Далідовіч Генрых

Маладыя гады

Генрых Далідовіч

МАЛАДЫЯ ГАДЫ

Апавяданні, аповесць

Падрыхтаванае на падставе: Генрых Далідовіч, Маладыя гады: Апавяданні, аповесць, — Мінск: Мастацкая літаратура, 1979. — 256 с., іл.

Copyright © 2013 by Kamunikat.org

АПАВЯДАННІ

Брыгадзір з Янковіч

Ах, колькі ёсць красы цудоўнай поруч з намі...

Максім Багдановіч

1

За старым, аброслым бела-жоўтай плесенню пнём Стасюкевіч угледзеў на зямлі набухлыя грудочкі. Уздымалася пашарэлае за лета шыгаллё, што зверху было цяпер, раніцай, вільготнае ад расы, з касмылінкамі ацяжэлага сырога павуціння.

Стасюкевіч падышоў, паставіў долу поўны ад сыраежак, таўстух, зялёнак ды крапягоў кошык, абаткнуты — каб не звальваліся грыбы — з усіх бакоў хваёвымі галінкамі, з асцярогаю разгарнуў расянае зверху шыгаллё і, аж заміраючы ад радасці, абмацаў высокую рудую таўстуху. Прытрымаў леваю рукою за шырокую, як блінец, вільготную шапку, на сярэдзіну якой, у ямінку, накапала скрозь ігліцы крыху вады, а правай рукой зрэзаў амаль ля самага долу тоўсты крамяны, з наліплым пяском корань, што быў тугі ды белаваты ўсяродку i рудаваты з бакоў, але i гэты асяродак, здаецца, на вачах наліваўся руддзю. З хваляваннем разгарнуў паблізу астатнія грудочкі i ўзяў яшчэ пяць маладзенькіх крамяных таўстух — і, калі апамятаўся, заўважыў, што ў дасюль туманным лесе ўжо добра пасвятлела, як здзівіўся, што так хутка прайшло ранне. Здаецца, яшчэ зусім жа нядаўна ўскочыў у гэты лес, выцікоўваў грыбы, думаючы, ці здолее сабраць ix хоць з палавіну кошыка. Ажно шмат патупаў, назбіраў i шмат пра што падумаў за гэтую пару: сам-насам заўсёды прыходзяць добрыя думкі.

Як пачаў — усё ж хочучы, каб яшчэ на развітанне трапіўся адзін грыбок! — адыходзіцца ад гэтай шыгаллёвай, багатай на таўстухі i даволі ўжо густа пасыпанай жоўтым бярозавым лісцем палянкі, стараўся ісці да блізкага поля «пустымі» мясцінамі, дзе цясніўся высокі, камлісты, не зусім ужо малады хвойнік i паміж яго гусціўся жоўта-руды бясплодны мох, на якім тырчалі толькі шэрыя, зелянкавыя, з белымі кропкамі мухаморы ды цагельнага i жаўтковага колеру дзікія апенькі на доўгіх гнуткіх ножках. Калі амаль ужо выйшаў са старога лесу, з бела-сіняга туману, што захутваў неба ды нізка, амаль пры самым доле, слаўся на зямлі, i меўся падацца ў малады хвойнік, на прасеку, дык пачуў ціхае недалёкае вуркатанне лёгкавіка, што, пагойдваючыся на карэннях i вымытых ліўнямі раўчуках, поўз сюды ад блізкай налібацкай брукаванкі.

Стасюкевіч адышоў крышку назад, да невысокага, але густога ядлоўцу, паставіў за ім кошык, сам прысеў, пачаў чакаць, калі машына праедзе. Схаваўся не ад сораму за свае гумовыя боты, за аброшаныя да пояса вайсковыя зялёныя штаны, за старую ватовачку ці за тое, што яшчэ не паголены, a ўцёк, бо не хацеў спатыкацца з чужымі грыбнікамі, якіх сюды, у янкоўскі барок Налібацкай пушчы, у астатнія гады начало з'язджацца на матацыклах, лёгкавіках, вялікіх аўтобусах безліч. Прыязджалі i дападалі ў самыя глухія, здаецца, зусім не ходжаныя куткі, разграбалі мох i дратавалі, што краты, зямлю, так вызбірвалі i вялікія i малыя грыбы, што там пасля доўга нічога не расло. I хоць ён, як i ўсе ў вёсцы, паволі прывык, што сюды ездзяць чужыя грыбнікі, але ўсё ж не хацеў трапляць ім на вочы, паказваць, колькі назбіраў, расказваць, дзе тут што расце. Хай шукаюць самі.

