толькі цар! Значыць, калі мы любім сваю Айчыну, хочам бачыць яе здаровай i магутнай, мы, патрыёты, павінны аб'яднацца i памагчы застацца на троне апекуну i абаронцу...

«Гарлапаніць цяпер за цара — значыць, свядома дабівацца, каб цябе ненавідзелі...»

— Хітрыя i хіжыя цёмныя сілы цяпер скіравалі свой позірк на нашу Расію...— гаворачы, Сінілаў ужо раз за разам пачаў перасмыкацца i ад узбуджанасці аслабеў, пакрыўся потам.— Яны спрытна спажываюць стому ад вайны, голад, людскія пакуты i злосць, нацкоўваюць чэрнь на цара i ўрад... I чэрнь слухае, вывальвае на вуліцы, галёкае, памагае некаму ісці па яе спінах да руля... Намагнічаная, раз'ятраная, яна не задумваецца: а хто той іншы, што рвецца да ўлады, што ён замышляе?!

«Ясна, чаго ты баішся! Народнага гневу!..»

— Мы, некалькі энтузіястаў з Мінска, Кіева i Петраграда, кажу, здолелі заслаць сваіх людзей за зачыненыя вашыя дзверы. Праўда, не на высокія паверхі трапілі там нашыя агенты, але яны абсачылі: ёсць у нас тайны ўрад, у якім людзі з уплывовых партый, буйныя прамыслоўцы, фінансісты, вайскоўцы, вучоныя, творчыя асобы. Гэты ценевы орган ужо не першы год назапашвае сілы, выхоўвае ўсіх у сваім духу, часта збіраецца на свае кангрэсы, дзе вызначае, падпраўляе сваю стратэгію i тактыку, стварае ў краіне патрэбны сабе дух... Мы, сабраўшы такое-сякое дасье пра гэтых адмысловых падпольшчыкаў, падалі яго на наш верх, але там доўга маўчалі, а пасля цыкнулі... Карацей, далі па носе ды сказалі, каб мы дбайней вышуквалі сапраўдных ворагаў веры, цара i Айчыны, а не шукалі лаўраў Шэрлака Холмса... Дык учора на сваю рызыку я i мае калегі прарваліся ў Магілёве да яго вялікасці i ўручылі яму тое, што, можа, да яго i не трапляла ніколі...

«Хацеў адзін балота запаліць i чорта выкурыць, але яно гарэць не хоча...» — пачуўшы апошняе, Муха трохі акрыяў. Адчуў: не, не ўсемагутная ахранка, ёсць тое-сёе, што i ёй не пад сілу. А заадно з ёю не такі ўжо страшны i гэты перасмыканец, чыё сапенне ён адчувае за сваім вухам які ўжо месяц.

— Мы ведаем: вы, Васіль Іванавіч, шышка ў ix яшчэ невялікая. Адпаведна, i грахі вашы яшчэ малыя. Вы i для вашых робіце тое, што i для нас,— «апякуеце» мясцовую творчую інтэлігенцыю. Мы даём вам субсідыі за кожную важную звестку, а яны падшукалі вам добрую работу, стварылі вам аўтарытэт вучонага i сумленнага чалавека... Мы не зачэпім вас. Але мы павінны болей ведаць i пра самога Дзядзю, i пра яго каншахцікі...

Акрыялы ўжо Муха раптоўна ледзь не страціў дар мовы: што — здрадзіць Дзядзю?! Ды гэта ж самому сунуць сваю галаву ў пятлю!

— Мы ведаем пра ваш абет маўчання, пра вашу суровую клятву... Мы будзем плаціць вам за кожную звестку ў тры разы больш, чым плацілі дагэтуль...

— А вы гарантуеце, што яны не ўведаюць, што я... ну, буду вам усё расказваць? Вы гарантуеце, што сярод вас саміх няма Дзядзевых пасланцоў?

— Пра вас i вашы звесткі будуць ведаць толькі два чалавекі. Мой начальнік i я. Адмаўляцца вам не раю... У крайнім выпадку Дзядзя «выпадкова» ўвазнае, што вы самі нам пра ўсё расказалі...

«Абклалі, як воўка!»

— Хочаш ці не хочаш, а выхаду няма...— прызнауся шчыра Муха.— Давайце супрацоўнічаць i далей...

— Дзякуй. Мы i верылі, што вы — сапраўдны патрыёт. А цяпер яшчэ хачу ў вас тое-сёе запытаць. Вы знаеце земскага служачага Міхайлава?

— Знаю, але мала.

— Хто з вашых блізкіх сяброў ведае яго лепш?

— Васілевіч.

— Гэты баламут нам не падыходзіць, бо наадрэз адмовіўся супрацоўнічаць з намі.

— Я, на жаль, тут нічым памагчы не магу...

— Міхайлаў — хітры i высокапастаўлены падпольшчык,— ашчэрыўся Сінілаў.— Мы маглі б ужо яго i хаўруснікаў арыштаваць. Але мы не ўведалі яшчэ, хто тут галоўны бальшавіцкі завадатар. Ён альбо нехта іншы, скажам, Фрунзе? Не чулі пра такога?

— Не.

— Гэты Фрунзе збег з сібірскай катаргі i, як настойваюць нашы маскоўскія i петраградскія калегі, цяпер зашыўся тут,— патлумачыў Сінілаў.— Нам вельмі трэба натрапіць на яго логава. Мы, кажу, тое-сёе абмацалі, але ніяк не выйдзем іменна на след гэтага Фрунзе. Вельмі ж хітрая i скрытная бальшавіцкая канспірацыя. Іхнія верхаводы зверху ўсё бачаць, усё ведаюць пра сваіх падначаленых, кіруюць імі праз старшых ячэек, а падначаленыя мала што знаюць пра ix, робяць тое, што ім загадаюць. Карацей, жалезная дысцыпліна. Як i ў кагале. А кагал, як сказаў некалі Напалеон, моцны якраз сваёй арганізацыяй i дысцыплінай...

Сінілаў запыніўся, падаў на развітанне руку.

— Не засмучайцеся, Васіль Іванавіч,— нібы ўсміхнуўся, але няшчыра i крыва.— Думаю, у цара i ўрада хопіць сіл, каб уціхамірыць стыхію, а заадно i хітрых падбухторшчыкаў. Лічу, рана яшчэ цёмнай сіле спадзявацца на свой поспех, на нейкае бесаўскае эксперыментаванне на расійскай глебе... Але не будзем i неабачлівыя, Васіль Іванавіч. Рэвалюцыйны, гвалтоўны вецер вельмі п'янкі, заразлівы, дык зараза можа перакінуцца ca сталіцы i сюды, да нас. Будзьма пільныя. Калі дзе што якое, калі, да слова, выплыве на паверхню які агітатар альбо распаўсюджвальнік чутак, то адразу давайце знак нам... Дамовіліся?

— Ёсць,— прамовіў Муха i нібы вайсковец казырнуў.

3.

Хоць не варта было лішні раз вытыркацца, трапляць у горадзе ненадзейным людзям на вочы, але Міхайлаў усё ж не паасцярогся, не нырнуў на дно, a сабраў увечар сходку з чалавек пятнаццаці.

Амаль усіх ён добра ведаў, а па-другое, натхнялі петраградскія падзеі, дык на гэты раз быў гаваркі, расказаў амаль усё, што пачуў ад сувязной, а пад канец сваёй прамовы папрасіў усіх быць напагатове, мець пад заўсёдным назіркам свае ячэйкі i чакаць самай неспадзяванай i рашучай каманды — як кажуць, загаду № 1. Што азначае гэты загад, яшчэ не тлумачыў, i тыя, хто быў на сходцы, не пыталіся, ведаючы, што пра ўсё скажуць тады, калі трэба будзе.

Заадно Міхайлаву хацелася самому зірнуць кожнаму ў вочы: які ў каго настрой, ці гатовыя ўсе да рашаючай сутычкі ca старым ладам i апаратам?

Пасля сходкі ён выйшаў з канспіратыўнай кватэры першы. Разам з загадчыкам аддзела Земсаюза Любімавым, якога ведаў яшчэ па 1905-м, i з Мясніковым — прапаршчыкам 121 -га стралковага палка, раскватараванага ў Барысаве, з якім пазнаёміўся летась i бачыўся рэдка, калі таму ўдавалася вырвацца з правінцыі ў Мінск.

Цяпер вось крочылі цёмнаю вуліцаю міма цагляных аканіц з зашторанымі вокнамі, слухалі, як рыпіць пад нагамі хрумсткі, трошкі адталы за дзень снег, а то i ломіцца тоненькі лядок на лужынках.

Міхайлаў ішоў пасярод; нізкі, таўсматы, па ўсім бачна, дужы Мяснікоў крочыў справа, а худаваты i гонкі Любімаў — злева. Яны, трое, былі розныя не толькі па росце, але i па характарах. Калі Любімаў быў разважлівы, стрыманы, то ён, Міхайлаў, любіў рухавасць, імгненную кемлівасць, рашучасць i да ўсяго гэтага іронію ды жарт, а вось Мяснікоў удаўся зусім іншы — разумны, страсны, але часамі завельмі рэзкі i нецярпімы. А можа, ён, гэты армянін, меў i іншыя, лепшыя чалавечыя рысы, якія яны яшчэ не паспелі ўбачыць i адчуць. Адно — сустракацца па паролях, i зусім іншае — знацца часта, з'есці разам пуд солі.

— Слухай,— павярнуўся да Міхайлава Любімаў,— я ўважліва лавіў, што ты гаварыў. Скажу шчыра, асабіста я не зусім ведаю: дзе лепш пусціць у ход рэвалюцыйныя сілы? Там, у Петраградзе, сярод рабочых, ці тут, на фронце, сярод салдат?

— У мяне пыталіся пра гэта з ЦК,— адказаў Міхайлаў.— Я адказаў, што наш фронт яшчэ не цалкам саспеў для рэвалюцыйнай вайны супраць свайго ўрада.

— Салдацкія натоўпы гудуць, супраць вайны, але не ўсе гатовыя падняць зброю на цара,— сказаў Мяснікоў.— А сярод афіцэраў i генералаў процьма вернападданых i рэтраградаў!

— Арміі яшчэ трэба ды трэба прамываць мазгі,— прамовіў Міхайлаў.— А па-другое, вельмі важна, калі i як трапіць у акопы вестка пра петраградскія падзеі. Пападзе адразу, у поўным аб'ёме, без маны i перакручванняў — ускінецца па пазіцыях полымем, будзе замоўчвацца альбо даходзіць скажоная — спачатку ўзбудзіць такую-сякую цікавасць, а пасля пасее звычайныя гавэнды, скепсіс i апатыю...

— У нашым палку страшэнна замоўчваюць петраградскія падзеі,— сказаў Мяснікоў.— A калі хто ўведае што-небудзь, то тут як тут афіцэры прыніжаюць рэвалюцыйны дух, аб'яўляюць усё гармідарам, хуліганскімі выхадкамі...

— Думаю, нам цяпер прыйдзецца яшчэ болей агітаваць i на пазіцыях, i ў тыле,— сказаў Міхайлаў.— Рана-позна арміі прыйдзецца ясна выказацца: яна за рэвалюцыю альбо супраць? Дык будзе жыццёвая патрэба, каб яна не падняла зброі на народ... На днях я выступаў у адной з часцей пад Баранавічамі, сказаў пра гэта, дык рэакцыя была спачувальная, але не вельмі ўжо адкрытая, супольніцкая...

Прайшлі крыху моўчкі.

— А цяпер, хлопцы, пяройдзем ад высокай палітыкі на маю персону...— улучыўшы спрыяльную хвіліну, прамовіў Міхайлаў.— Мушу аддаць сябе на ваш суровы суд...

— Ты — правакатар? — пацвеліўся Мяснікоў.

— Дзякуй богу, даўно ўжо выратаваны ад такой ганебнай місіі. Але вінаваты перад вамі ўсімі сур'ёзна,— прызнаўся.— Я зашмат думаю пра сябе i сваё... Карацей, яшчэ ў Чыце пазнаёміўся з дзяўчынай. Яна сёння прыязджае сюды. Дык што вы мне скажаце на гэта? Даруеце ці не даруеце, што парушаю дысцыпліну?

— А! — усклікнуў Мяснікоў,— Вунь яно што! Я за тое, каб пакараць! Найстражэй!

— Прысудзіць да... шлюбу! — усміхнуўся Любімаў.

— Вы што — не асуджаеце? — Міхайлаў аж не паверыў, што строгія партыйцы не папікаюць.

— Прызнайся: маладая? Прыгожая? Блізкая па духу? — пачаў дапытвацца Мяснікоў.— Калі якраз так — даруем. Калі не так — дык на плаху...

— Хадзем разам на вакзал, зірніце на месцы...— нечакана нават для самога сябе запрасіў ён.

— Не, Міша,— прамовіў Любімаў. I нават пажартаваў: — Хопіць табе таго, што адразу не клічам на суд...

— Сапраўды, хлопцы, хадзем разам,— папрасіў зноў.— Паверце, баюся. I вас, i яе...

— Вось гэта дык герой! З царызмам, з такім лютым тыграм змагацца не баіцца, а жанчыны, бач, баіцца...— хітнуў галавою Мяснікоў. Здаецца, i ў цемені бліснулі агеньчыкам яго вочы, ды было відаць, як раздзьмуўся шырокі ў ноздрынах нос.— Без нас закахаўся — без нас i разбірайся ca сваім каханнем... Хадзем, Ісідар,— падхапіў Любімава пад локаць.— Нам з ім не па дарозе!

Напраўду крануліся, пайшлі.

— Хлопцы, пачакайце,— усклікнуў Міхайлаў.— Я сапраўды запрашаю пайсці разам.

— Не, не! — загуў Мяснікоў, адыходзячыся ў цемень.

Міхайлаў спачатку крануўся даганяць, угаворваць, але потым адстаў, адчуваючы, што не пойдуць разам — каб ён змог пабыць з нявестай сам-насам.

Перасекшы Нова-Маскоўскую вуліцу, заспяшаўся на вакзал.

4.

Цягнік затрымліваўся.

Міхайлаў паходжваў па асфальтаваным пероне пад скупым святлом прывакзальных ліхтароў i ўжо не столькі хваляваўся, як насцярожваўся: a ці пазнае Соню? Дагэтуль, здаецца, добра помніў яе высакаватую для жанчыны постаць, прадаўгаваты твар, яркі позірк, а вось цяпер здавалася: не, забыў яе! Выйдзе з вагона, трапіць у людскі гурт, пройдзе, міне, і, можа, яны адно аднаго i не пазнаюць.

Вось удалечыні затрымцеў, засвятліўся небакрай, пасля паласнуў неба доўгі прамень, а затым абазначыўся невялікі яркі, нібы месяц-поўня, кружок, пачаў большаць, асвятляць паўнеба, і, гонячы перад сабой цемру ды льючы святло на чыгуначныя прыбудовы, паравоз прычухкаў да вакзала, абвеяў спачатку халодным духам, а пасля цёплым, гаркава-саладжавым дымам, узбудзіў прыемным святлом з вагонных акон.

Вагоны беглі-беглі, асветленыя вокны мільгалі ў вачах, а ён пільна ўзіраўся: дзе сярод ужо апранутых пасажыраў, якія стоўпіліся ў калідорах, яна? Вагоны з кожным мігам плылі ўсё цішэй, ён лепей i лепей бачыў людзей — вайскоўцаў, цывільных мужчын i кабет, колькі разоў нават здавалася, што сярод ix стаяла i Соня. Праўда, гэтыя «Соні» ўсміхаліся суседзям-мужчынам, дык, канечне, сярод ix, такіх гарэзных i бесклапотных, яго Соні не магло быць.

Калі ўрэшце адчыніліся дзверы вагона, што стаў насупраць, ён адразу ж i згледзеў Соню i пазнаў: яна стаяла ўжо тут, у тамбуры, з вялікім чамаданам. Высакаватая, танклявая, у цёмным паліто i вялікай белай шапцы. I яна пазнала яго — можа, i па яго постаці. Махнула рукою ў белай пальчатцы.

Ён спачатку падхапіў i саставіў на перон яе цяжкі руды, абвязаны шэрымі рамянямі чамадан, а пасля падаў руку i памог сысці ёй самой — лёгкай,стройнай.

— З прыездам! — усміхнуўся, трымаючы яе руку ў сваёй. Пазіраў у яе цяпер, пры скупым святле, цёмныя вочы, на адухоўлены малады i вабны твар, i яго сэрца аблівалася цеплынёй.

— Добры вечар, Васіленка-ўцякач! — прамовіла гарэзна i нечакана прытулілася, пацалавала яго тры разы, прыемна казытнуўшы яго твар мяккай поўсцю сваёй, відаць, сабалінай шапкі. Здаецца, смела i легка пераступіла мяжу няёмкасці ды стрыманасці. У яе гэтых пацалунках была адданасць, жаночая вернасць i радасць, дык ён не толькі адагнаў ад сябе прэч ранейшыя сумненні, трывогі, але тут жа парадаваўся: як добра, што яна прыехала, як добра, што можна ўзяць на сябе клопат за любімага чалавека!

— Я, Соня, не Васіленка. Я — Міхайлаў Міхаіл Аляксандравіч,— шапнуў ён.

— Прабач,— таксама прашаптала.

Пасля, калі ўжо ехалі на фурманцы па начным Мінску (каб паказаць горад, ён наўмысна папрасіў фурмана павезці ix па цэнтральнай Захараўскай вуліцы), яна, аддаўшы свае рукі ў яго далоні, шаптала ціхенька:

— Спачатку я вельмі пакрыўдзілася: нечакана збег, як выпарыўся. Hi слоўца, ні запісачкі не пакінуў. Думала: тлуміў-тлуміў галаву, прываражыў i даў драла. Але пасля, калі яны паклікалі, пачалі дапытвацца, дзе ты, я ўсё адчула...

— Збаялася, што з такім злыднем зналася? — пажартаваў.

— Які ты паганы! — пакрыўдзілася.— Ці варта было ехаць тысячы вёрст, каб пачуць такое?

— Я сапраўды нядобры,— мацней сціснуў яе рукі.— Я сапраўды хацеў затлуміць табе галаву...

— Я цябе перавучу...— прамовіла, прытулілася да яго плечука. I замаўчала, пазіраючы на касцёл Сымона i Алены — яны якраз павярнулі на Захараўскую вуліцу.

Яшчэ ўчора Міхайлаў жыў на Старажоўцы, кватаруючы ў знаёмага старога бальшавіка, але сёння павінен быў памяняць жыллё — дзеля яе, Соні. Сябры знайшлі яму кватэру паблізу Шпітальнай вуліцы i лазарэта, дзе ён летась нейкі час ляжаў хворы. Сёння ў абед ён заходзіў туды, перагаварыў з гаспадарамі.

— Здаецца, гэты Мінск — старажытны горад? — запытала Соня.

— Старэйшы яшчэ за Маскву,— адказаў.— Кампактны. Прыгожы. Асабліва сваімі касцёламі i цэрквамі.

Пазней, калі мінулі гарадскі сад, Свіслач, збіраліся павярнуць, Міхайлаў кіўнуў уперад, за фурмана, а пасля прамовіў:

— Там, на Захараўскай, 135, стаіць адзін гістарычны домік,— і, нахіліўшыся, дадаў шэптам: — Там быў у 1898 годзе наш Першы з'езд...

Соня з разуменнем i ўхваленнем яго работы паціснула яму руку.

Неўзабаве яны павярнулі, праехалі ўздоўж усё яшчэ пакрытай лёдам i снегам Свіслачы, на якой удзень сядзіць нямала рыбакоў. Справа ляпіліся драўляныя хаціны. Ля адной з ix Міхайлаў i папрасіў фурмана прыпыніцца.

Калі атрымаў плату, фурман падзякаваў, завярнуўся i паехаў зноў на вакзал, a Міхайлаў i Соня засталіся адны на невялікай ціхай вуліцы.

— Ну хадзем, Зося, у хату,—усміхнуўся.

— Што-што? — здзівілася яна.

— Я сказаў па-мясцоваму,— патлумачыў.— Зося — гэта Соф'я, а хата — дом...

Ён адчыніў дзверы ў высокай, абабітай дошкамi браме; спачатку яна, а пасля i ён ступілі ў невялічкі, абгароджаны з двух бакоў невысокім плотам дворык, а па ім пакрочылі да блізкай веранды з вялікімі ўзорыстымі вокнамі. За платамі, злева i справа, задумліва стаялі старыя чорныя яблыні.

— Страшнавата, Міша...— азірнулася, прамовіла Соня.

— Не бойся. Гаспадары — добрыя людзі,— заспакоіў, несучы ўслед важкі чамадан.

У першай палавіне хаты было светла — ад падвешанай да столі лямпы з шырокім ружовым абажурам, што быў абклеены махровымі палоскамі белай, чырвонай, зялёнай i жоўтай паперы. Тут жа, пры стале, былі i гаспадары, Хількевічы: гаспадыня ў доўгай цёмнай спадніцы, белым фартуху, у шэрай блузцы i белай хусцінцы, а гаспадар у валенках, салдацкім галіфэ i ў белай вышыванай кашулі.

Соня, як бачыў, з цікавасцю агледжвала ix, іхняе жыллё — абмазаныя глінай i пабеленыя мелам сцены, дашчаную столь, дзе пад бэлькамі тырчэлі кучкі зёлак, нечым падобную на рускую, але з тутэйшымі пераробкамі печ,— i ўсё гэта, мусіць, выклікала ў яе пачуццё навізны. Нібы трапіла ў іншую краіну.

— Вось гэта — Соня, Соф'я Аляксееўна, альбо, па-вашаму, Зося...— усміхнуўся Міхайлаў.— А гэта — цётка Алена i дзядзька Хведар,— ён наўмысна назваў гаспадароў па сялянскаму звычаю, каб зблізіць ix са сваёю нявестай.

Гаспадары падняліся з-за стала, пакланіліся, запрасілі «заходзіць i садзіцца», «быць як дома».

Калі павячэралі (гаспадары падалі на стол вараную бульбу, патэльню сала з яйкамі, міску квашанай капусты, а Соня выклала маскоўскую кілбасу, хлеб, а напаследак, пасля гарбаты, пачаставала кедравымі арэхамі), пагаварылі пра сібірскае i тутэйшае жыццё.

Гаспадары засталіся начаваць тут (гаспадыня — на печы, а гаспадар — на тапчане пры ёй), a Соні i Міхайлаву паслалі ў другой, белай, хаце: ёй — на ложку, на пярыне, а яму — на канапе.

Першая ўладкавалася нанач Соня. Калі неўзабаве зайшоў у спальню i Міхайлаў, яна ляжала ўжо ў цемені на белай падушцы i пад пухавіком.

— Як усё дзіўна i неверагодна, Міша! — прамовіла яго госця, калі нырнуў пад коўдру, пачаў саграваць пасцель i ён.

— Што, Соня?

— Мая паездка, лічы, праз усю Расію, Масква, гэты далёкі, прыфрантавы, а цяпер такі блізкі Мінск, гаспадары... Як дзіўна, да слова, яны гавораць! Я то штосьці разумела, то амаль нічога...

— Яны размаўляюць па-мясцоваму, па-беларуску.

— Ты, бачу, добра ix разумееш.

— Прывык ужо. I ты прывыкнеш хутка, бо тут чыноўнікі размаўляюць па-руску, інтэлігенцыя — яшчэ i па-польску альбо па-беларуску, а просты люд — лічы, толькі па-свойму. A вёскі, апроч жменькі верхняга слою, суцэльна беларускія... Некалі гэтыя беларусы былі адукаваны i культурны народ, займалі пачэснае месца ў супольнай з літоўцамі дзяржаве, але пазней польскія каралі ды нашы цары адзічылі ix... Але i цяпер гэта не суцэльна цёмны, дзікі натоўп, як пра ix часта пішуць. Яны — адмысловыя гаспадары, ад прыроды спакойныя, паважныя i гасцінныя людзі. Цяпер трымаюць на сваіх плячах цэлы фронт...

— Ты i на фронце бываеш? — запытала Соня. Высунула з-пад коўдры галаву i пазірала на яго.

— Па абавязках земскага службоўца...

— Ясна...— усміхнулася. А пасля, пасунуўшыся на край ложка i падклаўшы пад шчаку далонь, папрасіла: — Раскажы, Міша, як ты тут жывеш. Ты так мала пра сябе мне раней расказваў. А тое, што расказваў, відаць, найбольш легенда, усё для канспірацыі.

— Дык з чаго пачаць? Са сваёй калыскі?

— Давай са сваёй калыскі.

— Я, Соня, з Пішпека, з далёкага Туркестана. Маці мая — руская сялянка, а бацька — малдаванін, «яўрэй», як многія лічылі ў Пішпеку, Фрунзэ, альбо Фрунзе...

— Пачакай! — яна ўсхапілася, села, бялеючыся ў цемені белай кашуляй,— Дык ты, можа, той Фрунзе, якога ў свой час прыгаворвалі да пакарання смерцю i якога ратавалі вядомыя людзі?

— Можа, i той...

— Дык колькі ж табе было тады гадоў?! — здзівілася.

— Яшчэ не шмат, Соня. Быў тады зусім малады, прыгожы, дзёрзкі — не тое што цяпер...— пажартаваў.

— Вунь яно што! Дык ты — Фрунзе! Пакутнік-герой, пра якога так з павагай гаварылі ссыльныя i ў нашай далёкай Чыце!

— Які я герой?! Я — летуценнік, які ў юнацтве марыў стаць генералам, ды яшчэ свавольнік. Хоць, як гаварыў адзін мой знаёмы, лепш свавольнік, чым дурань альбо прыстасаванец... Там, у Туркестане, я скончыў гімназію, «обжег» розум марксізмам, адчуў «неосознанное буйство молодой крови», там, як i кожнае новае пакаленне, рана задумауся: як жыць? Што рабіць? Якія мае ідэалы, мэты? Але ясны адказ на гэта знайшоў у 1904-м у Пецярбургу, у політэхнічным інстытуце...

— Сустрэўся, пагаварыў з прафесійнымі рэвалюцыянерамі i пайшоў з імі...— здагадалася, падказала Соня. Легла, паклала шчаку на складзеныя рукі.— Так?

— Ты нібы чытаеш мае думкі...

— Ды па бацьку сваім ведаю, як i дзеля чаго становяцца прафесійнымі рэвалюцыянерамі...

— Вучоба давалася легка, i я мог бы стаць, як кажуць, чалавекам — мець прафесію, месца пад сонцам, добрую лусту з тоўстым слоем масла i з кілбасою. Змоладу тлусцеў бы, часамі крыху i ліберальнічаючы. Адным словам, быць «як i ўсе...».

— Не ўяўляю цябе такім хамячком!

— Я i сам не мог уявіць сябе гэткім Іонычам. A калі пазнаёміўся з таварышамі з РСДРП (б), паслухаў ix — дык, як ты кажаш, рашыў адразу ж: пайду толькі з імі. Уступіў у тайны студэнцкі i рабочы гурток, пачаў, як умеў, агітаваць... 9 студзеня 1905-га, у сумна вядомую Крывавую нядзелю, разам з пецярбургскім рабочым людам меў першае баявое хрышчэнне...

На міг ён задумаўся: казаць ці не казаць, што быў тады, пры спробе стрымаць звярэлую салдатню i паліцыю, паранены?

«Мусіць, не варта гаварыць ёй такое,— рашыў.— Усё ж яна жанчына. Не трэба яе пужаць».

— З інстытута, само па сабе зразумела, мне прыйшлося пайсці. І я падаўся агітаваць па краіне. Спачатку быў у Маскве, рабіў усё, што давяралі, а потым пад клічкай Трыфанавіч мяне паслалі ў Іванава-Вазнясенск. Даручылі ўтварыць там тайны гурток, глыбей асвоіць самому i вучыць рабочых марксізму, а таксама папрактыкаваць для партыі некаторыя формы барацьбы — праз Савет рабочых дэпутатаў i рабочыя баявыя дружыны... Калі села на хвост ахранка, дык пад клічкай Арсень перабраўся ў Шую, дзе мы ўтварылі, як з гонарам называлі, універсітэт альбо акадэмію. Вывучалі марксізм, прыдбалі друкарню, згуртавалі рабочыя баявыя «дзесяткі», сваю міліцыю — карацей, баявое ядро паўстанцаў. Мітынгавалі, дабіваліся для рабочых большых праў i лепшага жыцця. Як i трэба было чакаць, хутка трапіў у турму...

Замаўчаў.

«Не варта расказваць i пра тое, што казакі цягнулі мяне на аркане, як дзікага каня. Я не паспяваў бегчы, зачапіўся — дык саскочыла рэпка... Там, у Чыце, калі аднойчы папытала, чаму падкульгваю, сказаў: маю выпадковы вывіх...»

— Ты думаеш: я сплю? — па-свойму зразумела яго маўчанне Соня.— Расказвай, калі ласка, Міша.

— З турмы ўдалося неўзабаве вырвацца. У снежні з вазнясенска-шуйскай баявой дружынай быў у Маскве, на Прэсні i на Трыумфальным пляцы... Але, як ведаеш, тады мы не перамаглі... У 1906-м пабыў у Стакгольме, на Чацвёртым з'ездзе нашай партыі, пабачыў Леніна i пагаварыў з ім. Ён шмат распытваў у мяне пра наш універсітэт, пра нашы баявыя дружыны... Ленін ускрыліў мяне ўвагай, марай i верай. Я вярнуўся ў Расію пасталелы, нават узнёслы. Але на волі пабыў мала. Ахранка ўсё ж зноў напала на след, схапіла i, каб легка расправіцца, прыпісала замах на паліцэйскага...

— Божа мой!—уздыхнула Соня.— Якая трэба мужнасць, каб пачуць смяротны прысуд i не звар'яцець!

— Першы раз, у студзені дзевятага, калi хацелі накінуць пятлю, я, скажу шчыра, трымаўся годна. А вось другі раз, у верасні дзесятага, калі зноў паўтарылі смяротны прысуд, пахіснуўся...

«Пахіснуўся, бо стаміўся чакаць смерці... Семдзесят сутак гарэлі мазгі, пякло сэрца: ці не якраз сёння выведуць з камеры смяротнікаў? Кожную ноч не заплюшчыў вочы: паклічуць на досвітку — значыць, павядуць на расстрэл, не паклічуць — цэлыя суткі яшчэ буду жыць... Стаміўся ад такой пакуты. Хацеў сам павесіцца. I, можа, налажыў бы на сябе рукі, каб у апошнюю хвіліну не знайшоў сілу волі пачаць вывучаць англійскую мову, права i палітэканомію...»

— Ад смерці выбавілі вядомыя людзі... Замест яе была пажыццёвая катарга ў матухну-Сібір. Турмы i катарга забралі лепшых маіх восем гадоў. З катаргі збег, трапіў у вашу Чыту. Там сустрэўся з аднапартыйцамі, стаў Васіленкам, пазнаёміўся з вамі, Соф'я Аляксееўна. A калі зноў вынюхала мой след ахранка, даў драпака... З красавіка 1916 (з невялікімі перапынкамі) — тут, на Заходнім фронце — у Івянцы i ў Мінску. Земскі служачы Міхайлаў...

«Зноў жа не варта гаварыць, што кепскі мой страўнік, што ляжаў летась у лазарэце... Як не варта хваліцца, што ЦК якраз мне даручыў наладзіць тут нашу работу...»

— Вас, аднадумцаў, шмат? — запытала Соня.

— Ёсць крыху,— адказаў.— Летам 1914-га паліцыя разграміла тут арганізацыю РСДРП. У 1915-м партыйную работу пачалі латышскія сацыял-дэмакраты (сярод ix вельмі абаяльны Карл Ландар. Я пазнаёмлю цябе з ім, ён табе спадабаецца). З канца пятнаццатага пачаў работу мой даўні таварыш Любімаў, з пачатку шаснаццатага — яшчэ адзін мілы прыбалтыец, Кнорын. Ну, а з красавіка шаснаццатага падключыліся мы, грэшныя...

— Дык ты тут, бачу, не адзін!

— Цяпер з табой нас будзе двое...

— Фрунзе, Трыфанавіч, Арсень, Васіленка, Міхайлаў, я ганаруся табою...— прамовіла Соня. I ўзнёсла: — Наша яшчэ маладое стагоддзе шмат ужо апашліла, апашлілася само, загубіла, але заадно i шмат нарадзіла светлага, герояў. Ты, Міша, з праметэевага племені, дзекабрыст...

— Не рабі з мяне героя, дарагая. Я радавы баец, беспрытульны чалавек...

— Я хачу быць толькі з табой, Міша...— сказала цёпла. Выцягнула руку, паклікала: — Хадзі сюды... Я цябе вельмі люблю, Мішачка...

РАЗДЗЕЛ ШОСТЫ

1.

Раніца першага сакавіка выдалася, як i трэба быць раніцы на мяжы зімы i вясны. Марозная, настылая, светла-ружаватая ад нізенькага сонца, што напачатку нібы спрыяла холаду i памагала пячы агнём нос i шчокі. Але ўдзень, як адчувалася, будзе цёпла, мароз адпадзе, каб падскочыць нанач i сабраць, абскарыніць талую ваду.

Васілевіч, як i ўсю зіму, пацепваўся ў тонкім паліто ад холаду, цёр твар шурхлай далонню i шпарка крочыў на вакзал. Спяшаўся на цягнік, што неўзабаве павінен быў падацца пад Баранавічы.

Толькі зайшоў у будынак вакзала, удыхнуў яго адмысловае, з пахам даўняй фарбы, мелу, тытуню i нежылога памяшкання паветра, як тут жа, у шырокім фае, яму перагарадзіў дарогу ўзброены вайсковы патруль — афіцэр, фельдфебель i салдат.

— Вашы дакументы,— казырнуўшы, уладна запатрабаваў малады рыжы штабс-капітан, бліснуўшы пярэднімі залатымі зубамі.

Васілевіч падаў сваё пасведчанне земскага служачага, здзіўляючыся, што яго, цывільнага, затрымлівае не дзяжурны жандар (той сіратліва i нібы бездапаможна прытуліўся ў кутку фае, ля яшчэ зачынегіага сёння газетнага кіёска), а вайсковы патруль.

— Паездка на фронт сёння не дазваляецца,— аддаючы яму пасведчанне, прамовіў штабс-капітан.

— Я маю даручэнне Земсаюза... Мой клопат — памагчы раненым салдатам...— Паспрабаваў растлумачыць свой занятак Васілевіч.

— Даручэнне вам далі ўчора, а сёння ўсе яны адмяняюцца,— перапыніў яго штабс-капітан.— Ёсць загад штаба фронту не дапускаць у франтавыя часці пастаронніх людзей.

— я...

— Асабіста я нічога супраць вас не маю. Але, на жаль, сярод вас, паноў земскіх служачых, нямала агітатараў-падбухторшчыкаў...

Штабс-капітан зірнуў паўз яго на дзверы вакзала: сюды шпарка заходзіў Міхайлаў, як i раней, у афіцэрскай форме без пагонаў.

Затрымалі, не пусцілі ехаць на фронт i яго. Разам з ім Васілевіч мусіў выйсці з вакзала, падацца ў горад, на службу.

— Што яшчэ здарылася ў Петраградзе, Miшa? — нецярпліва запытаў Васілевіч, праходзячы каля пажылога дзядзькі ў шэрым фартуху. Той біў ломам стары асенні лёд, каб пасля яго ссунуць у кучкі, знесці воддаль.— Па гэтых жа вайскоўцах адчуваецца: у Петраградзе ўжо новыя падзеі...

— У Петраградзе, Сямён, пераварот...— адказаў той, нацягваючы чорныя скураныя рукавіцы.

— Удалы? — спачатку ўсклікнуў Сямён, а пасля толькі падумаў ужо: «I адкуль ён, як i Муха, пра ўсё так добра ведае? Ніхто яшчэ нічога не чуў, а яны знаюць».

Міхайлаў расказаў пра тое, як заявіліся Петраградскі Савет i Часовы камітэт Дзяржаўнай думы.

— А хто на чале Савета i Часовага камітэта? Якія партыі? Якія лідэры?

— На чале Савета — лідэры меншавікоў i эсэраў,— прамовіў Міхайлаў.— На чале Часовага камітэта — лідэры з «Прагрэсіўнага блока»...

— Ты i прозвішчы іхнія ведаеш? — зноў усклікнуў уражаны Васілевіч.

— На днях увазнаеш i ты ўсё, Сямён...

— А што — цар? — схамянуўся Васілевіч.— А стары ўрад?

— Цар гэтай часінай у дарозе на Петраград, каб на месцы «принять решение». Спадзяецца яшчэ, што крывавы генерал Іваноў утрымае яму трон, патопіць у крыві рэвалюцыю... Спрабуе захаваць манархію i Часовы камітэт... Цяпер шмат будзе значыць, як павядзецца Савет, якога падтрымлівае петраградскі гарнізон... Вось чаму, Сямён, нас не пускаюць на фронт, a ў Мінску сёння няма i не будзе сталічных газет...

— Дык сёння-заўтра вырашыцца спрэчка старой i новай улады? — узбуджана запытаў Васілевіч.

— Можа, i сёння-заўтра...— адказаў Міхайлаў.

Ідучы па Падгорнай вуліцы — вузкай, з цаглянымі двух-трохпавярховымі будынкамі, а сям-там з драўлянымі панадворкамі, са старымі голымі дрэвамі,— Васілевіч пачаў настойліва выпытваць невядомыя яму звесткі пра Петраград.

Васілевіч мала заўважаў, куды яны крочаць: раз-пораз пазіраў у шэрыя ці то блакітныя цёплыя вочы Міхайлава, ішоў, спатыкаўся аб умерзлыя грудочкі лёду, але не зважаў на гэта, з прагаю слухаў навіны.

Толькі, калі Міхайлаў замаўчаў, ён зірнуў паперадзе сябе. Заўважыў: яны падышлі да ляхаўскіх вуліц, ступілі на адну з ix — Ніжнюю Ляхаўку, што вяла да завода. Па гэтай утаптанай, снежналедзяной, бруднай вуліцы цягнуўся доўгі людскі шнурок —да блізкага чыгуна-ліцейнага, машынабудаўнічага i кацельнага завода «Энергія», што раней, да вайны, выпускаў усякае начынне для паравых i вадзяных млыноў — жорны, крупэрні, турбіны, рамантаваў розныя машыны, выпісваў i пастаўляў лакамабілі, газавыя i нафтавыя рухавікі, але апошні час даваў далека не мірную прадукцыю.

Праўда, у гэтую хвіліну завод, здаецца, не працаваў. Не дымеў высокі ўцямнелы комін, не заходзіў за цагляныя сцены рабочы люд. Ён стоўпіўся на перадзаводскім пляцы — ад заводскай прахадной i аж да платоў недалёкіх, па другі бок пляца i вуліцы, драўляных хат, дзе жылі мінчукі, найбольш яўрэйскія сем'і. Значыць, «Энергія» забаставала і, можа, сёння падахвоціць да гэтага i Кашарскі машынабудаўнічы i чыгуна-медна-металургічны завод, чыгуначную майстэрню, дрожджавы завод, лесапільню, дзе ўчора, як казалі, было неспакойна.

«Стачкуюць прывезеныя з Расіі тылавыя рабочыя,— гаварылі ў горадзе,— а таксама падаграюць сацыял-дэмакраты».

Калі паразважаць, дык Мінск быў вельмі цікавы горад сярод губеранскіх гарадоў вялікай расійскай імперыі. Ён нібы лічыўся зацішны, спакойны, але... заўсёды небяспечны. Якраз тут у 1898 годзе адбыўся Першы з'езд РСДРП, на самым пачатку гэтага стагоддзя — з'езд Рабочага саюза Літвы i сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага, дзе была ўтворана СДКПіЛ, a ў 1902 — першы Усерасійскі з'езд сіяністаў... Калі гаварыць пра пазіцыю, сілу мінскіх гурткоў РСДРП, СДКПіЛ альбо Беларускай сацыялістычнай грамады, то яны ў розны час былі розныя, бо на ix былі вялікія рэпрэсіі царскага ўрада. А што тычыць сіяністаў, то іхнія пазіцыі тут былі заўсёды моцныя. Ix царызм, лічы, не чапаў — яны хітра маскаваліся, падтрымлівалі самадзяржаўе i нейтралізоўвалі рэвалюцыйны дух, у тым ліку i сярод яўрэяў. Акрамя буржуазных, былі i так званыя рабочыя партыі пад сіянісцкім кантролем. Іхнім памагатым быў Бунд. З тых партый, якія памагалі разбураць рэвалюцыйны дух яўрэйскіх рабочых, найболей вызначалася створаная ў 1901 годзе па ініцыятыве начальніка маскоўскай ахранкі Зубатава Незалежная яўрэйская рабочая партыя.

Цяпер, у 1917 годзе, узнікла новая сітуацыя. I, канечне ж, найперш з-за таго, што Мінск які ўжо час быў прыфрантавым горадам i што адбылася некаторая змена ў яго настроях, а таксама сярод палітычных сіл.

Тая чутка, што забастоўка перакідваецца i ў Мінск, мігам абляцела горад. Але мінчукі па-рознаму ўспрынялі «местные беспорядки». Хтосьці асуджаў ix, хтосьці зацікавіўся, хтосьці падагрэўся ажыятажам, хтосьці аднёсся да ўсяго са скептыцызмам — дзе-дзе, а тут велізарная армія i бязлітасная паліцыя хутка адновяць лад i спакой. Многія, надта інтэлігенты, лавілі навіны, чуткі, плёткі, але нікуды не лезлі, чакаючы, што выйдзе з бунту ў Петраградзе. Пагалёкаць, прайсціся па вуліцах паспрабавалі гімназісты, але ix даволі лёгка разагнала паліцыя.

Як заўважыў Васілевіч, i сёння з раніцы адчыняліся лаўкі, крамы, установы, працавала конка.

Вось цяпер, калі Васілевіч падышоў да заводскіх забастоўшчыкаў, дык убачыў: гэты вялікі, злітны здалёку натоўп на самай справе стракаты. У ім тоўпіліся рознага ўзросту мужчыны ў ботах, святочных паліто альбо ў паношаных ватоўках, у папахах ці шапках-картузах з аколышамі i з цвёрдымі бліскучымі брылямі (гэты люд быў, канечне ж, з цэнтральнай Расіі i карэнны мінскі), тапталіся i маладыя хлопцы ў кажушках, валёнках (з тутэйшых вёсак), гімназісты, а таксама нямала было i кабет ды дзяцей, салдат у шэрых салдацкіх шынялях — мусіць, тых, хто яшчэ нядауна быў у акопах, а пасля трапіў у тыя заводскія аддзелы, што працавалі на вайну.

Над натоўпам, у ранішняй смузе ды ў клубах тытунёвага дыму, чырванеліся транспаранты, па якіх вялікімі белымі літарамі кідаліся ў вочы незвычайныя заклікі: «Да здравствуетъ братство народовъ!», «Миръ и хлебъ!»

Абапал натоўпу было своеасаблівае ачапленне: спачатку, паблізу людзей, стаялі маладыя хлопцы альбо сталыя дзядзькі з чырвонымі павязкамі на рукавах, крыху воддаль — конныя i пешыя жандары, а яшчэ далей, у завулку — конныя казакі.

Натоўп гуў, як растрывожаны вулей. Хтосьці гаварыў, хтосьці слухаў ці перабіваў рэплікамі, смяяўся, i ўсе час ад часу кідалі позіркі на прахадную, нібы чакаючы чагосьці важнага.

Васілевіч i Міхайлаў сталі ззаду высокага худога вусатага дзядзькі i маладога хлопца ў кажушку.

— Это — не галдёжь, паря, это — больше, понимаешь? — гаварыў вусаты, нашмат старэйшы.— Похлеще того, что была двенадцать лет назад.

— Немаведама, што яшчэ з гэтага выйдзе...— падаў басісты голас маладзейшы.

— Теперь должно выйти... Вишь,— кіўнуў вакол сябе,— как даже здесь настроен народ...

Сустрэўшыся з іхнімі позіркамі, сціхлі. Малады сумеўся, а стары ўталопіўся пранікнёна i дзёрзка.

— Бастуем? — усміхнуўся Міхайлаў.

— Как все,— адказаў стары, пазіраючы на яго афіцэрскую апратку.

— Верите, что революция в Петрограде победит?

— А почему и не поверить?

— Правильно,— усміхнуўся Міхайлаў, паціснуў старому рабочаму локаць.

У гэтую хвіліну Васілевіч адчуў: за ім запыніўся чалавек i пільна ix агледжвае. Азірнуўся. Напраўду стаіць пажылы, прыгорблены мужчына ў паношаным капелюшы, паліто, у чаравіках, паверсе якіх стаптаныя галёшы. Здаецца, знаёмы. Ды гэта ж, як аднойчы сказаў яму Муха, бібліятэкар з губеранскага праўлення, абруселы немец Штэйн. Во да чаго дайшло! Нават сціплыя i асцярожныя «канторскія пацукі» далучаюцца да забастоўшчыкаў!

Ці то яму, Васілевічу, які здзівіўся, ці то Міхайлаву, які таксама азірнуўся, стары гарэзна падміргнуў — напусціў на выкатное вока касмылістае рыжае брыво. Васілевіч прыязна ўсміхнуўся, a Міхайлаў таксама падміргнуў: што — бунтуем, мітынгуем, бацька?! Той, усё зразумеўшы, паказаў ім абодвум складзеную з двух пальцаў літару «V». Міхайлаў з ахвотаю паўтарыў у адказ гэты знаёмы некаторым знак — знак перамогі.

Натоўп загуў гучней, а пасля, калі па ім пракацілася шумлівая хваля, аціх. Усе пачалі падымацца, зазіраць туды, дзе быў цэнтральны ўваход.

Там узвысіўся, стаўшы на нейкую падстаўку, мажны дзядзька ў чорнай коцікавай шапцы, у паліто з гэтакім жа коцікавым каўняром.

— Управляющий,— сказаў спераду вусаты дзядзька.

— Господа! — прамовіў той ахрыпла, тут ледзь чутна.— Мы понимаем ваше возбуждение. Петроградские события будоражат вам кровь, хмелят головы. Но, во-первых, Петроград уже успокаивается, опять возвращается к деловому ритму, а во-вторых, мы, господа, здесь, в Минске, в других условиях. Мы здесь поблизости фронта, в ближайшем тылу. Нам нужны бдительность, спокойствие. Поэтому мы должны добровольно, без принуждения вернуться на завод, к работе...

— Надоело! — пачуўся прарэзлівы голас з сярэдзіны натоўпу. Услед за ім пасыпаліся яшчэ галасы на розны лад:

— Слава Петрограду!

— Хлеба и мира!

— Давай большую плату!

— Долой царя!

— Свободу стачечному комитету!

Упраўляючы зняў шапку, бліснуў шырокай бледнай лысінаю.

— Господа! — падняў шапку над галавою, i з-пад падцягнутых рукавоў паліто забялеліся манжэты кашулі.— Я обещаю: стачечный комитет будет освобожден. Только вы приступите к работе и обещайте не срывать заводского производства. А также прекратите пустопорожнее митингование...

Натоўп, на хвіліну з магічнай сілай зірнуўшы на ўзнятую руку з шапкаю ды паслухаўшы, загаманіў яшчэ болей сярдзіта, імпэтна:

— А ты не затульвай нам рот!

— Никаких условий! Свободу товарищам!

— Таўстапузы!

— Давай восьмичасовой рабочий день!

— Большую плату!

— Хлеба!

— I міру!

Упраўляючы паспрабаваў яшчэ загаварыць, але яму ўжо не далі разявіць i рота — загулі, залюлюкалі і засвісталі. Ён споўз з узвышэння, знік. Замест яго заявіўся на ўзвышэнні іншы чалавек — сярэдніх гадоў мужчына, у чорным паліто i капелюшы, у акулярах.

— Товарищи! — гукнуў ён, падняў руку, заваёўваючы ўвагу.— Действительно, мы измучились жить в таких адских условиях. Мы все хотим свободы, светлого дня, счастливого труда и радостной жизни...

Натоўп заціх, толькі прайшла па ім запытальная хваля: «Хто гэта? Кто это?»

— Наверное, социал-демократ,— прамовіў вусаты дзядзька.

— Меншавік Пайкес,— патлумачыў Васілевічу Міхайлаў.

Прамоўца пачаў расказваць, што дзеецца ў Петраградзе, а пасля пачаў заклікаць падтрымаць петраградскіх рабочых.

— Власть должна принадлежать нам, народу. Мы, народ, должны сами определять свою судьбу, свое будущее...— закончыў ён. Яго праводзілі воплескамі.

Тут жа на ўзвышэнні нібы з-пад зямлі вырас яшчэ адзін прамоўца. Малады, у чорнай скураной куртцы i гэтакай жа шапцы. З невялікімі чорненькімі вусікамі.

— Товарищи! Друзья! — усклікнуў ён звонкім голасам.

Васілевіч перавёў вочы на Міхайлава i ўбачыў: той лагодна ўсміхаёцца.

— Ваш? — таксама ўсміхнуўся, таўхнуў яго локцем Васілевіч.

Той не адказаў, але Васілевіч па яго цёплай усмешцы зразумеў: але, іхні.

— Наши братья устали воевать, работать свыше нормы, жить впроголодь, страдать,— палымяна загаварыў юнак.— Мы должны вступить в решительную борьбу со старой властью, со сворой грабителей и угнетателей. Мы призываем вас поддержать дело наших товарищей в Петрограде, идти навстречу новому дню...

...К вечару гэтага дня ўжо ўвесь Мінск затаіўся ў трывожным чаканні: што — цар i генералы зноў пральюць народную кроў?

2.

Адразу пасля службы Фрунзе ўзяў фурманку i пад'ехаў на Кандуктарскую вуліцу, да чыгуначнай майстэрні.

Праўда, у майстэрню, дзе было шмат знаёмых, ён сёння не павярнуў, злез з фурманкі, абышоў агароджу i падаўся далей, да мінскіх ускраінных драўляных хат, да безымяннага завулка, дзе стаяў Бэркаў дом.

У тупіковым завулку (у ім было пяць-шэсць хат) клаўся прыцемак — можа, спускаўся з засмужанага цяпер неба альбо поўз з недалёкага ўжо лесу.

Калі падышоў да Бэркі, перад ім нібы сама адчыпілася высокая дашчаная брамка — яе, як i трэба, адчыніў свой чалавек, невысокі рыжы мужчына, які стаяў тут, у двары, на варце i праз шчыліну ў брамцы агледжваў завулак. Убачыў бы паліцыю — падаў бы адпаведны знак, згледзеў свайго чалавека — упусціў у двор.

— Усе на месцы, Ёська? — запытаў у знаёмага вартавога Міхайлаў, падаючы руку.

— Усе, таварыш Міхайлаў,— адказаў той.

Вартавы застаўся ля брамкі, а Фрунзе ўздоўж даўгаватай, з двума вокнамі хаты (да шыбін у гэтую хвіліну прыпалі гаспадаровы ўнукі, Ёськавы дзеці) падаўся па ўтаптаным двары — у сад-поплаў, дзе быў пад снегам гаспадароў склеп.

Гэтая сяліба была агароджаная з усіх бакоў высокім дашчаным плотам, паверсе быў яшчэ калючы дрот, дык з вуліцы не было відаць, што робіцца тут, на сялібе. Гэта яны i спажылі — нанялі ў гаспадара парожні склеп (раней, да вайны, Бэрка трымаў тут купленыя свіныя i цялячыя тушы, a ў вайну, калі гаспадар стаў анучнікам, склеп запуставаў). Нанялі для сваёй тайнай мэты.

У сад, да склепа, вяла вузкая, выкапаная ў снезе i ўтаптаная сцежка. Калі падышоў да склепа, Фрунзе па загадзя дамоўленым знаку пастукаў у невысокія памазаныя вапнаю дзверы, i яму неўзабаве адчынілі.

Па вузкіх i падгнілых сходках ён спусціўся ўніз, у глыбокую i абкладзеную каменнем досыць прасторную яміну, дзе вісела падвешаная да столі запаленая лямпа, пад ёй быў ёмісты, збіты з аполкаў стол, а яго абступілі людзі — чалавек сем мужчын. Цяпер яны ўсе перавялі позірк на яго, госця, а дагэтуль, як відаць было, не зводзілі вачэй з высокага чарнявага Рыгора Клёнава, па клічцы Майстра, які перад імі разбіраў i складаў браўнінг, вучыў, як цэліцца — тут, у гэтым склепе, сакрэтна навучалася адна з іхніх баявых дружын. Усе дружыннікі, а таксама іхні кіраўнік, Клёнаў, былі рабочыя з чыгуначнай майстэрні. Каго прыслалі туды на працу, а хто па партыйным заданні ўладкаваўся i сам.

Фрунзе павітаўся, кожнаму дружынніку падаў руку.

— Ну, як ідзе вучоба, Рыгор Якаўлевіч?

— Няблага,— усміхнуўся Майстра.— Хлопцы маладыя, зацікаўленыя, схопліваюць усё на хаду i рвуцца ў бой.

— Усе гатовыя ўжыць зброю, калі трэба будзе? — запытаў Фрунзе, беручы з рук кіраўніка новенькі нікеляваны браўнінг.— Адно — круціць гайкі альбо гаварыць, але зусім іншае — страляць у чалавека, хоць ён i вораг...

— Палова была на вайне, абстраляная, таварыш Міхайлаў,— адказаў Майстра, які навучаў ужо чацвёртую дзесятку за гэты год.

— Зброя — самая паганая прылада на свеце...— уздыхнуў Фрунзе, разгледжваючы элегантны на вока браўнінг.— Але без яе, на жаль, не абысціся. Праўда — добрая, цудоўная нават рэч, але часамі яе без кулакоў, без сілы, без зброі не сцвердзіш... Можа, ужо i на днях спатрэбіцца ваша сіла, хлопцы...

Збоку, за перагародкай, пачуліся стрэлы. Адзіночныя i парныя, адзін за адным.

— Можа, i вы, таварыш Міхайлаў, праверыце сваё вока i сваю руку? — усміхнуўся Майстра, звычайна вельмі вясёлы, багаты на жарты i анекдоты чалавек. Да прыезду ў Мінск ён працаваў у цэнтральнай Расіі збройным майстрам.

— Давайце,— згадзіўся Фрунзе, адчыніў дзверы i зайшоў у суседні, вузкі i доўгі, таксама выкладзены каменнем пакой. Пасярод яго вісела яшчэ адна запаленая лямпа. Тут, ля дзвярэй, стаяла трое мужчын i страляла ў канец пакоя, дзе на фанерным лісце віселі мішэні (з той сцяны яны выбралі каменне, каб кулі ішлі ў пясок).

Адзін з тых, хто страляў, заклаў калочкі ў левую падзёўбаную мішэнь, i Фрунзе тры разы стрэліў. I калі ўсе паглядзелі, то ўбачылі, што стрэліў трапна — амаль у самы цэнтр.

— Вось як, хлопцы, трэба страляць! — пахваліў яго кіраўнік новай дзесяткі.

— Дай бог, каб у жыцці ні мне, ні вам усім не даводзілася без патрэбы страляць...— прамовіў Фрунзе, аддаючы браўнінг Клёнаву.— Вы, Рыгор Якаўлевіч, трэніруйце хлопцаў, а мне трэба ўжо ісці. Толькі сёння мушу ўзяць з сабою на заданне двух баевікоў. Хто хоча пайсці сам?

— Я,— прамовіў чарнявы Гердт.

— I я,— дадаў таксама чарнявы, нібы цыган, Супраневіч.

— Ну то хадзем хутчэй, хлопцы,— сказаў Фрунзе i пайшоў.

Яго праводзіў Клёнаў.

— Рыгор Якаўлевіч,— улучыўшы міг, калі яны засталіся ўдвух (хлопцы пайшлі паперадзе), сказаў Фрунзе,— сёння затрымайце дружыннікаў у Бэркі нанач...

— Ясна,— адказаў той.

— Адным словам, чакайце нашага пасланца...

— Ясна,— зноў паўтарыў той, нічога болей не пытаючы.

Ужо на дварэ, дагнаўшы Супраневіча (помніў, што той мае земляка-пісара ў штабе фронту), запытаў:

— Ну, як жыве ваш аднавясковец?

Супраневіч (а гэта быў Пятрусь Чорны з Янкавін, у хаце якога да вайны былі вячоркі, той Пятрусь, які прыстараўся хлопчыка сваёй братавай Гані), нядаўні салдат, а цяпер, пасля выпіскі ca шпіталя, рабочы ваеннага аддзела чыгуначнай майстэрні, адказаў:

— Тоіцца, нічога не кажа...

Фрунзе i Пятрусь Чорны мелі на ўвазе былога янкавінскага валаснога пісара Дзяжко, які цяпер служыў пры штабе фронту пісарам i мог ведаць важныя звесткі.

— Верны служака, кажаце? — усміхнуўся Фрунзе.— На жаль, нямала яшчэ такіх псоў у нашага цара-бацюшкі... Ды нічога, хутка ix раптоўна паменее...

3.

У ноч на 2 сакавіка, калі Мінск адпачываў, ужо не на канспіратыўнай кватэры, a ў гаспадароў Фрунзе сабраліся на нараду.

Вось Фрунзе акінуў позіркам завешаныя цёмнымі дзяругамі вокны, круглы, засланы белым абрусам стол, настольную лямпу з маленькім агеньчыкам, бліжэйшых сваіх паплечнікаў у цывільным i вайсковым уборы, іхнія агромністыя, быццам волатаўскія цені на сценах i на столі. Коратка пастрыжаны, з упартым, крышку раздвоеным падбародкам бравы прапаршчык, з ордэнамі Святой Ганны III ступені i Святога Станіслава Мяснікоў сядзеў па правай руцэ, за ім — круглатвары, з запытальным позіркам ва ўчэпістых, нават калючых вочках, з невялікім носам i кучомкаю вусікаў Фамін, далей — вайскоўцы, абодва з вусікамі, Кнорын i Крывашэін, лявей — інтэлігентны Ландар, побач з Фрунзе — кучаравісты, з круглымі, трошкі навыкаце, жывымі вачыма Магілеўскі. З самых блізкіх сяброў, паплечнікаў не было толькі Любімава — той паехаў у Лунінец, пабачыцца са сваёй парт'ячэйкай.

— Сябры! — ціха, але ўсхвалявана прамовіў Фрунзе.— Я сабраў вас, каб паведаміць надзвычайную навіну.— Усміхнуўся.— Не, да нас не едзе рэвізор, да нас з Петраграда спяшаецца рэвалюцыя... Віншую вас, старых бальшавікоў, ca светлымі днямі!

Каб не замінаць гаспадарам, ніхто не ўсклікнуў i не запляскаў. Як ніхто i не паспрабаваў нават усміхнуцца з гэтага «мы, старыя бальшавікі», хоць самаму малодшаму з ix, Кнорыну, ішоў дваццаць сёмы год, а самаму старэйшаму, Ландару — толькі трыццаць чацвёрты, бо амаль усе былі ў партыі па дзесяць i болей гадоў (самым маладым па стажы быў Фамін, сем гадоў), некаторыя былі сярод байцоў Снежаньскага паўстання, прайшлі турэмныя «універсітэты», i ўсе, прысланыя партыяй сюды ў вайну, ужо зрабілі нямала.

— Цяпер, сябры, кораценька пра тое, што за апошнія дні адбылося ў Петраградзе i што нам трэба рабіць,— сказаў Фрунзе.— Па-першае, наша сувязная перадала нам вялікі дзякуй ад ЦК. За тое, што праясняем тут галовы арміі i тылу, што ўведалі ў Стаўцы i перадалі ў Петраград вельмі важныя навіны. A іменна: копію зместу тэлеграмы Мікалая генералу Хабалаву, вестку пра місію генерала Іванова i пра ад'езд Мікалая з Магілёва ў Петраград. Уведаўшы ўсё гэта, нашы таварышы паслалі агітатараў у воінскія часці i здолелі не толькі настроіць ix супраць Хабалава (не прымяняць зброю), але i далучыць да паўстанцаў. Лічы, увесь петраградскі гарнізон. А гэта, сябры, не меней 50-60 тысяч штыкоў... 27 лютага паўстанцы даволі легка захапілі Галоўнае артылерыйскае ўпраўленне, арсенал, найбольш важныя ўстановы, тэлеграф, паштамт, арыштавалі міністраў i буйных чыноўнікаў. Удала сарвалі i карную місію генерала Іванова. Хоць ён вёў на «усмирение» адборныя часці з Паўночнага i Заходняга франтоў, батальён георгіеўскіх кавалераў з асабістай царскай аховы, але «разложили» i ix: каго — пад Оршаю, каго — пад Гатчынай... Пасля 21 гадзіны 27 лютага ўтварыўся баявы штаб рэвалюцыі — Выканком Савета з 15 чалавек...

Фрунзе замаўчаў, пераводзячы дыханне. Усе ўважліва слухалі, бо некаторыя, асабліва з арміі, не ведалі апошніх навін.

— Канечне, каб нашы лідэры i таварышы не былі ў эміграцыі, на катарзе альбо ў акопах, то i яны былі б цяпер каля руля рэвалюцыі,— зноў загаварыў у цішыні Фрунзе.— А так не зусім зразумела, як будуць паводзіцца меншавікі i эсэры — лідэры Савета. Тым больш у незвычайнай сітуацыі, што склалася. Я маю на ўвазе тое, што ўчора ў 2 гадзіны ночы ўтварыўся i Часовы камітэт Дзяржаўнай думы на чале з Радзянкам, які аб'явіў, што бярэ ўладу ў свае рукі... Праўда, калі ўчора ўвечар расклеілі яго загад, каб салдаты вярнуліся ў казармы i аддалі зброю, то яго ніхто не паслухаў. Гэта значыць, Радзянка не здолеў «обуздать» Петраград, пацярпеў фіяска, Часовы ўрад пачаў фармаваць князь Львоў...

— Дык колькі цяпер улад у Петраградзе? — здзівіўся Кнорын, прамаўляючы крышку з прыбалтыйскім акцэнтам.

— Выходзіць, што тры,— усміхнуўся Фрунзе.— Савет, Часовы камітэт Дзяржаўнай думы i Часовы ўрад. Але лініі дзве. Савет заклікае ліквідаваць манархію. Як напісана ў яго звароце, «старая власть должна быть окончательно низвергнута и уступить место народному правлению», а лёс Расіі павінен рашыць Устаноўчы сход, выбраны на аснове «всеобщего, равного, прямого и тайного» выбарчага права. Радзянка i Львоў пакуль што нічога не сказалі пра ліквідацыю манархіі...

— Дык што гэта выходзіць? — запытаў Крывашэін, які разам з Кнорыным прыбыў сёння з 32-га тылавога эвакуацыйнага пункта сама пазней i найменш за астатніх ведаў пра сітуацыю ў сталіцы.

— А тое, што адны хочуць знішчыць самадзяржаўе, a другія — толькі яго падрэтушаваць...— загаварыў Мяснікоў, які прыехаў з Барысава раней i ўжо многае пачуў ад Фрунзе.

— I што з гэтага выйдзе? — зноў здзівіўся Кнорын.— Сутычка? Грамадзянская вайна?

— Горад, рабочыя i вайсковы люд, за ліквідацыю самадзяржаўя...— прамовіў Фрунзе.— А вось Савет, здаецца, спрабуе шукаць кампрамісу з Часовым камітэтам думы i Часовым урадам — гэта значыць, спрабуе даць свой, памяркоўны накірунак людской стыхіі...

Замаўчаў. Прыкусіў ніжнюю губу. Нават ведаючы больш за астатніх, нялёгка было ўсё як след ацаніць, тым больш што ў цяперашняй сітуацыі ўзніклі i досыць своеасаблівыя моманты.

— Што такое кампраміс Саветаў, Міхаіл Аляксандравіч? — запытаў Крывашэін.

— Па-першае, Савет згаджаецца ўтварыць Часовы ўрад (а ў яго, канечне, увойдзе буйная буржуазія), па-другое, яны разам рыхтуюць сумесную дэкларацыю, якую павінны аб'явіць сёння-заўтра...

— А чаму Савет сам не фармуе рэвалюцыйна-дэмакратычны ўрад? — падаў голас звычайна стрыманы Фамін.

— «Вышэйшая палітыка!» — развёў рукі Фрунзе.— Старшыня Савета Чхеідзе i яго калегі лічаць: яны не ўтрымаюцца, не навядуць ладу. Справяцца якраз моцныя свету гэтага. Савет бярэ на сябе функ-цыю кантролю за новым урадам...

— Гэты кантроль будзе толькі да таго часу, пакуль салдат не загоняць у казармы i адбяруць зброю...— прамовіў Фамін.

— Я хоць i больш за вас сёння ведаю, але не менш многага не разумею...— прызнаўся Фрунзе, хітаючы галавою.— Зусім не такога чакаў ад Савета...

— Ну, а што нам раіць сувязная? — запытаў Кнорын.

— Сабраць нашы сілы, расказаць ім пра ўсё, падтрымаць Петраградскі Савет i пачаць тут утвараць кааліцыйны Савет...

— Значыць, мы павінны пасаюзіцца з меншавікамі i эсэрамі?

— I з бундаўцамі...— дадаў Мяснікоў.

— А як гэта мы будзем усім тлумачыць?

— Паўтараю, выйшла так, што ў цяперашняй, не зусім спрыяльнай для нас, сітуацыі руль захапілі меншавікі i эсэры. Якраз яны сталі лідэрамі Петраградскага Савета,— Фрунзе пачаў не толькі пераказваць тое, што сёння сказалі яму, але i разважаць уголас, хоць, прызнацца, не ўсё разумеў, як таго хацела петраградская сувязная.— Дык што нам рабіць? Адысці ўбок? Выступіць супраць усіх? Відаць, усё ж будзе разумней шукаць — асабліва з нашымі меншавікамі i з бундаўцамі — калі не згоды, дык хоць кампрамісу. Нам раяць аб'яднацца...

— Я, скажу шчыра, не зусім уяўляю наш саюз...— паціснуў плячыма Мяснікоў.— Усё ж мы, меншавікі ды бундаўцы — розны люд... А па-другое, нам было б нашмат лягчэй без саюзнікаў...

— Давайце тут, вось цяпер дамаўляцца,— сказаў Фрунзе.— Цяпер мы можам разважаць, нават спрачацца да ахрыпласці, але заўтра на наш пашыраны сход, дзе будуць i маладасведчаныя, i не такія інтэлектуальныя таварышы, мы павінны вынесці не наша недаўменне альбо палеміку, а ясную пазіцыю. Тым больш што ў Мінску мы мацнейшыя па інтэлекце за меншавікоў i эсэраў, дык павінны i абагнаць ix ва ўсім, ісці якраз пад нашым сцягам...

— Лагічна рабіць тое, што раяць нам са сталіцы,— урэшце падаў свой голас Магілеўскі. Праўда, цяпер без жарту, хоць звычайна ён перасмешнік адмысловы.

— А заадно трэба некаму з нас з'ездзіць у Петраград i выясніць усё добра ў ЦК,— урэшце азваўся i Ландар.— Я раю паслаць Магілеўскага альбо непрысутнага тут Дзмітрыева. Яны добра ведаюць там усе хады.

— Як, таварышы? — акінуў усіх позіркам Фрунзе.— Збіраем заўтра пашыраны сход бальшавікоў? Заяўляем ім пра падтрымку Петраградскага Савета? Заклікаем да аб'яднання з меншавікамі i бундаўцамі? Заўтра ж пачнём рыхтаваць глебу, каб утварыць Савет земскіх устаноў i прадпрыемстваў на Заходнім фронце i Савет рабочых i салдацкіх дэпутатаў у Мінску?

Усе замоўклі. Няпроста ўсё было. Але сёння Фрунзе не настойваў на жалезнай дысцыпліне, аднагалоссі, нават хацеў, каб было болей палемікі. Трэба было ж не толькі ведаць сапраўдныя думкі блізкіх людзей, але i з розных сцяжын да мэты выбраць найбольш патрэбныя.

— Думаю, поўнага «сожительства» з меншавікамі i бундаўцамі ў нас не выйдзе,— сказаў ён яшчэ пра тое, што найбольш усіх турбавала.— Кажу ж, будзем «саюзіцца», але заадно i гнуць сваё... Дык я за гэтыя пункты...— i падняў руку.

Услед за ім паднялі рукі i астатнія.

— I яшчэ адна закавыка, сябры, пра якую мы павінны мець ясны погляд сёння i далажыць заўтра,— Фрунзе адкінуўся i абвёў усіх учэпістым позіркам.— У Петраградзе паўстанцы раззброілі паліцыю, разагналі жандармерыю, спалілі ахоўнае аддзяленне, дзе былі палітычныя справы i нашых таварышаў, утварылі атрады народнай міліцыі... Што нам рабіць на гэты конт тут?

Зноў усе замаўчалі. Цяжкае было гэтае яго запытанне.

— Неразумна марудзіць альбо сядзець як мыш пад венікам, але небяспечна i паспяшаць, наляцець вераб'ём на каршуна...— прамовіў Ландар.

Усе адначасна ўсміхнуліся. З такой вось мудрагелістай парады.

— Ты не Карл, а мой цёзка, Саламон! — хітнуў галавою Магілеўскі.

— А ты што параіш? — пачырванеў Ландар.— Альбо якую мудрую думку свайго цёзкі можаш успомніць?

— Мой цёзка Саламон...

— Хлопцы,— перапыніў Мяснікоў, зірнуў на гадзіннік,— ужо трэцяя гадзіна...

— Не забывайма,— Ландар пачаў загінаць пальцы.— Тут паблізу фронт, амаль два мільёны штыкоў, дык Эверт «лішняга» не дазволіць; мінскі люд i мінскі гарнізон не такія актыўныя i рэвалюцыйныя, як у Петраградзе; сілы нашых баявых дружын невялікія; многае будзе значыць ад таго, што будзе сказана пра паліцыю ў сумеснай дэкларацыі Часовага ўрада i Савета...— таксама, як i Кнорын, крышку з прыбалтыйскім акцэнтам пачаў тлумачыць сваю нядаўнюю перасцярогу Ландар.

— ...Яшчэ многае будзе значыць i ад раптоўнай змены настрою ў Мінску,— дадаў Фрунзе.— Сёння тут было даволі спакойна, a заўтра... I хто ведае, што мы можам пачуць сёння-заўтра з Петраграда...

— Карацей, дружыны трэба прывесці ў гатоўнасць нумар адзін,— сказаў Мяснікоў.— Каб усімі дзесяткамі былі ў зборы, маглі ў любую хвіліну па першаму ж сігналу ўступіць у бой...

— Іншыя думкі ёсць? — зірнуў на ўсіх Фрунзе.

— Не,— сказаў Крывашэін.

За ім паднялі рукі i іншыя.

— Ну, тады ўсё,— прамовіў Фрунзе.— Цяпер давайце пакумекаем, што i як будзем рабіць заўтра, прыкінем, хто што возьме на свае плечы... Толькі давайце гаварыць коратка i ясна. Іначай мая Соня замерзне на дзяжурстве...— I пажартаваў: — Сход сходам, а жонка таксама ж дарагая...

Частка другая

ЗВАНАРЫ

Ніхто не вінаваты ў тым, калі ён нарадзіўся рабом; але раб, які не толькі цураецца імкненняў да сваёй свабоды, але апраўдвае i прыхарошвае сваё рабства..., такі раб ёсць халуй i хам, які выклікае законнае пачуццё абурэння, пагарды i агіды.

У. I. Ленін

Занімай, Беларусь маладая мая,

Свой пачэсны пасад між народамі!

Янка Купала

РАЗДЗЕЛ ПЕРШЫ

1.

Раніцай другога сакавіка ў Мінску хтосьці пусціў чутку: у сталіцы — пераварот!

Гэтая незвычайная вестка мігам абляцела горад, узбудзіла люд: што іменна i як адбылося ў Петраградзе? Ды ніхто пра тое нічога не ведаў; петраградскія газеты зноў не прыйшлі; мінскія, прыдушаныя ваеннаю цэнзураю, які ўжо дзень замоўчвалі сапраўдныя сталічныя падзеі альбо тлумачылі ix па-свойму, з вернападданніцкім духам. Таму шмат хто ў Мінску палічыў: ат, яшчэ адна людская пагалоска-выдумка! Праўда, ужо ў гэты дзень той-сёй з уласнікаў пачаў абачліва зачыняць крамы i рэстараны.

Апоўдні генералу Эверту пазваніў начальнік Стаўкі генерал Аляксееў i запытаў, ці «гарантуе ён, што Заходні фронт і Мінск будуць супраць бунтаўшчыкоў, падтрымаюць цара i яго ўрад». Пажылы, шасцідзесяцігадовы, няўдачлівы Эверт (ён не набыў вялікай славы ў руска-японскую вайну на пасадзе начальніка штаба дзеючай арміі i няўдала кіраваў наступленнем Заходняга фронту летась (разгубіўся, задумаўся, пацёр пачырванелы i раптоўна павільгатнелы лоб i, як казалі, нават заплюшчыў ад хвалявання вочы. Пасля (як i ўсе галоўнакамандуючыя іншых франтоў) мусіў прызнацца генералу Аляксееву, што цяпер, у такую незразумелую часіну, не можа цалкам ручацца за неспакойны, нават выбуховы фронт i ахвочы да бунту Мінск. Калі ж ён сам запытаў, што значыць гэты дзіўны званок, генерал Аляксееў не то рэзка, не то разгублена адказаў, што i ад яго адказу ўжо сёння, праз гадзіну-другую, «будзе вырашацца лёс самадзержца Мікалая Другога». Калі неўзабаве Эверту зноў пазванілі (але ўжо не генерал Аляксееў, а яго ад'ютант) i сказалі, што цар, уведаўшы думкі камандуючых франтоў, адмовіўся ад трона, генерал доўга не мог апамятацца, да вечара седзьма сядзеў у сваім кабінеце як прывязаны да крэсла. Адно, што ён буркнуў свайму ад'ютанту, гэта было тое, каб ніхто, найперш тэлефанісцкі гурт, не плявузгаў пра пачутае.

Але ўтаіць гэты сакрэт не ўдалося. Тэлефаністкі i штабнікі расказалі пра яго сваім знаёмым, тыя — сваім, i пад вечар увесь штаб фронту, губернатар, земцы, мінская цывільная ўлада, той-сёй з інтэлігенцыі ўжо добра ведалі: сапраўды, у Петраградзе выбухнула рэвалюцыя, цар i манархія палі.

Каб не дапусціць у горадзе бязладдзя, гвалту i рабункаў, Эверт увечар адправіў на мінскія вуліцы кавалерыйскія раз'езды. У асветленым i пад добрым назіркам гарадскім цэнтры ўночы было спакойна, а вось на цёмных ускраінах (зусім не ад рэвалюцыйнай весткі) мінскія грабежнікі абрабавалі некалькі лавак, пры гэтым пакалечыўшы гаспадара i двух вартаўнікоў...

2.

Трэцяга сакавіка лаўкі, крамы, рэстараны, кінатэатры ў Мінску не адчыніліся. Але горад ажыў. У цэнтры — каля Аляксандраўскага сквера, на Саборнай плошчы, каля Петрапаўлаўскай царквы i ў іншых мясцінах — пачалі збірацца людскія натоўпы.

Да ix падыходзілі выпадковыя прахожыя, салдаты. У кожным гурце знаходзіўся незнаемы ўсім чалавек, які ўсё ведаў i расказваў пра апошнія петраградскія падзеі смела, натхняючы слухачоў на бунтоўны настрой; сям-там расказ, рэплікі перарасталі ў большае —у мітынгі. Праўда, мітынгоўцаў слухалі па-рознаму: у адным месцы тых, хто вітаў царскае падзенне, хвалілі, a ў іншым — выслухоўвалі моўчкі, а то нават i асуджалі. Адпаведна, i тых, хто вырываўся бараніць цара i яго ўрад, сустракалі неаднолькава: дзе спачувалі, падтрымлівалі, а дзе з абурэннем перапынялі.

Калі ішоў на працу, Васілевіч прымкнуў да натоўпу каля прыгожага касцёла Сымона i Алены.

Тут, на камені, узвышаўся i гаварыў невядомы яму малады чорнавалосы юнак у студэнцкай куртцы.

— Грамадзяне! — яшчэ не зусім па-мужчынску амацнелым голасам пафасна ўсклікаў ён.— Самадзяржаўе прагніло, цар i яго сям'я выраджаюцца, Расія знемагла ад багацця, распусты жменькі дармаедаў i ад галечы, пакут усяго расійскага народа...

Запыніўшыся ззаду пажылога мужчыны ў паношаным паліто i капелюшы i сама прыслухаўшыся, Васілевіч міжволі азірнуўся: па Захараўскай вуліцы з цэнтра каціўся аўтамабіль.

Засігналіўшы, машына запынілася амаль каля самага Васілевіча. З яе шпарка выскачыў малады шафёр i з гэтага боку адчыніў дзверцы. З машыны даволі марудна вылез, як здалося Васілевічу, пажылаваты, сярэдняга росту мужчына ў чорным паліто з каракулевым каўняром i ў каракулевай папасе. Вочы яго былі стомленыя, а над імі глыбеліся цёмныя, сям-там навіслыя пляміны. Ці п'е, ці не спаў усю ноч, падумалася Васілевічу.

Пачуўшы сігнал, натоўп перастаў слухаць прамоўцу i павярнуўся — да прыезджага, відаць, высокапастаўленага чыноўніка.

— Добры дзень, шаноўная публіка! — той падняў правую руку, дзе былі згорнутыя чорныя пальчаткі.

I калі сёй-той адказаў i даволі задзірліва («Здарова!», «Здароў быў!»), прыезджы з асцярогай акінуў ix усіх позіркам, чамусьці найболей упіваючыся ў найбліжэйшага Васілевіча.

— Панове! Грамадзяне! — сказаў досыць тучна.— Я — старшыня Мінскай губеранскай земскай управы i Ваенна-прамысловага камітэта Самойленка. Я пацвярджаю чутку, што ўжо ўчора, а сёння з раніцы яшчэ больш узбудзіла горад: так, Мікалай Другі адмовіўся ад трона. Гэта — вялікая гістарычная падзея! Але вялікія падзеі ўскладаюць на нас усіх i вялікія абавязкі. У краіне, a ў нас найперш, павінен захоўвацца лад, рэвалюцыя павінна развівацца мірна...

— Але пад вашу дудку, пан кадэт! — перапыніў юнак-прамоўца. Зноў палова гурту азірнулася на яго.

— Мы робім i будзем рабіць усё, каб было як мага найлепей Айчыне, народу,— прамовіў Самойленка.

Ясна, з-за чаго ў яго стомленасць, а заадно i дакор у вачах, падумаў Васілевіч. Канечне ж, перажывае за крах таго, каму служыў верна. Ды i баіцца, каб Мінск не ўспыхнуў, як порах.

— Словаблуддзе! — выкрыкнуў юнак,— Народу патрэбны справы, а не словы! Народ павінен сам рашадь свой лёс.

Самойленка ўжо з адчаем, нават умольна зірнуў на Васілевіча:

— Я ад усёй душы, панове, грамадзяне, прашу вас: разыходзьцеся, не заваблівайце люд, не наэлектрызоўвайце горад! Цяпер нам трэба не хаос, анархія, а развага, спакой. Толькі так мы зможам ва ўсім разабрацца, памагчы Петраграду i змагчы паспрыяць рэвалюцыйнаму абнаўленню тут.

— Вы хочаце ўтаймаваць не толькі нас,— тыцнуў пальцам запалісты юнак, ужо трохі пасінелы ў лёгкай вопратцы ад холаду: цяпер, раніцай, трымаўся колкі мароз.— Вы хочаце ўтаймаваць рэвалюцыю!

— Грэх такое гаварыць, малады чалавек,— падняў на яго стомленыя вочы Самойленка.— Легка сеяць звады, гарлапаніць, нашмат цяжэй рабіць усё па-дзелавому...— Зноў уважліва, з мальбою ўталопіўся на Васілевіча.— Мы, паўтараю, будзем рабіць усё, каб усім было лепш. Сёння да нас у Мінск прыбудуць высокія госці з Петраграда. Яны раскажуць нам пра сталічныя падзеі, а вечарам яны правядуць сход гласных гарадской думы, прадстаўнікоў Земскага i гарадскога саюзаў, губеранскага i павятовага земства, прадстаўнікоў грамадскасці i нацыянальных груп, у тым ліку i рабочага люду...

— Гэта будзе зборышча абаронцаў старога рэжыму! — зноў не даў заверхаводзіць Самойленку юнак.— Народ павінен сам выбраць свой кіруючы орган — Савет. I якраз Савету трэба аддаць уладу. Вось тады гэта будзе рэвалюцыйнае абнаўленне.

— Наколькі я ведаю, сёння-заўтра ўтворыцца ў Мінску i Савет, як вы кажаце. I мы, думаю, будзем супрацоўнічаць...

— Мана! Вы хацелі б бачыць Саветы на ражне!

— Так няможна размаўляць...— развёў рукі Самойленка, апелюючы да натоўпу. I гэты яго ход заваражыў некаторых, i яны пачалі ўжо сімпатызаваць Самойленку i не даваць такой волі юнаку.

Пасля, калі занепакоены Самойленка ад'ехаўся i, можа, падаўся да іншых мітынгоўцаў, каб супакоіць i ix, Васілевіч пашыбаваў далей у горад. Хацеў купіць свежых газет.

Ды ні сталічных, ні мінскіх выданняў у продажы не было. Дык ён паімчаў да будынка, дзе размяшчалася рэдакцыя «Минского голоса». Але трапіць туды не ўдалося: пры ўваходзе стоўпіўся агромністы гурт салдат, чыноўнікаў, рабочых. Гэты гурт падзяліўся на невялікія, цесна стуленыя адна да адной купкі, i ў кожнай купцы было па газеце, якую нехта адзін чытаў уголас.

Васілевіч прыляпіўся да крайняга гурту, дзе голас падаваў маладжавы рыжы чыноўнік:

— «...в Петрограде произошли волнения. Умиротворение взяла на себя Государственная дума...»

Калі ж ён міжволі прыслухаўся да таго, што чыталі збоку, дык пачуў адтуль:

— «...в настоящее время в столице наступило полное спокойствие. Все вернулись к своему труду. Внутренняя жизнь страны течет по своему обычному руслу...»

3.

Як i дамаўляліся, трэцяга сакавіка Фрунзе склікаў яшчэ адну, большую нараду бальшавікоў. На яе апрача тых, хто быў у яго на кватэры ўчора, прыйшлі яшчэ i іншыя цывільныя ды армейскія бальшавікі — Алібегаў, Пярно, Дзмітрыеў, Гурэвіч, Фішгендлер, а таксама i іншыя, менш знаёмыя яму людзі.

Фрунзе спачатку, маючы ўжо сённяшнюю петраградскую газету (яе прывёз i даў яму іхні пасланец), расказаў усім пра тое, што было за апошнія дні ў Петраградзе, а пасля сказаў некалькі слоў пра іхінюю ўчарашнюю сходку i пра тое, што яны рашылі. Як i трэба было чакаць, успыхнулі спрэчкі, i даволі вострыя. Той-сёй рашуча не хацеў аб'ядноўвацца з меншавікамі i бундаўцамі. Але ён здолеў пераканаць i гэтых, максімалістаў, што такі саюз цяпер мусова патрэбен.

— Я добра разумею, таварышы, ваш клопат пpa аблічча нашай партыі, пра яе большую ролю,— вось прамовіў ён, намагаючыся кожнаму зазірнуць у вочы.— Паверце, мы не думаем саступаць альбо толькi назіраць. Да слова, ёсць думка: давайце ўжо заўтра склічам наш легальны агульны сход i на ім пададзім ідэю, каб ужо на гэтым сходзе пачаць засноўваць Мінскі Савет рабочых дэпутатаў i яго Часовы выканаўчы камітэт. Заснуём сваё ядро, а тады паклічам сваіх саюзнікаў: далучайцеся! Упусцім дзень-другі, дык яны ўтвораць Савет пад сваёю эгідай... Як, таварышы?

— Згода,— падаў голас чарнявы Алібегаў.

— Уперад! — з выразным латышскім акцэнтам выгукнуў маладжавы Пярно.

— Ёсць,— усміхнуўся Фрунзе.— Значыць, заўтра спрабуем аформіць орган народнай улады... Далей. Трэба параіцца з вамі i яшчэ па адной вельмі важнай справе. Мы ўчора прыйшлі да думкі, што не трэба чакаць, калі ўсталюецца ў Петраградзе Часовы ўрад, калі пачне мяняцца апарат тут, а варта нам умяшацца i паспрыяць рэвалюцыйнаму абнаўленню. Да слова, мы можам паспрабаваць разагнаць паліцыю, ахранку i з земскіх служачых, нашых дружыннікаў хутка ўтварыць народную міліцыю... Што на гэта скажаце, сябры?

— A ці хопіць у нас сілы на такую акцыю? — запытаў Фішгендлер.

— Сілы не шмат,— прызнаўся Фрунзе.— Але многа будзе значыць ад таго, калі мы гэтую акцыю правядзём імгненна, рашуча i зладжана. Па-другое, дух паліцыі i ахранкі падарваны, яны ўжо не здолеюць як след супраціўляцца. А па-трэцяе, таварышы, народ любіць смелых i дзёрзкіх пераможцаў,— Зноў усміхнуўся.— Значыць, ёсць шанец рэзка падняць наш аўтарытэт, а таксама ролю, аўтарытэт міліцыі...

— Мы можам ашаламіць не толькі просты народ, але ўвесь горад, губерню, штаб фронту i Стаўку,— падаў голас Ландар, якога яны ўчора назначылі камандаваць рэзервам дружыннікаў па разгоне старога карнага апарату.

— I не толькі ашаламіць,— як i Ландар, не для яго, Фрунзе, а для тых, хто сядзеў у зальчыку, загаварыў Магілеўскі.— Пры ўдалай аперацыі мы зможам пусціць тут ход падзей па сваім русле, аберагаць яго, а пры патрэбе i ўладна сяго-таго натхняць, а сяго-таго i стрымліваць...

— A калі прайграем, страцім i тое, што маем?— запытаў маладжавы чалавек у салдацкім шынялі.

— Мы не маем права прайграць,—адказаў яму, незнаёмаму, Фрунзе.— Тым больш што сваёю перамогаю тут мы здолеем добра памагчы нашым таварышам у Петраградзе... Улічваючы ўсе гэтыя аспекты, прашу галасаваць. Хто за тое, каб, не адкладаючы, ужо сёння разагнаць мінскую паліцыю i ахранку?

Амаль усе, хто быў тут, ускінулі ўгору рукі.

Пасля палудня, калі адпаў мароз, ярка свяціла сонца i парыхлеў снег, горад запоўнілі салдаты. Аж зашарэла ўваччу ад іхніх шынялёў. Салдаты на чале з афіцэрамі пачалі рашуча зганяць люд з вуліц на тратуары ад вакзала i аж да Саборнай плошчы, выгароджваць сабой жывую заслону.

Люд не разумеў, што задумліваюць вайскоўцы, i гэтая загадкавасць болей распаліла ix інтарэс, завабіла ўжо ўсіх, у тым ліку i звычайных разявакаў.

Калі Муха падышоў да Захараўскай, дык убачыў: абапал яе тоўпіцца процьма люду, i яго ўсё большае ды большае. Калі наблізіўся, дык аж здзівіўся: люд абляпіў усю Захараўскую вуліцу — ад блізкай Нова-Маскоўскай i аж туды, куды бачыла вока,— да гасцініц «Гарні», «Вікторыя» i «Лібава», што былі паміж вуліцамі Багадзельнай i Серпухаўскай. Праўда, справа, насупраць кінатэатра «Эдэн», Захараўскую перагарадзілі драўляным плотам, утварыўшы паўкруг.

Муха запыніўся ззаду інтэлігентнай публікі — афіцэраў, чыноўнікаў, важных паноў — i пазнаў сярод яе знаёмага служачага з паштова-тэлеграфнай канторы, што была непадалёку яго цяперашняй кватэры на гэтай жа, Губернатарскай, вуліцы.

Крануў за локаць таго, у службовым шынялі i фуражцы, павітаўся. I хоць ведаў, што значыць гэты натоўп, запытаў:

— Што тут такое, Міхаіл Раманавіч?

— Ды чакаем во высокіх петраградскіх гасцей.

— Каго?

— Пасланцоў Часовага ўрада. Ваеннага i марскога міністра Гучкова i члена Дзяржаўнай думы Шчэпкіна...

Люд заварушыўся, загуў, пачаў падымацца на дыбачкі i намагацца зазірнуць туды, на вуліцу. На ёй паказаўся атрад конных афіцэраў у параднай форме, а за імі ціха каціліся два аўтамабілі. Абапал ix i ззаду таксама была вялікая ахова — конныя афіцэры.

— Дзе Гучкоў? — загудзелі ў натоўпе.— А дзе Шчэпкін?

— У першай машыне. З Эвертам i з Друцка-Сакалінскім.

— У другой — Самойленка i Хржанстоўскі...

Дзе хто сядзіць з высокіх гасцей i тутэйшага ваеннага ды цывільнага начальства, Муха не ўбачыў. З-за людскіх галоў. Публіка ж гула, ляскала ў ладкі, кідала папяровыя кветкі цераз натоўп на вуліцу, пад конскія ногі i аўтамабільныя колы.

Пазней, калі высокія госці з'ехалі i вайскоўцы знялі ачапленне, людзі пачалі разыходзіцца. Муха закрочыў далей па Губернатарскай—да невялікага, светлага, з цемнаватымі дрэвамі скверыка паблізу Саборнай плошчы.

Там, у ачышчаным ужо ад снегу i люду скверы, каля кветніка з горкаю чорнай зямлі (для кветак), чакаў Дзядзя. I сёння ў зношаным паліто i капелюшы. Кіўком галавы адказаў на яго прывітанне.

— Брат Георгі,— адразу ж загаварыў той, назваўшы яго тайнай клічкай.— Трэба пагаварыць.

Павёў па пустой алеі.

— У дзевяць гадзін вечара вы падыдзеце да «Еўропы»,— без ніякіх уступаў пачаў Дзядзя, кіўнуў направа, на гасцініцу,— i ўбачыце каля парадных дзвярэй пана ў паліто, белым шаліку i ў капелюшы. Гэты пан — наш госць, горада не ведае. Хто ён, вам ведаць не мусова. Вы запытаеце: «Цудоўны вечар, ці не праўда?» Калі вам адкажуць: «Бясспрэчна!» i пакажуць вось такі знак (паказаў — які), вы правядзіце гэтага пана на нашу кватэру на Нова-Маскоўскай. Пасля, калі мы пагаворым з паўгадзіны, вы адведзіце госця зноў да гасцініцы. Ясна?

— Ясна,— адказаў Муха.

— Далей. Пра наша, мінскае,— сказаў Дзядзя.— Хоць сёння на дварэ халодная імжа, але сёння ў палітычным асяроддзі будзе горача...

Муха маўчаў, пакорліва слухаў.

— Хто што будзе рабіць альбо што з гэтага выйдзе, я не магу вам сказаць,— прамовіў Дзядзя.— Па-першае, як разумееце, не маю права ўсяго гаварыць, а па-другое, не здолею прадбачыць, што i як атрымаецца...

— Ясна,— адказаў Муха.

— Што ўжо адбылося, вы ведаеце...— прадоўжыў Дзядзя.— Пра тое, што будзе ўвечар, скажу пару слоў. Увечар разгоняць паліцыю, жандармерыю, ахранку, а таксама збярэцца сход «бацькоў горада» i «прагрэсіўнай інтэлігенцыі», на якім паспрабуюць мірным шляхам утварыць тут новую ўладу... Ясна?

— Ясна.

— Пра разгон старога ахоўнага апарату я нічога больш не скажу. Пра ўсе дэталі таго вам ведаць няма ніякай патрэбы. А вось пра сход, што склікаецца, пагаворым...

Муха навастрыўся, напружыўся ў чаканні.

— Сёння ўжо засядала Мінская дума,— сказаў Дзядзя.— Сам Хржанстоўскі выступіў з дакладам. I ён, i прамоўцы шкадавалі, што пала манархія, спачувалі цару... Такое цяпер, канечне, анахранізм. Думаю, увечар на сходзе будзе іншы клімат. Там, канечне, такой дурноты, як у думе, не будзе. Там больш рэальна ацэняць сітуацыю i пастараюцца абачліва, спакойна ўтварыць прававы кіраўнічы орган, верны Часоваму ўраду...

Дзядзя прыпыніўся, пранізліва зірнуў яму ў вочы i пачаў круціць блеклымі пальцамі гузік на яго новым паліто. Муха пазіраў яму ў вочы i які ўжо раз здзіўляўся, што гэты позірк яшчэ страшнейшы за позірк Сінілава з ахранкі — больш глыбінны, цямнейшы i няўлоўны, нібы з апраметнай. Няўжо ад таго, што чалавек мала каму гаворыць, што ведае i думае?

— На гэтым сходзе будуць «прадстаўнікі ад нацыяльных груп»...— ухмыльнуўся Дзядзя, i позірк яго змяніўся, запраменіў нейкай д'ябальскай калючасцю.— Часовы ўрад задумлівае такі-сякі павароцік у нацыянальнай палітыцы. Я пакуль што не ведаю, якая гэта будзе гульня i на колькі. Многае, канечне, будзе значыць i ад таго, што будзе дазваляць новы ўрад, i ад таго, як будуць паводзіцца самі нацыянальныя меншасці... Карацей, сёння на вышэйназванай нарадзе будзеце i вы, «шчырыя беларусы» — Скураны, Шуляк, ваш сябра Васілевіч. Я дабіўся, каб ад імя сваіх землякоў трапілі на нараду i вы, Георгі...

— I што мы павінны там рабіць? — запытаў ён.

— Пасядзець, паслухаць, а то i сказаць сваё слова...

— А якое можа быць наша слова?

— Пытанне разумнае,—усміхнуўся Дзядзя i нечакана здзівіў:— Вам, мясцовым, можа, прыйдзецца i вылучыць тэзіс пэўнага самавызначэння Беларусі...

Муха тут жа зірнуў яму ў вочы: жартуе? Кпіць?

— Я сур'ёзна,— адказаў той.

— Але ж гэта зусім марная справа...

— Я рады, Георгі, што вы адмовіліся ад так званага патрыятызму. Але... Карацей, цяпер могуць быць i нейкія змены ў нашай тактыцы... Ясна?

— Ясна,— адказаў Муха, адчуваючы, што дапытвацца пра ўсе нюансы не варта.

— Дарэчы, на нарадзе вы ўбачыце нямала нашых,— пра іншае ўжо загаварыў Дзядзя.— Да слова, Пятлюра будзе ад украінцаў, Бжазіньскі — ад палякаў, Якабсон — ад латышоў, Сядых — ад рускіх... Каб прафаны не ўбачылі вашу еднасць, вы можаце дзеля прыліку i пасіпець адзін на аднаго, але ў рэшце рэшт павінны дружна ўхваліць Часовы ўрад... Ясна?

— Ясна,— адказаў Муха.

Калі Дзядзя адышоўся, Муха i сёння доўга пазіраў яму ўслед: о божа, колькі таго чалавечка, а колькі ў яго сілы i ўлады!

4.

Увечар, у вызначаны час, Муха падышоў да гасцініцы «Еўропа». Хоць ужо ўстоялася перадвясновая, зусім бяззорная ноч, Муха адразу заўважыў пенадалёку ганка постаць — адпаведна апранутую, здаецца, пажылую. Праўда, твару ў цемені не мог разгледзець.

Пачціва назваў пароль; госць крыху прастуджана адказаў i спакойна, але ўладна, як падначаленаму, кінуў:

— Вядзіце.

Рушылі. Моўчкі. Мусіць, i ў госця быў кепскі настрой найперш з-за непагадзі: пад вечар сонца прапала, неба замурзалася, паветра павільгатнела i неспадзявана закрапаў дождж. Вось цяпер, як мінулі Саборную плошчу, ён пагусцеў, нават — зашчадрыў па-вясноваму. Муха разгарнуў парасон i зноў пачціва сказаў:

— Вазьміце, калі ласка.

— Дзякую,— буркнуў той, узяў парасон i накрыў ім толькі сябе аднаго.

«Хто ён? — які ўжо раз думаў-гадаў Муха.— Гучкоў? Шчэпкін? Нехта з іхняй світы?»

На Нова-Маскоўскай, каля аднапавярховай цаглянай будыніны, ix чакаў знаёмы сувязны. Ён, пазнаўшы Муху па постаці i па хадзе, таксама пачціва павітаўся з госцем, сказаў Муху застацца на варце, а сам павёў таго ў цёмны дом.

Муха з паўгадзіны таптаўся на нешырокім, тут драўляным i ўжо хлюпкім тратуары, мок, як цюцька пад гаспадаровымі дзвярыма. Сёння ўжо тое, што яго яшчэ адлучаюць ад вышэйшых іхніх сакрэтаў, не засмуціла. Што ж, так трэба.

Калі госця зноў даручылі яму, яны падаліся побач. Петраградзец — пад парасонам, а ён — па-ранейшаму пад дажджом, мокнучы да ніткі. Услед за госцем, як заўважыў, вымкнуліся i, разыходзячыся, ішлі іншыя людзі, але ён не пазнаў, хто гэта. Ды, можа, некаторых засакрэчаных ён i не ведаў.

— Мне сказалі, што вы неўзабаве ідзяце на вельмі важную нараду i будзеце прадстаўляць сваіх землякоў...— нечакана загаварыў госць. I ўжо не басавіта ды прастуджана, a мяккім, нават прыемным грудным голасам. Праўда, вельмі ўпэўненым, уладным тонам.

«Вялікі птах!» — падумаў Муха, a ўголас адказаў:

— Іду.

— Мы задаволены тым, як пакуль што паводзіцца ваш Мінск, што робіце тут вы...— прамовіў той, хлюпаючы па лужынах. Відаць, прывык у вялікай сталіцы да светлых i ўночы вуліц, дык тут, у зацемненым прыфрантавым горадзе, добра не бачыў у цемры.

Муха пачціва прамаўчаў. Не варта ні хваліцца, ні пра штосьці неабдуманае пытаць. Усё ці толькі тое-сёе, што трэба ведаць яму, іншым яго ступені пасвячэння, скажуць самі.

— Мне трэба з вамі пагаварыць вось пра што,— зноў загаварыў таямнічы незнаёмец.— Скажыце: вы шчыра i глыбока верыце, што вашы землякі вымерлыя як народ, як нацыя?

— Я шчыра i глыбока веру, што нават i цяпер, пры такім пераломе, яны не прачнуцца...— пранікнёна прамовіў Муха.— Беларусы — сапраўды не народ, не нацыя. Яны — статак цярплівых, паслухмяных, баязлівых авечак. Нават больш — яны абыякавыя да свайго болю, ненавідзяць, а то i самі топяць тых, хто абудзіўся, хоча назваць ix народам, нацыяй... А па-другое, яны зусім цяпер абяссіленыя, ледзь трываюць...

— Мне падабаецца тое, што i як вы гаворыце,— лагодна сказаў госць.— Але... Што — сапраўды ў ix ні кроплі не захавалася духу птушкі Фенікс?

— Што абсалютна ніхто не падыме галавы i не падасць свайго голасу, я не гарантую...— адказаў Муха.— Але тое, што сілы тых, «свядомых», нікчэмныя, я гарантую...

— Хто ведае, брат мой,— уздыхнуў госць.— Дзяцюк, які шмат гадоў спіць летаргічным сном, а пасля раптам прачнецца, здольны на цуды i подзвігі. Вашы Янкі ды Марылі — таксама... Так што небяспечна ix недаацэньваць...

Муха змаўчаў, слухаў.

— Цяпер у нас шмат самых розных i самых вялікіх клопатаў,— гаварыў далей незнаёмец,— але i нацыянальным пытаннем мы ігнараваць не павінны. Мы мусім i тут усё добра ведаць, усюды трапіць, усё кантраляваць i спажываць... Сёння, на нарадзе, добра запамінайце, хто i што будзе гаварыць i пра гэта. У кулуарах, у зале, на трыбуне. Сярод землякоў ахвотней «выяўляйце» сваю «роднасць», спакушайце на выліццё нават самых вялікіх пачуццяў i эмоцый... Хай усе, што хочуць, крычаць, спрабуюць рабіць... Мы, паўтараю, павінны ведаць усіхныя думы, мары, дзеі. Можа, i з-за таго, што трэба асцерагацца адчаю тых, у каго ўсё забралі... Можа, дзеля таго, каб выявіць увесь дух, усе магчымасці i спробы, а пасля, у спрыяльную хвіліну, усё ўміг гэтае выпалаць... Можа, трэба i нейкі эксперымент... Можа, i для нейкіх іншых вялікіх мэт, пра якія i я, i ніхто тут, у Расіі, не ведае... Ясна, як кажа ваш мудры брат Пётр?

— Ясна,— завучана адказаў Муха.

Каля гасцініцы пачалі развітвацца. Госць цяпер ветліва падаў сваю руку — невялікую, мяккую, кволую i халодную, як лёд, а на самым адыходзе, аддаючы парасон, нешматзначна, але схільна падакляраваў:

— Рост ваш (па нашай лесвіцы, адпаведна, i службовы), Георгі, будзе шмат значыць ад вашага ж старання...

— Дзякую,— можа, больш, чым трэба, схіліў галаву Муха,— Я аддам усе свае сілы для поспеху нашай святой справы.

5.

Соня, у сукенцы, з накінутай на плечы цёплай хусткай, сцішаная, нават, бадай, разгубленая, праводзіла яго аж за брамку.

На дварэ запыніліся i моўчкі пазіралі, як па цёмнай ужо халоднай вуліцы разыходзіліся ў розныя бакі іхнія госці: хто — на вакзал i зноў на фронт, хто — дадому альбо са сваім даручэннем, а хто, як Ландар i іншыя,—да заводаў, майстэрняў i прыватных явачных хацін на ўскраіне, каб падняць на ногі ды павесці з сабой у вызначаную часіну баявыя дружыны. Калі падпольшчыкі зніклі ў начной ужо цемені, Фрунзе прытуліў Соню i клапатліва прамовіў:

— Ну ідзі, мілая, у хату. Прастудзішся.

Яна не абзыўнулася, толькі паслухмяна паддалася i прыхіліла галаву да яго грудзіны.

— Ляж, паспі,— папрасіў.— Ты ж, відаць, не звыклая да бяссонных начэй, што была надоечы...

— Пра які сон гаворыш ты, Міша? — прашаптала.— Пасля таго, што пачула! Пасля таго, калі ведаю, хто ты i што кладзецца на твае плечы!

— Ты што — напужалася?

— A хіба можна быць спакойным, знаючы, на што вы ідзяце?! — прамовіла.— Сапраўды ж, як казалі каторыя, задумалі вы вельмі ж рызыкоўнае i небяспечнае!

— Усё будзе добра, Сонечка,— сказаў i мацней прыгарнуў. — Быць не можа, каб мы ix не агарошылі...

— Удачы вам,— пацалавала, а пасля, лагодна, нават крышку гарэзна ўсміхнуўшыся, нечакана перажагнала яго.

— Соня, ты — што?! — лагодна ўсміхнуўся i затрымаў яе лёгкую маленькую руку.— Хто-хто, а бог нам не паможа...

— Цяпер вам не зашкодзіць паспадзявацца i на бога...— сказала, а пасля сама падштурхнула.— Ідзі. Але п а с л я ў с я г о , калі зможаш, адразу ж вяртайся дадому альбо прышлі пасланца з весткай. Добра?

— Добра,— згадзіўся ён, далікатна пацалаваў яе i шпарка пайшоў па вуліцы ў вячэрні горад.

Не азіраўся, але адчуваў: Соня, можа, i, ссутуліўшыся, стаіць, пазірае ўслед — як i кожная любімая жанчына, якая перажывае за свайго каханага. Канечне, i сумняваецца ў іхнім поспеху, i трывожыц-ца за яго. Ды што казаць пра яе, маладую жанчыну. Вось запалоньвае сумненне, а за ім перасцярога i яго. Калі задумліваў гэты смелы ўчынак, калі гаварыў пра яго на сходках, не баяўся. А вось цяпер, калі ішоў адзін, дык i пачала падкрадвацца прыкрая боязь: ці не залішне адчайны ты, таварыш Фрунзе?

Ад нахлынутых супярэчлівых пачуццяў паддаў хады i неўзабаве апынуўся на гарбаватым мосце цераз Свіслач. Пасярод яго на хвіліну запыніўся, абапёрся на чорную халодную парэнчу, паслухаў, як па спіне пырскае дождж, зірнуў уніз: рака была яшчэ скаваная лёдам, бела-шэрая, але ўжо чуйна дыхала жыццём — вадой, пяском, каменнямі, рыбай, а заадно i вабіла сваім нябачным цячэннем, схаванай імкліваю сілай.

Ад адчування жывасці гэтай Свіслачы яму стала аж лягчэй.

«Наперад! — падахвоціў сам сябе ў думках.— Толькі наперад! Далоў усякі страх, усякія сумненні! Смелымі, удачлівымі не нараджаюцца, імі якраз становяцца!»

Калі зноў закрочыў, дык ішоў спачатку ўздоўж скверыка i дамоў аж да Паліцэйскай вуліцы, а на горцы, за Архірэйскім падвор'ем i паблізу ўжо Аляксандраўскага сквера, не павярнуў направа, да патрэбнай Юр'еўскай вуліцы, а неспадзявана для самога сябе падаўся па Захараўскай. Павярнуць задумаў ужо на Губернатарскай. Каб прайсці па ёй i яшчэ раз зблізку акінуць позіркам губернатарскі дом, які прыйдзецца хутка штурмаваць.

За кінатэатрам «Эдэн», непадалёку скрыжавання i электрычнага слупа, стаяў высокі тонкі гарадавы. Пачуўшы яго крокі, ажывіўся. Аднак згледзеўшы афіцэрскую апратку, выпрастаўся i казырнуў.

— Усё ў парадку? — строга, але ў той жа час з насмешкаю запытаў Фрунзе.

— Усё, вашавысокаблагародзь,— выпаліў малады служака.

— Глядзі, каб усё было добра!

Мінуўшы яго, Фрунзе адчуў холад на спіне: што было б, каб гэты вулічны пёс затрымаў i завёў ва ўчастак? Як усё ні ўзважвай, але колькі часта можа значыць яго вялікасць выпадак.

Як вось, можа, нейкая хвілінка зноў жа паспрыяе яму — калі паварочваў на Губернатарскую, дык убачыў у святле вулічных ліхтароў: на Захараўскай вуліцы, каля польскага клуба паказаўся конны раз'езд жандармерыі. Можа, той якраз пачынаў дзяжурыць. Хто ведае, што выйшла б, каб яны сустрэліся лоб у лоб?!

Калі падышоў да Саборнай плошчы, дык i пакаяўся ўжо, што падаўся якраз сюдою: вунь на рагу, каля гасцініцы «Ёўропа», стаіць не адзін, як яны лічылі, гарадавы, а пакручваецца ix аж трое. Сярод ix, як ужо відаць, i афіцэр. Значыць, можа, болей узмоцнена ахоўваюць сёння i губернатар скі дом.

Варта, згледзеўшы яго, наструнілася. Дык што рабіць? Павярнуць назад? Не. Адбіцца сілай? Паспрабуй адуж трох бугаёў! Даць драла? A ці ўцячэш, калі пабольвае ўсё яшчэ нага?

Па тым, як падаўся наперад афіцэр, Фрунзе зразумеў: хоча запыніць. Дык мільгнула думка: трэба збянтэжыць, збіць з тропу! Тут жа ён перайшоў на страявы крок i падрыхтаваў руку для казырання — афіцэр i яго падначаленыя выцягнуліся, казырнулі i, праводзячы яго позіркам, стаялі ў здранцвенні. Рашучасць, афіцэрская форма зрабілі сваё. Ён жа, ужо i не спрабуючы ні здалёку, ні зблізку азіраць губернатарскі дом, павярнуў на Праабражэнскую, падаўся на блізкую Юр'еўскую, да вядомага ў Мінску рэстарана «Акварыум», а таксама тэатра-вар'етэ — туды, дзе павінен быць збор той баявой дзесяткі, з якой ён меўся арыштаваць губернатара.

На месцы сустрэчы яшчэ нікога не было. Фрунзе пачаў праходжвацца каля пахкага смажанінай, булачкамі ды кавай рэстарана, часцей i глыбей, чым трэба, удыхаючы i выдыхваючы з сябе паветра — супакойваў сэрца, што затрапяталася звыш меры. Раз-пораз пазіраў на гадзіннік: хвілінная стрэлка рухалася, здаецца, вельмі ж марудна. Нібы баялася прыспешваць i ноч, i новыя падзеі.

Ды горад уцемніваўся i суцішваўся. Зліваліся ў адно суцэльнае дамы, дрэвы, ярчэлі ліхтары ў цэнтры горада, i падсвечвалася, жаўцела неба ад ix; усё радзей чуліся аўтамабільныя сірэны, тарахценні фурманак, гучна, праз увесь горад, нёсся посвіст паравоза ад вакзала. А пасля ўсё мігам замерла, нібы горад нехта магутны пакрыў велізарнаю коўдраю.

У нечаканай цішыні Фрунзе пачуў таропкія крокі — ад Ніжняга рынку. Неўзабаве ўбачыў, а пасля i пазнаў чалавека: Пятрусь Супраневіч — невысокі, але каржакаваты, смелы дружыннік.

Фрунзе падаў яму руку, запытаў:

— Без прыгод, зямляк, дайшоў?

Земляком называў яго таму, што летась кватараваў зусім паблізу Петрусёвых родных Янкавін — у Івянцы.

— Ага,— коратка адказаў той.

— Хвалюешся? — усміхнуўся Фрунзе i, не пачуўшы адказу, падбадзёрыў: — Не трэба. Няхай трасуцца іншыя, уладныя. Ім ёсць што траціць, а нам — няма чаго. Так?

— Ну,— буркнуў той.

Хутка падышлі i іншыя — старшы дзесяткі Клёнаў, Ёська, Гердт, Шломскі, яшчэ пяць малазнаёмых чалавек.

Здаецца, усе ўзбуджаныя. Хоць не ведалі, дзеля чаго ix цяпер прывялі сюды, але адчувалі, што чакае штосьці сур'ёзнае.

— Хлопцы,— сказаў Фрунзе, хочучы i расказаць ім пра ўсё, i заадно супакоіць.— Вось i настала хвіліна паказаць нашу баявую сілу, наш спрыт... Сёння апублікавана дэкларацыя Часовага ўрада. У ёй ёсць пункт i пра паліцыю. Яна ліквідоўваецца, а замест яе будзе народная міліцыя... Я толькі што са сходу служачых аддзелаў i пададдзелаў Франтавога камітэта Усерасійскага земства. Там мы пагаварылі i пра гэта — пра новую міліцыю. Некаторыя таварышы асцерагаюцца, што Часовы ўрад, верныя яму новыя нашы гарадскі i губеранскі органы могуць захаваць стары ахоўны апарат, толькі яго крыху, так сказаць, пераапрануць у новую вопратку. На сходзе мы рашылі: пакуль сёння сфармуецца тут новая мясцовая ўлада, мы сваёй сілаю раззброім, разгонім паліцыю, жандармерыю i ахранку, будзем самі ахоўваць лад у горадзе.

Усе маўчалі, прагна слухалі яго. Здаецца, ва ўсіх, надта ў маладзейшых, аж перахоплівалася дыханне ад таго, пра што ён гаварыў.

— Вашу дзесятку я сам павяду ў бой...— дадаў ён.— Мы павінны рабіць усё рашуча і... ціха! Hiякай мітусні, ні аднаго стрэлу! Ясна?

— Ясна, таварыш Міхайлаў,— адказаў за ўсіх Клёнаў.— Хлопцы гатовыя з вамі ісці i ў агонь, i ў ваду.

— Тады гайда раззбройваць гарадавых каля гасцініцы «Еўропа» i арыштоўваць губернатара,— прамовіў Фрунзе, тут жа дастаў з кішэні i падаў кожнаму па чырвонай павязцы, каб завязалі адзін аднаму на левую руку — дзеля знаку, хто ў горадзе таварыш па іхніх дружынах.

Бачачы, што ўсе пачынаюць супакойвацца, а той-сёй нават жартуе, Фрунзе махнуў рукой:

— За мной, байцы!

Рушылі да гасцініцы «Еўропа». Пачуўшы крокі, а пасля i ўгледзеўшы іхні гурт, зноў насцярожыліся гарадавыя, надта афіцэр. Ён асвяціў ліхтаром ix і, здаецца, аж еў вачыма іхнія чорныя паліто ды курткі, чырвоныя павязкі.

Афіцэр, пажылаваты, прысадзісты, вусаты, выйшаў наперад, падняў руку — маўляў, стой! Хто ідзе?

Фрунзе махнуў рукою — з-за спіны вымкнуліся Клёнаў, Пятрусь, схапілі афіцэравы рукі i заламалі ix за спіну.

Афіцэр, угнуўшыся, заенчыў ад болю, а пасля абурыўся:

— Адпусціце! Неадкладна! Я не пацярплю...

— Паны гарадавыя,— пазіраючы ўжо на двух маладых разгубленых гарадавых, сказаў Фрунзе,— мы ліквідоўваем паліцыю. Вас i вашых паслуг больш не трэба. Цяпер за ладам у горадзе будзем сачыць мы, земскія служачыя. Прашу здаць зброю.

Адзін гарадавы, сутулаваты, рыжы, няўцямна пазіраў на яго, не то не верачы таму, што чуе яго вуха, не то злякаўшыся, a другі, таўсматы, чарнявы, трапяткімі рукамі пачаў паслухмяна расшпільваць кабур.

— Паны гарадавыя, зараз вы пойдзеце ва ўчастак,— сказаў ім Фрунзе,— Пабудзеце гадзіну-другую, а пасля, думаю, мы адпусцім вас. Перасцерагаю: паводзьцеся ціха i мірна. Іначай мы будзем вымушаны, мякка кажучы, ужыць сілу,— i, паварочваючыся да Ёські, дадаў: — Вядзіце. Да Ландара. Пасля ідзіце да жандарскага ўпраўлення i чакайце нас там.

Акрылены першым, хоць i маленькім, поспехам, пакрочыў далей, да губернатарскага дому, не зважаючы на тое, што афіцэр прадаўжае бурчэць i патрабаваць, каб яму развязалі рукі.

Зірнуў на гадзіннік на вежы казённай палаты: цёмна, нічога не відаць. Мусіць, цяпер недзе каля дзевяці гадзін вечара. Пан губернатар, бадай, прымае душ перад сном альбо п'е гарбату. Можа, i не думае, што нехта рашыў зусім непачціва абысціся з ім.

Як i чакаў, жалезныя вароты ў двор былі ўжо замкнёныя. Ён кіўнуў Петрусю Супраневічу I яшчэ аднаму дружынніку, Шломскаму,— тыя, зразумеўшы ківок, спрытна пакараскаліся па браме з вострымі пікамі наверсе, перасільгнулі яе i пашыбавалі да недалёкай дворніцкай i неўзабаве перлі ўжо сюды пад браўнінгамі перапужаных пажылога лахматага дворніка i маладжавага паліцэйскага-вартавога.

— Спакайней-спакайней, дзядзька,— прамовіў Фрунзе дворніку, які ніяк не мог уцэліць ключом у замок.— Не бойцеся, мы вас не зачэпім. Мы ў госці да вашага гаспадара.

Калі той урэшце адамкнуў замок, Фрунзе сам папхнуў палову брамы, кінуў на хаду Шломскаму: «Заперці абодвух у дворніцкай»,— а сам рашуча накіраваўся да блізкіх, як бачыў на плане будынка, уваходных дзвярэй.

Дзверы былі замкнёныя. Ён пазваніў. Ніхто доўга не адчыняў. Мусіў даць доўгі званок. Толькі праз хвіліны дзве-тры пачалі адчыняць. Але цалкам не адчынілі. I няможна было піхнуць — перашкаджаў ланцужок зашчапкі.

Ca шчыліны пачуўся хрыплаваты голас:

— Хто там?

— Афіцэр са штаба фронту. З пакетам,— наўмысна рашуча i па-камандзірску, як i трэба вайскоўцу, «далажыў» Фрунзе.

Той, хто пытаўся, дзверы ад зашчапкі не вызваліў. Здаецца, сказаў штосьці ў глыб калідора, паслухаў, а пасля прамовіў:

— Перадавайце пакет.

— Загадана перадаць асабіста ў рукі пану Друцка-Сакалінскаму i ўзяць асабіста адказ,— сказаў Фрунзе, а пасля прыкрыкнуў: — Адчыняй хутчэй, балван! Ёсць тут час перастарэкваць!

Дзверы зачыніліся, звякнуў ланцужок, і, калі дзверы пачалі прачыняцца, Фрунзе з усёй сілы піхнуў ix. Пасля, як ускочыў у светлую, з жоўтымі шафамі i абабітую паркетнай дошчачкай пярэднюю, убачыў: дзвярыма збіў з ног пажылога, сівога пакаёвага, а пры дзвярах, што вялі ўсярэдзіну, стаіць высокі, стройны армейскі афіцэр-прыгажун. Той, як толькі згледзеў, што Фрунзе без пагонаў, не разгубіўся, хутка i спрытна выхапіў з кішэні штаноў рэвальвер.

— Рукі! — не разгубіўся i Фрунзе, імгненна таксама наводзячы на таго браўнінг.

Штабс-капітан зноў не спалохаўся, але, убачыўшы за спінай Фрунзе ўзброеных людзей, стрымаўся.

— Хто вы? —у сваю чаргу строга запытаў Фрунзе, думаючы, што гэты задавака, мусіць, нейкі губернатараў сваяк.

— Я — намеснік начальніка аховы.

Toe, што тут (відаць, з сённяшняга вечара) вайсковая варта, устрывожыла Фрунзе. Сутыкацца з вайскоўцамі не трэба, нават — небяспечна: у іхніх руках магутная сіла.

— Я, штабс-капітан, земскі служачы,— ужо міралюбней прамовіў ён, спрабуючы i не счапіцца з гэтым франтам, i не саступіць лішне.— Начальнік аховы тут?

— Тут.

— Вы, ваенныя, ахоўваеце губернатара па загадзе армейскіх улад альбо па асабістай просьбе губернатара?

— А якая розніца?

— Вельмі вялікая.

Штабс-капітан завагаўся.

— Па асабістай просьбе губернатара да начальніка штаба фронту,— пасля адказаў няўпэўнена.

— Дзякую,— прамовіў Фрунзе i з палёгкаю ўздыхнуў. Схаваў браўнінг у кішэню.— Вядзіце нас да начальніка аховы.

Афіцэр яшчэ болей завагаўся, але пасля, зноў абмацаўшы позіркам іхнія чырвоныя павязкі, нечакана паслухаў— апусціў рэвальвер, крутнуўся і, аж іграючы маладым целам, нібы дзяўчына, павёў ix па цемнаватым калідоры. Фрунзе зноў, які ўжо раз сёння, падаў знак; каля абабітых чорнаю скураю дзвярэй штабс-капітан прыпыніўся, прапускаючы яго наперад; Фрунзе штурхнуў дзверы, з якіх вылецеў ключ, i, ужо зачыняючы ix, чуў, як за дзвярыма счапіліся i завалтузіліся штабс-капітан i дружыннікі.

У невялікім пакоі Фрунзе ўбачыў канапу, а на ёй — распластанага лысага, з вялікай рыжай барадой соннага падпалкоўніка. Той не пачуў ні таго, што гэтак рэзка адчыніліся дзверы, ні таго, што вось i цяпер чуецца за сцяной стук i грукат — відаць, дружыннікі ўтаймоўваюць ужо i салдат, якія кінуліся памагаць штабс-капітану. Падпалкоўнік хутчэй за ўсё быў п'яны.

Праз хвіліну ў суседнім пакоі Фрунзе ўбачыў сапраўды ўжо раззброеных штабс-капітана i салдат. Тут жа быў i стары перапалоханы на смерць пакаёвы.

— Сядзіце, паны ваенныя, ціха. Мы вас не зачэпім, хутка адпусцім i вернем зброю,— сказаў Фрунзе,— А вы,— кіўнуў пакаёваму,— вядзіце нас да губернатара.

Той, бачачы, што нечаканыя госці гэтакія смелый ды спрытныя, баявейшыя нават за вайскоўцаў, пакорліва пасунуўся з пакоя. Фрунзе, Пятрусь i Шломскі пайшлі за ім.

— Дзе цяпер, у гэтую хвіліну, гаспадар? — запытаў Фрунзе.

— У сваім кабінеце,— адказаў пакаёвы.

— Вядзіце туды.

Калі падышлі да высокіх жаўтаватых, пакрытых лакам дзвярэй, пакаёвы паслужліва запытаў:

— Загадаеце далажыць?

— Абыдземся без даклада,— прамовіў Фрунзе, адчыніў адны, а пасля i другія жоўтыя дзверы i ступіў у вузкаваты, але доўгі пакой. Справа былі шафы з кнігамі, злева — карта Расійскай імперыі, карціны; шырокі зялёны, з чырвонымі палоскамі па краях ходнік вёў да стала, за якім пад партрэтам Мікалая Другога сядзеў губернатар. Яшчэ ўчора Фрунзе разглядаў губернатара на здымку, а вось цяпер убачыў яго i жывога— маладжавага, высакалобага, прыгожага мужчыну з прадаўгаватым тонкім носам, з чарнявымі валасамі i вусікамі ды барадой, якая напалову была ўжо сівая.

Той падняў галаву. Здаецца, здзівіўся. Але нават не павёў брывом, чакаў, што яны скажуць, i маўчаў.

— Пан Друцкі-Сакалінскі? — запытаў Фрунзе.

— Я,— паважна адказаў той.— Хто вы i што вам тут трэба?

— Мы — земскія служачыя. Сёння, выконваючы народную волю, мы пачынаем ліквідоўваць тут стары апарат. Сюды прыйшлі, каб арыштаваць вас. Як царскага сатрапа...

Гаспадар, канечне, добра ведаючы, што робіцца гэтыя дні ў Петраградзе, у якой сітуацыі цяпер цар i яго ўрад, неяк мігам звяў. Мусіць, ужо нават тое, што яны трапілі сюды, разгубіла яго. Перавёў позірк на тэлефонны апарат — можа, узнікла выратавальная думка пазваніць у жандармскае ўпраўленне альбо ў штаб фронту.

— Не трэба мітусіцца, пан Друцкі-Сакалінскі,— «параіў» Фрунзе.— Ніхто вам ужо не паможа. Супраць вас, сатрапаў, уся Расія. Армія, як вы i самі ведаеце, спачувае не Мікалаю Другому, а народу...

Губернатараў прыгожы твар, а таксама яго крышку адтапыраныя вушы наліліся чырванню.

— Адкуль вы?—запытаў ён паныла.

— Я — мясцовы земскі служачы,— сказаў Фрунзе,— а яны,— кіўнуў на Петруся i Шломскага,— адзін — былы селянін, салдат, а цяпер рабочы, а другі — служачы. Мы пачалі ўжо раззбройваць паліцыю, жандармерыю, разганяць ахранку, браць пад народную ахову цывільныя ўстановы ў Мінску.

— Вы чулі пра дэкларацыю Часовага ўрада? — запытаў пабялелы гаспадар.

— Нават чытаў,— адказаў Фрунзе.

— Дык чаго вы парушаеце яе? Там яшчэ не напісана, каб арыштоўвалі губернатараў...

— Сапраўды, там не напісана пра гэта,— прамовіў Фрунзе.— Мы, паўтараю, выконваем народную волю...

— Вы зашмат бераце на сябе! Губерня, Мінск, а заадно з імі i народ не жадаюць вашай разбуральнай рэвалюцыі...

— Не, пап губернатар. Якраз народ жадае рэвалюцыі.

— Экстрэмісты! — прасіпеў гаспадар.— Генерал Эверт хутка супакоіць вас. Вы што — не чулі, што ён аб'явіў: беспарадкаў у Мінску i на фронце не будзе?!

— Мы не робім беспарадкі. Мы дбаем якраз пра большы лад!

— Народ не даваў i не дае вам такіх паўнамоцтваў...— абурыўся губернатар.— Вы, так званыя рэвалюцыянеры, толькі загульваеце з чэрню, нацкоўваючы яе на цара, на ўрад, на Расію ўрэшце i намагаецеся самі, для сваіх карыслівых мэт узурпіраваць уладу...

— Падыскутуем, пан губернатар, у іншым месцы,— абарваў яго Фрунзе,— Прашу, калі ласка, пакінуць гэты дом. Спадзяюся, вы не хочаце, каб мы ўжылі сілу?

— Але я сёння павінен быць на агульнагарадскім сходзе...— нібы за саломінку ўхапіўся губернатар, устаючы з-за стала.

— Абыдземся i без вас...

— Самазванцы!

— Прашу-прашу на свежае паветра,— нібы пачціва, а на самай справе пацвельваючыся, прамаўляў Фрунзе.— Хадзем да народа, які вы так «любіце»...

— Вы адкажаце за ўсё гэта...

— Але спачатку адкажаце за сваё вы,— кінуў Фрунзе i, паварочваючыся да Шломскага ды дастаючы з-пад шыняля чырвоны сцяг, сказаў таму: — Вывесі яго, братка, на балконе гэтага дома. Няхай заўтра з раніцы ўсе бачаць: i ў Мінску рэвалюцыя...

6.

Клёнаў з двума дружыннікамі павёў губернатара ў іхні штаб на блізкай Петрапаўлаўскай вуліцы, а Фрунзе з астатнімі дружыннікамі заспяшаўся да вакзала, на Падгорную, дзе магла быць жорсткая сутычка — з жандарамі.

Губернатарская i Захараўская вуліцы былі асветленыя ліхтарамі, з купкамі цывільных i вайсковых прахожых. На перакрыжаваннях i каля ўстаноў ужо не было гарадавых — замест ix вартавалі знаёмыя цывільныя людзі з чырвонымі павязкамі. Падарожныя з цікаўнасцю пазіралі на ix, а то i падыходзілі i, як чуў Фрунзе, дапытваліся, што ўсё гэта значыць? Пачуўшы адказ, адыходзіліся i разносілі па начным горадзе ашаламляльную вестку: «У М i н с к у р э в а л ю ц ы я! Земскія служачыя вунь руйнуюць стары апарат! A кіруе імі Міхайлаў!»

Фрунзе ж, не ведаючы, што ў гэтую хвіліну яго прозвішча вымаўляюць многія мінчукі, што ён становіцца адным з самых вядомых людзей, падыходзіў да высокага, змрачнаватага i ў той жа час прыгожага будынка на Падгорнай вуліцы. Тут сустрэў яго Ёська.

— Што чуваць? — адразу ж запытаў у яго Фрунзе.

— Ландар у гэтыя хвіліны займае апошні паліцэйскі ўчастак,— адказаў той.— Ёсць ахвяры. Забітыя i параненыя... Праз хвілін пятнаццаць Ландар будзе тут.

Фрунзе не спыняўся, ішоў i слухаў. Зморшчыўся. Усё ж, на жаль, не абышлося без крыві. Вестка пра гібель i раненне таварышаў паддала яму рашучасці ды злосці.

«Не будзем чакаць падмогі,— падумаў.—Будзем ліквідоўваць жандарскае ўпраўленне сваімі сіламі. Цяпер кожная хвіліна на ўліку...»

На пасту даволі лёгка падужалі, абяззброілі дзяжурнага афіцэра, без ніякіх нечаканых перашкод падняліся на другі паверх i ўзбоч зачыненых дзвярэй супрацоўнікаў упраўлення трапілі ў прасторны начальніцкі кабінет.

Там, як убачылі, было двое мужчын: гаспадар пакоя — тоўсты, пажылы вусаты палкоўнік, а таксама нервовы цывільны чалавек сярэдніх гадоў.

Як толькі зайшлі, у кабінеце зазваніў тэлефон. Палкоўнік, не то ca здзіўленнем, не то з варожасцю акінуўшы ix позіркам, узяў трубку, пачаў слухаць, усё больш ды больш змрачнеючы.

— Разявы! — вылаяўся неўзабаве i, перапыніўшы размову, здаецца, захацеў пазваніць камусьці сам.

Фрунзе, адчуваючы нядобрае, рэзка падаўся да стала i вырваў з палкоўніцкіх рук трубку, паклаў яе на месца.

— Што такое? — насупіўся палкоўнік.

— Toe, пра што вы пачулі па тэлефоне...— адказаў Фрунзе, здагадваючыся, што падначаленыя альбо тайныя агенты толькі што (на шчасце, са спазненнем!) перасцераглі палкоўніка пра іхнюю акцыю.

— Дык гэта вы — завадатар... путчу?

— Я.

Палкоўнік замаўчаў. Ці не страціў дар мовы ад іхняй смеласці — на яго мове, «нахабнасці».

— Земскі служачы. Міхайлаў,— адрэкамендаваўся Фрунзе, не толькі вытрымліваючы цяжкі жандарскі позірк, але i бянтэжачы таго сваім рашучым.

Палкоўнік вёртка павярнуўся i рэзка запытаў у цывільнага:

— Чуеце, бачыце, хто ён такі?..

Той нервова засмыкаў ротам, скінуў нагу з нагі, вырачыў вочы на Фрунзе. Палкоўнік жа апусціў галаву, бязвольна ўзяў са стала папку. Разгарнуў. Пачаў моўчкі чытаць, хітаючы, як конь ад аваднёў, галавою. Кароткія пальцы яго таўсматых рук затрымцелі.

— Міхайлаў Міхаіл Аляксандравіч,— прачытаў перарывістым голасам.— Ён жа — Арсень, Трыфанавіч. Ён жа — Фрунзе. Бальшавік, мацёры дзяржаўны злачынца.— Яшчэ пагартаў папку, узяў з яе лісток.— Вось ордэр на ваш арышт. Падпісаны хвіліну назад.

Фрунзе з усмешкаю рвануў з яго рукі гэтую паперыну, акінуў яе позіркам: напраўду, пастанова на яго арышт.

— Бачыце, што можа значыць у жыцці нейкая адна хвіліна...— усміхнуўся.— Не арыштавалі вы мяне, дык арыштую я вас. Раззброіць! — кіўнуў сваім дружыннікам, а сам ужо накіраваў позірк на нервовага цывільнага.— Вы хто?

— Падпалкоўнік Сінілаў,— падскочыў той.

— А, пан з ахранкі! Якраз вы ўрэшце такі напалі на мой след?

Той заплямкаў губамі, але нічога не змог адказаць.

— Вы таксама арыштаваныя,— прамовіў Фрунзе i азірнуўся: у кабінет ступіў высокі, можа, i двухметровага росту, светлавалосы афіцэр i разгублена залыпаў павекамі.— Вось што, малыш,— Фрунзе тут жа тыцнуў на яго пальцам,— зайдзі ва ўсе вашы кабінеты i скажы, каб супрацоўнікі зайшлі сюды.

Той, бачачы наведзены на яго браўнінг Супраневіча i Шломскага, падаўся задам з кабінета. Шломскі пакрочыў услед. Неўзабаве ён i ўжо Ландар, які прыскочыў сюды ca сваёю дружынай, вялі перад сабою гурт пажылых i маладых афіцэраў.

Тыя стоўпіліся ў дзвярах i пры сценах, хто ca злосцю, а хто са страхам пазіралі на яго.

— Паны «синие мундиры»,— сказаў ім Фрунзе.— Мінчане ліквідоўваюць вашу злавесную ўстанову, а вас ізалёўваюць. Зараз вы пакінеце гэты будынак. Зброі i папер з сабою не браць. Хто не будзе супраціўляцца, таму мы гарантуем жыццё. Хто ўздумае брыкацца, тым я не зайздрошчу. Сілы нашы вялікія, з намі, лічы, увесь цывільны Мінск. Усё. Прашу,— паказаў на дзверы.— Перасцерагаю: не даваць i драла. Вы выдатна ведаеце, што бывае пры ўцёках...

Праз хвіліну-другую ў кабінеце засталіся толькі ўдвух — Фрунзе i Ландар.

— Усё добра, Карл? — усміхнуўся Фрунзе.

— Аж не верыцца: усё выйшла ўдала! — паківаў той галавою.— Сапраўды, усіх ашаламілі...

— Не кажы гоп, пакуль не пераскочыш,— астудзіў яго радасць Фрунзе.— Наперадзе яшчэ, можа, i самае адказнае.

Падышоў, узяў трубку i папрасіў злучыць яго з ад'ютантам галоўнакамандуючага.

— Злучыце мяне з генералам Эвертам,— сказаў яму Фрунзе, адчуваючы, як падкочваецца прыкрае хваляванне. Не простая гэта справа — гаварыць з генераламі. Ды яшчэ пра такое.

— Як вас адрэкамендаваць? — запытаў ад'ютант.

— Я назавуся сам.

Нейкі час трубка маўчала, толькі шыпела, а пасля іншы мужчынскі голас (грубы, уладны) прамовіў:

— Генерал Эверт слухае.

— Міхайлаў, земскі служачы,— назваўся ён, стараючыся гаварыць ясна i выразна.— Толькі што мы, земскія служачыя, арыштавалі губернатара, ліквідавалі паліцэйскія, жандарскія i ахоўнае аддзяленні i ўпраўленні, узялі пад сваю ахову ўстановы...

— Не зразумеў...— прамовіў той.

Фрунзе паўтарыў сказанае i да гэтага дадаў, што яны хочуць знайсці з арміяй паразуменне. Нейкі час было трывожнае маўчанне, а пасля пачуўся далекаваты рэзкі голас — не яму, a іншаму, таму, хто быў там побач з генералам: «Паклічце начальніка штаба i начальніка разведкі». I яшчэ праз хвіліну: «Паны, вы ведаеце, што ў Мінску рэвалюцыйны пераварот? Не? Дык хто павінен дакладваць мне пра гэта — вы ці самі мяцежнікі?»

Эверт сапнуў блізка ў трубку, але змаўчаў, перапыніў сувязь. Калі Фрунзе таксама паклаў трубку, Ландар занепакоіўся:

— Ну што? Пагражае?

— Накрычаў на сваіх падначаленых i кінуў трубку...

— Дык што ж будзе, Міша? — узбуджана, але i ў той жа час спакойна запытаў Ландар.— Эверт кіне на Мінск ваенныя часці, возьме ўладу ў свае рукі?

— Не думаю, Карл,— прамовіў Фрунзе.

Сеў. Адчуў: стаміўся. I ад напружання, i ад недасыпання.

— Калі б ён верыў арміі, то не даваў бы згоды на адрачэнне Мікалая Другога...— дадаў, паціраючы лоб.— А па-другое, ці дазволяць яму узурпаваць тут уладу Часовы ўрад i Петраградскі Савет? Небяспечна, калі пачнуць рабіць перавароты генералы...

— Што будзем рабіць цяпер? — запытаў Ландар.

— Падбірайцеся да сейфаў i архіваў. Паліцэйскае «прыгожае пісьменства» пра нас — у агонь... Як i ў Петраградзе...

— Ясна,— адказаў той i падаўся з пакоя.

Фрунзе ж зноў пачаў званіць — на гэты раз старшыні Мінскай губеранскай земскай управы.

— Пан Міхайлаў? — як толькі ix злучылі, перапытаў той яго прозвішча i, не чакаючы адказу, напаў: — Вы знаеце, што ў Петраградзе ёсць ужо Часовы ўрад?

— Ведаю, пан Самойленка,— спакойна адказаў ён.

— Вы, можа, нават знаеце, што ён сёння выступіў з праграмнай дэкларацыяй?

— Ведаю.

— I вы чыталі яе?

— Чытаў.

— Дык чаму вы займаецеся самаўпраўствам? Хто дазволіў вам арыштоўваць губернатара, раззбройваць паліцыю?

— Народ, рэвалюцыя, пан Самойленка...

— «Народ, рэвалюцыя!» — перакрывіў той.— Рэвалюцыя адбылася, народ дабіўся свайго. Цяпер патрэбен не гармідар, а лад...

— Выбачайце, пан Самойленка...— перапыніў яго Фрунзе.— Па-першае, рэвалюцыя яшчэ працягваецца i нават мы з вамі не ведаем, куды i ў што яна выльецца. Па-другое, народ яшчэ не дабіўся свайго. А па-трэцяе, лад у цяперашняй сітуацыі не азначае свядомага стрымлівання, заглушэння рэвалюцыйнага духу, спробы захаваць самадзяржаўныя парадкі...

— У праграмнай дэкларацыі Часовага ўрада ясна сказана, што цяпер ён бярэ ўладу,—па-ранейшаму варожа да яго паводзіўся Самойленка.— Дык Часовы ўрад, падпарадкаваныя яму органы на месцы будуць вырашаць лёс старой адміністрацыі, заменяць паліцыю міліцыяй... Тут, у Мінску, мясцовы кіруючы орган будзе выбраны сёння праз некалькі гадзін...

— Дык лічыце: мы памаглі ўжо належным чынам зрабіць тое, што павінна быць зроблена заутра...— пакпіў Фрунзе.

Самойленка на хвіліну замаўчаў ад яго гэтага кпіну, а пасля прыстрашыў:

— Я пазваню ў Петраград i дакладу пра вашы абуральныя паводзіны... Мушу буду настроіць супраць вас i высокіх сталічных гасцей, якія прыбылі на наш сённяшні сход...

— Глядзіце самі,— адказаў Фрунзе.— Мы ж пачынаем выконваць свае абавязкі. Сённяшні сход бяром пад сваю ахову, як i заўтра — агульны сход служачых i рабочых устаноў, прадпрыемстваў Усерасійскага земства ў Мінску, а таксама маніфестацыю пасля яго...

Самойленка нічога не адказаў, штосьці буркнуў сам сабе (здаецца, «гэта чорт ведае, што такое...»), як i нядаўна Эверт, першы паклаў трубку.

Фрунзе з хвіліну-другую пасядзеў з заплюшчанымі вачыма. Намагаўся асэнсаваць «перамовы» з Эвертам i Самойленкам, а заадно i супакоіцца. Канечне, не чакалі паны ваенныя i цывільныя такога павароту ў Мінску, хацелі накіраваць тут рэвалюцыю на сваёй каляіне i на малой пары. Не, панове. Будзе не толькі па-вашаму.

A палавіне адзінаццатай вечара, ідучы на агульнагарадскі сход, Фрунзе ў двары ўбачыў вялікі касцёр — дружыннікі зносілі i палілі сабраныя за дзесядігоддзі тоўстыя папкі з паперамі.

На Захараўскай вуліцы, каля губеранскай управы, яго нагнаў вялікі конны вайсковы атрад. Відаць, Эверт i сёння паслаў дадаткова батальён-другі салдат, каб «супакоіць» Мінск. Ваенныя, бачачы, што ніхто нічога не бурыць, не ломіць, дружыннікаў не чапалі, міралюбна скакалі далей.

Калі атрад паблізіўся, зацокаў зусім паблізу, Фрунзе акінуў позіркам крайняга маладога важнецкага кавалерыста, памахаў яму рукой. Той прыхільна сустрэў яго вітанне.

— Слава кавалерыстам! — выгукнуў Фрунзе.

Той усміхнуўся ў адказ, замахаў яшчэ болей прыветліва.

— Захоўвайце нейтралітэт, сябры! — дадаў Фрунзе.— Не замінайце народу вырашаць спрэчку са старым рэжымам!

Той нібы згодна заківаў галавою.

— Як зваць цябе, дружа?

— Сямён Будзённы,— ахвотна адказаў той.

— Спачувайце народу-паўстанцу, Сямён...

Той не паспеў адказаць — паскакаў далей разам з атрадам.

7.

Васілевіч прышыбаваў у гарадскі тэатр i яшчэ ў асветленым гардэробе, дзе было нямала люду, пачау шукаць «сваіх».

Яны стаялі на другім паверсе, каля ўвахода ў партэр, асобнаю купкаю: у новым шэрым касцюме, поўны i лысаваты Муха, невысокі, таўсматы, у вышыванай кашулі Шуляк, сярэдняга росту, танклявая, светлавалосая Ганна Белякова, важны з санавітымі вусамі пан Скураны.

Першы згледзеў Васілевіча Муха: той меў звычку размаўляць з некім i заадно варочаць галавою ды азірацца па баках. Услед за ім паклаў на Васілевіча вока i Скураны. Паблажліва ўсміхнуўся, падаў яму досыць невялікую белую i мяккую руку.

— Э-э,— не то застагнаў, не то захмыкаў,— здаецца, спадар Сымон на сёмым небе ад шчасця!

Васілевіч паціснуў кожнаму руку i тут жа запытаў:

— Ці ведаеце, што ў Мінску разагналі паліцыю?

Па тым, як усе ўхмыльнуліся, зразумеў: знаюць. Бачылі ўсё сваімі вачыма.

— Не ўсе, э-э, спадар Сымон, спяць так, як спім мы...— хітнуў галавою Скураны.— Цяперашні ход падзей у Мінску паказвае, што тут ёсць досыць моцныя падпольныя сілы...

Народ, які гудзеў, як пчолы ў вуллі, нечакана заціх і, як убачыў Васілевіч, пачаў расступацца. Па жывым калідоры, бянтэжачыся ад мноства цікаўных позіркаў, ішоў вайсковец сярэдняга росту. У афіцэрскай форме, але без пагонаў. Міхайлаў.

Здаецца, з радасцю ўбачыў яго, знаёмага, падаў руку. Астатнім хітнуў галавою i закрочыў у залу. Следам за ім падаліся яго калегі.

— Гэта, э-э, Міхайлаў? — запытаў у Васілевіча Скураны.— Сённяшні герой?

— Міхайлаў,— адказаў Васілевіч, усё яшчэ пазіраючы на чалавека, які гэтак нечакана, спрытна ачысціў Мінск ад царскіх абаронцаў, стаў за некалькі гадзін вядомы ўсяму гораду. Сімвалам аднаўлення — для адных i сімвалам пагрозы — для іншых.

— Па абліччы, э-э, не скажаш, што такі хват! — прамовіў Скураны.— Вось што значыць глыбокая канспірацыя, верныя людзі, жалезная дысцыпліна, аналіз сітуацыі, сувязі з цэнтрам, рашучасць... З-пад носа ўсіх, э-э, схапіў лейцы...

У гэтую хвіліну пачуўся званок. Люд, гудучы, усміхаючыся рушыў у залу. Падаліся i яны, «шчырыя беларусы»; Муха, Шуляк, Белякова i Васілевіч засталіся тут, селі на радзе пятым, а Скураны важна пашлэпаў па праходзе да сцэны, а на ёй — за кулісы. Значыць, запрошаны сядзець у прэзідыуме.

Васілевіч умасціўся паміж Шуляком i Мухам. Калі азірнуўся, дык убачыў: у зале чалавек семдзесят.

Зала заляскала: з-за высокіх чырванаватых куліс пачалі выходзіць на сцэну, за прыстаўленыя адзін да аднаго i накрытыя зялёным сукном сталы, важныя персоны: паперадзе ішоў сталічны госць, Шчэпкін, а за ім — мінская эліта. Самойленка, Хржанстоўскі, галоўнаўпаўнаважаныя саюзаў, Скураны. Замыкалі шэсце вядомыя грамадскія дзеячы, а таксама i пасланцы ад нацыянальных i працоўных груп.

Калі найбольш шаноўныя ў прэзідыуме запыніліся адразу за сталамі, іншыя — за імі, зала дружна паднялася, i ўжо ўсе разам моўчкі, дружна наладзілі авацыю. Значыць, хто шчыра, а хто i па прымусе павінен быў вітаць новае.

Першыя селі ў прэзідыуме высокапастаўленыя. Апроч Самойленкі. Той, сярэдніх гадоў, з высокім ілбом, цяпер у акулярах, абапёрся на стол i акінуў, здаецца, насцярожаным позіркам залу.

— Панове,— прамовіў.— Вы, канечне, ужо ведаеце: учора цар Мікалай Другі, a ўслед за ім i яго брат адмовіліся ад трона. А гэта значыць, што ў Расіі перастала існаваць манархія. Дазвольце павіншаваць вас з бліскучай народнай рэвалюцыяй!

Зала зноў з ахвотаю i адданасцю ўчыніла авацыю. Васілевіч таксама моцна, аж балелі далоні, пляскаў, узбуджана пазіраў то на спакойны прэзідыум, то на ажыўлены люд у зале, то на прыгожыя чырвоныя крэслы, на праход з доўгім зялёным ходнікам, на белыя, з пазалотаю па краях ложы i бельэтажы з люстрамі, на высока падвешаную галоўную электрычную люстру i адчуваў п'янкое ўзрушэнне.

Тое, што ён чуў i бачыў, было неверагоднае. Усе віталі падзенне таго, каму дагэтуль не толькі верна служылі, але каго, здавалася, любілі. Як бацьку. Гэты ж самы Самойленка ўвосень чатырнаццатага падносіў Мікалаю Другому хлеб-соль, кляўся, што i ён, i мінскае земства аддадуць усё да апошняй кроплі крыві дзеля царскай славы, веры i Айчыны...

Дык што гэта такое? Калі была шчырасць? Тады? Цяпер? Ці яе не было i няма, была i заўсёды ёсць, будзе «вера, адданасць, любоў» да таго, хто ва ўладзе?

Самойленка падняў руку—каб яму дазволілі гаварыць далей.

— Панове,— пасля прамовіў па-ранейшаму, здаецца, бадзёра.—У нашым прэзідыуме знаходзіцца шаноўны петраградскі госць — дэпутат Дзяржаўнай думы пан Шчэпкін. Па-першае, мы рады вітаць яго, а па-другое, папросім, каб ён расказаў нам пра петраградскія падзеі, а таксама выклаў знешнюю i ўнутраную палітыку новага, Часовага ўрада...

Справа ад яго падняўся пажылы, салідны чалавек у чорным гарнітуры, схіліў галаву ў знак знаёмства ды падзякі за воплескі i, трымаючы ў абедзвюх руках цёмную папачку, пайшоў да высакаватай, з дзяржаўным гербам Расійскай імперыі трыбуны.

На трыбуне ён паклаў папку. У зале запанавала ледзь не мёртвая цішыня. Госць абапёрся на краі трыбуны далоньмі i без паперкі пачаў расказваць пра лёс Расіі ў гэтай вайне — аж да ўчарашняга дня, да аб'яўлення Часовага ўрада.

— Панове,— прамовіў пасля.— Сёння сталічныя газеты ўжо апублікавалі праграмную дэкларацыю новага ўрада. Паколькі вы тут, можа, яшчэ не ўсе прачыталі гэтую дэкларацыю, то з вашага дазволу я пазнаёмлю вас з яе зместам.

Ён памяняў позу, дастаў з папкі лісток.

— «В своей настоящей деятельности,— пачаў чытаць,— кабинет будет руководиться следующими основаниями:

— 1) Полная и немедленная амнистия по всем делам, политическим и религиозным...»

— Выдатна! — радасна зашаптаў Муху Васілевіч.— Значыць, выпусцяць Лашковіча i Нямкевіча...

— Пачакай,— перапыніў той.— Слухай.

— 2) «Свобода слова, печати, союзов, собраний и стачек...— чытаў далей аратар.— 3) Отмена всех сословных, вероисповедных и национальных ограничений»...

Як пачуў апошняе, Васілевіч аж уздрыгнуў ад новай радасці. Напружыўся: што яшчэ дадасца да гэтага — «отмена национальных ограничений»? Але петраградскі госць нічога больш не дадаў, пачаў называць новае: 4) пра выбары ва Устаноўчы сход, 5) пра замену паліцыі народнай міліцыяй, 6) пра выбары ў органы мясцовага самакіравання, 7) пра нераззбраенне i нявывад з Петраграда воінскіх рэвалюцыйных часцей, 8) пра новыя салдацкія правы.

— Панове,— Шчэпкін паклаў паперку ў папку i зноў абапёрся далоньмі на трыбуну.— Дэкларацыя ўзгоднена з Петраградскім Саветам, які заклікае падтрымаць яе i Часовы ўрад, паколькі новая ўлада «идет по линии осуществления намеченных задач»...

— Цікава. Значыць, Савет добраахвотна аддаў уладу Часоваму ўраду! — цяпер ужо Муха нахіліўся i шапнуў яму.— I заўваж: дэкларацыя даволі стрыманая. У ёй многага няма, чаго дабіваліся некаторыя партыі. У прыватнасці, сацыял-дэмакраты. А якраз яны сваімі рэвалюцыйна-дэмакратычнымі лозунгамі прыспешылі рэвалюцыю...

— I пра «отмену национальных ограничений» зусім мала i туманна,— прашаптаў Васілевіч, чуючы, што шэпчуцца ў зале i іншыя. Неўзабаве Самойленка аж мусіў пастукаць алоўкам па графіне з вадой, каб усе слухалі ўважліва, не спяшаліся «мыць костачкі» новаму ўраду i яго дэкларацыі.

— Выступі...— нечакана натхніў на дзёрзкасць Муха.— Запатрабуй большых тлумачэнняў... Не бойся. Сам жа чуў: цяпер свабода слова, сходаў, саюзаў, друку...

— Панове,— расхваліўшы Часовы ўрад як найвялікшую вяршыню рэвалюцыі, сказаў Шчэпкін.— Я ўпаўнаважаны заклікаць вас падтрымаць Часовы ўрад, яго дэкларацыю, а таксама пераўтварыць кіруючы апарат у Мінску, у губерні i захоўваць спакой, не перапыняць мірнай працы, дружна спрыяць Расіі ісці па новым шляху...

З трыбуны яго праводзілі таксама з воплескамі, але ўжо не такімі бурнымі ды працяглымі, як да пачатку яго прамовы. Здаецца, некаторыя ў зале чакалі ад яго большых навін.

Пасля таўсматы Хржанстоўскі даў слова Самойленку.

Выйшаўшы за трыбуну, той расказаў, што цяпер робіцца ў губерні i ў Мінску, шмат гаварыў пра ўчарашнія i сённяшнія падзеі ў горадзе, што адбыліся «по инициативах партийных групп и волеизлиянию масс». Пра раззбраенне паліцыі, жандармерыі, разгон ахранкі сказаў мімаходзь i Міхайлава нідзе не назваў.

— Панове,— сказаў на заканчэнне,— Давайце аднадушна падтрымаем Часовы ўрад! Цяпер не час для звадаў, спрэчак, разладу, дробязных падбухторванняў альбо месніцкіх памкненняў, амбіцый. Толькi пры поўным адзінстве i спакойнай рабоце мы зможам дабіцца ладу, абнаўлення ўсёй Расіі i яе далейшага росквіту...

Калі яму запляскалі (таксама не так дружна, як раней), у прэзідыуме падняўся Шчэпкін i сказаў:

— Панове, мы ўсе ведаем пана Самойленку як вядомага дзяржаўнага мужа i сумленнага чалавека. Маю гонар перадаць вам думку Часовага ўрада. Ён раіць якраз пана Самойленку выбраць камісарам Часовага ўрада i грамадзянскім камендантам Мінска. Гэта значыць, даручыць яму кіраваць ходам падзей у губерні i ў горадзе, падтрымліваючы тут лад i спакой. Згодны?

— Згодны, згодны...— загудзелі ў зале.

— Прагаласуем, панове.

Прагаласавалі. Амаль усе аднагалосна. Як заўважыў Васілевіч, толькі на радзе трэцім, дзе сядзеў Міхайлаў, некалькі чалавек устрымаліся.

— Дзякую,— усё яшчэ стоячы за трыбунаю, Самойленка схіліў галаву.— Цяпер, я думаю, мы павінны выслухаць прамоўцаў, а пасля прыняць адозву да грамадзян, выпрацаваць схему ўтварэння часовага гарадскога грамадскага камітэта, які разам з камендантам возьме ў свае рукі ахову ладу ў горадзе i арганізуе міліцыю. Паліцыя, як я казаў, ужо не існуе, i цяпер лад у горадзе падтрымліваюць земскія служачыя. Пасля, лічу, мы разам з галоўнаўпаўнаважанымі саюзаў i мінскім гарадскім галавою павінны далажыць пану галоўнакамандуючаму Заходнім фронтам пра наш сход i пра яго пастановы. Каб разам з арміяй утрымліваць спакой i лад у краі.

Пасля, калі прагаласавалі за такі парадак работы сходу, акрылены Самойленка вярнуўся у прэзідыум i пачаў весці сход далей, даваць слова іншым.

Пасланцы саюзаў (ад Земскага саюза — худы, высозны, як жэрдка, шпаркі Міхно, ад Гарадскога — поўны, каржакаваты, з пявучым для мужчыны голасам Сіўцоў) гаварылі, лічы, пра адно i тое ж, нібы па змове. Абодва заклікалі, каб «побыстрее и поспокойнее решить все внутренние дела и увеличить усилия для снабжения остро нуждающихся в питании и фураже армий Западного фронта».

Меншавік Пайкес, хмурнаваты, гарлапаністы дзядзька, праспяваў гімн Петраградскаму Савету, які «являет истинный орган народного правления и вместе с тем не стремится узурпировать власть, дает возможность подключиться к обновлению России всем оппозиционным к монархии революционным силам». Такі ж, на яго думку, павінен быць i будучы Савет у Мінску — рашучы супраць старога, але цярпімы i лаяльны, адданы «новому государственному устройству». У канцы прамовы ўхваліў Часовы ўрад. «Это действительно то, что сейчас жизненно необходимо исстрадавшейся России»,— сказаў ён.

Пайкеса, як пасля i эсэра Шумскага, праводзілі з трыбуны цёплымі, але ўжо стрыманымі воплескамі, бо яны мала што сказалі новага пасля Міхно i Сіўцова. Гэтак жа стрымана сустрэлі ўзыходжанне на трыбуну i Скуранога.

Васілевіч наструніўся: ну што скажа іхні пан? «Я — пан, належу, як кажуць, да эліты,— часта любіў гаварыць той,— але ў душы я мужык. Як i вы, шчыры беларус».

— Господа,— пачаў той цяпер.— Я принадлежу к группе, которая представляет многомиллионное белорусское население этого края. Думаю, выражу мнение всех земляков: мы горячо, сердечно поддерживаем перемены в Петрограде и новое правительство, готовы по-прежнему свято чтить нашу дружбу, прилагать все усилия для обновления и фуражного снабжения армий, размещенных на нашей земле...

Гаварыў ён складна — меў яшчэ змалку добрую адукацыю, начытаўся i абабіўся ўжо ў сталіцы, у Думе i Дзяржаўным Савеце, з трыбуны выглядаў санавіта. Неўзабаве, не чуючы ад прамоўцы ні свежага, ні вострага, зала перастала яго слухаць, зашапталася, дык Скураны скончыў сваё патрыятычнае i вернападданіцкае новаму ўраду выступленне пад няўвагу i скупыя воплескі.

Пасля гэтага Самойленка паазіраўся ў прэзідыуме: хто яшчэ, панове, скажа слова. Больш там ахвотнікаў пагаварыць не знаходзілася — бачылі: халаднавата сустракаюць хітрых языкачосаў, а новага ды вострага ніхто ці не асмельваўся, ці не мог сказаць. Тады Самойленка прыпадняўся i зірнуў у залу.

— Панове,— прамовіў,— хто хоча з вас выступіць? Напамінаю,— усміхнуўся. I падкрэслена жартаўліва, а то нават i з ухмылкаю,— цяпер свабода сходаў, слова...

— Дазвольце мне,— падняўся i падняў руку Фрунзе.

— Калі ласка,— прамовіў той i аб'явіў усім:— Міхайлаў.

Зала ажывілася, праводзіла яго да трыбуны запытальнымі позіркамі. Ён жа цяпер ішоў, бадай, не накульгваючы.

Самойленка нічога больш не прамовіў, сеў i пачау учэпіста пазіраць на новага нечаканага прамоўцу; заціхла i зала, а пасля, калі Фрунзе стаў за трыбуну, працягла запляскала. Хацелі ці не хацелі, але мусілі паважаць смелага i разумнага чалавека, які ca сваімі таварышамі «вымеў старое смецце» з Мінска.

— Грамадзяне,— нямоцна, з развагаю загаварыў новы прамоўца,— маю гонар выступаць не толькі ад імя земскіх служачых, але i ад імя тых, каго крыўдна мала ў гэтай зале,— ад мінскіх рабочых, ад салдат, з кім мы сёння зрынулі тое, што трэба было зрынуць... Як мы ўсе бачылі, Мінск спакойна, але цёпла сустракае рэвалюцыю, падзенне манархіі, падтрымлівае ўсё новае...

У гэтую хвіліну (што, можа, убачыў i Фрунзе) у прэзідыуме Шчэпкін нахіліўся да Самойленкі i запытаў:

— Якая ваша думка, пан Самойленка, пра гэтага малайца?

— Кажуць, інтэлігентны, смелы, рашучы,— адказаў той.— Ва ўсякім разе сённяшнюю аперацыю правёў спрытна.

— Ці не гатовы начальнік міліцыі?

— Але мы не ведаем, пан Шчэпкін, яго палітычныя погляды, чалавечыя якасці...

— Мне падабаецца гэты маладзец, пан Самойленка. Падумайце пра яго, улічыце, што наш галава князь Львоў вельмі прыязны да земскіх служачых...

Самойленка змаўчаў, добра не паказваючы, згадзіўся ён ці не[[5]].

— Сёння, грамадзяне, мы ўсе разам павінны пагаварыць пра новы лад i пра новую ўладу ў Мінску i краі,— гэтак жа ўпэўнена прадаўжаў Фрунзе.— Народ у гэты гістарычны час, час змен i перабудовы, чакае не столькі прыгожых слоў, балбатні, тым больш не тайнай абароны старога, a спраў, i спраў новых, дзелавых. Пра гэта трэба добра памятаць i прававому органу, што будзе ўтвораны сёння, i органу народнай улады, які ўзнікне заўтра-паслязаўтра. Іначай усё будзе пустым гукам, падманам, нават здрадай i рэвалюцыі, i народу... А што ў нас тут адбываецца ў вярхах? Давайце паразважаем хоць бы па той цэнзуры, якую ўвёў генерал Эверт, альбо па той місіі, якую выконвае пан Самойленка, раз'язджаючы па горадзе i запыняючы маніфестацыі? Відавочнае, грамадзяне, імкненне жыць па-старому, замаўчаць, прынізіць рэвалюцыю. Бачыце, у Петраградзе адбыўся невялікі бунцік, але яго суцішылі, так што, людзі, не падымайце галавы, працуйце, лепшага не чакайце...

Пры апошпіх словах Самойленка апусціў галаву; зала затаіла дыханне: як заўважаў Васілевіч, люд на сходах не любіць нудных, з увагаю слухае смелых альбо жартаўлівых. Вось пэўны гурт прыязна запляскаў Фрунзе.

— Народ верыць: не будзе ніякай спробы захаваць манархію альбо спробы абмежавацца паўмерамі. Народ марыць пра справядлівы лад, пра мір. Адпаведна, рэвалюцыя, як мы лічым, ужо не закончылася. Яна павінна яшчэ развівацца...

— Хто гэта — вы? — падаў голас з прэзідыума эсэр Шумскі.

— Найбольш свядомыя i па-рэвалюцыйнаму настроеныя людзі.

— О-го-го! — пакпіў Шумскі.— Дарэчы, інтарэсы якой партыі вы прадстаўляеце?

— Кажу ж, самай свядомай,— павярнуўся да прэзідыума i ўсміхнуўся Фрунзе.

У гэты час ужо Самойленка нахіліўся да Шчэпкіна.

— Ваяўнічы дэмагог! — шапнуў. Канечне ж, помсціў.

— Малады, гарачы...— усміхнуўся Шчэпкін,— A маладосці, пан Самойленка, уласцівы энтузіязм, пафас, максімалізм...

Самойленка замаўчаў i насупіўся.

Калі Фрунзе сыходзіў ca сцэны (ішоў пад воплескі), Муха нахіліўся i шапнуў Васілевічу:

— Выступі. Скажы пра наш боль. Якраз спрыяльная часіна загаварыць i пра гэта. Праверым, як хто рэагуе... Толькі будзь разважлівы, гавары коратка.

Васілевіч здзівіўся, што Муха натхняе яго на такі крок, але паслухаў, ускінуў угору руку — дайце, старшыня, слова мне.

Далі.

Васілевіч рушыў да сцэны. I прэзідыум, i зала пільна азіралі яго: што за птах такі? У яго ж шалёна затрапяталася сэрца. Ад хвалявання. Першы ж раз будзе выступаць на такім вялікім i важным сходзе i гаварыць пра тое, пра што даўно ўжо нават не заікаліся альбо гаварылі нясмела.

Калі стаў за трыбуну, дык аж разгубіўся: колькі галоў у зале! Як учэпіста пазірае на яго мноства вачэй!

— Я — Сымон Васілевіч, земскі служачы, журналіст. Запрошаны сюды прадстаўляць сваіх землякоў,—загаварыў ён па-беларуску, i гэта запаліла ўвагу да яго.— Мы шчыра вітаем падзенне тыраніі, мы страсна хочам, каб наша грамадства, наш лад абнавіліся. Але я мушу сказаць: дэкларацыя новага ўрада на слых гучная, прыгожая, а на справе сапраўды, мякка кажучы, стрыманая...

Перавёў дыханне. Адчуў: не хапае духу, каб ясна разважаць i гаварыць. Пыхнула гарачыня, ад яе, мусіць, зачырванеліся шчокі. Забалеў жывот. Мусіць, ад моцнага хвалявання.

Зала слухала; Васілевіч, каб узяць сябе ў рукі, намагаўся не пазіраць на ўсіх, a выхапіў позіркам старога лысага чалавека, які сядзеў на першым радзе сярод старых, сівых альбо i гэтакіх жа лысых людзей і, прыклаўшы руку да вуха ды паўразявіўшы рот, «еў» яго вачыма.

— Некаторыя тут гаварылі: цяпер нам найперш трэба еднасць, спакой, мірная праца,— зноў загаварыў ён.— Хто ж супраць? Канечне, усё гэта трэба.

Але за які кошт гэта будзе набывацца? Мы, нацыянальныя меншасці, чакалі ад рэвалюцыі, ад новага ўрада не толькі спачування, але i большага. Ды ў дэкларацыі сказана вельмі мала i туманна пра нацыянальнае пытанне. Нават пра тое, ці здымуць урэшце ганебную забарону, скажам, з нашай роднай мовы... A ці можна лічыць рэвалюцыю прагрэсіўнай, калі яна не дбае пра прыгнечаныя народы, хоча па-ранейшаму трымаць ix у няволі, рабстве, даводзячы да асіміляцыі альбо вымірання?!

— Брава! — крыкнуў з залы Шуляк.

— Я думаю, пасланцы нашых суседзяў i братоў, якія сядзяць у гэтай зале (рускія, украінцы, палякі, літоўцы, латышы, яўрэі i іншыя), разумеюць мяне...

— Брава! — ужо выкрыкнуў з залы Пятлюра.

Услед за воклічамі Васілевіча перапынілі. Воплескамі. Спачатку ён аж разгубіўся: можа, зганяюць з трыбуны? Пасля ўбачыў: не, даволі значны людскі гурт якраз падтрымлівае. Хоць многія, як i ўвесь прэзідыум, сядзяць абыякавыя, нават акамянелыя.

— Вы што — хочаце разарваць Расію на часткі? — падаў у цішыні голас госць, Шчэпкін.

— Я жадаю Расіі i яе слаўнаму народу толькі дабра,— Васілевіч надзіва не збянтэжыўся, не збіўся.—Але я хачу, каб мой бацька, я людзьмі зваліся, каб быў шчаслівы ўвесь мой працавіты, шчыры i сціплы народ...

— Які гэта яшчэ ваш асобны народ?

— Беларусы.

— Не ведаю такой краіны з такім народам...

— Калі не было, дык цяпер павінна з'явіцца. I рэвалюцыя, калі яна сапраўды будзе рэвалюцыяй, павінна памагчы нам, шматмільённаму народу, у гэтым...— адказаў Васілевіч.

Яго зноў ухвалілі воплескамі. Праўда, адны i тыя ж людзі.

— Цяпер вельмі модны тэзіс: воля, роўнасць i братэрства,— сказаў на заканчэнне Васілевіч.— Дык вось я за тое, каб гэты тэзіс быў не на словах, a i ў жыцці! Веру, што ў новыя кіруючыя органы ў Мінску i ў краі павінны трапіць i мы, мясцовыя. Ніхто ж не стане i цяпер сцвярджаць, што мы народжаныя быць толькі парабкамі, карміцелямі сваіх гаспадароў... [[6]] Адпаведна, мы i самі цяцер павінны актыўней падключацца да палітычнай дзейнасці...

Калі вяртаўся на сваё месца, дык тыя пажылыя мужчыны i маладыя хлопцы, якія ляскалі яму, падхопліваліся, паціскалі рукі.

— Малайчына! — пахваліў яго сёння i Муха, моцна паціснуў за калена (можа, каб ніхто не ўбачыў яго ўхвалення).— Я нават не спадзяваўся, што ты так удала выступіш...

Васілевіч быў п'яны ад сходу, ад свайго выступлення. Шчаслівы. Як ніколі ў жыцці. Нават верыў: тое, пра што ён сказаў, не толькі многім шчыра запала ў сэрца, але i збудзецца. Шчырыя, эмацыянальныя людзі па-свойму нешчаслівыя, але i па-свойму вераць ва ўдачу, маюць радасць.

Пасля выступалі іншыя. Эсэр Шумскі вітаў падзенне манархіі, пафасна, але i вельмі заблытана гаварыў пра сялян i іхнія клопаты; Пятлюра вітаў Часовы ўрад, але заадно падтрымаў i Васілевіча; Бжэзіньскі таксама ўхваліў новую ўладу i шмат гаварыў пра далейшы польскі лёс, пра Васілевічава выступленне не сказаў ні слова; акцябрыст Сядых усхвалявана i страсна лашчыў пачутую сёння дэкларацыю, а пад канец прамовы рэзка лупцаваў Пятлюру, Бжэзіньскага i Васілевіча за «перевес личного чувства над общественным», за «местничество», за «неумение или нежелание в этот ответственный момент чувствовать общую боль, прилагать честно и самоотверженно все силы для общего блага».

— Па-вашаму, мы абавязаны адчуваць толькі ваш вялікі боль, дбаць толькі пра ўсіх!!! — падхапіўся i падсек прамоўцу акрылены, а заадно i абураны Васілевіч.— А чаму вы, вялікія, абыякавыя да нашага болю, да нашай бяды? Мы што — заложнікі для вашага шчасця?!

Яго рэпліку падтрымалі прыхільна настроеныя людзі. Воплескамі i ўхвальным гудзеннем.

— Вы прапаведуеце страсці-мардасці, малады чалавек! — агрызнуўся Сядых.

— Не, паважаны пан,— зноў не выцерпеў, укалоў Васілевіч.— Калі i раскладаю касцёр, дык толькi для таго, каб сагрэцца...

Урэшце, калі ўсе ахвотнікі прамовілі, агулам прынялі адозву да грамадзян, ухвалілі склад грамадскага камітэта пры грамадзянскім каменданце Мінска Самойленку. Пасля, узбуджаныя, пачалі разыходзіцца.

Васілевіч нават не заўважыў, як у шматлюдным натоўпе каля яго апынуўся пачырванелы ад напругі Скураны. Ужо не такі важны i ў той жа час гулліва прасцяцкі, як раней, a нібы ўпершыню за час знаёмства разгублены.

Стомлена, шырока раскідаючы ногі, затупаў побач па светлым калідоры. Расслабіўся, дык абвіс яго даволі важкі жывот.

— Віншую, спадар Сымон! — падаў руку.— Хораша выступілі i добра хуліганілі рэплікамі.

Пасля, калі ўзяў яго пад руку, вывеў з гурту цікаўных разявак i апынуўся сам-насам, нібы апраўдаўся:

— Разумееце, э-э, я не мог выступіць на роднай мове альбо востра. Я афіцыйная асоба, мне няможна быць неабачлівым. Ды тут сядзеў Шчэпкін... Э-э, небяспечна сярдзіць Петраград. Абы ледзь-ледзь будзе яму не па гусце, дык ён адразу пачне папікаць за экстрэмізм, месніцтва альбо i за нацыяналізм... I не толькі ківаць пальцам... Іншая справа — вы... Вы, э-э, як кажуць, вольны казак, а вольнаму казаку закон не пісаны...

«Што ж так замінае табе, афіцыйніку, сказаць праўду альбо пра наш боль?—хацелася запытаць Васілевічу.—Ці не шкодзіць звычайная абачлівасць ды карыслівасць? Па-твойму, калі туды-сюды вылучылі, далі смачны кавал, калі шчасліўчык, дык трэба маўчаць! Жуй хлеб, май каменнае сэрца, хоць твой бліжні пакутуе ад гора, бяды, ад голаду ды зняваг альбо нават i чэзне!»

Скураны, здаецца, заўважыў у яго вачах нядобры позірк, дык сумеўся, а на развітанне падакляраваў:

— Мы яшчэ, э-э, спадар Сымон, пагамонім пра ўсё гэта... Сапраўды, э-э, цяпер, у такую спрыяльную часіну, трэба варушыцца. Грэх праспаць... Днямі я дам вам знак, э-э, збярэмся i пакумекаем пра наша...

Калі яны выйшлі з тэатра на змрачнаваты двор i развіталіся, нечакана каля яго зноў апынуўся Муха, нібы з зямлі вырас. Значыць, сачыў, ішоў за імі ўслед.

— Ну што табе сказала старая ліса? —ухмыльнуўся той.— Апраўдваўся? Перасцерагаў?

— Сказаў: на днях трэба сабрацца, пагаварыць пра нашы клопаты,— шчыра прызнаўся Васілевіч.

— Гм. Значыць, трымае нос па ветры, на хаду пераарыентоўваецца...— нібы сам з сабою, не зважаючы на яго, пачаў разважаць Муха.— Ясна. Ну што ж, калі намеціцца нейкае адраджэнне, нейкі новы рух, то трэба падтрымаць...

Васілевіч слухаў i не разумеў, што робіцца з Мухам. Адкуль у яго такія шчырыя парывы, адданасць? Ці ўсё гэта толькі на словах? Каб не адстаць ад часу?

РАЗДЗЕЛ ДРУГІ

1.

Дадому Фрунзе вяртаўся з сябрамі. Ішлі ў халоднай, нават маразнаватай цемені i гаварылі пра нараду, а пасля перакінуліся пару словамі пра іншае вельмі важнае — пра свой партыйны сход, які павінен пачацца праз некалькі гадзін.

Каля трэцяй гадзіны раніцы сябры давялі Фрунзе да яго кватэры, разышліся, а ён, аслабелы, бадай, ледзь жывы ад стомы, падаўся ў хату, каб перадрамаць, крыху адпачыць i зноў рынуцца да патрэбнай, але знясільваючай работы, у бой.

Дзверы былі незамкнёныя; ён, стараючыся не грукнуць ці лішне гучна не ступіць, зайшоў у веранду, абмацаў клямку i ціхенька адчыніў дзверы. Але калі пераступаў парог, у хаце ўжо чакала яго скупое святло ад лямпы — у тапачках, у доўгай белай начной кашулі, з накінутай на плечы цёплай хусткай сустрэла Соня. Зусім не заспаная, толькі стомленая — ад хвалявання i доўгага чакання. Значыць, аж да гэтага часу не самкнула вачэй.

— Соня! — шчыра падакараў,— Чаму не спіш?

Яна нічога не адказала, толькі пільна зірнула ў вочы, мусіць, намагаючыся зразумець, была ці не была яму сёння ўдача і які яго цяпер настрой. Ён усміхнуўся i прыгарнуў яе.

— Гаспадынька мая! — прашаптаў i пацалаваў у цёплыя вусны.

Яна прытулілася, радая, што ён нарэшце вярнуўся, аддаючы яму сваю жаночую пяшчоту, тут жа i спахапілася:

— Ты ж галодны...

Што праўда, то праўда — вельмі хацеў есці. Пакуль ён распранаўся, ціхенька апалоскваў рукі (гаспадары адразу ж прачнуліся, але ляжалі на чарэні моўчкі), Соня за гэты час дастала з печы цеплаватую, але ўжо трохі пацямнелую абіраную бульбу, невялічкую патэльню з некалькімі скваркамі i падсохлым спечаным яйкам, з паліцы — міску кіслай капусты, хлеб.

Пасля, калі сеў за стол, Соня таксама апусцілася насупраць i з любоўю, радасцю пазірала, як ён смачна есць. Вочы яе цёпла блішчэлі, а на ўсім твары, здаецца, ззяла глыбокая жаночая альбо, лепш сказаць, жончыная радасць. Па нейкім мудрым прыродным законе чалавечнасці жонка вельмі любіць тую хвіліну, калі яе спрацаваны, галодны каханы з прагаю есць тое, што яна зрабіла сваімі рукамі, i рабіла шчыра, з любоўю. Затым, калі ён папіў гарбаты, патушылі святло i падаліся ў спальню. Там ён расказаў трохі пра сённяшні дзень. Пасля на міг замаўчалі, заплюшчылі вочы, i ix, мусіць, у адну i тую ж хвіліну, апаланіў сон.

Як i трэба было, Фрунзе падхапіўся ў восем гадзін раніцы. Стараючыся не пабудзіць Соню — у сне свежую, лагодную, папрыгажэлую,— на дыбачках выйшаў ca спальні. Перакінуўся некалькімі словамі з гаспадарамі пра падзеі ў Мінску, пра кёпскае надвор'е і, папіўшы гарбаты, хуценька пашыбаваў у горад.

Мінуўшы адліжны, з лужынкамі талай вады гарадскі сад, неўзабаве прышыбаваў у земсаюзаўскую сталоўку. Тут на крэслах абапал сталоў ужо сядзела, перамаўлялася нямала сяброў, блізкіх i незнаемых яму бальшавікоў альбо тых, хто ім спачуваў.

— Таварышы, знаёмцеся: вось ён, наш важак! Міхайлаў! — калі ён павітаўся з усімі, падхапіўся з гурту i ўсклікнуў Мяснікоў, які, бач, паспеў ужо прыехаць у Мінск.

Бліжэйшыя памочнікі, Ландар, Кнорын, Магілеўскі, Фамін, Позерн, Алібегаў, прыязна ўсміхнуліся, а вось іншыя, тыя, хто яшчэ на днях нічога не ведаў пра яго, зірнулі ўчэпіста i, здаецца, ca здзіўленнем: вось які ён, наш важак, герой першых рэвалюцыйных дзён у Мінску! Зусім звычайны: сярэдняга росту, без вялікай мужчынскай сілы, лагодны, нават жартаўлівы на выгляд, але здаецца, з вялікім душэўным агнём, з надзвычай пільным i разумным позіркам! I ён з цікаўнасцю агледзеў незнаемых маладых i пажылых мужчын у шынялях, рабочых куртках, у паліто: вось якія вы, наша апора! Упершыню ж яны сабраліся такім чынам — адкрыта, усе разам!

«Ды тут ужо каля сотні байцоў!» — успешна падумаў ён, падміргнуўшы знаёмым дружыннікам, Феліксу Шломскаму i Петрусю Супраневічу, якія добра памагалі разганяць стары тутэйшы паліцэйскі апарат, заслужылі, каб ix прыняць у партыю. У іхняй групе яны могуць стаць першымі мясцовымі бальшавікамі.

Па меры таго як Фрунзе ішоў наперад, у канец залы, прысутныя ўставалі i пачыналі апладзіраваць. Запыніўшыся i павярнуўшыся, ён таксама некалькі хвілін моўчкі паапладзіраваў разам з усімі, адчуваючы вялікае ўзрушэнне: калегі па партыі ўслаўляюць рэвалюцыю, іхні, мінскі, поспех!

Пасля, павіншаваўшы ўсіх са слаўнай перамогай над царызмам i пачакаўшы, калі заціхнуць воплескі, прамовіў:

— Ну, а цяпер давайце правядзём наш першы агульны легальны сход, разам памяркуем, што i як рабіць далей. Як i трэба, выберам спачатку рабочы прэзідыум...

— Міхайлаў! — адразу некалькі галасоў у зале выгукнулі яго прозвішча.

— Мяснікоў!

— Ландар!

Калі абралі прэзідыум, сход павёў Мяснікоў i даў слова яму.

Ён, ведаючы, што некаторыя яшчэ мала ведаюць пра петраградскія i мінскія падзеі, расказаў, што i як адбывалася.

— Таварышы! — падняў галаву, акінуў усіх чэпкім позіркам, радуючыся, што слухаюць вельмі ўважліва.— Мы, рэвалюцыянеры, можам радавацца, нават цешыцца слаўнай перамогай, але мы не павінны, не маем права заспакоіцца. Наперадзе ў нас яшчэ вельмі шмат работы. Ужо сёння, ужо вось тут нам трэба заснаваць Мінскі Савет рабочых дэпутатаў, выбраць яго Часовы выканаўчы камітэт. Калі ў Петраградзе лідэрамі Савета сталі меншавікі i эсэры, то тут утварыць, павесці за сабой Савет можам мы. Думаю, няма патрэбы шмат красамоўнічаць пра тое, што гэта можа значыць не толькi для нас, але i для лёсу ўсёй рэвалюцыі...

— Але пачакайце! — з сярэдзіны залы падняўся высокі вусаты мужчына ў чорнай куртцы.— Тут няма модуса прадстаўніцтва... Мясцовыя меншавікі, эсэры, а таксама рабочыя могуць апратэставаць, не прызнаць наш Савет...

— Могуць,— не збянтэжыўся Фрунзе.— Калі мы будзем марудзіць i памыляцца. Але мы, кажу, не маем права лавіць варон. Мы заснуём Савет i пойдзем на заводы, на фабрыкі, у майстэрні — праводзіць сходы i выбіраць дэпутатаў у Савет. Калі ў Савет трапіць шмат нашых таварышаў альбо тых, хто нам спачувае, то, паўтараю, мы тут будзем мець наш народны орган... Старшынёй Часовага выканаўчага камітэта я раю выбраць Барыса Позерна — члена РСДРП з 1902 года, вопытнага рэвалюцыянера, аўтарытэтнага тут земскага службоўца...

— Усё ж рызыкоўна гэта! — падняўся незнаемы прысадзісты вайсковец у канцы залы.— Варта было б параіцца з лідэрамі эсэраў i меншавікоў.

— Рызыкоўна было, таварыш, i раззбройваць нашымі сіламі паліцыю,— адказаў Фрунзе.— Але Мінск ухваліў нас, a ўлады мусілі згадзіцца. Тое ж i тут. Будзем рабіць усё хутка, шчыра, пераканаўча — рабочыя пойдуць за намі. Калі ж, паўтару, пачнём вычэкваць, траціць час на ўзгадненні — упусцім спрыяльны момант...

Пасля выступілі некаторыя партыйцы i беспартыйныя з залы. Шмат хто з ix быў супраць таго, каб ужо на гэтым сходзе ўтварыць Савет. «Нас, бальшавікоў,— гаварылі яны,— папракнуць ва узурпацыі». Мяснікоў, Магілеўскі, Крывашэін страсна i палымяна даказвалі, што небяспечна спазніцца хоць на адзін дзень, трэба ўжо сёння аб'явіць Мінску, што «фармуецца яго народны орган».

Калі прагаласавалі, то большая палова прысутных была за тое, каб гэты агульны бальшавіцкі сход лічыць i ўстаноўчым сходам Мінскага Савета i каб тут жа выбраць яго Часовы выканаўчы камітэт. На пасаду старшыні вылучылі Позерна, яго намеснікамі — Любімава, Фрунзе, членамі камітэта — Магілеўскага, Крывашэіна i іншых.

Калі той-сёй з Часовага выканкома пайшоў на заводы праводзіць сходы i выбіраць дэпутатаў у Савет, каб ужо заўтра ж правесці першае пленарнае пасяджэнне Савета[[7]] а той-сёй пачаў ужо дбаць пра першы нумар «Известий Минского Совета рабочих депутатов», Фрунзе ў гэты ж дзень, у чатыры гадзіны вечара адкрыў яшчэ адзін сход — сход служачых i рабочых прадпрыемстваў, падначаленых франтавой арганізацыі Усерасійскага земсаюза. Ён жа выступіў з дакладам «О текущем моменте», тут жа аб'явіў пра нядаўні партыйны сход i пра аб'яўлены на ім Мінскі Савет. Большая палова рабочых i служачых ухвалілі новую ўладу ў горадзе. Пасля гэтага сходу ў горадзе адбылася даволі вялікая маніфестацыя. Да паўтары тысячы рабочых майстэрань i фабрык прайшлі па Захараўскай вуліцы з чырвонымі сцягамі i рэвалюцыйнымі воклічамі. Як i задумалі загадзя, маніфестацыю ахоўвалі дружыннікі.

Пад вечар Фрунзе рушыў да губеранскай земскай управы.

У цагляны трохпавярховы, з вузкімі, але прыгожа аздобленымі вокнамі будынак, каля паўкруглага ўвахода ў які вісела белая паперына з надпісам «Гражданский комендант города Минска», яму перагарадзіў дарогу вінтоўкаю пажылы вусаты салдат.

— Нядаўна, дружа, у Мінску ўтварыўся Савет рабочых дэпутатаў,— спакойна сказаў яму Фрунзе.— Ён даверыў нам уручыць пану каменданту пастановы i рашэнні. Так што прашу прапусціць нас.

Салдат, з павагай акінуўшы позіркам яго афіцэрскую форму, а таксама i дружыннікаў — саліднага Клёнава, маладых шпаркіх Шломскага i Гердта ў чорных скураных куртках i пры чырвоных павязках, Соню ў чорным паліто i берэце, падняў вінтоўку i адступіў.

Яны гуртам увайшлі, падняліся па шырокай, з рудымі парэнчамі лесвіцы на другі паверх i па доўгім калідоры наблізіліся да шырокіх, на дзве палавіны, філянговых дзвярэй з шыльдачкаю, на якой было напісана гаспадарова прозвішча.

У прыёмным пакоі нікога не было. Нa стале красавалася масіўная чорная пішучая машынка, ляжаў стос паперы. Фрунзе адчыніў адны, другія дзверы ў іншы, начальніцкі, кабінет i зайшоў туды — у прасторны, абабіты па падаконніку паркетнаю жоўтаю дошчачкаю, а вышэй паклеены прыгожымі, пад дрэва, шпалерамі пакой. У канцы яго, за шырокім сталом з мноствам пісьмовых прыбораў, з тэлефонам сядзеў знаёмы Самойленка. У акулярах. Угнуўшыся, штосьці пісаў. Над ім на сцяне святлелася вялізная пляміна — яшчэ нядаўна там, канечне ж, вісеў партрэт Мікалая Другога.

Самойленка падняў галаву i зняў акуляры.

Фрунзе павітаўся. Пачціва. Самойленка адказаў стрымана, зірнуў стомлена і з незадавальненнем. Махнуў рукой: садзіцеся.

— Пан камендант,— адразу афіцыйна загаварыў Фрунзе.— Сёння, як вы ўжо, мусіць, ведаеце, у Мінску ўтварыўся Савет рабочых дэпутатаў, выбраны яго Часовы выканком. Яго старшыня — земскі служачы Барыс Позерн, адзін з яго таварышаў — я, ваш слуга... I яшчэ. Мяне параілі на пасаду часовага начальніка гарадской міліцыі. Вось,— падаў,— спецыяльна для вас падрыхтаваныя паперы, падпісаныя Позернам...

Самойленка ўзяў, начапіў акуляры, апусціў галаву i ўважліва паглядзеў на паперыну ад новага для яго органа. Зморшчыў лоб i чамусьці пачаў мацаць, круціць кончык кірпатага носа.

— Ліхаманкавую дзейнасць разгарнулі вы тут...— здаецца, без ніякай радасці прамовіў ён.

Прачытаў, ухмыльнуўся:

— Калі члены Часовага выканкома Савета, як мне сказалі, усе бальшавікі, то i вы, выходзіць, бальшавік?

— Для вас гэта вялікі сюрпрыз? — усміхнуўся Фрунзе.

— Сюрпрыз,— адказаў той.— Але яшчэ большы сюрпрыз будзе для пана Шчэпкіна, які ад вас у захапленні...

— Я а с а б і с т а спадабаўся пану Шчэпкіну,— i жартам, i ўсур'ёз сказаў Фрунзе.— А вось, як вы самі ўбачылі, тысячам, дзесяткам тысяч мінчукоў спадабалася н а ш а п а р т ы я...

— Сапраўды, вы досыць спрытна абскакалі тут, як вы называеце, меншавікоў i эсэраў. Прызнацца, здзіўляюся, як гэта яны мірацца, што якраз вы i пад сваёй эгідаю ўтварылі тут Савет...

— Па-першае, яны бачаць, што і мы тут не слабачкі, а па-другое, мы будзем супрацоўнічаць,— прамовіў Фрунзе, хочучы не толькі адказаць, але заадно i выбіць з Самойленкі намер гуляць на іхніх спрэчках. Па-трэцяе, у склад Савета, у выканком на днях выберуць i іхніх людзей.

— I дзе вы рашылі размяшчацца?

— Адны раяць размясціцца ў губернатарскім доме, іншыя адгаворваюць[[8]]. Рашылі пакуль што быць на Петраградскай...— перавёў гутарку: — Вось i ўся даведка, пан Самойленка. Цяпер слова за вамі.

— Ёсць адзін нюанс, пан Міхайлаў...— ухмыльнуўся той.— Мы тут, у Грамадскім камітэце, ужо гаварылі пра міліцыю i яе начальніка. Я асабіста званіў лідэрам меншавікоў i эсэраў Пайкесу i Шумскаму, раіўся з імі пра гэта. Яны адказалі: на пасаду начальніка міліцыі падыходзіць ваш калегаземец, мясцовы чалавек, актыўны меншавік Яромін. Ды той адмаўляецца быць «гарадавым рэвалюцыі»...

Гэтыя словы іголкаю кальнулі Фрунзе ў сэрца. Яго твар, мусіць, спахмурнеў. Але ён не разгубіўся. Спакойна запытаў:

— Ну й якія вашы новыя захады?

— Мы падумаем, параімся, як быць...

— З кім яшчэ параіцеся? — падчапіў яго, як рыбу на кручок, Фрунзе.— Ці не з былым паліцмайстрам? Ды пра тое, каб нядаўніх гарадавых пераапрануць у новую вопратку i зрабіць ix уяўнымі «абаронцамі» новага? Ці хочаце папоўніць стары карны апарат крымінальнікамі, якіх сёння якраз па вашаму слову вызвалілі з турмы? Не палітычных — свядомых, сумленных людзей — выпусцілі на волю, a злачынцаў, зброд... Калі нехта не адчувае розніцы паміж «гарадавымі» i «абаронцамі» рэвалюцыі, то мы добра адчуваем...

Самойленка раптоўна заліўся чырванню. Як сказалі Фрунзе дзяжурныя дружыннікі, той сапраўды сёння сустракаўся з былым паліцмайстрам, а падругое, сапраўды ён дазволіў выпусціць у горад адпетых зладзеяў i бандзюг. Можа, каб i сутыкнуць ix з дружыннікамі, нашкодзіць Савету — каб той не толькі дбаў пра вялікае, а найперш валаводзіўся з усякай пошасцю i дрэнню.

— А што будзем рабіць з паліцыяй, жандармерыяй, ахранкай? — запытаў Самойленка. Наўмысна ўткнуў гэтае «будзем», падкрэсліваючы сваю ўладу.

— Трэба ўсіх паслаць у акопы.

Самойленка не мог запярэчыць, але ўсё роўна муляўся. Не спяшаўся даваць яму адпаведны мандат. Не зусім мілы быў ён, бальшавік Фрунзе, не мілая была i новая міліцыя.

— Добра, мы абмяркуем вашу кандыдатуру,— прамовіў, заміргаў. Значыць, задумаў штосьці патайное.— Пазваню, скажу пра рашэнне.

— Па-першае, не варта, пан камендант, гуляць у кошкі-мышкі. Па-другое, зусім не салідна для вашага ўзросту i вашай пасады,— усміхнуўся Фрунзе.— Не дасце мандата вы, прадстаўнік Часовага ўрада, дык яго дасць мне Савет — прадстаўнік Петраградскага Савета, які, што вы ведаеце, кантралюе Часовы ўрад. Няўжо не разумееце: нас ужо прызнаў Мінск?!

Самойленка панік, пыхнуў зноў i большай, чым раней, чырванню.

— Я рэаліст, пан Міхайлаў,— упершыню назваў яго па прозвішчы, «запаважаў».— Канечне, вы — выключны арганізатар i кіраўнік. Канечне, міліцыя ёсць, робіць усё спрытна i рашуча... Але разумееце,— няшчыра залыпаў вачыма,— сёння не магу выдаць вам мандат. Няма машыністкі. Захварэла.

— Пра што клопат, пан камендант! — Фрунзе ўсміхнуўся, падняўся.— Вось,— паказаў на Соню, якая разам з мужчынамі стаяла пры стале,— прафесійная машыністка.

Самойленка моўчкі цяжка нагнуўся, дастаў з шуфляды стала картку, падняўся, цяжка, па-старэчаму, паціраючы паясніцу, падаўся ў прыёмную. Услед за ім пайшлі i яны; па дарозе Клёнаў сціснуў яму локаць i падміргнуў — бачыце, наша бярэ!

Соня скінула паліто, паклала яго на спінку крэсла, села за машынку i ўзяла ca стала некалькі белых лістоў, капірку, спрытна ўсё заклала. Зірнула на Самойленку: дыктуйце, пан камендант!

— Але я мушу паставіць адну ўмову: вашым намеснікам будзе толькі Яромін,— той зірнуў на Фрунзе.— I ўвогуле ўсе назначэнні будуць толькі з нашага ведама.

— Што ж,— развёў рукі Фрунзе,— калі трэба, дык трэба.

— Загад нумар...—ужо не толькі стрымана, а нявесела прамовіў Самойленка.— Горад Мінск, 4 сакавіка 1917 года.— Падышоў да акна і, не паварочваючыся да ix, пазіраючы на халодны i дажджлівы двор, задыктаваў: — Аб назначэнні пана Міхайлава...

— Прабачце,— перапыніў Міхайлаў,— не трэба «пана...». :

— А як трэба?

— Грамадзяніна, таварыша Міхайлава Міхаіла Аляксандравіча...

— Не. Я не магу так,— усё не азіраючыся, ссутуліўшыся, прамовіў Самойленка.— Пішыце проста: аб назначэнні Міхайлава Міхаіла Аляксандравіча начальнікам міліцыі...

Соня хутка заляскала, нібы з кулямёта.

— Міхайлаў М. А. назначаны мною з гэтага дня часовым начальнікам міліцыі Усерасійскага земскага саюза па ахове ладу ў горадзе. Прашу ўсіх гарадскіх чыноў паліцыі выдаць Міхайлаву па вопісу ўсю зброю, што маецца ў ix распараджэнні...— I па-ранейшаму пагладжваючы паясніцу, дадаў: — Подпіс: грамадзянскі камендант горада Мінска Б. Самойленка.

Соня надрукавала, вышмаргнула паперы.

Самойленка павярнуўся, прачытаў тэкст, пасля тут жа, на стале, падпісаў усе тры экземпляры. Адзін з ix, другі, падаў Міхайлаву. Як падпісваў i падаваў ліст, дык аж трымцелі яго рукі, а на глыбокіх залысінах выступілі буйныя кроплі поту.

— Можа, i на вялікую рызыку іду... Хто ведае, чым абернецца мой гэты загад?! — квола ўсміхнуўся. Пасля падаў Соні картку, што дагэтуль трымаў у левай руцэ.—Запоўніце, калі ласка, мандат.

Калі тая аддрукавала, падпісаў i яе, аддаў Міхайлаву.

— Вось цяпер ужо законная ваша міліцыя, а вы — законны яе часовы начальнік,— прамовіў, надаючы вялікую ўвагу сваёй пасадзе, свайму загаду.— Заадно вы, як ведаеце, аўтаматычна з гэтай хвіліны становіцеся членам грамадскага камітэта пры каменданце горада.— Падаў руку.— Веру ў вашу адданасць рэвалюцыі...

— Не сумнявайцеся, пан камендант,— сказаў Фрунзе.

— Толькі, пан..., грамадзянін Міхайлаў, без свавольства...— затрымаў руку Самойленка, не то папрасіў, не то перасцярог.— Вы цяпер — афіцыйная асоба, падпарадкаваная мне, а праз мяне — i Часоваму ўраду...

— Жорсткая рэгламентацыя! — хітнуў галавой Фрунзе.

— А вы што хацелі? Самаўпраўства?

— Ясна,— прамовіў Фрунзе, адчуваючы ў душы вялікую ўрачыстасць, радасць ад сваёй перамогі. Тады, нібы раячыся, нібы гаворачы беспярэчна, сказаў: — Раз ужо ёсць законны часовы начальнік міліцыі, то неабходны i яго зварот да мінскіх насельнікаў...

Соня, са здзіўленнем ды з захапленнем зірнуўшы на яго, хуценька заклала некалькі лістоў паперы ў машынку.

— «Старый строй пал,— пачаў дыктаваць Фрунзе.— Прежняя власть, опиравшаяся на произвол и насилие, исчезает по всей стране, и на ее месте возникает новая, сильная народным единством и доверием.

Городская милиция уже разоружила полицию и стражников и заняла городское полицейское управление и полицейские участки. Жандармское управление упразднено.

Идет дружная работа по организации общественных сил...

Временный начальник городской милиции М. Михайлов».

Ён дагаварыў — i тут жа борздкая Соня дастала з машынкі лісты i аддала Фрунзе. Ён узяў, акінуў позіркам, а пасля першы экземпляр падаў гаспадару.

— Вы, пан Самойленка, не супраць такога звароту? Не? Тады, калі ласка, змясціце яго ў «Вестнике Минского губернского комиссариата».

Той узяў паперыну, прачытаў, схмурыўся.

— Добра,— буркнуў.— Надрукуем. Чысла 9 гэтага месяца.

— Дзякуем,— сказаў Фрунзе, развітаўся з невясёлым гаспадаром. A ўжо на вуліцы, калі ўсе перавялі дыханне, сказаў: — Вось што, таварыш Шломскі. Ідзі на Петраградскую i скажы нашым, каб падрыхтавалі атрад байцоў. Уночы будзем вызваляць палітвязняў.

— Ці не рызыкоўна, таварыш Міхайлаў? — паспрабаваў астудзіць яго разважлівы Клёнаў.— Хіба не чуў Самойленкавай запаведзі: кожную сваю задуму, кожны крок узгадняць з ім?

— Дудкі! — усміхнуўся Фрунзе.— А па-другое, мы не парушаем загады Часовага ўрада. Ёсць жа адпаведны пункт з яго дэкларацыі, каб вызваліць зняволеных? Ёсць. Няма канкрэтнай даты? Дык рэвалюцыйны народ сам устаноўлівае яе, жадаючы, каб барацьбіты за народнае шчасце больш ні дня, ні гадзіны не пакутавалі ў няволі.— Гарэзна штурхнуў локцем Клёнава.— Мы, міліцыя, «толькi» захаваем пры гэтым парадак!

А першай гадзіне ночы Фрунзе з атрадам міліцыі падышоў да варот турмы на Серпухаўскай.

Запыніліся каля высокай i шырокай жалезнай брамы. I гэтыя глухія вароты, i высозныя цагляныя сцены абапал турмы, i цёмная крэпасць з круглымі вежамі — усё было змрочнае, злавеснае, здаецца, непрыступнае. Фрунзе рашуча пастукаў у браму рукаяткай браўнінга, i неўзабаве ў браме прачынілася невялікае акенца, пыхнула скупое святло ад газавага ліхтара i пачуўся незадаволены голас:

— Хто тут?

Тут жа паказаліся побач з лямпаю рыжыя вусы, пляскаты нос.

— Адчыняй! — запатрабаваў Фрунзе.— Я— начальнік міліцыі. Вядзі да старшага дзяжурнага.

Турэмшчык, угледзеўшы яго афіцэрскую форму, паслухмяна адышоў з ліхтаром i неўзабаве адчыніў вузкія жалезныя дзверы. Фрунзе ступіў у вузкі праём, адхіліў невысокага турэмшчыка — услед за ім пачалі заходзіць i іншыя. Мусіць, усім было крыху вусцішна —трапілі ў шырозную i страшную яміну, быдцам нейкую зямную апраметную.

— Адчыняйце насцеж браму,— сказаў міліцыянерам Фрунзе, а вартавому, які стаяў побач, закамандаваў: — Вядзі ў дзяжурнае памяшканне.

Той павёў яго да яшчэ адной высокай i шырокай, але ўжо з дрэва, можа, i з дубу, брамы, акаванай жалезам, адамкнуў і, свецячы ліхтаром, падаўся ў блізкую цёмную канторку. Пастукаў. Доўга не было ніякага адказу. Пасля хтосьці заспана прабасіў:

— Ну, што там?

— Вас, ваша высокаблагароддзе, хочуць бачыць,— пачціва i, здаецца, апасліва прамовіў вартавы.

Той, чуваць было, скінуў з дзвярэй кручок, адчыніў дзверы. Пры святле ліхтара ўбачыў вартавога i чужых людзей. Наструніўся.

Фрунзе выхапіў з рук вартавога ліхтар i ледзь не папхнуў перад сабою штабс-капітана. Той, з накінутым на плечы шынялём, асцярожна адступіў.

— Вы хто? — не даў яму апамятацца Фрунзе, стаўляючы ліхтар на ненакрыты, зашмальцаваны локцямі стол.

— Я старшы дзяжурны. А вы хто?

Фрунзе назваўся. I тут жа запытаў:

— Чыталі дэкларацыю пра вызваленне палітвязняў?

— Чытаў.

— Мінскі Савет рашыў сёння ж выпусціць палітвязмяў на волю...

— Але...— замямліў той, маладжавы, васпаваты.— Я мушу далажыць начальніку турмы... А ён дома...

— Вось распараджэнне,— падаў яму паперыну Фрунзе.— 3 сённяшняга дня ваш шэф — ужо не начальнік турмы. Так што няма каму дакладваць... Па-другое, калі вы будзеце цягнуць ката за хвост, дык мы пасадзім вас самога. Ясна?

Штабс-капітан завагаўся, але калі сюды зайшло пяць-шэсць узброеных міліцыянераў, уздрыгнуў i запытаў са страхам:

— Вы цалкам усведамляеце, што робіце?

— Цалкам. Яшчэ нядаўна тыя, каго вы ахоўвалі, лічыліся дзяржаўныя злачынцы, а цяпер яны — народныя героі,— сказаў Фрунзе.— Рэвалюцыя не можа цярпець, каб народныя героі хоць хвіліну пакутавалі ў няволі... Вядзіце нас у ваша пекла, загадвайце адчыняць камеры i выпускаць пакутнікаў.

— Што за нерашучасць, ваша высокаблагароддзе?! — са здзекам прамовіў Клёнаў i рэзка тыцнуў афіцэру браўнінгам пад рабро.— А па-другое, прасіце, каб узялі вас пад ахову. Іначай тыя, каму вы ўпякліся ў косці, могуць абысціся з вамі няласкава...

— Мушу падпарадкавацца насіллю...— мармытнуў той.

...Праз паўгадзіны ўсе мінскія палітвязні выйшлі на волю. Сярод ix быў i Алесь Нямкевіч.

2.

З хронікі падзей у Мінску

за першую палову сакавіка 1917 года

4 сакавіка ўжо ўвесь горад убачыў, што няма старой паліцыі i замест яе нясе ахоўную службу народная міліцыя, уведаў, што зменена ўлада.

Гэтая вестка хутка ўляцела амаль у кожны дом, узбудзіла мінчукоў, i яны дружна вывалілі на вуліцы. Збіраліся ў вялікія гурты, распытвалі альбо расказвалі самі, што дзеецца ў сталіцы i тут, гудзелі, спявалі песні. 5 сакавіка мінчукі i салдаты таксама з раніцы былі на вуліцах, здаецца, запоўнілі ўвесь горад. Спачатку цешыліся ад узрушэння i радасці, а пасля па камандзе шустрых цывільных i вайсковых людзей з ахвотаю, з вясёлым настроем пастроіліся ў велізарную, не акінуць вокам, калону i з рэвалюцыйнымі транспарантамі, з песнямі прайшліся туды-сюды па прылеглых шырокіх вуліцах.

Каб даць выявіцца ва ўсю моц народным эмоцыям, а заадно не дазволіць ім выплеснуцца з берагоў, новая ўлада 6 сакавіка задумала хітры, нават, можна сказаць, мудры ход: наладзіла для агромністага, можа, i пад сто тысяч чалавек, натоўпу спектакль — «торжественное празднование обновления России».

Узбуджаных мінчукоў, салдатаў абачліва запрасілі на Саборную плошчу — на свядома задуманае ўрачыстае набажэнства, дзе ўсе пабылі ў адным людскім моры, адчулі еднасць i ўзнёсласць, а таксама міжволі, без ніякага прымусу «смирили» свае бунтоўныя душы i ў думках, сэрцы «присягнули» на вернасць Часоваму ўраду, «с волнением посозерцали», як камандуючы Заходнім фронтам «произвел смотр войскам новой России и произнёс строгую, патриотическую речь», пасля паслухалі «пламенные, революционные» прамовы петраградскага думца ІІІчэпкіна, мінскага гарадскога галавы i «представителей общественных организаций».

Праўда, не ўсё ішло гладка. Найперш там, на трыбуне, дзе знаходзілася вышэйшая i вайсковая эліта. Той-сёй з яе, да слова, не пускаў прамаўляць Позерна — старшыню Мінскага Савета, а таксама Скуранога, які меўся выступіць ад «імя беларускага народа». Ix угаворвалі, каб яны прамаўчалі, сваімі прамовамі не «портили торжественного праздника и радостного настроения».

Скураны ўгодліва згадзіўся не прамаўляць, не выпускаць беларускае слова на людзі, а вось Позерн упёрся i настояў, каб у такі дзень паважалі i яго, i Мінскі Савет. Выступіў i не засмуціў натоўп. Наадварот, многім спадабаўся i заваяваў павагу да сябе i Савета.

Пасля адбыўся ўнушальны ваенны парад, ён уразіў усіх «боевым духом», мощью» рускай арміі, яе лаяльнасцю да рэвалюцыі i новай улады.

Пасля ваеннага парада люд яшчэ доўга сноўдаўся па горадзе, гудзеў, спяваў песні, захоўваючы спакой i лад. Калі той-сёй спрабаваў ці праяўляць цынізм, ці падбухторыць да хаосу, гвалту i рабункаў, дык яго мігам супакойвалі агулам i турылі з вачэй.

7 сакавіка вуліцы яшчэ таксама былі шматлюдныя, але ўзбуджэнне пачало пакрыху ўжо спадаць. То тут, то там чуліся галасы, што час ужо вяртацца на заводы, фабрыкі i ва ўстановы, што «нужен уже созидательный труд». Не бачачы перашкод i не адчуваючы падагрэву страсцей, люд паволі сыходзіў з вуліц i плошчаў. Услед за паводкавым спадам зноў пачалі адкрывацца ўстановы, крамы, кінатэатры, запрацавала конка i зноў з'явіліся ў горадзе аўтатаксі.

Узбуджэнне, страсці перанесліся з вуліц у будынкі, за зачыненыя дзверы. Калі просты люд, інтэлігенцыя толькі гаманілі-разважалі пра бачанае i чутае, то ўладныя свету гэтага, палітычныя дзеячы ўзяліся за сваю работу, пачалі дбаць, каб не выпусціць ca сваіх рук ход падзей, а то i быць на чале яго.

У гэты ж дзень петраградскі пасланец, Шчэпкін, правёў назначаны пастановай парады ад 3 сакавіка агульны сход пасланцоў, выбраных да гэтага часу саюзамі, гарадскім i земскім самакіраваннем, грамадскімі i нацыянальнымі суполкамі. На гэтым сходзе абралі аператыўны орган — Гарадскі камітэт грамадскай бяспекі з дзевяці асоб. У яго ўвайшлі па аднаму чалавеку ад рускіх, польскіх i беларускіх дэлегатаў, а таксама i ад вайскоўцаў, два — ад яўрэйскіх, тры — ад Мінскага Савета (адзін з ix — Фрунзе).

Гэты Гарадскі камітэт, падуладны Часоваму ўраду, павінен быў клапаціцца пра лад у горадзе.

8 сакавіка адчувальна, а 9-га ўжо зусім Мінск суцішыўся, пачаў працаваць.

9 сакавіка пасля некалькіх перамоў i сходаў 118 бальшавікоў, меншавікоў, бундаўцаў i латышскіх сацыял-дэмакратаў сабраліся на агульны сход i на ім злучыліся ў адну трупу «без различия и национальных, и фракционных оттенков» — у Мінскую аб'яднаную арганізацыю РСДРП.