Блакітны вільготны ад туману «Масквіч» выехаў з густога мроіва, лагодна завувукаў i зарыпеў амартызатарамі, наблізіўся, дыхнуў дымам, мінуў гэтую лапіну хвойніку, збочыў улева i прыпыніўся на верасовай шыракаватай паляне, што цягнулася доўга, аж пад налібацкі лес, між двух радоў-палосаў змешанага з бярозай хвайняку. Гэты барок так тут i называўся — Палоскі.

Шчоўкнуўшы замком дзверцаў, нагінаючыся, з лёгкавушкі вылез высакаваты, вузкі ў плячах, у сінім трыко з бела-жоўтымі палоскамі на каўняры i на рукавах маладаваты, здаецца, знаёмы мужчына, а з другога боку, адчыніўшы хутка дзверцы, шпарка выскачыў худы хлопчык гадоў сямі i следам за ім памалу, гойдаючы машыну, вылезла кабета — маладая, сярэдняга росту, паўнаватая, гэтаксама, як i мужчына, у сінім трыко, што туга абціскалася на высокіх грудзях i на даволі круглаватым ужо жываце, а паверсе трыко быў незашпілены — на сёння ўжо старамодны — балоневы зялёны плашч. Яна трымала ў руцэ новае пластмасавае вядзерца з чорнаю дужкаю.

I кабета, хоць апранутая не па-тутэйшаму, была, здаецца, не чужая; яна, відаць, добра выспалася, паснедала да гэтых васьмі гадзін раніцы, бо была спакойная, марудная i нават цяжкаватая — калi нагіналася запхнуць у халяўкі невысокіх гумоўцаў вяршкі шэрых шкарпэтак, дык аж — можа, i наўмысна — застагнала. Зірнула жартам, з сорамам на мужчыну, туды-сюды па баках — i Стасюкевіч пазнаў: гэта ніякія не чужынцы грыбнікі, а свае янкоўскія людзі. Гэта — яго аднагодка Люся Амельяновіч (цяпер Макаловіч) са сваім мужам i сынам. Праўда, зусім тутэйшымі ix не было як назваць: з Янковіч была толькі адна Люся, i то яна цяпер жыве ў Мінску. Тут, як чуў ад людзей, учора заявілася — прыехала на вяселле стрыечнай сястры.

Убачыўшы, што гэта знаёмыя людзі, можна было б выйсці са схованкі, паказацца, загаварыць, але ён яшчэ болей затаіўся.

«Ну, чаму я такі нясмелы? — пазлаваўся на сябе ў думках.— Яна ж, Люся, во зусім не саромеецца, што некалі не дачакалася мяне з арміі, паехала ў горад i выйшла там замуж. Я крыўдаваў, саромеўся з ёю сустрэцца, а яна не саромелася i не саромеецца: кожнае лета ці восень прыязджае дадому, раскатваецца па вёсцы на мужавай машыне, яшчэ стараецца, каб сысціся, пагаварыць. I як папікнеш, калі яна такая шчаслівая?! Канечне, i не думае, што зблытала мне жыццё... Яна нават, можа, ні разу пра гэта i не падумала... Ды i я перагарэў, але вось нешта пасля таго не шанцуе, няма таго ў душы, што тады было...»

Стасюкевіч сядзеў за ядлоўцам, што — зялёны, з сіне-шызымі ягадкамі — дурманіў сухім пахам камлёвай удубелай кары, расяным i Тумановым водарам сырых ігліц, густым смольным настоем, адчуваў, што занылі калені i што пара ісці дадому, працаваць. Але непрыкметна выйсці адгэтуль не было як, i ён сядзеў, пазіраў, як Люся паклікала сына, падцягнула яму даўгаватыя шэрыя портачкі, прыпадняла руды світэрчык i абсунула ўніз кашульку, пацалавала ў мякенькую бледнаватую шчаку, пасля шчасліва паглядзела на свой «Масквіч».