Бальшавікі, а пасля i «аб'яднанцы» паспрабавалі пасаюзіцца i з эсэрамі, некалькі разоў збіраліся разам, гаманілі, але паразумецца не змаглі. «Аб'яднанцы» вылучалі сваю праграму, эсэры — сваю.

Пачалі ўзнікаць у Мінску i іншыя легальный партыі. Да слова, свае нацыянальныя суполкі ўтварылі палякі i ўкраінцы, якія працавалі альбо служылі ў горадзе i паблізу яго. Ажывіліся розныя яўрэйскія партыі.

15 сакавіка газета «Правда» напіша: «Переворот в Минске прошел быстро и безболезненно. Минск принял все готовое. Наиболее туго воспринимала происшедшее высшая военная среда, но и ей пришлось быстро и предупредительно заявить себя сторонницей новой власти.

...Совет образовался довольно быстро. Работы масса, главным образом среди солдат Минска и фронта. С самого начала был выкинут и дружно поддержан лозунг демократической республики.

Фронт единодушно и радостно признает переворот, но осведомленность на позициях довольно слабая.

...Партийная работа только еще начинает налаживаться».

22 сакавіка змяніўся камандуючы Заходнім фронтам. Ім стаў генерал ад кавалерыі Васіль Іociфавіч Гурка — сын героя руска-турэцкай вайны 1877-1878 гадоў, які паходзіў з беларускага дваранскага роду. Каб мець штаб, а таксама ўвесь фронт пад сваім штодзённым назіркам, Часовы ўрад прыслаў сюды свайго камісара меншавіка Жданава.

3.

Таня спрытна, што амаль i не засталося следу, зацыравала каўнер яго каляровай, светла-рудой i ў клетачку кашулі, адкусіла зубамі нітку i агледзела рукавы: адзін локаць працёрся, свіціўся, a другі — ужо раней зашыты — распоўзся, i на ім была дзірка.

— I на адзін, i на другі локаць трэба латка,— прамовіла Таня i сумна зірнула на яго.

Ён цяпер сядзеў у сподняй бялізне i нецярпліва чакаў, калі яму ўдасца вырвацца з дому.

— Дык прышый! — лічы, загадаў.

Яна яшчэ больш гаротна адарыла яго сваім заўсёды цяжкім i сумным позіркам, паднялася i пайшла да куфра. Як ішла, дык ледзь не хісталася. За сёлетнюю зіму зусім схуднела, дык вунь зусім ценная, з ненатуральна тонкай шыяй i вострымі локцямі, з непрыгожа ўпалымі грудзьмі. A рукі, ногі... Ён не мог доўга пазіраць на яе мошчы, адвярнуўся i пачаў у думках падспешваць, каб яна хутчэй знайшла тыя латкі. Пасля, калі яна задоўга перабірала разнаколерныя лахманы ў мяшэчку, нецярпліва падагнаў:

— Калі ласка, скарэй!

Яна, нібы ад удару току, рэзка выпрасталася, гнеўна i з нянавісцю апякла адрачонымі, але з немалой жыццёвай сілай вачыма, здаецца, хацела шпурнуць яму пад ногі гэтую няшчасную кашулю, але неяк перамагла злосны прыліў, толькі быццам папікнула, быццам апраўдалася:

— Вечна табе ўсё гарыць! Вечна карціць табе збегчы, пакінуць мяне адну з дзецьмі!

Яго таксама апанавала раптоўная злосць, нават нянавісць: як яна не разумее яго! Але стрымаўся, не адказаў сёння ўспышкаю на ўспышку. Але Таню гэта не супакоіла. Наадварот, яго зацятае маўчанне паддало толькі ёй крыўды.

— Ну, вот куды ты гэтак спяшаешся? — раздражнёна запытала яна.

— Усё роўна ты не зразумееш i не ацэніш як след...— адварочваючы галаву, сказаў ён.

— Канечне, я дурная! — нібы зашкадавала сябе, а на самай справе пачала балюча біць яго ў сэрца.— Я ў горадзе мала бываю, з разумнымі людзьмі амаль не знаюся, газет, кніг не чытаю, навін не ведаю!.. Мой клопат — накарміць, апрануць чатырох дзяцей i цябе! Ды на тваю такую мізэрную плату, з якой няможна звесці канцы з канцамі!..— Схапіла яго кашулю i паказала яму прашмальцаваныя локці.— Ты болей пра новую кашулю думаў бы, а не...

Не дагаварыла, узяла пад паху кашулю i пачала зноў корпацца ў мяшочку.

— Божа, мой божа!—гаварыла ўжо сама сабе.— Што за чалавек?! Усё ён некуды лезе, усё хоча перайначыць!.. I каб што якое меў з гэтага! Hi кропелькі ж, ні дробачкі! Па носе даюць, страшаць, пасадзілі былі — не, нічога не навучыла, лезе i лезе на ражон!..

— Цяпер — іншы час, цяпер нельга спаць у шапку...— прамовіў.

— А чаму Муху новага часу няма i спаць можна? — запытала з папрокам. I сама тут жа адказала: — Бо чалавек разумны, асцярожны, на ражон не лезе...

— Цяпер i ён палітыкуе...

— Яму можна i палітыкаваць... Яго жонка не пакутуе, дзе лусту хлеба ўзяць альбо...— махнула рукою.— А! Што з пустога ў парожняе пераліваць! Ca сваёю планідаю нарадзіўся, са сваёю планідаю i памрэш!.. Мучышся сам i мучыш заадно нас...

— А раптам з мукі будзе мука!..— усміхнуўся.— А раптам з гразі трапіў у князі!

Яна нічога не адказала, толькі цяжка ўздыхнула і, які ўжо раз за жыццё скарыўшыся, пачала латаць рукавы кашулі.

Пасля таксама моўчкі ды з цяжкім уздыханнем назірала, як ён нацягваў гэтую кашулю i хваліў, што яна яшчэ «спраўная», як апранаў старое, з вышмальцаванай i парванай падкладкай паліто, начэпліваў выпацелы па краях чорны злямчаны капялюш.

Як заўсёды, на дварэ пачаў супакойвацца, адганяць згрызоты i назапашваць добры настрой, веру ва ўсё лепшае. Праўда, цяпер не зусім спрыяла надвор'е: неба было нізкае, шэрае i сырое, адным словам, цяжкае i гнятлівае, снег рыхліўся, хлюпаў пад нагамі, а то i ногі глыбока правальваліся ў яго i траплялі ў талую ваду.

Васілевіч шпарка пашыбаваў у горад. На Мухаву кватэру, дзе цяпер, апроч гаспадара, павінен быць i Алесь Нямкевіч. Хутка ён i трапіў туды. У Мухаў кабінет, дзе Муха i Нямкевіч сядзелі ўдвух i чыталі новыя газеты.

— Здароў,— паціснуў яму руку Муха, з іранічнаю ўсмешкаю акідваючы яго з ног да галавы.— Ці не гнаўся хто за табою?

— Сам так бег,— адказаў ён, выціраючы далонню пот з ілба,— Вот,— дастаў з кішэні пінжака канверт з лістом i падаў Муху.

Пакуль той спакойна даставаў ліст i чытаў яго, Васілевіч у гэты час пачаў тлумачыць Нямкевічу, які цяпер быў у прыстойных, здаецца, ранейшых Мухавых штанах i белай кашулі, i сачыў за ім пільна, але спакойна, без насмешкі:

— Ліст з Петраграда. Ад Кужэльнага. Ён піша, што яны, «шчырыя беларусы», правялі ў цырку «Мадэрн» вялікі мітынг. На ім было звыш паўтары тысячы нашых землякоў — рабочых i салдатаў. На гэтым мітынгу яны вылучылі ідэю вызвалення роднага кута ад германскіх акупантаў i яго нацыянальнага самавызначэння. Ix цёпла падтрымалі. Адразу пасля мітынгу, паведамляе Кужэльны, 50 чалавек уступілі ў Беларускую сацыялістычную грамаду. Кужэльны паслаў звестку пра гэта ва ўсе расійскія гарады, дзе цяпер шмат беларусаў [[9]], а таксама вось піша i нам, заклікае, каб мы тэрмінова адрадзілі тут грамаду i ўтварылі яе Мінскі камітэт...

— Дык —што?! — усміхнуўся Муха, які i ліст чытаў, i заадно добра чуў, што гаварыў ён.— Хочаш як былы грамадовец трапіць у лідэры?

— Лідэрам можам абраць i цябе...— не зважаючы на кпін, адказаў ён.— Цяпер галоўнае не тое, каму быць лідэрам. Галоўнае — сапраўды тэрмінова сабраць нашых сяброў: i былых членаў грамады, i тых, хто не быў ні ў якіх партыях, адрадзіць нашу партыю i пачаць рабіць штосьці дзелавое... Усе ўжо тут аб'ядналіся ў свае партыі, вылучылі праграмы i рэкламуюць ix, а мы, мясцовыя, чагосьці ўсё марудзім, топчамся на адным месцы...

— Што ж, ты маеш рацыю...— ужо без насмешкі прамовіў Муха, аддаючы яму канверт.—Дык давай, дзялуй! Як былы член, давай, кідай кліч! Як, Алесь? — зірнуў на худога, з вялікімі залысінамі Нямкевіча.— Падтрымаем?

— Ды трэба,— нешматслоўна адказаў той.

— На калі клічаш? — запытаў Муха ў Васілевіча.

— Давайце заўтра збяромся,— адказаў задаволена ён.— Адновімся, пагаворым пра праграму, выберам камітэт.

— Давай,— згадзіўся, а заадно i натхніў Муха.— Сапраўды, час варушыцца, змагацца за сваё...

4.

Праз дзень Васілевіча, Муху, Шуляка, Белякову i Нямкевіча — тых, хто ўвайшоў у Мінскі камітэт БСГ — нечакана паклікаў да сябе пан Скураны.

Пад вечар яны i падышлі да яго палаца на паўднёва-заходняй гарадской ускраіне. Гэты палац быў звычайны цагляны дом на два паверхі, толькі пасярод яго выпіраў незвычайны — высокі, таксама на два паверхі, на чатырох круглых калонах, з востраю стрэшкаю выступ-фасад. Па абодва бакі фасада было па шэсць акон: тры — на першым паверсе, тры — на другім.

Палац быў абгароджаны высокімі цаглянымі слупамі, наверсе якіх былі цэментовыя шары, i жалезным, зверху завостраным частаколам; уздоўж вуліцы за гэтаю агароджаю высіліся старыя ліпы — цяпер, у слоту, голыя, чорныя, сумныя.

Дзверы ім адчыніў пакаёвы. Пажылы, лысы дзядзька амаль у вясковым уборы — у хромавых ботах, чорным паўгаліфэ, белай вышыванай кашулі, падперазаны поясам.

— Добры дзень, спадары,— павітаў ix па-беларуску, памог распрануцца, павесіў іхнія паліто ў дубовую шафу, умураваную ў сцяну. Пасля запрасіў падняцца на другі паверх.

Яны — ведама ж, усе сялянскія дзеці — трохі камлюкавата рушылі па доўгім зялёным панскім ходніку, прыціснутым па краях да выгібаў лесвіцы бліскучай меднай выгінастай стужкай. Ішлі i разглядалі на сценах шматлікія сапраўдныя карціны, а таксама i рэпрадукцыі з ix. Лічы, усё было работаю даўнейшых тутэйшых мастакоў альбо жывапісам замежных творцаў на матывы гісторыі Вялікага княства Літоўскага, партрэты яго вядомых людзей.

На другім паверсе яны мінулі, мусіць, гасцёўню, а пасля — вялікую залу i трапілі ў даволі прасторны пакой, складзены з тоўстых пачышчаных, а пасля памазаных лакам сасновых круглякоў, з падлогаю i са столлю з шырокіх дошак, з бэлькамі, з масіўным стаяком, наперадзе якога красаваўся высот, ледзь не ў рост чалавека, спрытна выкладзены з чырвона-рудой цэглы камін. На сподзе яго была клетка з жалезных дратоў, a ў ёй гарэлі, аж гулі, невялікія паленцы. Паблізу каміна, у драўлянай скрыначцы, ляжалі паленцы ў запас — асінавыя, сухія, спрытненькія, адно да аднаго. Тут жа, каля скрыначкі, стаяў гаспадар з доўгімі абцугамі — падпраўляць паленцы i вуголле ў палаючай клетцы. Як i пакаёвы, сёння i гаспадар апрануўся па-вясковаму. Быў у ботах, вышыванай кашулі, падперазаны прыгожым поясам з файнымі кутасікамі на канцах.

Скураны шустра павесіў на высакаватую вешалку абцугі і, лагодна ўсміхаючыся, пайшоў ім насустрач, кожнаму ўчэпіста зазіраючы ў вочы. Пасля, калі таксама прысеў, пільна агледзеў кожнага па чарзе. Нібы зазіраў у душу. Перакінуўся словам-другім пра надвор'е, пра настрой, а пасля запытаў з жартам:

— Дык што, э-э, спадары, рэвалюцыя ўляглася?

Хітры Муха, ведаючы гаспадароў кансерватызм, падтакнуў:

— Уляглася, дзядзька Рыгор. I ўдала, хораша.

Скураны паблажліва ўсміхнуўся i ўталопіў позірк у Васілевіча, ведаючы таго эмацыянальны i нецярплівы характар.

— I вы, грамадоўскі лідэр, так лічыце? — запытаў.

— Не,— шчыра прызнаўся той,— Я лічу: пакуль што адбылася толькі змена каравула... Вялікіх пераўтварэнняў яшчэ няма...

— Але ж вы, э-э, у сваёй расклеенай па горадзе заяве ўхвалілі Часовы ўрад...

— А хто выступіў супраць яго? — адпарыраваў Васілевіч.

У гэтую хвіліну адчыніліся дзверы — у пакой зайшоў хлапчук-падлетак. Таксама, як i гаспадар ды яго пакаёвы, у боціках i белай вышыванай кашулі. Убачыў ix, сумеўся.

— Ну што, Янка? — запытаў яго Скураны.

— Выбачайце,— зусім нечакана для ўсіх загаварыў па-беларуску маладзенькі госць.— Я хацеў запытаць у цябе, тата: што такое псіхалагічная проза?

— Пазней, э-э, патлумачу, сын,— прамовіў гаспадар.— А цяпер мне трэба, э-э, пагаварыць з дзядзямі...

— Выбачайце,— прамовіў ветлівы хлопчык i выйшаў з пакоя.

— Дзякаваць богу, э-э, мне, спадары, удалося выхаваць дзяцей у патрэбным духу,— пахваліўся Скураны.— А то звычайна як у нашых, нават вясковых, інтэлігентаў бывае? Сам выб'ецца ў людзі, любіць, шануе сваё роднае, але ці жонку возьме нетутэйшую, ці дзяцей па-свойму не вучыць — дык на ім адным усё наша i абрываецца... А няможна, э-э, нават пагібельна, каб перарэзвалася пупавіна.

Шуляк i Нямкевіч былі яшчэ халасцякі, дык выслухалі ўсё гэта з павагаю, а Муха, Белякова ды Васілевіч, сямейнікі, крыху сумеліся, бо не дабіліся таго, чаго дабіўся гаспадар.

Той адчуў гэта. Пераможна паназіраў за ўсімі, а пасля, нібы забыўшыся, што Васілевіч не адказаў яму, як убачыў Нямкевіч, непрыкметна для астатніх націснуў кнопку на стале. Тут жа зайшоў сюды знаёмы пажылы пакаёвы.

— Дай, э-э, братка, нам па чарцы,— крактануў Скураны.

Пакаёвы паслухмяна хітнуў галавой, выйшаў i неўзабаве прынёс пляшку гарэлкі, а таксама сала, агуркі, хлеб.

— Хоць цяпер сухі закон, спадары, але давайце возьмем па кроплі,— падняў чарку Скураны.— Э-э, за перамены!

Стукнуліся, апаражнілі чаркі.

— Ах, смачна! — крактануў гаспадар.— Якая там забарона! Якое жыццё без такога цуду! Раз чалавецтва вынайшла гэткую ўцеху, асмакавалася, дык ужо не адмовіцца ад такой спакусы. Калі няможна цешыцца адкрыта, дык будзе ўжываць пад коўдраю...

Пазней, калі паперакідваліся рэплікамі, жартамi, апаражнілі пляшку i закусілі, а пакаёвы прыбраў стол, Скураны абвёў усіх, здаецца, зусім цвярозым позіркам (Алесь ахмялеў, a Васілевіч дык i добра ўпіўся ад трох невялічкіх чарак).

— Ну што, лідэр? — Скураны прыплюшчыў вочы на Васілевіча.— Як думаеце весці рэй?

— Давайце параімся,— адказаў той. Лізнуў языком ніжнюю губу (абы крыху выпіў, дык не можа адкараскацца ад такога жэсту).— Петраградскі Савет, таксама Часовы ўрад тое-сёе намякнулі пра нацыянальнае пытанне, тое-сёе падакляравалі, але... перамен няма...

— Ну, чаму так, з-э, спадар Сымон? — не згадзіўся Скураны.— Ужо тое, што Самойленка паслухаў мяне, запрасіў i нас, э-э, беларусаў, на ўстаноўчы сход, вылучыў спадара Шуляка ў Гарадскі камітэт, а таксама ўзяў яго памочнікам — гэта ўжо нямала... Гэта — ужо, адчуйце, вялікае дасягненне Часовага ўрада. Мінскі Савет, скажам, у свой выканком не выбраў ніводнага нашага земляка.

— Мы лічым: Часовы ўрад i падначаленыя яму тутэйшыя органы зрабілі яшчэ толькі першы крок да нас...— прамовіў Васілевіч.

— А чаго вы хочаце большага? Ды цяпер!

— Мы лічым, што нам трэба самім дбаць пра сябе...

— Вы, можа, э-э, намагаецеся дабіцца незалежнасці? — ухмыльнуўся Скураны.

— А чаму не паставіць так пытанне?

Скураны яшчэ болей здзекліва ўхмыльнуўся. Ну i ну, маўляў! Дзівакі i гарачыя галовы!

— Я перасцерагаў вас i перасцерагаю, спадары: выношвайма ідэю незалежнасці, але пра гэта нідзе i нікому чужому ні слова! Самае вялікае давайма ўслых гаварыць толькі пра аўтаномію... Іначай — з'ядуць жыўцом. I не зморшчацца. Я гэта гаварыў i гавару сваім былым сябрам-аўтанамістам, а цяпер — калегам па партыі народных сацыялістаў... Заклікаю, паўтару, да абачлівасці i вас...

— Што ж,— сказаў Васілевіч,— Паклічам нашых прыяцеляў на з'езд i параімся з імі. А з'езд мы рашылі склікаць на дваццаць пятае.

— На гуканне вясны...— усміхнуўся Муха. Можа, i дзеля таго, каб змякчыць напружанне паміж Васілевічам i гаспадаром.

— Дык будзеце шумець альбо нават i скандаліць? — запытаў Скураны. Зірнуў Васілевічу ў вочы дапытліва, хітра i, здаецца, з раўнівасцю.— Будзеце вылучаць ранейшыя свае тэзісы: «аўтаномію», «выбарнасць чыноўнікаў», «ураўняльнае землекарыстанне разам ca скасаваннем права асабістай зямельнай маёмасці», «усестаронняе сябраванне i таварыствы»?

— Мы, кажу ж, праграмы не мянялі...— прамовіў Васілевіч.

— Але ж гэтыя тэзісы нават i цяпер вельмі сацыялістычныя...— схмурыўся Скураны.— Вылучаць ix, далібог, не разумна...

— Яшчэ ёсць час да сходу, дык параімся...

— З кім? — ухмыльнуўся Скураны.— З віленцамі? З неабачлівым Стасем Лысковічам? З яго пранямецкім камітэтам?

— З віленцамі ў нас няма моста,— спакойна адказаў Васілевіч.— Мы параімся з тымі нашымі, хто цяпер жыве ў Маскве, Кіеве, Казані, Тамбове, Калузе.

— А там з кім раіцца? — зноў напаў Скураны.— З Бурбісам? З Цішкам Гартным? З Чарвяковым? Ці з Кужэльным? — I, не даючы Васілевічу адказаць, хмыкнуў:— Э-э, знайшлі дзеячаў! Бурбіс, хоць i адзін з заснавальнікаў вашай БСГ, даўно ўжо адышоў ад нашага руху, Цішка Гартны... Ну, мякка кажучы, сярэдняй рукі літаратар ды i сацыял-дэмакрат, Чарвякоў — зялёны яшчэ, а Кужэльны — эсэр — завельмі амбітны, неабачлівы.

— Дык што вы параіце нам? — запытаў Васілевіч.

— Я параю найперш адно: не трэба гарачыцца! Пакуль што ўсё ідзе добра. Дык давайце крочыць у нагу з часам, лішне не вытыркацца.

— Вы, як я разумею, нават супраць нашага з'езда? — здзівіўся Васілевіч.

— Я не супраць з'езда, я супраць неабачлівасці, гарачкі. Урэшце не забывайма: на нашай зямлі фронт, два раз'юшаныя мядзведзі...

— Мядзведзям таксама нявыкрутка...— перапыніў Васілевіч.

— У ix — адно, a ў нас — іншае. Мы ледзь-ледзь ступім не так — Петраград аб'явіць усе нашы помыслы пра волю здрадаю, гульнёю з кайзерам,— пастрашыў Скураны.— Паверце: Петраград ніколі, паўтару, ніколі не дазволіць нам самавызначыцца, мець самастойнасць...

— Дык што — нам i цяпер не рыпацца? — наступаў Васілевіч.— Мірыцца з парабкоўскім лёсам?

— Перачакаем мітрэнгу — штосьці новае ўбачым...

— Асабіста я не веру ў нечыю міласць...— прамовіў Шуляк.— Пра сябе трэба дбаць самім!

— А хто нам паможа? — рэзка запытаў Скураны.— Менск? Яго вярховіца? Просты люд? Не, не спадзявайцеся на вялікую помач! Напомню, які наш Менск. Па перапісе 1897 года ў ім жыло крыху болей 80 тысяч чалавек. З ix каля 47 тысяч — яўрэі, звыш 15 тысяч — рускія, звыш 10 тысяч — палякі. Нас, беларусаў, было толькі каля 9 тысяч. Цяпер сітуацыя, канечне, крыху іншая, але ўсё роўна, э-э, спадары, апірышча наша тут слабое... I такія амаль усе нашы гарады (апрача Магілёва, дзе нашага люду за 30 працэнтаў). Як вы i самі ведаеце, амаль увесь наш люд у вёсках. Але які паплечнік у палітыцы веска? Ды цяпер?! Ды нам?!

Скураны закрактаў, падняўся — здаецца, не зусім далікатна падаў знак: усё, «спадары», хопіць, пагаварылі. Я вам усё сказаў, а вы думайце. Калі яны, падзякаваўшы за пачастунак i сустрэчу, пачалі збірацца адыходзіць, то ён ix нават дзеля прыліку не затрымліваў.

Як апынуліся на цёмнай вуліцы, дык Васілевіч абурыўся:

— Стары ліс!

— Баіцца ўсякай рызыкі,— дадаў Шуляк.— Калі яму i цяпер добра — дык давайце i ўсе задаволімся тым маленечкім, што далі альбо яшчэ дакляруюць!

— Дарэмна мы сюды прыходзілі,— прамовіла Белякова.— Сыты галоднаму ніколі не спагадае.

— Не, калегі,—не згадзіўся Муха —Нам не трэба дражніць яго. Варта шукаць згоды, завабліваць на свой бок. Усё ж ён вядомы, уладны, багаты, мае вялікія сувязі i тут, i ў Петраградзе... А мы хто? Шчырыя, дзёрзкія, але галякі, адзіночкі. Мы нават не можам паклікаць на помач нашых паэтаў: Цётка памерла, а Купала, Колас, Багдановіч недзе па свеце... Хочаш ці не хочаш, а трэба трымацца за таго, хто мае моц...

Мухава дыпламатыя, здаецца, калі не пераканала ўсіх, то супакоіла. Нават Васілевіч i Шуляк не аспрэчвалі яе.

Неўзабаве яны разышліся. Нямкевіч застаўся з Мухам — усе гэтыя, пасля вызвалення з турмы, дні жыў у яго кватэры.

— Ну, што думаеш пра Скуранога, маўчун? — запытаў Муха.

— Скураны Скураным...— прамовіў Нямкевіч.— Я цяпер думаю пра іншае—пра наш вясковы люд. Калі амаль усе нашы гарады, як кажа Скураны, чужародныя, то вясковы люд, лічы, наш. Але да чаго ён цяпер ідзе? Да смерці? Ці да ўваскрасення? Зможам мы сабраць яго апошнюю сілу, мару, веру i надзею альбо не здолеем? Зразумее, падтрымае ён ці застанецца глухі?

— Ты зришь в корень! — ухмыльнуўся Муха.— Я, скажу табе шчыра, сумняваюся... Але... Не хачу быць у баку ад вас...

— Паглядзім,— сказаў Нямкевіч.— Цяпер не толькі лепшым сынам, але i ўсяму люду прыйшоў час сказаць сваё слова...

— Можна, браце, i так экзаменаваць,— прамовіў Муха, тулячыся ў сваё цёплае паліто,— але адказу можа i не быць... Як у таго вашага Гаспадара-каменя...

— Але ж, выходзіць, i камень мае іскры...— усміхнуўся Алесь (ён на днях расказаў Муху, як i сам перад сваім судом хадзіў на сустрэчу з Гаспадаром-каменем).

— ...калі моцна ўдарыць па ім...— дадаў Муха.

— Ды царызм, вайна ўдарылі ж як след...— прамовіў Нямкевіч.— А рэвалюцыя выкрасіла агонь i надзею...

— Ты думаеш? — ухмыльнуўся Муха.— Рэвалюцыя была восем дзён, а вось размоў пра яе, здаецца, будзе шмат... Як тое некаму i трэба...

5.

Алесь Нямкевіч дабраўся ў Янкавіны вельмі ўдала. У Стоўбцы прыехаў на цягніку, пяшком прайшоў мястэчка, а на выхадзе з яго на стаўбцоўска-кляцішчанскі шлях удала падсеў на сані да чужога, але спагаднага дзядзькі i даехаў з ім аж да Шашкоў, a ў Шашках нечакана прыладкаваўся да вайскоўцаў-медыкаў i на іхнім аўтамабілі як пан прыкаціў да самай сваёй хаты.

Сёння болей, як раней, хваляваўся пры сустрэчы з роднай вёскай — надта пры першым жа позірку на дарагі сэрцу i ў той жа час ненавісны Кацярынін высокі, накрыты белай бляхай дом i на сваю, як здалося, яшчэ болей аселую хату.

Ён саскочыў з кузава аўтамабіля на рыхлаваты снежны дол; малады прапаршчык, а таксама міласэрныя сестры памахалі яму рукамі на развітанне; аўтамабіль крануўся, паехаў у Налібакі; Алесь застаўся адзін — адзін са сваімі Янкавінамі, якія любіў, за якія пацярпеў, але якія, можа, пра яго ўжо забыліся.

У іхнім двары нікога не было; людзі — поўная («Цяжарная,— падумаў ён,— i можа, ужо другім альбо нават трэцім дзіцем»), у валёнках i кажушку Зося i таўсматы, пацяжэлы за апошнія гады Віця — стаялі ў суседавым дворышчы. Паілі каля студні каровы. Алесь махнуў ім рукой на прывітанне, пачакаў, пакуль яны адкажуць, і, ускінуўшы пляцак, падаўся ў сваю браму. Скіроўваючы позірк на акно, убачыў: вось прыпаў да шыбіны малады твар, тут жа знік —відаць, сястра (а гэта была якраз яна) сказала пра яго тым, хто быў у хаце, i пабегла. Сапраўды, пачулася, як ляпнулі дзверы ў сенцах, пасля паказалася i яна сама — высакаватая, у доўгай чорнай спадніцы i белай цеснаватай, асабліва на грудзях, блузцы. Паперадзе гойдалася доўгая i тоўстая чарнявая каса.

Сустракаў з усмешкаю, бачачы паўраскрыты рот з маладымі белымі зубамі, кірпаваты нос i чарнявыя густыя бровы. Не падлетак ужо, а сталая дзяўчына.

— Алеська! — падскочыла, абшчапіла шыю дужымі рукамі.

Ён, чуючы, як утрапёна тахкае сэрца, пагладзіў сястру па плечуках, як заўсёды, стараючыся не зачапіць горбік. Калі ж яна адхінулася, зірнула на яго, то маладыя сакаўныя губы яе былі ў гэтую хвіліну плаксіва скрыўленыя.

— А мы цябе i не чакалі,— вінавата прызналася яна.— Табе ж яшчэ месяц сядзець. Думалі: вернешся пасля вялікадня.

— Я заўсёды вяртаюся нечакана...— пажартаваў, бачачы, што паказалася з-за вугла хаты i трушком спяшаецца да яго зусім маленькая, сагнутая, з выцвілымі вачыма маці, выціраючы падолам доўгага фартуха слёзы на шчацэ.

— Такі i праўда гэта ты, Алеська,— усцешана прамовіла, акідваючы позіркам чужыя на ім паліто i капялюш. Спачатку, як чужому, падала руку, а пасля пацалавала тры разы.

Вось выйшаў схуднелы, нават усохлы бацька (у кажушку-безрукаўцы, без шапкі, зусім лысы) i з ім узмужэлы, высокі ды станісты, але зарана пасівелы на скронях Янка. Калі ціснуў бацькаву слабую руку, дык аж здзівіўся: раней бацька быў строгі, раўнаважны, яго не легка было падбіць на слабасць, а вось цяпер расчуліўся, аж да слёз у таксама выцвілых, няяснага колеру вачах. Янка ўсміхаўся, але не па-хлапчукоўску, як раней, тры гады назад, а па-сталаму ўжо, як чалавек, які пабачыў ужо i свету, i ліха добра ведае, што такое зварот блуднага сына ў роднае прыстанішча.

— Дык, кажаце, не чакалі? — усміхнуўся Алесь — Ці, можа, яшчэ не ведаеце, што скінулі цара i ў Расіі ўжо новы ўрад?

— Чаму не, сынок, чулі,— адказала маці, шамкаючы: стала ўжо, лічы, бяззубая.— Салдаты-пастаяльцы сказалі.

— Ну, хадзем у хату, а то пасталі на дварэ...— апамятаўся, праявіў сваю былую цвярозасць бацька.

У хаце, як i раней, Алесь убачыў i ўсё знаёмае, i разам з тым штосьці было новае — не, не столькі здзіўлялі саламяныя кулі ў куце хаты, a ўражваў нейкі просты, але мудры сялянскі лад, спакой, што перамагаў мітуслівасць, дробязнасць.

— Мусіць, дзіва табе, што гэтак у хаце...— нібы апраўдалася маці.— Раней было чысценька, а цяпер, бачыш, вот як. Чужых людзей, пастаяльцаў, далі, дык вот i натоптваюць...

— Ды не, мама,— здымаючы капялюш, збянтэжыўся ён, што яго лічаць за нейкага ўжо гарадскога пана.— Не верыцца, што я зноў дома, бачу вас, хату, усё знаёмае...

— Ды неяк неспадзявана ты вярнуўся,— сказала маці.— Нічога ж не пісаў— i вот дома...

— Новыя ўлады вызвалілі,— патлумачыў ён, сеў у паліто на покуце, трымаючы ў руках капялюш.— Праўда, мяне яшчэ раней, да дазволу Часовага ўрада выпусцілі самі мінчукі. I, ведаеце, хто адчыняў маю камеру? Шлёмаў Фоля. Кінуўся да мяне, трасе рукі, цалуе i шэпча: «Толькі вы, Аляксандр Іванавіч, не называйце мяне Фолем. Я цяпер Фелікс Шломскі...»

— А Шлёма кажа: не ведаю, дзе мой Фоля. Як у ваду боўтнуў...— падаў голас бацька. Таксама сеў, на другі бок стала.

— З рэвалюцыянерамі яго Фоля. З бальшавікамі.

— Ох, гэтыя рэвалюцыянеры! — хітнуў, лічы, ужо спрэс лысай галавою бацька.— Паднялі люд i не толькі старых міністраў, але самога цара сагналі!.. Хто мог паверыць, што гэтакае можа быць! Каб нашы дзяды падняліся з таго свету, дык не паверылі б у гэта, аж...— Зірнуў з запытаннем.— Ці, можа, усё гэта толькі да пары да часу?

— Цар, канечне, не хоча траціць уладу,— адказаў Алесь.— I Часовы ўрад нешта тайнае замышляе, бо хоча, кажуць, выратаваць яго, адправіць на нейкі час у Англію. Але Петраградскі Савет загадаў арыштаваць Мікалая i пасадзіць у крэпасць.

— Што ты кажаш? — здзівіўся бацька.— Цара — за краты?

— Садзіў нас, а цяпер няхай пасядзіць сам...

— Які ты худзенькі, сыночак, — села на лаве пры акне маці, сашчапіла рукі.— Вочы, шчокі запалі, валасы павыпадалі. Скора, як i бацька, злысееш. Бацька ж стары ўжо, а ты ж яшчэ малады...

— Самае важнае — жывы, мама,— усміхнуўся, бачачы, што з жаласцю, стоячы каля пліты, пазірае на яго i Кастуся, нервова мне рукамі касу.— Як кажуць? Мяса нарасце, абы косці былі. Душу тапталі, мардавалі, a косці цэлыя ж...

— А што — білі, сыночак?

— Kaгo i білі,— ухіліста адказаў.— Але цяпер няма цара, дык няма i турмаў, паліцыі, жандараў, ахранкі. Пагнаў народ. Вымеў як мятлою. Цяпер лад трымае сам народ. Міліцыя. З рабочых, з салдатаў. Да слова, сын нашага Сцяпана Чорнага, Пятрусь, у мінскай міліцыі.

— Глядзі ты! — здзівіўся бацька.— Вот табе i Чорны! Здолеў не толькі братавай дзіця прыстарацца! У рэвалюцыянеры дапаў!

— Прывёз свежых газет, дык чытайце, што ў Петраградзе i ў нас тут, у Мінску i краі, робіцца,— прамовіў Алесь, развязаў пляцак i дастаў кіпу згорнутых газет — петраградскія i мінскія «Известия», «Вестник Временного правительства», «Минский голос».

— A ці пішуць што пра вайну? — з прагаю пазіраючы на газеты, запытаў бацька. Устаў, узяў з-за абразіка акуляры з адною дужкаю i з суравою ніткай замест другой дужкі. Начапіў ix на нос.— Будуць яшчэ ваяваць альбо пачнуць ужо мірыцца, разыходзіцца?

— Яшчэ ні слова няма пра гэта.

— Дык чаго яны вады ў рот панабіралі? — абурыўся бацька, чытаючы загаловак першай газеты, што была верхняй у скрутку.— Ці яшчэ самі не ведаюць, ці хочуць яшчэ болей мардаваць народ?

— Не ведаю, тата.

— Мне здаецца, што новая ўлада павінна была якраз пра гэта першае слова сказаць. Пра тое, што ўсім найбольш баліць, абрыдла.

Маці цяжка ўздыхнула i, не замінаючы, каб мужчыны «папалітыкавалі», пагаварылі пра жыццё-быццё, падалася да печы — даваць сыну есці.

— Ты вот кажаш, што i Пятрусь Чорны там, у Мінску, рэвалюцыянерыць,— сказаў бацька, акідваючы позіркам вялікія пафасныя загалоўкі ў газеце.— Пятрусь малады, гарачы ды яшчэ, можа, да людзей такіх прыбіўся, дык у паліціку пайшоў, а вот тут перад марцам яго дзядзькі, Міхайла i Пятро, тэж забунтавалі. Пабіліся з салдатамі i афіцэрам, калі тыя сена, авёс у вёсцы бралі для арміі. Дык Чорных тыя вайскоўцы забралі, кажуць, у халоднай патрымалі, а потым, як цара скінулі, адпусцілі. Пятро зухам вярнуўся, хваліцца, што пабаяліся, не ўскуралі, a Міхайла шынель, порткі вайсковыя ўкраў, прынёс дадому i тэж певуном ходзіць. Хоць храбрыцца няма чаго. Калі ехаў, дык, можа, бачыў: няма сена, дык i Сцяпан, i Пятро салому са страхі здзіраюць, на сечку рэжуць... I мы, мусіць, да вясны не дацягнем, тэж, калі не пазычыць Пётрык, будзем страху растрыбушваць...

— На свеце мітрэнга, кроў льецца, бунтэ ўсякія, а тут у нас ліха на ліху, сынок,— зноў уздыхнула маці, дастаўшы з печы саганчык.— I людзі памяняліся, як падурэлі...

Кастуся падміргнула Алесю, а пасля прыклала рукі абапал рота i, каб не пачула маці, ціхенька сказала:

— Зараз пачне маладых кабет бэсціць...

Бацька i ўбачыў, i пачуў, як павялася дачка i што сказала, зморшчыўся. З незадавальненнем. На свавольніцу-любіміцу.

— Надта ж маладыя кабеты паводзяцца блага...— сапраўды так, як i казала Кастуся, паскардзілася маці.— Як на які злом галавы. Гэтулькі гора, бяды, ліха на ліху, а яны... Шалеюць, як перад канцом свету... Наша ж Ядзя гэтак нас перад усімі людзьмі асаромела... Наказакавалася, нагулялася....

— Гіполю напісалі пра гэта? — запытаў Алесь пахмурна.

— А чаго будзем таіцца? — нечакана зазлавала маці. Алесь аж не паверыў, што яна, звычайна мяккая, можа быць i гэтакая незычлівая.— Хай ведае, якая яго жоначка... Ён на чужыне гаруе, дзецям, ёй капеечку да капеечкі збірае на зямлю, на хату, а яна, сволач, любошчы шукае...

Алесь наструніўся: маці зараз абзаве кепскім словам i яго каханку, Кацярыну. Ды маці, амаль непісьменная, але разумная, абачлівая, не пасыпала соль на яго сардэчныя пакуты i раны...

Салдаты-пастаяльцы, уведаўшы, што вярнуўся яшчэ адзін гаспадароў сын, разышліся па іншых хатах.

Увечар, калі бацька i Янка начыталіся газет (Янка ўведаў навіны i маўчаў, а бацька, урэшце адкладаючы газету, сказаў з вышыні сваіх гадоў: «Хораша пра салодкае пішуць, толькі ці стануць калі гэтыя словы цукрам?!»). Як ухадзіліся па гаспадарцы i запалілі лучыну на камінку, пачалі заходзіць у хату вяскоўцы. Праз колькі гадзін усе ведалі, што ён вярнуўся.

Каб пачуць навіны, а заадно i аблягчыць душу гутаркаю, першы прытупаў састарэлы, са скрыўленым ротам (пасля хваробы) сусед, Пётрык Гарбацэвіч, за ім завітаў родны дзядзька, Стась Нямкевіч, а пасля гуртам укуліліся Чорныя. Доўгі, апрануты ва ўсё вайсковае Міхайла, высокія i абодва худыя, скура ды косці, Сцяпан i Пятро, сярэдняга росту, таўсматы Юзік, а таксама Сцяпанаў сын, аднаногі Кірыла. Старыя Чорныя зусім уцыганелі: асабліва ўцямнеўся ў кожнага твар, святлей блішчэлі іхнія бялкі вачэй ды зубы.

Сцяпан, Юзік, Кірыла павіталіся з Алесем паважна, моўчкі.

— Які ты, браце, белы, гарацкі! — здзівіўся Пятро, ціснучы руку.—Як з-пад зямлі!

— Ну як, Іванавіч, у цюрме? — папытаў Міхайла, які ў свой час таксама сядзеў. За крадзеж каня.— Мёд i піраге?

— Мёд i пірагі,— усміхнуўся Алесь, адчуваючы, што Міхайла хоча нібы параўняцца — маўляў, мы ж з табой адну кашу елі, адны знявагі цярпелі.— Вы ж, кажуць, зноў ледзь не селі?

— Можа, i сеў бы, каб цара не скінулі...— «па-геройску» пахваліўся Міхайла.— Завялі ў часць, увапхнулі ў халодную, дапыталі, патрэслі перад носам кулаком — i выпусцілі як міленькія... Яму,— кіўнуў на Пятра,— праўда, надавалі аплявушын ды кухталёў. Бо гарачыўся звыш меры, на армію абышто плёў. «Не ваяке, не героі вы,— крычаў,— абіралы...»

— А табе рэбры не лічылі? — скідаючы вушанку ды расшпільваючы нявыдублены, некалі белы, а цяпер ушчэнт зашмальцаваны кажух, агрызнуўся той.— Сам чуў, як ты спачатку вішчэў, як ушчэмленае ў плот парася, а потым прасіўся, рукі цалаваў...

— Ваяваць не могуць, a стаўчы цывільнага слабога чалавека ўмеюць...— сказаў толькі Міхайла на свае новыя арыштанцкія прыгоды. А пасля сеў на лаве, павярнуўся да Алеся i запытаў, як знаўца ў знаўцы: — Дык які ты, Іванавіч, меў рэжым?

— От не дуры чалавеку галаву, таўчы цябе камары! — не выцерпеў, абарваў брата Сцяпан.— Што ты раўняешся! Ты за адно сядзеў, а ён — за другое...

— Не сяроўна?

— Не сяроўна. Ты, таўчы цябе камары, за бруднае кару адбываў, а чалавек пакутаваў за чыстае, за паліцічаскае...

— Першы раз, калі ўзялі, я някемлівы быў,— не зважаючы на братавы папрокі, пачаў расказваць пра сваё на самай справе заганнае, але для яго нібы геройскае Міхайла.— Згрэблі, патрымалі пад замком i пад вартаю, прыстрашылі, абманулі («Прызнаешся, дык даруем») — ну я i вылажыў усё, як на споведзі. Дык i засудзілі дурня. Другі раз, як сцэпалі, завялі ў стан, я ўжо стрэлены верабей быў. Давай на следстве ўрадніку плясці кашале. «Я,— кажу,— далібог, у хлеў не лез i каня не краў. Ішоў у гэтай Хатоўцы па цёмнай i вузкай вуліцы, i вось пасярод яе ляжыць, як калода, гэты конь. Не абысці, не пераступіць. Ну я, ясна, пералажу. А конь як падхопіцца, як панясе, дык я за грыву ўчапіўся i ледзь жывы застаўся. Дзякуй стражніку, што каня запыніў ды мне памог злезці, а то, можа, уходаў бы мяне той ветрагон».

«Не валяй дурака,— кажа ўраднік. Стары, лысы, бровы калматыя, вочы ад гарэлкі чырвоныя.— Па вачах бачу: не дурань. Дык от i не дуры. Гавары праўду, а то так павяду следства, такія паперы напішу, што будзеш вінаваты i за тое, што не вінаваты!»

«Паночак,— не здаюся,— каб гэта я хоць калі, хоць каму, што i як, знарок ці не, малавеля, якое, сякое, такое падумаў, сказаў ці зрабіў, дык яшчэ яно ведама было б, як скуль, калі i да чаго. Але, паночку, каб я ні тых, ні сіх не аглядаў, ніхто, нішто, ніяк, ніколі, нікаму, нічога, ніякага! А ён, гаспадар гэтага каня, ды стражнік заадно з ім, мне праз нішто, праз ніякае вунь што!.. I за што, паночку, усё тое?..»

«Цыц! — як грукне па стале кулаком ураднік, аж вочы наліліся крывёю, як у бугая.— У мяне гэта не прайдзёт. Я не дазволю, каб мяне вакол пальца абводзілі, сёмую запаведзь парушалі i нават не чырванелі!»

«Гэта ўжо на чырвоненькую, на дзесятку, замахваецца,— падумаў я сам сабе,— Але не, папробую збіць на беленькую. Я,— кажу,— які там чырвоны, паночак. Мусіць, белы як палатно».

Той раптам пачаў нешта пісаць. Ды так хутка, што нібы касу адбівае.

«Пане следчы,— перапужаўся ўжо я.— Не пішэце. Я пачынаю ўжо зелянець»,— гэта значыць, намякаю ўжо на траячку.

«Не будзеш ты ў мяне ні белы, ні зялёны,—не падымаючы галавы, адказвае той. Пачырванееш, як бурак».

«Я, паночку, ужо сінею»,— злякаўся я, намацваючы ў кішэні пяцёрку.

«Не, будзеш толькі чырвоны, шальмец!»

Што ж, няма чаго рабіць. Кладу на стол дзесятку. Той не пазірае на мяне, грабе грошы сваёй лапаю, а потым кліча стражніка.

«Турыце яго прэч, каб мае вочы не бачылі,— кажа яму.— Ловяць, ды не тых. Не могуць злодзея ад парадачнага чалавека атлічыць!»

Але ад суда я так i не выкруціўся. Падаў той гаспадар скаргу — i клічуць мяне ў павет, у Ашмяны, на суд.

«Я чуў: на следстве ты прыкідваўся дурнем,— кажа мне адвакат,—I, кажуць, як арціст быў. Дык вось i цяпер, як запытае што-небудзь міравы, ты i кажы: «Ну дык што?», як другі раз запытае: — «А яшчэ што?»

Суддзя i праўда запытаў: ты такі i такі?

«Ну, дык што ж?»

«Вы ўкралі ў такога-та каня?»

«Ну, а яшчэ што?»

«Дурань, адказвай, калі ў цябе пытаюць!»

«Ну, дык што?»

Палічылі, што я ёлуп цара нябеснага, i адпусцілі. Адвакат клыпае ўслед.

«Ну, бачыш, мужык, як я табе добра памог?» — пытае.

«Ну, дык што?» — кажу яму здзекуючыся.

«Трэба пазалаціць руку»,— ухмыляецца.

«А яшчэ што?» — я за сваё.

«Заплаці за навуку».

«Ну, дык што ж?»

Плюнуў адвакат ды пайшоў. А я, усміхаючыся, жывы i здаровы падаўся дадому. Ого,— хітнуў галавою Міхайла,— трэба вялікую навуку ведаць, каб па судах i цюрмах цягацца i сухім з вады выйсцi альбо...

— Ды годзе! — махнуў рукой Сцяпан.— Дай разумнага чалавека, таўчы цябе камары, паслухаць.— Павярнуўся да Алеся.— Дык гэта ж вы, Алеська, раней часу выйшлі на волю?

— Шлёмаў хлопец ды твой Пятрусь выпусцілі...— апярэдзіў яго, пахваліўся, хітра ўсміхаючыся, бацька.

— Як — Шлёмаў хлопец i мой Пятрусь? — здзівіўся Сцяпан.

— Ваш Пятрусь i Фоля — цяпер рэвалюцыянеры, у міліцыі,— стаў тлумачыць Алесь.— Дык вось гэтая міліцыя i выпусціла нас.

— Дык ты ix бачыў? Фолю i нашага бэйбуса?

— Бачыў i гаварыў. Баявыя, хвацкія міліцыянеры.

— У сабацую службу пайшоў! — скрывіўся Пятро, пазіраючы на Сцяпана i маючы на ўвазе яго сына.

— Не, дзядзька,— заступіўся за Петруся i не толькі за яго Алесь.— Міліцыя — зусім не тое, што старая паліцыя. У ёй новыя людзі, з салдатаў i рабочых.

— Я не ведаю, што там за міліцыя, а вот паліцыя...— сказаў Пятро, штурхнуў локцем Міхайлу.— Вот ён спрытна тут кашале плёў, хваліўся, што герой быў, але па-настаясцаму ўсё ж было не так. Не надта давалі яны гаварыць. Ледзь што не так— білі-лупілі, як ката. Як садане — дык толькі вочы на лоб...

— Пачакай, Пятро,— перапыніў яго Сцяпан.— Пра тое ўсе мы ведаем. Па пяць альбо i па дзесяць разоў ужо чулі. Дай паслухаць, таўчы цябе камары, навіны. Скажыце, Алеська,— зноў павярнуўся да яго,— цар вернецца ці не? Разгоніць, паб'е рэвалюцыянераў ці яны ўтрымаюцца, пачнуць ужо лейцаваць?

— Цяжка сказаць, бо цяжка ўсё прадбачыць,— адказаў Алесь.— Пакуль што ў Петраградзе, як вы ўжо, можа, i чулі, аж некалькі ўлад. I ўсе яны гавораць: лёс Расіі вырашыць Устаноўчы сход, які павінен быць у канцы гэтага альбо ў пачатку таго года...

— А чаму не адразу ўсё сказаць?! — здзівіўся Сцяпан.

— Нават ты, паліцік, не разбярэс! — пакпіў Пятро.

— Тату я ўжо казаў: пакуль што новы ўрад нi пра вайну, ні пра зямлю яшчэ нават не абмовіўся,— дадаў да сваіх навін, пра якія ў Янкавінах амаль нічога не ведалі, Алесь.

— Якія ж гэта перамены без перамен?! — махнуў рукою Міхайла.

Сцяпан пахітаў галавою: чаму маўчаць пра ўсіхны боль?!

— Дык які толк, што цара сапхнулі? — абурыўся Пятро.— Каб самім сесцы нам на шыю, піць з нас астатнія сокі?

— Можа, хутка i нешта новае пачуем...— сказаў Алесь.— Пакуль што ўлады перамаўляюцца, шукаюць згоды i выйсця з тупіка...

— Я, людзі, лічыў i лічу: улады — гады! А кожны гад мае свой яд...— падаў голас маўклівы, не ў прыклад сваёй гарачай радні, Юзік Чорны.— Аднаго балота чэрці...

— Праўду ты кажаш,— падтрымаў яго стары Нямкевіч.— Я тэж казаў ужо не раз i яшчэ скажу: каб не наша мужыцкая цярплівасць, разважнасць i прада, дык па панскай мудрасці, па іхніх файных словах даўно свет прапаў бы...

— О то-то ест,— захітаў галавою ў знак згоды з мудрым суседам Пётрык Гарбацэвіч.

— Цяпер якраз пра волю, роўнасць i братэрства гавораць,— усміхнуўся Алесь.

— Не было гэтага, пане Алесю, i ніколі не будзе,— махнуў рукою скрыўлены ад хваробы Гарбацэвіч.— Гавэнды гавэндамі, перамены пераменамі, а мы, просты люд, як былі простыя, дык i будзем простыя. Дык увесь наш паратунак, уся наша ўцеха ў рабоце. Любі зямлю, рабі,— дык i жыць будзеш, ні на што не зважаючы.

— Добра табе так мудрагеліць, калі ты багатыр,— перабіў яго Міхайла,— Ты наймітаў шукаеш, каб абрабіць свае аблогі, а мы дзесяціну-другую ніяк яшчэ не набудзем, ніяк на ногі не станем. Дык табе, можа, i малы інтарэс да перамен. А нам — велькі. Бо мы хоць якой, ды чакаем палёгкі...

— Найперш сам агінайся, а не на чужую ласку спадзявайся.

— От! — махнуў рукою Міхайла.— Табе толькі абы не страціць тое, што маеш...

— Ну, а вы, Алеська, што цяпер будзеце рабіць? — запытаў Сцяпан у Алеся пра тое, пра што не пыталі ў яго бацькі, пра што ён i сам не загаворваў.— Можа, вернуць вас у якую школу?

— Відаць, паеду ў Мінск,— адказаў Алесь, не ведаючы, што падумае, скажа на гэта бацька.— Я ўступіў у беларускую партыю, дык будзем з новай сілай Беларусі дабівацца.

— He адцураліся ад свайго? — усміхнуўся Сцяпан.

— З турмы, дзядзька Сцяпан, можна выйсці альбо зламаным, альбо загартаваным...— усміхнуўся i ён, бачачы, што сёння бацька спакойна, як належнае, слухае пра яго намеры.

6.

— Ну, дык хадзем зірнём на новую прысягу,— пацягнуў Алеся бацька.— Годзе табе сляпіць вочы над кнігамі i паперамі.

Алесь паклаў ручку (ён вёў далей слоўнікі, складаць якія пачаў яшчэ да турмы), паслухаў бацьку, апрануўся i падаўся з хаты, якую ўвесь тыдзень пакідаў рэдка.

На дварэ было светла, цёпла i сыра — пачыналася вялікая вада. Ужо не толькі на страхах ды прызбах, але i на пагорках пачаў знікаць снег; у полі, на гародчыках пры зацішках шарэліся пляміны вызваленай зямлі, а на вуліцы-дарозе стаялі вялікія зеленаватыя лужыны, агаляючы стары асенні лёд. На вярхоўі старых высокіх дрэў уздоўж вуліцы сядзелі плоймаю чорныя, з металічным бляскам гракі i гарланілі на ўсю вуліцу.

Нямкевічы ўсёй сям'ёю, апроч маці, пайшлі да школы, з-пад якой даносілася мелодыя ваеннага марша, надаючы глухаватым i змрачнаватым падчас адлігі, акружаным з усіх бакоў лесам Янкавінам урачыстасць, нават незвычайную пампезнасць.

Падыходзячы да былога школьнага плота (школу, як пачалася вайна, зачынілі), яны ўбачылі: доўгі чатырохкутні плот абляпілі янкавінцы — старыя, маладыя i дзеці. Калі ткнуліся за сям'ёю Стася Нямкевіча, дык Алесь, прыўзняўшыся, убачыў на шырокім школьным пляцы тры калоны роўненька — мусіць, па-ротна — выстраеных салдат у шэрых шынялях, а на стрэшцы вялікага, з чатырма круглымі калонамі, ганка высіўся ярка-чырвоны сцяг; яшчэ адзін сцяг,— можа, батальённы,— быў пад аховаю двух салдат i на ганку, a ніжэй яго стаялі малады высокі, прыгожы, як убачыў i адгэтуль Алесь, камандзір батальёна, Сухарукаў (ён стаіць на кватэры Сяргеенкі i гуляе з Кацярынаю), каля яго тоўпяцца на ніжніх лесвіцах ганка афіцэры i унтэрафіцэры, а на расчышчаным ад снегу доле стаіць купкаю янкавінская «знаць»: азызлы Сяргеенка, высозны і, здаецца, па-ранейшаму хлёсткі айцец Феадор, таптун Лядзяш у звыклай, толькі ўжо зношанай афіцэрскай форме з падпалкоўніцкімі пагонамі, Гарбацэвіч, папоўскія дочкі Валя i Маша ды высакаватая Кацярына ў паліто i чорнай прыгожай шапачцы.

Алесь прыплюшчыўся i найперш прыгледзеўся да яе, падманшчыцы i блудніцы. Здаецца, папаўнела, але болей папрыгажэла.

Вось музыка сціхла, i люд пачаў азірацца: на дарозе, што вяла з Налібак, паказаліся коннікі. Першы скакаў на белым кані сівабароды, але станісты палкоўнік у шынялі, у папасе i акулярах, а ззаду яго ехала світа афіцэраў розных узростаў i званняў.

Сухарукаў шпарка выбег да расхінутай, цяпер умерзлай у лёд паламанай брамкі — сустрэў, можа, i палкавога камандзіра. Світа запынілася, а палкоўнік, прыклаўшы руку да скроні, выслухаў бойкага штабс-капітана, які даклаў, што «вверенный ему батальон для принятия присяги Временному правительству построен», а пасля падаўся да школы. Той моўчкі ўехаў праз вузкую брамку ў двор — яго белы высаканогі конь паслізнуўся заднімі нагамі i ледзь не ўпаў.

— Кто распорядился вывесить эту красную тряпку? — можа, i ад гэтай непрыемнай аказіі злосна запытаў палкоўнік у Сухарукава, які спяшаўся побач, аддана пазіраючы ў вочы.

— Батальонный комитет, ваше высокоблагородие.

— Снять!

— Комитет препятствует...

— Кто здесь командир: вы, штабс-капитан, или какой-то сброд?

Апошняе палкоўнік раўнуў, можа, i для таго, каб нагнаць страх на салдат i камітэтчыкаў (камітэт у батальёне выбралі ў дзень Алесевага прыезду ў Янкавіны).

— Что-о-о? — вызверыўся палкоўнік, прыпыніўшы каня i строга пазіраючы на афіцэраў, якія выцягнуліся ў струнку.— На знамени нет вензеля Николая Второго? Кто распорядился?

— Комитет, ваше высокоблагородие,— далажыў Сухарукаў.

— Кто здесь из комитета? — палкоўнік тыцнуў рукою ў белай пальчатцы на салдат, якія стаялі побач з афіцэрамі.— Вы?

— Мы,— саступіў з ганка высокі пажылы, трошкі нязграбны салдат (былы піцерскі рабочы, Пернікаў. Гэта ён, як сказалі Алесю, на тым тыдні абарваў пагоны янкавінскаму паліцэйскаму ўрадніку Петухову).— А я председатель комитета, господин полковник.

— Что вы себе позволяете? — аж затросся той.

— То, что разрешила революция,— спакойна адказаў салдат.— То, чему мы сегодня должны присягнуть.

— Я приказываю: убрать красную тряпку, вернуть вензель и поставить в строй этих самозванцев,— павярнуўся да Сухарукава палкоўнік. Але той нават не скрануўся. Як усе ведалі ў Янкавінах, ён не мог саўладаць ні з камітэтам, ні з салдатамі.

— Батальон будет присягать только при красном знамени и без вензеля,— прамовіў Пернікаў.— И при беспрекословном исполнении наших требований...

— Что еще за требования?

Пернікаў расшпіліў шынель i з нагруднай кішэні дастаў, а пасля i падаў палкоўніку ліст. Але той не сагнуўся, не ўзяў, пазіраў зняважліва i грэбліва.

— Письмо в Петроградский Совет. От солдат 217-го запасного батальона 17-го полка 7-й Туркестанской дивизии...— не разгубіўся, пачаў чытаць, каб чулі ўсе, Пернікаў.— Имеем честь сим донести до вашего сведения о происходящем в нашем батальоне.

У нас по-прежнему старый режим, выражающийся в следующем:

1) До сих пор командиром нашим требуется присвоенное им еще ранее титулование «ваше высокоблагородие», он в чине штабс-капитана. Требуется вставание во фрунт и обязательное отдание чести вне службы.

2) Приказы, полученные уже более двух недель, а именно: «Акты отречения», приказ № 114 военного министра от 5 марта, отменяющий старые правила обращения, титулования и различных ограничений для нижних чинов, задерживаются либо в полку, либо в батальоне и не объявляются.

3) Отношение командиров к новому враждебное.

4) Единение солдат преследуется.

Ввиду того, что явными сторонниками старого режима препятствуется водворение нового, просим...

Палкоўнік рэзка нагнуўся, выхапіў ліст з салдацкіх рук i тут жа парваў яго на шматкі i шпурнуў у грудзіну Пернікаву. Той не павёў i брывом, але салдацкія калоны, парушаючы статут, пагрозна загулі, не задаволеныя такім палкоўніцкім абыходжаннем.

— Безобразие! Черт знает что! — нібы апраўдаўся той.

— Глупое упрямство, господин полковник. С вашей стороны,— прамовіў Пернікаў.— Если вы будете мешать воплощению в жизнь приказов Петроградского Совета и военного министра, то я вынужден буду отдать распоряжение задержать вас и отправить в Минск в штаб фронта с сопроводительным письмом...

Палкоўніку адабрала мову. Ён разгублена акінуў позіркам увесь батальён, а пасля крута завярнуўся, з усяе сілы стукнуў абцасамі каня пад жывот i панёсся з двара. Услед яму з салдацкага строю засмяяліся i засвісталі.

Сухарукаў закрычаў ваеннаму аркестру:

— Музыку! Марш, сволочи!

Нібы залп, грымнуў аркестр, аглушыў наваколле. З усіх блізкіх дрэў пырхнулі ўгору гракі, накрылі хмараю, лямантам вёску.

Янкавінцы былі ашаломлены ад таго, што ўбачылі i пачулі. Неўзабаве вайсковы строй парушыўся, і салдаты, i янкавінцы змяшаліся, пачалі абгаворваць гэты выпадак, што ўвачавідкі паказаў вёсцы: сапраўды, у Расіі i бунт, i нейкія перамены. Той-сёй з вяскоўцаў, Алесь у тым ліку, i паасцерагаўся: а ці не чакае бяда гэты батальён i найперш — Пернікава?

Калі Алесь пагаварыў са Сцяпанам Чорным i збіраўся ісці дадому, дык на яго дарозе нечакана паўстала Кацярына. Яе бацька, айцец Феадор, Лядзяш, як бачыў, угнуўшы галовы, адразу ж пасля ўцёкаў палкавога камандзіра, як мышы, шмыгнулі ад школы адзін за адным, а вось яна, здаецца, згубілася ў натоўпе альбо, падумаў, наўмысна ўцякла, схавалася. Аж не, падпільноўвала яго.

Напраўду, не зважаючы на прыкметную папаўнеласць, папрыгажэла. Паўната надала вабнасць постаці, вялікія блакітнаватыя вочы яшчэ болей заззялі прагнай пажаднасцю, падпухлыя вусны выяўлялі неўтаймоўнае, нават, можа, нахабнае жаданне, светлыя льняныя валасы пад шапачкаю былі далікатныя — карацей, яе былая халаднаватая краса яшчэ болей расцвіла. Раней ён не мог пазіраць на яе вельмі пекны твар, але цяпер спакойна вытрымаў па-ранейшаму праніклы аж да душы, пякучы, юрлівы позірк — можа, i таму, што ў свой час меў яе ў абдымках, прывык крыху, а можа, i таму, што пракляў яе ў турме за здраду. Цяпер нават чыста па-мужчынску не зайздросціў, што такое хараство належыць не яму, а некаму.

«Ох, i яблыка! Белы наліў! — аднойчы, гады тры назад, неяк мімаходзь пажартаваў пра Кацярыну іхні стараста, Дземідовіч.— Ды толькі скараспелка. Рана наліваецца — рана i псуецца...»

— Ну, здарова табе,— лагодна ўсміхнулася Кацярына, дастала з чорнай шыкоўнай муфты i падала невялікую зграбную руку.

— Здарова,— легка паціснуў яе халодныя i ў цяпле пальцы, але не пацалаваў. Наўмысна. Каб паказаць сваю стрыманасць.

Яна ж не толькі адчула жаночым сэрцам, але ўжо i ўбачыла: можа, i захаваў нейкую кроплю любові, але ў цэлым перагарэў ужо, недаступны, чужы.

— Віншую са зваротам! — прамовіла i схавала руку ў муфту.

— Дзякую,— адказаў, зірнуў убок: убачыў, што кабеты i маладыя дзяўчаты, сярод ix Кастуся ды яе сяброўкі, кідаюць на ix цікаўныя i запытальныя позіркі.

— Давай сыдзем з людскіх вачэй,— збянтэжылася i яна, гордая красуня.— Не магу, калі так пазіраюць...

Ён завагаўся: варта ці не варта праходжвацца, гаварыць пра штосьці? Хоць i клялася, што кахае, аддавалася яму, не чакала ж. Кажуць, нават без ваганняў загуляла з гэтым Сухарукавым.

— Можа, увечар сустрэнемся? — нечакана першая прапанавала тое, што, можа, i не павінна першай гаварыць кабета.

— Дзеля чаго? — ціха запытаў ён, здзіўляючыся, што такі не толькі стрыманы, але i жорсткі. Няўжо гэта з-за крыўды? — Здаецца, у нас ужо ўсё скончылася, нават па-добраму не пачаўшыся...

— Сапраўды, дзіўна, незразумела ўсё...— выхапіла руку з муфты, пацерла лоб, шчокі.— Разумееш, Саша, прыкра, горка самой... Як тут кажуць? Дзеўкай была — плакала, замуж выйшла — завыла...

Ён аж сцяўся: асцерагаўся жаночых споведзей i слёз. Тады, калі кабета табе давяраецца, цяжка разабрацца, варта ці толькі паслухаць яе, паспачуваць, ці трэба яшчэ неяк i памагчы? Але як паспрыяць? Які новы ўзяць на сябе цяжар?

— Павер, Саша, я цябе паважаю, люблю...— прамовіла.— Але я не магу быць адна... Ды яшчэ гадамі... Ну, як табе сказаць? Я не вартая цябе... Я не змагарка, не патрыётка, не працаўніца, я — баба... Нізкае, пошлае стварэнне...

Ён маўчаў, паціху крочыў да Сяла i слухаў. Яе праўда пра самую сябе была горкая яму.

— Я веру: ты сустрэнеш сціплую, добрую дзяўчыну, пакахаеш... Ca мной ты не будзеш шчаслівы... Ды я... Ды ведай,— неяк уся сціснулася, паменела, нібы ўвайшла ў сябе,— я не магу нарадзіць. Я верыла, чакала, што нараджу ад цябе... Каб нарадзіла, я, павер, была б зусім іншая... Адпаведна... Нашто я такая табе?

Зазірнула ў вочы. З плаксіваю мінаю. Ён не мог зразумець: сама перажывае за свае ўчынкі? Але чаму тады так легка ix робіць? Чаму марнуе, даводзіць да непаразумення, а то i бязглуздзіцы іхняе каханне ды так легка сыходзіцца i з іншымі? Які ўжо год запар! Тое, што не можа нарадзіць, хіба апраўданне? Верным можна быць заўсёды, абы толькі кахаў.

— Скажу табе шчыра, Кацярына,— калі замаўчала яна, загаварыў ён.— Ты заблытала мае асабістае жыццё... Калі ад'язджаў з вёскі на суд, то верыў: на гэты раз ты будзеш чакаць, а вярнуся — i мы пажэнімся...

— I чаму я такая? — захліпала.— Чаму я не ўмею чакаць, быць вернаю сяброўкаю, разам цягнуць цяжкі воз? Чаму я пустышка? Чаму іду насустрач людзям пустым i нікчэмным? Чаму мне з імі лягчэй, чым з людзьмі вернымі i сумленнымі? — Шморгнула носам. А пасля, памаўчаўшы, нечакана заключыла:—Усё ў свеце ляціць! Да прорвы! Да пагібелі!

— Чаму якраз так, Каця? — ціха запытаў.— Ці не наадварот усё? Цяпер якраз, можа, многае i абновіцца...

— Бачыш, мы па-рознаму глядзім на ўсё...— уздыхнула.

Тая ж зязюля, горка падумаў, ды не так кукуе. Прападзе яна. I, можа, па-дурному. Але цяпер ён не можа за яе змагацца, бо няможна ж год за годам дароўваць. Відаць, ёсць мяжа, за якой ужо не разумныя ахвяры i сляпое пачуццё. Лепш берагчы каханне ў душы альбо глуміць яго, чым столькі разоў паступацца сваім гонарам, выпрошваць тое, што даецца само па сабе...

Ён запаволіў крок, а пасля i павярнуў назад. Амаль каля самай Собалішынай хаты, дзе раней была яго прыватная школа, дзе яны сустракаліся па вечарах з Кацярынаю. Яна, можа, таксама ўспомніла тыя кароткія, але вельмі апантаныя, не зусім зразумелыя часіны, адчула: ён не хоча, не спрабуе аднавіць былое, таксама паслухмяна павярнулася i моўчкі закрочыла побач.

Пры маўклівай хадзе ўсталявалася нейкая прыкрая няёмкасць: хацелася многае сказаць, было што сказаць, а разам з тым i не было пра што гаварыць— мост паміж імі быў ужо разбураны.

— Я вельмі хачу, каб ты быў шчаслівы, Саша,— пасля сказала, калі падыходзілі да яе дому (у двары яе чакаў прыгажун Сухарукаў).— Ты варты шчасця, вялікай любові...

Гэта было развітанне. Сказаўшы такое, яна, можа, чакала, што ён павядзецца іначай, нават паспрабуе яшчэ раз паваяваць за яе i сваё каханне, але ён не знайшоў ужо на гэта ні сілы, ні ахвоты, толькі ціха прамовіў:

— Будзь шчаслівая i ты. Якраз ты вартая шчасця i любові...

— Дзякую, Саша,— сумна ўсміхнулася.— Даруй,— i пайшла да сваёй брамы.

Сухарукаў прыплюшчыў маленькія, падпухлыя вочы i варожа агледзеў яго. Алесь, не павітаўшыся, таксама адарыўшы суперніка-пераможцу няласкавым позіркам, мінуў Сяргеенкаў вялізны дом, адчуваючы, што траціць не толькі Кацярыну, якую кахае гэтулькі ўжо гадоў, але i штосьці вельмі дарагое i святое ў сваёй душы —сёння ён развітваўся не толькі з ёю i сваёй доўгай вернасцю да яе, але сёння разам з гэтым развітаннем ён пакінуў за сабою маладосць, можа, i сваю мару пра сям'ю i ціхае сямейнае шчасце, ступіў на іншую, невядомую яму, сцяжыну. Можа, усё было ці будзе іначай, хто загадзя нешта можа ўведаць, але цяпер крочыў паныла, угнуўшы галаву. Не вясёлы набытак — пацярпець паражэнне ў асабістым жыцці. Не ўбачыў, што насустрач ідзе чалавек. Ужо зусім блізка пачуў толькі ветлівы дзявочы галасок:

— Дзяньдобры!

Схамянуўся, рэзка падняў галаву, не то збянтэжана, не то сарамліва ўсміхнуўся: віталася з ім Волька Чорная, Сцяпанава дачка. Глядзі ты, не худое, нязграбнае дзяўчо-падлетак, якім было да яго суда i арышту, a ўжо стройная, вылюднелая паненка-цыганачка. Не скажаш, што красуня (не зусім спрытны яе прыплюснуты да верхняй губы нос), але i валёначкі, i кароценькі чырвоны, шчодра нацёрты цэглаю кажушок, яркая квяцістая хустка добра падкрэсліваюць зграбнасць яе постаці i ўжо не зялёную, а паспелую маладосць.

— Добры дзень,— схіліў галаву. Не смяльчак, не ўрвіцель, але іншым разам, можа, прытрымаў бы, сказаў бы які-небудзь камплімент чарняўцы, але цяпер не мог саўладаць з сабою, дык i мінуў яе не затрымаўшы. Толькі міжволі падумаў: усё ж прыгожыя i ладныя ў Янкавінах дзяўчаты, няма ніякай патрэбы жаночую красу шукаць за гарамі ды за морам. А заадно па-мужчынску пашкадаваў, пазайздросціў: пэўна ж, нехта тутэйшы альбо са спрытнюг-салдатаў агледзеў ужо i гэтую Вольку, квапіцца, дабіваецца яе ўзаемнасці i, можа, даб'ецца, будзе цешыцца дзявочаю маладосцю...

7.

У пятніцу, перад благавешчаннем, Алесь які ўжо раз за сваё жыццё зноў пакінуў родны дом.

Як ні адгаворваў, бацька i маці не толькі памаглі сабрацца ў дарогу, змусілі падсілкавацца, але i праводзілі аж за вёску. Змусіў запыніцца толькі аж за рэчкаю, за дашчаным мостам, дзе стаіць слупок з назваю вёскі i з указаннем, колькі ў ёй двароў. (Казалі, якраз перад гэтым слупом некалі стаў на калені, абняў яго рукамі п'яны Міхайла Чорны, ледзь прыпоўзшы ў познюю асеннюю слоту з дзераўнянскай карчмы, захліпаў: «Здраўствуй, радная дзеравенька!»)

Сталі ўсе разам. У ранішнім сутонні, у густым тумане, што за апошнія дні быў вельмі часта i з'еў амаль увесь снег, нарабіў вады — ужо, як i трэба, учора прыляцелі буслы, прыняслі на сваіх крыллях цяпло, новую надзею на новае вясновае абнаўленне. Алесь цёпла зірнуў на прыгорбленыя постаці бацькоў, i сэрца яго аблілося нейкаю незразумелаю гарачынёю.

— Ідзіце, тата i мама, дадому,-— папрасіў. Падбадзёрыў: — Не перажывайце. Не прападу.

— Хоць i кажуць, што цяпер свабода, але надта не лезь на ражон, сынок,— папрасіла маці.— Свабода свабодаю, a ўсякіх злыдняў сяроўна многа... Ды яшчэ там, у горадзе!

— Не нам яго, маці, вучыць,— прамовіў бацька.— Сам ужо ведаць павінен, што можна, а што няможна. Куды трэба ступіць, а дзе варта i паасцерагацца...

— Сяроўна...— баялася за гэты новы яго паход у горад маці.— Хто ў паліціку падаецца, той як па кладачцы ідзе...

— Такая яго ўжо доля маці...— уздыхнуў бацька.— Мусіць, нарадзіўся ўжо на гэта i жыве для гэтага...— Гаворачы такое, здаецца, бласлаўляў яго на новыя цяжкасці, пераканаўшыся ўжо, што ён не шукае лёгкага i сытнага жыцця.— Але, можа, маці i праўду кажа. Паасцерагайся, Алесь, лішне не вытыркайся. Цяпер многа гавэнды пра рай на зямлі, але пакуль што на ёй — пекла... Дык злажыць гарачую галаву легка...

— Я ж не на смерць іду, тата i мама,— пажартаваў.— Як i ўсё, жыць хачу.

— Дык i мы пра гэта ж кажам з маці,— падхапіў яго думку бацька.— Дабівайцеся свайго, але шануйся. Знайдзі якую добрую работу, потым, можа, жаніся i жыві, як жывуць добрыя людзі...

— Мы вот пагаварылі з бацькам i рашылі,— загаварыла пра патаемнае маці,— Гіполь, калі вернецца з Амэрыкі, няхай адразу ставіць сабе хату з нашага лесу, Кастуся будзе з намі, а Янку трэба добра пасватаць i аддзяліць... Здаецца, перагарэў ужо да Зосі. Ды як не перагарэць? Тая сям'ю мае, другім дзіцем ходзіць... Праўда, ён пра Анельку нават слухаць не хоча, дык, можа, на вялікдзень у Пруды звозім у сваты...

— Вяселле можна i ўвосень зрабіць,— дадаў да жончыных слоў бацька. Тое, пра што напраўду думалі-перадумалі ўжо.— Калі на свеце ўсё абляжацца, калі новы хлеб будзе.

— Ды глядзіце ўжо самі...— сказаў ён, разумеючы, што бацькі разважаюць, на першы погляд, вельмі ж цвяроза, нават жорстка, але на самай справе па-гаспадарску.

— Пішы нам, сыночак,— папрасіла маці.— Каб мы ведалі, што там у цябе...

Пасля, ужо на паваротцы на дзераўнянскую дарогу, яна, перажагнаўшы яго, заплакала. Можа, i баючыся яго новай дарогі, новай долі. Бацька быў нібы спакайнейшы, яго мужчынскае, не такое чуллівае, як у жонкі, сэрца ўжо, мусіць, як зноў падумаў Алесь, змірылася, што яму, сыну, наканаваны новыя выпрабаванні.

Адышоўшыся, Алесь азірнуўся: здалося, у сутонні ўсё яшчэ цямнеліся дзве кропкі. Ён з хвіліну пастаяў, адчуваючы, як журботна сціскаецца сэрца, а пасля рашуча закрочыў далей, бо наперадзе быў доўгі шлях.

РАЗДЗЕЛ ТРЭЦІ

1.

У Мухавым кабінеце Алеся чакала прыемная неспадзяванка: тут ён убачыў Лашковіча — калегу па настаўніцкай семінарыі, які за эсэраўскі тэрарызм, у тым ліку i за замах на жыццё мінскага паліцмайстра, адбываў катаргу ў Сібіры.

Разам з мажнай, санавітай Антанінай, лысаватым ды поўненькім, быццам гарбуз, лагодным, разамлелым ад гарэлкі Мухам ды з худым, але ўзмужнелым, нават валявым Лашковічам сядзеў за багата ўстаўленым сталом i яшчэ адзін мужчына — малады, гадоў за дваццаць пяць, шчуплаваты і, мабыць, спакойны, нават ціхі.

— О, каго мы бачым! — усклікнуў Лашковіч, пагладзіў свой рэдзенькі русявы вожык замест былой шавялюры, паправіў акуляры з тоўстымі шкельцамі.— Дзед!

Падхапіўся i, маючы мядзведжую сілу, ашчаперыў Алеся, сціснуў, што ў яго аж хруснулі косці.— Здароў, Дзед, каб цябе качкі стапталі!—Адхіліў, зірнуў у вочы сваімі блакітнымі вачыма.— Э-э, які худы! На такім смачным беларускім сале ды такой цудадзейнай нашай бульбіцы!

Алесь вытрываў яго такі агрэсіўны напад, радуючыся, што бачыць сябра — дзівака з дзівакоў. Мудрага, разумнага, як Муха, гарачага, дзёрзкага, як Васілевіч, разважлівага, уладнага, як Шуляк, пацешніка i жартуна, як Скураны, задумлівага i сумнаватага, як ён, Алесь,— адным словам, у Лашковічавым характары сабралася самае рознае i зменлівае, ад чаго Лашковіч ніколі не быў аднабокі, a заўсёды — не прадбачаны. Да ўсяго гэтага ён хораша спявае, малюе, іграе на баяне, начытаны, мае добрую схільнасць да вывучэння замежных моў. Мае, праўда, i, па-руску кажучы, «дурные увлечения, страсти» — захапляецца карцёжнымі гульнямі, нястрыманы, a ў запале ды «падмухаю» можа, як ён кажа, «даць i ў лыч».

— Знаёмцеся,— Лашковіч павярнуўся да русявага, як i ён, задумлівага хлопца, назваў Алеся.— А гэта, Дзед, твой цёзка, Алесь Нядоля. Мой таварыш па партыі i па Сібіры, паэт.

Алесь Нядоля, падымаючыся i падаючы руку, сарамліва ўсміхнуўся. Можа, i ад таго, што яго гэтак пахвалілі. Хоць, як здавалася Алесю, вершы, надрукаваныя ў свой час у «Нашай ніве» пад подпісам Алеся Нядолі, былі добрыя.

Потым, калі ўжо да стала падсеў i Алесь, гэты Нядоля маўчаў, Муха i Алесь калі-нікалі ўстаўлялі адно-два словы, найчасцей які-небудзь жарт, а верхаводзіў Лашковіч — расказваў штосьці з сібірскага, парадзіраваў новае петраградскае i мінскае, кпіў, сыпаў анекдоты. Пасля, калі Нядоля пайшоў i Антаніна паслала Алесю ды Лашковічу на канапе i яны ляжалі ў цемнаце i ў цяпле, сябрук-сібірак суцішыўся — нібы стаміўся, нібы не мог гарэзаваць з Алесем. Ёсць людзі, з якімі добра весці лёгкую, вясёлую размову, i ёсць тыя, з якімі кепікі, пацешкі не ўдаюцца. Хоць Алесь не быў нудзюн, наадварот, любіў гумар, але не з усімі i не ва ўсіх размовах мог гарэзаваць альбо нават «гуляць».

— Ну што, Алесь, чуваць у нашым баку? — апусціўшы пад канапу акуляры i заклаўшы рукі пад галаву, пацікавіўся Лашковіч.— Я ж толькі другі дзень у Мінску.

— Нічога добрага, Максім, не чуваць,— адказаў Алесь, адкочваючыся да сцяны.— Люд знямогся ад вайны i салдатні.

— Душа рвецца ў Мікалаеўшчыну...— уздыхнуў Лашковіч.— Там жа, як помніш, маці. Адна як перст, без хаты i зямлі.

Алесь крыху ведаў Лашковічавы сямейныя сакрэты. Праўда, калі вучыліся ў семінарыі, той сачыніў пра сябе гісторыю — ён, маўляў, сын афіцэра, героя Крымскай вайны. Як i кожны, не мог хваліцца беднасцю ды прызнацца, што ён, да слова, байстручаня. Але пасля, калі ўжо настаўнічалі i аднойчы сустрэліся, пасядзелі ў рэстаране, дык нібы паспавядаўся. Мабыць, прыходзіць хвіліна, калі патрэшся ў жыцці, штосьці пазнаеш, дык тады ўжо нельга не расказаць хоць каму, нават i незычліўцу, пра свой цяжкі лёс.

— Калі знайду работу, які куток, адразу ж забяру маці да сябе,— сказаў Лашковіч.— Хопіць ёй па чужых людзях туляцца, дзецям азадкі падціраць ды пазіраць на чужыя міскі... Хай хоць перад смерцю адчуе сябе чалавекам, гаспадыняй, адпачне, убачыць, што ёсць сын — яе апора... Выпадковы, нежаданы, няўдалы, але сын...— Уздыхнуў.— Ну, а твае ўсе жывыя-здаровыя?

— Жывыя,— адказаў Алесь.— Але не скажаш, што ўсе шчаслівыя... Ну, а я, бачыш, з табой у Мухі ляжу...

— Здзівіў мяне наш Муха. Які раптам стаў «шчыры», «свядомы»! Ці сапраўды падабрэў душою, ці... Не разбяруся... А Сымон ні кроплі не змяніўся. Пыхкі, як порах, i наіўны, як дзіця...

— Ну, а ты, Максім, як гэтыя гады жыў?

— Я, як кажуць, ліцазрэл сібірскую Расею-матухну, дзяйсцвіцельнасць,— уздыхнуў Лашковіч, наўмысна перасыпаючы сваю мову казённымі словамі.— Знавалi закасцянелых чыноўнікаў, дэспатаў, хапуг, i турэмных душыцеляў, i хцівых купцоў, i просты сярмяжны люд, i летуценнікаў, валацуг, біндзюжнікаў, цынікаў, забойцаў, зладзеяў, i рэвалюцыянераў розных масцей... Бачыў, брат, i паэзію, узнёсласць, i дно, i бруд ды нікчэмнасць... Прайшоў па ўсіх кругах дантавага пекла... Сам не ведаю, як не паў. Не толькі ўтрымаўся, але падвучыў нямецкую ды англійскую мову, авалодаў рускай i польскай, склаў граматыку беларускай...

— А я, лічы, патраціў гэтыя гады марна.

— Ну, не прыбядняйся, Дзед,— не даў яму самазневажацца Лашковіч.— Як сказалі хлопцы, i сам быў малайчына, i ў іншых дух падымаў, i патрэбныя слоўнікі складаў. Гэта — не марнатраўства, a духоўнае інтэлігенцкае жыццё... Іншыя не толькі не варухнулі пальцам, але нават i не думалі пра гэта. Некаторыя i выракліся роднага, i з усіх сіл, з імпэтам тапталі сваё дзеля кар'еры. Усселіся народу на карак i смокчуць з яго кроў, як п'яўкі. Усе іхнія думкі толькі пра свой жывот, усе інтарэсы — найперш страўнікавыя... Мусіць, нідзе няма столькі гэткіх інтэлігентаў-пустацветаў, вырадкаў, як у нас.

— Ты па-ранейшаму з эсэрамі? — запытаў Алесь.

— Не ведаю, Дзед...— прамовіў той. Замаўчаў, падумаў ці, можа, шукаў патрэбныя словы.— Як у свой час пацягнула да ix, так цяпер адварочвае. I не толькі ад эсэраў...

— Што — так? — здзівіўся Алесь.

— Як казаў, многа чаго ліцазрэл. У тым ліку i ўсю ссыльную брацію. Як убачыў, сярод яе ёсць сапраўдныя шчырыя, сумленныя, высакародныя людзі, але ўсе іхнія высокія парыванні — лухта. Яны не ведаюць, што ix толькі спажываюць. Тыя, хто таксама лічыцца перадавым, прыгожа i пафасна вяшчае, але крывадушнічае i маніць, дабіваецца толькі сваёй карыслівай мэты — улады. I ўлады глабальнай. Павер мне, вельмі складаная гэта з'ява — удзельнікі розных тайных гурткоў... Часам усё гэта — масонскія штучкі-дручкі...

— Ты сустракаўся i з гэтымі?

— З імі i ты сустракаўся! Але паспрабуй пазнай ты яго — патайнога, з выгляду шчырага, добрага, а на справе двудушнага i злога. Ён, бывае, пяе пра ўсеагульнае шчасце, як салавей, ды віжуе, як ты слухаеш, што думаеш i робіш. Прыдатны — паспрабуе завабіць да сябе, нязручны — махне на цябе рукою альбо будзе хітра трэціраваць. Сам жулік, падлюга, але якраз цябе зняславіць, сябе падасць як гуманіста, як барацьбіта за народнае шчасце...

— Дык у чым ты расчараваўся?

— Я доўга, браце, лічыў: тайна светастварэння, жыцця, роду людскога, яго мэт не разгаданая, але ў кожным пакаленні разумныя людзі стараліся шчыра пазнаць усё — растлумачыць, ацаніць, перайначыць, як кажуць, «для чалавечага шчасця». Але цяпер я ведаю: здаўна былі i хітруны. Яны яшчэ ў сівую даўніну зразумелі: чалавек ёсць чалавек, ён i яго справа смяротныя. А вось бог i яго справа — вечныя. Мудрацы не маглі аб'явіць сябе багамі, але яны аб'явілі сябе богавымі любімымі дзецьмі... Адпаведна, сабе прысвоілі богаву місію. Місію панавання над светам. Так з'явілася старая Біблія. Калі ж ім ці не верылі, ці не слухалі ix, заявіўся Хрыстос з новаю Бібліяю: раз не ўдаецца ўпарадкаваць свет аднаму народу — давайце ўпарадкоўваць яго ўсе разам, але з адным богам у сэрцы... Пасля пайшлі філосафы, эканамісты. Яны ці то развівалі Хрыстова вучэнне, то разбівалі яго... Яны, лічу я, наўмысна вылучылі процьму філасофскіх думак, канцэпцый, ідэй, у тым ліку i вельмі прывабных, каб не памагчы, а яшчэ болей заблытаць цябе... Каб ты сноўдаўся ў пошуках ісціны ў загарадцы, раз за разам утыкаўся ў кут i не бачыў ніякага выйсця, расчароўваўся ва ўсім, апускаў рукі. Якраз такі ты, спакутаваны, хітрым i трэба. Каб зрабіць цябе авечкаю ў статку. A калі не траціш надзеі, шукаеш ісціну, замінаеш, дык цябе могуць зганьбіць, растаптаць... I больш. Хітрыя i двудушныя дзеля сваіх тайных амбітных мэт гатовы не толькі апустошваць людскія душы, але i загадваць свае ідэі, праліць мора крыві...

Алесь нічога не прамовіў, адчуваў: сапраўды, Лашковіч шмат у чым зняверыўся.

— Ну i да чаго ты дадумаўся? — запытаў пасля.

— Амаль ва ўсіх гэтых «філосафаў», «ловцов душ» глабальныя мэты! А на чорта мне, сыну невялікага народа, сусветны апетыт? Нам увесь свет не трэба. Нам трэба, каб кожны чалавек на свеце, наш у тым ліку, меў волю, добры кавал зямлі, хату, права на роднае слова, на сваю душу, на сваю дзяржаву, урэшце! Я не хачу ўсё гэта кроўнае, але на мове «барацьбітоў за ўсеагульнае», маўляў, «малое i вузкае», размываць у сваім народзе i прапаведаваць «вялікае», але згубнае.

— Дык ты, як могуць сказаць твае праціўнікі, «скаціўся да ліберальнага народніцтва»?!

— Падняўся, Алесь. Бо, як справядліва пісаў Дастаеўскі ў «Дзённіку пісьменніка», наш паратунак — не ў самааплёўванні, a ў самапавазе. Самазнявага — тая ўмова, пры якой лёгка збэсціць, заняволіць, а то i разбурыць любы народ.

— Як кажуць, «былы рэвалюцыянер стаў кансерватарам, а то нават i рэакцыянерам»! — пажартаваў Алесь.

— А, да слова, Дастаеўскі не адмовіўся ад многіх сваіх юнацкіх ідэй? Дык што з ім выйшла: ён памыліўся ці, наадварот, знайшоў сябе?

— Некаторыя з тых, хто сядзеў разам са мною, папракалі яго за адыход ад сацыялістычных ідэй, за непрыняцце рэвалюцыйнага шляху...

— I я, брат, шмат палемізаваў у Сібіры пра гэта,— уздыхнуў Лашковіч.— Але скажу табе шчыра: я згодзен з Дастаеўскім, што зло хаваецца ў чалавеку глыбей, чым думаюць многія рэвалюцыянеры, што ні пры ніякіх пераваротах i зменах не пазбавішся ад гэтага зла, бо душа чалавечая застанецца тая ж i будзе ўсё роўна грашыць, дык трэба найперш не штурхаць людзей на мардабой, a выхоўваць у ix Міласэрнасць, Любоў i Дабрыню...

— Дык i ты цяпер супраць рэвалюцыйнасці?

— Амаль. Бо лічу: гвалтам можна змяніць урад, лад, але гвалтам не ашчаслівіш свет i людзей. Як ні выкручвайся, усё роўна прыйдзецца ўжыць насілле. A насілле ёсць насілле, тым больш што яно пасля некаторых рэвалюцый чамусьці бывае вельмі ж жорсткае, з морам крыві...

«Змяніўся Лашковіч,— падумаў Алесь.— Цяжка i зразумець: ён разабраўся ва ўсім, выбраў правільны жыццёвы шлях альбо зусім заблытаўся ў цянётах чалавечых думак?!»

— Дык пакідаеш эсэраў? — запытаў уголас.

— Бадай. Як казаў, у свой час яны зачаравалі мяне. Ідэямі экспрапрыяцыі капіталістычнай уласнасці, дэмакратычнай рэспублікі, васьмігадзіннага рабочага дня, сацыялізацыі зямлі, павышанай стаўкі на сялян. Толькі не падабалася мне іхняя грэблівасць да нацыянальнага. А вось цяпер, калі яны разам з меншавікамі ўзялі ў свае рукі Петраградскі Савет, паставілі на ногі i падперлі Часовы ўрад, я зусім страціў веру ў ix. Яны не робяць, a толькі гавораць пра тое, што дакляроўвалі. Ды i дазваляюць Часоваму ўраду, я табе скажу, не вельмі рэвалюцыйнае... Чытаў апошнія яго пастановы — пра палякаў, пра аграрнае пытанне, пра асобныя адмены вераспавядальных i нацыянальных абмежаванняў?

— Не. Дома я нават не бачыў новых газет.

— Слова пра польскі лёс, я табе скажу, вельмі паказальнае,— сказаў Лашковіч.— Няма куды дзецца, дык Часовы ўрад, а адпаведна i «рэвалюцыянеры» з Петраградскага Савета, у тым ліку i мае «любімцы», адзінадушныя: палякі маюць права мець незалежную дзяржаву. Але даваць незалежнасць не спяшаюцца. Маўляў, няхай на гэта згодзіцца будучы Устаноўчы сход,— і, маючы добрую памяць, зацытаваў: — «Пусть союз наших чувств и сердец предварит будущий союз наших государств». Чуеш: «союз наших чувств и сердец»? Які саюз? У ваўка i ў казы? У таго, хто душыць, i ў таго, каго душаць? Вы, дабрадзеі, спачатку вызваліце ахвяру з драпежніцкіх кіпцюроў, а тады ўжо гаварыце пра саюз! I гэта, брат, сказана пра вялікі, мужны, культурны польскі народ, які стагоддзямі меў сваю дзяржаўнасць. А што тады думаюць пра нас, пра «ветвь»? Ды нічога! Лепш сказаць, на нас па-ранейшаму глядзяць як на сваё ўраджайнае поле, на багаты дзічынаю лес, а на нас, людзей, як на паслухмяных, працавітых парабкаў-карміцеляў...

Лашковіч гаварыў ціха, але гнеўна.

— Ці вось пра зямлю, пра тое, што павінна быць адно з самых важных у гэтай рэвалюцыі,— прадоўжыў.— Нідзе не дзенешся, Часовы ўрад прызнае, што ўжо многія пакаленні вясковых людзей чакаюць зямельнай рэформы, што гэты клопат — клопат усіх дэмакратычных партый. Ён, маўляў, будзе на парадку дня будучага Устаноўчага сходу. Чуеш, зноў чорт ведае што: чакайце, цярпіце — некалі нешта будзе... Нават больш — асцярожна, але пагрозліва перасцераглі: зямельная справа не можа вырашыцца нейкім захопам альбо насіллем, бо гэта ўсё кепскае i небяспечнае ў галіне эканамічных адносін...

— А што можа рашыць той Устаноўчы сход?

— А хто ведае?! Але хітрунам з Часовага ўрада i іхнім апекунам з Савета трэба манеўр, дык вось яны дружна асуджаюць царызм, дакляроўваюць рай, але ствараць яго не спяшаюцца... А пазней, як утаймуюць люд, набяруць сілу, невядома, ці пойдуць на рэформы!.. Мы ж ведаем, як пачыналіся i чым канчаліся многія рэвалюцыі ў Еўропе, у тым ліку Парыжская камуна i наш 1905-ты... Што выйграў просты народ? Ды нічога! Наадварот, набыў яшчэ большае ярмо, яшчэ большыя пакуты...

Як здалося Алесю, Лашковіч меў логіку.

— Праўда, тут, у Мінску, да вёскі пагарнуліся сацыял-дэмакраты,— сказаў Лашковіч.— Учора яны выбралі пад сваёю эгідаю Губеранскі Сялянскі Камітэт, які рашыў 20 красавіка правесці з'езд сялянскіх дэпутатаў Мінскай i Віленскай губерній. Старшынёй камітэта выбралі начальніка мінскай міліцыі, нейкага Міхайлава. Я табе скажу, што гэта будзе нам косткаю ў горле, бо мы можам аддаць чужому свой сялянскі люд...

— Можа, пра вайну ўжо што-небудзь сказалі? — запытаў Алесь.

— Не. Пра яе маўчаць. Значыць, нейкага павароту не чакай. Як i ў пастанове пра адмену вераспавядальных i нацыянальных абмежаванняў. Часовы ўрад скасаваў толькі забарону на месца жыхарства i перамяшчэння, на заняты рамёсламі, на паступленні на дзяржаўную службу, на вераспавяданне ды дазволіў «употребление иных, кроме русского, языков и наречий в делопроизводстве частных обществ, при преподавании в частных учебных заведениях и при ведении торговых книг». А што гэта значыць? Драбяза! Уяўныя аблёгкі прыватнага характеру! Так што i цяпер трэба патрабаваць ды патрабаваць сваіх правоў! А то i біцца за ix! Насмерць! Таму я, відаць, перайду да вас, грамадоўцаў...

— Але i ў нас не шмат сілы, не такое ўжо моцнае апірышча...

— На жаль, твая праўда,—уздыхнуў Лашковіч.— Зрэшты, многае ўжо ўбачым заўтра. Колькі мінчукоў прыйдзе да Траецкай гары на наша свята гукання вясны, а таксама колькі збярэцца нашых сяброў i прыхільнікаў на з'езд...

2.

Пад поўдзень Муха, Лашковіч i Нямкевіч падышлі да Траецкай гары, дзе мелася адбыцца свята гукання вясны. Як моладзь i дзетвара развітваюцца з зімою ў вёсках, Алесь бачыў, а вось як гэта робяць у горадзе, не ўяўляў — разважлівы, стрыманы горад, здаецца, не схільны да нязмушаных, шчырых народных гульняў.

Калі спусціліся з горкі, мінулі Паліцэйскую вуліцу, наблізіліся да Свіслачы, дык на тым беразе шырокай тут, ужо i без снегу, i без лёду, блакітнай пад высокім ясным небам ракі ўбачылі даволі шмат-людны натоўп. Значыць, вывешаныя загадзя па горадзе афішкі склікалі мінчукоў на веснавое старажытнае, з часоў язычніцтва свята.

— Вось бы цяпер сюды нашых песняроў, Купалу, Коласа альбо Багдановіча! — усклікнуў Лашковіч.— Вось можна было б паэтычным словам абудзіць натоўп, уразіць Мінск, схіліць на наш бок! Ды, чорт пабяры, няма цяпер тут слыннай, шырока папулярнай асобы!

Пайшлі па сухім ужо, гарбатым мосце, па таксама высахлых сходках сышлі на тупкі, па абочыне з ажылай, нават зеленаватай ужо травою бераг. Люд — старыя, моладзь, дзеці — тоўпіўся i каля рэчкі з пясчаным берагам, каля вялізнага полымя, а таксама i па ўзгорках, дзе каля вуліцы стаялі накрытыя абрусамі сталы, а на ix — пузатыя жоўтыя дымныя самавары, ляжалі горкі сухарыкаў i абаранкаў. Маладыя дзяўчаты ў прыгожых народных уборах прадавалі гарбату, белае мучное. Увесь гэты клопат, як ужо ведаў Алесь, узялі на сябе сябры з «Беларускай хаткі».

Воддаль красавалася спрытная складня дроў — каб увечар яе падпаліць, пастаяць каля вогнішча, паглядзець на чароўнае хараство i магічную сілу агню, пакарагодзіць вакол, паскакаць цераз яго, пад'юшчваючыся маладосцю, гарэзнасцю, вясновай радасцю i надзеяй.

Але неўзабаве Лашковіч з сябрамі мусіў пакінуць гэты мінскі куточак. Зусім нечакана на свята заблукала п'яная кампанія (некаторыя з яе былі ў салдацкай форме, толькі без пагонаў) i паспрабавала разагнаць усіх, разбурыць складню дроў. Пыхкi, як порах, Лашковіч адразу ж кінуўся суцішыць п'яніц, завязалася бойка, заявіліся дружыннікі на чале з Клёнавым, затрымалі ўсіх, хто вельмі разгарачыўся, пусціў у ход кулакі.

Сярод дружыннікаў быў i Пятрусь Чорны. Той спадылба зірнуў на Нямкевіча i не павітаўся. Абодва прыкінуліся, што адзін аднаго не ведаюць. Пятрусь чэпка трымаў за рукі i васпаватага п'яніцу, які быў з нажом (з носа яго цякла кроў), i ўзгарачанага Лашковіча. Уміг іншыя дружыннікі абкружылі i ix, Васілевіча, Шуляка, Алеся i тыпа ў шэрым плашчы.

— Хадзем з намі, галубчыкі,— прамовіў ім усім высокі i цемнаваты на твары Клёнаў.

Вакол ix пачаў збірацца натоўп. Загудзеў:

— Надрались, как свиньи!

— У такое свята бойку завялі!

— Нет полиции—так думают, что все позволено!

— На дурное кроў узыграла!

— Людзі мілыя! — з мальбою зірнуў на натоўп Лашковіч.— Не спяшайцеся ўсё i ўсіх мяшаць у гразь! Хто i з чыстаю душою прыйшоў на свята, а хто i з паганымі замысламі. Спытайце вунь у сыноў i дачок беларускіх дзеячаў, хто на ix нападаў i за што, а хто абараняў...

— Ну хадзем-хадзем, аратар,— абарваў яго Клёнаў.— У міліцыі ўсё раскажаш.

Лашковіч, бачачы, што дыскутаваць няма толку, паслухаў. Пайшоў. Толькі па дарозе ўсе заўважылі: сярод ix няма Мухі. Знік, нібы скрозь зямлю праваліўся.

Так, пад канвоем узброеных дружыннікаў, ix правялі амаль праз увесь горад — да трохпавярховай камяніцы на Падгорнай вуліцы.

Разам ix досыць недружалюбна піхнулі ў прасторны, але сціплы пакой, дзе стаяў стары пісьмовы стол на точаных ножках, гнутыя карычневыя крэслы, кніжная шафа. За сталом, за пісьмовым прыборам з шэрага мармуру, з масіўнымі крышталёвымі чарніліцамі, бронзавым мядзведзем з разяўленым ротам ды пад партрэтам Карла Маркса сядзеў яшчэ малады, але ўжо сталы мужчына ў афіцэрскай форме, але без пагонаў. Побач, паклаўшы нагу на нагу, сядзеў вясёлы малады прапаршчык. Яны абодва пільна агледзелі ix, i тут жа той, што сядзеў за сталом, падняўся.

— Фанатык? — у сваю чаргу здзівіўся Лашковіч,— Ты тут?

— Як бачыш, тут,— той выйшаў з-за стала, падаў руку.— Ты заваражыў мяне расказамі пра гэты край, я i рвануў сюды. Я думаў: ты таксама павінен быў даць драла...

— Два разы збягаў, але два разы i лавілі...— прамовіў Лашковіч.—А ты што тут робіш?

— Ды во ваш начальнік міліцыі,— усміхнуўся той.

— Ты? Той, хто так ненавідзеў паліцыю?

— Як бачыш...— гаспадар пакоя развёў рукамі.

— Дык іменна да цябе нас усіх прывялі?

— Як бачыш...— пацешваўся гаспадар пакоя з былога знаёмага па сібірскай катарзе. I, паварочваючыся ўжо да Клёнава, запытаў: — У чым правінаваціўся мой сябрук?

— Ды завялі бойку каля Свіслачы, таварыш Міхайлаў,— адказаў той. Хоць намеснікам Фрунзе лічыўся меншавік Яромій, але на самай справе, па даверы, намеснікам быў ён, Раман Клёнаў.— Як бачыў на свае вочы, найбольш арудаваў ён, ваш... знаёмы...

— Чаго буяніш, хлопча? — паўжартам, але разам з тым i непрыхільна запытаў Фрунзе. Невысокі, але трымаўся годна, рашуча каля вышэйшага на галаву Лашковіча.

— Я не буяніў бы, пан начальнік міліцыі, каб ты добра працаваў...— з выклікам адказаў Лашковіч.

Фрунзе, пачуўшы гэтае «пан», аж ускінуў галаву. Можа, скаланула, бо ў Лашковічавых словах пачуліся непрыемныя ноткі, нібы да служкі ca старога апарата.

— Ну, i дзе я кепска працую?

— Чаму нейкая сволач топча рэвалюцыйныя заваёвы, не дае права на свабоду сходаў i слова? I зусім канкрэтна: чаму рэцыдывісты не даюць правесці наша старадаўняе свята гукання вясны, пагражаюць, глумяцца над дзецьмі? Чаму сюды прывялі не толькі ix, але i нас, тых, хто не дазволіў глумленне?

— Ды не гарачыся ты, Максім,— пачаў астуджваць Лашковіча Фрунзе.— Раскажы ўсё па парадку.

— Няхай гэтая сволач раскажа, хто нацкаваў яе разагнаць народнае свята! Ды пры гэтым абражаючы наш народ!

Фрунзе павярнуўся да Клёнава i сказаў:

— Вядзіце ўсіх у свой кабінет. I ўсіх добра дапытайце. А ты, пан Лашковіч,— наўмысна падкрэсліў гэтае «пан»,— застанься, калі ласка. Я сам адпушчу цябе.

— Ну што ж, дзякую...— як толькі ўсе, апрача прапаршчыка, выйшлі, па-блазенску схіліў галаву Лашковіч.

— Ну, не задзірайся, Максім,— папрасіў Фрунзе.— Хочаш ці не хочаш, а нам цяпер прыйдзецца i супрацоўнічаць. A калі так, то давай шукаць i ўзаемапаразуменне.

— Я не хачу варушыць нашыя старый тэарэтычныя спрэчкі, Арсен,—сказаў Лашковіч, прысаджваючыся каля стала, насупраць прапаршчыка, які з цікаўнасцю за ўсім назіраў.— Але хочаш ці не хочаш, ды наспявае новы канфлікт...

— Які? — запытаў Фрунзе, садзячыся не за стол, а каля яго.— Давай пагаворым шчыра, Максім.

— Вам, Арсен, абы рэвалюцыя! З-за яе вы гатовыя на ўсё... Вы зусім не зважаеце: тут амаль дзесяцімільённы самабытны народ...

— Мы не жадаем, Максім, i твайму, як ты кажаш, самабытнаму народу міру, волі, дабрабыту?

— Не закалыхвай мяне, Арсен, прыгожымі словамі,— абарваў яго Лашковіч.— Вы, а таксама i ў саюзе з іншымі партыямі, як я паспеў разабрацца, на многае тут, у краі, у Мінску, замахваецеся. Найперш праз Мінскі Савет, а таксама i праз міліцыю. Але наколькі я ведаю, у Выканкоме Мінскага Савета няма ніводнага чалавека ад нашых партый, а то i ўвогуле беларуса. Дык вось i скажы ты мне, дарагі, як вы думаеце справядліва дбаць пра нас? Без нас саміх?

— Сапраўды, у Выканкоме Савета няма пасланцоў ад беларускіх партый,— сказаў Фрунзе.— Але мы не супраць супрацоўнічаць, скажам, з вашай БСГ. На сходах, на мітынгах мы ахвотна даём вам слова.

Лашковіч з ухмылкаю скрывіўся:

— Ну-ну! Уважылі! Дазволілі разявіць рот!

— А вы чаго хочаце? — неспадзявана ўступіў у гаворку незнаемы вайсковец.

Лашковіч павярнуўся i пільней прыгледзеўся блізарукімі вачыма: вайсковец па-ранейшаму сядзеў паклаўшы нагу на нагу. Здаецца, невысокі, таўсматы. Чарнявы, высакалобы, з шырокім раздвоеным падбародкам. Як i ўсе маларослыя, мусіць, настойлівы, самалюбівы i агрэсіўны.

«Закаўказец»,— падумаў Лашковіч, a ўголас запытаў:

— Вы — хто, васпане? Бальшавік?

— Бальшавік,— рэзка адказаў вайсковец.— Ну й што?

— Дык вось мы хочам прыкладна таго, пра што вашы лідэры шмат гаварылі да вайны...

— Дык вы сёння будзеце крычаць i лямантаваць?

— Што — для нас няма свабоды сходаў, слова? — па-ледзяному прыплюшчыў вочы Лашковіч, але вайсковец вельмі не збянтэжыўся.— Што — нам няма пра што пагаварыць? Няма чаго дабівацца для свайго затаптанага народа?

— Дык чаго ўсё ж вы хочаце?

— Людзьмі звацца...— крыху дурасліва нахіліў галаву i прыклаў руку да грудзіны Лашковіч.

— Калі ласка, канкрэтней...

— А не скажу...— ужо захуліганіў Лашковіч.— Бо не бачу ні спачування, ні разумення...

— Мацёры таварыш! — заматляў галавою прапаршчык.— Не ў прыклад сваім памяркоўным землякам...

— Памяркоўнасць, дарагі т а в а р ы ш, нікому не зашкодзіць, а вось быць баязлівымі, угодлівымі, самазнішчацца — хопіць!

— Чаго вы, Максім, думаеце дабівацца? — спакойна запытаў Фрунзе.— Давай пагаворым шчыра. Сказаць па праўдзе, я не вельмі шмат ведаю пра вашыя турботы...

— Вось пра гэта, пра што ты пытаеш, i будзе гаворка на з'ездзе,— паспакайнеў i Лашковіч.— З улікам усёй сітуацыі ў Расіі i тут.

— Я хачу, Максім, сказаць табе пра дзве рэчы,— сказаў Фрунзе.— Першае: вы маеце поўнае права сабрацца i пагаварыць пра свой боль, пра свае клопаты. Другое: будзе, аднак, недарэчна, калі ў вас, як кажа Алёша, разаўецца нездаровы сепаратысцкі рух. Ваша буржуазія, той жа Скураны, можа штурхнуць вас на такі крок. Але не дзеля затаптанага народа, а дзеля сябе. Скураны ёсць Скураны. Ён, наколькі я ведаю, быў аўтанаміст, цяпер ён ваш народны сацыяліст, загульваў i з царскім урадам, i з вамі, a апошні час вядзе каншахцікі з вамі i Часовым урадам. Пасля перавароту стрымліваў вас, а цяпер ірвецца ўзначаліць ваш рух. Чаму? Ды ён не так i не пра тое думае, як i пра што думаеце вы: Васілевіч, ты i іншыя шчырыя хлопцы...

— А пра што, выбачай, думаеш ты, стаўшы старшынёй тутэйшага сялянскага камітэта? — рэзка перабіў Лашковіч.— Ты што — селянін? Разумееш іхнія клопаты — клопаты нашых вяскоўцаў у тым ліку? Калі не ведаеш, дык скажу: недзе пад восемдзесят пяць працэнтаў люду нашага краю — сяляне. Дык найперш сяляне — касцяк нашага народа. Намагаючыся ўзначаліць сялянскі рух нашага краю, ты хоць добра ўяўляеш, чаго хоча наш селянін альбо чаго хочам мы, сялянскія дзеці? Ці табе гэта ўсё роўна? Ці табе самае важнае — адлучыць сялян ад эсэраў, ад нас, завабіць на свой бок i павесці ix за сабою?

— Селяніну, Максім, найперш трэба мір, лад, добры кавалак зямлі, павага, помач горада,— непарушна адказаў Фрунзе.

— Ты дасі мір i зямлю? — ухмыльнуўся Лашковіч.

— Гэтага трэба дабівацца ўсім разам.

— Як?

— Народ павінен сам узяць сабе тое, што яму належыць! Зямлю, заводы i фабрыкі.

— Дык гэта ж падман! Нават — правакацыя!

— Чаму? — раптоўна жорстка прыплюшчыў вочы Фрунзе.

— Па-першае, вы дазваляеце, «даеце» тое, што ўзяць самім няможна. Па-другое, калі люд пачне браць сабе сваё гвалтам, дык яго паб'юць, задушаць вялікаю сілаю! Арміяй!

— А можа, урад пачне хутчэй i справядлівей вырашаць аграрнае пытанне, калі люд сам, як вы кажаце, гвалтам, будзе браць сваё? — зноў умяшаўся ў спрэчку Мяснікоў.— А ахвяры... Што ж, можа, не абысціся без ix...

Лашковіч, здаецца, быў збіты з панталыку па гэтым сваім каронным — сялянскім — клопаце.

— Калі вы, Максім, будзеце дабівацца ўлады для сваіх паноў, мы аб'явім вам вайну...— перасцярог Фрунзе.

— Калі мы разам хісталі царызм, дык нам было па дарозе...— ухмыльнуўся Лашковіч.— А цяпер, калі царызм зрынулі, мы вам ужо лішнія, замінаем?!

— Я асабіста не хацеў бы не толькі ваяваць, але i варагаваць з табой, Максім,— з павагаю адказаў Фрунзе.— Я ведаю: ты — светлая галава, шчыры, гаротны. Але... Падумай добра, калі ласка, не спяшайся кідаць усім, у тым ліку i нам, пальчатку...

— Пагаварылі i дамовіліся!—падняўся i горка, цяжка ўсміхнуўся Лашковіч. Пакрыўдзіўся, думаючы, што былы таварыш па бядзе забыў, не цэніць усё тое добрае, што было некалі ў ix.

...Калі Лашковіч, Шуляк, Нядоля, Васілевіч i Нямкевіч вярнуліся да Траецкай гары, дык з задавальненнем убачылі: там свята гукання вясны аж гуло. Вялікія, нават агромністыя людскія гурты вадзілі карагоды, спявалі вясновыя песні, а моладзь гарэзна скакала праз вогнішча, паліла злую зіму-вядзьмарку — носьбіта ўсяго халоднага i злога на свеце...

3.

I вось наступіла для Васілевіча доўгачаканая хвіліна.

Ён адхіліў важкую аксамітную занавеску, выйшаў на прасторную сцэну i быццам не сваімі нагамі накіраваўся да некалькіх пастаўленых упрытык сталоў, накрытых зялёным сукном. Позірк яго раздвойваўся: вочы пазіралі то на блізкую апушчаную белую, а па краях чырвоную занавеску за сярэдзінаю сцэны — пасярод на шырокім белым палатне чырванелася вялікае поле, а на яго фоне, здавалася, неслася ўдалечыню постаць воіна ў шлеме на серабрыстым кані ў імклівай пагоні з узнятым над галавой мячом i шчытом з залацістым шасціканцовым крыжом,— то тут жа вочы прыварожваліся да залы, дзе, як сказала яму адна з сакратарак, Белякова, сабралася 150 землякоў не толькі з усіх неакупаваных беларускіх паветаў, але i з многіх расійскіх гарадоў. Як заўважыў, людзі на выгляд былі розныя: хто — у звычайных еўрапейскіх касцюмах, хто — у службовай форме, i нямала было тых, хто прыйшоў сюды ў вышываных кашулях i паясах. Была розная публіка i па думках i поглядах: кіраўнікі беларускіх камітэтаў помачы ахвярам вайны, беларускіх бежанскіх камітэтаў, былыя i цяперашнія грамадоўцы, а таксама члены іншых партый, беспартыйныя, «беларусы — прыхільнікі русіфікатара Саланевіча», а заадно сядзелі i «таямнічыя незнаёмыя», хто прыехаў сюды па сваёй i не сваёй ахвоце.

Васілевіч запыніўся пасярод доўгага стала, абвёў позіркам досыць запоўненую залу, намагаючыся ўтаймаваць хваляванне. Вялікім цяжарам на ім ляжала яго місія: які тон задасць ён з'езду, як будуць слухаць яго як старшыню Мінскага камітэта БСГ i тое, што яны будуць раіць. Тут няможна спатыкнуцца. Зрэшты, можа, ён i перабольшваў сваю місію, ролю гэтага з'езда, але, як i заўсёды, гаварыў i паводзіўся шчыра, з поўнай адданасцю i верыў: толькі так i трэба рабіць. Тым больш справу святую. А што сёння перад імі святая справа, ён ні кроплі не сумняваўся. Хоць i ведаў, што некаторыя мелі зусім іншы погляд.

Як толькі ён паспрабаваў загаварыць, нечакана, нібы па дамове, люд у зале дружна падняўся i наладзіў авацыю. I пан Скураны ў чорным гарнітуры, у вышыванай кашулі, i Петрыкевіч у парадным генеральскім мундзіры, i афіцэры Адамовіч, Еўзікаў, а таксама i іншыя «элітныя» людзі пляскалі заўзята, у духу адной для ўсіх еднасці.

Паселі.

— Сябры! — прамовіў дрыготкім і, здаецца, залішне танклявым голасам.— Дазвольце цёпла павіншаваць вас з рэвалюцыяй, з яе цяперашнімі радыкальнымі заваёвамі! A ўжо i тое, што вось мы змаглі сабрацца разам, будзем адкрыта, нікога не баючыся, гаварыць пра свой боль i клопаты,— канечне ж, вялікая рэвалюцыйная заваёва для нас, нацыянальнай меншасці!

Воплескі. Дружныя, працяглыя. Гэта вельмі падбадзёрыла яго, уражлівага,—зала, як паверыў, салідарная з ім.

— Як мы бачым, цяпер па ўсёй агромністай Расіі абуджаецца палітычнае жыццё,— ужо натхнёна прамовіў далей.— Абуджаемся i мы — тыя, хто ўжо некалькі стагоддзяў непрабудна спіць. I ў нас тут, у Мінску, i ў іншых гарадах, у тым ліку i расійскіх, да слова, адрадзілася БСГ. Нават больш — цяпер БСГ яднае вакол сябе прыяцеляў i кліча ix да кіпучай работы, да адраджэння, волі. Мы, грамадоўцы, а таксама нашы сябры з партыі беларускіх народных сацыялістаў рашылі склікаць вас усіх на гэты Вялікі Сход, які хочам канстытутаваць як з'езд, i гэты сімвалічны «прылёт» лепшых сыноў нашай Бацькаўшчыны прымеркавалі на цудоўнае народнае свята — на свята гукання вясны...

Перавёў дыханне, на міг (а яму здалося — на вечнасць) запнуўся, падшукваючы найбольш пафасныя i ў той жа час простыя, важкія словы. Пашукаў вачыма знаёмых — на першым радзе, з краю, сядзелі i ўважліва на яго пазіралі еўрапейскага выкшталцонага выгляду (у шыкоўным гарнітуры, у белай кашулі i пры «матылі», у пазалочаных круглых акулярах) безвалосы Цішка Гартны, ссутулены, у юхтовых ботах i сялянскай світцы барадаты, пажылы, нават нібы стары ўжо Карусь Каганец, кучаравісты Змітрок Бядуля, а за імі, на другім радзе,— яшчэ зусім малады, гадоў дваццаці пяці, каротка пастрыжаны i ў акулярах Тарашкевіч, дыхтоўны i санавіты Муха, русявы, з невысокім «вожыкам» валявы Лашковіч, лысаваты i сціплы Нямкевіч, шчупленькі Нядоля, засяроджаны Шуляк i Белякова з распушчанымі светлымі валасамі, зусім сёння свойская ў белай блузцы з блакітным бантам на шыі... Адчуўшы яго замінку, Лашковіч падняў руку i патрос ёю: камандуй-камандуй парадам!

— Сёння мы, грамадоўцы, правялі ўжо невялічкую канферэнцыю,—паспакайнелым голасам пачаў далей гаварыць Васілевіч,— На ёй мы ацанілі, як кажуць, цякучы момант, вызначылі сваю пазіцыю. Мы гаварылі шчыра, хоць часамі i рэзка. Адпаведна, былі i рознагалоссі. Але мы не дазволілі ім паланіць нас, пераадолелі ix i прыйшлі на гэты Вялікі Сход з яснай праграмай. Яе мы выкладзем у асобнай прамове. Хацелася б, каб i вы, сябры, гаварылі пра наш боль, пра нашы клопаты шчыра, калі хочаце, i рэзка, але каб не вышуквалі, напластоўвалі рознагалоссі. Яны могуць завесці нас у тупік, напачатку змарнаваць нашу святую справу. Думаю, вы згодныя: цяпер не час для амбіцый, звадаў, гульні: цяпер час смеласці, работы — карацей, справы. Іначай мы здрадзім свайму спакутаванаму народу, навек пахаваем усе яго мары i надзеі, веру ў нас, выказнікаў яго дум i абаронцаў... Адным словам, нашы старэйшыны даручаюць мне пачаць работу нашага з'езда. А якая, сябры, будзе ваша думка?

— Пачаць! — выгукнуў Лашковіч.

— Галасуем,— прамовіў Васілевіч.— Хто — за?

Як убачыў, паднялі рукі амаль усе.

— Хто — супраць?

У зале ўскінулася ўгору некалькі рук. Пяць ці шэсць.

— Хто ўстрымаўся?

Зноў некалькі чалавек. Здаецца, шэсць-сем.

— Пераважная большасць за тое, каб пачаць работу нашага з'езда,— сказаў Васілевіч, адчуваючы па галасаванні, што з'езд будзе няпросты. Будуць, канечне, i спрэчкі, i нават, можа, яшчэ i большае. Не толькі ад тых, хто толькі што галасаваў «супраць» i «ўстрымаўся», але i ад тых, хто падняў рукі «за».— Цяпер, як i належыць, трэба абраць наш рабочы прэзідыум. Колькі чалавек выберам у яго склад?

— Дзесяць,— выгукнуў хтосьці з задніх радоў.

— Пятнаццаць,— падаў валявы голас Лашковіч.

Прагаласавалі. Пасля пачалі выгукваць пайменна:

— Каганец!

— Бурбіс!

— Гартны!

— Лашковіч!

— Васілевіч!

— Скураны!

— Петрыкевіч!

Васілевіч ледзь паспяваў запамінаць. Пасля падняў угору лісток — усё, як i дамаўляліся, спіс складзены. Параіў галасаваць. Зноў было па шэсць-сем тых, хто быў «супраць» i «ўстрымаўся». Уражліваму Васілевічу было не зусім ясна, чаму так паводзяцца людзі. Калі прыйшоў сюды — дык будзь з усімі заадно, калі супраць — то чаго тут? Яму цяжка было зразумець логіку i псіхалогію «незадаволеных». Нават у галаву не ўкладвалася, што той-сёй можа быць супраць не так самой справы, як супраць таго, што якраз не ён, скажам, пачынае з'езд альбо не ён трапляе ў прэзідыум. Ён крыху разбіраўся ў «складанай чалавечай натуры», але не заўсёды мог зразумець яе праявы ў кожным асобным выпадку.

Калі названыя падняліся i перайшлі з залы на сцэну, паселі, то на пярэдніх крэслах Бурбіс, Гартны, Скураны, Петрыкевіч перамовіліся i абралі старшынёй прэзідыума Каганца, яго намеснікамі — эсэра Метліна i былога эсэра, а цяпер грамадоўца Шуляка.

Далей рэй павёў Карусь Каганец. Невысокі, прысадзісты, адсюль, са спіны, з досыць выпуклым гарбом. Ён, трымаючы ў абедзвюх руках загадзя падрыхтаваны Васілевічам i іншымі грамадоўцамі люток ca сцэнарыем уступу з'езда, дрыготкім голасам, з моцным сялянскім акцэнтам загаварыў:

— Наш з'езд, дарагія прыяцелі, вітаюць нацыянальныя суполкі з братняй Украіны i Літвы, а таксама вядомыя дзеячы нашай культуры...— Прачытаў гэтыя віншаванні. Кожнае з ix зала ўзнагародзіла воплескамі.— А цяпер слова для вітання мае старшыня менскага камітэта прапаганды асноў новага грамадзянскага ладу Марзон.

Гэты нізкі, з кароткай шыяй i буйной чорнавалосай галавою чалавек хуценька падышоў да трыбуны.

— Мы, дарагія сябры,— гучна, нават басавіта загаварыў адразу ж з пафасам,— павінны найперш ухваліць Часовы ўрад i яго ўсе падараваныя расійскаму народу свабоды...— Хваліў-хваліў новую ўладу, а пасля, калі ўспомніў гэты з'езд, сказаў: — Ад імя нашага камітэта жадаю, каб на форуме быў дух рэалізму, умацавання новага ладу ў Pacii i, само па сабе зразумела, дух увагі да інтарэсаў беларускага народа...

Як ні ўслухоўваўся Васілевіч, але так i не пачуў, што ім раіць старшыня мінскага камітэта прапаганды асноў новага грамадзянскага ладу, а гэта значыць, падумаў ён, прамоўца асцярожнічае, а то, можа, i пабойваецца з'езда.

За ім прамовілі пасланцы з Магілёва i Петраграда: танклявы кучаравісты Каравайчык i падцягнуты, шустры капітан Адамовіч. Яны абодва таксама віталі рэвалюцыю, падтрымлівалі Часовы ўрад i яго палітыку, але болей ужо i ясней гаварылі i пра тое, чаго яны павінны сёння дабівацца. Да слова, Каравайчык падаў голас за тое, каб з'езд вылучыў ідэю аўтаноміі Беларусі ў складзе Расійскай дэмакратычнай рэспублікі.

— Цяпер час ужо зацвердзіць парадак дня,— пасля падняўся i з хваляваннем прамовіў Каганец.— Ён такі: адносіны да сучасных падзей, адносіны да расейскіх i нацыянальных сацыялістычных партый, арганізацыйныя пытанні. Як, згодзімся з гэтым, дарагія прыяцелі?

— Згодзімся,— прамовіў тут, у прэзідыуме, Гартны.

Прагаласавалі. Пасля пачалі слухаць даклады тых, хто жыў i працаваў у Мінску.

Першы выступіў Фальскі — малады яшчэ мужчына, акцёр, а цяпер, у вайну, службовец Лібава-Роменскай чыгункі. Як i чакаў Васілевіч, ён спакойна, прыгожым акцёрскім голасам пачаў расказваць, што робяць яны тут у Камітэце помачы ахвярам вайны i ў «Беларускай хатцы». Пасля загаварыў пра тое, што трэба пачаць дабівацца, каб новая ўлада адмяніла забарону на беларускую мову, дазволіла ўтварыць тэатр.

—Цяпер зноў тэатр можа шмат зрабіць для нашага народа, для культуры,— сказаў Фальскі.— Народны тэатр ды яшчэ ў такі кіпучы час, як цяпер,— вялікая рэч. Таму, не чакаючы дазволу, мы пачалі ўжо рупіцца: да слова, Ядвігін Ш. збірае драматычны гурток, які Фларыян Ждановіч (а ён вяртаецца ў Мінск праз тыдзень) можа хутка пераўтварыць у драматычную трупу, а я ладжу харавы гурт...

За гэтыя словы i прэзідыум, i зала падзякавалі Фальскаму моцнымі воплескамі.

Пасля яго пачалі падыходзіць да трыбуны іншыя мінчукі: шыкоўны i ажыўлены сёння Муха, аскетычны, заўсёды разважлівы ксёндз Мяцельскі, весялун Буднік. Апошнія два прамаўлялі ад імя новых беларускіх партый, што ўзніклі на днях: ксёндз Мяцельскі быў пасланцом хрысціянскіх дэмакратаў, a Буднік—народна-дэмакратычнай суполкі. Усе трое сказалі, што з'езд мусіць патрабаваць «поўнага самавызначэння» беларускага народа, а Мяцельскі яшчэ дадаў, што цяпер трэба «збліжаць усіх католікаў i праваслаўных у адной веры з рознымі абрадамі, не дапусціць, каб наш люд па-ранейшаму расколваўся на дзве варожыя палавіны».

Пасля ix Каганец даў слова яму, Васілевічу, як аднаму з лідэраў Мінскай групы БСГ, якая, лічы, i склікала гэты з'езд.

— Цяпер я з праграмаю нашай партыі,— усміхнуўся ён, пазіраючы ў залу, якая ўжо, здаецца, насыцілася ад прамоў i дакладаў, слухала не сказаць каб вельмі ўважліва.

Паперы ляжалі перад ім, але ён не пазіраў на ix, а — на людзей. Па сабе ведаў: лепш сказаць нязграбна, але сваімі словамі, чым талдычыць па пісанаму. Цяпер ужо не хваляваўся звыш меры, выбраў з мноства люду аднаго Нямкевіча i гаварыў быццам яму:

— Наша сённяшняя канферэнцыя БСГ, сябры, таксама прызнала i ўхваліла Часовы ўрад i яго меры па ўсталяванню новага эканамічнага, палітычнага ладу. Значыць, мы ідзём тут па адной дарозе з усімі астатнімі партыямі. Іначай цяпер, здаецца, нельга. Супрацоўніцтва з новым урадам — той верны i трывалы грунт, падмурак, на якім можна пачынаць новы будынак. Тым больш гэта датычыць нас, нацыянальнай меншасці. Аднак мы, сябры, мусім сказаць i пра тое, пра што Часовы ўрад, а таксама многія нашы партыі, нават амаль усе сённяшнія нашы прамоўцы мала гаварылі...

Заўважыў: паколькі яго выступленне загучала дысанансам, дык зала запыніла перашэптванні, наструнілася.

— Мы разумеем тое, што Часовы ўрад, здаецца, хоча доўжыць вайну i дабіцца перамогі,— прамовіў ён.— Перамога нам, як тут i гаварылі, жыццёва неабходная. Іначай Вільгельм паспрабуе выратаваць свайго сабрата Мікалая Другога, а з вяртаннем манарха Расія не толькі пойдзе па старым шляху, але яшчэ i ўмыецца крывёю... Але мы не зусім разумеем, чаму цяпер новыя ўлады гэтак асцярожненька, туманна, а то i абыякава гавораць пра так званае аграрнае пытанне. Сказаць шчыра, я здзіўляюся, чаму пра гэта незаслужана мала тут гаварылі i нашы прамоўцы. Сябры, не забывайма: вёска, сяляне — гэта пераважная частка нашага народа. I калі мы хочам быць выказнікамі яго дум i пачуццяў, дык давайце помніць пра найпершыя яго клопаты! Я шкадую, што тут ад нашых сялян усяго некалькі чалавек. Але мы, сялянскія сыны, павінны адстойваць інтарэсы нашых бацькоў, братоў. Мы, грамадоўцы, лічым: трэба неадкладна пачаць дэталёва распрацоўваць зямельны закон, улічыўшы ўсе ўмовы i акалічнасці зямельнага пытання ў нашым краі, у тым ліку i спосаб пераходу зямлі да народа. I як толькі мы даб'ёмся самавызначэння, будзем мець свой кіруючы орган, дык гэтаму органу трэба будзе неадкладна пачаць надзяляць сялян зямлёю. А пакуль што, лічым мы, трэба перасцерагаць наш люд ад самачынных захопаў зямлі...

— Выбачайце, Сымоне! — пачуўся голас з прэзідыума. I тут жа падняўся Скураны: — Спадары! Як вы ведаеце, я, э-э, маю нямала зямлі. Але вось што я, э-э, хачу заявіць: калі нам удасца дабіцца, скажам, аўтаноміі, займець свой Краёвы сэйм, дык я, э-э, даклярую праз яго аддаць сваю зямлю народу. I бясплатна.

Гэтая заява зрабіла сваё: зала выбухнула авацыяй.

— Варты пераймання i пахвалы жэст!—усміхнуўся Васілевіч, здзіўляючыся, як павёўся цяпер пан Скураны. Перад лютаўскімі падзеямі i цяпер ён пакрысе ўсё болей i болей выдаваў за радыкала, але да такіх вось заяў яшчэ не падымаўся.— А цяпер, сябры, пра нацыянальнае пытанне, якое ўжо закраналася тут. Мы лічым, што трэба дабівацца Расійскай федэратыўнай рэспублікі, а нам, беларусам, мець у гэтай федэрацыі аўтаномію. Жадаць меншага — не робіць нам гонару, не вартае нашага шматмільённага старажытнага народа, марыць пра большае — здаецца, не рэальна, як кажа адзін мой знаёмы... Адпаведна, мы павінны выбраць наш дзеяздольны орган, які будзе гуртаваць вакол сябе нашы сілы, павядзе далей работу па ўсіх напрамках — дзяржаўных, эканамічных, палітычных, сацыяльных, культурна-асветніцкіх і г. д. Ёсць думка гэты орган назваць Беларускім нацыянальным камітэтам, куды выбраць пятнаццаць — дваццаць відных нашых дзеячаў. Камітэтчыкі выберуць свой прэзідыум i ўтвораць адпаведныя камісіі. Пасля (калі так усё i будзе) камітэт адразу ж пашле дэлегацыю ў Петраград i дакладзе Часоваму ўраду пра ўсё i папросіць прызнання, помачы. Думаю, Часовы ўрад не адмовіць нам, улічыўшы, што мы i надалей хочам быць неадлучныя ад нашай сястры Pacii...

З трыбуны яго праводзілі гучнымі воплескамі. Яны цешылі i радавалі яго: не шмат адчуваў ён у жыцці ўвагі, разумення i пашаны. Пасля яго Каганец запрасіў сказаць слова Парэчын-Кузьміцкага — пасланца Мінскага Савета.

Васілевіч з цікавасцю агледзеў гэтага незнаёмага чалавека ў чорнай скураной куртцы, з нецярплівасцю чакаў, што той скажа. Сам ён запрашаў на сённяшні з'езд i Позерна, старшыню Савета, i яго намеснікаў, у тым ліку i Міхайлава, але тыя паскардзіліся, што не маюць часу прыйсці, падакляравалі, што кагосьці прышлюць іншага. Вось i прыслалі. Гэтага Парэчын-Кузьміцкага.

— Грамадзяне! — як толькі ён, каржакаваты, русявы, стаў за трыбуну, пачуўся яго ўпэўнены голас.— Выйшла так, што ў члены Выканкома Мінскага Савета вы, а таксама вашы землякі не трапілі. Але мы адчуваем: Мінск, тыл усё роўна верыць нам i шчыра падтрымлівае нас, бо адчувае, што мы выяўляем народныя клопаты. Савет намагаецца апраўдаць гэты давер. Савет з разуменнем успрымае ваш нацыянальны з'езд, лічачы, што ёсць патрэба паразважаць пра нацыянальнае пытанне. Мы толькі не хацелі б, каб выбухнулі нацыяналістычныя тэндэнцыі... А цяпер дазвольце падрабязней пагаварыць пра ўзнікненне нашага Савета, пра яго цяперашнюю работу, пра мэты...

Прамоўца гаварыў досыць доўга, запальваючы ўсіх вераю, што найперш Савет можа зрабіць шмат для рэвалюцыі, згадзіўся з Васілевічам, што «трэба разгледжваць больш пільна самыя гарачыя пытанні сучаснасці» — да слова, як сказаў ён, трэба болей дбаць пра сялян i пра надзел беднякоў зямлёю, а таксама «не забываць салдатаў, што гніюць у акопах». Гэтае «гніюць» прагучала рэзка i, канечне, выбівалася з «абаронніцкіх» настрояў тых, хто прамаўляў дагэтуль.

Калі Парэчын-Кузьміцкі, не сказаўшы пра тое, чаго найбольш чакаў Васілевіч, пакінуў трыбуну, зноў падняўся ў прэзідыуме ссутулены Каганец.

— А цяпер, дарагія прыяцелі,— прамовіў ён, падносячы блізка да вачэй паперку,— ёсць думка паслаць прывітальныя тэлеграмы Часоваму ўраду, Петраградскаму Савету, нацыянальным суполкам Украіны i Літвы. Згодныя? Дзякую. Тады дамо слова Кужэльнаму i папросім яго зачытаць гэтыя тэлеграмы.

Кужэльны — статны, маладжавы іхні зямляк-петраградзец — падышоў да трыбуны i гучна прачытаў загадзя напісаныя вітанні. Прагаласавалі за ix адзінадушна.

Затым Каганец даў слова памочніку мінскага губеранскага камісара Метліну. Той, таўсматы, круглатвары, з важкім падволічам, лёгка закрочыў да трыбуны, абапёрся на яе краі i смела акінуў позіркам залу.

— Грамадзяне! — молада i ўладна ўсклікнуў ён.— Я ўпаўнаважаны выступіць ад імя мясцовага органа Часовага ўрада i ад імя маіх калег сацыялістаў-рэвалюцыянераў. Мы разумеем ваша жаданне сабрацца, паглядзець адзін на аднаго, перакінуцца словам пра падзеі, урэшце выліць свой боль. Змест i дух вашага з'езда, канечне, мы належна вывучым i ацэнім. Усё здаровае падтрымаем, а непрыгоднае адкінем...

Зала заціхла, нібы амярцвела.

— Грамадзяне, дазвольце заўважыць: цяпер яшчэ не час вылучаць нацыянальнае пытанне,— бадзёра, рашуча гаварыў Метлін,— Па-першае, гэта — не самае галоўнае, па-другое, паўтараю, для яго яшчэ не падыходзячы момант. Мы цяпер павінны не раз'ядноўвацца, а гуртавацца, ісці да Устаноўчага сходу, які вырашыць лес Расіі i шматлікіх яе народаў. Па-трэцяе, будзьма рэалісты: ваш нацыянальны рух слабы, штучны, падаграецца жменькаю энтузіястаў альбо экстрэмістаў...

Зала загула: ёй не спадабаліся такія словы. Васілевіч паазіраўся: як паводзіцца прэзідыум?

— Нічога сабе афіцыйная асоба i афіцыйны пункт гледжання! — хітнуў галавою i даволі гучна сказаў Цішка Гартны Бурбісу.

Сапраўды, прамова Метліна была іскрай, якая трапіла ў бочку з порахам.

— Мы пратэстуем! — падхапіўся ў зале інтэлігентны, але цяпер разгневаны Тарашкевіч.— Пан Метлін выступае з нафталіннай русіфікатарска-чарнасоценнай ідэяй...

Бурбіс, маладжавы, пачырванелы, а за ім услед i Лашковіч азірнуліся i кіўнулі Васілевічу: не трэба маўчаць!

— Мы, грамадоўцы, таксама пратэстуем! — падхапіўшыся, як уджалены пчалою, выкрыкнуў сарваным, залішне тонкім голасам Васілевіч,— Нам зноў падсоўваюць тэзіс «адзінай недзялімай імперыі».

Метлін падняў руку, бліснуў белым манжэтам i залатым пярсцёнкам на тонкім пальцы: дайце дагаварыць! Але зала не супакойвалася, гула; той-сёй засвістаў, залюлюкаў. Каганец падняўся — здаецца, пачаў прасіць усіх суцішыцца, але цяпер не слухалі i яго, да каго ўсе адносіліся з вялікай сімпатыяй як да мужнага чалавека, так i да шчырага літаратара i мастака.

Метлін не сыходзіў — змагаўся з залаю, але адолець яе не мог. Урэшце махнуў рукою i паплёўся на сваё месца ў прэзідыуме.

З першага рада прэзідыума, з самага краю, што быў недалёка ад трыбуны, шпарка ўстаў шыракаплечы хлопец у ботах, белых штанах i вышыванай кашулі, з казацкімі вялікімі рыжаватымі вусамі.

— Прашу слова,— прамовіў Каганцу.

— Калі ласка,— згодна адказаў той i неяк збянтэжана сеў.

— Я прадстаўнік Кіеўскай суполкі БСГ, Краскоўскі,— басавіта загуў новы прамоўца.— Я заклікаю ўсіх вас не слухаць паноў метліных: яны не толькі не прызнаюць нас i наш народ, але i замоўчваюць, затоптваюць i свядома, паўтараю, свядома хочуць, каб мы ніколі не паднялі галовы. Яны хочуць задушыць нас у зародку. Яны, як агню, баяцца слоў «нацыя» i «федэрацыя». Але мы, па словах метліных, «жменька свядомых», не баімся, смела ідзём ім насустрач. Наступіла часіна, калі гэтае ўжо неабходна, бо толькі вольныя ў сваім развіцці народы могуць быць паўнацэнныя, ісці да светлага будучага, да агульначалавечай еднасці... Але паны метліны не разумеюць i не хочуць разумець, што перш чым стаць некім, спачатку трэба стаць самім сабою! Ім усё яшчэ трэба даказваць, што i ў нас на назе пяць пальцаў...

Апошнія словы патанулі ў выбуху воплескаў. Краскоўскі засвяціўся ад радасці, а пасля падняў абедзве рукі, сашчапіў ix і, патросшы імі ў паветры, героем вярнуўся на сваё месца.

Нечакана для Васілевіча зноў папрасіў слова Муха. Калі далі, санавіта выйшаў на трыбуну, абапёрся на яе локцямі.

— Наш грамадоўскі калега, Васілевіч, справядліва выказаў наша абурэнне,— прамовіў ён спакойна i ўпэўнена.— Да яго слоў я хачу толькі дадаць: цяпер кожны народ мае, павінен мець права развівацца па-свойму. Ад заганнай ідэі ўдушэння нацыянальных меншасцей трэба рашуча адмовіцца. Яна зганьбіла сама сябе, абрыдзела ўсім. Але панам метліным няма патрэбы дрыжэць ад страху, лямантаваць пра «расцягванне» рэвалюцыі: вольнае развіццё народаў — не значыць ix адасабленне, узаемную непрыязь. Яно не зашкодзіць дружбе з іншымі народамі. Наадварот, яно гэтую дружбу зробіць шчырай, плённай. Але для вольнага развіцця, як ні круціся, трэба родная мова, родная школа i хоць бы аўтаномія!

I Муха «адхапіў» авацыю.

Калі зала супакоілася, у прэзідыуме падняўся, як было відаць, пачырванелы на шчоках, на вушах Метлін i прамовіў:

— Граждане, при таком понимании и при такой обструкции я не могу быть товарищем председателя съезда...

Бурбіс, здаецца, прытрымаў за руку Каганца i паволі ўстаў сам.

— Пан Метлін, вам не месца не толькі ў прэзідыуме, але i ўвогуле на з'ездзе...— ціха, але ясна прамовіў ён, пазіраючы то ў вочы Метліну, то ў залу.

— Вон! Вон адгэтуль! — там зноў падхапіўся i закрычаў Тарашкевіч, тыцкаючы пальцам на Метліна.— Табе не месца тут!

Метлін, нічога больш не сказаўшы, моўчкі падаўся з прэзідыума. Але не ў залу, а — за кулісы. Праводзілі яго воплескамі, але не цёплымі, а злараднымі, пераможнымі.

— Дазвольце,— падняўся ў зале высокі малады мужчына ў сінім касцюме i шэрым світэры. I, калі Каганец, ужо не падымаючыся, седзячы, хітнуў галавою, пайшоў да трыбуны.

— Уважаемые друзья, я — Тораткевич, белорус, хотя по-белорусску говорить не могу...

— «Сапраўдны» беларус! — пакпіў хтосьці з залы.

— Я не совсем согласен с Метлиным, но, поверьте, не надо так вести себя с теми, кто мог бы нам помочь...— прымірэнча прадоўжыў гэты Тараткевіч.— Зачем нам сознательно множить себе врагов?

— Лепш адкрыты вораг, чым каварны друг! — выгукнуў Тарашкевіч.

— У нас говорят чувства, а не разум...— не здаваўся прамоўца.— Этот инцидент может дорого стоить нам... Вы представляете, что доложит Метлин губернскому комиссару?

— Вось іменна! — падтрымаў яго капітан Адамовіч.

У прэзідыуме падняўся Каганец. Ссутулена пастаяў, пакуль сама па сабе ўляжацца перапалка, а потым ціха, разгублена прамовіў:

— Паважаныя прыяцелі! Мы ж гаварылі напачатку, што няхай будзе ў нас усё шчыра, рэзка, але... Во гэтак, як цяпер выходзіць, мы можам перасварыцца, як вясковыя кабеты, i не толькі нічога не зладзіць, але самі загубіць усё... Я прашу вас: слухайма адзін аднаго, не перабівайма, шукайма, як разумныя гаспадары, паразумення, толку! Маеце яшчэ што сказаць? — павярнуўся ён да Тараткевіча.— Не? Дзякую. Тады давайце далей ісці. Цяпер нам трэба ўтварыць нашы рабочыя камісіі,—зноў паднёс блізка паперчыну,— агітацыйна-палітычную, арганізацыйную, этнаграфічную, школьную, фінансавую, па друку i земскую...

Калі галасаваннем зацвердзілі склад гэтых камісій i меліся разысціся i далей засядаць камісіямі, Каганец, памуляўшыся, зусім нечакана аб'явіў дрыготкім голасам:

— А цяпер, паважаныя прыяцелі, мушу заявіць: я перастаю быць старшынёй з'езда. На другім зборы трэба выбраць новага старшыню...

Хто не пачуў, а хто i пачуў гэтыя словы. Неяк усе ca здзіўленнем пазіралі на прысадзістага гарбаватага разгубленага чалавека, які адмаўляўся ад таго, да чаго яго доўга заклікалі, прасілі.

«Што такое? — быў уражаны i Васілевіч.— Збаяўся стары палемічнай атмасферы? Кепска сябе адчувае? Што-небудзь адпаведнае сказалі яму Гартны, Бурбіс альбо Скураны?»

Потым, у перапынку, Васілевіч дапытваўся i ў Гартнага i ў Бурбіса, што значыць Каганцова адмова, але абодва яму нічога толкам не адказалі. I для многіх яна была загадкаю. А да самога Каганца Васілевіч сёння падысці i распытаць не рашыўся.

4.

Пасля полудня сабраліся па камісіях: да слова, Шуляк быў у агітацыйна-палітычнай, Скураны — у арганізацыйнай, Нядоля — у этнаграфічнай, Белякова — у фінансавай, Лашковіч — па друку, Васілевіч — у земскай, а Муха i Нямкевіч трапілі ў школьную. Яны, грамадоўцы-мінчукі, загадзя падумалі, каб быць ва ўсіх камісіях і, калі трэба, усюды задаваць тон.

«Школьнікі» сабраліся ў малой, здаецца, для рэпетыцый, тэатральнай зале — ix, настаўнікаў, было шмат на з'ездзе.

Кіраваць пачаў Муха. Як член прэзідыума з'езда.

— Ну, што, калегі,— пасля паважна, расцягваючы словы i крышку адставіўшы жывот, санавіта пачаў работу камісіі Муха.— Усе мы добра, цудоўна ведаем, што такое школа ў грамадстве. Усе мы добра, цудоўна ведаем, як пачэсна, але цяжка прадаваць настаўніку ды яшчэ ў нашых умовах... Давайце пагаворым пра нашы школьныя клопаты, у тым ліку i клопаты беларускай школы, прымем пэўнае рашэнне i вынесем яго на разгляд з'езда. Спачатку дазвольце сказаць пару слоў мне. Мушу адразу прызнаць горкую ісціну, калегі: наша школьная справа не была на ўзроўні да вайны, а цяпер зусім змарнела. Ва ўсіх нас, настаўнікаў, высакародная мэта: сеяць разумнае, вечнае, добрае. Але колькі мы ўсе нацярпеліся ад «неукоснительного наблюдения» кожнага «власть имущего». I ад соцкага, i ад школьнага старасты, i ад інспектара, i ад папа, i ад усіх іншых чыноўнікаў. Нам жа, «недержавным», было зусім невыносна. Як ніхто, мы не мелі права на сваё. Любая праява намі роднага выдавалася за «сепаратызм» i груба, жорстка душылася. Вось, калегі, перад вамі жывы прыклад,— хітнуў на Алеся (а ён сядзеў побач, па левую руку) .— Гэтага шчырага рупліўца на ніве асветы за пашану да роднага спачатку звольнілі з працы, а пасля за ўтварэнне прыватнай школкі на роднай мове сфабрыкавалі справу i засадзілі на тры гады ў турму...

Нямкевіч апусціў галаву — засаромеўся. Які ён герой?!

— Цяпер, кажу, школьная справа зусім занядбаная,—прадоўжыў Муха.—Наколькі я ведаю, шмат настаўнікаў на вайне i многія школы — надта па вёсках — пазачыняныя. Дзеці не вучацца. Адпаведна, разумовы i культурны ўзровень народа не расце. А гэта — нацыянальная трагедыя, калегі. Мы цяпер павінны ўзяць школьную справу пад кантроль i, па-другое, намагацца падняць з пылу родную мову, атрэсці яе i даць ёй жыццё ў школе... У якой меры — не ведаю, давайце параімся. Але што трэба нешта рабіць у гэтым накірунку,— бясспрэчна. Не па-гаспадарску, нават злачынна мову ў сем-восем мільёнаў галасоў запіраць пад сялянскімі стрэхамі, не пускаць у свет, глуміць як «не самостоятельную», «грубую», «корявую». Няма ў свеце «дрэнных» моў, усе мовы арыгінальныя, па-свойму цікавыя i вартыя самай пільнай увагі! I найвышэйшы гуманістычны ўчынак не ў тым, каб гвалтаваць, таптаць «нешчаслівую» мову, сілком насаджваць «шчаслівую», a ў іншым — у разуменні, у высакароднай падтрымцы. Ці не так, калегі?

Муха дэмакратычна ўсміхнуўся i абвёў усіх прыязным позіркам. Тут у меншым гурце ўжо не апладзіравалі, сядзелі ціха.

— Ну а цяпер прашу выказацца, даць свае парады.

— Можна мне? — падняў руку Тарашкевіч. Ён сядзеў з правага боку Мухі.

— Калі ласка,— прамовіў Муха i сеў.

— Думаю, не варта шмат красамоўнічаць пра тое, пра што толькі што слушна гаварыў старшыня нашай камісіі,— спакойна прамовіў той.— Гэта ўсім ясна. Загвоздка толькі ў тым, каб змусіць улады лічыцца з намі. Я паўтараю: не прасіць, а — змусіць. На нашы стогны, просьбы не зважалі, нават больш — затыкалі паліцэйскай потнай далоняй рот, замыкалі душу на замок. Аднак цяпер мы павінны не плакаць, а — патрабаваць. Свайго. A іменна: трэба ўтварыць таварыства — можа, i пад умоўнай назваю «Прасвет»,— а гэтаму таварыству не толькі трымаць у полі зроку нашу школу, не толькі ўводзіць у яе сваё, роднае. Трэба яшчэ i большыя намаганні. Але пачнём спачатку. Роднае абавязкова трэба ўзаконіць у пачаткоўцы. Адпаведна, трэба вывучаць родную мову, літаратуру, краязнаўства i гісторыю ў настаўніцкіх i духоўных семінарыях. Адпаведна, трэба ўкараніць родную мову, літаратуру і ў сярэднюю школу. Напачатку хоць бы на факультатыўнай аснове. Далей. Варта падбаць i пра пазашкольныя формы далучэння да роднай мовы, культуры, гісторыі. Для гэтага можна наладзіць курсы, народныя клубы, дамы, дзе самымі рознымі формамі прапагандаваць, ачалавечваць сваё. І ўрэшце рана-позна мы павінны дабівацца вышэйшай навучальнай установы на роднай мове. Без яе мы не паднімемся як нацыя, як культурная нацыя, падкрэслю...

— Дзякую, Браніславе,— сказаў Муха, калі той закончыў.— Хто яшчэ хоча выступіць, штосьці прапанаваць?

— Дазвольце мне,— падняўся ў зальцы высокі чарнявы хлопец і, убачыўшы Мухаў ківок галавою, выйшаў, стаў каля прэзідыума.— Дарашэнка, з «Гомельскага саюза беларускай дэмакратыі»,— загаварыў з вялікім акцэнтам, змякчаючы цвёрдыя зычныя.— Наш саюз вылучае тэзіс «поўнага аб'яднання Беларусі з усёй Расіяй, з шырокім самакіраваннем на дэмакратычных пачатках», «захаванне цэласнасці зямель Беларусі з горадам Вільняй як галоўным яе культурным цэнтрам», «прызнанне бясплатнай перадачы ў карыстанне беларускага народа на аснове закона Устаноўчага сходу дзяржаўных, манастырскіх, даркоўных, удзельных i прыватнаўласніцкіх зямель». Што датычыць мовы, то наш саюз лічыць, што ў навуковых установах усё ж няхай будзе агульнадзяржаўная мова, цалкам зразумелая для ўсіх беларусаў...

У зале заўсміхаліся, заківалі галовамі.

— Я магу спаслацца на вялікі наш аўтарытэт,— бачачы гэтую непрыхільную ад многіх рэакцыю, прамовіў Дарашэнка.— Перад самым з'ездам я сустракаўся з Яўхімам Фёдаравічам Карскім — выдатным нашым славістам. Дык ён мне сказаў: цалкам падпісваецца пад нашай гомельскай праграмай, у тым ліку i пад поглядам на беларускую мову...— Дастаў з унутранай кішэні кніжачку і, адгарнуўшы пару лістоў, зачытаў: — «Введение в школе, особенно в средней и высшей, обучения на белорусском наречии затормозило бы развитие белорусской народности».— Загарнуў кніжачку.— Яўхім Фёдаравіч лічыць, што цяпер можна ўводзіць беларускую мову толькі ў пачатковую школу i то найперш у заходніх раёнах...

— Я не ведаю, ці сказаў такое наш шаноўны акадэмік, але якраз так адносіцца да роднай мовы — абсурд, блізарукасць...— не выцерпеў, падаў голас Тарашкевіч.

— Карскі якраз так сказаў,— паспешліва запэўніў Дарашэнка.— Мы нават гаварылі пра большае. У нас наперадзе вялікая работа. Мы павінны дапоўніць намаганні нашых продкаў — аб'яднаць велікарускае, маларускае i беларускае плямёны ў адну магутную i незнішчальную рускую народнасць...

— I што ж за агульназвер будзе з мядзведзя, вала i зубра?

Дарашэнка запнуўся. Тут жа ў зале падняўся поўны сівы дзядзька i, не назваўшыся, кінуў з месца:

— «Магілёўскі Беларускі нацыянальны камітэт» лічыць: мы — бела-русы, а не бела-ляхі...

Зала ўзарвалася. Хто — з ухвалою, а хто — з абурэннем.

— Патлумачце свае словы,— спакойна папрасіў Муха.

— Апошняе стагоддзе беларускую мову найбольш ажыўляюць ураджэнцы заходніх абласцей, католікі,— сказаў той.— Ix падбіваюць на гэта палякі. Каб адарваць заходнія вобласці ад рускай культуры i ўвогуле ад Расіі...

— А вы — за што?—пакпіў Тарашкевіч.

— Мы арыентуемся не на захад, а на ўсход...— адказаў магіляўчанін.— Мы беларусы, але беларускай мовы не прызнаём...

— У вас, выбачайце, скасабочаны мозг. Па-першае, запечнае мышленне: усё беларускае — усяго толькі нечая «интрига». Па-другое, абмежаваны, а то i лакейскі погляд малапісьменнага дзядзькі: «Мы — беларусы, але без беларускага». Што ж гэта, скажам, такое: рускі — без рускага? Француз — без французскага? Японец — без японскага? Яблыня —без яблыкаў? Рэчка, мора — без вады? Зямля — без глебы? Hi адзін цывілізаваны чалавек у свеце не апусціцца, выбачайце, да такой дурноты...

Магіляўчанін хацеў яшчэ штосьці сказаць, але яго перапынілі:

— Хопіць тэорыі «интриг»!

— Шавініст!

— Халуй!

— Чуеце? — запытаў у яго Муха, паказваючы на яго суседзяў у зале.— Сапраўды, давайце ўжо нарэшце перастанем кляваць на каварна кінуты нам гісторыяй кручок: беларусы-католікі — палякі, а беларусы-праваслаўныя — рускія, a уніяты i іншыя — увогуле чэрці... Беларусы ёсць беларусы. Верацярпімыя да ўсіх рэлігій. I ад штучнага падзелу давайце самі першыя рашуча адмаўляцца, не выцягваць на свет дохлую кошку. Іначай мы самі накідваем на сябе пятлю, а канец вяроўкі аддаём першаму сустрэчнаму: хто ўхопіць яго — той i зашморгвае, душыць...

Непадалёку ад магіляўчаніна падхапіўся светлавалосы юнак.

— «Віцебскі саюз беларускага народа» прапануе ўвесці ў школу дзве мовы,— звонка ўсклікнуў ён.— Першая мова — руская, другая — беларуская...

«Якія ўсё ж розныя людзі мы, настаўнікі! — падумаў сам сабе Нямкевіч, збіраючыся выступіць i падтрымаць Тарашкевіча.— Усе ж цярпелі ад улад, але зразумець, падтрымаць адзін аднаго не хочам... Вельмі ж рознай начынкай, як кілбасы, напхнутыя...»

— Пачакайце! — магіляўчанін не садзіўся, настойліва хацеў даказаць сваё.— Давайце захоўваць цвярозасць... Сапраўды, наша мова ў свой час, будучы афіцыйнай мовай Вялікага княства Літоўскага, была высокаразвітая. На ёй гаварыў просты люд, на ёй мела зносіны знаць, вялося справаводства, выдавался кнігі... Але за апошнія дзвесце гадоў наша мова выйшла з афіцыйнага ўжытку, застыла, нават больш — заняпала. На ёй цяпер гаворыць толькi просты люд — да ўсяго гэтага ў кожнай губерні са сваім дыялектам. Сам люд не паважае сваю гаворку, саромеецца яе, хоча, каб яго дзеці вучыліся гаварыць па-панску. Дык калі мы будзем ажыўляць дыялект, нават наш люд нас не зразумее. Ён i так пазірае на нас як на паноў, а пасля знялюбіць усю нашу справу. Па-другое, як справядліва кажа наш гомельскі калега, прыгодная толькі для вясковага ўжытку, наша мова затармозіць развіццё навукі i культуры, адкіне назад як нацыю.

— I вы лічыце: мы ніколі не зможам развіць, зрабіць паўнацэннай нашу мову? — запытаў Муха.

— Можа, i здолеем,— адказаў той.— Але не хутка.

— Дык ці разумна адкладаць вялікую i, галоўнае, патрэбную культурную работу? Ды яшчэ пакідаць на некалі i на некага?! — зноў спытаў Муха.— А па-другое, чаму такое нявер'е ў народ?

— У нас няма сваёй інтэлігенцыі, а без яе, культурнага нацыянальнага пласта, не можа быць паўнацэннага народа, нацыі...

Слухаючы спрэчкі запалістых прамоўцаў, Алесь Нямкевіч увесь час парываўся падняцца i сказаць сваё слова, але яго апярэджвалі болей смелыя i красамоўныя. Калі неўзабаве палеміка аціхла i Муха збіраўся ўжо зачытаць рэзалюцыю, якую ён накідаў тут на хаду, Алесь паадолеў нерашучасць i падняўся.

— Ты таксама хочаш сказаць мудрае слова? — пажартаваў Муха.

Усе i ў прэзідыуме, i ў зальцы суцішыліся i зірнулі на яго паважліва. Мусіць, калі не на як героя, то на таго, хто працаваў настаўнікам i не на словах, а на справе ўжо тое-сёе рабіў, пра што яны цяпер гавораць, i адбываў за гэта турэмнае пакаранне.

— Я разумею, калегі, чаго мы сабраліся тут,— з хваляваннем прамовіў ён.— Але дзве рэчы трывожаць мяне. Па-першае, я здзіўляюся, што мы гэтак спрачаемся наконт таго, пра што не павінны спрачацца... Па-другое, я здзіўляюся, што i на сумесным пасяджэнні, i тут у нас мы гаворым пра многае, але пра адно з самых важных клапоцімся мала...

Захваляваўся. Нават звыш меры. Сэрца, здаецца, ледзь не разрывалася.

— Словам, амаль усе мы — сялянскія дзеці,— зноў загаварыў.— Значыць, мы добра ведаем клопаты нашых бацькоў-сялян. Пра пэўную долю гэтых турбот мы ўжо сказалі, але пра вялікую палавіну чамусьці гаворым мімаходзь. Бадай, толькі Васілевіч i пасланец Мінскага Савета сказалі...— Паволі пачаў супакойвацца, тым больш што слухалі яго вельмі ўважліва.— Маю на ўвазе, што мы павінны больш дбаць пра мір, пра зямлю... Якраз, скажу вам шчыра, пра гэта найперш думае мой бацька, дзеля грошай, дзеля таго, каб купіць кавалак зямлі, на некалькі гадоў паехаў у Амерыку на заробкі мой брат... Паверце, калі мы не будзем гаварыць i пра гэтыя клопаты нашых сялян, то яны нас не зусім зразумеюць i не падтрымаюць, ахвотней пойдуць за тымі, хто ім штосьці падакляруе...

— Ясна,— прамовіў Муха, зірнуў на яго.— Усё?

— Бадай, усё,— прамовіў ён i сеў.

— У нашай камісіі свае мэты, але пра тваю думку я скажу ў сваёй справаздачы,— сказаў Муха.

...Як уведаў пазней Алесь, палеміка, сутычкі ўспыхвалі i ва ўсіх астатніх камісіях.

5.

З запісной кніжкі Васіля Мухі

26 сакавіка 1917 года

Яшчэ шарай раніцаю зноў сабраліся ўсе разам. Абралі новы з'ездаўскі прэзідыум. З нашай, мінскай, суполкі ў яго трапілі Лашковіч, Васілевіч i я, з іншых мінчукоў — Скураны, Мяцельскі. Як Гартны, Бурбіс, а з нашых Васілевіч ні заміналі, старшынёю апынуўся Скураны, i якраз ужо ён узнёсла павёў рэй далей.

Спачатку паслухалі старшынь камісій, пасля — праект рэзалюцыі. Калі я сам выступаў ca словам, слухаў справаздачы іншых, урэшце гэты праект, дык увесь час думаў, што не будзе ўсіхнага паразумення i з'езд, як кажуць, разваліцца. Ды не, той-сёй толькі захацеў унесці свае папраўкі, як я лічу, ніхто нават не спрабаваў зглуміць тое, над чым карпелі два дні. Паслухалі папраўкі, трохі паспрачаліся i рэзалюцыю зацвердзілі цалкам.

Гэтая рэзалюцыя, па-мойму, не толькі засмелая, але i добра-такі фантастычная. Я, помнячы Дзядзеў наказ, не выскакаў, не крычаў, што «мы звыш меры фантазіруем», карацей, не замінаў, але ў душы ўвесь час аж пасміхоўваўся з ілюзій тых, хто пісаў рэзалюцыю.

Канечне, з'езд можа абраць Беларускі нацыянальны камітэт, можа даручыць яму «арганізаваць Беларусь у кантакце з Часовым урадам», «падрыхтаваць выбары ў Беларускую краёвую раду i ва ўсерасійскі Устаноўчы сход»— гэта значыць тут, на неакупаваных беларускіх землях, пачаць утвараць у гарадах i вёсках свае органы самакіравання i пакрыху прыбіраць уладу ў свае рукі.

Канечне, з'езду не цяжка абавязаць гэты БНК «узяць клопат пра сялян, азнаёміць ix з палітычным становішчам у краіне пасля Лютаўскай рэвалюцыі», а таксама склікаць сялянскі i настаўніцкія з'езды, утварыць іхнія саюзы, падабраць лектараў, палітычную літаратуру i паслаць ix ва ўсе паветы, пачаць утвараць кааператывы.

Канечне, з'езд можа пажадаць, каб выкладаць у пачаткоўках беларускую мову, літаратуру i гісторыю, гэтае ж увесці i ў настаўніцкія, духоўныя семінарыі, a ў сярэдняй школе мець гэтае за факультатывы. Добрая рэч i задуманыя курсы, лекцыі, народныя дамы, каб знаёміць з народнаю культураю, а таксама спроба адкрыць свой універсітэт.

Канечне, з'езд мае права патрабаваць, каб зноў былі газеты на беларускай мове, агітацыйныя брашуры i бібліяграфічны слоўнік, нацыянальны банк, каб змяніць земскае самакіраванне i г. д.

Але ці можна ўсё гэта, што запісалі ў рэзалюцыю, ажыццявіць? Якімі сіламі i сродкамі? Тое, што абралі дэлегацыю з сямі чалавек для паездкі ў Петраград на перамовы з Часовым урадам, яшчэ вельмі мала значыць. Часовы ўрад можа не паслухаць i не пайсці насустрач, каб паспрыяць таму, на што яны гэтак спадзяюцца. А тых багатых i ўладных, хто памог бы, як след падпёр, няма. Дык хутчэй за ўсё гаварыльня застанецца гаварыльняю, як вось яна красуецца ў дэкларацыі, якую прынялі пад вечар.

У дэкларацыі з'езд яшчэ раз павітаў Лютаўскую рэвалюцыю, што «асвятляе шлях Беларусі да аўтаноміі», падтрымаў Часовы ўрад у яго «барацьбе са знешнім ворагам за свабоду Расіі, з прыслужнікамі старога рэжыму».

Затым, увечар ужо, выбралі БНК з 18 чалавек, які ўжо з заўтрашняга дня павінен дбаць пра з'ездаўскую рэзалюцыю.

6.

Гэтыя 18 камітэтчыкаў у перапынку сабраліся ў асобным, досыць прасторным пакоі з высокай белай столлю i яркаю чатырохкутняй, з пазалочанымі кантамі люстрай.

Як толькі ўсе паселі на крэслах уздоўж сцен, паклееных светлымі, з жоўтымі кветкамі шпалерамі, каля стала падняўся мажны, пунсовы Скураны i ўсміхнуўся:

— Якія ўсе маладыя i пекныя! Мы ca спадаром Карусём,— зірнуў на ссутуленага, стомленага Каганца, сёння таксама ў ботах i сялянскай світцы,— дзяды супраць вас!

Сапраўды, Каганец i Скураны былі старэйшыя гадоў на дваццаць за Бурбіса, Гартнага, Фальскага, Шуляка, Васілевіча, Муху, Лашковіча, Нямкевіча, Кужэльнага i іншых, гадоў пад дваццаць пяць — за Тарашкевіча, самага маладога тут, на выгляд зусім яшчэ юнага.

— Па-першае, э-э, па праве старшыні прэзідыума з'езда віншую вас усіх з абраннем у вышэйшы палітыка-дзяржаўны орган нашага народа! — прамовіў Скураны i, калі аціхлі іхнія воплескі, зноў закрактаў: — Па-другое, нам трэба выбраць нашу вярховіцу: прэзідыум i старшыню. Якія, э-э, будуць думкі?

Нейкі час у пакоі панавала цішыня. Кожны мог стаць, як кажуць, атаманам, але кожны, канечне, адчуваў: цяжкая ноша будзе ў яго. Вунь колькі i што трэба рабіць, a сілы i грошай вельмі мала. Ды калі яшчэ тут набралі сілу губеранскі камісар i Мінскі Савет.

— Дазвольце мне сказаць слова,— прамовіў, а пасля i падняўся невысокі, чупрыністы, але ссівелы ўжо, смешнаваты ў доўгім пінжаку Васілевіч.— Наш старшыня павінен быць з сялян, з рэвалюцыйнай біяграфіяй, рухавы, жыць у Мінску. З нас усіх найбольш падыходзіць на гэту пасаду Максім Лашковіч.

— Гэта толькі твая думка ці думка Мінскага камітэта БСГ? — падаў з месца голас зямляк з Петраграда, Кужэльны. Статны, чупрыністы, у прыстойным шэрым гарнітуры i чырвоным гальштуку.

— Гэта — думка Шуляка, Мухі, Нямкевіча i мая,— адказаў Васілевіч (ён не ладзіў з гэтым Кужэльным, які меў сімпатыі да эсэраў).

— Я думаю,— Кужэльны падняўся, зачароўваючы ўсіх статнасцю,— наш сябра Васілевіч у чымсьці мае рацыю. Але, я думаю, мае рацыю i той, хто параіць на пасаду старшыні не толькі чалавека менскага, з рэвалюцыйнай біяграфіяй, але чалавека аўтарытэтнага.

— Kaгo раіце вы? — запытаў Скураны.

— Бурбіса альбо Гартнага.

— Я адмаўляюся,— ускінуў руку Бурбіс.

— I я,— прамовіў Гартны,—З Петраграда цяжка кіраваць рухам у краі. Трэба, як кажа Сымон, выбраць тутэйшага.

— Значыць, кандыдатура адна: Лашковіч.

Лашковіч, бліскаючы бялкамі з-пад акуляраў, маўчаў, толькі пагладжваў валасы. Зусім нечакана падняўся звычайна спакойны, нават строгі ксёндз Мяцельскі, сёння ў сумным сваім чорным уборы.

— Можна мне мовіць?

— Проша, святы ойча,— схіліў галаву Скураны i нават паблюзнерыў: — Тым болей што вашымі вуснамі будзе прамаўляць сам бог.

Той не пазважаў на жарт, прамовіў непарушна:

— Мы паважаем нашага шматпакутнага прыяцеля, Максіма Лашковіча. Ён — шчыры, разумны, страсны наш сябра. Але ў яго няма тых сувязей i сродкаў, якія мае, скажам, наш паважаны Рыгор Скураны. Дык вось я раю: Лашковіча — у прэзідыум, Скуранога — старшынёю.

— Ну...— нібы збянтэжыўся, а на самай справе ўзрадаваўся амбітны Скураны.— Дзякую, але гэта мы павінны рашыць разам...— Аглядзеў усіх.— Хто яшчэ каго вылучае?

— Я — за Скуранога,— падняў руку зямляк з Кіева.

— Я — таксама,— дадаў чалавек з Магілёва.

Нізкі Скураны ад душэўпага задавальнення, здаецца, аж прыпадымаўся на кукішкі, заззяў, як сонца.

Калі ён папрасіў галасаваць, то больш рук паднялі за яго. Відаць, заваражыў усіх учора, падакляраваўшы аддаць люду сваю зямлю.

Як толькі закончыўся з'езд i ўсе пачалі разыходзіцца, Муха адарваўся ад сваіх (тыя, нібы ап'янелыя, не заўважылі, што ён адышоў) i пашыбаваў на Шпітальную вуліцу. Да Дзядзі.

Муха другі раз ішоў сюды. Раней яны сустракаліся толькі ўвечар ці ўночы ў «сваім месцы», а вось учора i сёння, каб адразу ж усё ўведаць пра з'езд, Дзядзя сказаў зайсці ў яго прыстанак. Ён, як цяпер ужо выявілася, быў насупраць гарадскога саду, на першым паверсе двухпавярховай камяніцы.

На дамоўлены стук i сёння адчыніў сам Дзядзя — у тапачках i ў паласатым сіне-белым халаце, лысы, з узлямчанымі касмылямі над вушамі i на патыліцы. Зусім нізкі, прыгорблены, змарнелы.

Муха зноў з вузкага цёмнага калідорчыка ўбачыў Дзядзеву аднапакаёўку з кухняй i ваннаю. Той моўчкі запрасіў яго ў пакой, дзе былі i гасцёўня, i спальня,— i цяпер на ненакрытым круглым стале з точанымі ножкамі скупа мігцеў парафінавы каганец, пры адной сцяне стаяла старая, нічым не засланая, з выпхнутымі спружынамі канапа, а насупраць грувасціўся даўні, абламаны шэры камод, над якім вісела карціна, зноў, як i ўчора, цёмная, невыразная.

Дзядзеў аскетызм уразіў Муху. Няўжо можна цвяроза, аддана асудзіць сябе гэтак дзеля ідэі?

— Сядайце,— суха прамовіў Дзядзя i паказаў на крэсла каля стала, сам сеў насупраць.— Расказвайце.

— Я — са з'езда,— як i патрабуе Дзядзя, коратка i ясна пачаў гаварыць Муха,—З'езд прыняў пастановы, выбраў БНК, прэзідыум i старшыню.

— Паразумеліся? — ухмыльнуўся той.— Не перагрызліся?

— Ветэраны i лідэры здолелі ўтрымаць усіх у адным сілавым полі...— адказаў Муха.— Вось спіс членаў БНК, а таксама копія пастановы з'езда.

Дзядзя падсунуў бліжэй да яго каганец i буркнуў:

— Чытайце.

Муха прачытаў.

— Хм! — хітнуў галавою Дзядзя.— У прынцыпе ваша сходка — усяго толькі прыватная нарада, а па яе замашках—сапраўды, установачны з'езд з прававою асноваю... Аўтаномія, рэарганізацыя мясцовага самакіравання, банк, універсітэт, друк, школы на роднай мове... Чорт пабяры, гэта гучыць!.. Ну, а каго выбралі старшынёю?

— Скуранога.

— Як? — падняў на лоб бровы Дзядзя,— Узнялі кансерватара?

— Спадзяюцца, што памогуць руху сувязі Скуранога ў Мінску, у Петраградзе i яго вялікія грошы...

— Ну, а сам ён што?

— Рады.

— Значыць, захацеў стаць беларускім удзельным князем...

Муха, бачачы, што Дзядзя думае, замаўчаў.

— Вулкан рэвалюцыі можа выплюхнуць што хочаш...— прамовіў той.— Але няхай вашы землякі трохі пацешацца, паўпіваюцца поспехам. Трэба яшчэ болей падсыпаць ім жару, каб яны зусім страцілі развагу, пачуцці рэальнасці. A ў рэшце рэшт рэальнасць будзе суровая: паколькі амаль усе вашы «ўрадоўцы» люд не грашавіты, паколькі маёмасныя не ўсе пойдуць за вамі, то рана-позна трэба будзе пачухаць патыліцу: а дзе ўзяць грошы на ўрад i на яго апарат, на банк, на кнігі i газеты, на універсітэт, тэатры i школы? А без грошай ніхто не зможа стаць гаспадаром! Дык прыйдзецца рана-позна самім жа заваліць сваю справу, не паразумецца i перасварыцца.

Муха маўчаў, слухаў.

— Але будзем пільна трымаць i ix пад каўпаком, назіраць, як яны мітусяцца...— зларадна прамовіў Дзядзя.— Тое, што трапілі ў кіруючае ядро i вы, выдатна. Kaгo з маладзейшых, з вашых сяброў можам мы «уловить», «вспоить и воспитать» для лідэраў вашага руху, але для нашых інтарэсаў?

— Нават не ведаю,— паціснуў плячыма Муха.— Усе шчырыя, апантаныя сваёю ідэяю.

— Тады каго i як можна спакусіць? Перасварыць?

— Лашковіч схільны да гарэлкі, Шуляк — да жанчын i самалюбства, Васілевіч — да спрэчак, гарачы Нямкевіч лёгкаранімы...

— Дык i націскайце на гэтыя слабасці,— ужо не толькі параіў, але i загадаў Дзядзя.— I заадно смялей, дзейсней спажывайце свой гумар, сатыру. Усё іхняе, вартае ўвагі, але небяспечнае для нас, высміхоўвайце, апашляйце i разбурайце анекдотамі, баечкамі. Як мне кажуць, вы гэта ўмееце рабіць няблага.

— Добра,— адказаў Муха.

— Не зусім разумееце мае новыя павяленні? — усміхнуўся Дзядзя.— Не задумлівайцеся лішне, Георгі. Выконвайце — i «воздастся вам»... Усяму свой час: радзіць i паміраць, сеяць i вырываць, плакаць i смяяцца, раскідаць каменні i збіраць ix, абдымаць i ўхіляцца ад абдымкаў, шукаць i траціць, маўчаць i гаварыць, любіць i ненавідзець, час вайне i міру... Ясна?

— Ясна,— усміхнуўся i Муха.

— Дзякую, Георгі,— Дзядзя падняўся, падаў руку, невялікую, кволую, халодную, як лёд.— За сваю работу вы вартыя таго, каб мы падвысілі вас на яшчэ адзін градус. У самы блізкі час, думаю, i падвысім. Гэтыя дні выведвайце, з чым паедуць вашы ў Петраград. Мы павінны тэрмінова i грунтоўна перадаць у Петраград усе звесткі i пра ваш з'езд i яго рэзалюцыю. Іначай «Вярхоўны савет народаў Расіі» падсыпле нам на арэхі за марудлівасць...

Муха са згодаю хітнуў галавою.

— Болей сюды не прыходзьце,— загадаў Дзядзя.— Забудзьцеся пра гэтую кватэру. У ёй вы ніколі не былі. Ясна?

Падзякаваўшы, нізка пакланіўшыся, Муха пакінуў гэты заканурак. Дадому вяртаўся цемнатою, у сцюдзёнае надвор'е.

Каля самага яго дома нечакана дарогу заступіла цёмная постаць.

— Васіль Іванавіч?

Фу ты, чорт! Сінілаў. З былой ахранкі.

— Са з'езда, Васіль Іванавіч?

— Са з'езда,— адказаў. Паціснуў працягнутую руку.

— Што ўсе вакол засядаюць, дзіва няма. А што вось i вы, лапатнікі, запалітыкавалі, паднялі галовы, скажу шчыра, збіты з панталыку...

— Цяпер многае многіх збівае з панталыку...

— Асабіста вы, Васіль Іванавіч, пайшлі на з'езд з Дзядзевага блаславення?

— Бадай.

— He зусім разумею вашых. Яны ж супраць нацыянальнага.

— Я таксама не ўсё разумею...

— Канечне, вашы — гібкія людзі. Усюды хочуць быць, усюды ўкараняюць сваіх людзей... А па маіх назіраннях Дзядзевы людзі сапраўды ёсць усюды...

Муха змаўчаў. Не меў ніякай ахвоты не толькі шчыраваць, але i ўвогуле знацца з адрынутым халуйным служакам.

— Васіль Іванавіч, я маю даручэнне з вамі пагаварыць...

«Ад каго?»

— Стыхія, наэлектрызаваная юдашамі, не затухла, але яшчэ цалкам i не ўвайшла ў берагі. Тыя, хто інспірыраваў бунт, чакаюць, каб чэрнь ап'янела дарэшты i завалілася пад плот. Тыя тады звяжуць зморанага соннага гіганта-бунтаўшчыка i павядуць яго туды, куды трэба. Адпаведна, удвая трэба апамятацца ад шоку i нам, верным трону i імператару. Учора мы тут таксама засядалі. Тайна, канечне. Мы рашылі: трэба збіраць сілы. Для барацьбы за аднаўленне манархіі. Як яе цяпер ні бэсцяць, але, як я вам даўно ўжо кажу, нам без яе не пражыць. Іначай расійская эканоміка, палітыка, культура будуць размытыя, запалоненыя Д'яблам i страцяць сваё аблічча. Мы станем матэрыялам у крывапіўных руках. Для чужых прагных i карыслівых мэт... А для гэтага, паверце, не пашкадуюць не толькі нашых, але i мільёнаў галоў. Можа ўзнікнуць такі тэрор, такая разня, якія ніколі яшчэ не былі ў Расіі. Hi ў пугачоўшчыну, ні ў 1863—1864 гады, ні ў 1905-ты...

«Што вам ад мяне трэба? Саюзніцтва? З вамі, душыцелямі?»

— Уступайце ў наш «Саюз абароны Айчыны»,— прамовіў Сінілаў i ў гэтую хвіліну, мусіць, засмыкаў ротам. Бо раптоўна перамянілася яго гутарка.—

Вы патрэбны нам са сваімі ведамі, сувязямі... Я магу за вас паручыцца.

— A ці рэальнае супраціўленне, Аляксей Міканоравіч? А перамога? Старога над новым!

— Не рэальна, злачынна цяпер рабіць адно — сядзець склаўшы рукі! Сёння мы паслалі сваіх пасланцоў да аднадумцаў у Петраград i ў Стаўку. Калі трэба, пабяжым i да Вільгельма. Каб i з яго ciлаю душыць юдашоў, бунтоўную чэрнь...

«Ну i свалата! Каб патапіць у крыві свой абуджаны народ, дык гатовы прадаць яго чужаземцам!»

— Ну, дык што скажаце, Васіль Іванавіч? Патрыёт ці не?

— Я падумаю,— прамовіў Муха, ведаючы, што трэба будзе расказаць пра гэтую размову Дзядзю. Праўда, той, канечне ж, зашле яго ў яшчэ адзін новы саюз. Каб i адтуль вычэрпваць навіны, каб i тое трымаць пад сваім кантролем. Жыццё! Калі пайшоў па крывой сцежачцы, дык ужо цяжка выйсці на роўную дарогу. Хочаш ці не хочаш, a станавіся трохгаловым змеем!

7.

З дзённіка Алеся Нямкевіча

«27 сакавіка 1917 года

Бурбіс i Гартны настоялі, каб адразу пасля з'езда сабрацца ўсім членам БСГ i перакінуцца словам-другім пра тое, што было за два апошнія дні, што рабіць далей.

Сабраліся ў сталоўцы «Беларускай хаткі». Сход адкрыў Васілевіч i сказаў, што трэба пагаварыць шчыра, без цырымоній. Няхай кожны скажа тое, што думае.

Першы слова ўзяў Гартны. Да самага нядаўняга часу я яго не бачыў, пазнаёміўся з ім толькі ў суботу, але ён мне вельмі спадабаўся. Нейкай своеасаблівай еўрапейскай i ў той жа час нашай інтэлігентнасцю, маладой мудрасцю. «Мне,— сказаў ён,— спадабаўся дух нашага з'езда. Добра, што мы сабраліся, пагаварылі пра свае клопаты, перамаглі кааліцыю шавіністаў, чарнасоценцаў, згоднікаў, перастрахоўшчыкаў i перахрышчаных — i тых, хто быў тут, i тых, хто не пажадаў заявіцца сюды. Што мяне засмучае? Малавата мы гаварылі пра зямельныя клопаты нашых сялян, пра рабочых. Па-другое, залішне паасцерагаліся спрэчак, дарэмна паставілі на чале руху Скуранога. Мы павінны пільна да яго прыглядацца i калі трэба будзе, то i папраўляць».

Пасля сказаў слова Бурбіс — таксама вельмі інтэлігентны чалавек. Ён пагадзіўся з Гартным, абурыўся паводзінамі Метліна.

«Я таксама насцярожаны тым, што над намі ўзнёсся Скураны,— дадаў пасля.— Ён калі не зганьбіць, то i высока не падыме нашу справу. Іншая рэч, каб БНК узначаліў, скажам, Каганец, ён прыдаў бы руху арэол пакутніцтва, павагі i далучэння, i мы толькі выйгралі б ад гэтага».

Муха: «Я амаль з усімі ва ўсім згодзен. Толькі не падтрымліваю калег у наступным. Першае: Метліна варта было асудзіць, але не трэба было праганяць. Другое: усё ж добра, што якраз Скураны будзе кіраваць намі. Ён, багаты I ўплывовы, павінен шмат чаго дабіцца».

Шуляк: «Я лічу, што нашым калегам, выбраным у БНК, не варта ўхіляцца ад працы пад эгідаю Скуранога. Іначай мы разбурым наш рух. Але разам з тым мы, грамадоўцы, павінны не толькі назіраць ды слухацца Скуранога, a мусім i далей рабіць сваё пад сцягам нашай партыі».

Я не выступаў, слухаў іншых. Пасля, калі прамовілі ўсе ахвотнікі, зноў падняўся Васілевіч. Ён не падагульняў, толькі спытаў, ці варта прымаць нейкую рэзалюцыю. Гартны, Бурбіс i Муха сказалі, што раз гэтая сходка лічыцца ўсяго толькі нарадаю, то рэзалюцыі прымаць не трэба.

З гэтым i разышліся».

У сталіцу дабраліся ранічкай; спачатку на вакзале, а пасля i на вуліцах, па якіх ішлі пехатою, уразіліся мноству чырвоных палотнішчаў, рэвалюцыйных транспарантаў, чырвоных павязак на рукавах вайсковых i цывільных людзей, ажыўленню, што панавала ў горадзе — адным словам, па ўсім адчувалася: усюды пульсуе рэвалюцыйная кроў, узбуджанасць i прага да абнаўлення. Здавалася, нават сёлетні вялікдзень, да якога засталося ўжо некалькі дзён, будзе таксама рэвалюцыйны — як «явление» Волі i Надзеі спакутаванаму народу.

З заміраннем у душы яны вось мінулі арку i адразу пасля яе апынуліся на вялікай выбрукаванай плошчы, на якой узвышаўся вядомы ўсёй Расіі помнік — сімвал яе самадзяржаўнай улады. Хоць i церусіў дождж, стаяла паўночная сцюдзёная стынь, яны прытрымаліся, задралі галовы ўверх.

Праўда, цяпер Васілевіч, Шуляк i Нямкевіч (а яны дагэтуль не былі ў Петраградзе) не адчулі ні рабалепнасці, ні ўтрапення перад гэтым «александрийским столпом», бо ён ужо не меў таго знаку, на які быў разлічаны. Без царскай улады ён станавіўся звычайным творам культуры i мастацтва i да ўсяго гэтага не сказаць, каб адмысловым, вартым захаплення. Затое блізкі, трохі велічны, трохі панылы ў петраградскай шэрані Зімні палац хваляваў, страшыў — не столькі ўладаю, як невядомасцю адказу на іхнюю просьбу.

Пагрукваючы па бруку, яны рушылі па плошчы да парадных дзвярэй.

Пры ўваходзе ix затрымала варта. З вайсковых i цывільных людзей з чырвонымі павязкамі. Але калі яны паказалі паперыну з пячаткай, ix прапусцілі. Пасля ix пачаў распытваць у гардэробе стары важны швейцар: куды ідуць, чаго? Па шчырасці яны прызналіся.

— Необыкновенное-с дело...— таямніча буркнуў той.

Як падказаў швейцар, па шырокай мармуровай лесвіцы падняліся наверх i, трошкі паблукаўшы, натрапілі на афіцэрскую варту —малады i выцыглясты штабс-капітан затрымаў ix, паглядзеў іхнія дакументы, а тады паказаў, куды ісці.

Прыёмная міністра юстыцыі была прасторная, з крэсламі абапал сцен i ca сталом паблізу каля ўваходных дзвярэй у кабінет. На крэслах сядзелі з дзесятак мужчын i жанчын, а за сталом, за пішучай машынкаю красавалася маладая бландзінка. Павітаўшыся з усімі, да яе i падышла дэлегацыя, патлумачыла, хто яны i адкуль.

Бландзінка нічога не прамовіла, ca здзіўленнем зірнула на ix, узяла іхнюю сінюю папачку з паперамі, разгарнула яе i пачала чытаць. Яны ж паселі на вольныя крэслы. Нямкевіч сеў паблізу пажылога, спрэс лысага, з вялікімі чорнымі вусамі мужчыны.

— Так вы из Минска? — цікаўна запытаў той у Нямкевіча.

— Из Минска,— адказаў ён.

— Ну и что у вас делается?

— Что и везде. Революционное обновление.

— Фронт стоит?

— Стоит.

— Новая гражданская власть создана?

— Создана.

— А вы, местные, чего? Как я понял из вашего разговора, вы что-то вроде сепаратистское затеяли?

— Почему — сепаратистское? Хотим своего, законного.

— Ну, если и белорусы подняли голову, то что уже говорить о других!..— нібы жахнуўся лысач.

— А мы, уважаемый господин, не боимся,— асек яго Васілевіч,— Новую Расію чакае i ўсё новае...

У гэты час бландзінка паднялася i моўчкі падалася ў кабінет.

Неўзабаве яна вярнулася, але ўжо з пустымі рукамі, нічога не сказала, села за машынку i пачала далей штосьці друкаваць.

Выйшаў з кабінета наведнік — малады, у афіцэрскай форме, але без пагонаў, a ў кабінет рушыў тоўсты лысач. Пасля яго адзін за адным пайшлі іншыя, а ix не клікалі, хоць яны прыехалі здалёку.

Калі выйшаў апошні наведнік, бландзінка перастала друкаваць, зайшла ў кабінет i доўга там была.

— Міністр заняты i не мае часу вас прыняць,— калі вярнулася, прамовіла яна.

— Як? — здзівіўся Васілевіч.— Мы ж ехалі за столькі соцень вёрст! Нас паслаў дзесяцімільённы народ!

— У міністра клопат пра ўсю Расію,— непарушна адказала бландзінка.— Вас прыме служачы нашага міністэрства,— i яна назвала пакой, куды ісці i да каго.

Яны паапускалі галовы: Керанскі выганяў ix.

— Hi хвіліны ўвагі! — уразіўся Шуляк.

У служачага міністэрства юстыцыі, да каго ix адправілі, прыёмнага пакоя не было, дык яны мусілі стаць у калейку на калідоры i падперці плечукамі сцены. Калі дайшла чарга ім заходзіць, гэты службовец — высокі, маладжавы, у зялёным паўвайсковым касцюме i ў ботах, худы, як хворы на саліцёр,— выйшаў з кабінета сам, буркнуў: «Извините, господа. У меня обед»,— и падаўся палуднаваць. Зусім не зважаючы, што яны ехалі ўсю ноч, на тое, што яны яшчэ не толькі не палуднавалі, але нават i не снедалі.

Абражаныя, яны нікуды не пайшлі. З добрую гадзіну тапталіся па калідоры — каб не ўпусціць сваю калейку.

Паўвайсковец, калупаючыся запалкаю ў зубах, вяртаўся з полудня паволі, весела перамаўляючы ca сваім знаёмым.

— Заходите,— буркнуў, адчыніў дзверы ў кабінет, але не ix прапусціў, а сам зайшоў першы. I калі важна сеў за пісьмовы стол, фанабэрліва сказаў: — Аляксандр Фёдаравіч даручыў мне пазнаёміцца з вашай «нацыянальнай праграмай». Я яе прагледзеў. Скажыце: вы пры сваім розуме?

— Прабачце,— разгублена прамовіў Васілевіч.— Вы — супраць? Нават маленечкіх нашых просьб?

— Катэгарычна!— непарушна адказаў той.— Вы i самі страцілі развагу, i іншым паказваеце паганы прыклад! Можна было б вас зразумець, каб вы, скажам, дабіваліся толькі абласнога самакіравання, увядзення ўрокаў роднай мовы i літаратуры ў школы. Але ж вы вунь на што пасягаеце: на аўтаномію, на пасаду «камісара па справах Беларусі пры Часовым урадзе», на стварэнне воінскіх часцей з вашых землякоў, на выкладанне ва ўсіх школах на роднай мове i г. д.

— Прабачце,— узбуджана, але па-ранейшаму стрымана сказаў Васілевіч.— А як тады разумець словы з дэкларацыі Часовага ўрада пра вольнае развіццё нацый? Гэта што — гульня?

— Не час цяпер, разумееце, займацца нацыянальнымі справамі. Ёсць больш пільныя клопаты.

— Слухаю я вас, паважаны грамадзянін, i адчуваю: вам не рэвалюцыя, не перамены патрэбныя, а патрэбен толькі «дворцовый» пераварот...— сумна пахітаў галавою Васілевіч.— Вы зусім не адышліся ад сумна вядомага пана Сталыпіна, які гадоў пяць назад сказаў пра нас, беларусаў, прыкладна такое: «Мэта наша — паставіць крыж на племянной палітычнай барацьбе, якая тут (у Беларусі) ідзе, i абараніць тут уладным i рашучым словам расійскія дзяржаўныя інтарэсы».

Колькі яны ні дыскутавалі, нічога гэтаму чыноўніку не даказалі. Выйшлі з яго кабінета расчараваныя.

— Неверагодная глухата да нашага болю! — прамовіў Шуляк.

— Ясна, хлопцы,— уздыхнуў Красноўскі.— Што-што, a волі не даюць. За яе трэба біцца!

Прыгнечаныя, кленучы Керанскага, яны паблукалі па горадзе, спрабуючы дзе-небудзь перакусіць. Урэшце натрапілі на рэстаран са сціплым меню, падсілкаваліся.

Пабываўшы ў Кужэльнага ў Петраградскім камітэце БСГ (а іхняя партыя тут, як ім сказалі, расце з кожным днём[[10]]), Васілевіч, Шуляк i Нямкевіч падаліся на вакзал — браць білеты i вяртацца ў Мінск. I дзень сцерлі, i лапці здзерлі, i не паспавядаліся.

Перад ад'ездам ix нечакана ў пачакальні знайшоў былы Васілевічаў i Нямкевічаў сябрук, Лідскі. Той, выпадкова зайшоўшы да Гартнага дадому, уведаў пра ix i адразу ж паехаў на вакзал.

Шуляк не ведаў яго; Васілевіч злаваў за былое i свядома ўхіліўся ад размовы. Лідскі прыстаў да Нямкевіча.

— Ну што, чалабітчыкі? — пасміхнуўся.— Не прызнаюць?

— А табе што — радасць? — бачачы пахмурнасць Васілевіча i Шуляка, недружалюбна запытаў Нямкевіч.

Лідскі, сыценькі, акруглелы панок, у залатых акулярах, у шыкоўным паліто з каракулевым каўняром i ў каракулевай папасе, з жоўтаю «прафесарскай» папкай пад пахаю, не збянтэжыўся.

— Драўлянага палаца з саламянаю страхою захацелі? — ухмыльнуўся.— Драўлянай лавы замест трона? Правіцеля ў зрэбных портках i лапцях?

— Ведаеш што, разумнік...— не вытрываў, ускіпеў Васілевіч.— Ідзі ты... Не мазоліў вочы апошнія гады — не мазоль i цяпер!..

— Я даўно ўжо ўталкоўваў вам: марна вы затуляеце далоньмі сваё цяпельца i хукаеце на яго! — не супыняўся Лідскі.— Hi Петраград, ні родны люд вас не прыме...

— Хадзем адгэтуль,— Васілевіч пацягнуў Шуляка за локаць, адыходзячыся ад непажаданага земляка-петраградца.— Няхай адзін пацешыцца нашым болем, нашымі слязьмі...

Нямкевіч затрымаўся, хоць не меў намеру спрачанца з Лідскім. Дзеля чаго? Таму нічога не дакажаш.

— Малайцы! — раптам пахваліў той.— Стварылі пытанне...— I, бачачы, што Алесь не можа нічога прамовіць ужо ад здзіўлення, дадаў лагодна: — I нарабілі шуму. Услед за Кіевам — за Украінскай цэнтральнай радай на чале з Грушэўскім...— I ўжо, здаецца, зусім цёпла: — Дык што — недарэмна садзіўся за краты? Зарабіў рэвалюцыйную біяграфію? Выгадаў?

— А ты? — апамятаўся Нямкевіч.— Выгадаў у Петраградзе? Кажуць жа, ва універсітэце! Прафесар. Ці ўжо член-карэспандэнт?

— Знаеш, адкажу шчыра: лепш быць у вёсцы першым, чым у горадзе апошнім...— адказаў той жартам.

— Дык што — ці не думаеш вярнуцца да нас, «лапцюжнікаў»?

— Можа, i вярнуся. Усё ж, як кажа наш сябра Муха, у нашым лясным i азёрным краі не так ужо i блага...

«Асабліва вам, хітрунам i абыякавым да народнай бяды».

Затым Лідскі пачаў распытваць пра іхнюю работу ў Мінску.

8.

Гэты вялікдзень быў незвычайны для Янкі. Папершае, ён зноў сустракаў яго дома, з сям'ёю, падругое, Янкавіны цяпер падзяліліся: Глінішча, Сяло святкавалі па-старому, па-праваслаўнаму, а вось «шляхта» з Засценка (апроч старасты Дземідовіча i яго брата, дзяка), падгавораная налібацкім ксяндзом, адраклася ад праваслаўнай веры, зноў перайшла ў каталіцкую. I па-трэцяе, можа, i самае галоўнае, Янка паслухаў бацькоў i згадзіўся паехаць у сваты. Пад вечар i выйшлі на двор, падаліся за гумно.

— Ну, то мы паедзем за свет-мора жар-птушку шукаць...— пажартаваў дзядзька Стась, садзячыся на калёсы.

— Вясёлыя едзьце, шчаслівыя вяртайцеся,— ціха прамовіла маці, усхліпнула.

Кастуся, як бачыў Янка краем вока, таксама расчулілася, хутка-хуценька залыпала вейкамі i зморшчылася ад жалю; стрыманы бацька не абзыўнуўся i нібы не выяўляў ніякіх эмоцый (ён, канечне ж, загадзя перагаварыў пра ўсё сам-насам з братам, дзядзькам Стасем), толькі зноў, хоць i не было вялікай патрэбы, абаткнуў каля драбін сена, а таксама накрытую паверсе дзяружку.

— Ну, едзьце. Не паранее,— ціха сказаў ён.

Дзядзька тузнуў лейцамі худаватага пасля зімы каня, i той крануўся. Спачатку, да сценкі, ішоў паволі, нібы нехаця, а далей, па сценцы, патрусіў подбегай.

Дарога была няроўная, з выбоінамі — калёсы трэсла, падкідала. Ад трасяніны паколвала Янку ў плячо, што яшчэ не зажыло. Каб атушыць боль, Янка прылёг на здаровы бок спіною да фурмана i адрачона пазіраў то на ўзбочыну з леташняю зелянотай, на яшчэ зусім сырое (але ўжо крыху з падсохлымі горкамі жоўтага пяску ды з выветраным пустазеллем на межах) поле, то на асмужанае перадвечаровае неба i паніжэлае сонца, на блізкі, яшчэ ў павуцінні i плесені, не абмыты вясновымі дажджамі лес, то раптоўна яго позірк запыняўся на дузе, дзе ўваткнутая ў колца трэслася папяровая ружовая кветка з таксама папяровым зялёным лісцем. Вось яна, гэтая адмысловая кветка, i навявала тужлівасць. Здаецца, ён зноў пакідаў родны кут i ехаў немаведама куды i чаго — у чужы свет.

— Но! Но! —дзядзька Стась пакуль што не чапаў яго, гаманіў на каня: — Не ляніся — падбяжы, разамні пасля зімы ногі...

Янка слухаў i не слухаў дзядзьку — паглыбляўся ў думы пра сваё. А думы, пачуцці былі самыя супярэчныя. Адчуваў i хлапечы сорам: як-ніяк едзе не ў звычайныя госці, a ў сваты. Да дзяўчыны, лічы, незнаёмай. Пра гэта ўжо заўтра будуць ведаць, гаварыць i Пруды, i Янкавіны, ды i ўсе навакольныя вёскі. Адчуваў i трывогу: як яго прымуць? Мала што яны, Нямкевічы, лічаць самі сябе людзьмі, можа, сёння ix не зашануюць. Можа, Дошчачка захоча мець багацейшага зяця. Адчуваў заадно i нейкую суровую непазбежнасць: хочаш ці не хочаш сватацца да той прудскай багацейкі (да яе некалі хацеў пасватаць сына Гарбацэвіч), прымуць там ці не прымуць, але кланяцца трэба. Так, дзяўчына тая, Ядвіга, амаль незнаемая, бачыў яе да вайны толькі раз у Налібаках, ды ён не першы i не апошні едзе сватацца вось так нечакана.

У лесе дзядзька Стась парушыў яго задумлівае маўчанне.

— Ну, чаго зажурыўся? — ткнуў локцем у плячук.— Не на работу цяжкую, а да дзеўкі едзем!

— А што мне рабіць? — усміхнуўся.— Спяваць?

— Я разы са два бачыў тваю суджаную,— сказаў дзядзька.— Старэйшая трохі, не царэўна, але i не брыдкая. Ззаду круглая, спераду пышная...

Звычайна негаваркі, як i Янкаў бацька, дзядзька Стась мяняўся на вачах. Не зважаў, што па гадах Янка сын яму, пляменнік i хрышчонец, загарэзаваў. Можа, i таму, што не было побач чужых людзей, кабет, можа, лічыў: цяпер сама адпаведны час для такіх шчырых, нават вольных гутарак i што ён як сват павінен крыху адукаваць маладога, адкрыць яму на ўсё сталае, патаемнае вочы.

— Не сакрэт, вельмі многа значыць — трапіцца жонка халодная ці гарачая. Надта напачатку, у першыя гады пасля вяселля,— сапраўды пачаў вучыць мудрасці дзядзька.— Як звычайна бывае? Рэдка калі сыходзяцца тыя, хто сам сабе любу ці любімага выбраў. Часцей заводзяць бацькі. Здараецца, звядуць маладых, а яны дагэтуль адзін пра аднаго нават i не чулі. Не сакрэт, i я, i бацька твой гэтакія. Мне маю Аршулю ў Брынічаве знайшлі, твайму бацьку тваю маці — у Скрошчыне. I твой бацька, i твая маці абое спакойныя, разважныя, дык i паразумеліся. A ў мяне, скажу табе па праўдзе, спачатку бяда была. Я гарачы малады быў, а мая Аршуля — лёд. Дык i доўга не было ладу. Нават да адной удавы пачаў падходжваць... Аршуля зусім нямілая стала... Не ведаю, што было б, каб не бацька. Злупіў мяне аднаго разу лейцамі, прыстрашыў: ступлю нагою ва ўдоўскі двор — выганіць голага з хаты. Я гатоў быў i голы пайсці, але... Перагарэў трохі, астыў... A дзеці па Аршулі пайшлі. Аляксандра наш узяў паглядную ж, спрытную, але... Сам бачыў, як жылі... Пры ім яшчэ з Вінцуком круцілася, а цяпер... Няма Вінцука, дык з салдатамі гуляе. А ваша нявестка, пакуль муж у Амерыцы грошы зарабляе, з казаком байстручка прыдбала.

Янка зноў змаўчаў, толькі зморшчыўся — ад болю за брата.

— Ды ты, мусіць, i сам пакаштаваў ужо грашнога? Га?—Дзядзька зноў тыцнуў локцем.— Усе ж кажуць: Зося ад цябе нарадзіла.

— Выдумляюць людзі...— буркнуў, не прызнаючыся, Янка.

— Такой бяды, калі i падкраўся, памог таму нездаляшчаму... Еш з голаду, a любі змоладу!.. A ў Зосі i ў гэтага Віці няма ладу. Мала люба ёй гаспадарка, багацце, бо не любы гэты хліпак... Вось так, пляменнік... A калі маладыя падыдуць адно аднаму, дык скора паразумеюцца, злюбяцца, да ўсяго — да сям'і, да гаспадаркі — будуць хінуцца... Праўда, нашы старыя людзі лічаць нават такія гавэнды за грэх. Бачыш, што бог табе даў, тое i май, так i жыві. Даспадобы ці не даспадобы — цярпі, маўчы i дзецям сваім такое наказвай. Можа, так яно i мудра, але колькі слёз, бяды, людскога гора вось з-за такога бывае...

Янка па-ранейшаму маўчаў, слухаў.

— Гаварыць можна пра гэта многа, але ніхто яшчэ не разабраўся, што гэта такое — любасць i нянавісць... Адзін любіцца, жэніцца з кахання вялікага, другі — каб прыяцельку мець на ноч, трэці — каб зямлю, грошы дастаць, чацвёрты — каб было каму кашулю памыць i залатаць, есці зварыць ды прыбраць, пяты — каб бабылём не застацца, шосты — бо яму бацькі загадалі, сёмы — бо папаўся, восьмы i соты жэняцца самі не ведаючы нашто... Жаніцеся, панічы, ды знайце скутку: тры дні вяселля, а цэлы век смутку...

«Адукаваў дык адукаваў! — не вытрываў, усміхнуўся сам сабе Янка.— Заблытаў i там, дзе крыху штосьці ведаў...»

— Зірні сюды, налева,— сказаў дзядзька.— Во якраз пад'ехалі да Дошчачкавага поля. Тут у яго каля сямі дзесяцін. Поле неблагое, уробленае, кожная груда рукамі перамацана i перацёрта. Дошчачка, што ні кажы, гаспадар талковы. Як i ўсе ў Прудах... Далекавата, праўда, трохі будзе ездзіць. Чатыры вярсты. Але лепей далей, чым ніяк. Сама меней пяць дзесяцін будзем патрабаваць.

Янка зірнуў на роўнае каля дарогі, узгорыстае туды, пад лес, чорнае зверху, значыць, добрае, угноенае поле i не зарадаваўся, а нават засмуціўся: зямля, зямля мілая, ну, чаму ты не толькі хлеб, радасць даеш, трымаеш род людскі, але i гэтак мучыш людзей — змушаеш i біцца з-за цябе, i кроў ліць, i сквапным быць, часамі заглушаючы ў сабе ўсё чалавечае?! Ты, толькі ж ты адабрала ў мяне Зосю, гоніш сюды, у Пруды!

— Неблагая зямля i кавал лэпскі...— маючы іншыя, чым ён, думкі, зайздраснавата цмокаў дзядзька. Зайздрасць яго была вядомая: яго сыну, Аляксандру, каб зарабіць грошы, прыйшлося ехаць у заробкі ў Амерыку, а тут можна ўсё гатовае атрымаць у пасаг.

Дзядзька пазайздросціў крыху моўчкі, пасля прамовіў:

— Хоць цяпер каторыя зноў лічаць сябе шляхтаю, палякамі, але гаварыць будзем папросту. Каб быў Дошчачка са шляхты альбо напраўду паляк, дык ламалі б языкі на польскі ці на расейскі лад...

Неўзабаве ўехалі ў Пруды, што стаялі ўздоўж рэчкі, Шуры. Яна цякла сюды з Янкавін i Крычатоў. За рэчкаю (тут нашмат шырэйшаю i глыбейшаю, чым у ix) справа, а таксама i за полем злева гусцеўся сцяною лес — акраек Налібацкай пушчы.

Пруды былі нібы з трох астраўкоў — Першая, Другая i Трэцяя, як тут казалі, вёскі. Гэты Дошчачка, да якога яны ехалі, жыў пасярод, у Другой вёсцы.

Янка разы са тры быў у Прудах, але цяпер зірнуў на ix нібы новымі вачыма. Калі ехаў на фронт, а пасля ранення — у сібірскі шпіталь i ca шпіталя дадому, дык з акна цягніка наглядзеўся на сотні, тысячы вялікіх i малых вёсак. Розныя яны былі. I вельмі шмат сярод ix было ўбогіх. А Пруды, як i Дзераўная, Налібакі альбо іхнія Янкавіны, што ні кажы, усё ж не ўбогія. Вось амаль ва ўсіх гаспадароў дагледжаныя, дзе з яловага галля, а дзе i з частаколу платы, гародчыкі, сады, амаль усе моцныя, з камлюкоў, а то i абразанага бярвення хаты, накрытыя не толькі саломаю, але i сям-там дранкаю i нават чарапіцай, з узорнай шалёўкаю на вокнах, a ў таго-сяго i з прыгожымі верандамі. Яшчэ сырыя, але ўжо чыстыя, пасыпаныя жоўтым пяском двары. Уздоўж платоў — канаўкі. Для сцёку за вёску паводкавай i дажджавой вады з дарогі. Сама дарога падсыпаная, гладкая, без ямін альбо выбоін, вялізных брудных лужын, што бываюць, як бачыў, нават у некаторых гарадах, дык ужо i цяпер, ранняй вясной, ездкая.

Цяпер левы бок вёскі, ад лесу, быў ужо зацемнены, а правы — светлы, з ружовым водбліскам у вокнах, ад сонца, што павісла над самым лесам. Дружным брэхам сустрэлі ix сабакі, а з дарогі, падымаючы гвалт, уцякалі чароды белых гусей — вярталіся дадому.

За Першаю вёскаю, на поплаве, галёкалі дзеці — гулялі ў «чыжыка». Адна каманда стаяла ля дарогі, другая — «у полі». Пачуўшы рып калёс ды ўбачыўшы адмысловую кветку на дузе, тыя, хто быў пры дарозе, задражніліся:

— Кавалер, кавалер — свінні па каўнер!

— Сват, сват — сабачы брат!

— Ото я зараз вам, падшыванцы! — незалюбіў дзядзька Стась i заляскаў на бліжэйшых пугаю. А пасля таксама задражніўся: — Фэрдусь, рэзні польку на чатыры камізэлькі!

Гэтае «Фэрдусь, рэзні польку на чатыры камізэлькі!» чамусьці здаўна ўжо найвялікшая абраза для прудзян, а таксама для дзяцей з блізкага Церабейнага.

— Смагалі, смагалі! — не здаліся дзеці, зневажаючы непачцівай для янкавінцаў мянушкаю.

Янка ўгінаў галаву, маўчаў. Ён і сам некалі, у маленстве, дражніў тых, хто ехаў праз іхнюю вёску ў сваты, не ведаючы, што прыйдзецца самому вось цярпець такія здзекі.

9.

Ix сустрэў у двары сам Дошчачка. Борздка адчыніў браму, за вобраць увёў у двор каня, а пасля распяў i рассупоніў, вынес з гумна i падсунуў каню цэбар з сечкаю.