— Закрой, Вася, машыну! —прыкрыкнула на мужа, як убачыла, што той адыходзіцца ўжо ў лес.— Асмялеў...

Яе Васіль паслухмяна вярнуўся, залез у машыну, моцна ляснуў правымі дзверцамі, пасля, вылезшы, ляснуў левымі дзверцамі, замкнуў ix ключом. Замкнуў — i яшчэ патурзаў за ручку.

Люся спакойна, але пільна пазірала, як ён ўсё робіць, пасля тройчы паплявала, усміхнулася: «Ну, збірайцеся, грыбкі!» — i, апускаючы ўніз галаву, лёгкаю паходкаю ўзбоч хваёвай палоскі, на якой — у пяску — добра раслі зеляніцы, падалася ў глыб лесу. Стасюкевіч доўга ўсім ім, шчаслівым, спакойным пазіраў услед, пакуль толькі бачыў ix, з хваляваннем адчуваў, што i сёння, хоць i не хочаш гэтага, яму прыйдзецца ўсё ж сустрэцца з Люсяй: не такая ўжо вялікая іхняя вёска, каб не спаткацца.

2

— Ну, садзіся, хлопец, есці ды ідзі давай людзям работу, — як Стасюкевіч пагаліўся, вымыўся да пояса халоднай вадой і, выціраючыся, вярнуўся ў цёплую хату, сказала маці, паставіла на стол талерку з ладнай горкай пульхных бліноў i патэльню свежага спечанага сала ды мяса, сярод якога ў вільготным тлушчы плавала рудаватая цыбуля.— Бо дзярэктар ужо не раз ціліфанаваў. Пытаўся, дзе ты, ці шуціў, ці папраўдзе гаварыў, каб не грыбэ збіраў, а салому з поля скарэй звозіў ды парадкаваў...

Стасюкевіч нічога не прамовіў, толькі з усмешкаю правёў позіркам па новай хаце — па кафлянай жоўценькай печы, шафцы i халадзільніку, — а пасля ўжо тут, у калідоры, зірнуў на сіненькі тэлефон, што цяпер маўкліва стаяў на палічцы ў кутку ля дзвярэй. Скінуў мокрыя штаны i нацягнуў цёплае суконнае чорнае галіфэ, накруціў на ногі сухія анучы i абуў хромавыя боты. Моўчкі падаўся на кухню, сеў за стол i, адчуваючы малады голад, узяўся аплятаць бліны i сала. Дырэктар хоча, каб мая брыгада была зноў першая: яна хутчэй за ўсіх у саўгасе, трэцяй па раёне ссенавала, зжала, выбрала бульбу, падняла лён, а цяпер вось мусіць i першай звезці з поля салому. Каб пазней ужо, калі падмерзне, узяцца за іншае: вазіць на поле торф ды гной, а гэтаксама — з луга, з Шубіна, сена.

— Салома, мамуся, нідзе не дзенецца, а грыбы вот скора прападуць...— адказаў потым Стасюкевіч, убачыў, што маці зусім яго не зразумела: ці ён жартуе, ці гаворыць сур'ёзна.— Ды хай i пагамоніць крыху, дасць болей машын, каб скарэй звезлі. Прывык, каб мы ўсё мігам рабілі: сеялі, сенавалі, жалі, картофлю выбіралі. А людзям i адпачыць жа крыху трэба. Вось хай i пазбіраюць грыбоў, пакуль растуць, пакуль не лёг мароз. Бо тады i грыбоў не стане, i зусім другая работа будзе.

— I ён жа пра работу гэтую думае, — маці заступілася за дырэктара, якога вельмі паважала, — ты вот пра адну брыгаду думаеш, а ён — пра сем. Болей жа яму галава баліць. I пра людзей ён думае: колькі во ў нашай вёсцы чалавек новыя хаты паставілі, лячыцца ездзілі, колькі вучыцца ў інсцітутах...

— Перахвальваеце вы яго, — усміхнуўся Стасюкевіч.

— Хто б гэта гаварыў, але толькі не ты, — сказала маці.— Прыйшоў з войска, дык адразу брыгадзірам узяў, вучыцца завочна ў цехнікум уладзіў. A колькі памагаў табе на першым разе! Лічы, што не ты, а сам ён спярша брыгадзірам быў!.. Дзе якое ўгнаенне лажыць, дзе што сеяць — ён жа маракаваў... Але ўсё цябе хваліў i на зборках людзей, i ў газеце. Тыя гады сам у Мінск, у Маскву на парцейныя з'езды ездзіў, а сёлета цябе паслаў... Можа, i тое, што ты з Масквы па тэлевізіі гаварыў, ён падладзіў...