Дошчачка быў высокі, плячысты, асілак, дый годзе, гаспадыня была да пары яму — невысокая, але таўсматая, ружовашчокая. Абое ветліва сустрэлі ў хаце, пасадзілі — дзядзьку Стася на покуце пад абразікам, Янку — пры дзядзьку.

Ix, канечне ж, чакалі: гаспадар быў выгалены, з акуратнымі вусамі, у суконным фрэнчы i галіфэ, у хромавых ботах, а гаспадыня ўвабралася ў белую хустку, доўгую шэрую сукенку i ў белы вышываны фартух. Чысценька было i ў гэтай, чорнай, хаце — пабеленыя сцены i печ, надраны рыдлёўкаю руда-чырвоны гліняны дол.

— Дзякуй-дзякуй, добрыя людзі, прысядзем,— задаволена адказваў дзядзька.— Не сакрэт, многа дзе мы паездзілі, стаміліся, дык цяпер рады i прысесці. Ды i ўпэўніліся: нідзе нічога добрага няма. Калі i ест тое, што хочам, дык толькі ў вас.

Янка ведаў, што здаўна ёсць вось гэткія адмысловыя казані пры сватанні, нават яны мусовыя, хоць на ix ніхто надта не зважае, але бянтэжыўся i, мусіць, чырванеў.

— Пасядзіце, людцэ, адпачнеце,— сказала гаспадыня, прыспеўваючы i раз за разам зыркаючы на Янку.— Раскажэце, дзе што новае чулі альбо бачылі.

— Цяпер, пані Антося, навін многа. Але радасці ад ix мала,— прамовіў дзядзька. — Ды жывеш, верыш у перамены. Таму вот i тут,— усміхнуўся.— Шукаем купецкі тавар... Маладому князю трэба маладая князёўна. А князь наш толькі па гадах, на выгляд малады, а так — ужо мужалы чалавек. Змалку да работы прывучаны, да ўсяго спрыт мае. Усё ў яго руках аж гарыць. Пайшоў на вайну — героем стаў. Быў i на возе, i пад возам, i ўпапярок, i ўздоўж. Самі бачыце, рослы, файны. Цела ад зямлі здаровае, душа ад неба чыстая. Ад яго i дзеці здаровыя, рослыя ды файныя будуць. Так што калі маеце князёўну, дык паказвайце.

— Ды нямала добрага чулі мы i пра вас, пане Стась, i пра вашага хроснага сына, пра ваш увесь род,— прамовіла гаспадыня. — Так, мы маем тое, што вы шукаеце. I можам тэж пахваліцца: маладая князёўна, як вы кажаце, i паглядная, i працавітая, i не з галотнай сям'і альбо са зганьбаванага роду.

— Дык i добра: роўны роўнага i шукае...— ажывіўся дзядзька Стась.— Не хавайце яе, пані Антося, пакажэце. I мне, старому, i яму, маладому. Ды няхай самі, маладыя, агледзяцца.

— Паспеюць, агледзяцца.

— Не, не, пані Антося. Пакажэце. А то як гэта прыцэньвацца, а тавару не бачыць?! Што мы будзем хваліць кожны сваё? Няхай яны самі перш за ўсё сваё слова скажуць. Ды паглядзім: прыме ваша князёўна наш хлеб ці не?

Тут жа дзядзька прыпадняў з лавы белую торбачку, што ўнёс з сабою ў хату, развязаў i выставіў на стол пляшку, заткнутую гладка выструганым драўляным коркам, паклаў круглы боханчык хлеба.

Янка не падымаў вачэй, але адчуваў: Дошчачыха нібы завагалася — i замаўчала, i не краналася з месца. У хаце запанавала няёмкае маўчанне. Няўжо Янку хочуць забракаваць па нейкай прычыне? Ён не меў вялікай радасці ад гэтых сватоў, але i ў той жа час ганьба яму будзе ганьбай i ўсёй сям'і, усяму іхняму роду. Таму хочаш ці не хочаш, але трэба дбаць не толькі пра свой, але i пра ўсіхны гонар. Так было ва ўсе стагоддзі. У тым ліку, можа, i на гэтым трымаецца еднасць, моц, добрае імя роду, многіх пакаленняў людзей. Праклён бывае таму, хто зганьбіць свой род. Дзеля клопатаў пра дабрабыт, пашану роду прыходзіцца часамі ахвяраваць самым сваім дарагім.

— Пакліч яе,— нарэшце парушыў цішыню гаспадар.

Гаспадыня паслухала, падалася ў тую, белую, хату.

Тут, на кухні, ці на самай справе прыцямнела (сонца ўжо зайшло за лес ці нават i за зямлю), ці то гэты змрок здаўся Янку. Ды аж забухала ў вушах, калі пачуў лёгкія крокі.

— Вот, дачка, купцэ-сватэ...— прамовіў гаспадар.— Да цябе прыехалі. Хлеб во даюць. Дык як, возьмем ці не?

Дзядзька таўхнуў каленам: ды падымі ты галаву, зірні на суджаную. Янка, як дзіця, паслухаў, зірнуў на нявесту, i яна ў тую ж хвіліну падняла на яго вочы. Зыркнулі адно на аднаго i тут жа зноў паапускалі галовы. Ён добра не разгледзеў яе, але заўважыў: невысокая, у маці, у белай касынцы i блузцы, што шчыльна аблягае высокія грудзі, танкаватая ў паясніцы i шырокая ў клубах.

Янка чуў: вярнулася гаспадыня i таўхнула дачку ў спіну. Тая легка, амаль нячутна падышла да стала i ўзяла з дзядзькавых рук хлеб у сурвэтцы. Ад яе пачуўся лёгкі пах парфумы — вясковыя дзяўчаты, як ужо ведаў Янка, спажываюць яе рэдка, толькі на вялікае свята. Значыць, Ядвіга рыхтавалася да гэтага дня.

— Ну, то дзякуй табе, князёўначка, што не пагрэбавала, не паганьбіла нас,— устаў дзядзька i пакланіўся Ядвізе.— Калі так, дык садзіся з намі за стол.

Ядвіга сапраўды села — з супрацьлеглага боку. З белай хаты пачуўся прыдушаны смех — відаць, ля дзвярэй тоўпіліся i намагаліся праз шчыліну зазірнуць сюды меншыя дочкі.

— Ой, што ж гэта я, гаспадыня, стаю?! — раптоўна, як апомніўшыся, пачала дакараць сябе Дошчачыха.— Госці з дарогі, прагаладаліся, а я прастарэкваю... Ядзечка, палі гасцям, няхай рукі памыюць, а я на стол падам...

Першы спаласнуў рукі дзядзька, а за ім — i Янка. Калі браў белы вышываны ручнік, дык зноў міжволі зірнуў Ядвізе ў вочы. Заўважыў: яны зыркія, смелыя, а вусны поўныя, прызыўныя, пад кірпатым носам — рэдзенькі светлы пушок.

Хутка Дошчачыха запрасіла ix у белую хату.

Там сцены былі паклеены шпалерамі, была падлога, кафляны стаяк. Абапал сцен стаялі тры драўляныя ложкі, засцеленыя прыгожымі дзяружкамі, на ix ляжалі горкі белых падушак.

— Садзецеся, госцікі,— ветліва запрашала гаспадыня.— Ешце, што пастаўлена. На большае i на лепшае выбачайце.

Селі. Янка зноў апусціў вочы, пазіраў на стол — на гаспадарову высокую прыпацелую пляшку, на міскі з баравічкамі, капустай, квашанінай, тушанай курыцай, на сала i хлеб.

— На сённяшні дзень, пані Антося, гэта ўсё — пip на ўвесь мір! — пахваліў гаспадыню дзядзька Стась.— Большага i лепшага — грэх i чакаць. Не сакрэт, па-заможнаму жывяце.

— Калі працуеш, дык i маеш. Ды яшчэ ўсю зіму, як i ўсе людзі, пасцілі, ашчаджалі... Але для вас, што ні ест, усё — на стол...— Усміхнулася.— Маеш дачку — трымай i ў глячку!

— Ды яно так, пані Антося,— пахітаў галавою дзядзька, глытаючы сліну.— Такая ўжо наша бацькоўская доля: адзін рукаў маю i той аддзяру для сваіх дзяцей...

Гаспадар, седзячы паміж дзядзькам Стасем i жонкаю, моўчкі наліў у чаркі на тонкіх ножках ca сваёй пляшкі.

— Ну, за ваша здароўе ды за тое, што нас ушанавалі...— коратка i проста сказаў ён.

— На здароўечка,— дадала гаспадыня, памачыла толькі вусны.

Янка, закусваючы, цяпер, пры святле, разгледзеў: гэтая Ядвіга — канечне, не раўня Зосі, але i не зусім брыдкая.

Пасля, калі за два разы выпілі яшчэ чарку гарэлкі-самагонкі (кабеты зноў толькі памачылі вусны), старэйшыя мужчыны загаманілі пра вясну, работы ў полі, рыхтуючыся, мусіць, перавесці гутарку пра запоіны i пасаг.

— Можа, дазволіце, пані Антося i панна Ядвіся, закурыць,— нечакана запытаў дзядзька, дастаючы пачак цыгарэт (ён курыў самасад, а вось для сённяшняга вечара раздабыў «куплёнае»).

Дзядзькава просьба была нечаканай для Янкі: амаль усе мужчыны ў Янкавінах у белай хаце не курылі, самае вялікае смалілі на кухні, а то выходзілі (а каго i выганялі) на двор.

«Няўжо хоча фарсануць?»

— Проша, пан Стась,— адказала гаспадыня.

Дзядзька раскрыў пачак, падаў гаспадару (той адмовіўся, бо, як сказаў, не курыць), узяў цыгарэту i прыкурыў. Пусціў клуб дыму.

Першая не вытрымала тытунёвай гаркаты нявеста. Спачатку яна запырхала, а пасля зморшчылася, нібы ёй блажыла, а потым, затуліўшы рот рукою, імтанула з-за стала на двор.

— У нас у хаце ніхто не курыць, дык вот i...— здаецца, разгубіўшыся, пачала апраўдвацца гаспадыня.

— Выбачайце,— нібы засаромеўся дзядзька, наслініў палец i патушыў недакураную цыгарэту. Аднак яе не выкінуў, схаваў у разарваны пачак.— Маю дурную прывычку: абы з'еў чаго — адразу цыгарэту ў рот...

— ... не нюхала ніколі ў хаце дыму, дык вот i незалюбіла...— вяла сваё гаспадыня.

— Яно не сакрэт, усяк бывае...— ужо не пазіраючы нікому ў вочы, прамовіў дзядзька.— Адзін цыгарэтнага дыму не любіць, другі — духоў, трэці — паху газы...

— Дзе ж яна? — занепакоілася гаспадыня i неўзабаве, папрасіўшы выбачэння, таксама выйшла з хаты.

Гаспадар сядзеў моўчкі, як набраўшы ў рот вады. Пасля схамянуўся i неяк няшчыра запытаў:

— Дык, можа, пан Стась, яшчэ вып'ем?

— Не, дзякую, пан Зэнусь. Больш трох разоў не п'ю. Хваціць. I так галава закружылася,— няшчыра адказаў дзядзька.

— Можа, напаіць каня, пан Стась? — замітусіўся гаспадар.

— Зрабеце ласку, пан Зэнусь.

Гаспадар падхапіўся i патупаў з хаты. Услед за ім падскочыў, як апараны, i дзядзька, шчыльна зачыніў за гаспадаром дзверы і, нахіляючыся, зашантаў на вуха:

— Дрэнь дзялы, хлопец. Трэба даваць адгэтуль драла.

Янка здзівіўся i пазіраў на дзядзьку няўцямна.

— Нічога не зразумеў?

Янка паціснуў плячыма.

— Малады яшчэ, не хітры,— ціха прамовіў дзядзька.— Гэтая Ядвіга хацела даць табе хвігу... Яна акабечаная ўжо...

Янку раптоўна лінула кроў да галавы: ён добра ведаў, што значыць, калі гавораць, што «дзяўчына ўжо акабечаная».

— Старога вераб'я на мякіне не падманеш...— зашаптаў дзядзька.— Не першы раз у сваты маладых важу... Бачу: не выходзіць пры святле, толькі пры цемнаце паказалася... Мяса не есць... Хм, думаю, можа, i так сабе. Дай, думаю, праверу, як ужо не раз правяраў. Закуру, дым пад нос пушчу. Усё добра — дык i будзе добра. Калі грубая часамі — дык дыму не выцерпіць... A калі закурваў, дык бачу: у бацькі рукі калоцяцца. Ён жа курыць, пальцы вунь якія жоўтыя, але не хацеў цяпер курыць... Пшыкнуў дымам — бачыў, як марсянула з-за стала?! Вот цяпер сам рашай: браць з такім ужо набыткам ці не?

Янка разгубіўся, не чакаючы такіх Дошчачкавых хітрыкаў.

— Рашай. Бо мне ад твайго бацькі будзе падзяка альбо кульбака... Бярэш такую?

— Не.

— А зямля?

— Не хачу т а к о й зямлі...

— Тады трэба ўцякаць. Але ні з таго ні з сяго няёмка бегчы, калі за сталом пасядзелі, хлеб-соль узялі. Трэба нешта прыдумаць, каб апраўдацца. Іначай жа зганьбяць, яны штосьці наплятуць на нас... Ведаеш што: вазьмі зараз i брыкні на дол. Качайся, енчы, губы кусай... Увойдуць у хату — я скажу: кантузіла на вайне, дык вот падучая. Толькi, не дай бог, не зарагачы...

Янка сумеўся: зусім не хацелася прыдурнівацца ды прыкідвацца, што мае такую страшную хваробу. Уведаюць усе вакол — дык людзі будуць баяцца сустрэцца з ім на адной дарозе.

— Не бойся,— вучыў дзядзька.— I мы пра ix, i яны пра нас маўчаць будуць... Бо нікому не будзе карысці малоць языкамі адным пра аднаго...—

І, пачуўшы тупат у сенцах, зашыпеў гусаком: — Ну! Валіся! Курчся, стагні!

Янка бухнуў з зэдліка на падлогу — тварам да сцяны. Як i вучыў дзядзька, застагнаў ды закурчыўся.

— А божачка! — адразу ж пляснула рукамі гаспадыня, як толькі ўвайшла ў пакой.— А што ж з вашым маладым, пан Стась?

— Бяда, пані Антося,— завохкаў дзядзька, з сілаю мнучы яму паранены плячок, што Янка хацеў ці не хацеў, a напраўду ўжо мусіў застагнаць.— Не сакрэт, выпіў крыху, дык вот i кінула... Я ж казаў пану Зэнусю: яго параніла. Аж яго яшчэ i моцна кантузіла. У галаву. Дык, бывае, i кідае раз, а то i два разы на тыдзень...

«Ну i брахун стары!» — чуючы гэта, здзіўляўся Янка.

— О, божачка! — заспачувала гаспадыня, канечне, ужо не хочучы ўпіхнуць сваю грэшную дачку такому хвораму чалавеку.

— Трэба яго на двор вынесці,— сказаў дзядзька.

Тут жа старыя, крэкчучы, пачалі выцягваць яго на цемнаваты ўжо двор — да воза.

Спехам падзякаваўшы за пачастунак, папрасіўшы выбачэння i нават не ўспамінаючы пра запоіны, дзядзька пачаў заварочвацца i выязджаць з двара. Дошчачкі не затрымлівалі, шчыра ці хітра бедавалі, спачуваючы ды праводзячы да дарогі.

Дзядзька паганяў каня, каб той несся на ўвесь дух. I ўжо за вёскаю абурыўся:

— Эйш, хітруны! Мяне, старога вераб'я, янкавінца, хацелі абдурыць! Думалі, што аслы, словамі ласкавымі, гарэлкаю, пачастункам вочы, розум затуманяць... Не-э! Нас можна запалохаць, набіць, але нас не абхітрыш. Я хітрыкі вашы адразу ўбачыў: на губах — мёд, а на сэрцы — лёд...

У Янкі ж не было вялікай злосці на Дошчачкаў, на іхнюю спакушаную некім, можа, i салдатам дачку — наадварот, шчыра спачуваў.

— Не бядуй,— па-свойму зразумеў яго маўчанне дзядзька.— Багатырэ багатырамі, зямля зямлёй, а, не сакрэт, не надта вялікі гонар з імі парадніцца. У ix i коні, i каровы, i свінні горшыя за нашыя, i самі яны — не раўня нам, местачкоўцам... Не сакрэт, чалавека з нашай вёскі аж люба паслухаць, як ён гаворыць, а яны картавяць i гугнявяць...

Янка не згаджаўся, не супярэчыў, хоць адчуваў: дзядзька перабольшвае, наўмысна нагаворвае на прудзян. Яны такія ж самыя людзі, як i ўсе астатнія — як з Налібок, з Дзераўной, увогуле з усіх тутэйшых вёсак. Асабліва гэта добра ўбачыш, калі пабудзеш на свеце.

— Не гаруй, кажу,— супакойваў ці сам супакойваўся дзядзька.— Хлопец малады, відны — без жонкі не застанешся. Апытаем, знойдзем харошую i багатую дзяўчыну ў Налібаках ці ў Дзераўной.

10.

Зося ўведала яшчэ ўчора, што Янка сёння, на другі дзень вялікдзеня, едзе ў сваты, а цяпер вось i дапільнавала гэты момант. Што ж, ён меў на гэта поўнае права: яна замужам, зноў цяжарная, а яму не быць жа ўсё жыццё халасцяком. Але ўсё роўна забалела не толькі сэрца, але ўся душа, заслалі вочы слёзы, калі пазірала на Янку — ён, высокі, ладны, у вайсковай апратцы, у хромавых ботах, падстрыжаны, з белымі плямінамі на патыліцы i каля вушэй, угнуўшы галаву, ішоў услед за дзядзькам паперадзе бацькоў за гумно, да калёс.

У хаце была толькі братавая, Анелька, дык Зося, не баючыся i не асцерагаючыся, доўга, пакуль бачыла, праводзіла позіркам Нямкевічаў, кусаючы вусны ды тручы-тручы шурпатай далонькай правую шчаку. Калі ж адвярнулася ад акна, дык хоць на вачах было поўна нямых, горкіх слёз, убачыла: непадалёку, каля пліты, стаіць невысокая, паўнаватая, бадай, затоўстая для сваіх гадоў, нязграбная Анелька і, затуліўшы далоньмі твар, плача наўзрыд.

Хоць па-адмысловаму балела самой, але Зося адразу ж зразумела ўвесь смутак, своеасаблівы боль сваёй братавай: тая даўно ўжо тайна i аддана кахае Янку i вось перажывае, пакутуе, што малады прыгожы сусед пагрэбаваў не столькі яе багаццем, як ёю, паехаў у сваты да іншай. У чужую вёску. На нейкае імгненне ў Зосіным сэрцы варухнулася спагада, бо ўсё ж нялёгка бачыць людскія пакуты, хоць сабе i сардэчныя, але тое, што Анелька пасягае якраз на таго, каго яна ўсё яшчэ кахае, адагнала жаночую спагаду, паддало лютай злосці.

«Не, не табе, качцы, такі хлопец! — зларадна падумала.— Хай лепш дастанецца той, чужой, але не табе, нязграбніцы».

I не суцешыла, i ўголас не абразіла — пасунулася на двор. Там ззяла яркае, але не цёплае вясенняе вечаровае сонца, хораша ружовіўся небакрай, але нябеснае хараство не ўсцешыла, a яркія промні сцёбнулі святлом па вачах. Зося не плакала, яе агарнуў толькі глыбокі жаль, пранізаў цяжкі боль: усё, Янка ўжо назусім адлучаецца ад яе, будзе належаць іншай, i тая, іншая, можа, будзе за ім па-сапраўднаму шчаслівая.

Яна хутка ішла па тупкаватым ужо двары, уздоўж старога, аплеценага яловымі галінамі, плота, але не ведала, куды імкнуцца, дзе схавацца ад сваёй гаркоты. Не цямячы амаль нічога, мінула склеп, а за ім (пад адной страхою) дрывотню, хлеў, куратнік i ўвайшла ў незамкнёнае сёння гумно, нібы якраз тут, у тым месцы, куды заходзяць рэдка, можа быць яе збавенне.

«Што рабіць? — адчайна думала яна.— Як жыць далей?»

Пасля, перадумаўшы не адну цяжкую думку, апамяталася — ад свёкравага голасу. Той, па сваей звычцы гамонячы сам з сабою, зайшоў у хлеў, што быў праз сцяну, выпусціў на двор каровы. Каб спатолілі прагу да волі, да свежага паветра i сонца, каб пасля ахвотней елі i далі болей малака.

Яна асцерагалася, што свёкар зойдзе i ў гумно. Той не можа, каб не агледзець гаспадарку, калі на гадзіну-другую адлучыцца з дому. Не, сёння не зайшоў сюды. Ды чаго заходзіць? Яшчэ ж загадзя з Віцем нарэзалі повен катух сечкі, прыбралі ток.

Сядзела яна доўга, чакаючы, калі аціхне душэўны боль ды калі супакоіцца дзіця, якое таўкло i таўкло, здаецца, пад самае сэрца. Можа, i не падабаліся яму гэтыя густыя пахі, што былі ў гумне, а можа, яго верадзіў яе глыбокі, але чужы i непрыемны яму боль. Яна цяжка паднялася i нехаця пасунулася на двор.

Над Янкавінамі браўся вечар. Сонца, ужо зусім нізкае, астылае, звісла над лесам i свяціла ды грэла скупа; сумна вычэрніваліся аплецены яловым частаколам стары, мясцінамі насупраць гумна з новымі калкамі плот, старая прысадзістая яблыня за ім, нахілены, з адбітымі вугламі куратнік, а таксама стаптаны двор. Падняўшы вочы, Зося як анямела: тут, апроч маладой чырвонай, купленай у Нямкевічаў, цялушкі i старой бела-чарнавата-рудаватай «галяндэркі» з гэтакім жа, аднаго колеру, цялём стаяў i іхні вялізны «галяндэрскі» бык — лабаты, з кароткімі закручанымі рагамі, з чорнай, нібы сабранай у гармонік, шыяй, з кароткімі тоўстымі нагамі.

Яна баялася гэтага дзікуна, ніколі не заходзіла да яго ў загарадку, намагалася не сустрэцца з ім сам-насам у двары. Ён, люты, дурны, слухаў толькі аднаго гаспадара, хоць не раз тоўк, мяў i яго, а ix, кабет i Віцю, зусім не падпускаў да сябе. Цяпер бык (а ён стаяў за куратнікам) зірнуў на яе насуплена, але нібы спакойна, нават вяла, прапусціў. Яна хуценька, блытаючыся ў доўгай спадніцы, абмінула яго i паспяшалася, каб хутчэй адчыніць брамку ды вымкнуцца з гэтага «чорнага» двара ў «белы». Перад самаю ўжо брамкаю абачліва азірнулася i анямела: бык надзіва борздка рвануўся за ёю ўслед. Яна хапатліва кінулася да жалезнага выслізганага колца, каб чым хутчэй зняць яго з шулца i вушачка брамкі ды хоць крыху прачыніць брамку, але не змагла адразу прыбраць колца: яно тым, нябачным, краем зачапілася за сук альбо за цвік на вышчарбленым шуле i не здымалася.

Адчуваючы, што бык побач, Зося адскочыла ад брамкі да сцяны i ўжо несвядома, але маланкава выцягнула рукі, хочучы засланіцца ад бяды. Бык жа легка адхінуў лабацінаю яе рукі, парнуў у жывот.

Яна жахнулася — i ад болю, i ад страху. Нейкі час, не могучы выціснуць з сябе нават гуку, спрабавала адпіхнуць ад сябе вялізную магутную галаву, нават біла кулаком па белай пляміне на лабаціне, дзе была павуціна i труха, але гэтаю яе абаронаю i нападзеннем не магла даць ніякай рады. Тады ўжо сам прыйшоў ёй на выратаванне крык. А з крыкам пранізаў яе галаву, усё цела i боль.

11.

Калі вярнуліся дадому, пра няўдалыя сваты пачаў расказваць гаспадарам дзядзька Стась, а Янка, каб не слухаць ды не чырванець перад бацькамі, падаўся ў другую палавіну хаты.

Задаволіўшыся першай навіною, уведаўшы, што было ў сватах, сюды зайшла i святочна апранутая Кастуся. Цяпер, пасля вяртання з фронту дадому, Янка ўжо не грызся з ёю, як раней, да сваёй мабілізацыі. I ён, i яна перараслі ўжо дзіцячы ўражлівы, але не зусім разумны ўзрост, абое былі ўжо сталыя людзі, дык i паводзіліся ўжо сур'ёзна, як дарослыя. Але цяпер, калі Кастуся пачне распытваць яго пра сваты, падумаў ён, дык нічога болей не скажа — тым больш пра тое, што прыкідваўся кантужаным.

— Зосі вельмі блага...— ціха прамовіла Кастуся.

Ён, седзячы на канапцы, стомлена падняў галаву: што — здарылася звычайная для цяжарнай жанчыны непрыемнасць? Спатыкнулася альбо падняла што-небудзь цяжкае?

— Пад вечар бык на яе напаў,— патлумачыла Кастуся.— Напалохаў, пакалечыў, дык роды без часу пачаліся...

Ён аж падскочыў з канапы, кінуўся да акна: сёння ў Гарбацэвічаў бачыўся ўжо не скупы водбліск ад лучыны, a лілося яркае святло ад газавай лямпы.

— Нядаўна Мішукі прыбеглі. A Віця з Анелькаю вайсковага лекара прывялі,— стаўшы збоку, сказала Кастуся.

У яго, здаецца, у маленечкі камячок сціснулася, згарнулася сэрца. Ён ужо нямала бачыў людскіх смерцяў на фронце, сам быў на валасок ад яе, але, крый божа, калі памрэ Зося. Які тады будзе свет, веска без яе?! А яго жыццё?! Хай будзе яна на ўсе вякі Віцева, абы толькі жыла, абы толькі ведаць, што ёсць яна.

Неўзабаве з Гарбацэвічавых сянец мільганулася ў густым змроку невысокая постаць, прыпала да плота — i тут жа пачуўся адчайны жаночы плач. Здаецца, Зосінай маці.

— Прашу цябе,— прашаптаў Янка,— схадзі зірні, што там...

Сястра паслухмяна падалася з хаты, i хутка ён убачыў, як яна шпарка пераходзіла вуліцу, зайшла ў суседаву хату.

— Жывая...— калі вярнулася, дык суцешыла. Але тут жа заадно i настрашыла: — Нарадзіла нежывое дзіцё. Цяпер без памяці.

РАЗДЗЕЛ ЧАЦВЁРТЫ

1.

Апошнія дні Фрунзе амаль не стыкаўся дома i не бачыў Соню — з раніцы ішоў у Савет i ў міліцыю, спраўляў усе свае клопаты, а потым прападаў у часцях мінскага гарнізона альбо ў навакольных вёсках. Неўзабаве павінны былі адбыцца дзве вельмі важныя падзеі — з'езд ваенных i рабочых дэпутатаў армій i тылу Заходняга фронту i сялянскі з'езд Мінскай i Віленскай губерній,— дык трэба было да ix як след падрыхтавацца, адваяваць салдат у генералаў, сялян — ад эсэраў i Беларускага нацыянальнага камітэта.

Вось цяпер прыбег у міліцыю: хутка павінен прыбыць сталічны цягнік, а разам з цягніком — дэлегацыя Мінскага Савета, што брала ўдзел ва Усерасійскай нарадзе Саветаў.

Як i дамаўляліся, Саламон Магілеўскі — член Мінскага Савета i яго Выканкома — завітаў сюды адразу з вакзала. Зайшоў вось у доўгім паліто i шырокім капелюшы, прынёс два папяровыя пакеты — відаць, літаратуру ад ЦК.

— Па вачах бачу: уражанняў процьма! —усміхнуўся Фрунзе, выходзячы з-за стала i падаючы таварышу руку.

— У-у, Міша! — пагарэзаваў госць.— Як казаў...

— Ну, без біблейскіх цытат, Сеня,— перапыніў яго Фрунзе, памагаючы распранацца.— Расказвай хутчэй пра сталічныя навіны!

— О, табе, дарагі, з Петраграда вялікае i гарачае прывітанне! I заадно ладны такі наганяй!

— Сеня, не інтрыгуй! Ты нават не ўяўляеш, як я цябе чакаў!

— Іншым разам, можа, i паінтрыгаваў бы, як ты кажаш, але сёння не магу ўтрымаць навіны,— сеў пры стале гаспадара пакоя Магілеўскі, папраўляючы чорны, з апазнавальным знакам для сваіх людзей гальштук.— У Расію, Міша, вярнуўся Ленін...

— Цудоўна! — усклікнуў Фрунзе i гарэзна, нават па-хлапчукоўску пстрыкнуў металічнаму мядзведзю па разяўленай зяпе — нібы свайму суперніку альбо нават праціўніку.

— Цудоўна-то цудоўна, Міша, але таварыш Ленін падсыпаў нам на арэхі...— падціснуў тоўстыя губы Магілеўскі.

Фрунзе запытаў позіркам: за што?

— Выходзіць, ёсць за што...— цвыкнуў Магілеўскі, трошкі скрывіўшы левую худую шчаку.— Але пачакай, раскажу ўсё па парадку. Спярша — пра Усерасійскую нараду Саветаў. На яе, як адчуваеш, з'ехаліся найбольш меншавікі i эсэры, дык рэй вялі яны. I прыгожа вяшчалі, i прынялі свае рэзалюцыі. A іменна: «абарончая» вайна, «пажаданне ўвесці васьмігадзінны рабочы дзень», «перадаць зямлю працоўнаму народу», «спыніць забастоўкі i стачкі, паколькі яны ўжо зрабілі сваё» i г. д. Выбралі прадстаўнікоў у Петраградскі Савет, зрабіўшы яго, такім чынам, цэнтральным органам Саветаў.

— Ну, a Ленін? — не выцерпеў Фрунзе.— Ён калі прыехаў?

— Трэцяга красавіка, на другі дзень вялікдзеня,— адказаў Магілеўскі.— Паколькі ён з таварышамі ехаў праз германскую зямлю i Швецыю, паколькі пайшлі на гэты конт розныя плёткі, дык Ленін апублікуе матэрыял, дзе растлумачыць, як яны дабіраліся... Чацвёртага ён прыняў нас, бальшавікоў, дык у перапынку ў кулуарах расказаў, што прыбліжаўся да Петраграда з адной думкай: арыштуюць ix ці не? Быў ашаломлены, што сустрэлі ўрачыста. З вайсковай часцю, што ўзяла «на караул». На пероне рабочы, вучань яго школы ў Ланжэмо Чугурын, уручыў яму партыйны білет бальшавіцкай арганізацыі Выбаргскай стараны. У зале вакзала спаткаў i вітаў старшыня Савета Чхеідзе. Ленін, выслухаўшы яго, аднак, загаварыў не з ім, а з бальшавікамі, а пасля выйшаў на плошчу Фінляндскага вакзала, дзе было мора народу, а сярод яго i я, грэшны, i сказаў палымяную прамову, у якой горача вітаў гэтую рэвалюцыю. Пасля, ужо ля дома ЦК i ПК РСДРП (б), мітынг працягнуўся. Ленін па просьбе натоўпу выступаў з балкона, некалькі разоў. Пасля ў ЦК ён яшчэ раз выступіў перад бальшавікамі. Выклаў тэзісы далейшага развіцця рэвалюцыі. Глыбіня аналізу i навізна пастаноўкі многіх пытанняў ашаламілі ўсіх. Разышліся ўсе далека за поўнач, трошкі прыгнечаныя, што былі не зусім дальнабачныя i нарабілі нямала памылак...

Фрунзе наструніўся, «еў» вачыма сябра.

— На сустрэчы ў ЦК Ленін запытаў, ці ёсць таварышы з Мінска, Заходняга фронту. A калі я падняўся, дык папрасіў мяне збольшага далажыць, што ў нас робіцца. Усцешыўся, што ты тут. Ён добра помніць цябе па VI з'ездзе, як i добра помніць ды ўхваляе тваю шуйскую «акадэмію» i ідэю рабочых баявых дружын. Усцешыўся, што мы рабілі i робім тут, на фронце i ў тыле. Рады, што трымаем пад сваёй эгідай Мінскі Савет i міліцыю. Пахваліў, што спрабуем склікаць Франтавы з'езд i з'езд сялянскіх дэпутатаў. Але незадаволены, што гэтак падтрымліваем Часовы ўрад, аб'ядналіся з меншавікамі i з бундаўцамі, што правялі аж два агульныя сходы з эсэрамі, дзе хацелі аб'яднацца i з імі. Аж за галаву схапіўся, калі пачуў, што мы рыхтавалі «абарончую» лістоўку разам з Саюзам афіцэраў...

— Тая лістоўка — сапраўды вялікі наш промах,— зморшчыўся Фрунзе.— Але... Як я адчуваю, Ленін карэнна мяняе нашу стратэгію i тактыку?

— Чацвёртага ён выступіў таксама некалькі разоў. Гаварыў: цяпер трэба пераходзіць да рэвалюцыі сацыялістычнай. Сацыялізм можна пабудаваць i ў адной краіне. Цяпер гэтая краіна — мы, Расія. Трэба дабівацца не парламенцкай рэспублікі, што будзе ўжо крокам назад, а дыктатуры пралетарыяту, Рэспублікі Саветаў. Галоўны сучасны лозунг — «Уся ўлада Саветам!» Адпаведна, ніякай падтрымкі Часоваму ўраду, які працягвае старую палітыку i найперш ідэю вайны, i вайны захопніцкай, рабаўніцкай. Значыць, тэзіс «рэвалюцыйнага абаронніцтва» шкодны. Далей. Для гэтага трэба ліквідаваць паліцыю, старую армію, чыноўніцтва. Чыноўнікам, якіх трэба выбіраць i змяняць у любы час, плаціць не вышэй сярэдняй платы добрага рабочага. Трэба нацыяналізацыя ўсіх зямель пры канфіскацыі памешчыцкіх зямель i перадачы ix пад кантроль мясцовых сялянскіх Саветаў. Трэба зліццё банкаў у адзін агульнанацыянальны банк i кантроль Саветаў за ім. Трэба ўвесці кантроль над грамадскай вытворчасцю i размеркаваннем прадуктаў. Трэба склікаць наш з'езд, прыняць новую праграму. Паколькі лідэры сацыял-дэмакратыі ва ўсім свеце здрадзілі сацыялізму, Ленін раіць назваць партыю камуністычнай, а таксама раіць утварыць новы рэвалюцыйны Інтэрнацыянал...

— О! —усклікнуў Фрунзе, хітнуў галавою, падняўся i ўзрушана захадзіў па кабінеце.— Сапраўды, гэта новы аналіз i новая пастаноўка пытанняў! Адпаведна, работы нам большае...

— Ты вось не выцерпеў, уразіўся...— усміхнуўся Магілеўскі.— Меншавікі, чые тэзісы Ленін не прыняў, аж пашалелі ад гэтага. Былы наш паплечнік, а цяпер яры меншавік Гольдэнберг у раз'юшанасці крычаў, што Ленін «водружает знамя гражданской войны в среде революционной демократии». Пляханаў у сваёй газеце «Единство» назваў ленінскія тэзісы «бредом». Так што, Міша, мала сказаць— большае работы. Большае — барацьбы... I, як бачыш, не толькі са старою ўладай... Я тут,— паказаў на пакеты,— прывёз важную літаратуру. У тым ліку i кіпу першага нумара адроджанай «Правды».

Фрунзе паімкнуўся да яго.

— Пакажы! Дай хоць зірнуць, як цяпер выглядае наша «Правда»!

— Ну, а чым ты тут можаш пахваліцца? — запытаў Магілеўскі, распакоўваючы адну з пасылак.

— Ды не спалі ў шапку,— адказаў ён, пільна пазіраючы на спрытныя рукі Магілеўскага.— Па-першае, урэшце змусілі франтавое армейскае начальства прызнаць салдацкія камітэты (адпаведна, паступіцца ўладай, падумаць, каб пераўтварыць хоць тое-сёе i ў арміі). Генералы ўбачылі: нельга не дапусціць палітыку ў армію, у акопах расце браджэнне, рух супраць вайны, i фронт можа выйсці з-пад ix кантролю, дык, сціснуўшы зубы, згадзіліся склікаць Франтавы з'езд i перагаварыць пра цякучы момант. Па-другое, мы выбілі ў армейскіх вярхоў спробу павесці будучы з'езд за сабою. Яны дамагаліся, каб было роўнае прадстаўніцтва афіцэраў i салдат — I і І. Мы ўламалі Саюз афіцэраў на іншы, больш справядлівы рахунак: на пяць салдат — адзін афіцэр. Хоць сярод салдат моцныя эсэраўскія настроі але можна, як лічаць у Савеце, «организовать фронт для закрепления революции, для углубления ее».

— Што ж, гэта — вялікая перамога! — згадзіўся Магілеўскі, дастаючы ўжо кіпу газет.— Ды яшчэ над генераламі!

— Пачынаем рыхтаваць i яшчэ адзін, сялянскі, з'езд. Мінскай i Віленскай губерній. Тут таксама будзе барацьба...

— Калі Ленін задае такі смелы тон, хоча бальшавізаваць ход падзей, то, канечне, сутычкі будуць немінучыя. З усімі. У тым ліку i сярод нас саміх,— сказаў Магілеўскі, выпрастаўся i падаў верхні экземпляр газеты Фрунзе. Усміхнуўся: — На, дарагі, першы нумар новай «Правды», будзь яе першым новым мінскім чытачом...

2.

З газеты «Минский голос»

ад 6 красавіка 1917 года

Мінскі камітэт Усерасійскага сялянскага саюза, абмеркаваўшы пытанне пра дзейнасць так званага «беларускага нацыянальнага з'езда» i выбранага на ім «Беларускага нацыянальнага камітэта», адзінадушна пастанавіў наступнае:

1) «Беларускі нацыянальны камітэт» ні ў якім разе не можа быць прызнаны выказнікам думак усяго беларускага народа i не мае ніякага права гаварыць ад яго імя, бо беларускі народ у асобе сваіх працоўных класаў — сялян i рабочых — у рабоце «нацыянальнага з'езда» ніякага ўдзелу не прымаў.

2) «Беларускі нацыянальны камітэт», з'яўляючыся па складзе сваім арганізацыяй маёмасных слаёў беларускага народа і асабліва памеснага землеўладання, а па характары сваіх выступленняў чыста нацыяналістычным, пагражае інтарэсам сялян i рабочых імкненнем адарваць ix, на глебе ўзмоцнена падаграваемага нацыяналізму, ад працоўных мае усёй Расіі i падпарадкаваць ідэйнаму кіраўніцтву памешчыкаў.

3) Мінскі камітэт Усерасійскага сялянскага саюза, які стаіць на варце інтарэсаў сялянства, будзе весці з гэтымі спробамі бязлітасную барацьбу, бо дзейнасць «Беларускага нацыянальнага камітэта», калі будзе мець поспех, немінуча павінна прывесці да варожасці сярод працоўнага народа i гэтым перашкодзіць яму дабіцца карэннага змянення яго эканамічнага i палітычнага становішча.

4) Гэтую пастанову апублікаваць у газетах i давесці пра яе да ведама Часовага ўрада, а таксама Петраградскага, Маскоўскага i Мінскага Саветаў рабочых i салдацкіх дэпутатаў»[[11]]

3.

Лашковіч пабываў у роднай вёсцы i прывёз адтуль маці.

Яна праплакала амаль усю дарогу — відаць, ад таго, што пакідае Нёман, дарагія сэрцу i душы вёскі, лугі i лес, знаёмых людзей, у тым ліку i панкоў, яе крыўдзіцеляў. Ён як мог супакойваў старую, аднак яго разумныя суцешвальныя словы, само па сабе зразумела, былі слабейшыя за матчыныя пачуцці, за яе горыч развітання з тым добрым i нядобрым, з чым яна пражыла ўсё сваё жыццё.

У Мінску Лашковіч выйшаў з вагона першы. Знёс хатуль, падаў руку i памог сысці маці — маленькай, тоненькай, у валенках, старым кажушку i хустцы-канаплянцы, здаецца, зусім разгубленай перад незнаемым горадам.

Калі шукаў вачыма вагон, неспадзявана на Петраградскай згледзеў сярэдняга росту Васілевіча, Нямкевіча i высокага, рыжага, у расхлістаным плашчы Шуляка.

Сустрэліся.

— Знаёмцеся, хлопцы: мая мама. Ганна Васілёва,— усміхнуўся лагодны Лашковіч.— А гэта, мама, мае сябры.

Тыя адзін за адным павіншавалі яе з прыездам, паціснулі i пацалавалі руку, ад чаго бедная кабета засаромелася.

— Не палохае, цётка Ганна, наш Менск? — запытаў Васілевіч.

— Надта ж людзей шмат! — адказала тая, з русымі бровамі, з невялікімі невядомага колеру, выцвілымі вачыма, амаль бяззубая.— Hi ў нашай Мікалаеўшчыне, ні ў Стоўбцах гэтулькі люду нямашака.

— Палюбіце, цётка, горад i ўжо хутка здзіўляцца будзеце, як дагэтуль жылі ў вёсцы,— пажартаваў Васілевіч.

— Не, сынок,— уздыхнула тая.— Ад таго, што ў вачах стаіць, ніколі, мусіць, не адвыкнеш...

— Ад таго-сяго трэба i адвыкнуць, мама,— прытуліў яе Лашковіч, зірнуў пільна на ix.— Хваліцеся, што прывезлі з Петраграда...

— Нічога,— пахмурна адказаў Шуляк.

— Чаму? — насцярожыўся ён.

— Ды з намі не захацелі нават знацца,— прамовіў Шуляк.— Патрымалі ў сенцах — дый выгналі...

Лашковіч сцяў губы, прыплюшчана зірнуў паўзверх дамоў. А потым задэкламаваў някрасаўскае:

Я видел красный день: в России нет раба!

И слезы сладкие я пролил в умиленье...

«Довольно ликовать в наивном увлеченье,—

Шепнула муза мне: — Пора идти вперед:

Народ освобожден, но счастлив ли народ?..»

— I гэта, Максім, яшчэ не ўсё,— прамовіў Васілевіч.— Ёсць і яшчэ сюрпрызы.

— Якія?

— Ды во,— Шуляк падаў згорнутую газету.

Лашковіч разгарнуў. «Минский голос», ад 6 красавіка. Прабег вачыма абведзенае чырвоным алоўкам. Адчуў: пыхнула гарачыня ў галаву, набухлі скроні, міжволі зажаваў, хоць у роце нічога не было.

— Са Скураным гаварылі? — спытаў.

— Гаварылі,— адказаў Васілевіч.

— Ну й што?

— Усміхаецца. Кажа: «Гэтага трэба было i чакаць. Ясна ж: мы ўсім костка ў горле...»

— Думае пратэставаць?

— Здаецца, не,— тлумачыў усё Васілевіч.— Супакойвае: не зважайце, рабіце сваё. Рана-позна Часовы ўрад нас падтрымае.

— А я лічу: не, нельга маўчаць, цярпець такое. Варта адказаць,— прамовіў запаліста Шуляк.

— Ну, Арсень! — абурана захітаў галавою Лашковіч, прытуліў маці, папрасіў: — Пабудзь, мама, з паўгадзіны во ў гэтым скверыку. Мы зойдзем вось у той дом,— паказаў на вузкую Петраградскую вуліцу.

— Сынок,— затрывожылася тая.— Не лезьце на ражон...

— Не бойся, мама. Мы толькі «пообщаемся».

Пакінулі яе ў неспакоі, закрочылі на Падгорную.

У прыёмнай начальніка міліцыі ix затрымала сакратарка:

— Грамадзяне, таварыш Міхайлаў заняты.

— Зноў — бюракратыя! — абурыўся Лашковіч, з непрыязню акідваючы позіркам новыя плакаты i лозунгі, вывешаныя на сценах.

— У таварыша Міхайлава сялянская дэлегацыя,— патлумачыла маладзіца, занелюбіўшы Лашковічаў рэзкі, нават грубы тон.

Лашковіч змаўчаў, сеў на адно з крэслаў, што стаялі ўздоўж сцен, паклаў нагу на нагу. У гэтую хвіліну яго аж захліствала злосць: ён вымушаны сядзець, чакаць, цярпець, падпарадкоўвацца таму, з кім некалі аднолькава былі бяспраўныя, пакутавалі на катарзе.

Распаляўся, гарэў ад злосці, хоць адчуваў: трэба супакоіцца. Іначай з разумным, разважлівым Фрунзе не паспрачаешся. Што ні кажы, той непахісны баец, спрактыкаваны палеміст, мудрэц, асоба!

Чакалі не доўга. Неўзабаве з кабінета сапраўды выйшлі два вясковыя дзядзькі — адзін у салдацкіх паношаных ботах, у шынялі, сівы, a другі ў валенках i кажушку, лысы. Абодва трымалі аблавушкі ў руках, а следам за імі крочыў гаспадар кабінета.

— Дык, можа, пан начальнік, усё ж далі б нам паперку,— азіраючыся, гаварыў дзядзька ў валенках i кажуху.

— Якую? — усміхаўся Фрунзе.

— Ну, што можна нам самім браць зямлю...

— Не, я такой паперкі даць не магу...— прамовіў Фрунзе, падняў вочы, убачыў ix, новых гасцей, i, здаецца, сумеўся.— Але вось «Правду» з адпаведным артыкулам Леніна чытайце i дзейнічайце так, як там напісана... Да сялянскага з'езда рыхтуйцеся, будзьце гатовыя смела гаварыць пра свае інтарэсы... А мы вас падтрымаем...

— Ну то дзякуем за добрае слова,— нізка схіліў галаву дзядзька ў шынялі.

Сяляне, развітваючыся, дзякуючы (чым выклікалі ярую злосць у Лашковіча), выйшлі.

— О! —усклікнуў Фрунзе.— Бачу дэлегацыю!— Падаў руку. Яны па чарзе моўчкі паціснулі яе ў адказ.— Ух, якія злыя!..

Усе змаўчалі. Фрунзе, бачачы іхнюю зацятасць, наструніўся i паказаў на ўваход у свой кабінет — прашу, калі ласка.

У пакоі каля стала сядзеў i чытаў газету знаёмы ўжо вайсковец-прапаршчык. Згледзеўшы Лашковіча, той насупіўся i халодным кіўком адказаў на іхняе прывітанне.

— Ну, чаго, Максім, гэтак распаліўся? — запытаў Фрунзе.

— А ты быў бы спакойны, каб цябе аблаялі?

— Я перасцерагаў вас: пойдзеце на вяровачцы сваіх паноў — маўчаць не будзем...

— Ну-ну!—ухмыльнуўся Лашковіч.— Toe, што мы робім, па-твойму, толькі скокі пад панскую дудку!

— A хіба не пан Скураны штурхае вас самачынна ўтвараць свае губеранскія, павятовыя, гарадскія рады ў Мінску, Магілёве, Віцебску, Бабруйску, Слуцку, Маладзечна, Оршы i перахопліваць у свае рукі ўладу? А народныя ўправы па вёсках? А намер утварыць сваё войска?

— А чаму ты, дарагі, супраць усяго гэтага? — звузіў калючыя вочы Лашковіч.

— Ды таму, што ўсё гэта трэба найперш Скураному, генералу Петрыкевічу i іншай іхняй кампаніі!

— А мне, во ім,— Лашковіч кіўнуў галавою на Васілевіча, Шуляка i Нямкевіча,— лічыш, гэта шкоднае?

— Вось ты i сам, Максім, пацвярджаеш мае словы...— пераможна ўсміхнуўся Фрунзе.— Вы — панскія падбрэхічы...

— I не сорамна табе, Арсень?

— За што? — сцяў вусны Фрунзе.

— Скажы: вы — за Часовы ўрад?

— Ну, можна лічыць...

— Не, Арсень. Гавары ясна: так ці не?!

— Вымушаны супрацоўнічаць, але...

— Пачакай! — перапыніў Лашковіч.— Напомню табе сёмы нумар вашых, мінскіх, «Известий». Там чорным па беламу напісана ў вашай сумеснай з меншавікамі палітычнай дэкларацыі: «Поддержка Временного правительства во всех его шагах, содействующих сметению остатков старого режима, самое деятельное участие народа в организации властей и органов самоуправления, подготовка выборов в Учредительное собрание для установления через него демократической республики — вот пути закрепления свободного строя». Так?

Тут ужо i вайсковец адарваўся ад газеты, падняў галаву, здзіўляючыся: ну i памяць! Нават з газет цытуе!

— З песні слова не выкінеш...— згадзіўся Фрунзе.— Але...

— Патлумачу, Арсень,— перапыніў яго Лашковіч.— Значыць, вы супрацоўнічаеце з Часовым урадам. Але хто там? Рабочыя? Сяляне? Не, дарагі. Міністр-старшыня i міністр унутраных спраў Львоў — землеўласнік-мільянер, ваенны i марскі міністр Гучкоў — статскі саветнік з багатай купецкай сям'і, галава буйной маскоўскай гандлёвай фірмы, член праўлення i саветаў многіх акцыянерных прадпрыемстваў, міністр шляхоў зносін Някрасаў — прафесар i томскі домаўласнік, міністр гандлю i прамысловасці Канавалаў — буйны фабрыкант i домаўласнік, таварыш старшыні маскоўскай біржы камерсантаў... Не без капейкі ў кішэні i не ў парваных чаравіках міністр фінансаў Цярэшчанка, міністр асветы Мануйлаў, міністр земляробства Шынкароў, міністр юстыцыі Керанскі i г. д., i г. д. Ці яны, паны i буржуа, маюць права прадстаўляць інтарэсы ўсяго ўсерасійскага народа, у тым ліку i самага беднага рабочага ды сялянскага люду? Але хто, чаму даў ім права быць выказнікамі ўсяго народа i гаварыць ад яго імя?

— Ну...

— Пачакай! — Лашковіч зноў напаў на яго.— А хто сядзіць у Петраградскім Савеце? Іменна рабочыя? Сяляне? Што — з галоты, з нізоў Чхеідзе, Скобелеў альбо той жа Керанскі? Хто тут, у Выканкоме Мінскага Савета? Нізы, у тым ліку i мясцовыя,— Пазэрн, Любімаў, Магілеўскі, Крывашэін альбо ты, Арсень? Хто з вас рабочы? Селянін?

Ён націскаў настойліва — Фрунзе ўжо не спяшаўся кідаць рэплікі альбо палемізаваць. Відаць, выслухоўваў i ўзважваў усё, шукаў варты адказ. Лашковіч жа рашыў не ўпускаць спрыяльнага моманту, абрынуць на яго лавіну папрокаў:

— Нe. Вы, наколькі я ведаю, не рабочыя i не сяляне, нават не ўсе з вас выхадцы з рабочых ці сялянскіх сем'яў. Але вы чамусьці прысвойваеце сабе права гаварыць ад народнага імя. Мы ж, сяляне i сялянскія дзеці, па-вашаму, не маем голасу, нават больш — ворагі сваім бацькам. За тое, што хочам для ix волі, лепшага жыцця... Дзе ж логіка, Арсень? Ці логікі i не трэба? Абы зганьбіць, прыбраць з дарогі!

— Ды вы, сялянскія дзеці, не столькі дбаеце пра сапраўдныя клопаты сялян, колькі пра панскія сепаратысцкія амбіцыі...— умяшаўся ў гаворку прапаршчык, непрыхільна змераўшы позіркам высокага Лашковіча.

— Што вы разумееце пад сепаратызмам? — на вайскоўца ўжо накінуўся Лашковіч.— Наша законнае права на самавызначэнне? Хоць на задрыпаную аўтаномію?

— Кіньце! — махнуў той рукою.— Вы — адарваная ад народа жменька эмацыянальных экстрэмістаў! Не тое што мы, рэвалюцыянеры-інтэрнацыяналісты, але нават ваш народ вас не прызнае...

— Дык вось мы будзім яго, маласвядомага, клічам адмовіцца ад рабскай долі, клічам адчуць сябе народам, нацыяй, роўнымі сярод роўных!

— На словах гэта гучыць прыгожа...— усміхнуўся з іроніяю прапаршчык.— А на справе... Выбачайце, але што вы думаеце раўняць? Як я сам чуў, нават вашы вучоныя прызнаюць самі: ваша мова — толькі дыялект... А пра большае няма чаго i гаварыць...

— Калi мы такія бязмоўныя ўжо,— Лашковіч аж затросся ад злосці, але гаварыў надзіва спакойна,— то, будзьде ласкавы, перакладзіце: «Адхінуў фіранку i зірнуў на наваколле...»

Той сумеўся; Фрунзе з усмешкаю падміргнуў яму: папаўся?

— А гэта часамі не па-польску? — запытаў вайсковец.

— Не, дарагі,— адказаў Лашковіч. Сеў.— Гэта па-нашаму i азначае: «Отодвинул занавеску и посмотрел на окрестность». Так што, міл-чалавек, такі дыялект можа лічыцца самастойнаю моваю...

— Усё роўна, як i кажа таварыш Міхайлаў, вы шушукаецеся з панамі альбо тыя спажываюць вас...

— Дзякую за такія словы, таварыш шавініст альбо касмапаліт! — злосна падураслівіў Лашковіч.

— Хлопцы, астыньце! — загадаў Фрунзе, бачачы, як абодва палемісты наліваюцца чырванню.— Мы ж разам валілі царызм. А цяпер што — перагрызціся? — Затрымаў позірк на Лашковічу.— Дарэчы, Максім, цяпер, па прыездзе Леніна, нашы адносіны да Часовага ўрада i Петраградскага Савета зменяцца...

— А да нас?

— Цяпер рыхтуецца канферэнцыя РСДРП (б), дык, наколькі я ведаю, на ёй закранецца i нацыянальнае пытанне...

— Адчуйце, таварышы: няможна чэрства адносіцца да нечыіх пачуццяў...— паспакайнеў, міралюбна сказаў Лашковіч.— Мы ж таксама чакалі рэвалюцыі i вялікай увагі, палёгкі ад яе... I нам вельмі балюча бачыць зноў глухату да нашага болю... Ды ладна, давайце шукаць паразумення. Вось да цябе, Арсень, адразу просьба. Па-першае, як да старшыні губеранскага сялянскага камітэта. Мы таксама не хочам быць у баку ад сялянскіх клопатаў, хочам выступіць на іхнім з'ездзе. Па-другое, час ужо, Арсень, не на словах, а на справе адкарасквацца ад царскай спадчыны. Да вайны мы мелі газету, часопісы, тэатр, прыватныя школы на роднай мове. Трэба ўсё гэта, заглушанае царскім урадам, аднавіць. Самойленка, дарэчы, не супраць, каб мы ўжо з мая пачалі выпускаць сваю газету. «Вольную Беларусь». Адным з рэдактараў мае сябры даручаюць быць мне. Дык вось, як тутэйшы міністр унутраных спраў, не замінай, калі ласка...

— Згодзен.

— Дзякую, Арсень,— Лашковіч падняўся, падаў руку Фрунзе.— І ў іншым, калі ласка, будзь болей цярпімы.

— А вы, Максім, будзьце болей абачлівыя,— таксама падняўся, паціснуў руку ў адказ той.— Ідзіце ў народ, а не да паноў.

Калі Лашковіч з сябрукамі выйшаў, вайсковец падхапіўся i нервова захадзіў па кабінеце. То зашпільваў, то расшпільваў шынель.

— Міша, я не разумею цябе...— прамовіў. I досыць непрыязна.— Як часамі не разумеюць цябе i Ландар, Кнорын, Любімаў...

— Патлумач, калі ласка,— спакойна прамовіў Фрунзе, пазіраючы ў акно, за якім убіралася ў сілу вясна.

— Ты завельмі лаяльны, ты шмат дазваляеш мясцовай браціі...

— Па-першае, ты, Алёша, літаратар, то павінен разумець: нацыянальныя пачуцці — вельмі далікатная рэч,— не азіраючыся, прамовіў Фрунзе.— Да ix трэба адносіцца вельмі паважліва. Па-другое, Лашковіч — не толькі экстрэміст, за рэвалюцыйную барацьбу болей дзесяці гадоў пакутаваў на катарзе. А па-трэцяе, ён там, у Сібіры, лячыў мяне ўсякімі зёлкамі i, можна сказаць, паставіў на ногі. Дык ці магу я лупіць яму між вачэй?!

— Ты любіш паэзію, адпаведна, чалавек духоўны, высакародны. Але зразумей: там цябе Лашковіч лячыў, а тут — губіць. Усіх нас. Яны ўжо не забаўляюцца, яны...

— Нацыянальны рух — заўсёды няпростая загвоздка, Алёша...

— Павер, i я ведаю ўсе гэтыя страсці-мардасці...— Той падышоў i запыніўся збоку, зірнуў на мірныя дахі дамоў, наваколле, хораша асвечаныя не зусім цёплым, але ўжо яркім сонцам.— Таму хвалююся: рана-позна яны сур'ёзна стануць нам пасярод шляху...

— Можа, i стануць. Але трэба паводзіцца гібка, Алёша,— прамовіў Фрунзе.— Ды паглядзім, што скажуць на гэты конт ЦК, Ленін на хуткай канферэнцыі. А там, думаю, будзе гібкая палітыка...

— Але ўсё роўна трэба падпілаваць сепаратыстам рогі. Ужо на сялянскім з'ездзе, куды яны гэтак ірвуцца. Было б здорава, каб з'езд даў ім па носе...

— Трэба падумаць i пра гэта, Алёша,— сказаў Фрунзе.— Але не будзем замінаць ім адраджаць свой тэатр, друк, прыватныя школы. Іначай шмат страцім. I ў вачах інтэлігентаў, i ў вачах простата люду,— Павярнуўся, паклаў руку на плячук.— Ладна, хопіць пра тое, што не варта i перабольшваць. Давай пагаворым пра сваё. Адчуваеш, чаго я цябе сёння паклікаў?

— Даць заўвагу...

— Ну Мяснікоў! Ну характар! — матлянуў галавою Фрунзе.— Заўвагі ёсць заўвагі. Ix трэба i ўмець даваць, i ўмець выслухоўваць... Карацей, пакідай правінцыю i перабірайся ў Мінск.

— Што — заўважылі, ацанілі нарэшце? — памякчэў Мяснікоў.

— Па-першае, тут больш дзяўчат,— пажартаваў Фрунзе,— дык, можа, якая мінская красуня i спыніць тваё халасцяцкае казацтва. Па-другое, час ужо даць табе сур'ёзную работу. Я цяпер ваўсю рыхтую сялянскі з'езд, іншыя пачынаюць ваўсю дбаць пра франтавы. Ты будзеш разам з Алібегавым, Фаміным, Кнорыным, Пярно i Любімавым клапаціцца пра наш Мінскі камітэт РСДРП (б)...

— Значыць, ужо разыходзімся з меншавікамі i бундаўцамі, выходзім з «аб'яднанкі»?

— Ужо. Так хоча Ленін.

— Значыць, агаляем бальшавіцкія лозунгі, праграму?

— Адкараскваемся ад уяўных саюзнікаў.

— Слухай,— пацішыў голас госць,— а мы не настроім супраць сябе ўсе іншыя сацыялістычныя i несацыялістычныя партыі, люд? Зразумеюць нас ці не зразумеюць?

— Трэба, каб зразумелі. Трэба ісці толькі з Леніным. Троцкі, якому ты калі не сімпатызуеш, то адносішся да яго з увагай, завядзе ў тупік. Цяпер, насуперак яго тэорыі, можна дабіцца сацыялістычнай рэвалюцыі i ў адной краіне. Адпаведна, цяпер трэба націскаць на класавую барацьбу, на саюз пралетарыяту i сялянства, быць болей уважлівымі да нацыянальнага пытання.

— Я згодзен.

— Дык i выдатна! — прыгарнуў яго Фрунзе.— Пераязджай, будзем працаваць разам. I гораду, i фронту, i, думаю, сталіцы спатрэбяцца твой інтэлект, твая страсць i непрымірымасць да тых, хто супраць нас...

— Дзякую, Міша,— прамовіў той.— Скажу шчыра: я часамі падумліваў, што ты адносішся да мяне ці то скептычна, ці то з недаверам. Можа, як ты i кажаш, з-за маёй страснасці, з-за майго характару. А можа, i не толькі з-за гэтага...

— Ну й добра, што паразумеліся,— усміхнуўся Фрунзе.— Надалей нам спатрэбіцца яшчэ большы давер, яшчэ большае адзінства!

Калі выйшлі з будынка, Лашковіч маўчаў. Васілевіч жа, Шуляк, якія дагэтуль маўчалі, цяпер ажывіліся.

— Віншую! — усклікнуў Васілевіч.— Хораша адчысціў!

— Малайчына! — быў уражаны i Шуляк.— Зубасты!

Лашковіч шпарка ішоў, тыя ледзь паспявалі за ім.

— Маленькая парада, мальцы, бывалага чалавека,—-прамовіў урэшце.— Не ўпівайцеся маленькімі поспехамі, не засмучайцеся, не падайце духам ад краху. Найперш вучыцеся. Публікацыяй у «Минском голосе», а вось цяпер у палеміцы Міхайлаў даў нам добры ўрок.

— Патлумач, Максім,— папрасіў Васілевіч.

— Дарэмна, вельмі дарэмна мы пайшлі за ўмеранымі элементамі ды за нашым Мухам, неабачліва паставілі на чале нашага руху Скуранога,— сказаў Лашковіч, шпарка крочачы i трымаючы рукі ў кішэнях паліто.— Бачыце, як нам поркаюць за гэта ў вочы? Калі такое будзе i далей, то на новым з'ездзе трэба будзе выбраць новага старшыню... Не з паноў ды з багатай інтэлігенцыі, а з нас каго...

— Але ж тады адбудзецца раскол, Максім! — напужаўся Шуляк.— А па-другое, можам апынуцца i без моцнай тутэйшай падтрымкі i падтрымкі Часовага ўрада.

— Лепш раскол, лепш меншая падтрымка паноў i буржуа — больш трэба дбаць пра сваё аблічча ды пра сімпатыю нашага люду... Іначай ён зусім адхіснецца ад нас... I яшчэ. Трэба i руплівей утвараць нашы рады, управы, i хутчэй згуртаваць сваю вайсковую арганізацыю. Дзейсную, баявую. Каб стала добраю падмогаю.

Падышлі да невялікага прывакзальнага скверыка. Па ім туды-сюды шнураваў люд, каля адной з лавак сіратліва стаяла маленькая Лашковічава маці, з нейкаю адрачонасцю пазіраючы на чужы ей горад.

— Выбачай, мама, затрымаліся троху,— усміхнуўся Лашковіч, узяў з лаўкі яе хатулёк,—Хадзем. Вунь якраз падыходзіць вагон. Паехалі, мальцы, разам. Гарбаты з малінаю пап'ём, пагутарым...

— Проша, дзеткі,— запрасіла i маці, адчуваючы ўжо душою, што гэта не панічы, а шчырыя сынавы сябры.

Неўзабаве яны ўжо стаялі на пляцоўцы вагона, які цягнула тройка рыжых коней. У салон не пайшлі: там скупіліся афіцэры, багата апранутыя цывільныя мужчыны i кабеты, i тыя маглі збянтэжыць сарамлівую Лашкевічаву маці.

4.

Да Алеся Нямкевіча — а ён разам з Лашковічам уладкаваўся ў губеранскую земскую ўправу — зайшла зямляцкая дэлегацыя.

— Вось дзе яны цяпер, галубкі! — першы ўвайшоў, расставіў рукі i закрочыў да ix былы сябра па семінарыі, налібацкі настаўнік, а цяпер прапаршчык рускай арміі Лямбовіч. Быў перад вайною гладкі таўстун, з «марцаўскімі» вачыма, такім i застаўся.

Услед за ім нясмела ступіў яшчэ адзін некалішні семінарыст, былы прудскі настаўнік, а цяпер таксама прапаршчык Кірыковіч. Ён, ступіўшы ў пакой, толькі буркнуў «добры дзень», асцярожна запыніўся каля вушака i не падымаў вачэй — можа, саромеўся, што некалі, перад судом i на судзе, не толькі бэсціў сваё «местничество», але i нагаворваў на Алеся, стараючыся выбавіцца ад турэмнага зняволення.

Апошнія зайшлі Алесевы аднавяскоўцы, лічы, яго непрыяцелі: былы іхні пісар Дзяжко, паштавік Гарбуковіч i старастаў сын Уладак Дземідовіч. Цяпер Дзяжко, таўсматы, адкормлены, з лянотна-хітрым позіркам, быў у наглянцаваных ботах, у дыхтоўным галіфэ i гімнасцёрцы з кішэнькамі, падперазаны папругаю з арлом на спражцы, з дзвюма лычкамі на пагонах. Гарбуковіч, па-ранейшаму тонкi, худы, як вялены высахлы лешч, ад таго, здаецца, яшчэ болей зрыжэлы, панурысты, быў у простай гімнасцёрцы, падперазаны папругай без спражкі i арла — на рэмені быў звычайны жалезны чатырохкутнік з язычком пасярэдзіне, а на пагонах святлелася па адной лычцы. Высокі, узмужалы, толькі з яшчэ болей выпхнутымі пярэднімі зубамі, Уладак Дземідовіч меў званне фельдфебеля, крыж на грудзіне.

Алесь абняўся i пацалаваўся з Лямбовічам. З астатнімі павітаўся толькі за руку, стрымана.

— Ці не са з'езда, мядзведзь? — запытаў у Лямбовіча Лашковіч, радуючыся, што бачыць гультаяватага, цынічнага, але вясёлага сябрука.

— Так точна! — лагодна ўсміхнуўся той, а пасля пачаў з гумарам расказваць пра з'езд, дзе, па яго словах, «вайскоўцы, цывільныя шмат лямантавалі, грызліся, але ўрэшце ўхвалілі рэвалюцыю, Часовы ўрад, i тыя, каму трэба, асядлалі Заходні фронт...».

5.

Бацька, седзячы на страхарцы, скінуў долу, у прасторную, амаль без сена, загарадку яшчэ адзін ахапак старой кулявой саломы. Той гупнуўся на аголены насціл з плашак, пыхнуў сухім i горкім пылам. Бацька моўчкі паглядзеў праз дзірку ў пустое гумно, а пасля пачаў браць з калень верхнюю, счарнелую, а то i пазелянелую салому i рассцілаць яе на голыя латы, падтыкаць пад повязкі — канечне, крыў ужо рэдзенька, абы схаваць дзірку на страсе. Калі залатаў, злез i, зайшоўшы ў гумно, сумна зірнуў угору, на страху — тая свіцілася, як рэшата.

— Во дажыліся!—уздыхнуў, пахітаў галавою стары Нямкевіч, падбіраючы старую салому i носячы да сячкарні, ля якой невялікаю горкаю ўжо ляжала назбіваная касою на ўзмежках i ў маладым лесе леташняя трава, невялікі шчынак-ахапачак сена, а таксама назразанае маладое хваёвае голле,— усё, што можна было рэзаць на сечку, каб не даць злегчы карове, каню, авечцы, барану i цяляці, датрымаць ix на нагах да выгану ў поле.

Бацька маўкліва накладаў мяшанку ў карытца, а Янка з Кастусяю круцілі кола, пазіраючы, як пырскае ад вострых нажоў рознакаляровая сечка, ападае ўніз i запаўняе жолаб.

Пасля, калі ўсё перачыкалі, бацька перамяшаў зрэзанае, выкінуў найбольш тоўстыя кавалачкі хваёвага голля і, прынёсшы з хлява невысокі, але шырокі цэбар, насыпаў у яго сечкі — каб цэбар занесці ў хату i там пакінуць яго на ўсю ноч. Калі яны, людзі, скропяць гэтую мяшанку-трасянку, дык тады ахвотней яе есць быдла.

Калі неслі па двары цэбар, ix сустрэў бацькаў брат, Стась. У святочных хромавых ботах i ў новым кажуху. Ён, справіўшы ўжо такую ж работу, зайшоў па ix. Каб разам ісці на аб'яўлены Сяргеенкам агульнавясковы сход.

Праз хвіліну-другую ўжо разам выходзілі з двара. Якраз у гэты час выбліснула пасярод шэрага неба сонца, падзалаціла блізкі лес, пацягнутую далікатнаю зелянотай аселіцу, мокрыя стрэхі, ліпы — усе гэтыя дні ішоў дождж, ірваў вецер, толькі вось сення ўрэшце суцішылася непагадзь. У людскіх садах каля шпакоўняў i на галінах вулічных ліп свісталі шпакі, ціўкалі вераб'і — можа, i ад сонечнага пробліску ў слоту,— а можа, ад таго, што іхнія самачкі пачалі ўжо рабіць першую кладку. Чуйна пахла ў паветры ажылай зямлёю, яшчэ маладой зелянотаю — каля дарогі i каля плота ажылі падарожніца, крапіва, а на дрэвах набухлі пупышкі. Асабліва яны, як убачыў Янка ў Касцюкевічавым гародчыку, былі буйныя, амаль ужо зялёныя на чорнай парэчцы, ці, як гаварылі ў Янкавінах, на быках.

Вясна. Уладарна ідзе вясна. Ужо хутка Юр'е — часіна, калі «адмыкаецца зямліца, выпускаецца расіца», гэта значыць, калі абудзіцца жыватворная сіла. У гэты дзень у Янкавінах звычайна выганяюць статак на «Юр'еву расу», ідуць на поле, каб паслухаць, «пра што гаворыць жыта», а крыху пазней пачынаюць ужо i выязджаць на сваю палоску з плугам. Праўда, сёлета, паколькі ў многіх няма сена, выгналі жывёлу на пашу раней тэрміну.

Старыя запыніліся каля сядзібы Касцюкевіча: гаспадар i яго суседзі, Кузёмка з двума сынамі-падлеткамі, Навіцкі, падымалі на вяроўках i цягнулі ў хлеў вялікую чорна-белую карову. Час ад часу тая спрабавала ўстаць сама, але тут жа i падала; у тую хвіліну, калі яна зноў падхоплівалася, падымалі яе i мужчыны, валаклі крыху наперад, але як толькі яна зарывалася мызаю ў зямлю, дык сваёй важкасцю абцягвала i вяроўкі, як ix ні намагаліся не адпусціць людзі. Ад бяссілля карова жаласна мычэла, i ад гэтага яе немага рыку пераварочвалася душа — бедная жывёліна невінаватая ж, што аслабла ад голаду.

Стары Нямкевіч накіраваўся памагчы Касцюкевічу, але той махнуў рукою: не пэцкайцеся, ідзіце, самі паціху ўправімся.

Падняўшыся на груд, дзе справа стаяў Сяргеенкаў дом, накрыты белай, цяпер вільготнай, але з сухою плямімаю каля коміна бляхаю, а амаль насупраць яго была воласць, Янка аж разгубіўся. На Сяле, дзе жылі Чорныя, амаль цалкам садраная салома са стрэх, дык цяпер, у сонечную часіну, сіратлівыя жоўта-белыя латы i кроквы рэжуць вочы чымсьці гвалтоўным для ўвогуле акуратных Янкавін.

— Што сказалі б на гэта нашы бацькі i дзяды, каб падняліся з магіл?! — пахітаў галавою стары Нямкевіч, пазіраючы на стрэхі.

— Давялі да галечы дык давялі! — паўздыхаў i дзядзька Стась.

У валасной зборні, куды яны неўзабаве зайшлі, было ўжо шмат люду. Па-першае, даўнавата ўжо не склікалі вясковых сходак (апошні раз сыходзіліся тады, калі думалі гнаць у бежанцы), па-другое, усе хацелі пачуць, якія ж навіны прывёз пасланец мінскага павятовага камісара. Учора, як гаварылі, быў такі ж сход у Налібаках, куды прыехалі два «агітатары аж з Петраграда», «бальшавіке», яны падвучвалі «праганяць старых валасных старшынь i выбіраць новых», а таксама гаварылі, што «каб даць людзям зямлю, трэба яшчэ адна рэвалюцыя», але ix, «падбухторшчыкаў», ледзь не пабілі афіцэры, якія цяпер кватаруюць у Налібаках. Кажуць, «петраградскія бальшавіке» накіраваліся з Налібак на Пруды, а адтуль пададуцца да Івянца i Мінска. A ў Дзераўной, гаварылі, пазаўчора былі агітатары з Мінска, з нейкага «Савета», i «тэж узбунтавалі люд».

Калі ў валасную «залю», у зборню, а таксама i ў калідор пачалі шыцца не толькі янкавінцы, але i раскватараваныя па вуліцы салдаты з запаснога батальёна, задымілі так, што ўзнялася пад столь цэлая тытунёвая хмара, запацелі шыбы, дык Сяргеенка, перамовіўшыся з важным госцем, мусіў папрасіць усіх выйсці на двор, а стол, накрыты зяленым сукном, крэслы вынеслі i паставілі на прасторнай верандзе.

Запоўнілі людзі i валасны двор — сюды, бачачы сходнікаў, падыходзілі, запыняліся i вясковыя кабеты, дзеці.

Падышла, як убачыў Янка, i Кацярына Сяргеенка. Сустрэлася з ім позіркам i тут жа адвяла вочы.

За сталом спачатку пасталі, а пасля селі нервовы штабс-капітан Сухарукаў — камандзір батальёна, таўсматы салдат Пернікаў — старшыня салдацкага батальённага камітэта, поўны Сяргеенка, іхні старшына, госць — маладжавы панок у хромавых ботах i ў рудым паліто ды бабровай шапцы, а таксама агромністы, ва ўсім чорным айцец Феадор i нізкі, стаптаны i цяпер п'яны Лядзяш у зношаным афіцэрскім шынялі. Усе, апроч Пернікава, былі азызлыя, з пачырванелымі вачыма — учора позна, як казалі, балявалі ў Сяргеенкі.

— Господа! — вось падняўся i, як заўсёды, паруску загаварыў Сяргеенка, кашлянуў раз-другі. I далей: — Паколькі нас цяпер апякуе Мінскі павет, то сюды прыехаў яго пасланец — памочнік павятовага камісара пан Петракоў. Ён патлумачыць нам цяперашнюю сітуацыю ў Расіі, а таксама рэарганізуе нашу воласць. Давайце павітаем пана Петракова, a ў яго асобе — i новы ўрад!

Сяргеенка сам першы пляснуў далоньмі. Услед за ім заляскалі i вясковыя мужчыны ды салдаты, многія з якіх былі з вёсак.

Петракоў падняўся i, расхінуўшы шалік, паправіў гальштук, паважна схіліў галаву, загаварыў, як i Сяргеенка, па-руску:

— Есть необходимость, граждане, объяснить вам происходящее в России, ибо вы здесь, в отдаленных от городов деревнях, мало посвящены в нынешние события и в их смысл...

Гаварыў ён прыгожа i гучна, пазіраў на ўсіх смела.

— На вялікі жаль, агітатары часамі не тлумачаць вам усё як след, а заблытваюць, падганяюць падзеі пад свае праграмы,— вёў сваю казань далей.— А то, бывае, некаторыя з ix, асабліва бальшавікі, падбухторваюць сялян на хцівыя намеры...

Ён доўга гаварыў пра рэвалюцыю, пра новую ўладу, якая цяпер «па-сапраўднаму будзе клапаціцца пра народ», пасля сказаў, што «трэба ўсякім чынам памагаць Часоваму ўраду перамагчы ворага», каб пазней, пасля перамогі, «склікаць Устаноўчы сход i вырашыць на ім усе пытанні, у тым ліку i зямельнае».

Слухалі яго ўважліва, калі закончыў прамову, запляскалі. Але цяпер ужо стрымана, дзеля прыліку.

— Дзякуй,— падняўшыся, Сяргеенка пакланіўся госцю, а пасля павярнуўся да ўсіх.— Хоча хто штосьці запытаць?

Хвіліну-другую ўсе маўчалі, перамолваючы пачутае. Заадно кожны, найперш з вясковых, асцерагаўся падаць няўдалы голас.

— Прашу, грамадзяне! Цяпер свабода слова,— усміхнуўся Сяргеенка. Мяккі во, лагодны, хоць ты яго за пазуху кладзі.

Але цяпер i самыя смелыя, Чорныя, таксама маўчалі.

З натоўпу паволі выйшаў высакарослы, рыжы салдат, стаў перад самым ганкам, павярнуўся i акінуў позіркам натоўп.

— Я, грамадзяне, сацыяліст-рэвалюцыянер,— бойка прамовіў ён.— Наша партыя найбліжэй знаходзіцца да селяніна. Мы хочам абшчыны, бо ў ёй бачым вясковую будучыню. Мы жадаем для сялян сацыялізацыі зямлі, гэта значыць, каб яна была агульнанародная, ураўняльна дзялілася i каб уладу над ёй мела толькі сельская абшчына. Якраз яна павінна рашаць, каму i колькі чаго даваць. Мы вітаем рэвалюцыю, Часовы ўрад, жадаем, каб на Устаноўчым сходзе прынялі i зямельны закон...

— Дзякую,— сказаў i яму Сяргеенка. Зноў абвёў позіркам люд: хто хоча яшчэ прамовіць?

Як убачыў Янка, мужчыны з Сяла i з Глінішча заштурхалі «палітыка» Сцяпана Чорнага — скажы сваё слова!

Сцяпан спачатку ўпіраўся, а потым, сцягнуўшы аблезлую вушанку i блішчучы жоўтай лысінаю, выйшаў наперад, пакланіўся.

— Я ўчора быў у Крычатах, вунь у ix,— кіўнуў на групку мужчын-крычатоўцаў, якія прыладкаваліся ззаду.— У ix цяпер няма настаўніка, лекара, у ix не стаяць салдаты, дык яны яшчэ не вераць нават, што скінулі цара. Зусім не ведаюць, што гэта такое — рэвалюцыя...

— Ну, а як вы яе ўяўляеце, грамадзянін? — паблажліва ўхмыльнуўся Петракоў.

— Гэта, я думаю, вятрыска, пасля якога бывае бура, вырывае старыя дрэвы з каранямі...

— Вы, грамадзянін, паэт i філосаф! — пацвеліўся Петракоў.— Ну, а па-навуковаму, бацька, гэта — мірны альбо насільны пераварот ва ўсёй сацыяльна-эканамічнай структуры грамадства, спосаб пераходу ад гістарычна састарэлай грамадска-эканамічнай фармацыі да болей прагрэсіўнай...

Сцяпан спачатку разгубіўся ад «навукі», аж ніжнюю губу адвесіў i закамячыў у руках вушанку, а пасля, ратуючыся (іначай пазней веска засмяе!), прызнаўся:

— Я, пане, не ўмею гэтак разумна гаварыць. Але вот што, скажу я вам, даходзіць i мне, цёмнаму чалавеку: ага, прайшла бура, вывернула дуб-велікан, распагодзілася... Добра. Але дзе, выбачайце, перамены?

— Што вы маеце на ўвазе? — ужо не ўхмыльнуўся з «дамарослага філосафа», a схмурыўся Петракоў, асцерагаючыся, што той — не звычайны балабон-языкачос, якіх нямала ў кожнай вёсцы.

— Можа, я не тое гавару, выбачайце,— i заасцярожнічаў, i захітрыў заадно Сцяпан, заваёўваючы павагу ад вяскоўцаў.— Скажэце, шаноўны чалавек, нам ясна: калі будзе той Устаноўчы сход? I што ён можа рашыць? Вот, скажам, для малазямельных?

— Я не магу дакладна сказаць вам, калі будзе Устаноўчы сход i што ён рошыць...— паціснуў плячыма Петракоў.

— А чаму яго чакаць? Чаму не цяпер, увесну, дзяліць зямлю?

— А вы ведаеце, ад каго i як яе забіраць, каму i колькі даваць? — пачаў збіваць яго з панталыку важны госць.

— Дык сто — моза, гаварыльня пра зямлю застанецца толькі гаварыльняю? — прыйшоў на падмогу родзічу Пятро Чорны. Яго ткнула пад бок жонка, каб не лез на ражон, але той ужо не зважаў на перасцярогу.

— Навошта ж вы так цынічна? — нібы пакрыўдзіўся, а на самай справе, мусіць, затрывожыўся Петракоў. Каб неспадзяваныя прамоўцы не зглумілі сход.

— А — сто? — Пятро выйшаў наперад i шапкі не зняў.— Там у вас, моза, неста i змянілася. A ў нас нічога не мяняецца. Наш Сяргеенка зыраваў i зыруе, Гарбацэвіч быў i ест багатыр, а я як ніцога не меў, так ніцога i не маю... Дык сказы ты мне: сто ж палепшыла ваша хвалёная равалюцыя?

Янкавінцы анямела маўчалі; салдаты выбухнулі ў знак згоды з Пятром:

— Вы тоіце рэвалюцыю!

— Глухія да мужыка!

— Махляры!

— Багатыя — толькі для багатых!

— Канчай вайну!

I Сяргеенка, i павятовы госць цярпліва выслухалі непрыязны салдацкі гул.

— Дык вот наша слова, чалавек, такое: няма наго цягнуць ката за хвост, выцэкваць! — героем выпнуў грудзі Пятро.— Давайце перамены! Давайце зямлю! Норму мы самі ўстановім. У каго колькі душ, хто ў каго на вайне...

— Грамадзяне! — папрасіў ужо Петракоў.— Калі ласка, не пад'юшчвайцеся! Чакалі дзесяцігоддзямі, пачакайце i яшчэ крыху! Зямельнае пытанне гвалтам не вырашыш. Насілле народзіць новае насілле. A насілле — гэта заўсёды кроў, слёзы...

— I старыя, i новыя адно i тое ж: здзы ды здзы! — махнуў рукою Пятро Чорны.— Здзы Пятра — сыр з'ясі...

— Грамадзяне! — пачаў намагацца ўціснуць страсці ў берагі Петракоў.— Сяляне маюць рацыю: трэба не словы, а справы. I мы пачынаем ужо дзелаваць. Вось ужо сёння, напрыклад, мы павінны абнавіць кіруючае ядро вашай воласці. Па-другое...

— Прабачце,— падняўся з-за стала Пернікаў, старшыня мясцовага батальённага салдацкага камітэта.— Вы, грамадзянін Петракоў, прадаўжаеце загаворваць усім зубы. Сякія-такія перастаноўкі ў валасным праўленні альбо перайменаванне яго — гэта ўсяго толькі нейкія паўмеры. А вось сяляне, што выступалі, законна запыталі: чаго марудзім, чаму не адбіраем зямлю ад паноў, папоў i кулакоў? Чаму не дзелім яе між беззямельнымі? Сапраўды, якая ж гэта рэвалюцыя без рэвалюцыйных змен?

— Вы — не за змены, вы — за разбурэнне! — падскочыў i крыкнуў штабс-капітан Сухарукаў, які ўжо не мог цярпець Пернікава, якога батальён больш слухаў, чым яго.

— Мы ведаем, што вы, штабс-капітан, за манархію,— абсек яго Пернікаў.— Адпаведна, вы будзеце за ўсё старое.

— Дэмакратыя! — засіпеў той.— Воля!

— Чуеце, людзі? — зноў да ix, да натоўпу, павярнуўся Пернікаў.— Hi старыя, ні новыя не жадаюць вам дабра! Яны дружна тлумяць нам галовы! Адпаведна, я раю: турыце вон хцівага Сяргеенку i на яго месца выбірайце свайго чалавека, каб ён дбаў пра вашы інтарэсы.— Паказаў пальцам на яго, на Янку.— Вось ваш старшыня. Свой, з працоўнай сям'і, граматны, нядаўні воін.

Янкава душа аж пахаладзела: нашто яму гэтае вылучэнне? Чаго ён даб'ецца? Як зладзіць цяпер са сваімі людзьмі, як дасць тым жа Чорным зямельныя надзелы?

— Што вы, пане салдат! — аднак не ён загаварыў, а яго бацька.— Не такой ужо вялікай ён навукі. Ды i не акрыяў яшчэ.

— Грамадзяне! — бачачы, што натоўп выходзіць з-пад кантролю, можа выплюхнуць супраць Сяргеенкі, шустра забег усім наперад Петракоў. Расслабіў гальштук, расшпіліў верхні гузік кашулі. — Toe, што не ў нашай уладзе, мы не можам зрабіць, а вось тое, што нам па сіле, давайце, калі ласка, зладзім. Вось ужо сёння мы маем намер рэарганізаваць старое валасное праўленне ў рэвалюцыйны валасны камітэт. Учора са старэйшынамі вёскі мы перакінуліся словам-другім пра гэта. Варта выбраць валасны камітэт з 9 найбольш паважаных у вашай воласці чалавек. A іменна: Гарбацэвіч Пётр, Дземідовіч Вікенцій, Драздовіч Іван, Лядзяш Лука, Макась Антон (крычатовец), Нямкевіч Іван — бацька, Сяргеенка Юрый, Петухоў Аляксей, Шлёма Ёсель...— падняў уверх паперку.— Згодныя, грамадзяне?

Люд заціх. Салдаты не ўмешваліся, a янкавінцы, як i часта было дагэтуль, не хацелі выступаць супраць сваіх адкрыта.

— Бачу: усе за! — усміхнуўся Петракоў.

— Людзі! Таварышы! Чаго вы маўчыцё? — зноў падхапіўся Пернікаў.— Я, чужы тут чалавек, i то ведаю: амаль усе члены старога праўлення механічна пераносяцца ў новы камітэт! За невялікім выключэннем, гэта ўсё вашы заможныя слаі. Хіба вы можаце мірыцца з такім? — Прыклаў руку да грудзіны, запытаў з крыўдаю: — Хіба, скажам, вам усё роўна, што i ў новы орган сунуць былога паліцэйскага пса, а вось беднякоў, найбольш сацыяльна актыўных асоб, зноў «забываюць»?

— На грамадзяніна Петухова будуць ускладзены абавязкі міліцыянера... — закруціўся Петракоў.

— Людзі! — не здаваўся Пернікаў.— Вас адурманьваюць!

— Давайце выкраслім са спіска гэтага Петухова,— хуценька сарыентаваўся Петракоў.— Калі ласка, грамада, называйце свайго «сацыяльна актыўнага» чалавека!

— Сцяпана! Во яго! — выкрыкнуў Пятро Чорны i паказаў на стрыечнага брата, які ўсё яшчэ разгублена стаяў наперадзе, па-ранейшаму без шапкі на галаве. Нібы чакаў яшчэ хвіліны, каб дагаварыць тое, што не паспеў, нібы анямеў ад перапалак.

— Супраневіч,— падказаў павятоваму пасланцу Сцяпанава прозвішча расчырванелы, набухлы ад злосці i перажывання Сяргеенка, а сам грузка падняўся i, дакараючы «непаслухмяных», прахрыпеў: — Грамадзяне, Чорныя ж — гультаі, зладзеі, дзербуны! Хіба такім месца ў новым органе народнай улады?!

Сцяпан ад такой наўмыснай абразы пабялеў, аж затросся.

— Сам ты — гультай i злодзей! — узарваўся Пятро.

Петракоў таргануў Сяргеенку за локаць чорнага паношанага паліто — сядзь i маўчы, дурань, калі хочаш утрымацца, а сам тут жа падняў рукі, зміласцівіўся:

— Усё-ўсё! Выкрэсліваем Петухова i запісваем Супраневіча.

— I Ледзяша выкрасліць! — запатрабаваў Пятро.— На чорта нам гэты злыдзень?

— Ён — стары воін...

— Панскі i царскі халуй! — абарваў Петракова Міхайла Супраневіч.— Горкі п'янчуга!

— Хам! — падскочыў п'яны Лядзяш, груба пачаў адцярэблівацца ад Петракова, які спрабаваў асадзіць яго.— Я пакажу вам рэвалюцыю! Хрыстапрадаўцы! Царазгубнікі!

Па-бычынаму роў, здаецца, на ўсіх — i на вяскоўцаў, i на салдатаў, i на Петракова.

— Ды замаўчы ты, стары асёл! — вызверыўся той.

Лядзяш неспадзявана вырачыў вочы, зарваўся i асеў на крэсла. Адчуў: ніхто, нават штабс-капітан Сухарукаў, не заступіцца.

Петракоў, чырвоны ад натугі, упацелы, пачаў суцішваць усіх, прасіць галасаваць, але мусіў выкрасліць Ледзяша — замест яго салдаты настоялі выбраць калегу-эсэра, Чарных. Астатнія ўсе (супраць Сяргеенкі, Гарбацэвіча, Дземідовіча, Шлёмы галасавалі Чорныя) увайшлі ў валасны камітэт.

— I яшчэ, грамадзяне,— пасля зноў загаварыў Петракоў,— Нядаўна ў Мінску ўтвораны так званы БНК. Мы павінны прыняць рэзалюцыю па ім. Якая ваша будзе думка?

I салдаты, i янкавінцы маўчалі, з недаўменнем пазіралі адзін на аднаго.

— Гэты БНК, грамадзяне, супраць вас, вяскоўцаў, супраць усяго народа,— пачаў тлумачыць Петракоў.— Ён жадае аддаць наш край немцам...

— Асудзіць! — падаў голас Сяргеенка.

— Ёсць другая думка ў валаснога сходу? — запытаў Петракоў i абвёў позіркам людскі гурт.— Няма? Тады прашу галасаваць. Хто за тое, каб асудзіць нямецкую інтрыгу?

Салдаты дружна ўскінулі ўверх рукі, услед за імі — i ўсе цывільныя.

— Адзінагалосна! — усміхнуўся Петракоў i падміргнуў Сяргеенку.— Ну, а цяпер, грамадзяне, можаце быць вольныя. Членаў валаснога камітэта прашу застацца.

Калі Гарбацэвіч i Ясь Нямкевіч паволі вярталіся з воласці дадому, ix ля Мішуковага двара сустрэў Пернікаў. Пыхкаючы цыгаркаю, закрочыў поплеч.

— Ну, каго выбралі старшыною валаснога камітэта? — запытаў.

— Сяргеенку,— адказаў Нямкевіч.

— Зноў! — зморшчыўся Пернікаў, рэзка кінуў долу цыгарэціну, i тая цяпер, у паўзмроку, пырснула іскрамі.— Эх, людзі вы, людзі!

— Што — мы! — як апраўдаўся Нямкевіч.— Гэта ж павятовы начальнік настойваў...

— А вы паслужліва паднялі рукі?!

Гарбацэвіч i Нямкевіч змаўчалі. Абодва былі не пыхлівыя, як порах, не зацятыя спрэчнікі, хоць сваю думку мелі на ўсё.

— Няўжо не надакучыў вам гэты казнакрад, п'яніца?! — здзіўляўся-абураўся Пернікаў. Дастаў цыгарэціну, зноў закурыў.— Няўжо не хочацца ўрэшце выбраць старшыною свайго чалавека?!

Старыя тупалі моўчкі, унурыўшы галовы.

— З рэвалюцыйнымі настроямі толькі самыя бедныя. Чорныя, як вы кажаце...— прамовіў Пернікаў, ужо добра разбіраючыся, хто ёсць хто ў Янкавінах.— А вось вы, астатнія, завельмі асцярожныя.

— A хіба што пераменіш крыкам? — калі старшыня батальённага салдацкага камітэта замоўк, абзыўнуўся Нямкевіч.

— А вось каб Янкавіны, каб іншыя, каб усе расійскія вёскі закрычалі, то былі б i перамены.

— То каб усе, пане!

— Часамі, дарагія людзі, i добра, што селянін абачлівы, цвёрда стаіць на зямлі, але часамі i кепска, што ён дбае толькі пра свой двор! — сказаў Пернікаў.

I Гарбацэвіч, i Нямкевіч моўчкі выслухалі дакор, але пасля, калі Пернікаў развітаўся, збочыў i падаўся да салдатаў, якія кватаравалі ў Навіцкага, ахвотна разгаварыліся.

— Чорныя — смелыя! —узарваўся Гарбацэвіч.— Гультае, галяке, дык i гарланяць. Давай ім чужое, дармавое! Тады ён, бачыш, чалавекам будзе! А чаму ж ты цяпер чалавекам не стаў?

«Свая праўда i ў Пернікава, i ў Гарбацэвіча».

— Дай ім хоць па валоцы лесу, сенакосу i зямлі, дык, думаеш, усе багатырамі стануць? — не сунімаўся Гарбацэвіч.— Не стануць. Запусцяць усё, змарнуюць альбо прап'юць. Калі няма ў крыві гаспадарскага спрыту, дык яго i не будзе...

— Канечне, нядобра занадта хітрушчым альбо ледзяным да людзей быць,— прамовіў Нямкевіч.— Але... Колькі жыву, не магу разабрацца, што гэта такое — паліціка?! Адзін даказвае адно, другі — другое, трэці —трэцяе...

— О то-то ест,— падтакнуў Гарбацэвіч.

Падышлі да сваіх аціхлых, цемнаватых сядзіб.

Прыпыніліся каля брамкі Нямкевічаў. У ix яшчэ не было святла, a ў Гарбацэвічавай хаце палала лучына — канечне ж, дзеля хворай Зосі. Успомніўшы пра суседаву спаралізаваную нявестку, Нямкевіч зноў паспачуваў ёй, няшчаснай, а суседу дадаў з уздыхам:

— Паліціка ў нас, простага вясковага люду, простая: трымайся за зямлю, рабі, шануй бога, паважай людзей, спачувай, не давайся надта хціваму ў зубы, але не лезь на ражон — дык i будзеш гаспадар, чалавек... A вялікая паліціка — для паноў, для вучоных галоў...

— О то-то ест,— усё падтакваў, хітаў галавою Гарбацэвіч.— О то-то ест... Праўду, вялікую нашу праўду, Ясь, кажаш...

Нямкевіч змаўчаў. З-за таго, што нечакана яму нібы шпілька кальнула ў сэрца: пачакай, супраць каго мінскага клікаў галасаваць гэты Петракоў? Ці не супраць таго, дзе i іхні Алесь? Дык што выходзіць: ён, бацька, ідзе насуперак сыну?! Ці Петракоў гаварыў пра каго іншага? Чорт яго разбярэ, сказаў хутка i коратка, нічога надта не патлумачыў...

— ...з-за паліцікі разумныя галовы ляцелі...— усё бубніў у гэты час Гарбацэвіч.

6.

...яна пайшла па цёмным, вузкім i доўгім тунелі. Шлэпала навобмацак, халаднеючы душой ад страху.

Хацела ўжо запыніцца, застыць у здранцвенні, але вось далека наперадзе ўгледзела скупую светлую палосачку — значыць, там быў канец гэтага жахлівага лазу. Яна закрочыла жвавей — палоска большала, вымалёўвалася ў круг, а за ім, здаецца, было святло.

Калі наблізілася да выхаду з цемры, з ночы, дык нечакана ўбачыла: там, у светлым полі, у паветры, сустракае жанчына з дзіцем. Зося аж здзівілася: якраз такая ж жанчына намалявана на іхняй святой карціне — маладая, сумная, з сінім німбам вакол галавы, у чырвонай сукні. I хлопчык такі ж — малы яшчэ, таксама з сінім німбам, па-сталаму сур'ёзны.

Зося хацела ўзляцець туды, на неба, але жанчына выцягнула руку: не, не падымайся, ідзі па зямлі...

Святло ярчэла, i яна ўбачыла: свеціць не сонца, а лямпа i гэтую лямпу трымае жанчына адной рукою, а на другой яе руцэ сядзіць хлопчык. Толькі гэта ўжо зусім іншая кабета — старая, у цёмнай, з'еханай на шыю хустцы, у кофце, а хлопчык... Дык гэта ж яе Антонік!

Зося памкнулася, захацела ўзяць яго, але не скранулася нават з месца. Тут жа адчула: яна ляжыць на ложку, не можа нават паварушыць рукою. Кабета — а гэта ж яе маці — i ўсцешылася, i залыпала-залыпала доўгімі вейкамі, штосьці гаварыла ёй, але Зося нічога не чула, бы хто заклаў ватаю вушы. Маці павярнулася — амаль тут жа за ёю заявіліся Віця, Анелька, свякроў Вікця, суседкі, цётка Анця i Кастуся, свёкар. Паспрабавала паварушыцца — у гэты ж міг яе цела пранізаў востры боль. Дык да яе адразу дайшло: яна нарадзіла дзіця, былі цяжкія роды, дык яна, мусіць, на нейкую гадзіну-другую страціла прытомпасць. Але чаму баляць i плечы? Што — яна доўгі час ляжыць?

Жанчыны перажагналіся, уздыхнулі, a маці, плачучы, зарадавалася:

— Дзякуй табе, божанька! Акрыяла!

Зося ж, ужо ўсё бачачы i чуючы, але яшчэ не могучы вымавіць слова, скрануцца, квола ўсміхнулася. Адчуўшы, што ў яе набухлыя грудзі, яна ўжо клапатліва перавяла позірк туды, да стаяка, дзе павінна стаяць калыска. Высокая, з файнаю фігурнай выпілоўкаю на верхніх краях спінак, на выгнутых ножках-палазах, калыска i стаяла каля грубкі, але па тым, як у ёй згамтана ляжала коўдрачка, Зося зразумела: немаўляці ў калысцы няма. Дзе ж яно? На ложку? Яна паспрабавала зірнуць i туды, далей, але не мела сілы як след павярнуцца. Тады хутка i запытальна перавяла позірк на жанчын: маці цяпер стаяла з заплюшчанымі вачыма, хаваючы гэткім чынам слёзы, a свякроў, затуліўшы твар далоньмі, хуценька выскачыла адсюль у пярэдні пакой...

7.

Як i раней, так i цяпер Глінішча збіралася на вячоркі ў некага ў Глінішчы, Сяло — на Сяле, засцянковыя — у Засценку, a янкавінская «знаць» — у Сяргеенкі.

Вось i сёння сюды прыйшлі былы ўраднік Петухоў, айцец Феадор «са сваімі Евамі» (жонкай i дзвюма дочкамі), Лядзяш. З Сяргеенкавых дома былі ўсе: гаспадар, гаспадыня, Кацярына, а таксама Сухарукаў — пастаялец i нібыта зяць.

— Сын мой, куды ты знік? — вітаючыся, запытаў у Сяргеенкі айцец Феадор.— У якіх такіх Палесцінах быў?

Сяргеенка, разамлелы, лагодны (толькі што, вячэраючы, асушылі з «зяцем» пляшку гарэлкі), загадкава ўсміхнуўся i не спяшаўся адказваць, хоць сапраўды не быў дома амаль з тыдзень.

Але пасля, калі запалілі ў светлай хаце лямпу i госці расселіся там, заінтрыгаваў:

— У гарадскім тэатры...

Петухоў сядзеў пахмурны (ведама, без службы, прагнаны, як сабака), Лядзяш насупіўся, чакаючы для сябе нейкай каверзы: ведаў, як любяць з яго пацешыцца, пакпіць. Нават i з таго, што дорага самім.

— Юры Апанасавіч, заступнік наш, не цягні ката за хвост,— настойваў айцец Феадор.— Расказвай, дзе быў i што чуў.

— Быў, пачуў...— падражніўся Сяргеенка, сеў на канапе i, не саромеючыся, задаволена пачухаў гладкую шыю I валасатую грудзіну.— Ёсць вельмі добрыя весткі, Панове!

— Якія? — загарэўся айцец Феадор.

— Новы міністр замежных спраў, Мілюкоў, урэшце сказаў яснае i цвёрдае слова Часовага ўрада пра вайну: ён дакляроўвае вернасць сваім саюзнікам i будзе змагацца да поўнай перамогі над войскамі кайзераўскай Германіі.

— Ну, дзякуй богу! — перажагнаўся Лядзяш.

— Урад — за, a петраградскі люд, панове, супраць...

— Пад кіпець бунтаўшчыкоў! — апусціў уніз вялікі палец Лядзяш.

— Значыць, вайне, людскому гору няма канца...— зусім не «патрыятычна» ўздыхнула гаспадыня, поўная, добрая кабеціна.

Петухоў, чуючы гэта, аж пабялеў: сёння прыйшла яму позва ісці ў армію. I радавым. Канечне, не хацелася ні траціць званне, ні лезці ў акопы. Герой быў толькі на словах. Ды сябры яму не спачувалі, рады былі, што яго пруць на фронт.

— Дык адкуль прывёз такую патрыятычную вестку, сын мой?

— Ды ў Мінск ездзіў,— не вытрывала, рассакрэціла айцу Феадору тайну гаспадыня.— На з'езд.

— На які з'езд?

— Цяпер што ні дзень, дык нейкі з'езд! — буркнуў Лядзяш. Стаптаны, у вельмі памятай афіцэрскай форме, спрэс лысы, са слівовым носам.— Ніяк не нагаворацца! I жук, i жаба!

— Ну што ж, калі Ганна Пятроўна ўжо сказала, дык прызнаюся,— усміхнуўся Сяргеенка, зашпільваючы белую кашулю.— Толькі, панове, прашу: не ляпайце языкамі пра гэта ў вёсцы... Карацей, яшчэ на пачатку красавіка прыходзіць з Мінска паперына: так i гэтак, правядзіце ў воласці сходы, выберыце ад кожнай сельскай грамады па дэпутату, дайце ім адпаведныя дакументы i дзевятнаццатага накіруйце ў Мінск на з'езд сялянскіх дэпутатаў Мінскай i Віленскай губерній. Хм, думаю, збяры люд, прыйдуць i салдаты, дык каго гэта дзікая маса выбера? Нас з вамі? Не, панове. Мужыкоў. Дык я, панове, гэтую цыдуліну — у сейфік, нават свайму пісару не паказаў, выпісаў на сябе дакументы i дзевятнаццатага сам шусь у Мінск...

— Ох, пападзе вам некалі за гэткія штукі! — сумна пахітала галавою Кацярына, седзячы на ложку.

— Не, дшчэр мая,— перапыніў яе айцец Феадор, пагладжваючы вялікую густую чорную, сям-там з сівымі валасінамі бараду.— Па ісціным пуці ідзе радзіцель твой...

— Сабраліся ў гарадскім тэатры,— далей пачаў расказваць Сяргеенка.— Чалавек, можа, i 800. Самых усякіх. I партыйцаў розных. I такіх, як я, i салдат, i мужыкоў-лапцюжнікаў. Выбралі прэзідыум, старшынёю вылучылі нейкага Міхайлава — кажуць, начальніка мінскай міліцыі. Тады пачалі вітаць з'езд. Ад усіх мясцовых партый, якіх, выходзіць, тут процьма. У тым ліку былі пасланцы i ад Беларускага нацыянальнага камітэта, каля якога аціраецца i наш землячок.

Кацярына, пачуўшы такую навіну, спачатку ўздрыгнула, а пасля аж схапілася за лоб:

— Дык вось чаму вы так паслужліва ix асудзілі на нядаўнім валасным сходзе! Найперш з-за нянавісці да Алеся!

— Дурніца! — скрывіўся Сяргеенка.— Калі мы ix не асудзім, то яны нас з'ядуць... Праўда, наш герой не вылазіў на трыбуну, сядзеў у зале. А вось яго сябры выскакалі i заклікалі сялян «разам будаваць беларускую хату». Ды ix сагналі з трыбуны... Я потым, калі засядаў у культурна-асветніцкай камісіі, таксама ўрэзаў па адным. Знайшоўся сярод нас такі малады i прыгожы, давай падбіваць нас, каб мы дабіваліся «свайго універсітэта, урокаў роднай мовы ў старэйшых класах, навучання ў пачатковай школе па-беларуску, а для Беларусі — аўтаноміі». Дык я першы падскочыў i даў пытлю. Камісія пайшла за мною, параіла з'езду не дапускаць «мову» ў школе, i з'езд згадзіўся...

— Малайчына, сын мой! — пахваліў айцец Феадор.

— Каланізатар! — прашаптала Кацярына. Абразіла. Ды каго? Роднага бацьку.

— Дурніца! — зноў скрывіўся ён.— Ты не разумееш, а мы вось разумеем, як трэба жыць i чаго жадаць. Таму я вельмі рады, што з'езд асудзіў i гэты БНК, i іхнюю ідэю аўтаноміі, выказаўся толькі за абласное самакіраванне...

— Ну, а пра што яшчэ гаварылі? — бачачы, што Кацярына зноў хоча ўспыхнуць, хуценька перабег ёй дарогу айцец Феадор.

— Парадак дня быў вялікі,— адказаў Сяргеенка, бачачы, што дачка насупілася. З-за свайго былога каханага, Алеся.— Пра вайну i мір, валасныя камітэты, зямлю, узнаўленне разбураных гаспадарак, стан сельскагаспадарчых рабочых, арганізацыю Саветаў сялянскіх дэпутатаў, пра зняцце чыноўнікаў Часовага ўрада i перавыбары сялянскіх камітэтаў...

— Ого! — пачуўшы апошняе, усклікнуў айцец Феадор.— Нават i новая ўлада не ўсім падабаецца!

— Скажу я вам, малайцы эсэры,— адказаў Сяргеенка.— Яны, а ix i іхніх прыхільнікаў было найбольш, павялі з'езд за сабою, не дазволілі лішняй рэзкасці, добра падсыпалі ўсім, а найперш — бальшавікам, якія спакушалі мужыкоў на гвалт...

— Ну й што ж рашылі пра вайну, пра зямлю — пра тое, чым цяпер найбольш бес муціць ваду, мужыцкія галовы?

— Прызналі, што ўсе чакаюць міру, i міру справядлівага,— адказаў Сяргеенка,— што люд, які трапіў у ваенную зону, мае права сам рашаць свой палітычны лёс. Выступілі супраць таго, каб гвалтам далучаць чужыя землі i браць кантрыбуцыю. Паколькі Расія не хоча прыгнятаць іншыя народы, дык заявілі, што i яна не дазволіць, каб ёй навязалі чужую волю штыкамі. Паколькі немец можа заняволіць многія народы Расіі i падпарадкаваць ix, то «вайна павінна весціся з неаслабнай энергіяй». Пагэтаму з'езд асудзіў дэзерцірства i заклікаў сялян памагаць арміі хлебам i ўсім тым, што ўзмоцніць яе сілу, зробіць яе «апораю волі i рэвалюцыі...».

— Вот гэта добра! — паківаў тоўстым пальцам Лядзяш.— Інтарэсы арміі, інтарэсы Айчыны — найперш усяго!

Усе ўсміхнуліся — бач, які патрыёт былы казнакрад! — але ніхто нічога не прамовіў уголас.

— Па зямельным пытанні былі цэлыя баталіі,— сказаў Сяргеенка.— Адны заклікалі чакаць Устаноўчага сходу, a другія крычалі: «Няма чаго чакаць, «когда барин приедет и рассудит», a самім браць тое, што належыць нам». А некаторыя яшчэ смялей ішлі ў атаку: «Браць зямлю i нікому нічога не плаціць. Кажаце, паны плацілі? А яны адкуль грошы бралі? У нас жа грэблі. Дык давайце вернем сваё». Наспрачаўшыся, рашылі, каб «усе землі — царкоўныя, манастырскія, казённыя, удзельныя, памешчыцкія i прыватніцкія, сталі агульнанароднымі без усякага выкупу».

— Бесовское наваждение! — перахрысціўся айцец Феадор.

— Аднак бесаўскія, як вы кажаце, бацюшка, гэта значыць бальшавіцкія ўстаноўкі пра зямельнае пытанне не прайшлі. Зямельныя надзелы, сказана, варта даваць толькі тым, хто можа абрабляць ix сваёй сям'ёй ці на таварыскай аснове, не болей працоўнай нормы,— апавядаў далей Сяргеенка.— Маёнткі, дзе гаспадарка вядзецца ўзорна, павінны быць народный. Лес, карысныя выкапні належаць дзяржаве. Усім, хто пацерпіць ад перадачы зямлі малазямельным, трэба выплаціць з дзяржаўных кас, дзяржава павінна памагчы i непрацаздольным сялянам, сіротам... Самачынныя захопы зямель, сенакосаў забараняюцца. Так што будуць выкараняць гвалт аж да Устаноўчага сходу.

— Вось гэта па-божаску, сын мой! — пацешыўся айцец Феадор.— Ну, a калі будзе той Устаноўчы сход?

— A ніхто яшчэ не ведае, бацюшка.

— Ну i добра! Хай чэрнь пагалёкае, ахрыпне, пагаладае — дык будзе рада нават маленечкай палёгцы...

— Праўда, сям-там здолелі настояць на сваім бальшавікі,— дадаў Сяргеенка.— Пра Саветы сялянскіх дэпутатаў, пра ўдаленне ўсіх павятовых камісараў Часовага ўрада, а таксама i на тым, каб пачысціць i валасныя камітэты, узяцца i за вас, бацюшка,— «прыхільнікаў старога ладу»...

— О, пакарай, гасподзь, сатанінцаў!

— Сказаць шчыра, вярнуўся я з трывогаю, Панове,— прызнаўся Сяргеенка.— Вельмі хітрыя бесціі гэтыя бальшавікі! Хоць яны не ўсюды дабіліся свайго, але часамі вельмі спрытна распраналі, выпускалі голенькіх эсэраў, «сялянскіх абаронцаў».

— Іскусіцелі! — пахітаў галавою айцец Феадор.

— З'езд выбраў свой кіруючы орган — Выканаўчы камітэт сялянскіх дэпутатаў,— калі айцец Феадор супакоіўся, дадаў Сяргеенка.— Яго старшынёю стаў Міхайлаў. Яго ж разам з эсэрам Макрэевым назначылі рэдактарам новай «Крестьянской газеты». Гэты ж Міхайлаў узначаліць дэлегацыю дзвюх губерній на Усерасійскім з'ездзе Саветаў сялянскіх дэпутатаў, што пачнецца 4 мая ў Петраградзе...

— А хто гэты Міхайлаў? — запытаў Лядзяш.

— Ды, здаецца, з вашых, з ваенных,— адказаў Сяргеенка.

Лядзяш супакоіўся: aгa, палічыў, калі вайсковец на чале сялянскага руху, то вёскі, сяляне будуць у цвёрдай руцэ.

8.

— Э-э, разгубленыя i прыгнечаныя! — сустрэўшы ix у сваім кабінеце, пакпіў Скураны. Сёння не ў вышыванай кашулі, a ў звычайным еўрапейскім чорным гарнітуры.

Васілевіч i Лашковіч сапраўды былі панылыя. Калі Лашковіч засмуціўся з-за таго, што мінскі сялянскі з'езд «зганьбіў сваё ж», БНК, а таксама i таму, што многія дэлегаты-сяляне галасавалі за тое, каб не пускаць родную мову ў школы, дык Васілевіч увогуле паў духам, ён лічыў: яго зняважылі, сагнаўшы са з'ездаўскай трыбуны ды яшчэ з такімі несправядлівымі выкрыкамі...

— Давайце, спадары, вельмі не адчайвацца...— калі яны селі на канапе, пачаў супакойваць ix гаспадар. Сам апусціўся насупраць у мяккае крэсла, над якім вісела карціна Ваньковіча «Міцкевіч на скале Аюдаг».— Не толькі нам адным не ўсё ўдаецца... Прабуксоўвае, нават закрызісаваў i сам Часовы ўрад...

Яны ведалі, пра што ён хоча сказаць: пра нядаўняе пагрознае 20 красавіка, калі газеты апублікавалі ноту міністра замежных спраў Мілюкова весці вайну да пераможнага канца, ад чаго салдаты, а за імі i рабочыя Петраграда страшэнна абурыліся i вывалілі на вуліцы з лозунгамі «Далоў Мілюкова!», «Улада Саветам!», a прыхільнікі Часовага ўрада запоўнілі арыстакратычны Неўскі праспект з транспарантамі «Няхай жыве Часовы ўрад!», «Далоў Лeніна!». Калі Гучкоў, ваенны міністр, i Карнілаў, камандуючы Петраградскай ваеннай акругаю, паспрабавалі ўціхамірыць гнеўны люд сілаю, дык армія не толькі не паслухала, але i злосна, нават з лютасцю загудзела. Карнілава i Гучкова, а крыху пазней i Мілюкова прыйшлося патурыць.

— Але Часовы ўрад, э-э, выкруціўся,— гаварыў далей Скураны.— Ён спачатку кінуўся растлумачваць сваю ноту, супакойваць люд, а пасля пачаў клікаць да сябе «активные творческие народные силы», папрасіў Петраградскі Савет, каб разам скласці кааліцыйны ўрад. I, бачыце, павагаўшыся, на днях Савет пайшоў на хаўрус, згадзіўся паслаць сваіх людзей у новы орган улады... Цяпер страсці-мардасці ўлягліся, кааліцыйны ўрад пачаў наводзіць лад, абсякаць бальшавікоў-падбухторшчыкаў i натоўпы...

Яны слухалі, а Скураны не заціхаў:

— Што датычыць нас, то нам, канечне, ёсць ад чаго апусціць рукі. Скажу шчыра, я, э-э, не ўскладаў вялікія надзеі на наш сялянскі з'езд, бо добра ведаю нашых сялян: ці будуць толькі назіраць, ці пойдуць за тымі, хто дужэйшы, ці для адчэпнага прагаласуюць за спакуснікаў, але наўме будзе сваё... Асцярожны, хітры гэта тып — мужык!.. Але я не чакаў, што дэлегаты на з'ездзе гэтак пойдуць не толькі за эсэрамі, але i за Міхайлавым, выберуць яго старшынёю Выканаўчага камітэта, адным з рэдактараў сялянскай газеты i кіраўніком сялянскай дэлегацыі на Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў i гэтак варожа настрояцца супраць нас!.. Як так не бачыць, хто ім свой не на словах, а на справе?! — Падняўся, дробненька затупаў кароткімі ножкамі па пакоі.— Каму даручыць прадстаўляць іхнія інтарэсы на ўсерасійскім форуме! Міхайлаву! Чужынцу!

Вярнуўся, з крэктам зноў апусціўся ў крэсла.

— Як i трэба было чакаць, Міхайлаў адразу ж спажыў гэты мандат у сваіх карыслівых мэтах. Як мне ўчора сказалі па тэлефоне з Петраграда, Міхайлаў ад імя беспартыйных падаў праект рэзалюцыі пра цякучы момант, дзе яны не прымалі кааліцыю новай улады i дабіваліся, каб руль у Расіі ўзяў Усерасійскі Савет... Але,— задаволена ўсміхнуўся,— за праект старшыні беларускай дэлегацыі галасавала толькі 17 дэлегатаў Усерасійскага з'езда сялянскіх дэпутатаў, супраць — 800... Так што, як жартуюць цяпер у Петраградзе, «белорусский эксперимент не удался...». Сяляне пайшлі за эсэрамі, а эсэры, як вядома, ва ўрадзе...

— Вы маеце рацыю, Міхайлаў спрабуе ваўсю спажыць давер нашых сялян у бальшавіцкіх мэтах,— падаў голас Лашковіч.— Я чуў, што на нядаўняй Сёмай Усерасійскай бальшавіцкай канферэнцыі Ленін папікнуў сялян за шавінізм, за слабую рэвалюцыйнасць i заклікаў абапірацца найперш на бедных...

— А на каго нам абапірацца ў сялянстве? — уздыхнуў Скураны.— Вунь як яго дэлегаты павяліся на з'ездзе, вунь якія рэзалюцыі прыходзяць з валасцей на наш БНК!.. Што ім скажуць начальнікі альбо агітатары, за тое i галасуюць... Але ўсё роўна не трэба, кажу, адчайвацца. Варта, э-э, не толькі абараняцца, але i наступаць. Адвярнуць нагаворы i павесці агонь па Міхайлаве, не дазваляць яму кампраметаваць нас. Я,— падняўся, падышоў да стала, узяў лісток i зноў вярнуўся на сваё месца,— склаў тэлеграму, думаю паслаць яе за сваім подпісам ва ўсе паветы. Вось: «На сялянскім з'ездзе, што адбыўся 23 красавіка ў Мінску, старшыня Міхайлаў у рэзюме заявіў: Беларускі нацыянальны камітэт — памешчыцкая інтрыга, сацыялістычная грамада на повадзе ў паноў. Аб'явіў бязлітасную барацьбу. Прыняты меры русіфікатарскага характару. Энергічней пратэстуйце ў друку, прысылайце пратэст у «Вестник Минского губернского комиссара». Старшыня Скураны».

Зірнуў на ix, позіркам запытаў: ну, як?

— Пасылайце,— прамовіў Лашковіч.

— Добра,— ажывіўся гаспадар.— Далей. Трэба перамовіцца з Радай украінскай грамады ў Мінску. Разам падаць пратэсты — найперш супраць гэтага узурпатара-прышэльца — губеранскаму камісару i ў Грамадскі камітэт, у Мінскі Савет, а то—i ў суд...

— Мы згодныя,— буркнуў Лашковіч.

— I вось што яшчэ...— уздыхнуў Скураны.— Як ні горка, але нам цяпер прыйдзецца адрачыся ад стаўкі на нашых халопаў. Яны — нам не апора. Яны аддаюць нас на згубу, як яўрэі Хрыста... Трэба шукаць апірышча сярод нашага адукаванага люду...

— Не трэба крайнасці, старшыня,— насупіўся Лашковіч.— Канечне, трэба будзіць сумленне, годнасць у нашага адукаванага люду, але не варта грэбаваць нашымі сялянамі. Змагацца за народ з непавагаю да народа — марны занятак.

— А што рабіць, калі ў нас такі несвядомы люд?! — зноў падхапіўся Скураны, нервова затупаў па пакоі. Невысокі, з выпхнутым жывоцікам. Нібы Напалеон.— I ц я п е р угодлівы, баязлівы! Дбае найперш пра свой жывот, а не пра душу альбо пра будучыню!

Пасля, калі пагаварылі i выйшлі на пазнаваты ўжо, але цёплы двор, загаварыў Васілевіч. Нібы апамятаўся.

— А ты ведаеш, Скураны гаворыць праўду...

— Якую? — рэзка запытаў Лашковіч.

— Пра нашых сялян...

— Канечне, наш люд з неразвітымі нацыянальнымі пачуццямі. Але...— скрушліва сказаў Лашковіч.— Але, дарагі мой, не будзем адварочвацца ад яго. Што ён такі — не яго віна, а яго бяда. Хто яго адукаваў, хто адкрыў яму вочы на ўсё? Наадварот, яго стагоддзямі тапталі, убілі ў галаву: ён — не народ, а быдла. Але нам трэба цярпліва будзіць яго, падымаць дух i гонар...

Праз дні тры Лашковічу пазваніў Фрунзе.

— Здароў, стары друг!

— Слухаю цябе, Міхаіл,— холадна адказаў ён, седзячы за старым сталом у магістраце i моцна прыціскаючы трубку да вуха.

— Дык, кажаш, закрычалі?! На ўвесь край?

— Закрычалі!

— Непрыстойна паводзішся, Максім,— сказаў Фрунзе.— Наўмысна дыскрэдытуеш, выстаўляеш шавіністам!

— А я, Міхаіл, лічу, што маю рацыю...

— Я перасцерагаў, Максім...— спакойна прамовіў Фрунзе.— Вы не паслухалі, пайшлі за панам, дык вось i майце...

— A ў чым вінаватая наша мова, Міхаіл? — з'яхіднічаў Лашковіч.— Чаму не пускаць яе ў нашы школы? Маўляў, з-за панскіх хітрыкаў? Ці, давай назавём рэчы сваімі імёнамі, з-за непавагі?

— Хораша апраўдваешся, але не зусім шчыра,— падсек яго Фрунзе, які выдатна ўмеў палемізаваць.— Не я асабіста настояў, каб не ўводзіць вашу мову ў школы. Так спачатку рашыла камісія, а яе падтрымаў з'езд. Дык што — я мусіў ісці супраць з'езда?

— Ты таксама хораша апраўдваешся, але таксама не шчыры...— пастараўся ўдарыць гэтак жа i Лашковіч.— Ты падстроіў, каб дэлегаты сагналі з трыбуны нашых прамоўцаў, каб прынялі такія, шкодныя нам, рэзалюцыі...

— Ну, Максім! — абурыўся Фрунзе.— Паклёп!

— А ты? Ты як паводзішся?

9.

З заявы Выканкома Савета сялянскіх дэпутатаў

Мінскай i Віленскай губерній

Выканком Савета сялянскіх дэпутатаў, які складаецца выключна з сялян i які сабраўся 7 мая першы раз пасля з'яўлення ў друку адкрытых лістоў «нацыянальнага беларускага камітэта» i ўкраінскай грамады з цэлым шэрагам абвінавачванняў супраць старшыні з'езда i Выканкома М. A. Міхайлава, лічыць сваім абавязкам выступіць з наступнай заявай:

1) Тав. Міхайлаў не вёў ніякай агітацыі супраць беларускай мовы ні на з'ездзе, ні да яго склікання.

2) Культурна-асветніцкая секцыя з'езда, у рабоце якой тав. Міхайлаў ніякага ўдзелу не браў, сапраўды прыняла рэзалюцыю пра выкладанне на рускай мове ў пачатковых беларускіх школах Мінскай i Віленскай губ., але такая пастанова была прынята па настойліваму патрабаванню сялян...

3) Няпраўда i тое, што тав. Міхайлаў не даваў на з'ездзе слова прадстаўнікам «нацыянальнага беларускага камітэта» i ўкраінскай грамады, якія ў сваёй зласлівасці не пасаромеліся нават аб'явіць тав. Міхайлава ворагам народа. Але мы ведаем, што чалавек, які на працягу 20 гадоў змагаўся за народную волю ў шэрагах сацыял-дэмакратычнай партыі, 2 разы прысуджаны да смяротнага пакарання i які адбыў 6 гадоў цяжкой катаргі, не быў i не можа быць ворагам народа. I тыя, хто супастаўляе імя тав. Міхайлава з епіскапам Яўлогіем, павінны сказаць, хто яны самі i што імі зроблена для вызвалення беларускага альбо іншага народа.

З'езд сваім настроем i рэзалюцыямі ясна паказаў, што не падзяляе поглядаў i памкненняў «Беларускага нацыянальнага камітэта» i не лічыць яго выказнікам поглядаў большасці беларускага народа.

Маючы на ўвазе, што дзеячы «Беларускага нацыянальнага камітэта» i ўкраінскай грамады ў сваіх адкрытых лістах перакруцілі добра вядомыя ім факты, каб узвесці на тав. Міхайлава гнюсны паклёп, Выканком Савета сялянскіх дэпутатаў пастанавіў:

па-першае, ні ў якую палеміку з гэтымі арганізацыямі не ўступаць і,

па-другое, прапанаваць тав. Міхайлаву ад трацейскага суду, прапанаванага яму панам (...), адмовіцца.

Просім іншыя газеты перадрукаваць[[12]].

10.

Час, падзеі паспрыялі беларускай справе.

Да слова, ужо ў канцы красавіка, вярнуўшыся ў Мінск, акцёр i рэжысёр Фларыян Ждановіч заснаваў на роднай мове «Першае таварыства беларускай драмы i камедыі» (24 красавіка ў будынку гарадскога тэатра паставілі «Паўлінку»), а пазней пачалі выходзіць газеты: «Вольная Беларусь» — орган БНК, «Грамада» — орган БСГ, а таксама i іншыя выданні.

Як многія зналі, асабіста Фрунзе не замінаў гэтаму.

11.

З дзённіка Сямёна Васілевіча

«27 мая 1917 года

Даўнавата ўжо, болей месяца, нічога не запісваў у свой дзённік. Не толькі не было настрою брацца за пяро, але i жыць...

Разгубіў — не, слова «разгубіў» вельмі лёгкае, на самай справе знявечыў, падсек — наш сялянскі з'езд, што быў у канцы красавіка. Я так чакаў яго, хацеў сустрэцца з пасланцамі тутэйшых вёсак,

пагаварыць з імі пра нашы сумесныя клопаты. Міхайлаў даў мне слова, але толькі я сказаў з трыбуны некалькі фраз, як то тут, то там з залы пачалі выгукваць: «Панский прислужник!», «Блюдолиз!», замінаць гаварыць, a ўрэшце i сагналі з трыбуны.

Як апараны, у вялікай роспачы я выскачыў з гарадскога тэатра, пашыбаваў па Захараўскай куды вочы глядзелі. Толькі ўжо за горадам, у лесе апомніўся: шпару па дарозе на свой Барысаў, за якім, у невялічкай вёсачцы, жывуць мае старэнькія бацькі, сястра i два браты —усе малазямельныя, амаль непісьменныя, спакутаваныя i прыгнечаныя, нават, як кажуць, з забітаю душой. Усім кланяюцца: i пісару, i стражніку, i лекару ды настаўніку, i сваім багацейшым людзям, а сябе прыніжаюць звыш меры— мы ж, маўляў, цёмныя, не раўня некаму... Дык хіба я вораг ім, не хачу для такіх, як яны, лепшай долі? Якая мана i знявага: я, бачыце, панскі халуй!

Крыўдна i балюча, што пасланцы з нашых вёсак ці не разбіраюцца ва ўсім гэтым, ці свядома аддаюць нас на гвалт! Божа, як i чым ix абудзіць, зацікавіць, дабіцца, каб спрыялі? Што такое падакляраваць? Ці ўсё марна? Можа, даўно ўжо наш гаротны селянін змірыўся са сваім лёсам, зняверыўся, што можна штосьці змяніць? А можа, мы памыляемся, чагосьці недагледжваем i таму не трапляем у цэль, не зачэпліваючы людскія розумы i душы? Але дзе, у чым тады, выйсце?

Здаецца, Максім толькі напалову мае рацыю, калі заклікае адабраць руль у Скуранога. Баюся, што i без таго мы мала здзялуем, бо ўсё роўна будзе перад намі глухая сцяна...

...Запыніўшыся ў лесе, карцела павесіцца, як гавораць, скончыць рахунак з клятай рэчаіснасцю, з ілюзіямі, але зірнуў навокал — i зайшлася душа.

Снегу ўжо няма ў гэтым прылеску, цягнецца з зямлі, пышнее зелянота, бярозкі ахуталіся жоўта-зялёненькім дымком, які падзалочвае яркае i цёплае сонца,— як ты пойдзеш ад усяго гэтага?! Ды калі яшчэ ў цябе жонка, дзеці! Які іхні лёс будзе без карміцеля i апекуна! Вялікі ж грэх трэба браць на сябе, на род свой, каб пускаць дзяцей у свет жабракамі!

Адным словам, утрапёна пабег я з лесу ў ненавісны, але i любы горад, во жыву, б'юся як рыба аб лёд, пакрыху супакойваюся. Нават зноў наіўна веру, што дыхаю, працую, раблю сваё недарма, што нешта ўсё ж зменіцца i будзе лепш... Зрэшты, а як жыць без мары, без веры i надзеі? Усё гэта, здаецца, вельмі магутны рухавік, які імкне наперад не толькі нейкую адну асобу, але i ўсе народы, усё чалавецтва...

Сёння вось ужо, як кажуць бюракраты, зноў прыступіў да выканання сваіх службовых абавязкаў. Сустракаўся з адным са сваіх віленскіх знаёмых. Ён, Галубовіч, адвакат, з якім мы ў свой час досыць часта бачыліся ў колішнім беларускім клубе ў Вільні, употай перабраўся сюды праз фронт, заявіўся ў Мінску ў форме капітана рускай арміі, захацеў сустрэцца са мной i як з былым знаёмым, i як з членам тутэйшага камітэта БСГ.

Запрасіў ён мяне на ўскраіну, у незнаемы для мяне чыйсьці дом, дзе ўжо быў Муха. З Васілём госць гутарыў сам-насам, а вось са мною — пры Васілю. Мне здалося, што гэта было не зусім выпадкова, ва ўсім гэтым быў нейкі свой намер альбо хітры ход. Галубовіч, недзе маіх гадоў, рыжы i рабаціністы, вельмі імпазантны ў афіцэрскай форме, сказаў, што прыбыў сюды ад віленскіх Беларускага народнага камітэта i Цэнтральнага саюза беларускіх арганізацый, а таксама i ад «адной падпольнай суполкі», словам, па даручэнні знаёмых мне Лапкінскіх i Стася Лысковіча. Расказаў, што яны там робяць, як ім то замінаюць, то памагаюць немцы, а пасля пачаў вяшчаць, што цяпер усім нам трэба «прапаведаваць ідэю адрыву Беларусі ад Pacii i ўтварэння нашай незалежнай дзяржавы ў блізкім саюзе з Германіяю».

«Ты — што? — здзівіўся я.— Звар'яцеў? Я не магу нават заікнуцца пра гэта ні перад нашымі, ні перад іншымі...»

«Hi Часовы ўрад, нi Саветы, ніхто i не думае справядліва вырашаць нацыянальнае пытанне,— сваё даказваў мне той.— Дык ix трэба прыпалохаць, змусіць павярнуцца да нас тварам... Тым больш што Германія можа нам памагчы...»

«На словах...»

«Не будзь прадузяты, Сымон. Тэўтоны — адно, а цяперашняя Германія — другое... Яна можа даць малым народам больш, чым цяперашнія петраградскія i мінскія гаваруны пра волю, братэрства i дружбу народаў... Звычайна хто шмат клянецца ў дружбе, той усыпляе цябе i хоча ўсесціся на твой карак...»

«А твой кайзер не такі?»

Мы паспрачаліся i не прыйшлі да згоды. Я сказаў, што яны там гуляюць з агнём, псуюць справу, а ён адпарыраваў мне, што мы тут «поўзаем на каленях i перад старымі, i перад новымі гаспадарамі, слепа верым у нечыю міласць i не бачым, што гэтая рэвалюцыя робіцца не для ўсяго народа, a толькі для выбраных».

30 мая 1917 года

«Як адзін з рэдактараў i аўтараў «Грамады» сёння атрымаў шмат лістоў — адказы на тое, што мы надрукавалі ў сваёй газеце. З вёсак прыслалі водгукі на матэрыял, што публікаваўся на пачатку мая (там мы заклікалі сялян чакаць хуткага Зямельнага закону, які павінен справядліва падзяліць зямлю), а з гарадоў, у тым ліку i з Мінска, выказваюць свае думкі пра нашу публікацыю за 20 мая, дзе мы абнародавалі, як кажуць, свае помыслы — патрабаванне для нашага краю аўтаноміі ў складзе Расійскай федэратыўнай дэмакратычнай рэспублікі, якую павінен даць Устаноўчы сход.

Нехта М. з-пад Бабруйска, адстаўны ротмістр, піша нам: «Господа, не будоражьте мужиков! Печатное слово они иногда воспринимают как постановление. Ваши статьи о земле подогревают их захватнические чувства. В результате и по вашей вине учащаются случаи захвата бездельниками хозяйской пашни...»

У лісце, які i крыжыкамі, i прозвішчамі падпісалі сяляне адной воласці з-пад Ігумена, ёсць такія словы: «Шаноўныя паночкі! Вы вот пішаце: бедныя i малазямельныя, чакайце, скора вам дадуць зямельныя надзелы, дык будзеце гаспадары... Мы грамадою чыталі — i от каторыя нашы бывалыя людзі мала вераць: кажуць, нас толькі суцешваеце, як малых дзяцей... Бо i наш пан, i прыезджы з горада чалавек, што купіў маёнтак у суседняй вёсцы, гавораць, што зямлі сваёй яны дарэмна не аддадуць. A калі i аддадуць, то толькі за вялікія грошы... Але мы, што падпісаліся, грошай такіх не маем. Ды i сыны нашы на вайне...»

Хтосьці (подпісу пад лістом няма) з Оршы здзекуецца: «Эй вы, лапотники! Вы не спятили с ума? Какой еще автономии вам хочется? Какую-такую Бела-Русь сочиняете?»

Наш пастаянны карэспандэнт з Маладзечна, шавец Сямашка піша: «Дзякуй вам, браточкі, што вы яшчэ не выракліся сярмяжнага люду свайго, хочаце яго ачалавечыць i дабіцца, каб ён стаў народам».

А чытач (прафесіі, узросту не назваў) Ю. Абабірка са Слуцка патрабуе: «Смялей, хлопцы! Падымайма сонных, патрасём за грудзі хітрых альбо абыякавых, не дадзім спакою дужым i хіжым! I не выпрошвайма ласкі, а запатрабуем свайго ў тых, хто i не хоча выпрагаць нас з хамута, i нахабна выскаляецца ды здзекуецца!..»

Чэрвень

«...пішу похапкам, толькі што вярнуўшыся з Петраграда.

Быў там на канферэнцыі БСГ. Форум гэты быў мусовы: у маі вельмі ж разгарэліся спрэчкі сярод БСГ. Адны бурчэлі, што яна «зашмат хоча, палохае толькі i Петраград, i Мінск», другія, наадварот, дабіваліся, каб «праграма наша была болей радыкальная». Дык вось трэба было суцішыць рознагалоссі, не дапусціць расколу. Калі мне пазваніў Жылуновіч i запрасіў з мінскай дэлегацыяй прыехаць у сталіцу, то я адразу ж згадзіўся.

На канферэнцыі, як i трэба было чакаць, рэй павялі петраградскія беларусы (сярод ix шмат рабочых сталічных заводаў i салдат). Яны, навучыўшыся мітынгаваць ад петраградцаў, наслухаўшыся патрабаванняў рабочых, рашуча ўзялі левы накірунак — БСГ, на ix думку, павінна вылучыць якраз такую праграму:

надзяліць зямлю паміж сялянамі мясцовымі органамі самакіравання,

дабівацца ідэі сацыялізацыі ўсёй прамысловай вытворчасці,

стварыць кааператыўныя i крэдытныя суполкі, спажывецкія таварыствы,

увесці 8-гадзінны рабочы дзень, мінімальную плату.

Адным словам, як сказаў, напрыклад, токар Цімкевіч, трэба «ажыццявіць сацыялістычны лад пры дапамозе развіцця класавай барацьбы i сацыяльнай рэвалюцыі».

Мы, мінскія, як нас i прасіў Жылуновіч, вельмі не спрачаліся, але заклікалі «побач з сацыяльным не адсоўваць далека наш нацыянальны клопат».

Папалемізавалі. Але, дзякуй богу, не раскалолі канферэнцыю, большасцю галасоў падтрымалі кааліцыю Часовага ўрада i сацыялістаў, іхнюю праграму. Што датычыць нацыянальнага пытання, то прайшла рэзалюцыя нашых петраградцаў: «БСГ, у прынцыпе згаджаючыся з правам кожнай нацыі на поўнае самавызначэнне аж да поўнай незалежнасці, лічыць, што пры цяперашнім палітычным i эканамічным становішчы Расіі адарванне якой-небудзь яе часткі будзе шкодзіць справе ўсяго рэвалюцыйнага пралетарыяту».

Яшчэ пра некаторыя важныя рэзалюцыі. Канферэнцыя, да слова, адмовілася ўтвараць беларускую армію, бо «ва ўсім гэтым зацікаўленыя буржуазія i контррэвалюцыя».

У канцы абралі часовы ЦК партыі. Старшыня прэзідыума — Жылуновіч. Я — член ЦК.

Калі ад'язджалі ў Мінск, нас прыйшоў праводзіць сам Жылуновіч — лысаваты, у элегантным светлым касцюме i пры матыльку, у дыхтоўных акулярах, дык, далібог, не скажаш, што ён з простага люду. Еўрапеец!

«Дзякуй, Сымоне! — доўга трос мне на развітанне руку.— Чалавек ты пыхкі, што порах, дык я асцерагаўся, што наробіш тут глупства. Аж малайчына, праявіў дзяржаўны розум...»

«Так ужо i дзяржаўны...— адказаў яму.— Папершае, не заўсёды настойваў на тым, на што мне давалі наказ, а па-другое, не хацеў расколваць наш рух...»

«Усё, сапраўды, ідзе вельмі цяжка, марудна, але, заўважым, усё ж са зрухам...— сказаў Жылуновіч.— Усякае можа быць наперадзе, самае непрадказальнае, але мы павінны мець толькі няспынную тэндэнцыю руху наперад. Значыць, трэба быць гібкімі...»

У Мінск я вярнуўся з раздвоенымі пачуццямі. I рады, што ўтрымаліся, прыйшлі да згоды, i замаркочаны, што нашы рэзалюцыі петраградцы забракавалі «як сепаратысцкія». Дый Скураны сёння насыпаў солі на рану: маўляў, збіў нас з тропу Жылуновіч, заскакалі пад яго дудку! Пад дудку тых, хто ўжо адарваўся ад Беларусі, асацыялісцеў, можа ўжо пражыць i без сваёй малой радзімы, без сваёй мовы i культуры!.. Лашковіч, як ніхто, засмуціўся, што мы адмовіліся ўтвараць сваё войска, «паспадзяваўшыся на нечую ласку, а не на сваю сілу... А трэба было б браць прыклад з нашага Міхайлава, што для свайго поспеху загадзя рыхтаваў i баявыя дружыны...» Гэтая наша нерашучасць, уздыхаў Максім, можа некалі дорага каштаваць, калі не мець вырашальны зыход...

Не ведаю. Можа, быў я i нясмелы пасля правалу на сялянскім з'ездзе. А можа, i добра, што шукаў згоды i ладу...»

Частка трэцяя

ВЯЛІКІ КАСТРЫЧНІК

Браты! Вялікая дарога

Чакае нас i родны край...

Гэй, чулыя сэрцам! Гэй, душою жывыя!

Ідзіце вы долю каваць!

Якуб Колас

РАЗДЗЕЛ ПЕРШЫ

1.

У чацвер, пасля полудня, дзяўчаты, Кастуся Нямкевіч, Анелька Гарбацэвіч, Волька Чорная, а з імі яшчэ i маладзейшыя, падлеткі, рушылі да Палька. З песнямі. На ўсю вёску паняслося ix маладое ды поклічнае:

Пойдзем, дзяўчаткі,

Мы ў гай гуляць,

Ай, люлі, люлі,

У гай гуляць.

У гай гуляць,

Вянкі завіваць.

Ай, люлі, люлі,

Вянкі завіваць.

Як заўём вянкі

Ды на ўсе святкі,

Ай, люлі, люлі,

Ды на ўсе святкі...

— Няма во на ix ні вайны, ні скрухі...— пахітала галавою маці, але прамовіла без дакору. Наадварот, з горкі сваіх гадоў разумела дачку, яе сябровак i з сумам успамінала маладосць.

Янка — а ён быў з маці ў двары каля варотцаў — нічога не адказаў, пазіраў услед вясёламу дзявочаму гурту. Праўда, трошкі чуўся ніякавата: насупраць, у сваім двары стаялі суседкі — Вікця i яе нявестка, Зося. Тая ўжо акрыяла, не толькі ходзіць, але i пыніць такую-сякую работу. Толькі вельмі схуднелая, бледная. Ды яе, як было відаць, маладое цела, нібы дужая зямля, хутка залечваецца, праганяе боль — душэўны таксама, набірае моц i сілу. Што ні кажы, жыццё, маладосць бярэ сваё. А разам з Зосіным вяртаннем да жыцця набіраўся ахвоты жыць, любіць i Янка.

Калі песні перасталі даносіцца, Вікця, уздыхнуўшы, патупала ў свой гарод, дзе ўжо вытыркнулася маладзенькая цыбуля i пачало брацца пустазелле, а Зося, кінуўшы раз-другі цёплы позірк на Янку, павольна пакрочыла ў хату.

— Пайду ўсяку зелені,— прамовіў Янка маці.

— Схадзі, сынок,— адказала тая. Ужо, як i амаль усе вясковыя кабеты, босая, хоць у цёплай хустцы i доўгай сукенцы.— Няхай i ў нас усё будзе так, як i ў людзей.

Засунуўшы сякеру за пояс, Янка падаўся з двара. Як i дзяўчаты, на Палько. Ішоў пад сонечнай ласкаю i, як кажуць, купаючыся ў зеляноце — светла, яшчэ з жаўтаватым адценнем высвечваліся бярозы, блізкі малады хвойнік, цешылі вока шаўкавістыя паплавы i Гарбацэвічава аселіца i аж выпівалі зрок густой, аж да сіняга водбліску, зелянотай жытнёвыя загоны. Як было відаць на Гарбацэвічавай сядзібе, ужо адцвіталі вішні, на ix шмат дзе замест белых кветак былі рудаватыя зморшчыкі, i пырснулі бела-чырвона-фіялетавыя бутоны на яблынях.

Паміж жытнёвымі загонамі суха шарэлася бульбяное поле — бульбу сёлета ў Янкавінах пасадзілі адразу пасля святога Міколы (На Міколу, як i звычайна, маладыя перасталі карагодзіць, бо на Міколу трэба ўжо брацца за сявеньку). Апошнія ўчора садзілі Міхайла i Пятро Чорныя: дагэтуль сваім худым i нямоглым конікам аралі іншым. Каб зарабіць насення. Ім, насеннем, сёлета Чорных i большую палову вёскі, Нямкевічаў таксама, выратаваў Гарбацэвіч, заадно загнаўшы ўсіх у даўгі.

Янка ведаў, дзе збяруцца дзяўчаты. На Аленінай паляне. Там спрадвеку маладыя робяць вясновыя i летнія гульбішчы. Каб раней, да службы ў арміі альбо да вайны, дык падцікаваў бы, пагарэзаваў, але цяпер збочыў i падаўся ў маладняк, дзе кабеты i дзеці збіраюць шчаўе, дзе, заглушаючы хвойнік, густа растуць бярэзінкі. Ix тут кожны год, не шкадуючы, высякаюць i на «зялёнае свята» — на май, i на лазенныя венікі ды дзеркачы, але бярозы тут усё роўна было процьма, нібы кожны год яе тут хто-небудзь падсаджваў.

Ціха падышоў i затаіўся за прысадзістаю пушыстаю, пахкаю маладой смалою хвоечкаю са скручанаю, ды цяпер з голай, жоўтай, са слязістай смалою верхавінкаю — яе хтосьці скруціў на стрэлку-пукалку. З боку ад Аленінай паляны дзяўчаты, ужо сагнуўшы i звязаўшы, «завіўшы», за верхавіны дзве гонкія бярозкі, цяпер, угінаючыся, адна за адной, ланцужком праходзілі праз «вароты» i спявалі, славячы бярозу — любімае ўсім людам дрэва, што абуджаецца адно з першых, дае сок, адно з першых зелянее i дае радасць, сілу людзям на ўвесь год, дае добры апал, а бяросту — нарозныя вырабы i абутак.

Ты не радуйся, зелен дуб!

Не к табе ідзём — к бярозе,

Не цябе заўём — бярозку.

Заўём бярозку сосенкаю —

Зашлюбім Анельку з Яначкам.

«Дык гэта ж пра мяне! — аж устрапянуўся Янка— Значыць, у вёсцы рашылі, што я ўсё-такі буду браць замуж Анельку!..»

Убачыў: гэтая тоўстая, нязграбная Анелька, як i ўсе дзяўчаты, босая, у святочнай спадніцы i белай блузцы, з зялёным бярозавым вянком на галаве, таўханула ў плечы Вольку Чорную — тая, здаецца, першая «пашлюбавала» яе з Янкам. Вольга, а за ёю i астатнія дзяўчаты завішчэлі ад гарэзнасці, уцехі, рассыпаліся, як козы, па паляне...

Каб дзяўчаты не згледзелі яго, Янка павярнуўся i пайшоў па гарыстым Пальку, выцікоўваючы зграбныя бярэзінкі. Адну, высокую, трэба было паставіць каля варот, а другую, нізкую i стройную,— у хаце на покуце. Заадно думаў нацерабіць i вецця — засунуць за бэлькі. Ды стройных бярэзінак не знаходзіў. Міжволі любаваўся маладымі светла-зялёнымі парасткамі — пальцамі на сосенках (ix жуюць дзеці, высмоктваючы гаркаватую соладзь, а гаспадыні выварваюць з ix мёд).

Дзяўчаты зноў заспявалі, ужо то пра гаспадарскія клопаты, то пра нешчаслівае каханне беднай дзяўчыны i багатага альбо старога, няўдалага жаніха, то багатай ганарлівай, старой, няўдалай нявесты i маладога прыгожага, але беднага хлопца. Янка, з ахвотаю слухаючы прыгожыя янкавінскія песні, не спяшаючыся, выбраў i ссек дзве бярэзінкі, нацерабіў вецця і, падхапіўшы ўсё пад паху, пакіраваў у вёску. I ўжо амаль на выхадзе з лесу нечакана аж умлеў: нібы прытуліўшыся ад знямогі да белага ўжо ствала высакаватай бярэзіны, зусім блізка стаяла з сякераю ў руцэ i пазірала на яго Зося. Яна, здаецца, ужо не адну хвіліну сачыла за ім: яе рука з сякераю нібы бездапаможна звісала долу, a позірк быццам застыў.

Хоць i бачыліся ўжо колькі разоў пасля яе хваробы, перакідваліся словам-другім, але цяпер Янка набліжаўся да яе нібы не сваімі нагамі. Канечне ж, наўмысна прыйшла сама ў лес. Дзеля яго.

Падышоў. Ca шкадобаю зірнуў: якая тоненькая, нямоглая. Вочы, здаецца, яшчэ паглыбелі, акаймоўваліся цемнаватымі кругамі, кірпаты нос завастрыўся, a некалі поўныя, нібы намазаныя сокам губы абяскровіліся. I вунь сівізна на скронях.

— Што пазіраеш? — квола ўсміхнулася, добра адчуваючы яго гэтую шкадобу.— Пасівелі ўжо абое? Без пары без часу?

У яе стомленых, яшчэ заўчора-ўчора нібы адлучаных вачах ён нечакана ўбачыў жывы, поклічны бляск, i яна неяк раптоўна ўся ажывілася, нібы стала тою Зосяю, якой была тры гады таму. Яму здалося: за яе гэтым бляскам услед павінен быць рывок, а за ім — падзенне, што на самай справе будзе ўзлётам i чароўным палётам, уласцівым толькі дваім закаханым. Яна, лашчачы яго пяшчотаю i, відаць, цеплячыся яго ласкаю, спачатку ўзрушана замыліла вуснамі, не могучы знайсці i вымавіць патрэбнага слова, а пасля апусціла сякеру i сапраўды кінулася, сашчапіла рукі на яго шыі.

Ён таксама няўцямна выпусціў бярэзінкі i вецце, прыгарнуў яе, адданую. Адчуў: яна зусім жа цененькая, нібы патанула ў яго абдымку. Зося прыціснула твар да яго шыі i заплакала.

Янка, прытуліўшы шчаку да яе казытлівых валасоў i касынкі, усё туліў i туліў да сябе Зосю, адчуваючы ўсю яе, як можа адчуваць не толькі жончына цела, але i ток яе крыві муж, які пасля доўгай ростані вярнуўся дадому i абняў сваю каханую. A калі яны моўчкі павярнулі галовы i з заплюшчанымі вачыма знайшлі адно аднаго вуснамі, дык надоўга замерлі ў пацалунку; іхнія сэрцы заштуршкавалі аднолькава, як i аднолькава закіпела іхняя кроў, успламяняючы ix адмысловым маладым агнём.

— Любы мой! — адарвалася ад пацалунка i задыхана прашаптала Зося.— Адзіны мой i мілы!

Зноў прыпала да вуснаў, ці то п'ючы, нават выпіваючы яго, ці то хмелячы i надаючы яму моцы — аж да знямогі. Ох, i прагны, слодычны падалунак той, каго кахаеш! Можна аддаць жыццё за адзін толькі халадок неўтаймоўных жаночых вуснаў ды за яе адданы парыў!

Ды ўсё ж развагу ён не страціў. Не мог страціць, бо не мог забыць, дзе Зося нядаўна была i адкуль вярнулася...

— Пачакай... папраўлюся...— ціхенька, даверліва i з любоўю зашаптала Зося, тут жа адгадаўшы яго душэўнае ваганне. Верачы ў сваё хуткае выздараўленне i напаўняючы яго гэтай вераю, абяцаннем будучай радасці, дадала: — А потым твая буду!..— Абвісла, пацяжэла.— Давай прысядзем, у мяне зусім памлелі ногі...

Ён апусціўся долу; яна моўчкі, толькі рукою загадала, каб ён выцягнуў ногі, а пасля села на каленi, прыціснулася.

— Ты рады, што я выйшла?

— Рады.

— Ты хочаш, каб бачыцца кожны вечар?

— Хачу.

— I я хачу. Я не магу без цябе жыць... Ты кожную хвіліну стаіш у маіх вачах...— як i некалі, у маладосці, гарэзна пацерлася брывом па яго шчацэ. Пасля адхінулася, глыбока зірнула яму ў вочы. Як цяпер убачыў ён, сухімі плямінамі на яе шчоках выступіла чырвань. Абхапіла шыю рукамі: — Божа мілы! Мы жывыя, разам! Удваіх.

2.

Як заўсёды, i сёлета бацькі захацелі справіць сёмушныя дзяды, ці, як каторыя ў Янкавінах гаварылі, задушкі.

Да ix як след рыхтаваліся. Кабеты, маці i Кастуся, загадзя прыбралі, вымылі хату, згатавалі маленькі саганчык круп, а самым вечарам ужо спяклі бліноў i на сале падсмажылі яешню.

Янка з нецярплівасцю чакаў, калі яны сёння сядуць за стол, памянуць памерлых родзічаў — каб тыя былі радыя, што ix помняць, шануюць i ў знак падзякі паспрыяюць, каб добра расло i красавала ў іхнім полі. Але цяпер як ніколі здалося яму, што доўга корпаюцца каля печы, у сенцах (i не з мусоваю работаю) маці i Кастуся, чагосьці марудзіць на цёмным ужо двары бацька. Але вось ён нарэшце зайшоў у хату — сагнуты, у салдацкіх падношаных ботах, у галіфэ i чорным суконным фрэнчы, мокры,— выцерся чысцюткім ручніком, што вісеў на вушаку, а пасля падышоў да печы і, прыжмурваючыся, намагаючыся ўбачыць свой твар без акуляраў пры лучынным святле, кавалачкам грэбеня (а ён ляжаў на прымурку) расчасаў патыліцу. Здаецца, аж памаладзеў сёння. Канечне, ад гаспадарскай радасці — як згледзеў яшчэ з раніцы, пачала ўзыходзіць ужо — i кучніста — іхняя бульба-скараспелка. Як i радаваўся, што добра — не згусла, a ў меру рэдка, дужа — расце іхняе жыта.

— Ну што, гаспадынькі,— любоўна загаварыў да жонкі i дачкі,— стаўляйце на стол.

Маці, сёння шустрая, паслухмяна дастала з печы i паставіла на анучку на стале гаршчочак з куццёю — каша наверсе была пакрытая сухою рудой скарынкаю, мляўка i салодка запахла на ўсю хату. Услед за куццёю Кастуся падала вялікую місу халадніку — зваранага шчаўя, прыпраўленага старой яшчэ цыбуляй, зваранымі яйкамі i лыжкай-другой смятаны, гліняную місачку старой бульбы-рэзанкі, той, што засталася ад насенкі.

Селі. Гаспадар, Янка, Ясік, Кастуся. На хвіліну, чакаючы гаспадаравага слова, апусцілася на свой зэдлік i гаспадыня.

— Ну, то дадзім куцці бабе Паліне, бабе Юстыне, дзеду Сцяпану i дзеду Казіміру,— прамовіў стары Нямкевіч, найперш успамінаючы сваіх i жончыных бацькоў, зачарпнуў лыжку кашы i паклаў у парожнюю місачку на покуце,— а таксама цётцы Марылі, стрыю Юзю... Няхай прыйдуць уночы, пад'ядуць, на нас не крыўдзяцца, што забыліся, паспрыяюць, каб, крый божа, не паў майскі мароз на цыбулю, на картофлю, на яблыневы цвет... Каб жыта расло i налівалася. Каб было ў карані караністае, у саломцы сцяблістае, у коласе каласістае. У роўным полі капамі, у цёмным гумне тарпамі, у свіране засекамі, а на стале баханамі...— Уздыхнуў.— Ды няхай дзяды памогуць, каб гэтая вайна ўжо ўрэшце закончылася...

Хоць Янка які ўжо год дзядаваў (некалі, у Ясікавым узросце, верыў, што дзяды прыходзяць уночы, баяўся, хоць даўно ведаў, што гэта — усяго толькі стары звычай, які бэсціць айцец Феадор), але ўсё роўна ў гэты дзень, за вячэраю найбольш, было вялікае ўзрушэнне — у памяць таго, хто жыў, каго ведаў. А заадно вось сёння падкрадваўся сум: гэта ж яму ўжо неўзабаве прыйдзецца вось так «дзедаваць» бацьку i маці...

Перажагнаўшыся, усе моўчкі пазачэрпвалі i пакаштавалі кашы, а потым, не спяшаючыся, не балабонячы, пачалі сёрбаць смачны, але посны халаднік, чакаючы бліноў i яешні.

Калі павячэралі, Янка, забываючыся пра сум, патаптаўся крыху па хаце, а потым, стараючыся вельмі не пазіраць нікому ў вочы, памкнуўся на цёмны, але цёплы двор, дзе хмельна пахла маладою лістотаю...

На сёмуху маці i бацька пад полудзень паехалі ў Налібакі на вясновыя памінкі на клады — змесці бярозавым венікам магілы сваіх родных, прыбраць ix, пасядзець, пачаставаць тых, хто ў гэты дзень «устае i ходзіць па могілках»,— а Кастуся пацягнула Янку на Аленіну паляну, дзе сёння збіралася гуляць, частавацца моладзь.

Гэтая сёмуха, як ні адна дагэтуль, была, бадай, самая мала вясёлая. Канечне, з-за хлопцаў. Без ix не было дураслівых, часамі грубаватых, але патрэбных жартаў, гарэзнасці, прыставання да дзяўчат, якія ад яго адбіваліся, але заадно i молада ўспыхвалі, гарэлі агнём, урэшце без хлопцаў сёлета не было ніводнага вяселля ў вёсцы. А якая ж бадзёрасць, уцеха без гульбішча?

Янка з дзятвою-хлапчукамі, іхнім Ясікам, Сцяпанавым унукам, Язэпам i іншымі падшыванцамі, ляжаў у цяньку на маладой траве i пазіраў, як, не сказаць каб вельмі ды гарэзна, але шчыра, дзяўчаты зноў хадзілі ланцужком праз «вароты», «куміліся» — цалаваліся адна з адной праз вянкі, спявалі песні. То пра дзявочае кумленне, гэта значыць пра дзявочае сяброўства:

Вы кумачкі-галубачкі, сястрыцы мае,

Вы кумачкі-галубачкі, сястрыцы мае,

Як пойдзеце ў зялёны сад, гукнеце й мяне,

Як пойдзеце ў зялёны сад, гукнеце й мяне.

Як будзеце вы краскі рваць, нарвеце й мне,

Як будзеце вы краскі рваць, нарвеце й мне.

Як будзеце вянкі звіваць, савеце й мне,

Як будзеце вянкі звіваць, савеце й мне.

То спявалі пра каханне. Праўда, цяпер не «ішліся» вясёлыя песні — яны, канечне ж, былі супраць настрою, дык прасіліся з душы сумнаватыя, са скаргаю:

Усе вянкі паверх плывуць,

А мой патануў,

А ўсе дружкі з вайны йдуць,

А майго няма.

Ці затапіўся, ці задавіўся —

Весткі няма.

Пайду я к свайму татачку

На парадачку:

— Парай, парай, мой татачка,

Мне парадачку.

А парадачка небальшая —

Адкуль дружка ждаць?

Адкуль мне міленькага

Свайго дажыдаць:

Ці з Кіева, ці з Сібіры,

Ці з тае Масквы?

Пазней, калі дзяўчаты пачалі ўжо гушкацца, Янка ўспомніў свайго непрыяцеля, Уладака Дземідовіча — смелага, нават нахабнага. Падумаў: а трэба на свеце i смеласць, i нахабнасць. Хоць бы для таго, каб дзяўчаты не былі такія вялыя. А па-другое, адчуў: усё, ён перарос ужо вось такія маладыя гульбішчы, час ужо яму быць сталым сямейным чалавекам, гаспадаром, быць у гэты дзень не тут, а са старымі.

Ён скіроўваў свой пільны позірк то на Вольку Чорную (нічога, ладная дзяўчына), то на Анельку-суседку (у святочных туфлях, сукенцы яшчэ болей нязграбная) — не, ні з кім з ix не хочацца жаніцца. Зося. Вось хто — яго сардэчная пакута, каханне!

Волька, адчуваючы яго мужчынскі чэпкі позірк, пунсавела, што ўпрыгожвала яе, а Анелька, ні разу не падняўшы на яго вачэй, зачырванелася, нібы яе шчокі нацерлі бураком.

— Ану, кавалеры, чаго лежыце? —першая падбегла да ix Кастуся, гарэзна ўхапіла Вольчынага пляменніка, Язэпа.— Давайце іграць языкамі i танцаваць!

Той, досыць высокі, толькі худы, чорны, як цыган, босы, пыхнуў сарамлівай чырванню, упёрся, вырываўся, нібы яго цягнулі на пагібель.

...Праўда, увечар было весела. Не Янка, не падшывальцы, а маладыя салдаты прывялі з Налібак музыканта, наладзілі танцы. Яны, чужыя, смела, беспакарана вытанцоўвалі, жартавалі з янкавінскімі дзяўчатамі, ціскалі ix па кутках, выводзілі на двор, ад чаго ў гэтую ноч не адно матчына сэрца замірала ад страху...

3.

Гэты, ужо чэрвеньскі, вечар быў ціхі, цёплы, нават парны — адпаведна, вельмі спрыяльны для таго, каб шугнулі ў рост трава, жыта, ячмень, пшаніца, авёс, бульба, а таксама, каб на ўсю сваю шчодрасць зазелянелі дрэвы i пачала крамянець i буйнець садовая завязь.

Непадалёку, здаецца, каля Гарбацэвіча, пачуўся дзявочы смех.

— Павядуць «русалку» ў поле,— патлумачыла Зося, прытуленая да Янкі i абгорнутая крысамі яго пінжака.— Хацелі сёлета выбраць за русалку Анельку, але яна не захацела. Дык сёння ў нашым гумне цэлы дзень плялі русалку з саломы, прыбіралі...

Яны не бачылі, што там робіцца, але паколькі Зося сама не раз не толькі брала ўдзел у русальных праводзінах, але i была русалкаю, дык адчувала: вось дзяўчаты начапілі сабе на галаву вянкі з розных траў, з васількоў, распусцілі косы, падхапілі «русалку» i з гіканнем паімчалі яе перад сабою на Сяло, на ўзгорак. Там яны пабяруцца за рукі, паходзяць у карагодзе, паводзяць з сабою «русалку».

Вось, здаецца, i закарагодзілі, бо ўжо адтуль пачулася песня:

На граной нядзелі

Русалкі сядзелі,

Ой, раны-раненькі,

Русалкі сядзелі.

Русалкі сядзелі,

На дзевак глядзелі,

Ой, раны-раненькі,

На дзевак глядзелі.

Даспяваўшы гэтую вядомую ў Янкавінах русальную песню, пасля пачалі развітальную:

Правяду русалку, правяду

Дай асінкаю заламлю,

Каб тая русалка

Па жыце не хадзіла,

Майго жыта не ламіла.

Маё жыцейка дробнае

Ды ў каласкі буйнае.

Правяду русалку, правяду

Дый асінкаю заламлю.

Паколькі пачало ўжо начэць, Зося адчувала: неўзабаве дзве пярэднія дзяўчыны стануць i паднімуць рукі, а самая апошняя пойдзе ім пад рукі i павядзе за сабой астатніх. I так, мяняючыся, пройдуць колькі разоў. Затым, падхапіўшы «русалку», паімчаць за вёску па крычатоўскай дарозе. I напраўду, дзяўчаты заціхлі ўжо i вунь патупацелі, каб шпурнуць «русалку» ў нейчае жытнёвае поле, каб самім, набіраючыся сапраўднага страху, бегма вярнуцца ў вёску — крый божа, яшчэ дагоніць «сапраўдная» русалка i задушыць каго.

Вось Зося i Янка, сціскаючы адно аднаму гарачыя рукі, шчасліва ўсміхаючыся, вуркочучы, як галубы, міжволі чулі, як, вішчучы, гупацелі з поля дзяўчаты. Неўзабаве паселі ў некага на лаўцы i, канечне ж, паблізу духмянага бэзу, але болей ужо не спявалі: усё, з гэтай хвіліны скончыўся час вясновых песень. Ён быў з сакавіка, калі пачалі чарнець на снезе першыя праталіны, i аж во да чэрвеньскай пары, да першага зязюлінага кукавання — калі вясну гукалі, вясной цешыліся, прадавалі i калі яе правялі, чакаючы цяплейшага сонца, летняй i асенняй спеласці, нават вялікай работы, якая будзе карміць усю доўгую зіму.

— Прайшла вясна...— уздыхнула Зося.— Які ўжо год не мая, для маладзейшых...— Схамянулася.— Хоць што я кажу? Хіба гэтая вясна не наша?

— Наша,— не шматслоўна, але шчасліва адказаў Янка.

— Наша,— шчасліва паўтарыла яна.— Мы ж зноў разам...— прылашчылася, пацалавала, слабеючы ад пяшчоты. Пасля папрасіла, тулячыся:

— Разыдземся, любенькі мой. Кажу ж, цяпер будзем бачыцца часта,— і, вяртаючыся з узлеску дадому, вучыла ўжо яго, што ім усё ж трэба сустракацца не кожны вечар, а — праз вечары два-тры. Каб не насцярожыць яе сямейнікаў, тым больш каб не адкрыць ім тайну.

Пасля, адчуваючы на зняможаных і, мусіць, падпухлых вуснах апошні Янкаў моцны пацалунак, ціхенька заходзіла ў сенцы, у хату, намагаючыся не зачапіцца за што-небудзь, ні гучна не тупнуць.

Свёкры не адклікаліся, можа, i затаіліся тут, на палку, а вось Віця, як адчула ўжо лежачы на сваім ложку, не спаў.

Яна не загаворвала, не клікала да сябе, абыякава, нават са злосцю слухала яго тужлівыя ўздыхі — мусіць, ён не верыць, што яна толькі «выходзіць у вёску». Не зважаючы ні на нішто, яна задаволена выпрасталася, з прыемнай асалодаю адчуваючы сваё акрэплае маладое цела, заўсміхалася сама сабе i неўзабаве заснула.

4.

За першую чэрвеньскую палову, калі ўжо адцвілі яблыні, бэз, пацямнелі маладыя парасткі на сосенках, зліўшыся ў адзін цёмна-зялёны колер, зямля не толькі пацяплела, а нагрэлася ўжо, задыхала сухой гарачынёю.

Усё часцей удзень неба пачало зацягвацца цёмнымі хмаркамі. Ды яны нібы баяліся закрываць шчодры, аж выпівае вочы, блакіт, белыя пухнатыя воблакі, сплывалі за небакрай. Праўда, уночы наплывалі зноў — i там, у небе, бліскалі далёкія палахлівыя маланкі, глуха вуркатаў гром.

Гарачыня, парнасць дабіліся свайго: у адзін дзень, ужо нанач, неба густа зацягнулася марудлівымі, нізкімі i цяжкімі хмарамі, i ўночы разгулялася навальніца. Здаецца, увесь свет божы сляпілі раз-пораз бліскавіцы, з ляскам, са стрэлам i працяглым грукатам, аж дрыжэла зямля, ляскаў гром, цубаніў як з вядра лівень.

Навальніца, робячы то кароткія, то доўгія перапынкі, бушавала дні з чатыры. Пасля яе стала ціха-ціха; свет падняўся, пачысцеў, зазіхацеў ад яркага сонца, зазелянеўся i закрасаваў. Уміг шугнулі па пояс травы, набіраючы сакавітасць i вось-вось могучы запыніцца ў росце, пачаць блякнуць i пераспяваць. А гэта значыла, што ў Янкавіны прыйшла сенакосная часіна. У розныя гады ў розны час пачыналі сенаваць, але заўсёды пасля вялікай чэрвеньскай ачышчальнай навальніцы.

Параіўшыся, мужчыны з Глінішча рашылі сёлета падацца на Шубін за тры дні да сонцастаяння: трава, як ездзілі i паглядзелі стары Нямкевіч i Гарбацэвіч, вырасла неблагая, вялікія дажджы прайшлі ўжо, мужчынскай сілы малавата,— дык няма чаго адкладваць, цягнуць. Цяпер самы час, каб скасіць i высушыць у пагоду.

У суботу стары Нямкевіч падаставаў косы, што дагэтуль ляжалі за кроквінаю ў кладоўцы, разгарнуў анучкі — увосень змазаныя алеем косы блішчэлі, толькі сям-там, на дробках ці па тыльным боку, рыжэліся плямінкі, што, зрэшты, лёгка сціраліся.

Нямкевіч, прыхапіўшы малаток i бабку, падаўся за гумно — да калоды. Убіўшы ў яе бабку, ён сеў на пляскатае палена, начапіў на нос акуляры i з вялікім узрушэннем паклаў вастрыё касы на тонкую бабку i яшчэ лёгка, правяраючы руку, ляпнуў малатком. Пасля часта застукаў — i па Янкавінах, хвалюючы людскія душы, паплыла своеасаблівая звонкая i напеўная мелодыя, апавяшчаючы, што наступае сенакосная часіна.

Як пачуў, неўзабаве адгукнуліся яму звонкія косы i з іншых двароў, зліваючыся сваім звонам у прыемную летнюю песню. I кожная каса мела свой непаўторны голас: адзін ляскаў малатком моцна i рэдка, другі — слаба i мітусліва, трэці — з адцяжкаю. У кожнага з мужчын праяўляўся свой характар.

Пазней, калі тры касы былі адкляпаныя (бацьку, сыну i адна ў запас), Нямкевічы змазалі, дагледзелі калёсы, укаділі ix у гумно i склалі на ix рыштунак: касільны, граблі i вілы, жэрдку, вяроўку, сякеру, калодачку з бабкай. У нядзелю мужчыны адпачывалі, набіраючыся не столькі сілы, як ахвоты да паездкі i новай сваёй нялёгкай, але радаснай работы, а гаспадыня збірала ім торбу з харчам.

Падаліся на Шубін у панядзелак ранічкай, яшчэ шарай часінаю. Стары Нямкевіч, Янка i Ясік. Сталыя застануцца на лузе, a Ясік разам з такімі ж жэўжыкамі на чале з дзедам Вінцуком (стараставым бацькам) павінен будзе адагнаць дадому каня i калёсы.

Яны, Нямкевічы, ехалі першыя, a ўслед за імі цягнуўся доўгі абоз з іхняга Глінішча i Сяла (Чорныя, праўда, ехалі касіць яшчэ не сабе, а адрабляць іншым, найперш Гарбацэвічу за пазыкі) — коні, адчуваючы доўгую дарогу, жвава трусілі, i ад колаў па янкавінскім, а пасля i пa налібацкім лесе кацілася безупыннае рэха. Цяпер, пры старых, дзеці былі прыціхлыя, толькі з цікаўнасцю зыркалі па баках, а вось потым, калі будуць вяртацца дадому, дадуць волю сваёй гарэзнасці i радасці, нямала пазлуюць дзеда Вінцука сваімі выбрыкамі, галёканнем, бо, бывае, пераганяючы адно аднаго, сутыкаюцца, зрываюць атосы ці нават ломяць аглоблі.

Перад Налібакамі ix сустрэла ярка-чырвонае сонца, амаладзіўшы свет i разганяючы сырое мроіва; у Налібаках раз-пораз сутыкаліся з кароўскімі i авечымі статкамі, з соннымі пастухамі, ix з брэхам праводзілі сабакі; у Налібацкай пушчы было вільготна, парна, пара падымалася ўгору, раставала ў азалочаных сонцам верхавінах; у Кляцішчах ix абагрэў, заказытаў у носе ўжо дым з комінаў, абрынулася на ix ранішняя цяплынь. Янка не вытрываў яе, адразу зняў з сябе кажух.

Шубін — вузкая, выгінастая рэчка, аслоненая алешнікам, зялёныя з рознакаляровымі кветкамі лугі абапал яе, лес па краях лугу — быў спакойны, мляўкі ад расы i цяпла, велічны пад высокім небам.

Той-сёй пачаў запыняцца каля сваіх надзелаў, абгледжваць сваю траву і, кідаючы позіркі на суседаву, распрагаць каня.

Калі запыніліся i злезлі з калёс, бацька зарадаваўся:

— Трава сёлета добрая, няма чаго грашыць!

Янка акінуў позіркам: сапраўды тут, ля дарогі, гусцее i высіцца ледзь не ў пояс мятліца i раскідзісты мурог, змешаны з крывасмокам з чырвонымі галоўкамі, метлюжком з вялікімі суквеццямі, далей, у нізіне, зелянелася каласістая асака, а ля кустоўя i ў ім гаманіў з небам дзягіль, цешачы вока белажаўтавата-зялёнымі кветкамі, побач — гэтакі ж высокі драсён з ружовым кветам, i ў канец лугу вышэй за ўсе травы ўзнялася баршчаўка з белымі парасоністымі кветачкамі.

Пасля, налюбаваўшыся травамі, бацька затупаў каля каня, а Янка з сякераю пакрочыў у лес. Па жэрдачкі i галлё на будан. Ясік, то шлёпаючы па вадзе, то спатыкаючыся на купіны, уплёўся за ім.

Адразу за разнатраўным, п'янкім лугам гусцеліся алешыны, пракідваліся старыя бярозы i елкі, а сярод ix высіліся ў чалавечы рост крапіва, маліна, кусты чорных i чырвоных парэчак, крыху далей пад узгорак аж кружылі галаву сваім пахам дурніцы i багун, а на ўзгорку, узнёсшыся над верасам, папараццю, чарнічнікам, пералётам, сачавічнікам, сцяною стаяў хваёвы бор.

Янка пачаў выбіраць роўныя i рагатыя алешыны, a Ясік прыстаў да парэчак — яшчэ зусім дробных, зялёных, i калі, сабраўшы са жменю, укінуў ix у рот, дык Янку аж перасмыкнула.

— Падыміся ў хваёвы лес,— сказаў ён пляменніку.— Там, можа, паспелі ўжо суніцы.

Суніц, чарніц, грыбоў там амаль заўсёды было шмат. Праўда, усё гэта, «панава», не дазваляў браць тутэйшы ляснік, ганяў з лесу, але пушча вялікая, усіх не высачыш i не прагоніш.

Неўзабаве Янка пачаў ужо забіваць калы-рагачы, накладаць на ix жэрдкі, звязваць лазовымі дубцамі, абкладаць галлём, а бацька ўзяўся касіць. Каб накрыць гэты будан i хутчэй завесіць уваход дзяругаю — каб было дзе начаваць i, канечне, без сляпнёў, аваднёў i камароў, якіх тут процьма i якія нямала выпіваюць за сенакосны час чалавечай крыві.

Пад полудзень, павыходзіўшы з кустоўя, дзеці памчаліся да ракі, да яміны, забялеліся голымі целамі, забухалі з разгону ў ваду, загалёкалі, узбіваючы пырскі. Нацешыўшыся, пачалі лазіць па норах i лавіць рыбу. Хоць яны i паразганялі яе па ўсім Шубіне, але таму-сяму ўдавалася i тое-сёе абмацаць i выцягнуць.

Пасля полудня, калі спёка пайшла на спад, дзеці на чале з дзедам Вінцуком паехалі ў Янкавіны, мужчыны паспалі крыху ў буданах, а пад вечар, пад расу, Шубін зазвінеў ад кос i брускоў, пачаў пакрысе ўкладвацца ў пракосы.

Разахвоціўшыся, п'янеючы ад радасці, касілі позна, пакуль бачылі вочы.

5.

Назаўтра, з раніцы, мляўка ныла паясніца, горача гарэлі ад мазалёў далоні. Янка ішоў услед за бацькам па грудку, рэзаў не зусім высокі тут мурог, сярод якога было нямала казянюхі — сіўцу (без расы яго не выкасіш), i здзіўляўся, бацька нібы i не адчувае ўчарашняй стомы, не спешна, але i не марудна шахкае ды шахкае касою, брые, лічы, да самай чорнай зямлі, насоўвае ладны пракос, пакідаючы за сабою два шнуркі ўтаптаных слядоў.

Пасля, калі ўцягнуўся, боль, стома зніклі, а замест ix пачала налівацца ў целе бадзёрасць i ахвота. Па меры таго як падымалася i прыпякала сонца, сыходзілі бліжэй да кустоў, у день, a ўслед за імі ляцелi i камары, плоймаю вісячы i звонячы над галавою — каб яны вельмі не лезлі сляпіцаю, бацька i Янка яшчэ ўчора паабдымлівалі, абкурылі адзетак, а сёння выкачалі шапкі i фрэнчы ў попеле.

Калі бацька абцёр травою касу i махнуў яму рукою («Усё, кідаем»), Янка паслухаў, пакінуў каля будана касу, а сам шпарка падаўся да ракі. Праўда, калі падыходзіў да шырокай ціхай яміны, дзе яны звычайна купаюцца, дык аж разгубіўся: на ўтаптаным беразе, угнуўшы галаву між калень, сядзеў сусед, Віця Гарбацэвіч. Азірнуўся i таксама сумеўся: пасля таго як узяў замуж Зосю, яны намагаліся не сустракацца адзін з адным. Цяпер во гэты Віця — у белай кашулі i белых нагавіцах, ca спацелымі i злямчанымі валасамі — белы, зняможаны, хоць ты кладзі яго ў дамавіну. Дагэтуль, відаць, пазіраў на плыткую ваду. Янка па сабе ведаў: часамі вада вельмі вабіць, ёсць вялікая патрэба нейкага яднання з ёю.

— Здароў,— буркнуў яму Янка.

Той хутка адказаў, сарамліва зазыркаў, як Янка спачатку развязваў аборкі, скінуў лапці, а пасля пачаў разгортваць мокрыя зверху, а спадыспаду даволі сухія анучы, распранацца. Здаецца, з зайздрасцю пазіраў, наколькі Янка вышэйшы, больш шырокі ў плячах, з болей дужымі рукамі.

Янка ж, стараючыся не пазіраць на хірлявага суседа-суперніка, распрануўся і, не разганяючыся, нырцануў у яміну, адчуваючы, як нямее душа, апальваецца цела ад халоднай вады. Неўзабаве, калі паплыў, рака мігам пачала забіраць стому, даваць сваю сілу. Як выплыў на цёплую паверхню, зірнуў на бераг: Віця, так i не асмеліушыся залезці ў ваду, асвяжыцца, падабраўшы анучы i лапці, стомлена пасунуўся да свайго будана. Адчуўшы волю, Янка заплаваў рыбінаю, цешачыся ўжо зусім не халоднаю, а цёплаю вадою.

Наплаваўшыся, ён, як i кожны, хто лезе ў ваду, тоячыся, пачаў за ямінаю, у карэннях алешын, у куп'і ды ў норах мацаць спажыву. I, пераадольваючы страх ткнуць палец у рот вадзяному пацуку, неўзабаве выцягнуў ладнага ментуза, за ім — рака i яшчэ парачку невялікіх мянькоў. Вось вячэра, лічы, будзе i гатовая. Некаторыя, надта Чорныя, тут, можна сказаць, толькі з рэчкі i жывуць.

...Накасіўшыся да прыемнай стомы пасля полудня, падсілкаваўшыся, Янка ў гэты вечар доўга не мог заснуць. Ляжаў з заплюшчанымі вачыма i, здаецца, усё яшчэ бачыў густую зялёную траву, зямлю з белай пакошаю, альбо хапатлівую зялёную лягушку з доўгімі заднімі нагамі, то вёрткую яшчарыцу ці змейку — усё, да чаго за дзень прыгледжваліся вочы.

Пасля адагнаў сон адзінокі i далёкі, можа, з ніўнянскага альбо хатаўскога сенакоса, гармонік.

— На ўцеху яшчэ некага цягне! — здзіўлена абзыўнуўся бацька, захутаўся ў кажух i неўзабаве стомлена i мірна захроп.

Янка слухаў гэты нечаканы тут, у пушчы, уночы, гук (звычайна на Шубіне іграюць, спяваюць, танцуюць пазней, калі прыязджаюць грэбці сена маладыя кабеты i дзяўчаты), i думаў яшчэ, што гэты незнаёмы гарманіст не весяліцца, а сумуе. Можа, i па дзяўчыне альбо па маладой жонцы. Пасля гэты спеў пачалі перабіваць драчы — суха i дзярката,— а хутка заціх i гармонік. Можа, гарманіста пагналі спаць.

Лежачы тут, у пушчанскім будане, неяк само па сабе Янку падумалася: які ўсё ж вялікі гэты Шубін, гэты свет i які чалавек усё ж адзінокі, слабы, а сусед яго, Віця, зусім бездапаможны. Як тая ж лягушка, якую ён сёння не хочучы падрэзаў.

Ды што шкадаваць гэтага Віцю? Ён жа не меў душы, разбіў яго, Янкава, i Зосіна каханне, улез, захапіў Зосю i бязлітасна абрабаваў. Украў самае дарагое i мілае. Праўда, схапіў, але не можа ўтрымаць як след, бо не змог дабіцца таго, каб Зося пакахала яго.

У чацвер, як толькі бацька прыснуў, Янка ціха, зладзеявата выпаўз з будана, узброіўся кіем i вымкнуўся з Шубіна.

Па лузе, цёмным, ухутаным тумановымі воблакамі, узбоч людскіх буданоў, намагаўся не тупаць, ісці ціха. У Кляцішчах добра прыдаўся кій — адагнаць ад сябе гурт спушчаных на ноч сабак, якія прычапіліся да яго i праводзілі аж за вёску. У лесе бег, лічы, навобмацак: гусцелася такая цямнеча, што хоць ты на воўка ўзбіся.

Hi ваўкоў, ні мядзведзя альбо лася сустрэць не баяўся: па-першае, ix цяпер паразганялі, яны баяцца людзей, а па-другое, проста не меў страху. Калі чаго i асцерагаўся, дык гэта каб не заблудзіць, не пагайсаць убок — на Церабейную, на Пруды ці на Івянец. Калі ўжо ў старым лесе, пахкім ад нагрэтай удзень смалы, ад першых суніц, натыкаўся на дарогі-крыжаванкі, то i не ведаў, куды паварочваць, наўзгад трымаўся правай рукі.

Пасля пачаў адчуваць няяснае далёкае святло — здаецца, ад няблізкага полымя. Значыць, добра. Ішоў не ў гушчэчу, а да вёскі.

Праз паўгадзіны адчуў, што лес не бязлюдны. Праўда, не ён напужаў Янку, а Янка нагнаў пуду на некага ў ім: ужо ў спалахлівым святле перад вільготнаю лагчынаю i алешнікам нечакана хтосьці, учуўшы яго тупат, завішчэў i, натыкаючыся на кустоўе, падаючы, панёсся на поле. Здаецца, маладыя дзяўчаткі. Значыць, млеючы ад страху, яны забрылі цяпер, на купалле, у лес, каб натрапіць, знайсці цуды i дзівосы, папараць-кветку, што, як кажуць, зацвітае апоўначы i прыносіць вялікае шчасце таму, хто яе знойдзе.

Аддыхваючыся i выходзячы з сырой лугавіны, Янка ўбачыў: aгa, купальнічаюць. Вунь воддаль, каля рэчачкі высока шугае полымя, вакол яго таўкуцца людзі, здаецца, найбольш дзятва; ад агню асвечаны ўвесь гэты (дзякуй богу, сапраўдны налібацкі) край — новы калодзежны журавель, старый ліпы абапал вуліцы, накрытыя дранкаю хаты. Бачыш, сталейшыя на вайне ці на сенакосе, дык шуткуюць падшывальцы, не зводзяць любімыя людам завядзёнкі. Бачыш, i яны, жэўжыкі, вераць у ноч цудаў, у чароўную папараць-кветку.

Што ж, верыць — добра. Напраўду, чым не цудоўная сёння ноч?! Вунь як кліча, маніць яго ўдалеч! Чым не чароўная будзе сустрэча з Зосяю?! Іхняе каханне— можа, i ёсць тая папараць-кветка? А можа, што-небудзь i большае?!

Ды Янка не стаў прыглядацца да тутэйшых гуляў, мінуў у скупым святле Налібакі, зноў пабег лесам, спатыкаючыся на карэннях i выбоінах. Перад янкавіцкім полем запаволіў крок — ад бегу ўжо не сохла, a пякло ў горле ды пад грудзямі.

Учуўшы яго, абзыўнуліся сабакі. Вунь уцешліва гаўкнуў іхні Гуз i захліпіста зазвягаў суседаў.

Янкавіны патанулі ў цемры. Звыклыя да ночы вочы толькі ледзь-ледзь угледжвалі знаёмыя абрысы — карчму, сядзібы, ліпы i бярозы, хоць найбольш за ўсё Янка абмацваў позіркам Гарбацэвічаву гаспадарку. Аж пачаў разгублівацца: там ужо заліваецца брэхам суседаў гарлач, што, ненавісны, не пусціць не толькі прабрацца ў гародчык i шкрабнуць па шкле ў тым пакоі, дзе спіць Зося, але не дасць запыніцца паблізу хаты. Увесь вясковы край падыме на ногі — i на двор з Гарбацэвічавай хаты, канечне ж, выйдзе, старэйшая, Вікця. А да яе не падыдзеш i не скажаш: проша, паклічце да мяне вашу нявестку!

Янка затаіўся за знаёмым, ужо адцвілым, але яшчэ з адмысловым пахам, бэзавым кустом, утаймоўваючы злосць на сабаку i раптоўна нахлынутае хваляванне. Аж уздрыгнуў: бразнулі дзверцы ў Гарбацэвічавых сенцах i з ix мільганулася постаць. Праўда, за брамку не выйшла, таксама затаілася.

— Ест тут хто? — неўзабаве пачуўся Вікцін голас. Не дачакаўшыся адказу, гаспадыня (увогуле добрая кабета, а цяпер прыкрая яму) пастаяла крыху i вярнулася ў хату.

Янка нявесела таксама паклыпаў — не ў вёску, да роднай хаты, а назад, аж да Могліц. Збочыў i сеў на адным з камянёў, якіх тут ляжала нямала i якія цьмяна шарэліся, як белыя авечкі. Суседаў гарлач буркнуў раз-другі i заціх. Але пасля, як толькi Янка падымаўся, ступаў раз-другі — той зноў звягаў; калі вяртаўся, садзіўся на камень — замаўкаў.

Нечакана, услухаўшыся ў цішыню, Янка аж замер: хтосьці ішоў па гэтай дарозе. Запыніцца, пастаіць i зноў крочыць. Хто? Вікця? Нядаўна, калі вось тут непадалёку Янка чакаў Зосю, дык ён аклікаў яе па дамоўленым поклічы: піць-палоць! Ён i цяпер прыкінуўся перапёлам — адразу ж крокі па дарозе зачасціліся. Яна! Зося!

Ён весела паўтарыў шчаслівы для сябе покліч, а потым пайшоў насустрач. Напружваючы зрок, бачыў: постаць хутка набліжаецца — нават ці не бяжыць насустрач. Высакаватая. Здаецца, у белай кашулі i з накінутай на плечы ватоўкай.

— Янка? — пачуўся сапраўды Зосін здзіўлены вокліч.

— Я,— адказаў ён, адчуваючы, як здушвае дыханне.

Зблізіліся, прыпалі адно да аднаго.

— Ты? — не верыла яна.— З Шубіну?

— З неба,— пажартаваў, тулячы яе, напраўду ў кашулі i ватоўцы, цёплую. Цешыўся, што яна душой адчула, чаго можа брахаць сабака, выйшла i падалася туды, дзе яны сустракаліся ўжо.

— Божа мой, гэтулькі бег!

— Колькі там «гэтулькага»!

Яна нічога ўжо не прамовіла, бо яны, не змаўляючыся, заціхлі ў пацалунку. Халаднаватыя яе вусны ў той жа час былі i гарачыя. Ад пацалунка ў яго павяло галаву. Ён мацней стуліў яе і прагна, як кажуць, піў вусны. Адчуўшы яго ўтрапёны парыў, Зося нібы наструнілася (ці то здавалася, ці то хацела астудзіць яго), а пасля расслабілася, падалася ўся, як падаецца жонка да мужа.

— Зоська! Цуд мой! Мая папараць-кветка!

Яна маўчала, аддана дазваляла лашчыць яе i пачынала ўздрыгваць, нібы ад холаду. Пасля яны зноў пацалаваліся, у яго ўжо не павяло, а закружыла галаву; Зося, не то стогнам скардзячыся, не то цешачыся, зняможана адхінулася. Ватоўка звалілася з яе плячэй, i яны апусціліся, ляглі, зноў замерлі ў пацалунку. Янка ціхенька лашчыў успламененае, тугое маладое цела. Спачатку яны нібы штосьці мармыталі, пасля заціхлі і, здаецца, паімчаліся на нейкай дзівоснай пякельнай хвалі не то ўніз, не то ўгору, а разам з імі зрушыўся, панёсся i ўвесь свет.

Праўда, неўзабаве яны абое зноў вярнуліся на зямлю. Счахнуўшы, Янка ўткнуўся ў яе валасы i не то сарамліва, не то з незадавальненнем да сябе папрасіў: «Выбачай!» Зося, усё яшчэ ўзбуджаная, але ў той жа час i разважлівая, пяшчотна, ласкава пагладзіла яго па плячы i ціха, радасна зашаптала:

— Дурненькі мой... Не трэба... Ты ж гэтулькі гадоў чакаў, цяпер бег такую дарогу... Мне добра... Чуеш, мілы мой, мне вельмі добра... Што я з табою... Хоць некалі я кідала на купалле ў Шуру свой вянок, i ён патануў, але... Мы будзем яшчэ многа любіць адно аднаго... Так?

I ён спакайнеў, верыў у тое, пра што кажа яна. Праз паўгадзіны, калі яны пагаманілі, Зося падспешыла яго:

— А цяпер бяжы, Яначка, назад. Ноч цудаў канчаецца, вось-вось пырсне першая светлая кропля. А табе трэба ж да ўсходу трапіць на Шубін...

6.

Калі Янка прыджгаў на Шубін, пачынала ўжо світаць, нават развіднівацца. Ён крадком прайшоў узбоч суседскіх буданоў, аж заміраў, калі чуў печы крэкт, кашаль, нават не зважаў на прыемны пах сухой травы, крадком адхінуў дзяружку i ўпоўз на сваю ляжанку. Затаіўся: спіць бацька ці не?

Той не варушыўся, але i не соп гучна, дык, можа, ужо i не спаў. Хоць i стаміўся, але Янка не мог адразу ж забыцца, нырцануць у сон: завельмі быў узбуджаны.

Ціхенька ляжаў, усё яшчэ, здаецца, бачачы цёмную дарогу ў Янкавіны, купальскае вогнішча ў Налібаках, Зосю ў белай кашулі, віднейшую ўжо дарогу на Шубін, а заадно нібы чуў, цешыўся ласкавымі Зосінымі словамі i пацалункамі. Ляжаў датуль, пакуль не падняўся бацька, пахадзіў вакол будана, адхінуў дзяружку:

— Ну, то ўставай!

A калі ён, хаваючы вочы, выйшаў з будана, стары патлумачыў яму сённяшні іхні клопат:

— З раніцы пакосім, а потым ужо ўвесь дзень будзем сенаваць. Зграбём у валкі, складзём у копы тое, што скасілі ў панядзелак i ў аўторак. Не дай бог увалье дождж — лясне сена... A ў копах колькі хочаш прастаіць.

Калі касілі асаку (а яе шахкаць зусім легка), Янка адчуваў сябе бадзёра, а вось калі прыгрэла сонца i ўзяліся разбіваць учарашнія ранішнія пракосы, выносіць з кустоў, з ценю, вялую зялёную траву, пачаў слабець. Пацяжэла ад бяссоння галава, замлела цела, і зам-ружыліся вочы. Ён цярпліва, нават пакутліва чакаў, калі пойдуць на абед, а калі ўрэшце, у пякельную гарачыню, прыйшлі, дык не захацеў ні купацца, як заўсёды, ні палуднаваць, заваліўся ў будан і, мусіць, тут жа салодка захроп.

Ён не ведаў, колькі спаў, бо яго пабудзіў бацька:

— Уставай! Ужо ўсе пераварочваюць сена.

Бачачы, што яму цяжка падняць сонную галаву, хітра, з разуменнем усміхнуўся:

— Дык дзе гэта ты паўночнічаў?

— У Кляцішчах,— схлусіў ён.— На купаллі.

Бацька моўчкі падаўся на луг. Неўзабаве, перакусіўшы, далучыўся да яго i Янка. Спачатку згрэблі сена ў валкі, а пасля пачалі шчынкаваць яго i складаць копы.

У перадвечаровую гадзіну, яшчэ да расы, ужо ў абодвух цешыліся вочы i душа: на гладкай пакошы (а на ёй нідзе не было ні «барод», ні «меж» паміж пракосамі) адна каля адной красаваліся стройный копы.

...Нямкевічы, як i хацелі, дакасілі свой надзел у суботу. Значыць, заслужылі адпачыць у нядзельку альбо, каб вельмі не грашыць, пыніць лёгкую работу — адным словам, як i заведзена ў іхнім родзе, удалося ссенаваць да Пятра.

У нядзелю можна было спаць колькі хочаш, але Янка прачнуўся рана. Паляжаў крыху, а пасля падаўся ў лес — пашукаць першых летніх баравікоў альбо суніц. Грыбоў не знайшоў, а вось суніц набраў цэлую жменю.

Калі вяртаўся балацявінаю, то наткнуўся на тучную сварку. Гарланілі, мацюкаліся мужчыны. Можа, i тры-чатыры. Падышоўшы бліжэй, запыніўся. Пачуў: лаюцца Чорныя i хтосьці незнаемы.

— Ідзы! — вось паслаў таго куды трэба Пятро.

— Дык хто я вам? — незалюбіў незнаемы.

— Сабака! — адказаў Міхайла.

— Я вам дам — «сабака»! Вот цяпер пайду i затэлефаную аканому, што лезеце ў панскі луг, крадзіцё траву...

— Ты злавіў? — закрычаў Міхайла.

— А хто ж гэтулькі выкасіў? — абурыўся незнаемы. Канечне, тутэйшы ляснік альбо вартаўнік панскіх сенажацей.

— Шукай!

— A ў вас адкуль гэтулькі сена?

— Сваё нарасло.

— Так i нарасло! Накасілі, нацягалі панскага i параскідалі як сваё! Рыбу ловіце, ягады, грыбы збіраеце — чорт з вамі, хто што палічыць! Але ў луг не лезьце...

— Знаес сто, Цімох, не злуй, ідзі, пакуль цэлы. А то бэцну абухом па башцэ i — у лоўж!.. Сапрэес за падлу! Ну!

Як пачулася, ляснік, збаяўшыся, тут жа залапатаў па кустах і, адбегшыся, загразіўся:

— Зладзеі! Бандзюкі! Заяўляю! Казакі спаласуюць вашы чорныя задніцы!

Янка наўмысна не выйшаў на Чорных, якія палохалі лесніка ці вартаўніка ў адказ, а пасля пачалі самі сабе абурацца на сваіх людзей («Хто ж, сволач, удаў?»), абмінуў i падаўся балацявінаю, пакуль не выйшаў на свой надзел.

Бацька пакручваўся каля агню, нешта варыў у гаршку, а таксама заварваў у кацялку настой з маліны, а побач стаяў Гарбацэвіч.

— Што там за крык? — запытаў у яго бацька.

— Ды ляснік трос Чорных за панскі луг.

— Яны, зладзюжыны, улезлі! — гнеўна загаварыў Гарбацэвіч, панізіўшы голас, дадаў: — Сам бачыў, як яны траву на свае надзелы цягалі. Двое косяць на панскім лузе, a трэці ў рэзгінах валочыць i растрасае. Каб як сваё было...

— Патрасуць i ix i нас заадно...— уздыхнуў бацька.— Паспрабуй цяпер дакажы, што ты не лазіў...

— О-то-то ест, Ясь,— са згодаю i паныла пахітаў галавою Гарбацэвіч.— Мала што патрасуць, дык, можа, з-за гэтых Чорных яшчэ i забяруць i ад нас, колькі захочуць...— I пачаў дакараць, абурацца на Чорных: — Вот людзі, вот кроў паганая! Не могуць пражыць, каб не ўлезці ў чужое. Увесну, казалі, лес хатаўскога пана секлі, а цяпер во тут улезлі. Волю вялікую пачулі!

— Гэтыя Чорныя заўсюды рызыканты,— падтакнуў бацька.

— I што там яны сабе думаюць? — абурыўся на новую ўладу Гарбацэвіч.— Калі ўжо навядуць які лад?

— Чорт яго ведае. Балабоняць дзень i ноч, дакляруюць залатыя горы, а не разабрацца, дзе праўда, а дзе балбатня.

— Ох, папросяць яшчэ, каб цар вярнуўся, лад навёў i хлеба даў!

— Можа, i не папросяць.

— Папросяць, бо без цара, бачыш, няма толку,— сказаў Гарбацэвіч.— Але нам трэба жыць, рабіць сваё. Дзякуй богу пагода — касі, сянуй на здароўе. Будзе сена — будзе быдла. Будзе быдла — будзе мяса i млека, будзе работа...— Азірнуўся на іхні луг, пазайздросціў: — Во выбрылі! А коп колькі!

— От так сабе, як i ва ўсіх...— пачаў ухіляцца ад такой гаманы Нямкевіч.

— Не кажы, Ясь. Не як ва ўсіх,— уздыхнуў Гарбацэвіч.— Не як у мяне. У мяне гэтулькі многа бабку, рагозу i плюшчаю. Kaci ці не касі — ix ні карова, ні конь надта не ядуць. Ды мы i самі, i памагатары Чорныя хіба так вылізалі, гэтулькі наклалі ў копы?! На тваё люба зірнуць, a ў мяне... Аж брыдка, далібог.

— Калі наша гаспадарская хватка даспадобы, дык давай нарэшце будзем ужо саюзіцца...— усміхнуўся Нямкевіч, падміргнуўшы Янку.— Твая зямля, лес i луг, а нашы гаспадарскія рукі.

— A хіба я проціў? — адказаў Гарбацэвіч.— Я даўно ўжо казаў: за твайго сына не грэх i дачку аддаць, i гаспадарку.

Янка адышоўся. Да рэчкі. Каб памыцца i каб не слухаць пра сябе i нялюбую яму Анельку.

...Пад полудзень амаль ужо скошаны, напалову згрэблены i ў копах луг мігам напоўніўся гоманам, смехам: прыехалі на падмогу мужчынам кабеты i дзеці з усіх навакольных вёсак.

Да Нямкевічаў прыбылі Кастуся i Ясік. Пакуль бацька распрагаў каня, узбуджаная Кастуся пахвалілася ім:

— Яек, сыру, млека салодкага i кіслага прывезлі вам. I маладой картофлі. Драбнаватая яшчэ, мелкая, але есці можна.

— Добра,—усцешыўся бацька,—Калі пайшла ўжо скараспелка, значыць, перамаглі голад. Будзем жыць.

Янка, слухаючы, прыглядаўся да фурманак, што ехалі i ехалі каля ix па намошчанай дарозе: дзе ж Гарбацэвічы-суседкі? Хто ад ix прыехаў?

Вось вымкнулася з-за павароту іхняя Сівая з вільготнымі цёмнымі плямінамі, з пенаю на мызе. Кіруе Вікця, а ззаду, як i маці, у белай касынцы, босая, сядзела Анелька.

Калі яны параўняліся i павіталіся, Янка кіўнуў ім у адказ (Анелька запунсавелася, апусціла вочы), адышоўся за будан i ўсміхнуўся сам сабе. Можа, якраз i добра, што Зося не прыехала сюды, а засталася дома. Яна ж цяпер будзе ў хаце адна з сынам. Значыць, ужо не трэба будзе асцерагацца сабачага брэху, хай звягае, хоць лопне,— усё роўна можна будзе смела ўвайсці ў Гарбацэвічаў двор i смела пастукаць у чужыя жаданыя дзверы... Што там бяссонная ноч, нейкіх трыццаць з гакам вёрст, калі за ўсё гэта чакае, можа, на гэты раз сапраўды удалая i шчаслівая ўзнагарода...

7.

Пасля полудня з наваградскага боку прыскакала аддзяленне казакоў на чале з паджылым харунжым. Гэты харунжы спачатку патрос Чорных — тыя прыкінуліся авечкамі, кляліся, на калені станавіліся, што «панскага дабра нават пальцамі не зачапілі». Бажыліся i астатнія янкавінцы, што нічога не бачылі i не чулі.

«Дык хто — бог пакасіў, патаптаў панскі луг? — крычаў харунжы.— Не! Вы, мужыччо, улезлі! Але я дам вам рэвалюцыю!»

Ніхто не ведаў, што будзе значыць «я дам вам!»,— харунжы патрусіў, паляскаў перад іхнім носам нагайкаю i ад янкавінскай грамады зняволіў Пятра i Міхайлу Чорных — тых, хто пагражаў раніцай лесніку. Зняволілі некаторых мужчын i ад іншых вёсак, пагналі ix не то ў Шчорсы, не то ў Буду.

Міхайлава i Пятрова жонкі раўлі роўма, але нічога сваім плачам не паспрыялі мужам. Але ix, кабет, у бядзе не пакінулі. Гуртам памаглі ім сенаваць, паставіць копы.

Як бывае заўсёды за кожны сенакос, сёлета здарыліся за гэты час i іншыя прыгоды: на дзядзьку з Дзераўной напаў у лесе i прыдушыў ледзь не да смерці мядзведзь, ніўнянскага хлопчыка ўкусіла змяя, знік, як скрозь зямлю праваліўся, ляснік-вартаўнік Цімох (яго, як потым уведалі, хтосьці ўночы накрыў кажухом, завёў у пушчу, завязаў яму вочы i заткнуў рот, а потым прывязаў разведзеныя ў бакі рукі да жардзіны i пусціў у свет. Кажуць, панскі служака некалькі сутак блытаўся па пушчы, пакуль выйшаў на луг, ссівеў i злякаўся), прудскага мужчыну залавілі з налібацкай кабетаю, на Пятра, калі не сенавалі, адпачывалі i гуртам лавілі рыбу, утапіўся хатаўскі хлопец, a ў далёкіх Янкавінах, як бачыла Янкава маці, хтосьці вымазаў Гарбацэвічавы вароты глінаю...

Паколькі была ездкая дарога, дык сёлета янкавійцы сена не стагавалі. На трэці дзень пасля Пятра паднеслі да грэблі па чатыры альбо пяць коп, усклалі на калёсы, пакінулі на Шубіне выбраных вартаўнікоў, i ўся вёска абозам рушыла дадому.

Янка застаўся на лузе, каб заўтра прычакаць бацьку з канём, а ён, стары Нямкевіч, з Ясікам i Kaстусяю падаўся ў Янкавіны. Праўда, на возе ён сядзеў толькі з унукам, Кастуся прычапілася да Чорных, да кабет,— i адтуль, як толькі крануліся, панясліся над Шубінам, над пушчаю адна за адной песні, славячы жыцце, каханне, а заадно ўздымаючы душу i цела ад агрубеласці, стомы...

Калі пад'ехалі да кляцішчанскага поля, дык Нямкевіч з трапяткім хваляваннем убачыў: ужо не толькі падскочыла жыта, але i выплывае ў зялёныя каласы (значыць, неўзабаве перастане кукаваць зязюля: «коласам падавілася»), a ў саміх Кляцішчах кусціцца на палосах бульба, у гародчыках пышна зелянеюць цыбуля, кроп, кмен, бухмата жаўцее гарбузовы цвет, а вунь ля нейчай брамкі прыпёрся босы i светлы хлапчук i смачна хрумстае, здаецца, i тут пахкі сонцам, соладдзю агурок. Каля яго высілася старая бяроза, i на ёй кінуўся ў вочы ўжо жоўты ліст на ніжняй лапе (прыйшоў Пятрок — апаў лісток) —значыць, лета ідзе сваім ходам, рыхтуе i яшчэ адну вялікую работу — жніво...

РАЗДЗЕЛ ДРУГІ

1.

Як убачыў Алесь яшчэ з пapora, у іхнім кабінеце сабраліся службоўцы i абступілі Лашковіча. Той чытаў уголас газету.

Алесь навастрыў вуха: значыць, ёсць новыя звесткі з Петраграда, дзе зноў «крызіс». Ужо трэці. Першы выплеснуў пасля красавіцкай «ноты Милюкова», другі — пасля няўдалага чэрвеньскага наступлення на фронце, што нават па словах самога Часовага ўрада закончылася «катастрофай, вялікімі чалавечымі ахвярамі i зямельнымі стратамі», а вось цяпер, на пачатку ліпеня, калі з Часовага ўрада выйшлі кадэты i калі петраградскі люд вываліў на вуліцы, пачаў бэсціць балбатлівы, але слабы Часовы ўрад i дабівацца ўлады Саветам, скалануў Расію трэці землятрус...

Алесь ведаў: кадэты пакінулі ўрад 2 ліпеня. Нібы з-за ўкраінцаў. У сваёй дэкларацыі да Украінскай Цэнтральнай рады Часовы ўрад абачліва дакляроўваў назначыць орган кіравання Украінай — Генеральны сакратарыят, а кадэты былі супраць. Гаварылі, што іхні выбрык меў i іншую прычыну: яны хацелі, каб без ix, а гэта значыць i без замежнага капіталу, рэвалюцыя пала...

Слухачы азірнуліся на Алеся, павіталі яго кіўком галавы i падспешылі, каб Лашковіч чытаў далей — з петраградскай газеты «Живое слово». Калi той загарнуў яе, паклаў на стол, некаторыя, найбольш запалістыя, аж закіпелі:

— Вось чаму бальшавікі супраць наступлення на фронце!

— Ды ясна: Ленін мае гешэфт з нямецкімі тузамі! Якраз яны прапусцілі яго з кампаніяй у Расію праз сваю мяжу i не праверылі нават багажу! Скажыце мне, мілыя: адкуль такі давер?

— Ды што казаць? Сам бальшавік, хоць i былы, Алексінскі, сведчыць: бальшавіцкія лідэры маюць хаўрус з дужымі свету гэтага ў Германіі! Тыя кормяць i пояць ix!

— Вось іменна! А гэты прапаршчык, які вярнуўся з нямецкага палону i нёс з сабою пяцьдзесят тысяч рублёў?! Калі яго прыціснулі ў Стаўцы, дык прызнаўся; грошы дала яму нямецкая разведка. Для бальшавікоў.

Цяпер Алесь разабраўся, што гэтак узрушыла ўсіх. «Живое слово», а гэта значыць i Часовы ўрад, а з ім, можа, i Петраградскі Савет, зноў абвінавачваюць бальшавікоў. Але ўжо — не за «раскольніцтва», а —за «здраду Айчыне». Ды яшчэ ў гэтыя трывожныя дні, калі ў сталіцы выбух. Кажуць, учоpa там было велізарнае шэсце i на яго выйшла не меней паўмільёна люду. Кажуць, верныя ўраду войскі пусцілі ў ход зброю — значыць, ёсць забітыя i параненыя, петраградскія вуліцы забарвавелі рэвалюцыйнаю крывёю.

— Пачакайце,— калі некаторыя калегі па службе выплеснулі свой «патрыятычны» гнеў на бальшавікоў, загаварыў Алесь,— a ці не хітры ход гэтая публікацыя? Ага, раз не можам навесці лад, aгa, раз Ленін, бальшавікі супраць вайны, ага, раз дабіваюцца ўлады іншым, Саветам, ага, раз узначалілі дэманстрацыю супраць Часовага ўрада, дык бальшавікі — «ворагі, нямецкія шпіёны», i «ix трэба біць!». Яны — «крыніца ўсіх нашых бед!».

— Ты... ты — што?! — амаль разам выгукнула колькі чалавек, прыхільнікаў як кадэтаў, так i меншавікоў ды эсэраў з Часовага ўрада.— Не верыш фактам?

— Калі б не бальшавікі-падбухторшчыкі, дык у нас ужо даўно быў бы лад, была б перамога над Германіяй!

— Ты, дарагі, паглядзі, як паводзіцца тут бальшавік Фрунзе? Ён нацкоўвае нашых мужыкоў на новы ўрад, ён не хоча нікому падпарадкаваць міліцыю! А гэтыя Любімаў, Мяснікоў, Магілеўскі, Ландар? Сам Брусілаў, Вярхоўны галоўнакамандуючы, народны герой, угаворваў — чуеш, угаворваў! — Франтавы камітэт рушыць Заходні фронт у наступленне! Але Любімаў, Мяснікоў, Фрунзе i іншыя з Франтавога камітэта i Мінскага Савета сарвалі гэты патрыятычны акт!

— Каб зганьбіць Часовы ўрад, бальшавікі ідуць на ўсё...

— Я лічу: наступіў час ураду ўзяць вялікія паўнамоцтвы i сілаю ўсталяваць лад! Іначай нас чакае рэзрух i акупацыя.

Алесь пазіраў на сваіх калег i аж не верыў, што ім так хочацца бойні. Гатовыя звесці са свету кожнага, хто хоць крыху не па дарозе. Што да бальшавікоў, дык вельмі ўз'юшыліся на ix з 4 чэрвеня, з другога дня работы I Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых i салдацкіх дэпутатаў. Тады, як вычытаў Алесь у газетах, дакладчык, член Выканкома Петраградскага Савета, меншавік Лібер, апраўдваючы тoe, што меншавікі i эсэры ўвайшлі ў Часовы ўрад, выступіў супраць таго, каб улада перайшла Саветам. Бачыце, толькі моцны орган, такі, як Часовы ўрад, можа выратаваць Расію, запыніць анархію, дабіцца перамогі на вайне. Хвалячы Часовы ўрад i яго ваенную палітыку, міністр-меншавік Цэрэтэлі дадаў: у Расіі цяпер няма такой палітычнай партыі, якая адна згадзілася б узяць уладу i выратаваць рэвалюцыю.

— Ёсць! — выгукнуў з месца Ленін, а пасля, калі выступаў, рэзка сказаў пра Часовы ўрад, пра адступнікаў меншавікоў i эсэраў, выклаў усім праграму бальшавіцкай партыі.

Як гаварылі, многія рабочыя i салдацкія дэпутаты I з'езда Саветаў упершыню ўбачылі Леніна, пачулі яго жывое слова i, зачараваныя, не толькі не дазволілі эсэра-меншавіцкім лідэрам сагнаць Леніна з трыбуны, але пачалі сімпатызаваць бальшавікам i іхняй палітыцы. У іншых, хто ішоў за меншавікамі i эсэрамі, хто не хацеў даваць улады Саветам, умацоўваў Часовы ўрад, узрасла боязь i нянавісць да Леніна i бальшавікоў.

— Дзянёчкі! — пахітаў галавою Лашковіч, калі калегі па службе разышліся па сваіх кабінетах.— Чорт яго ведае: гэтая публікацыя — мана ці праўда? Але ясна адно: хтосьці прагне крыві!

— А так хораша пачыналася гэтая рэвалюцыя! — уздыхнуў Алесь.

— Усё, як бачыш, хораша толькі на словах...

— Дык...

— Не,— адгадаўшы яго думку, перапыніў Лашковіч.— Новы наш з'езд усё роўна трэба праводзіць. Варта смялей, настойлівей дабівацца свайго. З украінцамі, як ведаеш, таксама не захацелі гаварыць спачатку. Але калі месяц назад Украінская Цэнтральная рада разам з Украінскім Саветам сялянскіх дэпутатаў i Вайсковым сялянскім камітэтам кінулі кліч украінскаму народу, каб самім рэалізоўваць ідэю аўтаноміі, дык Часовы ўрад спахапіўся, пачаў ім тое-сёе i дакляроўваць. Дык i мы кінем такі ж кліч свайму народу...

— Але...

— Ясна. Наш люд не вельмі кінецца памагаць, ды...

Лашковіч не паспеў прадоўжыць: у кабінет зайшлі людзі. Вайскоўцы. Лямбовіч i Кірыковіч.

Кірыковіч i сёння туліўся, хаваў вочы, a таўстун-весялун Лямбовіч адразу пасыпаў жарты, кепікі з ix, «канторскіх пацукоў», пачаў цягнуць «на цёплы, са свежым i п'янкім летнім духам двор».

Сапраўды, які ўжо час было цёпла, нават горача, пахка: пачалі цвісці ліпы. Гаспадары i госці, выйшаўшы з губеранскай земскай управы, падаліся да Аляксандраўскага сквера — цяпер пышна-зялёнага, з прыемным халадком ад струменістага фантана.

Селі на лаўцы. Насупраць бронзавага хлопчыка з лебедзем.

— Ну што, хлопцы, падзялуем? — нечакана пасур'ёзнеў Лямбовіч.— Мы да вас — з дыпламатычнымі перамовамі...

— I чые вы пасланцы? — пакпіў Лашковіч, відаць, як i Алесь, думаючы, што гультай, цынік Лямбовіч пацвельваецца.— Штаба Заходняга фронту? Стаўкі? Ці самога ваеннага міністра?

— Так, Максім, мы ад вайскоўцаў,— непарушна адказаў той.—Ад генерала Доўбар-Мусніцкага.

Лашковіч i Алесь перазірнуліся: цікава!

— Іосіф Раманавіч назірае за вамі і, маючы беларускую душу, кліча саюзіцца...

— Пад якім сцягам? — усклікнуў Лашковіч.

— Пад сцягам адраджэння Рэчы Паспалітай. Беларусі будзе аўтаномія,— непарушна адказаў Лямбовіч.— Відаць жа, чулі: Часовы ўрад дазваляе Доўбар-Мусніцкаму сфарміраваць польскае войска: тры пяхотныя дывізіі, конніцу i артылерыю — да 25 тысяч чалавек,— непарушна адказаў Лямбовіч.— Вось мы туды ўжо запісаліся. З тваёй вёскі, Алесь, падаліся Дзяжко, Гарбуковіч, Уладак Дземідовіч. Штаб корпуса — у Мінску. Так што дарогі туды доўга шукаць не трэба...

— Чуеш, як людзі робяць?! — міргнуў Нямкевічу Лашковіч. Пасля паматляў галавою, перавёў позірк на госця.— Удивил, старик!

— Вижу перспективу...— у тон адказаў той.

— Вось якія мы! Чорту гатовы служыць, але— не сабе!..

— Дык што адказаць генералу? — не зважаючы на кпін, запытаў Лямбовіч.

— Мы ўдвух можам гаварыць толькі ад свайго імя,— прамовіў Лашковіч.— А гаварыць ад імя ўсіх не маем права. Паслязаўтра наш новы з'езд. Мы можам перакінуцца словам-другім i пра гэта.

— Ёсць просьба, Максім і Алесь,— прыклаў руку да грудзіны Лямбовіч,— Пакуль што нідзе не называйце генералавага прозвішча. Падайце гэтую думку нібы ад сябе...

— Вось так, Алесь! — зморшчыўся Лашковіч.— Зноў — гульні!

2.

Другі з'езд беларускіх дзеячаў (яго найбольш рыхтавалі Лашковіч i Васілевіч) праходзіў ужо ў новай сітуацыі ў Расіі: у Петраградзе пачаў адзінаўладнічаць Часовы ўрад.

Як адчувалася па настроі дэлегатаў, гэтая аказія ўсцешыла Скуранога, яго прыхільнікаў i ўстрывожыла некаторых грамадоўцаў — надта тых, хто жыў у сталіцы i хто бачыў, што Часовы ўрад «перастае гуляць у дэмакратыю i паказвае зубы».

На гэты з'езд прыехалі пасланцы ўсіх мясцовых нацыянальных партый — дэлегаты Усерасійскага сялянскага саюза (ад беларускіх губерняў), Беларускай народнай грамады, Беларускай партыі народных сацыялістаў, «Саюза беларускага народа», «Саюза беларускай дэмакратыі», а таксама былі людзі ад усерасійскіх партый — эсэры, меншавікі, кадэты, пасланцы ад польскіх, украінскіх, яўрэйскіх суполак.

Як i на першым з'ездзе, рэй павяла БСГ. Двума сваімі крыламі — левым i правым. Петраградскімі левымі кіраваў Жылуновіч, маскоўскімі — Бурбіс, другую палову ўзялі пад свой уплыў Лашковіч i Васілевіч.

Як i чакалася, на з'ездзе найбольш гаварылі пра нацыянальнае. I не толькі грамадоўцы. Але i іншыя партыйцы. Да слова, дэлегат ад Беларускай народнай грамады Цвікевіч, схіляючыся да эсэраўскай праграмы, i кадэт Самойла даказвалі, што цяпер трэба дабівацца «тэрытарыяльна-гаспадарчай аўтаноміі», тым больш, дадаў урачыста Самойла, рэфармаваны Часовы ўрад падаў ужо голас за «прынцыпы абласнога самакіравання». Васілевіч, Лашковіч, Шуляк у адзін голас гаварылі, што гэтага мала, што варта дабівацца «нацыянальна-тэрытарыяльнай аўтаноміі», i большая палова дэлегатаў падтрымала якраз ix. Заадно, змовіўшыся загадзя, Васілевіч, Лашковіч i Шуляк павялі агонь па Скураным, наракаючы, што найперш з-за яго яны выпускаюць з-пад свайго ўплыву вёску. Зусім нечакана іхнім саюзнікам стаў эсэр Первенцаў — дэлегат Усерасійскага сялянскага з'езда, які сказаў, што «і беларускім дзеячам, i эсэрам замінае мінскі бальшавік Міхайлаў-Фрунзе, які здолеў стаць тут на чале сялянскага руху». Ён заклікаў разам змагацца супраць «узурпатара i інтрыгана».

Жылуновіч, Бурбіс хацелі павярнуць гаворку i на іншае, але гэтыя іншыя клопаты з'езд адклаў на пазней, лічачы, што цяпер амацнелы Часовы ўрад павінен мусова склікаць Устаноўчы сход i на ім зацвердзіць усе рэвалюцыйныя заваёвы. Як для горада, так i для вёскі.

З'езд выбраў Цэнтральную раду беларускіх арганізацый. Як i задумвалася, Скуранога скінулі. Сярод тых, хто цяпер прыйшоў да руля, вылучыўся Лашковіч. У Выканком Рады ўвайшлі Васілевіч, Фальскі, Галубок i іншыя. Выбралі ўпаўнаважаных у Петраградзе, Маскве, Магілёве.

Калі закрываў з'езд, Лашковіч з гонарам сказаў: «Цяперашні наш Выканком народны, без буржуазіі, дык давайце працаваць па-новаму. Найперш для тых, чые мы пасланцы. Адпаведна, цяпер i мы чакаем большай падтрымкі ад нашага народа...»

На пачатак жніўня задумалі правесці першую сесію Цэнтральнай рады, дзе меліся шырэй пагаварыць пра тое, пра што ішла похапкам альбо зусім не закраналася размова на гэтым з'ездзе.

Пасля, калі ўжо разыходзіліся, да іхняга гурту прыліп i Скураны. Чырвоны i надзьмуты, як індык, шлэпаў побач, адмовіўшыся ад свайго фаэтона.

— Брыдка, э-э, спадары! — паскардзіўся былы старшыня.

— За што? — нібы нічога не разумеючы, запытаў Васілевіч.

— Не стройце дурня! — пыхнуў на яго злосцю Скураны.— Вы ж, э-э, загадзя змовіліся, каб спіхнуць мяне...

— Большасць на з'ездзе была за гэта,— прамовіў грузны Шуляк.— Не столькі супраць вас асабіста, як супраць той цяжкай сітуацыі, што складвалася пры вас...

— Што — Лашковіч зробіць больш? — перакрывіў Скураны, дробна мільгаючы кароткімі ножкамi.— Што — яму будуць болей спрыяць? Не знойдуць, за што альбо чым біць?

Усе — Лашковіч, Васілевіч, Шуляк, Муха, Нямкевіч — змаўчалі, хочучы пазбавіцца ад раззлаванага пана.

— Без мяне вы страціце i тое, што мы маем цяпер,— абураўся той.— Па-другое, будзьце цвярозыя: цяпер новы міністр-старшыня, Керанскі, пачне малаціць па галовах. Усё, двоеўладдзе скончылася! Кажуць, Часовы ўрад пастанавіў арыштаваць Леніна, прыціснуць апазіцыю... Значыць, чакайце кухталя i вы!

— Вось дык «рэвалюцыйная» i «вольная» Paсія! — зноў абзыўнуўся Васілевіч.

— Дзякуйце богу, э-э, што паспелі правесці гэты з'езд,— не зважаючы на Сямёнаву рэпліку, вёў сваё Скураны.— Хутка, адчуваю, будуць закручваць гайкі i па нацыянальнаму руху... [[13]] Калі кадэты перастануць байкатаваць i вернуцца ва ўрад, то нават цяжка прадбачыць, што можа быць... Думаю, тады звяжуць па руках i нагах волю... [[14]] А вы... Вы, э-э, неабачлівыя...

Яны зноў змаўчалі, ішлі па вячэрнім, з нізкім сонцам, але вельмі светлым i цёплым горадзе, удыхалі гаючы ліповы пах.

— Керанскі — фразёр i балбатун! — сказаў Лашковіч i перакрывіў майскія прамовы Керанскага перад салдатамі на франтах: — «Нашим лозунгом должны быть не люди, а идеи!», «Очистим Родину и мир от насильников и захватчиков!», «Я знаю правду жизни России. Я знаю, что России нужно, и с сознанием своего права и власти я говорю правду».

— Я згодзен: Керанскі — дэмагог,— прамовіў Скураны.— Але ён цяпер дыктатар... А з дыктатарамі жарты малыя...

— Паглядзім...— буркнуў Лашковіч.

— Toe, што вы, э-э, адвярнуліся ад мяне i маіх сяброў, што пераўтварылі наш камітэт у Раду i палічылі яе «грамадскім i кіруючым органам усяго беларускага нацыянальнага руху», «дзяржаўна-палітычнай арганізацыяй» — не вялікая, э-э, перамога,— зноў напаў Скураны.— Як невядома, ці што дасць тое, што вы шукаеце саюзу з меншавікамі i эсэрамі...

Пасля ён таксама прайшоў крыху моўчкі, супакойваючыся.

— Хоць вы i няўдзячныя, э-э, свінчукі,— затым зноў загаварыў,— але душа мая не змянілася. Баліць за справу. Дык параю: шукайма саюзу з Доўбар-Мусніцкім. Яго корпус — усё ж не малая сіла. Па-другое, Іосіф Раманавіч спачувае нам. Па-трэцяе, сам шукае саюзнікаў. З ім мы можам таго-сяго дабіцца i для сябе.

Калі Скураны надаваў «мудрых парад», на якія сам дагэтуль не зважаў, i адышоўся (за ім услед шмыгнуў i Муха), Лашковіч ухмыльнуўся:

— Пакрыўдзіўся дзед на нас, няўдзячных...

— ...халопаў...—дадаў Васілевіч.

— Ну, а ты, зямляча, чаго ўсё маўчыш? — нечакана прытуліў Лашковіч да сябе Нямкевіча.— I не замінаеш, i не вытыркаешся. Усё маўчыш i маўчыш. Ці то плывеш па цячэнні, ці то расчараваўся ва ўсім, не супраць ужо адысці ад палітыкі, ажаніцца i працаваць у школе...

— Затое вы ўсе гаворыце, крычыце шмат...— усміхнуўся той.

— Што праўда, то праўда,— уздыхнуў Лашковіч.— Сапраўды, балбочам, як індыкі, дыскутуем з-за кожнай дробязі, а справы кот наплакаў... Ці гэта ўжо інтэлігенцкая планіда: ты вяшчай, а на цябе ніхто не зважае!..

— Каб жа толькі не слухалі! A i б'юць! Пад дых! — змрочна прамовіў Шуляк.— А той, хто кіруе, рабіў i робіць сваё...

— Няўжо ніколі тыя, хто цяпер глухі, не спахопяцца? — запытаў Васілевіч.

— Можа, i спахопяцца...— прамовіў Лашковіч,— Ды вельмі позна. Альбо не ў зусім спрыяльны час...

«Сапраўды,— падумаў Алесь Нямкевіч,— мы процьму трацім моўнай энергіі, угаворваем сябе i іншых рабіць тое i тое, спрачаемся паміж сабой i з тымі, хто нас не прымае, a нічога не мяняецца. Здаецца, Часовы ўрад, які цяпер умацаваўся, не развівае рэвалюцыю, а глушыць яе».

— Ну, пра што думаеш? — страсянуў яго Лашковіч.

— Пра рэакцыю...

— Маеш рацыю, Дзед,— згадзіўся Лашковіч.—

Чуецца яе пагрозны подых... А мы... Нічога не можам ёй супрацьпаставіць...

— А жыццё да нас неміласэрнае...— уздыхнуў Васілевіч.—Хіба для нас не знішчальны яго ўдар, што вырвала з нашых шэрагаў Максіма Багдановіча.

Пра смерць паэта яны даведаліся нядаўна i былі азмрочаныя да глыбіні душы.

— Нейкі, хлопцы, жудасны трагізм паўзе за намі...— уздыхнуў Лашковіч.— Светлыя нашы галовы, таленты гінуць, паміраюць зусім маладыя, у самым росквіце...

3.

Мяснікоў праводзіў Фрунзе i Соню на вакзал.

Фрунзе, гарэзуючы i жартуючы, развітаўся ў Савеце, у міліцыі, з даўнімі сябрамі i новымі знаёмымі, але цяпер крочыў з чамаданам па Петраградскай вуліцы задуменны. Па-першае, сумнавата было развітвацца з Мінскам, а па-другое, не было радасці ад цяперашніх петраградскіх падзей.

Рэвалюцыя там не толькі не доўжыцца, але марнее, чэзне — на змену старой тыраніі ідзе новая. Яны, бальшавікі, зноў мусяць пайсці ў падполле, а меншавіцкія i эсэраўскія лідэры сталі на калені перад дужымі свету гэтага. Гэта ж жах, што 14 ліпеня пад звонавы покліч хавалі не ахвяр мірнага шэсця супраць Часовага ўрада, а — казакоў, што злажылі галовы, разганяючы люд, жах, калі побач з крывавым атаманам Дутавым ішоў з апушчанаю галавою «сацыяліст» Цэрэтэлі. А тое, што Часовы ўрад зноў увёў на фронце смяротную кару, што назначыў Вярхоўным галоўнакамандуючым жорсткага Карнілава, што забараніў сходы i з'езды, што зноў прыхіліў да сябе кадэтаў — усё гэта мала сказаць трывожыць...

Не хацелася пакідаць Мінск яшчэ i таму, што тут яны, бальшавікі, нямала чаго дабіліся i цяпер, пры адзінаўладдзі, могуць працаваць легальна. Да слова, вось ваўсю нараўне з іншымі партыямі вядуць перадвыбарчую кампанію ў гарадскую думу. Ва ўсіх гэтых удачах, канечне, ёсць i яго доля турбот.

Праўда, i ў Мінску не прыйдзецца спачываць на лаўрах бальшавікам. I не толькі з-за рэакцыйнасці Часовага ўрада, але i з-за тутэйшай перагрупіроўкі сіл. Да слова, трэба трымаць вуха востра з эсэрамі, якія нядаўна на другім сялянскім з'ездзе Мінскай i Віленскай губерній не толькі павялі рэй, але i захапілі ўладу ў губерайскім Выканкоме, а таксама трэба болей асцерагацца i Цэнтральнай рады.

Як яму сказалі перад самым ад'ездам, сёння закончылася першая сесія гэтай Рады. Хоць i сёння гучала ўсё тая слязлівая песня пра няшчасную долю, былі галасы за краявую аўтаномію, але сёння радцы зрабілі i хітры ход: яны падакляравалі перадаць зямлю сялянам бясплатна. Ды i ўражвае, што на сесіі засядалі пасланцы 23 партый i суполак, якія апаясваюць каля 25 тысяч чалавек. А гэта — ужо сіла. I не малая. I рана-позна яна можа рашуча пайсці i наступаць... Гавораць, нават Несцераў, цяперашні старшыня губеранскага сялянскага Выканкома, не на жарт перапужаўся, баючыся, што сяляне могуць пайсці за Лашковічам.

Адыходзячыся, Фрунзе азірнуўся. Хацеў добра запомніць будынак Савета, дзе ён, як кажуць, дняваў i начаваў. Зморшчыўся — ад гарачыні, а можа, i не толькі ад жнівеньскай спёкі.

— Што апусціў голаў, сокал? — штурхнуў локцем Мяснікоў.

— Не хочацца пакідаць Мінск. Усё ж меў я тут нямала ўдач.

— Яшчэ б! Якраз тут насаюзіўся з такой дзяўчынай!

— Ну-ну! Прашу не заглядацца на маю жонку! Ведаю: на прыгожых ты звыш меры ласы!

Як часта бывае, у такія вось хвіліны, калі трэба развітвацца, лепш за ўсё зручны жартаўлівы, гарэзны тон.

Праўда, ужо на пероне, каля вагона, Фрунзе, напаследак паціскаючы Мяснікову руку, пажадаў i заадно паспачуваў:

— Ну, Алёша, трымайся i трымай! Цяжкую ношку табе пакідаю.

— А табе, думаеш, т а м будзе лягчэй?

— Не, лягчэй не будзе,— згадзіўся Фрунзе.— Т а м чакае смяртэльная бітва... Але... Давай будзем яшчэ гаварыць пра мясцовае, мінскае. Паўтару, звярні, Алёша, асаблівую ўвагу на Лашковіча. Па-першае, ён набірае вагу, па-другое, цяпер трэба i яго спажыць для нашага ўмацавання i...

— Я яго, каб мог...— перапыніў Мяснікоў.— Псіх i заядлы нацыяналіст!

— Не трэба гарачыцца, Алёша,— папрасіў ужо Фрунзе.

— А ён? «Трэба абараніць бацькаўшчыну ад заразы з цэнтра!»

— Ён таксама гарачыцца. Такое легка дыскрэдытаваць...— сказаў Фрунзе.— Але пакуль што паназірай, што ён будзе рабіць, калі трэба, дык няхай Савет i будзе больш манеўровы... А тыдзень i ноч рыхтуй нашу канферэнцыю, каб ужо ў верасні ўтварыць Паўночна-Заходнюю абласную арганізацыю РСДРП (б). Будзе моцная наша абласная арганізацыя — многае пойдзе якраз па-нашаму... Заадно пільна сачыце за Карнілавым. Гэты Кавеньяк прыляцеў сюды, у Стаўку, невыпадкова... Ён i яго апекуны, кадэты, задумваюць штосьці зламыснае...

Мяснікоў выслухаў гэта як належнае.

— I яшчэ, Алёша. Сцеражыся ўспышак эмоцый i гневу, крайнасцей. На жаль, мы тут не заўсёды былі на вышыні...

— Ёсць!—усміхнуўся Мяснікоў i падміргнуў Соні: — Скажыце, Соф'я Аляксееўна, ён i вас так выхоўвае? Не зусім верыць?

— Не буду! — тут жа «здаўся» Фрунзе, адчуваючы, што ўжо залішне дае наказы: Мяснікоў i сам добра ведае, што i як тут рабіць.

4.

У гэты прыезд Алесь спаў дома не зусім моцна. Уночы трывожылі розныя неспакойныя, нават жахлівыя сны, а пад раніцу, як таго ні хацелі, пабудзілі бацькі: маці падхапілася даіць i выпраўляць на пашу карову, а бацька, затупаўшы ўслед за гаспадыняю, міжволі закашляў. Праўда, як чуў Алесь, пляменнік Ясік i брат Янка вунь у спальні смачна пасопліваюць, не зважаюць ні на рып дзвярэй, ні на тупат, на сабачы брэх на дварэ.

Маці, нібы здагадаўшыся, што ён ужо не спіць, адразу ж са двара ціхенька зайшла ў валенках сюды, у белы пакой, у яго «кабінет», несучы кубак белага пеністага сырадою.

— Выпі, Алеська,—усміхнулася, пазіраючы з любасцю, як на малое дзіця: — Свежае млечка — добра на здароўе.

— Дзякую, мама,— усміхнуўся i, прыпадняўшыся, з ахвотаю выпіў цёплае, з адмысловым водарным пахам малако, сапраўды адчуваючы прыліў бадзёрасці ды сілы.

Прыслухаўся: здаецца, пачуў далёкую песню.

— Зося з дзяўчатамі з поля ідзе,— сказала маці i, маршчыністая, прыгорбленая, аж выпрасталася, засвяцілася i памаладзела. Канечне ж, у прадчуванні блізкага жніва, першага спечанага праснака.— Поле п а к р ы л i ўжо.

Якія яны, сяляне, падумаў ён, малайцы — не, не тое слова гэтае «малайцы»,— якія яны мудрыя, добрыя, калі не толькі льюць пот, не бачаць сваю працу як прымус, а найперш апяваюць яе, заахвочваюць да яе сваіх дзяцей. Яны складаюць свой гімн рабоце, ведаючы, што на ёй трымаецца ўвесь свет.

Алесь з сыноўняй любасцю зірнуў на маці-працаўніцу, радуючыся, што ёсць гэтая прыгорбленая, маршчыністая, але такая шчырая i добрая жанчына. Толькі з гадамі, з пасталеннем пазнаеш, што значыць родная маці, якая не толькі дала табе жыццё, але ўвасабляе сабой усё, за што трэба трымацца,— родны дом, сям'ю, Радзіму. Але, божа, падакараў сябе ў думках, якія мы, дзеці, бываем няўважлівыя, з неразвітымі пачуццямі любові да маці!

Маці, нібы адчуваючы гэтыя яго думкі, заміргала, не вытрывала, i вось па яе шчацэ, па глыбокай маршчыне, пакацілася сляза.

Сэрца яго сціснулася. Ад радасці i болю.

— Хай бы ты ўжо жаніўся, сыночак...

— Даб'ёмся свайго — тады ажанюся...— усміхнуўся ён.

— Ох, сынок! — уздыхнула чуйная душою мацi.— Пан бог па-свойму наканаваў табе долю... Не для сябе, а для людзей жывеш... A людзі, сам ведаеш, усякія. Не ўсе падзякуюць за дабро.

Глыбока ўздыхнуўшы, маці выйшла. Апрануўшыся, услед за ёю вымкнуўся i ён — на двор з яшчэ нізкім, пяшчотным сонцам, з золкаю расою, з пахам паспелага белага наліву.

Дай, божа, пагодачку

Ды на нашу работачку.

Мы работку рабіць будзем,

Мы пагодку хваліць будзем.

З песняю па пагонцы набліжалася да вёскі дзявочая купка на чале з Зосяю. Яна — а ёй, замужняй маладзіцы, акуратнай гаспадыні — i сёлета выпаў гонар, як казалі ў Янкавінах, пакрыць поле (першай ужаць жменю-другую жыта) — несла перад сабою невялікі снапок. Калі наблізіліся да іхняга частаколу, дык Алесь убачыў: гэтая ў белай касынцы, у доўгай яркай сукенцы Зося не толькі ажыла пасля заўчасных родаў, але i мігам расквітнела — вунь статная, прыгожая, рухавая, нашмат пагляднейшая за астатніх. Як нікому з вясковых кабет, ёй не пашкадавала прырода хараства.

Зося i дзяўчаты мінулі ix плот, вуліцу i ўвайшлі ў Гарбацэвічаў двор. Там ix сустракалі гаспадары — Вікця i Пётрык.

Падкінуўшы ўгору абгорнуты белым ручніком снапок, Зося не то прыгаварыла, не то заспявала:

Пакрыла ніўку

На добрую спажыўку.

Парадзі, божа, наша збожжа!

Анелька, Волька, Кастуся, пакружваючыся, падпелі:

Крыта, крыта!

Поўна жыта!

Як убачыў Алесь з маці, Зося, схіліўшы галаву, аддала снапок свекрыві, а тая, таксама з паклонам, тут жа, у двары, узяла жытнёвы тонкі снапок i падала нявестцы скрутак палатна i хустачку з грашыма — тое, што ўжо назаўсёды пяройдзе ў Зосіна багацце. Гаспадар, Пётрык, звычайна пахмурны, крыклівы, зняў з галавы чорную, выцвілую брылёўку i, моўчкі, схіліўшыся, запрасіў нявестку i дзяўчат-сябровак у хату. Сёння i ён, зласлівы чалавек, быў лагодны. Пэўне, у хаце нявестцы дасць залаты рубель, а яе сябровак дазволіць пачаставаць. Бачачы, як апошняя, кінуўшы раз-другі позірк на іхні двор, заходзіць у сенцы Зося, маці ўздыхнула:

— Дзяўчынаю была добрая, а вот замужам сапсавалася...

Алесь пахапліва зірнуў маці ў вочы: што — іхні Янка i гэтая Зося зноў сустракаюцца, кахаюць адно аднаго? Маці прыкінулася, што не заўважыла яго гэтага запытальнага позірку, з уздыханнем вярнулася ў хату — да печы.

5.

У суботу надвячоркам, калі прыбралі ў хаце, накрылі стол белым абрусам, пераапрануліся, Кастуся з маці падаліся на сваё поле. Дачка несла два старыя, але вельмі спрытныя, рэзкія сярпы, a маці — загорнуты ў беленькі ручнік акраец хлеба i адціснуты ў клінку сыр, шчопаць солі.

Спачатку яны ўдзвюх пылілі па сценцы — злева шнурком цягнулася веска, сядзібы, бульбяныя палосы, а справа бялелася людское жыта — сярод яго ў лагчынах густа зелянелася трава (яе потым скосяць з іржышчам) i ўсюды вабілі, цешылі вочы васількі.

Вось i іхняя высокая груша-дзічка. Бялеецца нешырокаю, але доўгаю, не акінуць вокам, палосаю прамкое, не палеглае жыта.

Сям-там па полі ўжо чуліся вясёлыя жаночыя галасы.

— Добры дзень, ясны вечар, залатая ніўка, ядронае жыта! — павіталася са сваёй палосаю маці.— Мы да цябе прыйшлі, жнеі!

Абедзве падабралі, зжалі рэдкія i невысокія тут, ля дарогі, сцябліны, неўзабаве з ix маці звязала невялікі снапок.

— Стаўлю сноп на сто коп, на тарпу вялікую! — шчасліва прамовіла яна, а пасля паваліла снапок i падклала пад яго хлеб, сыр, белы скрутачак з соллю. Зноў пачала жаць.

А з поля панеслася песня. Як яны абедзве паднялі галовы i зірнулі, дык убачылі: воддаль, прыклаўшы руку да паясніцы, стаіць, выпростваючы спіну, Галена — Зосіна сястра, нявестка іхняга сваяка Стася. I каб, мусіць, не паказаць, што млее паясніца, Галена падае голас іншым пяюхам-жнеям, кліча ix да песень, у якіх пяецца i пра іхнюю, жаночую, радасць (пра пачастункі i гулянкі), i пра іхнюю цяжкую працу — жніво ад відна да цямна на панскім полі альбо на ніве свайго нядобрага свёкра, скарга на свой загублены лёс альбо на загубленае на полі дзіця ці плач па тым, што яе, жняю, падмануў малады паніч.

Сёння ў нас зажыначкі:

Жнейкі жыта зажыналі,

У снапочкі павязалі,

Свайго гаспадара

Снапамі звязалі.

Наш гаспадарок маладзенькі,

Яго конік вараненькі.

Ён на полі паязджае,

Сваіх жнейкаў аглядае:

Жніце, жнейкі, не стаіце,

A сажаўшы, снапочкі павяжыце.

Маці ўздыхнула (мусіць, успомніўшы сваю цяжкую маладосць, калі яна шмат жала i на панскім полі, i ў заможных сваіх людзей) i, нічога не прамовіўшы, зноў нагнулася i пачала жаць ужо густое i высокае жыта, хмялеючы i ад цёплага высокага неба, i ад гарачага, адмыслова пахкага сцябла ды калосся.

Калі нажалі дзесяць важкіх снапоў (апошні сноп дажыналі па заходзе ўжо сонца), дзевяць снапоў саставілі адзін каля аднаго, а дзесятым — калоссем уніз — накрылі ix.

— Ну што, дачка, давай пачастуемся,— шчасліва прамовіла маці, з любасцю пазіраючы на высокі залацісты мэндлік.

— Я не хачу, мама,— адказала Кастуся, выцікоўваючы на полі сваіх сябровак.

— Няможна, дачка,— паўшчувала маці,— такі ўжо звычай.

Калі Кастуся ca скібкамі хлеба i сыру, пасыпанага соллю, пашыбавала да сваёй лепшай сяброўкі, Волькі Чорнай, маці падабрала першы нажаты снапок, астатнюю спажыву i ў прыполе белага фартуха панесла ўсё гэта дадому, радуючыся, што неўзабаве ўцешыць гаспадара, унука i сыноў i яе Ясь паставіць гэты снапок на покуце.

Калі яна абмінала i шырокі, i доўгі Гарбацэвічаў загон, дзе ставілі мэндлік Вікця i Анелька, то яе тут затрымала Вікця. Тая, таксама сёння па-святочнаму апранутая, але чамусьці не зусім вясёлая, папрасіла:

— Анця, пачакай! Мне трэба з табой пагаварыць...

— Як мне з табою добра! — прашаптала Зося, прытуліўшыся i цалуючы яго ў куточкі вуснаў, у шыю i расхлістаную грудзіну.— Яшчэ зусім нядаўна я думала: калі i выжыву, акрыяю, дык ужо не буду чалавек. Не буду кабета. Думала: усё збалела, згарэла ў маім целе, у маёй душы. Усё-ўсенечкае маладое прапала. Аж i акрыяла, i чуюся кабетаю, i ўсё маладое зноў са мною... Люблю цябе,— упала яму на грудзіну, закрыла яму твар распушчанымі валасамі.— Ой, як я цябе люблю, родненькі мой...

Янка, лежачы на спіне сярод аляхоўя i малінніку, адхінуў Зосіны казыткія i пахкія мятаю валасы i зірнуў угору: там, за зялёным вярхоўем, сінелася высокае бяздоннае неба, плылі белыя аблачынкі, крыху правей ззяла яснае сонца, зусім побач віселі чырвона-ліловыя маліны, зумкаў чорна-чырвоны чмель — так, быў дзень, лес непадалёку жытнёвага поля, было жыццё-быццё. Але Янку (а ён усё яшчэ адчуваў Зосіны пацалункі i яе ўсю, трапяткую, палымяную) не хацелася забіраць сваю душу адтуль, з неба, апускацца на зямлю, дзе было не так святочна, уцешна, дзе ix чакае праца, папрокі, згрызоты; яго бацькі i яе Віця, свёкры ўжо ўведалі, што яны сустракаюцца, папікаюць, ушчуваюць ix абаіх, намагаючыся разбурыць іхняе грэшнае, мабыць, бессаромнае, але такое жаданае шчасце.

— Хадзем,— прамовіў ён,— вернуцца нашы з вёскі — спахопяцца, што нас няма...

Зося некалькі хвілін моўчкі паляжала на яго грудзіне, мусіць, ужо таксама развітваючыся з невялікаю часінкаю ўцехі i шчасця, зноў успамінаючы пра свае горычы, а пасля ціха паднялася i паправіла на сабе адзенне. I калі ўжо завязвала на патыліцы paгі белай касынкі (а ён любаваўся яе стройнай постаццю i меўся зноў схапіць, сціснуць у абдымках альбо нават панесці на руках з лесу), дык яна нечакана рэзка адштурхнула яго локцем, так i замерла з паднятымі рукамі: зусім непадалёку, прытуліўшыся да алешыны, стаяў i пазіраў на ix Віця — у лапцях, палатняных белых портках i палатнянай кашулі з белым кужэльным каўнерыкам, няголены, потны, але бледны, як снег. Значыць, не падаўся ў вёску, вярнуўся з паўдарогі.

I Зося i Янка не збаяліся — не, ніхто з ix не напужаўся гэтага хірлявага Віці, які не можа нават адсекчы галаву курыцы,— яны абое злякліся яд таго жаху, болю, што акамянеў у Віцевых вачах. Бяскроўныя яго губы замылілі, але ён не мог вымавіць i слова.

Першая апамяталася Зося. Завязаўшы касынку, яна смела пайшла мужу насустрач.

— I чаго ты ходзіш услед, віжуеш? — нечакана для ўсіх сярдзіта напала.— Ты ж ведаеш: я цябе не люблю. Пашлюбаваная з табою, але ўсім сэрцам, усёй душой я во з ім, з Янкам... Ты прычапіўся, як воўчая калючка, i сабе, i нам паламаў жыццё.

Віця зусім збялеў, мацней абшчаперыў алешыну абедзвюма рукамі, каб, мусіць, не абсунуцца, штосьці няўцямнае замямліў.

— Калі хочаш, бі! Усё сцярплю! Нават паважаць пачну, што мужчына... Калі рымасць есць душу, калі не хочаш цярпець, што праўду кажу, другому цела, сэрца аддаю — выганяй! Янка возьме мяне i такую, i мы як людзі жыць будзем... A калі не хочаш праганяць альбо людзей саромеешся — дык не замінай, не мардуй, дай пажыць так, як я хачу...

— Жыві як хочаш,— глытаючы слёзы, вякнуў ён,— але будзь мая жонка...

— Цяля!— пагардліва сыкнула Зося, абмінуўшы яго, напрасткі падалася на сваё поле.

Янка з хвіліну пастаяў, з жаласцю пазіраючы на свайго такога нямоглага суперніка, але, калі хацеў моўчкі павярнуцца i пабрыць адгэтуль, той затрымаў.

— Янак,— слёзна папрасіў,— не чапай яе... Калі цябе не было дома, была як чалавек. А як ты вярнуўся, яна як адмянілася. Жаніся скарэй, бяры каго — i жыві. Не рэж мяне без нажа.

— Ты першы паласнуў мне па сэрцы нажом...— адказаў ён.

— Не ведаю, не ведаю...— загундосіў той.— Я яе люблю. Я жыць не магу без яе...

Янка нічога больш не сказаў, моўчкі пакрочыў на свой загон. За маладым хвойнікам — а тут быў канец усіхных загонаў — усюды высіліся «бароды» — не кранутыя сярпом каліў трыццаць жыта, зверху, каля каласоў, перавязаныя чырвонаю стужкаю. Апошнюю «бараду» пазаўчора завівалі (а гэта значыць спраўлялі першыя альбо малыя дажынкі) на Гарбацэвічавым загоне: амаль паўвёскі прыходзіла адрабляць яму за зімовыя i вясновыя пазыкі; якраз каля Гарбацэвічавай «барады», між сцяблін якой Вікця клала хлеб i соль, дзяўчаты, спяваючы, плялі вянок з каласоў i палявых кветак i пасля пачапілі яго на галаву «багіні». За яе сёлета абралі Вольгу Чорную — тая хораша вылюднела за апошні год. Жнеі на чале з «багіняю», несучы апошні дажынкавы сноп, у сярэдзіну якога паклалі зрэзаную «бараду», з песнямі ішлі да Гарбацэвіча, i той, з паклонам узяўшы сноп i з павагай аднёсшы яго ў клець, паклікаў у хату i частаваў усіх жней. Яны ж, Нямкевічы, «бараду» i сёлета пакінулі на полі, для птушак — якраз тыя, як кажуць старыя людзі, прынеслі чалавеку першае зерне...

Калі яны, бацька, Янка i Алесь, тады стаялі ў сваім двары i пазіралі на Гарбацэвічавых гасцей, Алесь, здаецца, любуючыся Волькай Чорнай, прачытаў ім верш Янкі Купалы:

Як сама царыца

Ў залатой кароне,

Йдзе яна ў вяночку

Паміж спелых гоняў.

З каласкоў вяночак —

Моладасці сведка —

На ёй зіхаціцца,

Як у садзе кветка.

На грудзях шчаслівых

Каптанок ружовы,

У руцэ сярпочак

Зублены сталёвы.

Вецер абнімае

Стан яе дзявочы,

Сонца ёй цалуе

Шыю, твар i вочы.

Каласкі хінуцца

Перад ёй паклонна,

Дзівіцца ігруша

На мяжы зялёнай.

А яна — царыца —

Весела, шчасліва

Карануе песняй

Залатое жніва.

Смела йдзе у сонцы,

Уся сама — як сонца,

Гэта жнейка наша

Ў нашай старонцы.

— О то праўда! — хітаючы галавою, прамовіў тады бацька.

— Каб мне сказалі, каго ты хочаш уславіць, дык я найперш помнік жняі паставіў бы...— дадаў яшчэ Алесь.

...Цяпер, ідучы па калючым пацямнелым іржышчы, Янка ўспомніў усё тое ды мігам пастараўся адпіхнуць у думках, бо ў гэтыя хвіліны цешыла i мучыла душу іншае.

Па пагонцы вярталіся з вёскі парожнія калёсы. Вось на іхні загон звярнуў свайго гнядога бацька — па новыя мэндлікі, каб перавезці i скласці ix у гумно.

Бацька, седзячы на калёсах (ён прасунуў ногі між лястак драбіны, i яго падэшвы лапцей шоргалі па ржышчы), не то з цікавасцю, не то з насцярогаю пазіраў туды, на Гарбацэвічава поле, па якім паперадзе ішла Зося, а крыху воддаль за ёю плёўся зняможаны Віця, а пасля, здаецца, з той жа цікавасцю i насцярогаю зірнуў i на яго, здзіўляючыся, што i ён выйшаў з лесу. I ўжо, калі развярнуўся, запыніўся каля мэндліка, злез з калёс, не зусім строга, але дакорліва запытаў:

— Ну што — запарвалі?

Янка не засаромеўся, не пыхнуў чырванню — адвёў вочы.

— Не лезь у чужую сям'ю, хлопец,— нібы папрасіў бацька.— Слоў няма, харошая, спрытная гэтая Зося, але ж так бог даў, што яна гэтаму Віцю дасталася. Дык няхай i будзе яго, няхай мужа свайго глядзіць, а не круціць хвастом.

6.

Цягнік запыніўся далека перад вакзалам. Разам са здзіўленымі i абуранымі пасажырамі выйшаў i Алесь; перон быў запоўнены салдатамі — у выцвілых гімнасцёрках, са згорнутымі шэрымі шынялямі, з вінтоўкамі, з ранцамі на баку. Побач стаяла, пыхкала дымам некалькі чыгуначных эшалонаў.

Калі хтосьці з пасажыраў запытаў, што тут робіцца, адзін з крайніх салдатаў, невысокі, рабаціністы, адказаў:

— Да не пущают вот...

— Куда — не пущают?

— Да на Петроград...

— А чего — на Петроград?

— Чево-чево?! Усмирить бунтовщиков... Да и Керенский — предатель же...

Алесь збочыў i амаль ушчыльную каля самых будынкаў i жалезных загарод пачаў ціснуцца наперад, да вакзала, каля якога, як убачыў, насупраць пыхкае паравоз, пры адчыненых дзвярах аднаго з вагонаў стаіць невысокі, з невялікімі вусікамі чалавек у вайсковай форме, але без пагонаў i не то ўгаворвае, не то кліча да развагі вялізны грозны салдацкі натоўп.

— Грамадзяне салдаты i афіцэры! — пачуў ужо Алесь голас маладога, але, здаецца, сталага прамоўцы (а гэта, як праз хвіліну-другую пазнаў ён, быў Фрунзе, які зноў, выходзіць, вярнуўся ў Мінск).— Не спяшайцеся несціся стрымгалоў на Петраград, не спяшайцеся малаціць доўбняю па галовах. Варожыя контррэвалюцыйныя сілы штурхаюць вас патапіць у крыві сталіцу, лепшых сыноў i дачок нашага часу. Керанскі i Карнілаў дагэтуль разам, як два ваўкі лася, абкладвалі рэвалюцыю, плялі інтрыгі, употай душылі за горла дэмакратыю, волю, нашы правы, разам хацелі доўжыць зацягнутую ўжо бойню, а цяпер, не паладзіўшы, аб'явілі адзін аднаго ворагамі народа. Генерал Карнілаў штурхае вас не столькі «ўтаймаваць Керанскага-здрадніка», як, паўтараю, чорны генерал i той, хто з ім, хочуць вашаю сілаю разграміць народныя заваёвы.

З прыціхлага натоўпу, над якім плыло воблака тытунёвага дыму, пачуліся рэзкія, непрыязныя выкрыкі:

— А ты хто?

— Вайсковец ці не?

— Я, грамадзяне, начальнік мінскай міліцыі, член Мінскага Савета i камітэта Заходняга фронту, а цяпер яшчэ i адзін з адказных за падаўленне карнілаўскага мяцяжу...

— Прозвішча?

— Міхайлаў.

— A! Чулі!

— Бальшавік i нямецкі шпіён!

— Сябры! — Фрунзе падняў руку, папрасіў увагі.— Калі мы будзем гарлапаніць усе разам, то мы адзін аднаго не пачуем, наробім глупства. Дазвольце мне сказаць вам пару слоў, патлумачыць, што цяпер дзеецца. Я скажу шчыра: вайна змучыла вас, салдат, абяскровіла народ. Нам патрэбен мір, воля, праца. Мы, бальшавікі, цяпер адмовіліся ад лозунга «Уся ўлада Саветам», бо лідэры Петраградскага Савета аддалі ўладу буржуазіі, вайны не запынілі, зямлі сялянам не далі. Але мы не адмовіліся ад ідэі пераўтварыць Саветы ў сапраўды народныя органы ўлады. Нават больш — мы гатовыя да таго, каб мы не былі пры ўладзе, але каб яна была ў руках Саветаў. Ды калі ў гэты цяжкі час вы, грамадзяне салдаты i афіцэры, рынецеся са штыкамі на Петраград, пераб'яце рэвалюцыйныя сілы i прыведзяце да ўлады Карнілава i яго сяброў кадэтаў, то вы самі ж загубіце сваю светлую будучыню. Вашыя дзеці, унукі ніколі не даруюць вам за гвалт, праклянуць вас...— Фрунзе зняў фуражку, выцер насоўкаю ўспацелы лоб.— Генерал Карнілаў подла аддаў немцам Рыгу, каб абвінаваціць нас, бальшавікоў, за тое, што мы разбэсцілі армію, i каб развязаць сабе рукі. Ён паслаў на Петраград 3-ці конны корпус генерала Крымава, у тым ліку «дзікую дывізію» з каўказскіх горцаў. У Петраградзе народ утварыў Чырвоную гвардыю, каб абараніць рэвалюцыю. ЦК нашай партыі просіць нас, рэвалюцыянераў, вас, салдат, каб мы ізалявалі Стаўку, штаб Заходняга фронту i не пусцілі пагромную сілу на Петраград i Маскву, дзе яе чакае рэакцыя. Сёння на пасяджэнні Выканкома Мінскага Савета i камітэта Заходняга фронту мы ўтварылі Часовы рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту i бяром уладу на Заходнім фронце ў свае рукі. Нашы таварышы ў гэтыя хвіліны вядуць перамовы з вашым братам салдатам у Гомелі, Віцебску, Жлобіне, Оршы, Бабруйску, расказваюць праўду, i, як мы маем ужо звесткі, многія батальёны, часці цалкам адмаўляюцца быць карнікамі. Адмаўляйцеся i вы, грамадзяне, тапіць у крыві свой народ. Вяртайцеся на свае пазіцыі, абараняйце Айчыну, няхай вашы душы i рукі будуць чыстыя. А заадно не змушайце нас, мінскую Чырвоную гвардыю, ужыць супраць вас зброю, праліць кроў...

Дзіва: шматтысячны натоўп загудзеў, заварушыўся, пачаў гыркаць на «афіцэраў-абманшчыкаў» i сапраўды паволі вяртацца ў вагоны — i неўзабаве сонечны, усыпаны недакуркамі перон апусцеў. На ім засталіся толькі Фрунзе i міліцыянеры, салдаты з чырвонымі павязкамі, а таксама два пажылыя генералы i пяць маладых афіцэраў.

— Гнюсны балбатун! — тыцнуў тоўстым пальцам на Фрунзе маленькі сівы генерал.— Вы, вы разбэсцілі i армію, i Расію!

Фрунзе, схмурыўшыся (відаць, быў стомлены), на міг адрачона зірнуў на крыклівага ваяку, а пасля махнуў рукою сваёй ахове:

— Арыштаваць! Усіх!

Міліцыянеры i салдаты кінуліся да генералаў i афіцэраў (а некаторыя з ix ужо выхоплівалі пісталеты), a ў гэты час самы блізкі цягнік крануўся і, пыхкаючы клубамі дыму, папоўз не на ўсход, а на захад, да акопаў, i з праёмаў дзвярэй ды з падножак вагонаў салдаты махалі рукамі, абсвіствалі сваё вышэйшае начальства, якому ўжо закручвалі рукі...

РАЗДЗЕЛ ТРЭЦІ

1.

З хронікі за верасень — кастрычнік 1917 года

Адышло-праляцела спякотнае i ў прыродзе, i ў палітыцы лета, прамільгнуў скупейшы на святло i цяпло, але лагодны верасень, парадавала душу развітальнае пяшчотнае бабіна лета, i пачынаў ужо адчувацца залацісты i ў той жа час пахмурны, дажджлівы лістапад.

Вёскі, як i трэба, справілі ўжо i вялікія дажынкі, пачалі збірацца малаціць, бо i ў гэтую восень ix прыспешвалі «патрэбы фронту». Мінск нібы жыў сваім жыццём, працаваў на «абарону», але ў ім крок за крокам акопваліся бальшавікі. Хоць у канцы жніўня з горада выехаў Любімаў, на пачатку кастрычніка — Фрунзе, ды трывала ўзвысіліся Ландар і Мяснікоў. Першы стаў старшынёю Выканкома Мінскага Савета (дзе большая палова была з бальшавікоў), a другі — старшынёю Паўночна-Заходняга абласнога камітэта РСДРП (б). Бальшавікі не толькi мелі тут сваю ваенную абапірку, але нават падакляравалі петраградскім таварышам прыслаць на помач рэвалюцыйны корпус з армій Заходняга фронту.

Сусветная вайна доўжылася — і ёй не было відаць канца. З Петраграда кожны дзень прыходзілі толькі неспакойныя весткі.

Спачатку, калі ўціхамірылі генерала Карнілава i прыбралі яго з вачэй, пайшла па Мінску пагалоска: вось цяпер возьмуць уладу Саветы. Але Петраградскі Савет зноў саступіў руль. Стаўшы Вярхоўным галоўнакамандуючым, узначаліўшы Дырэкторыю (Савет пяці), над былой Расійскай імперыяй узвысіўся фанабэрысты Керанскі. Пасля, калі перавыбралі Петраградскі Савет i там рэй павялі бальшавікі, усе адчулі: не, Керанскі не запануе. Будзе рашучая сутычка. Керанскага з бальшавікамі.

Мусіць, усю Расію ашаламіла 18 кастрычніка. У гэты дзень газета «Новая жизнь» апублікавала заметку «Ю. Каменев о «выступлении», дзе член ЦК РСДРП (б) рассакрэціў намеры сваёй партыі i нібы перасцярог усіх: абараняйцеся, бальшавікі бяруцца за зброю! Гэтая заява Каменева ад свайго імя i імя Зіноўева нават тут, у Мінску, як кажуць, падліла масла ў агонь: адны рэзка засімпатызавалі бальшавікам, спадзеючыся, што тыя запыняць вайну, голад i разруху (да слова, за тры кастрычніцкія тыдні бальшавіцкая арганізацыя ў Мінску i на Заходнім фронце ўзрасла ў шэсць разоў), іншыя, наадварот, рэзка залямантавалі: бальшавікі «загубяць Расію!». Гэтыя аж пляскалі ў ладкі Керанскаму, калі той 24 кастрычніка заявіў у Прадпарламенце: «Временное правительство и я предпочитаем быть убитыми и уничтоженными, но жизнь, честь и независимость государства мы не предадим!»

Галава расійскай дзяржавы языкачосіў, хваліўся i пагражаў, але якраз у гэты ж дзень усё ў Петраградзе пачало мяняцца на вачах...

2.

Алесю Нямкевічу, як i раней, весткі з дому прыходзілі рэдка — адзін раз у месяц, не часцей. Падавала ix Кастуся, звычайна расказваючы гаспадарскія навіны (пра тое, што ўжо зжалі авёс, ячмень альбо выбралі бульбу), а таксама дадаючы да гэтага i вясковыя чуткі. Але вось цяпер, за тыдзень, Алесь атрымаў адзін за адным аж два лісты з дому. У першым Кастуся пісала, што іхняга Янку па-сваталі да Гарбацэвічавай Анелькі. Тут жа, пры сватанні, былі i запоіны. Дамовіліся, што Гарбацэвіч дасць у пасаг Анельцы восем дзесяцін ворнай зямлі, па тры дзесяціны лесу i лугу, каня, карову, а таксама страявога дрэва са свайго старога лесу маладым на хату. «Тата i мама надта радыя,— апавядала яму сястра,— а вот сам Янак не ўсцешаны». Вяселле, як i трэба, дамовіліся зрабіць да піліпаўскага паста, у канцы першага тыдня лістапада. У другім лісце Кастуся спяшалася даць яму вестку, што вярнуўся з Амерыкі іхні Гіполь. «Ён,— пісала яна,— надта не зарабіў, але вярнуўся злы, уцягнуўся там да гарэлкі. Вярнуў у хату Ядзю, але без дзіцяці, б'е яе...»

Алесеву задумлівасць перапыніў тэлефон. Трубку падняў Максім i доўга моўчкі слухаў.

— А што здарылася, не ведаеш? — пасля запытаў. Калі паклаў трубку, сказаў:— Званіў Сымон. З сённяшняга дня нашу газету будзе чытаць цэнзар з Мінскага Савета...

Алесь здзівіўся: што — зноў вяртаецца забарона на думкі, на слова? Ды ад каго? Ад тых, хто дагэтуль столькі гаварыў пра волю?

— Не, гэта не проста так...— пахітаў галавою Лашковіч.— Нешта здарылася ў Петраградзе...— А пасля запытаў нібы сам у сябе:— Хто на каго пайшоў? Хто каго ломіць?

Алесь склаў паперы з калонкамі лічбаў у папку, схаваў яе ў шуфляду. Душой адчуў: так, нешта новае выбухнула ў сталіцы. Па-першае, сёння адтуль не было свежых газет, па-другое, раніцай гаварылі, што ўночы, баючыся падзей у Петраградзе, Мінск абкружыла каўказская дывізія.

Неўзабаве яны выйшлі з магістрата. На выхадзе ўбачылі двух вайскоўцаў з прымкнёнымі штыкамі. Праўда, тыя ix не зачапілі, стаялі непарушныя.

— Што такое, брацец?— са здзіўленнем запытаў Лашковіч у маладзенькага рыжага салдата.

— Охраняем ваше здание,— спакойна адказаў той.

— Для чаго?

— Для порядка.

— А якая патрэба для гэтага?

— Скоро все узнаете...— непарушна адказаў той.

— Давай пройдземся,—сказаў Лашковіч,— паглядзім i паслухаем, дзе што відаць i чуваць.

Вымкнуўшыся ледзь не да касцёла Сымона i Ганны, запыніліся: па абодвух баках вуліцы дзеелася звычайная, але цяпер цікаўная работа: некалькі мужчын неслі кіпы вялікіх папер, наклейвалі па ўсіх баках шырокіх афішных тумб, а пасля ішлі далей. Вось па гэтым баку да ix наблізілася двое мужчын, адзін з ix — Алесеў аднавясковец Пятрусь Чорны, міліцыянер, тутэйшы бальшавік.

— Што за навіна, зямляк? — запытаў у таго Лашковіч.

Той, за лета памужнелы, яшчэ болей цыганіста ўчарнелы, усміхаючыся, падаў ім верхні вялікі аркуш.

Лашковіч узяў, павярнуў да сябе вонкавым бокам i пачаў чытаць тое, што было адціснута друкарскім спосабам:

П Р И К А З № I

К населению гор. Минска и окрестностей.

Власть в Петрограде перешла в руки Советов Рабочих, Солдатских и Крестьянских Депутатов. Весь Петроградский гарнизон, Балтийский флот и другие воинские части признали новую власть. Поступают отовсюду донесения, что армия и воинские части на всех фронтах признают новую власть, сохраняя полное спокойствие.

В Минске власть перешла в руки Совета Рабочих и Солдатских Депутатов, который обратился ко всем революционным организациям и политическим партиям с предложением немедленно приступить к организации временной революционной власти на местах.

Объявляя о происшедшем, Минский Совет Рабочих и Солдатских Депутатов доводит до сведения всех граждан, что им приняты самые решительные меры к охране революционного порядка и установлению полезной дисциплины повсюду. Установлена революционная цензура над всеми выходящими в Минске и получаемыми здесь газетами для предупреждения распространения волнующих население слухов.

Исполнительный Комитет Минского Совета

Рабочих и Солдатских Депутатов.

г. Минск

25 октября 1917 г.

Лашковіч затым яшчэ раз-другі прачытаў моўчкі, пасля ўражана запытаў у вясёлага Петруся:

— Калі адбыўся ў Петраградзе пераварот?

— Ён яшчэ ідзе,— адказаў той.

— Адкуль вы так усё ведаеце?

— Перадалі нам па радзіву.

— Дык Часовы ўрад яшчэ не скінулі?

— Не.

— То ці не рана вы святкуеце перамогу?

— Не,— упэўнена адказаў Пятрусь,—Керанскі ўжо не ўтрымаецца. Ды ён збег з Петраграда.

Калі расклейшчыкі ашаламляльнай аб'явы адышліся, Лашковіч, у гэтую хвіліну паніклы, сказаў:

— Спрытна, чорт пабяры, бальшавікі спажылі момант. Усе ж чакалі: aгa, 25 кастрычніка збярэцца Другі Усерасійскі з'езд Саветаў i законна рошыць: браць уладу ў свае рукі ці ўсё ж пакінуць яе Часоваму ўраду? A бальшавікі рашылі не языкачосіць ды не назіраць, куды i як будуць схіляцца вагі, а напярэдадні з'езда рушылі на Часовы ўрад з сілаю...

Затым, калі дамовіліся падысці да будынка Мінскага Савета, Лашковіч, шпарка крочачы, усё не мог утаймавацца:

— Спрытна спажылі ўдалы момант! А гэтыя «нашы» Мяснікоў, Ландар! Hi села ні пала — ужо на табе: Мінскі Савет бярэ тут уладу ў свае рукі! Во змова! Во хватка! К абеду перадалі ім па радыё, што іхнія пайшлі ў наступ, a ў абед яны ўжо расклейваюць свой загад! Значыць, загадзя пра ўсё дамовіліся, загадзя да ўсяго падрыхтаваліся! Каб ашаламіць люд, завабіць да сябе i тут жа пачаць рабіць сваё, каб ашаламіць суперніка i не даць яму апамятацца!

Лашковіч страсна абурыўся. Канечне, з-за асабістай (а можа, не толькі з-за асабістай) непрыязі да Фрунзе, Мяснікова i іхніх калег, а Алесь, слухаючы, у гэтую хвіліну нечакана ўспомніў бальшавіка Юрыя Казлова, які перад вайною адбываў ссылку ў іхняй вёсцы i памёр там зусім малады. Вось каб дажыў той добры чалавек да гэтага дня! Вось парадаваўся б!

На вузкай Петраградскай вуліцы да вядомага мінчукам цаглянага дома № 6 няможна было падступіцца: вуліцу запрудзілі вайскоўцы (гэта былі сёння вызваленыя з турмы i толькі што ўзброеныя вінтоўкамі i кулямётамі франтавікі i бальшавікі, якія з гэтай хвіліны станавіліся 1-м рэвалюцыйным палком імя Мінскага Савета).

Гэты полк, дзе, здаецца, было каля дзвюх тысяч чалавек, пільна скіраваў позіркі на балкон невысокага дома Саветаў — там зноў вісеў лозунг «Уся ўлада Саветам!», а на балконе стаялі Ландар у цывільнай апратцы i прапаршчык Мяснікоў.

Цяпер вось прамаўляў Мяснікоў — чалавек невысокі, каранасты, але з гучным голасам. Тое, што ён гаварыў, добра чулася тут.

— ...Такім чынам, таварышы, вы становіцеся апораю Савета i маладой Савецкай улады...— абапіраючыся абедзвюма рукамі на поручань, патлумачыў ім іхні клопат Мяснікоў.— А цяпер пра тое, што дзеецца ў Мінску. Штаб фронту не ўмешваецца ў падзеі, прызнаў у Петраградзе i тут Савецкую ўладу, прыняў нашых камісараў — Шчукіна i Цалукарава. Мы будзем сачыць за палітычным духам, а штаб будзе займацца аператыўнай баявой работай. Франтавы камітэт пакуль, на жаль, супраць перавароту, i нам, бальшавікам, мусіць, прыйдзецца выйсці з яго. Для таго, каб замацаваць Савецкую ўладу, распаўсюдзіць яе па ўсім краі, каб не дапусціць войскі на Петраград, мы на днях утворым Ваеннарэвалюцыйны камітэт Заходняй вобласці i фронту. Ён возьме тут уладу ў свае рукі.

Ніхто, не зважаючы на дробны дождж, нават не варушыўся, хоць амаль усе былі ў гімнасцёрках — тыя намоклі ўжо i пацямнелі.

Лашковіч ткнуў Алеся локцем: хадзем адсюль!

— Вось як трэба браць уладу! — нервова прамовіў.— Рашуча! А мы...— зморшчыўся.— Баімся i грызёмся адзін з адным — хоць бы не зажадаць вялікага... Усё просім дужых свету гэтага зміласцівіцца i даць падачку!

Алесь нічога не адказаў. Лашковіч замаўчаў i задумаўся. Ён, трэба сказаць, апошні час высільваўся, стараўся сам зрабіць за дзесяцярых: да слова, на пачатку верасня ездзіў у Кіеў на з'езд Украінскай Цэнтральнай рады i дабіўся, што там агаласілі i рэзалюцыю «Пра беларусаў», у якой патрабавалася ад Часовага ўрада даць аўтаномію Беларусі. У канцы месяца разам з Васілевічам, Мухам i іншымі быў у Маскве на Першым Беларускім з'ездзе, дзе думалі знайсці адну для ўсіх нацыянальных сіл платформу. Але не знайшлі. Яны, мінчане, калі астатнія не згадзіліся на іхняе лідэрства ў руху, а таксама адмовіліся ад ідэі аўтаноміі, падбілі БСГ пакінуць з'езд у знак пратэсту. Якраз па волі Лашковіча 15 кастрычніка склікалі другую сесію Цэнтральнай рады, перайменавалі яе ў Вялікую раду, далучылі да сябе членаў Беларускай рады Заходняга фронту i выбралі камісію, якой даручылі весці дзяржаўныя справы. Праўда, за гэты тыдзень з паловаю камісія яшчэ не паспела штосьці зрабіць.

Урэшце ваўсю заявіў сябе Лашковіч на Трэцім з'ездзе БСГ, што пачынаў работу 14 кастрычніка ў Мінску. З'езд з першых хвілін павёўся бурна: запалемізавалі левыя i правыя. Адны нападалі на «згодніцкую палітыку ЦК БСГ, на контррэвалюцыйную дзейнасць буржуазных нацыяналістычных суполак», другія абараняліся i абвінавачвалі тых у «страце нацыянальнага пачуцця». Спрачаліся не толькі пра нацыянальнае, але i пра зямельны, рабочы пункты праграмы, пра беларускае войска. Левыя дабіваліся, каб яны «адмовіліся ад блоку з буржуазнымі партыямі i асудзілі палітыку Часовага ўрада», правыя, а сярод ix найбольш агрэсіўнічаў Лашковіч, намагаліся прыглушыць гэтыя «крайнасці».

Спрэчкі давялі да таго, што 18 кастрычніка наэлектрызаваныя дэлегаты пачалі адзін за адным пакідаць залу, выкрыкваючы папрокі: левыя — правым, правыя — левым. У гэты ж дзень Лашковіч сур'ёзна счапіўся з Гартным i Бурбісам, лічачы, што якраз тыя звыш меры левыя, «аслабляюць нацыянальны рух».

— Ну што ж, пабачым, як бальшавікі справяцца...— пасля зацяглага маўчання прамовіў Лашковіч. Мусіць, сказаў уголас тое, пра што найбольш уражана, а то i хваравіта думаў у гэтыя хвіліны.— Разам з уладаю яны ўхапілі i ўсе жахі Расіі...

На Захараўскай вуліцы ix сустрэў Васілевіч — у капелюшы i доўгім старым плашчы, запацелы.

— Дзе вы дзеліся? — напаў ён.— Пачуўшы пра бальшавіцкі пераварот у Петраградзе, дэлегаты сабраліся зноў i рашылі закончыць з'езд. Усе чакаюць вас.

— I левыя прыйшлі? — пацікавіўся Лашковіч.

— Прыйшлі.

...Неўзабаве Лашковіч, Васілевіч i Нямкевіч былі ўжо сярод дэлегатаў Трэцяга з'езда БСГ, зноў ca спрэчкамі, але ўжо i цярпіма давялі з'езд да канца, выбралі новы склад свайго ЦК (Лашковіча ў яго не дапусцілі, а з яго сяброў выбралі Васілевіча, Нядолю, Белякову, з іншых вядомых людзей вылучылі Гартнага, Тарашкевіча, Рак-Міхайлоўскага, Дылу i іншых). ЦК БСГ трэба было разгледзець усе «надзённыя пытанні», а таксама паднавіць праграму i статут партыі.

Праўда, левыя з Петраградскай, Маскоўскай i Бабруйскай суполак БСГ не падпарадкаваліся ЦК партыі. Яны палічылі сваёю вярховіцаю Петраградскі камітэт БСГ.

3.

Праз дзень, 27 кастрычніка, Мінск заліхаманіў.

Ідучы пасля абеду па прыцемненым i дажджлівым горадзе, Лашковіч убачыў: вуліцы запаўняе салдацкае мора. У горад, як падказалі яму, уваходзіць «дзікая» Каўказская дывізія. Казакі, а таксама i горцы рашуча адштурхоўваюць ранейшыя воінскія i міліцэйскія каравулы, верныя Савету, бяруць пад сваю ахову мінскія ўстановы, а на Саборнай i іншых плошчах ставяць гарматы, кулямёты, сцягваюць конніцу.

«Што — грамадзянская вайна?» — затрывожыўся Лашковіч, кожнаю жылкаю ўжо адчуваючы дух крывавай сутычкі.

У камяніцу, дзе размяшчаўся Франтавы камітэт, было не прайсці з-за салдацкага ўзброенага натоўпу. Лашковіч толькі тады здолеў туды трапіць, калі падскочыў конны афіцэр на белым кані i крыкнуў: «Разойдись! Главнокомандующий!» Мігам утварыўся вузкі калідор — i Лашковіч прашмыгнуў па ім паперадзе аўтамабіля.

Каля дзвярэй будынка яго затрымалі афіцэры, але калі назваўся, хто ён i адкуль, прапусцілі — праўда, пасля Балуева ca світаю генералаў i афіцэраў. За гэтымі вайскоўцамі ён падняўся на другі паверх, трапіў у досыць прасторную, з завешанымі вокнамі i электрычным святлом залу, дзе ўжо сядзела нямала вайсковага i цывільнага люду. Вось з трэцяга рада падняўся i паклікаў яго да сябе Скураны — той сядзеў побач з пажылаватым генералам, здаецца, з Доўбар-Мусніцкім.

Калі Лашковіч прысеў на вольнае чырвонае крэсла каля важнага, сёння павесялелага Скуранога, той назваў яго генералу.

— А, гэта вы — неслух?! — моцна паціснуў яму руку Доўбар-Мусніцкі, калюча кальнуў яго прыплюшчанымі вочкамі i зларадна ўхмыльнуўся:— Ну што, спадар, сышліся нашы сцежкі?

— Цяпер ужо, э-э, яны павінны супасці...— за яго адказаў Скураны i сціснуў Лашковічу калена — значыць, каб маўчаў.

У гэтую хвіліну з першых крэслаў падняўся сярэдняга росту мужчына ў чорным гарнітуры — камісар Часовага ўрада на Заходнім фронце меншавік Жданаў.

— Грамадзяне! — хрыплавата сказаў ён.— Мы паклікалі вас, прадстаўнікоў арганізацый i ўсіх палітычных партый (апроч бальшавікоў), на веча. Як вы ведаеце, сталічныя бальшавікі, не лічачыся з народнай воляй, з воляй Саветаў, сілаю зрабілі пераварот, арыштавалі законны Часовы ўрад. Яны перашкодзілі яму замацаваць у краіне рэвалюцыйную перамогу, давесці да лагічнага канца вайну. Бальшавікі штурхаюць Расію да хаосу, каб прадаць яе немцам. Са сталічнымі бальшавікамі, само па сабе зразумела, у змове бальшавікі, што акапаліся ў Мінску i на фронце. Калі наш Франтавы камітэт, выбраны воляю амаль двухмільённага люду Заходняга фронту, выступіў супраць узурпатарскага перавароту ў Петраградзе i ў Мінску, бальшавікі задзірліва выйшлі з нашага камітэта, самадумам выпусцілі салдат-здраднікаў з турмы, парушаючы ўсе законы, нахабна абрабавалі мінскія склады, узброілі гэтыя элементы i самачынна захапілі ўладу ў горадзе. Сёння яны ўтварылі Ваенна-рэвалюцыйны камітэт i без ніякага сумнення аб'явілі яго вышэйшым кіруючым органам Мінска i фронту. Гэты Рэўком мае каля дзвюх тысяч штыкоў, яшчэ такую-сякую спачувальную сілу, у нас на сёння каля 20 тысяч штыкоў. Параіўшыся, мы рашылі ўтварыць «Камітэт ратавання рэвалюцыі». Вы не супраць, паны вайскоўцы i грамадзяне цывільныя?

— Не,— з месца, не падымаючыся, падаў голас Балуеў.

— Галасуем,— прамовіў Жданаў i першы ўскінуў руку.

За ім паднялі рукі i ўсе прысутныя ў зале.

— Дзякую за свядомасць i вернасць рэвалюцыі! — чулліва альбо вельмі па-артыстычнаму схіліў галаву Жданаў, прытрымліваючы другою рукою пенснэ.— Цяпер давайце выберам нашага старшыню. Ёсць думка, каб камітэт узначаліў сацыял-дэмакрат (меншавік) Калатухін. Не супраць?

Калі прагаласавалі, то за Калатухіна былі амаль усе. Пасля Жданаў сеў, а з першага рада падняўся гэты Калатухін — высакаваты, маладжавы, лысаваты. Ён падзякаваў «за давер», а пасля мякка, нават напеўна сказаў:

— Само па сабе зразумела, мы павінны адабраць ад узурпатараў уладу ў Мінску i на фронце, часова ўзяць яе ў свае рукі. Ёсць два шляхі для гэтага. Першы: даць бой Саветам i разграміць ix. Другі: ультыматыўна запатрабаваць ад Савета капітуляцыі. Вось член Франтавога камітэта грамадзянін Штэрн,— паказаў на чарнявага мужчыну, які сядзеў побач са Жданавым,— раіць весці перамовы i гатовы быць паслом паміж намі i гэтым самазванцам Рэўкомам... А што скажаце вы?

Усе прамаўчалі.

— Што параіце вы, пан генерал? — запытаў Калатухін.

— Рашайце вы, палітыкі, самі,—хмурна адказаў Балуеў.— Мы, ваенныя, не хацелі б умешвацца ў вашу фракцыйную барацьбу. Але калі вы рошыце ўжыць сілу, я аддам адпаведны загад.

— Пан генерал! —шустра падхапіўся з першага рада Штэрн.— Па-першае, паасцерагаемся рускага кровапраліцця, па-другое, жорсткасцю мы настроім народ, Расію супраць нас. Па-трэцяе, не забывайма: многія акопнікі сімпатызуюць бальшавікам...

— Дазвольце! — рэзка падняўся грузны Доўбар-Мусніцкі, зірнуў на генерала Балуева.— Выбачайце, ваша высокаправасхадзіцельства, цяпер армія не павінна быць убаку, аддаваць Расію злыдням. Карацей, не трацьма час на дыскусіі! Сілаю адбірайма ўладу! Не боймася праліць чужую, чорную кроў! Давайце ратаваць ад бальшавікоў i край, i Петраград, i Расію!

— У нас хопіць сілы i мірна супакоіць ix,— сказаў Жданаў.

— Паўтараю, не марудзьма! — стаяў на сваім Доўбар -Мусніцкі.

— Паны! Грамадзяне! — напужаўся Штэрн.— Першы ж наш стрэл можа ўчыніць непапраўнае ўжо... Гэта — грамадзянская вайна!

— Забалбочам рэвалюцыю! — са злосцю махнуў рукою Доўбар-Мусніцкі і, сеўшы, аж уз'юшыўся:— Языкачосы! Чыстаплюі!

— Што ж, давайце галасаваць, хто за што,— прамовіў Калатухін.

Калі прагаласавалі, то выйшла, што тых, хто быў за перамовы, налічылася больш. Штэрну даручылі пад'ехаць у Рэўком, расказаць там пра ўсё, што тут адбываецца, i запрасіць сюды ўсіх рэўкомаўцаў для перамоў[[15]]. Пакуль той быў у адлучцы, пачалі ўсе разам складаць ультыматум Рэўкому.

Калі яго склалі, зрабілі невялікі перапынак, пакуль не прыйшлі ca Штэрнам Мяснікоў, Ландар, Калмановіч, Крывашэін, Рагазінскі, Фамін, Селязнёў, Фрэйман i іншыя (не знаёмыя Лашковічу) людзі.

Праз гадзіну-другую, пасля дыскусій i спрэчак, пагадзіліся:

1) «Камітэт ратавання» не прызнае ўтворанага ў Петраградзе Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта i не падпарадкоўваецца яму;

2) «Камітэт ратавання» прызнае, што пытанне пра ўладу рашаецца не ў Мінску i не на Заходнім фронце, a ў сталіцах;

3) «Камітэт ратавання» не пасылае ўзброеных часцей на Петраград i Маскву i не прапускае такія праз Мінск;

4) «Камітэт ратавання» прызнае амністыю палітычных арыштаваных, праведзеную Мінскім Саветам, але раззбройвае ix;

5) Мінскі Савет пасылае ў «камітэт ратавання» двух сваіх пасланцоў (Алібегава i Пярно) да таго часу, пакуль той не будзе пасылаць войск на Петраград;

6) «Камітэт ратавання» часова бярэ ўладу на Заходнім фронце. У камітэт уваходзяць па два дэлегаты ад грамадскіх арганізацый i палітычных партый Мінска i ваколіц[[16]].

Калі рэўкомаўцы, змусіўшы захвалявацца, запунсавець i іншых, выйшлі, то старшыня «камітэта ратавання», Калатухін, задаволена ўсміхнуўся:

— Ну што ж, віншую вас, паны i грамадзяне, з перамогаю!

Пасля, калі выходзілі з залы, у гамане i гудзе Доўбар-Мусніцкі незадаволена сказаў Скураному i Лашковічу:

— Не веру я бальшавікам! Яны столькі чакалі свайго часу не для таго, каб вось гэтак легка адступіць!

— A ці так ужо, э-э, шмат ідзе за імі, Іосіф Раманавіч?—ухмыльнуўся Скураны.— Можа, мы перабольшваем іхні ўплыў, іхнюю моц? Ці не самі наганяем на сябе страх?

— Усё роўна трэба было падсекчы ix пад корань...

— Не тыя цяпер часы, э-э, каб сячы з-за пляча, Іосіф Раманавіч! — зморшчыўся Скураны.— Паднімі, узмахні толькі дубінаю — дык такі можа лямант пачацца, што дзесятаму закажаш...

...Пад самы вечар, калі праехаўся са Скураным i пабыў у яго дома, пагаварыў, што ім i як рабіць далей, Лашковіч вяртаўся дахаты.

Ідучы паўз Саборную плошчу, убачыў: яна паступова пусцее, ачышчаецца ад гармат, кулямётаў i конніцы; кавалерыйскія i казацкія часці выводзяцца з вуліцы i хаваюцца па дварах; а затым згледзеў, што савецкія каравулы пакідаюць пасты, што дагэтуль ахоўвалі, i сцягваюцца ў свае баракі перад Саветам на Каломенскай вуліцы, замест ix становяцца казакі.

На Каломенскай вуліцы нечакана нос у нос сутыкнуўся з Мясніковым — той поплеч з цывільным, здаецца, Ландарам, паперадзе трох узброеных чыгуначнікаў, унурыўшыся, шпарка крочыў ад вакзала насустрач — можа, i да Савета. Спачатку зірнуў, не пазважаў — можа, i не пазнаў у такую часіну, а пасля, мінуўшы, нібы апамятаўся.

— А, «друг»!

Меў на ўвазе, што ён непрыяцель i Фрунзе, i яго.

Лашковіч запыніўся.

— Ну што — рады? — не вымаючы рук з кішэняў, падышоў, ухмыльнуўся Мяснікоў.— Святкуеце «поспех»?

— Што — яшчэ? — задзірыста адказаў i ён.

— Што больш трэба? З усёй дрэнню знюхаліся!

Лашковіч змаўчаў. Адчуў: Мяснікоў калі не разгублены, то вельмі абураны. Канечне ж, хацеў большага, чым выйшла сёння.

— А за што вы, уласна, папракаеце? — не сумеўся, a напаў Лашковіч.— Вы нас да сябе не клікалі i не клічаце. Наадварот, як можаце глуміце. Вашы палітычныя супернікі паклікалі — я пайшоў.

— Не мелі вялікай спагады ад Фрунзе — удвайне не будзеце мець ад нас! — рэзка адказаў Мяснікоў.— Ён быў абавязаны вам, дык часамі цацкаўся, цярпеў вашы выбрыкі, а я вам не абавязаны i не друг. Дык быў i буду рашуча супраць вашай валтузні...

— А вы не валтузіцеся?

— Не, «друг». Мы дбаем не толькі пра сябе. Мы клапоцімся пра ўсіхны дабрабыт.

— Тое, што ты, міл-чалавек, кажаш, гучыць прыгожа,— прамовіў Лашковіч,— Але я, стрэлены ўжо верабей, больш веру Дастаеўскаму. Ён у свой час сказаў прыкладна такое: хто вельмі любіць чалавецтва ўвогуле, той найчасцей не здольны любіць чалавека ў асобку. А вы...

— А мы даказваем іншае...— перапыніў яго Мяснікоў.

— Паслухайце, Лашковіч,— уступіў у гамонку Ландар.— Няўжо не бачыце: вас уцягваюць у балота? Супраць рэвалюцыі, міру i перамен? Думаеце, калі гэтыя рэтраграды перамогуць, яны ўважаць вашыя інтарэсы?

— Не ведаю,— адказаў Лашковіч.— Але, кажу, яны паклікалі ў свой урад.

— Загульваюць,— сказаў Ландар.

— А вы? — рэзка запытаў ён.

— Мы, паўторым, інтэрнацыяналісты,— спакойна гаварыў Ландар.— Мы ўсечалавечыя задачы ставім вышэй за асабістыя.

— А мне здаецца, што вы, выліваючы з ночваў ваду, выкідваеце i дзіця...— не здаваўся Лашковіч.— Вылучаючы ўсечалавечае, вы залішне грэбуеце нацыянальным. A паўнакроўнае ўсечалавечае не можа быць само па сабе, яно павінна вырасці на развітым нацыянальным. Ды вы, бачу, яго лічыце чымсьці пабочным, лішнім, вартым знішчэння... А дарэмна: зліўшы ў адно мовы, культуры, вы зліеце i розумы... Ці гэта вам якраз i трэба?

— Не трэба так перабольшваць, таварыш Лашковіч,— нібы пакрыўдзіўся Ландар.— Мы гаворым пра іншае...

— Дзе яму, адналюбу, такое зразумець! — махнуў рукою Мяснікоў.— Ён далей свайго носа не бачыць і не хоча бачыць... Ён сёння быў не супраць патапіць нас у крыві...

Усё ж цяжкі, смяртэльна небяспечны сёння быў дзень — i ў Мяснікова, здаецца, разгуляліся нервы. Можа, напружваўся звыш меры, дык вось цяпер i зрывае на ім злосць.

— Я галасаваў супраць таго, каб ужыць сілу...— буркнуў Лашковіч.— Я не крывасмок... Але ў іншым вы правільна разумееце мяне: я супраць вашых ідэй. Калі б вам удалося ліквідаваць рускі капітал — то гэтым самым вы пачалі б размываць усё рускае: лад, эканоміку, культуру, душу. Ваш тэзіс, што ўсё належыць народу, гэта значыць — усім, вельмі згубны. Калі ўсё будзе належаць усім, то не будзе гаспадара. Не будзе гаспадара — не будзе ладу, эканомікі, гісторыі, культуры, душы. Вы можаце напладзіць дэмагогаў, прыстасаванцаў, хапуг, прынесці такое няшчасце, якое раней i не снілася... Вы ж, як відно, ірвецеся да ўлады, хочаце загадаць свае ідэі альбо сцвердзіць ix сілаю...

Мяснікоў хацеў ускіпець, але яго ўзяў пад руку Ландар.

— Хадзем, Алёша,— лагодна прамовіў.— Нас чакаюць... А вы, Максім,— павярнуўся на развітанне Ландар да Лашковіча,— добра падумайде пра свой учынак i пра тое, як паводзіцца ў «камітэце ратавання». Не вельмі шчыруйце там з «абаронцамі капіталу»... Капітал дбае пра сябе, а не пра народ.

— Згодзен,— усміхнуўся Лашковіч i, кіўнуушы галавою, адышоўся. Усцешана падаўся за блізкі ўжо вакзал, дзе непадалёку ў адным з драўляных домікаў кватараваў разам з маці.

Калі, узрушаны, крочыў па знаёмай вуліцы, яго тут сустрэў начны змрок — ён густа ўкладваўся каля дрэў, платоў, хат: шмат дзе ў вокнах не было яшчэ святла. Чуйна пахла вёскаю — смачным дымам з комінаў, растрэсеным мокрым сенам, перакапанымі гародамі, мокраю ўгноенаю i аранаю зямлёй.

На кухні разам з пажылымі гаспадарамі яго чакала маці. Калі ён увайшоў, падхапілася, сашчапіла маршчыністыя рукі.

— Дзякуй богу, жывы! — узрадавалася.

— А чаго мне не быць жывым, мама? — пажартаваў, бачачы, што напужаныя i гаспадары.

— Мы цэлы дзень сядзім, хлопец, i аж калоціць нас: пачнецца страляніна ці не?! — сказаў гаспадар, былы пуцеец.— Гэтулькі ж сёння нагналі ў Мінск войска! Дык мы i падумалі: будзе сёння бой. Свае са сваімі паб'юцца. За паліціку.

4.

Радкі з дзённіка Максіма Лашковіча

«28 кастрычніка

Сёння пачаў засядаць у «камітэце ратавання».

Мяне запрасілі сюды ад Вялікай беларускай рады, Скуранога — як «віднага нацыянальнага дзеяча».

Сядзелі, гаварылі доўга, ледзь не ўвесь светлы дзень, але амаль нічога талковага не рашылі.

Дзеля чаго, скажам, трэба было гадзіны са дзве, а то i тры таўчы ваду ў ступе пасля рэплікі эсэра Злобіна? Гэты Злобін падхапіўся на самым пачатку i з пенай на губах залямантаваў, што яго, «единственного и полномочного представителя революционно-демократического правительства в области», прызнанага Мінскім Саветам, арыштаваў патруль Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта за тое, што ён раздаваў лістоўкі-заклікі сваёй партыі. Гэтым ён кінуў запаленую запалку ў порах. Выбухнуў шум, крык, i многія, надта эсэры, ледзь не з кулакамі накінуліся на дэлегатаў Мінскага Савета Алібегава i Пярно: вы — парушальнікі пагаднення, двудушнікі!

Пасля процьму часу патрацілі на тое, каб Злобін зачытаў тую лістоўку, патлумачыў яе i каб Алібегаў даў адказ.

Я ўпершыню ўбачыў гэтага чарнявага каўказца (ён старшыня Мінскага камітэта РСДРП (б), член Выканкома Мінскага Савета i бюро яго бальшавіцкай фракцыі), але здзівіўся: гэты сын людзей з «гарачай» крывёю надзіва разважлівы, спакойны. Непарушна выслухаўшы эсэраўскі лямант, ён падняўся i спакойна сказаў, што Мінскі Савет абараняе ўсе пункты пагаднення, сочыць за ладам у горадзе, затрымлівае падбухторшчыкаў. Таму i Злобіна затрымалі, бо ў лістоўках, што ён раздаваў, антыбальшавіцкі i антысавецкі настрой. Але калі даведаліся, хто ён, адпусцілі. Мінскі Савет, верныя яму войскі, перасцярог Алібегаў, i далей будуць лаяльныя, але непахісныя да парушальнікаў ладу i пагаднення.

Пасля гэтага шум, лямант апалі. Затым задыскутавалі пра іншае: калі ёсць «камітэт ратавання» i яму далі ўладу на Заходнім фронце, дык патрэбен ці непатрэбен гэты Рэўком? Правыя меншавікі Жданаў i Калатухін, правыя эсэры Несцераў i Мікалаеў дабіваліся, каб распусціць гэты Рэўком, левы меншавік Штэрн, бундаўцы Вайнштэйн, Марахавецкі, Парэль, наадварот, згаджаліся, што гэты Рэўком можа быць як сувязное звяно i падмога.

Па тым, як усцешна блішчэлі вочы ў Алібегава i Пярно, я адчуў: тыя радаваліся, шго ў «камітэце ратавання» рознагалосіца. Яны будуць падкідаць жарок адным i другім, спажываць сітуацыю...

29 кастрычніка

Цэлы дзень таўклі ваду ў ступе пра рознае побытавае. Але ўвечар успыхнула баталія.

Калі ўжо меліся разысціся, нечакана ў залу ўбеглі Жданаў i Злобін. Жданаў адразу ж запатрабаваў слова для «внеочередного заявления». Старшыня пасяджэння, Вайнштэйн, перапыніў сход i дазволіў камісару Заходняга фронту выступіць.

— Паны! Грамадзяне!—узбуджана, крыкліва залапатаў Жданаў.— Мы рабілі ўсё, каб выратаваць рэвалюцыю, асцерагаемся лішняга кровапраліцця, сумленна стрымліваем сваё слова, а вось Мінскі Савет гуляе з намі ў кошкі i мышкі. Ёсць звесткі: ён збіраецца арыштаваць нас усіх i разграміць штаб Заходняга фронту. Я сам толькі што бачыў: па горадзе выстаўляюцца пікеты Мінскага бальшавіцкага палка, а сам полк, навёўшы зенітныя гарматы, ужо рухаецца на штаб. Я патрабую: неадкладна даць загад нашым войскам даць адпор, a ўвесь Мінскі Савет арыштаваць...

Пасля яго гэтых слоў завіраваў такі гармідар, што аж заклала ў вушах ад крыку. Можа, чалавек з дваццаць у адзін голас запатрабавалі слова. Алібегаў i Пярно (гэты прыбалтыец, як я ўведаў, член Выканкома Мінскага Савета i член Мінскага камітэта РСДРП (б), камісар збройных майстэрняў 10-й арміі, i якраз ён памог узброіцца палку Мінскага Савета) збялелі.

Калі Вайнштэйн упрасіў залу суцішыцца i павёў сход, то ўзбуджаныя прамоўцы (эсэры Пашкевіч, Мікалаеў, Несцераў) былі за тое, што i Жданаў,— каб арыштаваць Мінскі Савет, а яго полк раззброіць. Можа, пад усіхныя эмоцыі галасавалі б ужо за такую пастанову, каб не гэты мудры Штэрн. Ён параіў паслухаць, што i як будзе тлумачыць Алібегаў альбо Пярно, а пасля ўжо ўсё рашыць.

Алібегаў пачаў адварочваць гэтыя «здрадніцкія» абвінавачванні ад Савета, папрасіў, каб яму i Пярно дазволілі сазваніцца i пагаварыць з Ландарам, а таксама выйсці адгэтуль i праверыць, што за пікеты выстаўлены ў горадзе.

Пасля такога слова разважлівага Алібегава зала пацішэла, але Мікалаеў усё роўна не мог суняцца, крычаў: «Не трэба верыць Савету! Варта паслаць з яго дэлегацыяй i некага з нас». Пасля доўгіх дэбатаў паслалі яго, Мікалаева, i Алібегава.

Ix доўга не было. Пасля, пад апоўнач, калі яны вярнуліся, ад ix мы ўведалі: пікеты ў горадзе выставіў не Мінскі Савет, а — самачынна 37-мы полк. Камісар гэтай часці зрабіў такое для самаабароны: яго хтосьці перасцярог, што «на Савет i на яго войскі збіраецца наступаць «камітэт ратавання». Цяпер, калі пагаварыў з Алібегавым i Мікалаевым, пікеты з горада забірае.

Пасля гэтай весткі ажыятаж у зале спаў. Але калі Мікалаеў да слоў Алібегава дадаў, што агульны сход 37-га палка адмовіўся прысягаць «камітэту ратавання» i «прыняў рэзалюцыю ў савецкім духу», сход узбудзіўся зноў i пастанавіў: полк Мінскага Савета раззброіць. Алібегаў i Пярно былі рашуча супраць гэтага. Ім страціць ваенную сілу — значыць страціць цяпер кантроль за ходам падзей...

30 кастрычніка

Сёння зноў страсна, з крыкамі i лаянкаю задыскутавалі пра Рэўком. Ён, як заявілі эсэры I меншавікі, мірны толькі на словах, рыхтуе грамадзянскую вайну. Як яны ведаюць, Рэўком паслаў на фронт бальшавікоў Фаміна, Шчукіна, каб тыя ўпотай перамовіліся з палкамі, настроенымі па-бальшавіцку, прывялі ix у Мінск i расправіліся з «камітэтам ратавання».

Алібегаў i Пярно, падоўгу красамоўнічаючы (відаць, цягнулі час i тлумілі галаву), даказвалі, што ні Савет, ні Рэўком не парушаюць пагаднення, толькі сочаць за «чарнасоценнымі элементамі контррэвалюцыі»,— яна, як лічаць яны, цяпер вельмі небяспечная, нават смяртэльна пагражае не толькі Савету i Рэўкому, але i «камітэту ратавання». А што датычыць таго, што яны паслалі на фронт вярбоўшчыкаў сілы, то гэта няпраўда.

— А дзе ж вашы Фамін, Шчукін? — закрычалі ім з залы.

— Хіба хто-небудзь з вас не бачыў ix сёння? — усміхнуўся Пярно.

— Не.

— Яны ў Мінску, мы можам ix паклікаць[[17]].

— Паклічце!

— А што гэта значыць — «чарнасоценныя элементы»? — запытаў Вайнштэйн.

— Па меркаваннях канспірацыі, даць інфармацыю мы можам толькі канфідэнцыяльна некаторым членам прэзідыума «камітэта ратавання»...— адказаў Алібегаў.

— Лухта! — ухмыльнуўся Жданаў.— Вы хочаце накіраваць нас па лжывым следзе!

Рашылі: Рэўком распусціць.

Алібегаў i Пярно былі рашуча супраць гэтага...

2 лістапада

У «камітэце ратавання» перапалох: бальшавікі ашукалі!

Выходзіць, яны сапраўды ўпотай паслалі сваіх агентаў на фронт, i, пакуль ix дэлегацыя загаворвала тут усім зубы, яны сагітавалі многія часці (60-ты сібірскі полк) i, галоўнае, браняпоезд.

Гэты браняпоезд — кажуць, на чале з бальшавіком Пралыгіным,— як яму ні замінаў Калатухін (ён сам выязджаў са штабным афіцэрам на аўтамабілі, каб на 712-й вярсце падарваць рэйкі), прычухкаў у Мінск у ноч з 1 на 2 лістапада. Яго гарматы i кулямёты адразу ж паднялі дух, далі моц Мінскаму Савету, a многіх з «камітэта ратавання» змусілі не толькі пацішэць, але i панікнуць. «Правыя» з адчаем i злосцю накінуліся на «левых», што якраз тыя «сваім міратворніцтвам» перашкодзілі своечасова перамагчы.

Яшчэ болей панікнулі ўсе камітэтчыкі пасля полудня, калі ўведалі: Керанскі не здолеў сабраць ваенную сілу i павесці яе на Петраград — значыць, Часовы ўрад пацярпеў поўнае фіяска.

Пад вечар Алібегаў i Пярно з усмешкамі пакінулі «камітэт ратавання», сказаўшы, што «ім тут ужо няма чаго рабіць».

Бальшавікі пачалі наступаць. Сёння іхняя фракцыя Франтавога камітэта апублікавала сваю заяву пра яго: «Мы адкрыта заяўляем, што ў гэтыя адказныя дні рускай рэвалюцыі Франтавьі камітэт здрадзіў Мінскаму Савету i Ваенна-рэвалюцыйнаму камітэту, ён здрадзіў фронту, ён здрадзіў Саветам, здрадзіў рэвалюцыі. Ён часова выратаваў контррэвалюцыйнае гняздо фронту — штаб, выратаваў агентаў Керанскага, камісараў. Такі Франтавы камітэт не можа лічыцца прадстаўніком салдат фронту! (...). Далоў Франтавы камітэт! Няхай жыве новы рэвалюцыйны Франтавы камітэт!»

Гэты ваенны i агітацыйны бальшавіцкі націск у канцы дня ўжо не толькі ашаламіў, глыбока разгубіў «камітэт ратавання», але, трэба сказаць, разбурыў яго, як няўдалую складню дроў. Дзе i дзелася яго красамоўства, пасыпаліся спрэчкі паміж сабою, нараканні на «няверных» бальшавікоў — i, як трэба было чакаць, у горадзе i за горадам увачавідкі пачалі адколвацца, пераходзіць на іншы бок роты i батальёны дагэтуль адданых камітэту часцей.

Позна ўвечары я цішком выйшаў з залы «камітэта ратавання», каб болей сюды не заходзіць. Патраціў толькі некалькі дзён дарма. Гудзіць галава ад шуму-крыку, а толку ад усяго гэтага ніякага. Вось што такое словаблуддзе! Як ні горка, але трэба прызнацца: мелі рацыю Ландар i Мяснікоў, перасцерагаючы, што мяне ўцягваюць у балота вартыя жалю людзі альбо свядомыя двудушнікі!..

3 лістапада

Як пачуў сёння i прачытаў у бальшавіцкай газеце, учора вечарам у гарадскім тэатры адбыўся шматлюдны сход Мінскага Савета. З дакладам выступіў Мяснікоў. Ён, са сваёй пазіцыі, расказаў, што i як адбывалася за апошні тыдзень у Петраградзе, у Мінску, бязлітасна ганьбіў Франтавы камітэт i «камітэт ратавання» як «асіныя гнёзды». Хоць эсэры i меншавікі негадавалі супраць «насілля», але бальшавікі ўсё роўна аб'явілі Савецкую ўладу.

...Кажуць, Савет арыштаваў Жданава i Калатухіна, вышле ix з Мінска, трасе Балуева.

Не разбяруся, адкуль такая моц у бальшавікоў?! Чаму ім так усё спрыяе? Няўжо сам час за ix?

4 лістапада

З уражаннем чытаў у «Правде» за 3 лістапада «Декларацию прав народов России», падпісаную ад імя Рэспублікі Расійскай Народным камісарам па правах нацыянальнасцей Іосіфам Джугашвілі-Сталіным i Старшынёй Савета Народных Камісараў У. Ульянавым (Леніным).

«Исполняя волю (...) съездов, Совет Народных Комиссаров решил положить в основу своей деятельности по вопросу о национальностях России следующие начала:

1. Равенство и суверенность народов России.

2. Право народов России на свободное самоопределение, вплоть до отделения и образования самостоятельного государства.

3. Отмена всех и всяких национальных и национально-религиозных привилегий и ограничений.

4. Свободное развитие национальных меньшинств и этнографических групп, населяющих территорию России.

Вытекающие отсюда конкретные декреты будут выработаны немедленно после конструирования комиссии по делам национальностей».

Гэтую «Декларацию...» я прачытаў, можа, i пяць разоў. Далібог, не верыў вачам сваім!

Дагэтуль рускія цары, здаралася, саступалі тое-сёе сваім меншасцям, але ў нацыянальным сэнсе — ніколі альбо амаль ніколі, няўхільна бераглі ідэю «единой и неделимой империи». Калі пасля 1905-га крышачку адрэзалі ca скібы, то перад вайною i ў вайну тое вырвалі з рота разам з языком.

А тут... Столькі i ўсё адразу... Аж галава кружыцца!

Сёння сабраліся разам (Шуляк, Васілевіч, Муха, Нядоля, Нямкевіч i я), чыталі гэты новы дакумент.

Шуляк, як i я, разгублены; Васілевіч, Нядоля i Нямкевіч засімпатызавалі бальшавікам, толькі мудрагелісты Муха з ухмылкаю пазіраў на нас усіх, а пасля пацвеліўся:

— Лішне не цешце сябе надзеяй, хлопцы! Глядзіце ў корань: новы ўрад улічвае хібы папярэдняга, усімі сіламі хоча ўтрымацца, запыніць вайну i навесці лад у эканоміцы. Адгэтуль — яго прыгожыя абяцанкі-цацанкі: дэкрэты пра мір i зямлю, «Дэкларацыя...». Абяцаецца адразу ўсё, чаго народ даўно ўжо чакае... Але заўважце: зноў канкрэтнага мала, нешта некалі будзе... Калі? Што? А па-другое, будзьма рэалістамі: ва ўсе часы ўрады ішлі на самыя нечаканыя ўступкі, але толькі не па нацыянальным пытанні... Hi з чым так не загульваюць, як з ім! Нічога так не топчуць, як яго!

Мы анямела пазіралі на Муху, а ён хітра пасміхоўваўся i чамусьці пераможна пазіраў на нас.

Бог яго ведае! Не толькі мяне з Шуляком, але i Васілевіча, Нядолю, Нямкевіча астудзіў, растрывожыў гэты ўніклівы, не з сялянскім розумам, недаверлівы i скептычны Муха. Ды не зважаючы на сумненні, рашылі рыхтавацца да новага нашага з'езда, дзе ужо с в а ё п ы т а н н е паставіць с у p' ё з н а! З сённяшняга ж вечара пачалі пісаць запрашальныя лісты ва ўсе беларускія неакупаваныя гарады, у вялікія мястэчкі i за межы краю.

Новы з'езд думаем сабраць i правесці прыкладна 5 снежня.

...Позна вечарам да мяне зайшоў малады армейскі капітан. Наш зямляк, Еўзікаў з Магілёўшчыны. Мы з ім пазнаёміліся нядаўна. Дык вось ён сказаў мне, што яны, землякі-вайскоўцы, утварылі Беларускую вайсковую раду, збіраюць нам на помач ваенную сілу.

6 лістапада

Як пішуць мінскія газеты, бальшавікі смела i ўдала бяруць у свае рукі Заходні фронт. Пад іхняй эгідай прайшлі з'езды II, X i III армій.

Кажуць, новы Рэўком вобласці i фронту ўзначаліць Мяснікоў.

Адкуль у яго столькі сілы, каб мець гэтулькі клопатаў, усё рабіць? Што — яны двухжыльныя, гэтыя бальшавікі?! Ці яны дабіваюцца свайго найперш агромністаю сілаю волі, дысцыплінаю?

8-10 лістапада

Гэтыя дні Мінск зноў загуў, як патрывожаны вулей.

7 лістапада Савет Народных Камісараў на чале з Леніным паслаў у Магілёў тэлеграму Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму генералу Духоніну, параіўшы яму пачаць з немцамі мірныя перамовы. Але генерал не паслухаў i адмовіўся ад такой «ганебнай» місіі.

9-га Савет Народных Камісараў апублікаваў новую радыётэлеграму, дзе дае права самому салдацкаму люду паклапаціцца пра мір, дазваляе заключаць яго дывізіямі, карпусамі. У гэты дзень Савецкі ўрад аб'явіў, што адхіляе Духоніна ад пасады. Значыць, новая ўлада рашуча бярэцца за армію! А што адкажуць генералы?

У Мінску гавораць: на Магілёў, на Стаўку, з Петраграда ідзе зводны ўзброены атрад на чале ўжо з савецкім Вярхоўным галоўнакамандуючым (здаецца, нейкім Крыленкам-бальшавіком). Сёння сам бачыў, як з Мінска адышоў воінскі эшалон на Магілёў. Прыязджалі да нас сябры, знаёмыя з Віцебска i з Гомеля, дык казалі: i адтуль, а таксама з Оршы, Полацка, Бабруйска, Жлобіна бальшавікі накіроўваюць часці супраць Духоніна, а таксама Карнілава i іншых мяцежных генералаў, якія цяпер сядзяць у быхаўскай турме.

12 лістапада

Сёння мінскі Рэўком выгнаў са штаба фронту i з Мінска генерала Балуева: ён, як i Духонін, наадрэз адмовіўся перамаўляцца з немцамі.

В. а. камандуючага Заходняга фронту, як таму ні замінаў генерал Доўбар-Мусніцкі, Рэўком назначыў бальшавіка, падпалкоўніка Каменшчыкава. Значыць, цяпер адсюль будзе яшчэ большая падмога Петраграду, новай уладзе.

Сёння прыйшла досыць цікавая навіна з Кіева. Там на днях, 7 лістапада, іхняя Рада аб'явіла самастойную Украінскую рэспубліку, а сябе — вярхоўным органам. Як кажуць, паставілі ўсіх перад дэ-факта.

Падумаў: трэба i нам быць нарэшце смялейшымі i нахабнейшымі! Не чакаць i не прасіць, a самім браць!»

5.

Сёння, у гэты доўгі вечар, Янка хацеў найбольш аднаго: хутчэй бы ўсё гэта скончылася ўжо.

Згаладалыя па гулянцы, пітву i добрай закусцы (больш трох гадоў ужо не было ў Янкавінах вяселля), госці са смакам упляталі ўсё, што падавалі на стол гаспадары, смяяліся, жартавалі, часта, успамінаючы, дзеля чаго яны тут, змушалі яго з Анелькаю «саладзіць гарэлку», танцавалі на двары, зноў вярталіся ў хату, садзіліся за стол i не спяшаліся разыходзіцца.

Вось дзядзька Стась, сват, гарэзна падкруціў канцы доўгіх пушыстых вусоў, усміхнуўся:

— Ну што, госцейкі, горкая гарэлка? Чы не?

Янка ўгнуў галаву, бачачы, што сутульваецца, пунсавее i Анелька — здаецца, вельмі саромеецца падымацца i цалавацца пры людзях (а яны ўпершыню пацалаваліся толькі на вяселлі).

— Горка! Горка! — запляскалі ў ладкі госці.

— Ды піце, госцікі дарагія, i горкую,— ужо які раз нібы ратавала яго маці, ходзячы за людскімі спінамі i назіраючы, дзе прыбраць пустую талерку i паставіць поўную.— Якая ж гэта гарэлка, калі яна не горкая?!

Але шумлівыя, пад'юшчаныя гарэзнасцю да маладых госці не зважалі, пляскалі i крычалі сваё.

Янка мусіў устаць — услед за ім паднялася i невысокая, таўставатая, у белай сукенцы i вэлюме Анелька. Злёгку прытуліўшыся, яны, заплюшчыўшы вочы, каб не бачыць адно аднаго, злёгку дакрануліся вуснамі да вуснаў. I цяпер стрымана, няўмела, з сорамам.

Той-сёй, хто падпіў ужо i яшчэ хацеў кульнуць чарку, задаволіўся, а моладзь запатрабавала «болей гарачага» пацалунка.

— Саладзіце i гарачыце, маладыя, а то i жыцце ваша будзе не салодкае i дзеці пойдуць халодныя! — запатрабаваў сват, дзядзька Стась, побач стоячы з чаркай у руцэ.— А ты, сыне,— прытуліў вольнаю рукою Янку да сябе,— павінен ужо запомніць: жонка ўсё жыццё мучыць мужа: маладая — абдымаючы, старая — праклінаючы...

Янка, калі адхіляўся ад Анелькі, зноў з непрыемнасцю бачыў яе нейкія бясколерныя вочы, пляскаты нос, жаўтаваты пушок на шчоках, кароткую тоўстую шыю.

Калі ён намачыў гарэлкаю вусны і, садзячыся, на міг акінуў позіркам застолле, дык там, на Анельчынай палавіне гасцей, у цемнаватым кутку (дзве лямпы віселі пасярод хаты) зноў запыніў позірк. Віця, падстрыжаны пад польку, зусім нязграбны ў шырокім новым касцюме, белы, трымаў чарку i ўталопліваў позірк на сваю руку, а Зося з файна заплеценымі валасамі, у цеснаватай белай блузцы, што хораша паказвала яе круглаватыя плечы, не сказаць каб высокія, але спрытныя грудзі, не то з усмешкаю, не то з жалем пазірала сюды, на ix, маладых.

Янка першы адвёў позірк, акінуў ім іншы, правы, бок, дзе сядзелі яго, як кажуць у Янкавінах, дружбанты, а таксама радня. Да слова, Алесь прымасціўся паміж Кастусяю i Волькаю Чорнаю. У гэтую хвіліну той гаварыў з Волькай i, здаецца, прамаўляў штосьці вясёлае, гарэзнае — Волька, то падымаючы на яго па-цыганску чарнявыя вочы, то апускаючы ix, задаволена слухала, усміхалася, i Янку здалося: гэтай пагляднай дзяўчыне вельмі падабаецца яго вучоны брат.

У канцы пакоя, каля стаяка, прымасціўся брат Гіполь са сваёю Ядзяю. Гіполь, з высокімі залысінамі, з русявым чубком пасяродку, у шэрым амерыканскім касцюме, у белай кашулі з сінімі палосамі, пры гальштуку, вунь ужо, закрыўшы вочы рукою, звесіў цяжкую галаву, клюе носам (вельмі шмат п'е ён), а Ядзя, папаўнелая i папрыгажэлая пасля новых родаў, з сіняком пад левым вокам (мужаў падарунак за здраду), не піла i не ела, гарэла, як i Зося, чырванню, адмысловым сваім сорамам ды баялася падняць на ўсіх свае вінаватыя вочы.

На Янкаву радасць, неўзабаве моладзь узбудзілася зноў выйсці з хаты на двор, яшчэ паскакаць — бацька выбег паперадзе ix, павесіў над дзвярыма закрыты ліхтар, вымкнуліся музыканты, зайгралі на баяне, на скрыпцы, цымбалах i трубцы.

Таксама вылезшы з-за стала, Янка пакінуў Анельку ў хаце, а сам з палёгкаю ўздыхнуў, хутка выйшаў на двор астудзіцца i пакурыць. Там сцяну хаты i плот абляпілі старыя кабеты (многія мужчыны засталіся ў хаце), а пасярод двара скакалі польку маладыя, у тым ліку i іхні Алесь з Волькаю.

Хоць ужо надыходзіла піліпаўская часіна, але было цёпла.

Толькі Янка сабраўся закурыць, як з хваляваннем убачыў: пляскаючы свату па руках, з сянец выскачыла Зося (дзядзька Стась, мусіць, залавіўшы яе там, згроб i цярнуў шчакою па яе шчацэ).

Гэта адразу згледзелі Янкавы суседкі, Касцюкевічыха i Буднічыха, тут жа абгаварылі свата:

— Вой, каб ты згарэў! Яшчэ дзевак мацае!

— А чаму такую не памацаць?!

Зося, звузіўшы вочы i ганарліва азірнуўшы ўсіх, накіравалася да яго, моцна шчыпанула за бок, а пасля, нібы нічога не здарылася, пусцілася ў скокі. Адна, трымаючыся за paгi накінутай на плечы белай хусткі.

Старыя кабеты ўжо накінуліся на яе:

— Брыдка гэтак маладой бабе напівацца!

— З гора насцябалася!

— Якое там гора! Распуста!

— Што вы хочаце?! — запыніўся каля кабет i пачаў ушчуваць ix дзядзька Стась.— Усе вы, кабеты, такія: калі маладыя, дык у вас вялікая хэнць i капрызы, a калі старыя, дык злосць i буркатня...

— А вы, мужчыны? — не сумелася Касцюкевічыха.— У вас i на старасці дур у галаве!

Янка, каб не слухаць абгаворы, лагодныя спрэчкі, каб не паказаць, што стаіць блізка i ўсё чуе, мінуў ix i запыніўся ў канцы двара, аж каля брамкі.

Зося, натанцаваўшыся (канечне ж, не з радасці), кінулася, абвісла непадалёку на плот, а пасля, адпачыўшы i зноў згледзеўшы яго, даволі гучна прамовіла:

— Хадзем на наша месца...

— Добра. Ідзі,— прашаптаў ён, перасцерагаючы, што i яна павінна паводзіцца абачліва. Людзі ўсё бачаць i чуюць.

Яна, наўмысна цярнуўшыся аб яго, выйшла з двара i неўзабаве схавалася ў цемені. Янка пачакаў, калі танцоры перавядуць дыханне i пачнуць зноў скакаць, а пасля шмыгнуў са двара i, лічачы, што яго знікненне ніхто не заўважыў, пашыбаваў па дарозе да Могліц.

Вунь ужо цьмяна каля цёмнай сцяны хвойніку святлеецца яе белая хустка. Наблізіўся — Зося адразу ж упала на грудзі, сашчапіла рукі на яго шыі. Прытулілася ўсім целам.

Нейкі час гарнулася i не то ціхенька стагнала ад сваіх пакут, што грызлі душу гэтыя дні, не то цешылася, што яны ўрэшце змаглі вызваліцца, сустрэцца i прытуліць адно аднаго.

— Не магу, Яначка...— потым паскардзілася.— Як пагляджу, што гэтая лупатая каза табе дасталася — дык сэрца млее!

Ён маўчаў, гладзіў яе плечы, што ўздрыгвалі.

— Ці ты, можа, рады? — нечакана адхілілася i ўся мігам перамянілася.— Багаты ж будзеш...

— Каменем на сэрца мне гэтае багацце...— уздыхнуў, прытуліў яе i зноў сціснуў у абдымку.— Ідзе вяселле, усе цешацца, гуляюць, а мне здаецца, што гэта не я жанюся... Зірну на яе — жыць не хочацца...

— Дык што цяпер? — запытала.— Скончылася ўсё ў нас?

— Чаму скончылася? Гэта — як мы самі захочам...

— А раптам ты звыкнешся? — жахнулася.

— Не.

— А гэтую ноч...— прамовіла перабівістым голасам.— Ужо ж разам будзеце... Муж i жонка...

— Не хачу я гэтай ночы...— адказаў.— Нямілая яна мне...

Вярнуўшыся ў свой двор, Янка ўбачыў: музыкаў, танцораў ужо няма, стаіць, курыць i гамоніць каля сянец некалькі мужчын.

— Можа, запыняць вайну...— гаварыў стары Касцюкевіч.— I напісалі пра гэта, i перамаўляцца, бачыце, пачалі ўжо...

— Дай бог,— прамовіў Гарбацэвіч, Янкаў цесць.

— Гэтыя бальшавіке не толькі гавораць...— сказаў стары Навіцкі.— Хатаўцы вунь выбралі свой каміцет i падзялілі панскае жыта, сена. Увесну, кажуць, будуць дзяліць зямлю...

— Можа, i зменіцца што...— згадзіўся Касцюкевіч.— Усё ж век на адным месцы стаяць не можа...

— Палепшае ці не палепшае, а змены будуць...— уставіў сваё слова i іхні Гіполь, дымячы замежнай цыгаркай.— Недарэмна паліцікі з Амэрыкі сюды прыехалі...

I Гіполь, бачачы, што добра слухаюць яго, бывалага чалавека, які пабыў «нават за вялікім морам», «на канцы свету», пачаў паўтараць расказанае ім ужо не раз:

— Я хацеў вярнуцца дадому, калі яшчэ ў фермера рабіў, калі яшчэ тут цар быў. Але не пускалі. Кажуць, вайна, караблі немцы топяць. A калі пераехаў у Бастон, на завод, дык да мяне неяк, як толькі скінулі цара, сам галоўны інжынер, Фельдман (кажуць, немец), падышоў. «Чуў: дадому, у Расею, хочаш?» — па-руску запытаў. «Хачу».— «Дык можам узяць, за паўцаны білета нават, калі будзеш у каютах прыбіраць, палубу мыць i трымаць язык за зубамі». Я ў той час на ўсё гатоў быў, абы толькі вярнуцца дадому. «Збірайся, скора адплывём». I, праўда, хутка паплылі. На Мурманск. Цэлы карабель, кажу, маладых паліцікаў. Палавіну рыжых, палавіну з чорнымі валасамі. На ўсіх, брат, мовах гавораць. Але калі па-руску ці па-англійску пачнуць гудзець, дык чую: пра расейскую рэвалюцыю i пра рэвалюцыю ва ўсім свеце гавораць, мяркуюць, што i як тут будуць рабіць... А гэты мой дабрадзей, Фельдман, усё рукі паціраў: быць не можа, казаў, успорам з бярлогі мядзведзя, запражом у сані i пакатаемся як след!..

— I як яны, жыўшы за светам, ведаюць, што тут трэба рабіць?

— Паліцікі, дзядзька, усё ведаюць,— адказаў Гіполь.

— I як яны думаюць ладзіць без цара, без паноў? — паціскаў плячыма Навіцкі.

— Не бойся,— ухмыльнуўся Гарбацэвіч.— Улегцы не будзем бегчы. Нехта ўсядзецца на карак.

— Ну, а як там, у Амэрыцы, усё ж людзі жывуць? — запытаў Навіцкі (ён гэты тыдзень адлучаўся з Янкавін, дык, лічы, не чуў Гіполевых расказаў).

— Скажу, дзядзька, як на споведзі,— усміхнуўся Гіполь.— I там бачаць вачыма, чуюць вушамі, ходзяць нагамі, робяць рукамі, ядуць ротам, цалуюць губамі...

— Усюды, за марамі, за гарамі — адно! — пахітаў галавою Гарбацэвіч.— Усюды трэба рукі мазоліць — дык i жыць будзеш...

Выйшаў з сянец гаспадар i перапыніў іхнюю гаману.

— Хадзеце, мужчыны, у хату,— запрасіў. Вясёлы. Рады.— Маладыя разышліся па вёсцы, а вы яшчэ пасядзіце, пагаманіце ў цяпле за сталом. Бог ведае калі яшчэ вот гэтак збяромся разам...— I, убачыўшы Янку, не то перасцярог, каб ён загадзя ведаў, як трэба апраўдацца перад гасцямі, не то паўшчуваў: — А ты, малады, ці не пагнаў курэй да вады? Які час ужо цябе шукаюць, а пра цябе ні дыху ні слыху...

...У глыбокую ноч, калі ўжо, здаецца, усе, натомленыя, павінны былі моцна спаць, Янка нечакана прачнуўся. Ад нейкай трывогі.

Прыслухаўся: здаецца, тоненька вішчыць, скуголіць шчаня.

Дзе яно? Адкуль узялося? Ага, здаецца, паблізу, у спальні:

— Пусці, Гіполька. Баліць.

— А тады, калі з казаком цешылася, не балела? — злосна працадзіў брат і, мусіць, зноў затуліў Ядзі далонню рот, бязлітасна закруціў на яе целе тонкую скуру.— Сама далася?

— Не! Не! — здушліва енчыла яна.— Сілаю...

— Ілжэш,— сіпеў ён і, мусіць, яшчэ болей нелітасціва мучыў, бо Ядзя завыла не па-чалавечаму.

«Калі сам вярнуў яе дадому, дык чаго тады катуе, выпытвае абы-што?» — з непрыемным пачуццём да брата падумаў Янка.

Пачуў: хтосьці затупаў у чорнай хаце, адчыніў сюды дзверы.

— Сын! — пачуўся з пapora матчын голас.— Не рві сэрца!

— Яна мне не толькі парвала сэрца, але i перагрызла ўсю душу...— паскардзіўся Гіполь.

— Так бог ужо даў, сынок...—уздыхнула маці.— Даруй...

— Не магу, мама,— усхліпнуў той.— Я пот ліў, капейку да капейкі збіраў, а яна...

— Даруй, сыночак,— зноў папрасіла маці.

— Каторыя нашы там i з белымі, i з чорнымі паненкамі альбо кабетамі гулялі, а я ні на адну нават не зірнуў...

— Малыя дзеці — малая бяда, вялікія дзеці — вялікае гора...— цяжка ўздыхнула маці, зачыніла дзверы i патупала адсюль.

Тут, у белай палавіне (перагародку паміж спальняю i залаю выкінулі на час), запанавала звонкая цішыня. Толькі чуваць было, як цікаў вялікі, прывезены Гіполем насценны гадзіннік.

— Даруй, Гіполька,— прашаптала Ядзя.— Каб ты ведаў, як кляну сябе, хаджу па зямлі i свету не бачу...

— Распусніца! — буркнуў ён, а пасля падняўся i падаўся са спальні. Мусіць, курыць.

Янка ляжаў на разасланым на падлозе саламяным кулі i асцерагаўся паварушыцца: каб не пачулі яго руху ні братавая Ядзя, ні гэтая Анелька, якая прымасцілася паблізу. Алесь яшчэ не вярнуўся дадому, загуляўся недзе. Няўжо яго гэтак заваражыла Волька?!

У гэтую, паспакайнелую ўжо, хвіліну Анелька паварушылася, нечакана абмацала ў цемені яго руку, сціснула яе і, падкочваючыся, прашаптала яму ў самае вуха:

— Я табе верная-верная буду... Вось паглядзіш!

Ён ад гэтай раптоўнасці аж уздрыгнуў, не мог нічога адказаць, а яна зноў неспадзявана паднесла яго руку i раз-другі пяшчотна пацалавала ў далонь, а пасля ласкава прытуліла яе да сваёй шчакі...

6.

Сёння Муха быў у новай, дагэтуль засакрэчанай, кампаніі.

За доўгім сталом сядзела, як падлічыў ён, дванаццаць чалавек. Усе яны былі ў белых рукавіцах i белых фартухах, а чалавек пяць («З верхняга паверха»,— падумаў) хавалі твар пад чорнаю маскаю з вузкімі шчылінкамі для вачэй. Значыць, гэтыя пяцёра альбо самі высокапастаўленыя, альбо агенты ў тутэйшай высокай уладзе.

Прамовіла двое з ix. Першы, нізкі i камлюкаваты, «Арарат», мяняючы голас i наўмысна падрабляючы закаўказскі акцэнт, расказаў пра ўсё тое, што робіць i думае рабіць новы Франтавы камітэт i штаб Заходняга фронту, як 21 лістапада заключалася ў Солах перамір'е з немцамі. Другі, высокі, стройны, па клічцы Іваноў, перадаў, як паводзяцца ў апошнія дні людзі з распушчанага «камітэта ратавання», розныя палітычныя партыі, адстаўны губеранскі камісар Самойленка, Мінская дума, польскія i ўкраінскія лідэры i воінскія часці.

Толькі што пачаў гаварыць трэці з засакрэчаных, «Капітан». Ён, падрабляючы прыбалтыйскі акцэнт, сказаў:

— Паслязаўтра тут рэарганізуецца Савецкая ўлада. Сальюцца камітэт абласнога Савета рабочых i салдацкіх дэпутатаў (35 чалавек), абласны Савет сялянскіх дэпутатаў (35 чалавек) i Франтавы камітэт Заходняга фронту (100 чалавек). Утворыцца адзін вышэйшы орган Саветаў Віленскай, Віцебскай, Магілёўскай, Мінскай губерній i Заходняга фронту — Абласны выканаўчы камітэт Заходняй вобласці i фронту (Аблвыкамзах). Яго прэзідыум будзе з пяці чалавек: Рагазінскі (старшыня), Крывашэін i Казлоў (таварышы старшыні), Алібегаў i Осіпаў (сакратары). Аблвыкамзах разам з Паўночна-Заходнім абласным камітэтам РСДРП (б) i Ваенна-рэвалюцыйным камітэтам (а гэтыя два апошнія органы, як ведаеце, узначальвае Мяснікоў), будуць кіраваць усім ваенна-палітычным i гаспадарчым жыццём Заходняй вобласці. Выканаўчы орган Аблвыкамзаха — Абласны Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту. Ён будзе па ўзоры СНК РСФСР. Старшыня — Ландар (ён i камісар унутраных спраў).— Прамоўца дастаў з патайной кішэні лісток i пачаў чытаць з яго.— Вось, Пётр, спіс будучых іншых народных камісараў. Да слова, Іван Алібегаў — камісар працы, Станіслаў Берсан — па справах нацыянальнасцей, Майсей Калмановіч — харчавання, Мяснікоў, Каменшчыкаў — па ваенных справах, Фрэйман — гандлю i прамысловасці i г. д.

Прамоўца падаў лісток Дзядзю. Той, паблізу свечкі, што стаяла ў чэрапе, узяў лісток, прабег па ім вачыма праз масіўныя акуляры, паклаў яго ў сваю папку.

— Чараўнік,— мякка прамовіў Муху новы вядомы (толькі для гэтага, а можа, яшчэ i для вышэйшага кола) псеўданім.— Праінфармуйце нас пра вашых падапечных.

На яго зірнулі ўсе. Нават тыя, хто быў у масках. Як ён ні ўтаймоўваў хваляванне, яно ўсё роўна пыхнула: як-ніяк, а цяпер яго слухае камандны цэнтр.

— У беларускім нацыянальным руху заявіліся новыя нюансы,— прамовіў ён перабівістым голасам.

— Раскажыце спачатку пра мясцовыя навіны,—сказаў Дзядзя.

Муха ca згодаю кіўнуў галавою, адчуваючы, што валявой сілаю адольвае хваляванне. Ды чаго ён павінен дрыжаць?!

— За гэты месяц Вялікая беларуская рада вельмі ажывілася,— прамовіў ён.— Пачалі саюзіцца «левыя» i «правыя» грамадоўцы, іншыя нацыянальныя партыі, ёсць папаўненне з іншых гарадоў, вёсак i воінскіх часцей, а таксама да гэтага руху далучаюцца некаторыя нядаўнія непрыяцелі — меншавікі, эсэры, бундаўцы, сіяністы...

— Усе супраць Саветаў? — перапыніў яго Дзядзя.

—Так,— хітнуў галавою Муха.— Лашковіч наладзіў кантакты з Украінскай народнай рэспублікай, вядзе нялёгкія перамовы са штабам корпуса Доўбар-Мусніцкага. Капітан Еўзікаў, адзін з лідэраў Беларускай вайсковай рады, як я ўведаў перад самым адыходам сюды, сёння атрымаў дазвол утварыць беларускі полк...

— Хто падпісаў гэты дазвол? — ажывіўся Дзядзя.

— Начальнік штаба Вярхоўнага галоўнакамандуючага генерал Бонч-Бруевіч,— адказаў Муха.— A галоўнакамандуючы Заходнім фронтам зацвердзіў склад Беларускага вайсковага камітэта, выбранага на Франтавым з'ездзе. Карацей, Вялікая рада збірае армію, каб, можа, i з яе помачы дабіцца свайго...

— Аўтаноміі? — запытаў Дзядзя.

— Пакуль што — аўтаноміі...— адказаў шчыра Муха.

— Ну, а што вашы ў Петраградзе?

— Як вы ведаеце, сярод нашых землякоў у Петраградзе да нядаўняга часу быў самы моцны грамадоўскі pух. Цяпер, пасля кастрычніцкага леравароту, ён расколваецца. Сама меней — на тры крылы...

Як бачыў Муха, усе яго ўважліва слухаюць.

— Недзе каля 700 грамадоўцаў, рабочых i маракоў Балтыйскага флоту, утварылі Беларускую сацыял-дэмакратычную рабочую партыю (БСДРП). Яны i іхні лідэр Чарвякоў, а таксама другое левае крыло на чале з Гартным пайшлі за Саветамі. Чарвякоў, Гартны, Белякова — ужо члены Петраградскага Савета. Астатнія грамадоўцы — на ранейшых пазіцыях альбо хістаюцца...

— Ну, а цяпер пра іншыя цячэнні вашых землякоў,— прамовіў Дзядзя.— Да слова, пра петраградскі Беларускі абласны камітэт.

— Ён утвораны зусім нядаўна пры Усерасійскім Савеце сялянскіх дэпутатаў, хутка набірае моц. Адзін з яго лідэраў — Кужэльны.

— Якія захады гэтага БАКа?

— Вельмі блытаныя. Кужэльны дыскутуе i з Чарвяковым, Цішкам Гартным, i з Лашковічам.

— З-за чаго сутычкі БАКа з групамі Чарвякова, Цішкі Гартнага, а таксама з Вялікаю радаю?

— Як я разумею, з Чарвяковым i Гартным Кужэльны спрачаецца з-за ix саюзу ці сімпатый да Саветаў. Вялікую раду папракае за «марудлівасць» i за «без'языкасць»...

— Ну, а сам ён чаго хоча?

— Кужэльны абапіраецца на эсэраў. Па-другое, імкнецца ў лідэры. Мы, піша ён, «павінны спахапіцца, не быць сузіральнікамі ў жорсткай барацьбе, іначай нас, разявак, запалоняць альбо партыі-пераможцы, альбо ўвішныя суседзі». Кужэльны патрабуе, каб Вялікая рада падпарадкавалася яго БАКу.

— Ну, а што Лашковіч? — усміхнуўся Дзядзя.— Ускіпеў?

— Ускіпеў, але пашле ў Петраград Васілевіча i Шуляка.

— Дзякую, Чараўнік,— сказаў Дзядзя,— Падагульнім пачутае. Значыць, моц набіраюць бальшавікі. З другога боку, шок ад ix перавароту мінае. Расце нацыянальны рух. Ёсць звесткі, што Антанта не толькі супраць, што Саветы перамаўляюцца з немцамі, але думае пакараць Расію, падзяліць яе на свае сферы ўплыву... Адным словам, на парозе — грамадзянская вайна... Некаторыя генералы ўжо збіраюць сілы на Доне i на Украіне. За імі пайшлі многія чыны царскай паліцыі, ахранкі. Ваш, Чараўнік,— усміхнуўся,— i наш «апякун», падпалкоўнік Сінілаў, у тым ліку... Самы блізкі час пакажа: утрымаюцца бальшавікі ці не? Разгорнецца грамадзянская вайна паміж імі i меншавікамі, эсэрамі, генераламі, а то i старым апаратам альбо будзе нейкі кампраміс? Канечне, шмат будзе значыць, як другога снежня пойдуць перамовы ў Брэст-Літоўску з немцамі.

Дзядзя падняў галаву, акінуў усіх цэпкім позіркам, замахаў у паветры рукою з малаточкам, дадаў:

— Адпаведна, узмацняем ва ўсіх нянавісць да цара i да старога ладу, да легенды пра залаты век у мінулым, няспынна вяшчаем, выхоўваем любоў, цягу «да светлай будучыні» i няспынна множым, яшчэ раз паўтару, множым хаос, неразбярыху, распальваем варожасць паміж Саветамі i ix праціўнікамі, сутыкаем розныя палітычныя групіроўкі. Трэба яшчэ болей усіх заблытаць, знясіліць — вось тады, калі настане суцэльная неразбярыха, ва ўсіх апусцяцца рукі, прыйдзе наша сапраўдная часіна... Кожны дзень, кожную хвіліну збірайце i збірайце ўсюды навіны, кантралюйце i кантралюйце ход падзей, заўважайце самыя маленечкія новыя нюансы i адразу ж дакладайце мне...— Стукнуў малаточкам па стале.— Ясна?

Калі ўсе паслухмяна хітнулі галовамі, маленькі i шчуплы Дзядзя паказаў рукою на тых, хто быў у масках:

— Вы застаньцеся, перакінемся словам-другім пра асобныя дэталі, a астатнія — вольныя...

7.

Васілевіч i Шуляк вярнуліся з Петраграда на пачатку снежня, калі ўжо ўволю адцубанілі сваё дажджы, адшумеў-нагуляўся сыры цяжкі вецер, нарываючы сіберны холад i вадзяністы снег, калі адстояліся цёмныя, глухія i непрытульныя піліпаўскія ночы, спала, счарнела лісце, калі пачаў нарываць марозны вецер.

Васілевіч адразу з вакзала (быў яшчэ з чамаданам) прымчаў сюды, да Лашковіча i Нямкевіча.

— А дзе Максім? — нават не павітаўшыся, запытаў ён.

— Усе гэтыя дні з Рак-Міхайлоўскім i Еўзікавым фармуюць беларускія палкі,— адказаў Нямкевіч i падаў руку.

— Ясна,— прамовіў той, паціснуў руку ў адказ.

Пасля расхінуў доўгае зношанае паліто, зняў стары капялюш, паказаўшы некалі густыя чарнаватыя, а цяпер, за апошнія месяцы, ссівелыя валасы. Сеў на крэсле і, паклаўшы абшарпаны чамадан на каленях, забарабаніў па ім пальцамі з пагрызенымі пазногцямі.

— Ну, што выездзілі? — запытаў Нямкевіч.

— Пасля, Алесь...— заплюшчыў той вочы.— Апранайся. Хадзем да Максіма — там i пагаворым...

Затым моўчкі брылі па люднай Захараўскай вуліцы, тапталі тонкі i рэдзенькі снег i, неўзабаве павярнуўшы, апынуліся каля цёмнай казармы, дзе штаб фронту прадпісаў размясціцца ваенным часцям Беларускай цэнтральнай вайсковай рады.

Каля варотцаў з цаглянымі шуламі i жалезнаю брамкаю, як i належыць, ix затрымаў вартавы — малады салдат у ботах i шынялі, з вінтоўкаю. Загаварыў па-беларуску — запатрабаваў пропуск. Калі яны паказалі свае паперкі, прапусціў.

У двары, шырокім, абгароджаным з трох бакоў цаглянаю чырвонаю сцяною, а злева — двухпавярховаю камяніцаю, стаялі выстраеныя — мусіць, паротна — можа, i два палкі. Каля рот пакручваліся афіцэры. Яны, як чулася, падавалі вайсковыя каманды па-беларуску i прывучвалі да ix салдат — нядаўніх сялян з беларускіх губерняў.

Ведаючы тут хады, Васілевіч i Нямкевіч накіраваліся адразу да канцылярыі, каля яе вісеў бела-чырвона-белы сцяг.

Падняліся па чыстай лесвіцы на другі паверх, падышлі да абабітых чорнаю скураю дзвярэй з прыклеенаю паперкаю «Штаб беларускага войска».

У вялікім, сціпла абстаўленым кабінеце (карта Расійскай імперыі, на якой чырвоным алоўкам былі абведзены межы Беларусі, сейф, стол, крэслы абапал сцен) яны ўбачылі амаль усё сваё вайсковае начальства — Петрыкевіча, Еўзікава, Рак-Міхайлоўскага i двух цывільных — Лашковіча i незнаёмага чарнявага хлопца. Усе сядзелі абапал стала, i ўсе былі ўзбуджаныя.

Рак-Міхайлоўскі — маладжавы, гадоў трыццаці двух, танклявы мужчына — хітнуў ім галавою, паказаў рукою садзіцца і, трымаючы ў руках паперку, запытаў ва ўсіх:

— Дык што, спадары, адкажам Аблвыкамзаху?

— Аблвыкамзах зусім не лічыцца з нашым краем, народам, з намі, воінамі-беларусамі...— гнеўна прамовіў генерал Петрыкевіч — пажылы, мажны, лысаваты, з русявымі валасамі на патыліцы.— Распусціць наша войска — гэта значыць зрабіць нас бездапаможнымі...

— А для чаго вам сіла? — зусім не збянтэжыўся чарнявы.

— А дзеля чаго я столькі гойсаў па Заходнім фронце, генерал Пажарскі — па Паўднёва-Заходнім, а ён,— кіўнуў на Еўзікава,— па Паўночным? Дзеля чаго мы збіралі свае часці? Каб вы паздзекаваліся?

— Калі мы выявілі, што вы...

— Вы цацкаліся толькі...— перапыніў яго генерал.— Вы не бачыце, што мы хочам бараніць свой край ад немцаў, ад легіёнаў Доўбар-Мусніцкага i нават ад Украінскай Народнай рэспублікі...

— Вы абароніцеся? Адны? — ухмыльнуўся чарнявы.

— Калі б нам не заміналі, мы маглі б утварыць вялікае войска,— прамовіў Петрыкевіч.— На франтах не адна сотня тысяч нашых землякоў...

— Не смяшыце мяне! — зноў ухмыльнуўся пасланец Аблвыкамзаха.— Нацыяналізацыя часцей, вывад ix з пазіцый — развал рускай арміі. Многія салдаты ўкраінскай i беларускай нацыянальнасцей збіраюцца пад «сваім» сцягам, каб толькі выскачыць з акопаў i вярнуцца дадому. Асобныя ўкраінскія часці рвуцца на Украіну, вашы — у Мінск. А гэта пагражае Савецкай уладзе. Па-другое, агаляе цэлыя франтавыя ўчасткі, а па-трэцяе, дае прыклад i іншым уцякаць з фронту. Цяпер, як Савецкі ўрад падакляраваў мір, зямлю, заключыў з немцамі перамір'е i спрабуе заключыць мір, многія салдаты, ураджэнцы расійскіх вёсак, пачалі дэзерціраваць. Цэлымі эшалонамі пруць з фронту. Ca зброяй у руках. Вось Аблвыкамзах, параіўшыся з Рэўкомам, з Паўночна-Заходнім камітэтам РСДРП, рашыў: спыніць нацыяналізацыю часцей i забараніць нацыянальныя з'езды. Адпаведныя паперы пасланыя ўжо Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму з парадаю аддаць адпаведны загад...

— Як — забараніць нацыянальныя з'езды? — умяшаўся ў гаворку Лашковіч, зусім коратка астрыжаны, у новых масіўных акулярах.— Ды гэта ж парушэнне вашай жа, савецкай «Декларации прав народов России»! А заадно чаго тады вартая заява Мінскага Савета ад 5 верасня аб праве нацый на самавызначэнне?

— Народных праў мы не парушаем,— адказаў па-ранейшаму спакойна чарнявы.— Народ павінен сам рашыць свой лёс. А вось вам, адарванай ад народа жменьцы, мы не дазволім самаўпраўнічаць.

— Нас — жменька? — падхапіўся Петрыкевіч, падскочыў да акна i паказаў рукою на двор.— Там жменька? Не, дарагі! Не жменька! А праз тыдзень, месяц будзе ў сотню разоў болей!

— Вы ix атуманілі...— падняўся i чарнявы.— Значыць, паны, паўтару пастанову Аблвыкамзаха: спыніць адклікаць салдат, часці з фронту, заўтра-паслязаўтра вашы батальёны павінны быць далучаны да 289-га пяхотнага запаснога мінскага палка i падпарадкоўвацца камандзіру гэтай часці. Калі не згодзіцеся, то вашы часці будуць раззброены сілаю, а вас, верхаводаў, мы арыштуем...

Калі чарнявы выйшаў, генерал Петрыкевіч, не выбіраючы слоў, пачаў брудна лаяць, абражаць Ландара i Мяснікова, па яго словах, «прыблудаў i нахабных махляроў».

— Давайце, сябры, суцішым свае эмоцыі,— ціха прамовіў Рак-Міхайлоўскі.— Параімся: што рабіць? Але спачатку няхай Сымон раскажа, што ён прывёз з Петраграда.

Пунсовы генерал заціх, прысеў на падаконніку. Пільна зірнуў на Васілевіча i натапыраны Лашковіч.

— Вось што...— прамовіў Васілевіч, зноў барабанячы пальцамі па чамадане.— Кужэльнага мы змусілі адмовіцца ад палітычнага ультыматума. Цяпер ён не дабіваецца аднаасобнага лідэрства свайго БАКа. Ён згадзіўся саюзіцца з намі, з петраградскімі партыямі Гартнага i Чарвякова. Але на тым-сім ён настойвае непахісна. Да слова, патрабуе наш з'езд, назначаны на 5-е, аб'явіць толькі прыватнаю нарадаю, а з'езд склікаць на 15-е. За гэты час як мага больш правесці нашых канферэнцый у арміях, як мага больш выбраць нашых вайсковых камітэтаў i дэлегатаў воінаў-землякоў на з'езд. Веры, што нам памогуць нашы сяляне, лічыць ён, няма...

— Легка сказаць — адкласці з'езд! — хітнуў галавою Рак-Міхайлоўскі.— Каля паўтысячы людзей прыехала ўжо. Ix жа трэба размясціць, карміць.

— Ну, а якая яго саюзніцкая платформа? — запытаў Лашковіч.

— Увогуле ён — віртуоз,— упершыню ўсміхнуўся Васілевіч.— Спачатку, выступаючы на II Усерасійскім з'ездзе сялянскіх дэпутатаў, а таксама ў дэкларацыях БАКа, ён не прызнаў Савецкай улады ні ў Петраградзе, ні тут, у Мінску. Гаварыў: Аблвыкамзах i Саўнарком — гэта органы франтавыя, а не Беларусі, бо ў ix «няма ні аднаго беларуса», дык якраз БАК мае права на ўладу. Пазаўчора Кужэльны нечакана звязаўся са Сталіным i сказаў таму, што згодзен весці сумесную работу, каб умацаваць у Мінску Савецкую ўладу, дзеля чаго думае правесці тут неўзабаве сялянскі з'езд. Сталін зацікавіўся i прызнаў: згодна з «Дэкларацыяй праў народаў Расіі», беларускі народ мае «безагаворачнае i поўнае права» свайго самавызначэння. Наркамнац згадзіўся, каб склікаць краявы з'езд Беларусі, але з той абавязковай умовай, каб ён быў ад імя i ВАКа, i Савета ў Мінску. Выбранаму на гэтым з'ездзе Савету i павінна належыць краявая ўлада. Статус з'езда i нормы прадстаўніцтва ўзгадніць разам. Партыі Гартнага i Чарвякова згадзіліся на такі саюз альбо кампраміс. Цяпер — слова за намі...

— Не ўяўляю саюзу з Ландарам! — паціснуў плячыма Лашковіч.— Як не ўяўляю, каб той добраахвотна паступіўся ўладаю з намі!

— Дудкі! — хмыкнуў Петрыкевіч.

— Учора Савет Народных Камісараў на чале з Леніным падакляраваў выдзеліць ВАКу 50 тысяч рублёў, даў ужо яму на рукі 9 тысяч,— дадаў Васілевіч.— Кужэльны атрымаў яшчэ тэлеграф i радыё. Пры Саўнаркоме цяпер будуць два пасланцы ад ВАКа, яны ўзначаляць Беларускі аддзел пры Наркамнаце. Праўда, калі Кужэльны паспрабаваў паслаць свайго чалавека на мірныя перамовы ў Брэст-Літоўску, дык яму рашуча адмовілі...

— Бо не хочуць прызнаць за БАКам функцыі ўрадавага органа! — саскочыў з падаконніка i нервова захадзіў па кабінеце Петрыкевіч.— Па-другое, іхняя «Дэкларацыя» — толькі гульня!

— Што хоча ад нас Кужэльны? — запытаў Лашковіч.

— Каб мы, тутэйшыя, «праспаўшы сваё, не нарабілі цяпер глупства»...— з ухмылкаю адказаў Васілевіч.

— Канкрэтней, Сымон...— папрасіў Лашковіч.

— Як казаў, трэба перанесці з'езд на 15-е. Падругое, па-ранейшаму вылучаць толькі тэзіс аўтаноміі. Пра большае — ні гугу!

Нейкі час усе памаўчалі, асэнсоўваючы пачутае.

— Што будзем рабіць? — разгублена запытаў Рак-Міхайлоўскі.

— Канечне, позна, вельмі позна мы спахапіліся ствараць сваё войска! Закалыхаў нас сваёю асцярогаю, сваім «супрацоўніцтвам з Часовым урадам» пан Скураны! — ходзячы па пакоі, скрушліва сказаў Петрыкевіч.— Мелі б, як i палякі альбо ўкраінцы, баяздольную сілу, дык i мы іначай гаварылі б, i да нас іначай адносіліся б. Той жа Ландар з Мясніковым, нават той жа Кужэльны. А выйсце я раю такое: трэба цяпер жа ісці да прысутнага тут аддзялення Украінскай рады, да Доўбар-Мусніцкага i прасіць паспрыяць нам пачаць заўтра наш з'езд... I з нашаю праграмаю...

— Але ж гэта — канфлікт не толькі з Ландарам i Мясніковым, але i з Кужэльным, а праз яго — i з Гартным, Чарвяковым...— насцярожыўся Васілевіч.— Гэта — развал усяго нашага руху!

— А вы што параіце? — Генерал запыніўся i гнеўна зірнуў ужо на Васілевіча.— Сядзець склаўшы рукі i чакаць, што зробіць адзін гэты Кужэльны? Не, дарагія палітыкі! Трэба варушыцца ўсім. I якраз цяпер, калі маем, можа, i апошні шанец! Дык i давайце кідаць кліч сябрам, усяму народу!

— Дык што — не чакаць усіх дэлегацый, пачынаць заўтра з'езд?

— Тут сабраліся амаль усе тутэйшыя лідэры,— сказаў Петрыкевіч.— Давайце палічым сябе за ініцыятыўную групу i прагаласуем: хто за тое, каб не падпарадкоўвацца ВАКу, адкрыць заўтра з'езд пад нашай эгідаю, сфармаваць на ім кіруючы орган i аб'явіць Беларускую Народную рэспубліку?

— Паверце, я ўсё сваё жыццё аддаю нашай барацьбе...— звычайна палымяны, рэзкі, Васілевіч цяпер прамовіў ціха, з развагаю.— З-за сваёй барацьбы, як вось i яны,— паказаў рукою на Лашковіча i яго, Нямкевіча,— знявольваўся, гнаны, босы i галодны... Але я на гэта не зважаю. Наадварот, шчаслівы, што дарос змагацца за нашу ідэю. Карацей, ніхто з вас не папікне, што я няшчыры, паганы сын свайго народа. Як i маіх сяброў...— Зноў паказаў на Лашковіча i Нямкевіча.— Але я ад усёй душы прашу: не перабольшвайма! А па-другое, давайце штосьці рабіць разам.

— А вы? — генерал з ухмылкаю зірнуў на яго, Нямкевіча.

— Я — таксама,— Алесь хітнуў галавою на Васілевіча.

— Пудлівыя вы звыш меры! — сцяў вусны генерал.— Кажу ж, болей такога шанцу можа не быць... Ніколі! Дык грэшна, нават злачынна не парызыкаваць...

— Празмерная рызыка — авантурызм! — перапыніў Васілевіч.

— Што ж, давайце прагаласуем, калі няма згоды...— нахмурыўся Петрыкевіч, падняў руку.—Хто — за маю пазіцыю?

Услед за ім паднялі рукі Рак-Міхайлоўскі, Еўзікаў i Лашковіч.

— А хто — супраць? — павесялела запытаў генерал.

Рукі ўскінулі двое — Васілевіч i Нямкевіч.

— Вы ў меншасці, у апазіцыі, прыхільнікі Петраграда...— распраміў плечы, заззяў Петрыкевіч.

Не зважаючы на генералаву ўхмылку, Васілевіч зірнуў на Лашковіча, залыпаў вейкамі:

— Максім, ты — што?! Страціў развагу?!

— Трэба рашыцца,— ціха адказаў той,— Хоць раз у жыцці...

— Вось іменна! — прамовіў генерал, задаволена прайшоўся па кабінеце, а пасля хутка пачаў апранаць генеральскі шынель.— Я, спадары, да Доўбар-Мусніцкага. Паспрабуем паразумецца. А вы,— кіўнуў на Рак-Міхайлоўскага, Еўзікава i Лашковіча,— ідзіце да ўкраінцаў, шукайце падтрымкі i ў ix. Ну, а вы,— сажмурыўся, пазіраючы на Васілевіча i яго, Нямкевіча,— думаю, не пабяжыце дакладваць пра нашу гамонку Ландару i Мяснікову?!

— Як i дамовіліся, пра нашу гамонку я мушу даць тэлеграму Кужэльнаму...— пахмурна адказаў Васілевіч.

Яго пахмурнасць перадалася i Алесю Нямкевічу. Ён адчуў: яны розныя людзі, ідуць, набліжаюцца да небяспечнай мяжы...

Назаўтра Рак-Міхайлоўскі адкрыў з'езд, на які сабралася некалькі соцень дэлегатаў (чакалі не меней 900). Спачатку рашылі: чакаць папаўнення, а сход лічыць нарадаю. Праз дзень, 7 снежня, пасля доўгіх спрэчак з'езд усё-такі аб'явілі паўнамоцным.

Аднак з'езд да канца не давялі: прыйшла звышультыматыўная тэлеграма ад БАКа, дзе ад Вялікай рады патрабавалі «сход ад 5 снежня лічыць сходам, ніякіх рашэнняў не прымаць, іначай будуць пагібельныя вынікі».

У гэтыя дні ўзброеныя сілы Рэўкома, ужо маючы загад Вярхоўнага галоўнакамандуючага, абяззброілі i выслалі з Мінска ўкраінскія часці, кіраўнікоў мясцовай Украінскай рады арыштавалі, беларускі полк далучылі да 289-га запаснога палка, абкружылі штаб i часці Доўбар-Мусніцкага. Бачачы, які лёс украінскіх i беларускіх часцей, генерал Доўбар-Мусніцкі рашыў не здавацца, нават загадаў свайму штабу ўзяць Мінск у свае рукі. Рэўком падцягнуў у горад большую сілу, абяззброіў i польскія часці, a ўсіх афіцэраў i генералаў арыштаваў. Ды часці Доўбар-Мусніцкага, самога генерала чакаў іншы лёс, i неўзабаве, відаць, асцерагаючыся варожасці з палякамі, міжнароднага ляманту, Вярхоўны галоўнакамандуючы Крыленка загадаў вярнуць польскім часцям зброю, афіцэраў i генералаў вызваліць i ўсіх накіраваць з Мінска пад Бабруйск (разам з польскім корпусам пайшлі вандраваць па пакручастых сцежках Доўбар-Мусніцкага i землякі Алеся Нямкевіча — былыя настаўнікі Лямбовіч i Кірыковіч, аднавяскоўцы Дзяжко, Гарбуковіч i Дземідовіч).

8.

Набліжалася палова снежня, ужо астудзілася неба, выстыла зямля, але ўсё дзьмуў-выў сыры вецер, ліў сцюдзёны дождж, падаў буйны мокры снег i тут жа раставаў — зіма лажылася марудна, нібы баючыся неўтаймоўных, гарачых людскіх страсцей.

Сёння — зноў непагадзь. Лашковіч i Васілевіч стаялі каля халоднай вакзальнай сцяны, сумна пазіралі на халодную хлёпанку i цярпліва чакалі петраградскага цягніка. Лёгкі на прастуду, Лашковіч пачаў ужо чхаць i нават глуха кашляць. Такое стылае надвор'е было не для яго хворых лёгкіх.

Васілевіч раз за разам зыркаў на гадзіннік, злаваўся: дзе той цягнік? Чаму ён так позніцца? Хочаш ці не хочаш, а вось калей i чакай: учора Кужэльны прыслаў ім уладную тэлеграму: «Прыязджаю заўтра. Знайдзіце прытулак, сустракайце».

Да сёлетняй вясны Лашковіч i Васілевіч нават не чулі пра гэтага Кужэльнага, выхадца з сялянскай сям'і з Рэчыцкага павета, які ў свой час падаўся ў Петраград, папрацаваў рабочым на сталічных заводах, паступіў ва універсітэт i скончыў яго, вёў асветную работу сярод землякоў, а вось нядаўна са сваімі аднадумцамі ўтварыў БАК i праз яго спрабуе стаць лідэрам усяго іхняга руху. Як ім здалося, ён, адарваны ад краю чалавек, не вельмі лічыцца ні з імі, мінчукамі, ні з петраградскімі суполкамі Гартнага, Чарвякова, чамусьці ўявіў; толькі ён можа зрабіць тое, што трэба.

Вось нарэшце паказаўся на нізкім шэрым небасхіле жаданы белы дым, што вельмі не ўздымаўся, a падаў долу. Неўзабаве вынырнуў i цёмны цягнік, паволі набліжаючыся i цяжка чухкаючы.

Кужэльны пазнаў ix першы — яшчэ з тамбура. Хітнуў галавою i пакрочыў сюды — сярэдніх гадоў, высокі, статны, у зімовым шэрым паліто i каракулевай шапцы.

— Ну здарова, брацця! — паблажліва ўсміхнуўся, ткнуў пад паху кіёк i падаў аднаму, а пасля i другому вялікую сялянскую руку,

Паціснуўшы гэтую дужую лапу, Лашковіч запытаў:

— Вы — адзін?

— Але,— стрымана адказаў той.— Мае, Жылуновічавы, Чарвякова прыхільнікі прыедуць заўтра-паслязаўтра.— Зморшчыўся, зірнуўшы на дажджлівае неба i спрабуючы не сустракацца позіркам, запрасіў: — Давайце зойдзем у будыніну. Тут мы хутка прастудзімся.

Зайшлі. Вымкнуліся з пасажырскага гурту, збочылі ў зальны кут, да ёмістага паштовага, залітага чарнілам стала.

— Ну, які настрой, брацця? — пасміхнуўся Кужэльны.

— A ў вас? — суха запытаў Лашковіч.

Кужэльны спачатку са спачуваннем зірнуў на белы Лашковічаў твар, а пасля ўхмыльнуўся:

— Раўнуеце? Злыя?

Лашковіч i Васілевіч адразу ж зразумелі, што хацеў сказаць госць, з чаго пераможна пасміхаецца.

— Давайце, калі ласка, без амбіцый, звадаў, грызні...— падаў голас Васілевіч, ужо ведаючы задзірысты i самалюбны характар Кужэльнага.— Не так важна, хто парулюе, як важна, што выйдзе.

— Згодзен,— затаіў ухмылку Кужэльны.— Толькі без чмыхаў!

— Патлумачце,— па-ранейшаму суха буркнуў Лашковіч.

— Канечне, трэба, каб якраз вы, мінчукі, ігралі цяпер на першай скрыпцы,— не пазіраючы ім у вочы, прамовіў Кужэльны.— Але... салістамі быць вы не можаце.

Лашковіч i Васілевіч паапускалі галовы, слухалі.

— Вас выкачалі, выпацкалі, зрабілі ворагамі сваіх жа бацькоў...— рэзка, нібы папікаючы, прамовіў Кужэльны.— Адпаведна, вы выбываеце з гульнi. А вось мы — іншае... БАК улічыў вашу... ну, няўдачу, ці што... Мы пайшлі іншым шляхам: прызнаём Саветы i змушаем ix супрацоўнічаць з намі...— Ляпнуў далонню сабе па грудзіне.— Ужо тое, што я вось тут маю пісьмовы дазвол улады на скліканне нашага з'езда, гэта — вялікая перамога!

Кужэльны па-пераможнаму зірнуў на ix, разгубленых.

— Пра нашу тактыку i стратэгію мы пагаворым пазней, на кватэры,— прамовіў пасля.— А цяпер я іду да Ландара...

Лашковіч i Васілевіч амаль у адну хвіліну паўскідалі галовы: што — ідзеш без нас?

— Вы, як скампраметаваныя, можаце сапсаваць усю абедню,— адчуўшы іхнія думкі, сказаў Кужэльны.— Я павяду іншую, вельмі тонкую гульню. Упрыцірачку.

— Гулі — небяспечная рэч...— хмурна прамовіў Васілевіч.

— Але без ix палітыкі не бывае...— усміхнуўся Кужэльны. З хвіліну памаўчаў, а пасля нібы супакоіў: — Не бойцеся, я не хачу адпіхваць вас ад краёвай улады. Кожнаму знойдзем месца.

Пасля, на Петраградскай, калі Кужэльны зайшоў у невысокі цагляны будынак Савета, Васілевіч запытаў у змрочнага Лашковіча:

— Ну, што ты скажаш?

— З завадатарскімі замашкамі, але не дурань,— адказаў той.— Хочаш ці не хочаш, a мусім пайсці за ім. У яго руках — пэўны шанец.— Прайшоўся, кусаючы вусны.— Нашмат большы, чым у нас.

— Цікава, як пойдзе яго гамонка з Ландарам?! — прамовіў Васілевіч, таксама кусаючы вусны.— Таму ж i Петраград трэба слухаць, i са сваёй пазіцыі саступіць не захочацца. Асабліва — нам.

— Баюся я: ва ўсім гэтым ці не схавана, як кажа гэты наш новаяўлены месія, вялікая гульня,— уздыхнуў Лашковіч, чмыхнуў. Раз-другі.— Слабую сірату бог любіць, але шчасця шкадуе...

— Ну, калі ўжо цяпер на нас не пазважаюць, то не пазважаюць ужо ніколі...— запаліста сказаў Васілевіч.

Ніхто так добра i не ўведаў, пра што i як гаварылі Ландар i Кужэльны, але пасля адзін i другі расказвалі пра гэтую сустрэчу па-рознаму, дык можна ўявіць, што праходзіла яна прыкладна так.

Ландар — таксама маладжавы, з высокім ілбом i гладка зачасанымі назад цёмнымі валасамі, з трошкі выкатнымі вачыма, з чорнымі, сям-там сіваватымі вусікамі, у чорным касцюме i белай кашулі, пад гальштукам — падаў белую інтэлігенцкую руку i нібы здзівіўся: — Вы адзін?

— Я маю паўнамоцтвы ад Народнага камісара па справах нацыянальнасцей Сталіна i ад беларускага народа,— пафасна («Напышліва»,— скажа Ландар, «Годна»,— будзе гаварыць Кужэльны) адказаў візіцёр.

— Ад усяго народа? — усміхнуўся Ландар, сядаючы ў крэсла.

— Ад усяго,— без ніякага сумнення прамовіў Кужэльны.

— Ясна,— зноў паблажліва ўсміхнуўся гаспадар пакоя.— Дык пра што пачнём перамовы?

— Пра ўладу.

— Можа, i правільна. Давайце адразу браць быка за рогі.

— Пасля таго як 4 снежня Саўнарком РСФСР прыняў маніфест да ўкраінскага народа i прызнаў права ўкраінцаў на самавызначэнне, мы адчулі: Саветы, бальшавікі могуць скрануць з месца абцяжараную калымагу — пачаць больш-менш справядліва вырашаць нацыянальнае пытанне. Адпаведна, мы з надзеяй глядзім на Савецкую ўладу.

— Без гэтага ні Сталін, ні я не вялі б з вамі перамовы.

— Тое, што вы, Аблвыкамзах i Саўнарком, узялі ў свае рукі ўладу на Заходнім фронце, мы падтрымліваем. Мы хацелі б толькі папоўніць гэтыя органы сваімі землякамі. А вось што датычыць краёвай улады...— Кужэльны адкінуўся на спінку крэсла, i яно цяжка зарыпела,— У гэтым сэнсе Аблвыкамзах i Саўнарком — усяго толькі абласная ўлада. Заходняй, як вы называеце, вобласці. А што гэта — вобласць? Гэта ж тая сутнасць, тое найменне, што былі i раней — Паўночна-Заходні край... Мы хочам такіх адносін, як i да ўкраінцаў. Права на самавызначэнне. Мінімум аўтаноміі. Іначай рэвалюцыя будзе тычыцца ўсіх — толькі не нас. Значыць, трэба не толькі ўводзіць у нашы органы i нас, беларусаў, але карэнна рэарганізаваць ix.

— Як? — пільна зірнуў на яго Ландар.

— На Украіне, здаецца, заўтра-паслязаўтра збярэцца 1-шы Усеўкраінскі з'езд Саветаў i аб'явіць Украіну рэспублікай Саветаў. Вы тут, маючы сілу i не лічачыся з намі, нават слухаць не хочаце пра такое. Значыць, мы праводзім з'езд i выбіраем часовы орган улады — Арганізацыйны выканаўчы Камітэт. Ён увойдзе ў кантакт з Саўнаркомам РСФСР. Пасля мы склічам Нацыянальны Устаноўчы сход i выберам свой, беларускі, Савет рабочых, сялянскіх i салдацкіх дэпутатаў, вызначым лёс Беларусі, арганізацыю краёвага кіравання, зямельнае ўладкаванне, дэмакратызуем армію...

— Хітра! — адкінуў руку, паківаў галавою Ландар.— Вы нібы прызнаяце тут Савецкую ўладу, а на самай справе гоніце нас прэч!

— Выбачайце! — не міргнуў нават Кужэльны.— Нікога мы не гонім. На нашым з'ездзе будуць дэлегаты i ад Саветаў.

— Ды ведаю, які будзе прыкладны склад вашага з'езда! — махнуў рукою Ландар.— Ад нашых Саветаў вы запрашаеце па аднаму дэлегату ад павета. Як i ад валасных i павятовых земстваў, гарадскіх дум, настаўніцкіх i бежанскіх арганізацый i павятовых Саветаў сялянскіх дэпутатаў. Губеранскім харчовым камітэтам i губеранскім сялянскім Саветам вы далі па тры мандаты. Каля трэці будзе прадстаўнікоў ад вашых вайсковых рад (чыгуначнікаў, афіцэраў, урачоў, граматных салдат). Нямала будзе i ад кіруючых органаў партый i арганізацый, што варожа сустрэлі Кастрычніцкую рэвалюцыю...

— Мы хочам мець у полі зроку ўсе грамадскія слаі, палітычныя партыі. Праўда, ад маёмасных будзе толькі адзін чалавек. I той наш даўні дзеяч.

— Але асаблівыя прывілеі вы далі Вялікай беларускай радзе, Цэнтральнай беларускай вайсковай радзе, Беларускаму абласному камітэту.

— А па-вашаму, мы павінны не лічыцца з тымі, хто дзесяцігоддзі ўжо змагаецца за такі з'езд, за права «людзьмі звацца»?!

— Пры такіх суадносінах сіл на з'ездзе ні яго дух, ні рэзалюцыі, ні кіруючы орган не будуць адпавядаць задумам Саўнаркома Заходняй вобласці i фронту.

— А што хочаце вы? — ухмыльнуўся Кужэльны.— Кіраваць намі без нас?

— Я не ведаю, можа, у свой час пойдзе размова i пра Беларускую Савецкую рэспубліку,— непарушна адказаў Ландар на гэты кпін,— Але мы, мінскія бальшавікі, не хочам падзелу народаў, распаду Расіі на рэспублікі.

— Не вельмі хочацца рабіць тое, на што згадзіўся цэнтр? — зноў пацвеліўся Кужэльны.

— Калі цэнтр згаджаецца, каб вы супрацоўнічалі з намі, склікалі свой з'езд, то давайце супрацоўнічаць. Праводзьце кангрэс, выбірайце дэпутатаў у наш, ужо існы Савет. Пра норму прадстаўніцтва давайце дамаўляцца цяпер.

— Не! Я не згодзен браць удзел у гэтым фарсе!

— Дык — што? — пераможна («Нахабна»,— скажа Кужэльны) усміхнуўся Ландар,— Не сышліся характарамі?

— Я чакаў ад вас большай гібкасці...— прамовіў Кужэльны.

— А мы — ад вас...— падняўся Ландар, падаючы знак, што гаварыць яму больш нецікава.

9.

Позна ўвечар шаснаццатага снежня прыйшоў госць.

Алесь Нямкевіч ляжаў у сваім кватаранцкім пакойчыку на канапе, накрыты пухавіком, побач каля яго стаяла крэсла, а на ім — талерка з падагрэтым булёнам, хлебная луста i кубак з гарбатаю. Тут жа, у пакойчыку, знаходзілася i гаспадыня, цётка Паўліна — пажылая, поўная, нават залішне тоўстая, хворая на сэрца, спагадная адзінокая кабета (яе муж памёр летась, а два сыны былі на вайне). Яна падкручвала, большыла ў падвешанай да столі лямпе агонь i ў гэтую хвіліну прасіла добра знаёмага Васілевіча:

— Скажыце вы яму, Сымонка, каб хоць трохі з'еў! Двое сутак ужо ў роце ні расінкі, ні крошкі хлеба не трымаў.

Васілевіч — у паліто, трымаючы ў адной руцэ сашмараваны руды партфель, у другой — нязменны зношаны капялюш,— спачатку паназіраў за Алесем, а пасля, калі той знайшоў сілы падцягнуцца i прысесці, лагодна пакпіў:

— Дык вось яно што! Вылежваецца! А я i ўчора, i сёння як ні зірну ў залу: цябе няма i няма! Ну, думаю, злякаўся!..

— Дзве ночачкі гарэў, як у агні, a ўдзень трызніў! — сашчапіла рукі цётка Паўліна, цяжка затупала па пакоі.— Я думала ўжо: тыфус. Аж, мусіць, гэта такая прастуда, з вялікім палам i калоццем...

Васілевіч прысеў каля Алесевых ног на канапе. Ён аж аблізнуў сухія i, мусіць, патрэсканыя вусны, адчуваючы, што цяжка, тупа баліць галава i горла, а цела вялае пасля халоднага поту.

— Паеш, а тады ўжо раскажу пра нашы навіны,— усміхнуўся Васілевіч, разумеючы яго запытальны позірк.— А то я магу галоднага апаіць...

— Апойвай,— усміхнуўся Алесь.— Я ж цэлых два дні...

— Ох, які прагнёны на навіны! — лагодна падакарала гаспадыня і, крэкчучы, забрала табурэтку з ежаю i патупала з пакоя.— Не буду замінаць. Пагаварыце пра сваё.

— Ну, як там? — усміхнуўся Алесь.

— Па-ўсякаму, браце,— усміхнуўся i Васілевіч.— Хапае i воплескаў, i свісту ды тупату нагамі... Я — у прэзідыуме i ў мандатнай камісіі. Як налічыў, на з'ездзе 1915 дэлегатаў. З рашаючым голасам — 1175. Недзе 716 (355 з рашаючым голасам, 361 з дарадчым) — пасланцы вайсковых рад, астатнія — цывільныя. Праўда,— адшпіліў партфель i дастаў кіпу папер,— вывучыў, распісаў толькі каля 360 анкет. Вось,— узяў невялікую з чырвонымі вокладкамі тоўстую кніжачку, разгарнуў яе.— Сацыялісты-рэвалюцыянеры (правыя) —78, сацыялісты-рэвалюцыянеры (левыя) — 57, наша БСГ — 33, сацыял-дэмакраты — 7, Беларуская партыя сацыялістаў-народнікаў — 6, трудавікі — 4, сацыял-дзмакраты-інтэрнацыяналісты — 2, аб'яднаная дэмакратычная партыя «Адзінства» — 1, Беларуская дэмакратычная партыя — 1, анархісты — 1, максімалісты — 1, «Наша ніва» — 1, канстытуцыйныя дэмакраты (левыя) — 1, беспартыйныя — 79, спачуваючыя бальшавікам ці эсэрам — 70, бальшавікоў — 30, «ідэйных бальшавікоў» — 2...

— Дык на з'ездзе шмат сацыялістаў! — здзівіўся Нямкевіч.

— Ды нямала,— адказаў Васілевіч.— Цяпер ужо некаму цяжка папікнуць, што на з'ездзе няма пасланцоў ад народа альбо ад усіх партый краю.

Усе ёсць. Праўда, апроч паноў. З ix трапіў толькі адзін чалавек.

— Дык, кажаш, усё бурліць?

— Яшчэ як!—прамовіў Васілевіч. Спакойна, нават з усмешкаю.— Здаецца, абазначыліся ўжо аж чатыры накірункі: Лашковіч i Еўзікаў дабіваюцца па прыкладзе Украіны незалежнасці, Кужэльны i яго сябры — аўтаноміі, Гартны з прыхільнікамі-левымі — саюзу з Саветамі, ну, a адзін з наваяўленых лідэраў Тарас Баравік заклікае ўсіх згуртавацца ў «адзіным непадзельным беларускім сацыялістычным фронце...».

Алесь уяўляў, што i як мог сказаць кожны, каго назваў Васілевіч, а вось таго, як мірыў усіх Баравік, не мог прадбачыць. З ім, маладым прыгожым шатэнам, не то грамадоўцам, не то эсэрам, быў мала знаёмы. Казалі, той, быццам вечны студэнт, быццам акцёр, жыў у Вільні, пасля—у Маскве. Нядаўна заявіўся тут i павёўся смела, намагаючыся захапіць руль i ў Мінскім камітэце БСГ, i ў Вялікай радзе. Калі на ўсё гэта Алесь глядзеў больш-менш памяркоўна (што ж, смелым i трэба больш увагі), а вось тое, што гэты Баравік аднойчы фанабэрыста хваліўся: «Я ад самога Купалы красуню адбіў!» — Алесю вельмі не спадабалася. «Хто ты, выхваляка, супраць Купалы? Варона перад сокалам!» — варожа падумаў тады.

— Заўтра, я лічу, будзе гістарычны дзень! — аж засвяціўся Васілевіч.— Заўтра, адчуваю, дыскусіі закончым i аб'явім вельмі важкую рэзалюцыю пра лёс нашага краю... Цяпер яшчэ не магу сказаць, што будзе ў ёй, але важкасць яе проста носіцца ў паветры...

Пасля, калі яны разам павячэралі i Васілевіч пабег дадому, каб за ноч вывучыць, распісаць астатнія анкеты, Нямкевіч доўга ляжаў у цёмным, цеплым пакойчыку i, слухаючы, як хляпае на дварэ снег, не мог заснуць. Яму аніяк не верылася, што дачакаецца заўтрашняга дня, хацелася, каб ён наступіў неўзабаве, праз хвіліну-другую: нагэтулькі ўзбуджалі яго розум i сэрца жаданыя мары i надзеі. Яму шчыра здавалася: гэтыя яго спадзяванні — тое самае светлае, дзеля чаго ён жыве i павінен жыць. Ён нават падумаць не мог, што, можа (i нямала), перабольшвае. Праўда, тое-сёе i трывожыла: за кім пойдзе заўтра люд? За Кужэльным альбо за Лашковічам? Ад гэтага вельмі ж шмат значыць. Можа, i ўвесь іхні лёс. I не толькі іхні. Але лёс таго, за што яны столькі змагаліся...

Але цяжка загадзя ўсё прадбачыць. Аддаючыся ва ўладу лёсу, верачы ў шчаслівы зыход, Алесь пачаў крыху супакойвацца душою, спакайнець i паволі думаць пра іншае. А з гэтага «іншага» яго занепакоіла не яго нечаканая хвароба — ат, што там прастуда, пал, забыццё! — усё гэта хутка пройдзе, a захваляваў раптоўны ўспамін пра сваю маладую зямлячку — Вольку Чорную.

Нечакана ўспомніўшы яе, ён нават не мог паверыць сам сабе: што — напраўду з яго сэрца час, новае захапленне выгналі прыгожую, але няверную Сяргеенкаву Кацярыну, якую ён самаахвярна столькі кахаў, i ў яго збалелую, нават, як думаў, ачарсцвелую душу ўвайшла іншая?!

Ён не мог зразумець, як усё гэта здарылася. Сядзелі побач з Волькаю за вясельным сталом, жартавалі, часамі нібы незнарок дакраналіся адно да аднаго, танцавалі, а пасля ён павёў яе дадому, грэў яе рукі ў сваіх, туліў, паўжартам ухутваў крысой свайго паліто — i...

Алесь i цяпер, далека ад Янкавін i ад Вольгі, аж заплюшчыў вочы ад прыемнага сораму за тыя абдымкі, прагныя пацалункі i за свае ахвотныя да пяшчоты словы. А заадно з радасцю нібы чуў яе адданы шэпт: «Я, Алеська, даўно-даўно люблю цябе. З таго яшчэ часу, калі ты вучыўся ў горадзе i першы раз вярнуўся дадому на вакацыі. Я i цяпер, здаецца, бачу цябе ў той форме... A колькі я папакутавала, калі ты хадзіў з Кацярынай... I тады, калі яна была дзяўчынаю, i тады, калі выйшла замуж... Я ажыла, калі вы разышліся, так чакала гэтага вечара...»

«Стары я ўжо для цябе...— i шчасліва, i з дакорам да сябе, што пасягае на такую маладосць i цнатлівасць, сказаў ён тады.— Ды, сама ведаеш, я з Кацярынаю...»

«Маўчы! — затуліла яму рот рукою.— Ты мой, толькі мой!»

Калі ўсё будзе добра, падумаў ён цяпер, неўзабаве, пасля Вялікага паста, зраблю невялікае вяселле i забяру яе ў Мінск. Каму-каму, а мне не трэба зважаць, што яна бедная, з непаважанага роду: яе маладосць, вабнасць i адданасць даражэй за ўсё.

...З адчуваннем на сваіх вуснах Вольчынай далонькі ён i заснуў. Бог ведае колькі ён спаў, але ў гэтую ноч яму зноў трызніўся сон, што некалі, да вайны, прысніўся ў Вільні. Здаецца, у шэрані ён бег i бег па каменнях, задыхаўся, ці то ўцякаючы ад нейкай пагрозы, ці то кагосьці даганяючы, i ўрэшце ледзь не стукнуўся лбом аб скалу — частачку высознай гары, якую ён бачыў на каляровым малюнку ў маленстве i якая запомнілася яму на ўсё жыццё. Ён прыткнуўся спінаю да скалы, агледзеўся — i ў гэтую ж хвіліну хтосьці нябачны i дужы схапіў яго ззаду за рукі i мігам начапіў на ix прымураваныя да сцяны ланцугі.

Ён анямеў, на ім аж сшэрхла скура. Неўзабаве ён пачуў, а пасля i ўбачыў: да яго ляціць агромністая птушка. Здаецца, арол. Цёмна-буры, знізу светлы, з залаціста-рыжым адценнем, жаўталапы і... з жоўтымі пагонамі.

Узіраючыся на загібістую глюгу i шэрыя, нібы выцвілыя, вочы, Алесь аж скалануўся: ды гэта ж Лядзяш з іхніх Янкавін! Бач, зноў той агідны адстаўнік праследуе яго!

«Я — Лядзяш, Лядзяш...— прашыпеў арол, усеўся Яму на грудзіну, патыхнуўшы мярцвячынаю.— Я перасцерагаў: не шукай агонь, не давай яго людзям... Ты не паслухаў... Дык я даклюю тваё сэрца, дап'ю тваю бунтоўную кроў...»

I дзеўбануў у грудзіну. Ад болю Алесь раптоўна прачнуўся, адчуваючы, што сапраўды на ім сшэрхлая скура, пячэ агнём у грудзіне, аж стрэмкаю коле ў скроні.

«Што гэта,— ужо свядома падумаў ён.— Перасцерагальны знак пра новую маю бяду? Ці ўжо стамілася, аслабела, збіваецца сэрца? Але рана ж яму гэтак балець. Мне яшчэ сарака няма, вунь колькі трэба жыць i працаваць...»

10.

Назаўтра Алесь выйшаў з дому рана. Якраз густа чырванелася неба на ўсходзе, толькі пры самай зямлі пачынаў жаўцець небасхільны краёк, высока ў густое сіняе неба падымаліся слупамі дымы, спрабаваў набіраць моцы марозік (у канцы таго i на пачатку гэтага тыдня надвор'е некалькі разоў мянялася: ірваў сцюдзёны вецер, хлюпаў мокры снег, ліў халодны дождж, а вось сёння зіма нібы ўжо ўсталявалася).

Алесь мінуў Камароўку i трапіў на Захараўскую вуліцу, па якой то тут, то там трусілі аб'інелыя коні, цягнучы лёгкія сані з ездакамі, a ўзбоч яе, па амаль ачышчаных ад снегу i пасыпаных жоўтым пяском тратуарах, мірна крочылі рэдкія прахожыя, ідучы на службу ўжо ў новыя, савецкія, установы: пазаўчора Саўнарком пачаў распускаць верныя былому Часоваму ўраду апараты.

У скверы, каля заснежанага фантана, ён убачыў досыць шматасобны людскі гурт: мужчын i кабет. Мужчыны былі ў зімовых паліто, чорных i светлых папахах ды шапках, у ботах i валенках, а жанчыны — у боціках, у паліто з пышнымі светлымі каўнярамі i светлымі круглымі шапкамі альбо ў гарэзна схіленых набок берэтах. Прыгледзеўся: знаёмыя. Ядвігін Ш., Альберт Паўловіч, Змітрок Бядуля, Уладзіслаў Галубок, Усевалад Фальскі, Паўліна Мядзёлка, Людвіка Сівіцкая, з якімі ён пазнаёміўся ў Таварыстве помачы ахвярам вайны, а бокам сюды стаіць ці не Цішка Гартны (прысадзісты, у акулярах, з вусікамі), a спінаю — ці не Янка Купала (высакаваты, у валёнках, у элегантным паліто i шапцы, з кіёчкам), пад руку яго трымае незнаемая маладая кабета.

Алесю вельмі захацелася падысці да літаратараў i артыстаў, але збянтэжыўся (хто ён такі, каб забіраць іхнюю ўвагу?) i збочыў, пайшоў на выхад ca сквера. Дакараў сябе за лішнюю сарамлівасць, але перамагчы свой прыкры характар не мог. Па Захараўскай i Петрапаўлаўскай, абыходзячы паважаных людзей, наблізіўся да гарадскога тэатра. Над яго параднымі дзвярыма з аднаго боку вісеў бела-чырвона-белы сцяг, з другога — чырвоны, а вышэй, па ўсім доўгім першым паверсе, пад трыма высокімі вокнамі вышэйшай пабудовы, кідаўся ў вочы транспарант «Вітаем слаўных сыноў i дачок Бацькаўшчыны!». Каля дзвярэй стаялі два мужчыны — малады матрос i цывільны пажылы дзядзька; убачыўшы ў яго руцэ мандат з рашаючым голасам, яны кіўнулі галовамі i прапусцілі ў будынак.

Зняўшы вушанку i выцершы на лбе пот, падняўся, зайшоў у яшчэ паўзмрочны партэр: там, як i на балконах, сядзеў ужо купкамі цывільны i вайсковы люд у паліто i шынялях, чытаў газеты, пакашліваў, перамаўляўся. Аблюбаваўшы месцы пасярод партэра, ён зірнуў на сцэну: там стаяла ўпрытык некалькі сталоў, накрытых чырвоным сукном, за сталамі — крэслы. Далей i вышэй ix вісела намаляваная на аркушы паперы «Пагоня».

Побач, на чырвоным, даволі ўжо выцертым крэсле, ляжала згорнутая ў трубачку газета. Алесь распраміў яе: «Вольная Беларусь», a ў ёй, за 15 снежня, артыкул «Святло на Беларусі» Змітрака Бядулі. Ён пачаў чытаць гэтае пісьменніцкае слова, прысвечанае з'езду.

Паволі заходзілі ў партэр, падымаліся на балконы людзі, i праз паўгадзіны тэатр асвяціўся яркім святлом, заблішчэў ад пазалочаных стужак на балконах i люстры, быў паўнюткі (каля Алеся падселі Муха i Шуляк), той-сёй, не бачачы вольнага месца, мусіў стаяць у праходзе. Калі празвінеў званок, заявіўся прэзідыум — паперадзе ўсіх ішоў высокі i стромкі Кужэльны, за ім — таксама рослы i стройны, зусім коратка падстрыжаны Лашковіч, статны Рак-Міхайлоўскі, невысокі, сагнуты Васілевіч, шчуплы Нядоля, важны Баравік i іншыя, у тым ліку i незнаёмыя Алесю людзі (сярод ix пазней Муха пакажа яму высакалобага, з густою барадою акадэміка Карскага), прыціскаючы папку пад пахаю, каля сцэны прайшла i села за столік, што стаяў паблізу трыбуны, спрытная ў шэрым касцюме з чорным аксамітным каўнерыкам i чорнай шапачцы Людвіка Сівіцкая.

Першаму слова далі Васілевічу. Той ад імя мандатнай камісіі пачаў дакладаць, хто ёсць хто са з'ездаўскіх дэлегатаў.

— Па нацыянальным складзе з'езд амаль цалкам беларускі,— ціха шапнуў Муха Нямкевічу.— Цудоўна!

— Усё ж трэба было паклікаць болей i іншых нацыянальнасцей, паслухаць, што яны скажуць...— адказаў ён.

— За гэтыя дні мы, сябры, нямала ўжо нагаварыліся,— праз нейкі час Васілевіч адарваўся ад папер i пачаў прамаўляць ад сябе.— Час ужо прымаць рэзалюцыі i фармаваць нашу ўладу. Асабіста я далучаюся да тых, хто прызнае Саветы ў Петраградзе, хоча лучнасці з Расіяю, дабіваецца ў яе федэрацыі аўтаноміі для Беларусі. А што тычыцца нашай краёвай улады, то яна павінна належаць выбранаму нашым з'ездам органу...

Васілевіча праводзілі з трыбуны дружнымі воплескамі. За ім да трыбуны падышоў Лашковіч. Ён упэўнена абапёрся далоньмі на краі тумбы, учэпіста акінуў залу праз масіўныя акуляры.

— Задзірака!— прашаптаў Муха.— Зараз узбунтуе залу...

— Я сябрую з Васілевічам, з многімі іншымі, хто прызнае Савецкую ўладу ў Петраградзе, падзяляе тэзіс нашай аўтаноміі,— даволі ціха пачаў Лашковіч, блішчучы акулярамі.— Думку кожнай асобы, кожнай партыі трэба паважаць, не загадваць усім толькі сваю. Але па праве сяброўства дазволь, Сымоне,— азірнуўся, паглядзеў на таго,— запытаць: ці не звышсціплыя мы?

Зірнуў у залу, перапытаў ва ўсіх:

— Як, сябры? Не прыніжаем, не глумім самі сябе?

Яму запляскалі з правага боку партэра i балконаў, левая палова амаль не адклікалася на гэтае, свядома, з інтрыгай, пытанне.

— Асабіста я, дарагія землякі, не для таго быў у Сібіры дзесяць гадоў на катарзе, каб вось цяпер, у такі спрыяльны гістарычны час, не запатрабаваць свайго! Альбо каб паслухмяна саступіць тут уладу наезджай браціі! Не, сябры i апаненты! — павысіў голас, падняў руку i патрос кулаком у паветры.— Нашчадкі нам не даруюць, калі мы не падбаем пра ix. Адпаведна, мы павінны выканаць ускладзеную лёсам на нас місію — мы мусім дабівацца не маленькай палёгкі, а свайго законнага. Адпаведна, я далучаюся да тых, хто сцвярджае: Мінскі Савет, Аблвыкамзах i Саўнарком Заходняй вобласці — толькі часовая тут улада, мы павінны ўтварыць свой Савет, сабраць свой Устаноўчы сход i на ім рашыць свой лёс — дабівацца незалежнасці... Альтэрнатывы, думаю, няма!

— Польскі шпіён! — хтосьці гучна выгукнуў з левай паловы балконаў. I ўслед за ім другі голас, адтуль жа, з партэра, дадаў:

— Доўбарчык!

— Правакатары! — не сумеўся, тут жа тыцнуў туды, наверх, пальцам правай рукі Лашковіч.— Я не інтрыган i не гулёк! Я дбаю пра свой люд! А вось вы — з лакейскаю душою!

— Такога заўзятага надта не саб'еш з тропу,— усміхнуўся Муха.— Хоць трохі ўжо i зарываецца...

Лашковіч сапраўды патушыў непрыязныя выкрыкі, змусіў усіх даслухаць, а пасля — i апладзіраваць.

Затым выступіў дэлегат з Віцебска. Алесь i Муха добра не пачулі яго прозвішча: не то Вашчыла, не то Важыла. Ён руйнаваў усе Лашковічавы тэзісы, перасцерагаючы, што той i яго аднадумцы бяздумна, нават злачынна асуджаюць Беларусь, як «асуджае лёс тое немаўля, у якога памірае маці». «Нам ніяк няможна свядома траціць Расіі-маці», гаварыў гэты пажылы вусач, заклікаў «не губіць беларускую справу», дабівацца «сама вялікае аўтаноміі».

Пасля некалькіх перапынкаў прамовіла яшчэ каля дзесяці чалавек (ад Вялікай рады i вайсковых рад, ад ВАКа, ад петраградскай БСДРП). Іхнія думкі былі самыя супярэчныя: калі амаль усе прызналі Саўнарком у Петраградзе, то ландараўскі Саўнарком у Мінску — менш паловы (адзін пpaмоўца не прызнаў нідзе бальшавікоў i «іхняга перавароту»). Большая палова гэтых прамоўцаў была за будучую незалежнасць Беларусі, меншая — толькi за яе аўтаномію.

Познім вечарам, калі прагаласавалі за тое, каб спыніць спрэчкі, да трыбуны падышоў фацэтны, у чорным касцюме, белай манішцы i пры белым матыльку Тарас Баравік i пад усіхнае маўчанне прачытаў з'ездаўскую рэзалюцыю. Але як толькі скончыў прамаўляць, зала пыхнула, нібы порах, не меней пятнаццаці чалавек з партэра i з балконаў падхапіліся i захацелі тое-сёе паправіць у рэзалюцыі.

Лашковічу, старшыні апошняга пасяджэння, здаецца, ледзь-ледзь удалося ўтаймаваць заўзятых крыкуноў, угаварыць ix прамаўляць па чарзе. Пасля іхніх паправак (а яны найбольш былі пра Саветы) амаль усе дэлегаты з рашаючым голасам прагаласавалі за тое, каб прызнаць новую ўладу ў Петраградзе, а што датычыць тутэйшага кіравання, то па пераважнай большасці галасоў з'езд прыняў рэзалюцыю, каб стварыць орган краёвай улады «ў асобе Усебеларускага Савета (Рады) сялянскіх, рабочых i салдацкіх дэпутатаў i ўсталяваць «рэспубліканскі лад». Краёваму Савету (Радзе) павінна была перайсці дзяржаўная ўлада ў Беларусі. А гэта значыла, што з'езд не прызнаў Аблвыкамзаха i Саўнаркома Заходняй вобласці.

Лашковіч, калі задаволены Баравік вярнуўся ў прэзідыум, а большая палова залы заўзята адляскала стоячы, накрычалася: «Брава! Брава! Брава!», падняў руку i зноў папрасіў цішыні.

— Сябры!—усклікнуў ён. Жвава, радасна.— Цяпер нам трэба ўтварыць часовы орган нашай улады — Арганізацыйны выканаўчы камітэт. Ёсць думка выбраць яго з семнаццаці чалавек.

Назваўшы прозвішчы, ён асекся, нібы праглынуў язык, уталоплена зірнуў у канец доўгай залы, за ім пачалі паварочвацца, а то i ўставаць людзі ў партэры, на балконах: адпіхаючы тых, хто стаяў, па праходзе шпарка беглі сюды, да сцэны, салдаты з вінтоўкамі. Вось першыя з ix ужо заскочылі на сцэну, абкружылі прэзідыум.

Прэзідыум i зала замерлі, анямела пазіралі на каржакаватага чарнявага, з дэманічным выразам твару мужчыну ў ботах, чорнай скураной куртцы i скураной шапцы, які спакойна ішоў па праходзе да сцэны. Ён падняўся на яе, стаў за трыбуну і патрабавальна махнуў пісталетам: садзіцеся!

Калі ўсе паслухмяна апусціліся, абапёрся на локці, пісталетнаю рулькаю падняў на галаве шапку i, усміхаючыся, прамовіў:

— Вось што, панове,— ляпнуў рукою з пісталетам па грудзіне.— Лічу ваш з'езд закрытым, а яго рэзалюцыі ануляванымі!

Па зале нібы пусцілі электрычны ток — яна, пазбавіўшыся здранцвення, заварушылася (многія паўскоквалі), загула:

— Хуліганства!

— Прэч!

Мужчына ў скуранцы спакойна падняў руку ўгору i стрэліў — зала, пазіраючы на яго i на дымны клубок, што рассейваўся i падымаўся, зноў уселася i анямела, бачачы, што жарты тут малыя.

— Ціха, папове! Ціха! — зноў непарушна прамовіў мужчына, паклаў пісталет на трыбуну i марудна дастаў партсігар, цыгарэту з яго i закурыў. Пасля, выпускаючы бокам рота дым, падняў вочы па залу.— Улічваючы тое, што вы не прызнаяце тут Аблвыкамзаха i Саўнаркома, рашылі захапіць уладу, Саўнарком пастанавіў наступнае...— Дастаў паперу з кішэні курткі i прачытаў: — «Акружыць будынак, дзе засядае Беларускі з'езд, арыштаваць прэзідыум з'езда, а таксама выбраны ім орган краёвай улады, адклікаць са з'езда... бальшавікоў i тых, хто стаіць на пункце гледжання Савецкай улады, i сам з'езд аб'явіць распушчаным». Ясна?

Лашковіч, а ён адзіны не быў загіпнатызаваны рашучасцю дужага чалавека ў чорнай скураной куртцы, усё яшчэ стаяў, трымаючы загадзя падрыхтаваны ліст са спісам «тутэйшага ўрада», гнеўна апаліў позіркам нечаканага, як гром сярод зімы, прышэльца:

— Эй вы, п'яны таварыш! Выйдзіце вой! Тут не балаган!

Нібы апамятаўшыся, падхапіўся малады юнак з левай паловы залы i ў знак салідарнасці з Лашковічам абурана выкрыкнуў:

— Мы пратэстуем! Гэта — месніцкае самадурства!

У канцы залы падняўся высокі чалавек i з хваляваннем дадаў:

— Мы маем права на свой з'езд па дазволе Наркамнаца! Таму дэлегатам самім рашаць — доўжыць з'езд альбо распускаць яго!

— Дыскусіі спыняю! — на ўсю залу крыкнуў уладным голасам чалавек у скуранцы.— Бальшавікоў i ім спачуваючым прашу падысці на Петраградскую, у Савет, усіх астатніх — разысціся па-мірнаму i па-добраму... Вам,— павёў рукой на прэзідыум,— застацца на месцы... [[18]]

Салдаты пачалі прымушаць выходзіць на двор. Некаторыя вайскоўцы, як бачыў разгублены Алесь, забіраюць паперы ад сакратаркі з'езда i ад прэзідыума.

— Хто гэты тып? — хтосьці гнеўна бурчэў паперадзе Алеся.

— Крывашэін — мінскі камендант.

— Не,— супярэчыў іншы голас.— Гэта — Ржэвускі.

— Вось вам воля, роўнасць i братэрства!

Алесь прытрымаўся з Мухам i выходзіў з залы амаль апошні.

— Давай-давай, вельможный пан, быстрее выходи! — злёгку піхаючы руляй яго ў спіну, панукваў малады салдат.

Над выхадам скупа гарэў ліхтар, але i пры яго святле, а таксама цераз людскі натоўп было відаць: тэатр ачэплены салдатамі; вайскоўцы шарэнгаю стаяць i па блізкіх Падгорнай i Петрапаўлаўскай вуліцах, a ў дамах, што былі насупраць, мірна свяціліся вокны; над горадам, як i трэба, ужо ўцямнелася марозная ноч.

— Кто большевики и им сочувствующие, проходи прямо на Подгорную улицу! — мітусіўся каля выхаду i крычаў малады мужчына (таксама, як i той, дэманісты, у скураной куртцы i шапцы).— Остальные — направо и по домам! Никакого скопления! Проходи! Проходи! — зірнуў на Алеся (гэта, як пазнаў Алесь, быў Клёнаў, бліжэйшы памочнік Фрунзе ў міліцыі, a паблізу яго стаяў Пятрусь Супраневіч).— Быстрее, быстрее!

I калі Алесь, толькі на хвілінку сустрэўшыся з ніякаватым земляковым позіркам, адышоўся, паварочваў на Петрапаўлаўскую, азірнуўшыся, убачыў: вывелі пад узмоцненаю аховаю прэзідыум; канвоем кіраваў той адчайны з пісталетам.

— Людзі, запамінайце! — хтосьці выгукнуў ужо з Петрапаўлаўскай вуліцы.— Лепшыя сыны нашага народа пад скрыжаванымі штыкамі ідуць на Галгофу!

— Гэй, ты, крыкун! — абарвалі яго.— Дуй адсюдава!

Пярэднія салдаты з канвою адганялі з дарогі тых, хто затрымліваўся альбо перагароджваў шлях; Алесь пад прымусам збочыў, ужо не бачачы паблізу Мухі (той ці застаўся ззаду, ці ўжо шмыгнуў адгэтуль). Калі прэзідыум праходзіў побач, Васілевіч, ідучы ззаду i ўлучыўшы хвіліну, шпурнуў яму свой партфель.

— Уцякай!

Алесь злавіў гэты пакоўны партфель, дзе былі многія з'ездаўскія дакументы, але яго тут жа схапілі за рукі двое з ачаплення.

— Видно, тоже гусь хорош! — прамовіў адзін з ix, i яны, вырваўшы з рук партфель, піхнулі Алеся да прэзідыумцаў.

На скупа асветленай Захараўскай вуліцы люд разыходзіўся, але купка з чалавек дваццаці — трыццаці ішла ўзбоч па тратуары i кляла «узурпатараў». Рэдкія прахожыя прыпыняліся i з цікаўнасцю пазіралі на гэтую своеасаблівую працэсію.

Праз некалькі хвілін арыштаваных прывялі да астрога.

11.

Праз два дні, пад полудзень, наглядчык паклікаў ix усіх у кабінет былой турэмнай адміністрацыі. Яны, за гэтыя дні аброслыя шчаціннем, з пакамечаным адзеннем ад лежатні на нарах, з падпухлымі i чырванаватымі вачыма ад бяссонніцы, згрызоты i крыку, галодныя, прыгнечаныя, сярдзітыя адзін на аднаго, цугам зайшлі ў чысты, са свежым паветрам пакой, стоўпіліся ў парозе.

У адміністрацыйным кабінеце за сталом сядзеў, як заўсёды, інтэлігентны, акуратны Ландар, побач з ім прымасціліся два мужчыны. Злева — дэманічнага выгляду (кучаравісты, з невысокім ілбом, з вялікімі, цёмнымі ўтрапёнымі вачыма i нібы арліным носам), справа — той, хто нядаўна прыносіў у штаб «беларускага войска» загад пра роспуск нацыянальных часцей, таксама ў чорнай куртцы i таксама чорны, як грак.

— Прашу садзіцца,— даволі памяркоўна прамовіў Ландар, a калі яны паселі на крэслах, што стаялі ўздоўж сцен, здаецца, кожнага акінуў чэпкім позіркам.— Саўнарком i Мінскі Савет даручылі мне пагаварыць з вамі. Размова наша, як разумееце, цяжкая, але ад яе нідзе не дзенешся...

Усе за гэтыя дні нагаварыліся, перагарэлі ўжо, дык цяпер ніхто нават свайго «найпершага непрыяцеля» не перапыняў.

— Спачатку мы, панове прэзідыум, перакінуліся словам-другім з тымі вашымі, хто бліжэй нам на духу. З бальшавікамі i хто паблізу іх, — Ландар апусціў галаву, узяў са стала самапіску і пачаў пастукваць ёю па паперыне, што ляжала перад ім. — На жаль, i некаторыя з ix не зразумелі нас і нашай акцыі, пратэстуюць...

Пасля падняў са стала пaпepy, паднёс яе да вачэй.

— Вось ваш спіс,— уздыхнуў Ландар,— спіс з'ездаўскага прэзідыума i «тутэйшага ўрада»... Toe, што вы не прынялі тут Савецкай улады i нас, вялікага дзіва няма. Вашы інтэлігенцкія галовы, душы затуманеныя ўсякімі забабонамі, вымысламі, паклёпамі супраць нас, бальшавікоў,— адпаведна, вы цвяроза не мысліце, не разумееце ні сэнсу нашай праграмы, ні сэнсу кастрычніцкага перавароту, бачыце толькі хаос i разбурэнне, якіх цяпер, сапраўды, зашмат. Па-другое, вы яшчэ ў палоне нацыянальных ілюзій, многія з вас — i ў нацыяналістычным чадзе... Пратэсты асобных вашых калег супраць разгону намі вашага з'езда дайшлі ўжо да Петраграда. Сёння сюды званіў Сталін i гаварыў з сакратаром Аблвыкамзаха Алібегавым. Алібегаў расказаў усё: i пра вашы задумы супраць нас, i пра нашы захады супраць вас. Сталін ухваліў нас, але параіў нам вызваліць усіх вашых «левых». Мы параіліся ў Саўнаркоме i рашылі сустрэцца i з вамі, «правымі». Мы не маем намеру ні праследаваць ды помсціць, ні трымаць вас у няволі, пераўтвараць у святых пакутнікаў. Паглядзіце, што i як усё робіцца, падумайце i далучайцеся да новага жыцця.

Ландар на хвіліну замоўк, пацёр высокі прыгожы лоб, а пасля зноў зірнуў ім усім у вочы.

— Мы хочам, каб вы апамяталіся, іначай зірнулі на свет, падолелі крыўду, нянавісць, зразумелі: не, не закончылася ўсё для вас, a толькі пачынаецца...— сказаў даверліва, цёпла.— Мы не адмаўляемся ад вас i ад вашых нацыянальных пачуццяў, мы клічам вас паглыбіць ix, вашы пачуцці, інтэрнацыяналізаваць ix, урэшце, мы клічам вас супрацоўнічаць... Можа, не адразу, сёння, можа, праз месяц-другі, калі на свае вочы ўбачыце, што ў нас не бесаўскія, як кажуць, а светлыя мэты... Хто з вас дасць слова не змагацца супраць Савецкай улады, я тут жа прадэманструю наш гуманізм — адпушчу i гарантую таму помач. Хто думае змагацца супраць нас, таго, выбачайце,— развёў рукі,— па галоўцы не пагладзім...

Нейкі час у пакоі стаяла гнятлівая цішыня. Здаецца, не ўсе паверылі Ландару, як i не ва ўсіх булькатала злосць супраць яго.

— Дык ёсць тыя, хто не будзе ўстаўляць нам кій у колы? — усміхнуўся Ландар.— Ці перамагае сляпая заўзятасць i варожасць?

— Я даю слова не змагацца супраць Савецкай улады,— першы прамовіў i падняў руку Васілевіч.

— Дзякую, Сымон,— хітнуў галавою Ландар.— Віншую.— Пасля паказаў на дзверы.— Вы — вольныя. Ужо сёння можаце зайсці ў Савет, i там вам знойдуць работу.

Калі Васілевіч падняўся, за ім устаў i ён, Алесь. Нялёгка (не так для сябе, як для іншых, бо тыя маглі абазваць яго, як i Сямёна, здраднікам) вымавіў коратка:

— I я...

— Прабачце, вы...—зірнуў на яго запытальна Ландар, a калі ён назваў сваё прозвішча, пашукаў яго ў сваім спісе. Не знайшоўшы, запісаў унізе.— Віншую. I вы — вольныя.

Васілевіч i Нямкевіч выйшлі. Ix сапраўды без лішняй затрымкі выпусцілі з астрога, i яны, апынуўшыся за цяжкаю жалезнаю брамаю, запыніліся, зажмурыўшыся ад яркага сонца i ад белага снегу на зямлі, у паветры i па дахах цагляных дамоў.

— Усё ж на волі лепш, чым у астрозе...— усміхнуўся Васілевіч,— Усё ж жыццё хоць i пакутлівая, вераломная, але цудоўная рэч...— узяў Алеся пад руку, прытуліўся.— Ці не так, стары дружа? — I, не чакаючы яго адказу, зноў загаварыў: — Давай пастаім, паглядзім, хто яшчэ выйдзе...

Неўзабаве выйшлі i астатнія — паніклыя, нібы мокрыя куры.

— Не,— ішоў пасярод i запаліста гаварыў аброслы Баравік, які, здаецца, найбольш за ўсіх храбрыўся.— Нідзе не дзенуцца. Рана-позна прыйдзецца лічыцца i з намі...

— Ну, а цяпер што, спадары? — ухмыльнуўся Петрыкевіч, зашпільваючы генеральскі шынель.— Па запечках i норах? Ці — на паклон?

— Да аглобляў коськаюць i жменю аўса паказваюць, a ў аглоблях пугі даюць...— сказаў Баравік, акідваючы пахмурным позіркам i Васілевіча, i Нямкевіча.

— Падманшчыкі! — падаў голас Кужэльны. Але ўжо не фарсіста, як яшчэ ўчора, а паныла.— Хціўцы!

— Карацей: калі жывыя, то давайце i думаць пра жывое...— як i за гэтыя два дні, пачаў верхаводзіць Баравік.— Зараз разыдземся, скінем з сябе смярдзючае ад турмы адзенне, памыемся, паголімся, a ў восем гадзін всчара чакаю вас усіх на сваёй кватэры...

— А падакляраванае слова? — запытаў Васілевіч.

— Не маладзён ужо, a ўсё яшчэ наіўны...— запыняючыся, ухмыльнуўся Баравік.— Скажы ты мне: якая цана слову была ў гэтага ж Ландара, калі ён згаджаўся супрацоўнічаць з «камітэтам ратавання»?

Стрымаў яго? Думает, стрымае сваю абяцанку цяпер, будзе цярпліва цацкацца з табою? Ці ты ўсур'ёз верыш, што яны шчыра, заклапочана дбаюць пра сапраўдную волю, роўнасць i братэрства для ўсіх? Яшчэ не пераканаўся, ш т о i я к яны г а в о р а ц ь, i ш т о ды я к р о б я ц ь?

Васілевіч змаўчаў.

— Я гатовы даць адсячы галаву: Сталін дазваляў праводзіць наш з'езд, але ў душы быў супраць яго. Нават больш — ён ведаў: з'езд прыйдзецца разганяць штыкамі...

— Не трэба перабольшваць, Тарас,— прамовіў Васілевіч.

— Дзівак! — ухмыльнуўся Баравік.— Ён усё яшчэ верыць двудушнікам, якія дарваліся да Улады, цешацца, а на слабейшых не хочуць нават зважаць.

— Не ведаю...— уздыхнуў Васілевіч.— Але слова сваё мы павінны стрымаць...

— Дурань! — плюнуў Баравік, папраўляючы каляровы мяккі шалік — як хваліўся, падарунак сваёй каханай.— Грош нам будзе цана, калі даверымся узурпатарам i здрадзім гісторыі, народу, святой нашай ідэі!

— Hi гісторыя, ні народ нам не спрыяюць...— пахітаў галавою Васілевіч, які за час, што быў у турме, не спаў ні хвіліны.

— Па-першае, ні ты, ні я яшчэ не ведаем, як яно ўсё павернецца...— неспадзявана памякчэў Баравік.— Па-другое, кажу ж, грэх сядзець склаўшы рукі i чакаць міласці... Цяпер мы крыўдуем, што некалі нашы продкі асудзілі нас на парабкоўства, а некалі нашы праўнукі могуць праклясці нас, што мы праваронілі свой шанец...

Васілевіч, пачуўшы гэта, замыліў бяскроўнымі вуснамі, не знайшоў, што адказаць, разгублена i даверліва зірнуў на высокага, худога, цяпер вельмі панурыстага Лашковіча, які ў гэтыя хвіліны хустачкаю цёр шкельцы акуляраў i сумма, прыжмурыўшыся, пазіраў на белы свет запалымі, падслепаватымі вачыма.

— Максім,— запытаў у яго, сябрука, Васілевіч.— Што рабіць?

— Трэба рызыкаваць, Сямён...— хаваючы позірк, адказаў той.

Алесь Нямкевіч заўважыў: у невялікіх колкіх Лашковічавых вачах цяпер застыла не толькі задумлівасць, але i рашучасць, нават болей — занятая злосць, прага пометы i нібы фанатызму. Ужо i па гэтым адчувалася душой, што наперадзе — неспакой, трывогі, барацьба, штосьці новае i непрадбачанае. Калі не ў гэтым, дык ужо ў хуткім новым, 1918-м годзе...

1984-1987

1

Тут i далей, калі маецца на ўвазе час да першай сусветнай вайны, дык горад на Няве называецца Пецярбургам, у вайну — Петраградам

2

Маецца на ўвазе рэквізіцыя хлеба, фуражу i жывёлы, уведзеная царскім урадам у снежні 1916 года.

3

Маецца на ўвазе 10 лютага 1917 года. Тут i далей даты па старым стылі.

4

3 БелСЭ, т. 12, с. 55: на 1. 1. 1915 года ў Беларусі ў сучасных межах жыло 7632, 8 тысяч чалавек.

5

«Как он (Шчэпкін), будучи здесь в первые дни революции, мог участвовать в этой «складчине», которая подарила нашему городу в начальники милиции г. Фрунзе (Михайлова) ?»— пазней абураўся Б. Самойленка, папракаючы петраградскага госця за тое, што той настойваў на назначэнні М. В. Фрунзе, не ведаючы, што апошні быў членам партыі бальшавікоў.

6

Ca зборніка «Из истории установления Советской власти в Белоруссии и образования БССР», Мн., 1954, т. 4, с. 29, пра гэты сход i наступныя дні, падзеі ў Мінску: «Во всех выборах резко проявлялось стремление разграничить представительство по национальным группам населения (русские, поляки, евреи, белорусы). Далей гэтае выданне будзе называцца скарочана: «Из истории...»

7

Першае пленарнае пасяджэнне Мінскага Савета адбылося 5 сакавіка. Паколькі выбары дэпутатаў яшчэ не закончыліся, Савет прадоўжыў паўнамоцтвы Часовага выканаўчага камітэта, уключыўшы ў яго склад прадстаўнікоў меншавікоў i Бунда. Да 6 сакавіка адбыліся выбары салдацкіх дэпутатаў. У гэты ж дзень на сумесным пасяджэнні стварылі адзіны Савет рабочых i салдацкіх дэпутатаў. 8 сакавіка Мінскі Савет сабраўся як вышэйназваны орган. На пасяджэнні выбралі Выканаўчы камітэт у складзе 22 чалавек. На гэтым працэс фарміравання Савета рабочых i салдацкіх дэпутатаў у Мінску завяршыўся.

8

Пра гэта I. Любімаў ва ўспамінах «Февраль на Западном фронте и Минский Совдеп» пісаў: «Революционности боялись в особенности бундовцы, им казалось, что после каждого резкого шага непременно должен последовать еврейский погром. Из-за этой же излишней боязни и шатания некоторых руководителей Минский Совет так и не занял губернаторского дома».

9

З кнігі М. Сташкевіча «Приговор революции». Мн., 1985: на 1.02.1917 года было 1130042 бежанцы з 5 заходніх губерняў. 538 700 тысяч беларусаў пакінулі межы радзімы да вайны.

10

У красавіку ў петраградскай арганізацыі БСГ ужо налічвалася звыш 1000 членаў.

11

Пераклад на беларускую мову аўтара твора.

12

Гэтая заява апублікавана ў газеце «Минский голос» за 11 мая 1917 года, а таксама ў зборніку дакументаў i матэрыялаў па гісторыі Беларусі «Из истории...», том IV, с. 76-77. Пераклад на беларускую мову аўтара твора.

13

18 ліпеня ўрад выдаў «Манифест о роспуске финляндского сейма».

14

28 ліпеня Часовы ўрад, дзе былі ўжо i кадэты, дазволіў ваеннаму міністру i міністру ўнутраных спраў закрываць сходы i з'езды.

15

В. Кнорын ва ўспамінах «Октябрьские дни в Белоруссии и на Западном фронте» пісаў: «Узброенае крывавае сутыкненне паміж дзвюма сіламі, што вялі барацьбу, ...здавалася непазбежнае. Але тут заявіліся «героі адзінага сацыялістычнага фронту» на чале з А. Б. Штэрнам... i прапанавалі сваё пасрэдніцтва, каб прадухіліць кровапраліццё i грамадзянскую вайну — i на гэты раз (міжволі) саслужылі добрую службу рэвалюцыі».

16

Тэкст пагаднення адтуль жа.

17

На гэты конт I. Я. Алібегаў ва ўспамінах «Под знаменем большевиков» пісаў: «Канечне, мы выдатна ведалі пра паездку таварышаў на фронт па ўзброеныя сілы i намагаліся ўтаіць гэты факт».

18

Пазней, на пачатку 20-х гадоў, адзін з ініцыятараў узброенага разгону вышэйназванага з'езда В. Кнорын у зб. «Беларусь», пішучы пра гэтую акцыю, зазначаў, што, нягледзячы на тое, што Беларускі кангрэс склікалі правасацыялістычныя беларускія элементы, на ім была даволі моцная левая фракцыя, i пры ўмелым партыйным кіраўніцтве, магчыма, удалося б з'езд раскалоць i яго рэвалюцыйную частку аб'яднаць пад савецкім сцягам. Але, прызнаваў В. Кнорын, гэта не было зроблена з-за пэўных памылак. Тое ж сцвярджаў i A. Чарвякоў у кнізе «За Савецкую ўладу», Мн., 1927, падкрэсліваючы, што на з'ездзе былі дэлегаты, выхадцы з рабочых i сялян, настроеныя зусім па-савецку.

Content

Далідовіч Генрых Пабуджаныя

Генрых Далідовіч ПАБУДЖАНЫЯ

Частка першая ВЯСНА, ВЫПАКУТАВАНАЯ ЗА СТАГОДДЗІ

РАЗДЗЕЛ ПЕРШЫ

РАЗДЗЕЛ ДРУГІ

РАЗДЗЕЛ ТРЭЦІ

РАЗДЗЕЛ ЧАЦВЁРТЫ

РАЗДЗЕЛ ПЯТЫ

РАЗДЗЕЛ ШОСТЫ

Частка другая ЗВАНАРЫ

РАЗДЗЕЛ ПЕРШЫ

РАЗДЗЕЛ ДРУГІ

РАЗДЗЕЛ ТРЭЦІ

РАЗДЗЕЛ ЧАЦВЁРТЫ

Частка трэцяя ВЯЛІКІ КАСТРЫЧНІК

РАЗДЗЕЛ ПЕРШЫ

РАЗДЗЕЛ ДРУГІ

РАЗДЗЕЛ ТРЭЦІ

1