— Пераканалі-пераканалі, — усміхнуўся ён, — Мусіць, каб жаніўся я, дык вы не дзядзьку майго, а дырэктара хацелі б мець за свата...

— От шуткуеш, хлопец, — маці махнула рукою, прысела ля стала, — a ўсё ж гэта праўда. A сватоў сам сабе выбірай, толькі хаця жаніся. Старыя мы ўжо, ды i ты не маладзееш, лысееш во... Дваццаць восьмы ўжо год на Пятра пайшоў. Твае сябрэ вунь ужо дзяцей у школу папускалі, а ты ўсё кавалер... А чы ты горшы за другіх? I рост ест, i харошы, i на рабоце добрай, i дом новы маеш...

Стасюкевіч прамаўчаў, угнуў галаву i еў.

— Людзі кажуць, што не хочаш жаніцца, бо да чужых кабет прынадзіўся... I Мішукі ўсе, i Вандзя Ганэцкая пляце. Што Бронісеў меншы не Бронісеў, а твой... Можа, дай бог, гэта i няпраўда, бо грэх вялікі так дзяцей пускаць па свеце. Трэба жаніцца i самому сваіх гадаваць, а мы, пакуль яшчэ жыць, хадзіць магчы будзем, паможам. A Бронісь вот i ўчора на Гэльку алярм падняў: нехта, кажуць, шапнуў яму, што ты яе з поля на машыне падвозіў.

— Вот шуткуе, цешыцца нехта, а ён, дурань, верыць, — буркнуў Стасюкевіч; ён i сам не раз ужо чуў гэткія плёткі, нават хацеў пагаварыць з Бронісем, каб той не верыў такім шэптам.— A жаніцца — ну каго тут браць? Дзеці ж адны засталіся...

— У Ніўным, у канторы, харошыя дзяўчаты ест, — прамовіла маці.— Вучаныя, на добрай рабоце. У цяпле, пры начальстве.

— Хіба гэта, мамуся, самае важнае? — усміхнуўся Стасюкевіч.— Вы ж век ужо пражылі, колькі самі бачылі ды чулі, што ест жа яшчэ нешта i другое... Каб душа да душы была, любасць. Вот тады добра i жаніцца, жыць разам.

Маці на гэта яму нічога не адказала: толькі са здзіўленнем ці з нейкім незразумелым запытаннем зірнула на яго, нібы папытала: ці ты, сын, ні да каго гэтай любасці не маеш, ці да цябе ніхто яе не мае?

— Усё будзе добра, мамуся. Некалі ж павязе i мне, — усміхнуўся ён, надзеў зялёную балоневую куртку, узяў чорную з бліскучым глянцаваным брылём фуражку.

Толькі сабраўся выходзіць з хаты, нібы будзільнік, зазвінеў тэлефон.

— Слухаю, — сказаў Стасюкевіч.

— «Слухаю, слухаю!» — пачуўся жартоўны хрыплаваты бас дырэктара саўгаса.— Яшчэ ўчора вярнуўся з раёна, увесь час дома сяджу, а ён нават не пазвоніць, не папытаецца, што ж гаварылі пра яго!

— Па-першае, добры дзень, Васіль Іванавіч, — усміхнуўся Стасюкевіч.— Па-другое, чакаў, што самі пазвоніце. Раз не пазванілі, дык я ўжо думаў, думаю цяпер, што нічога людскага для мяне няма.

— Думаў, думаю! Каб жа думаў! Відаць, пра грыбы свае болей думаў? Грыбнік заядлы! Ну, усе сыраежкі ды зялёнкі выпараў?

— Ды ўсе, — з жартам адказаў i Стасюкевіч, уявіў, як там, у канторы, сядзіць Васіль Іванавіч, курыць, прыжмурвае ад дыму вока, пазірае ў акно i гаворыць, адсоўваецца разам з крэслам ад стала, каб было вольна вялікаму жывату, i думае, як найбольш з жартам сказаць пра самае важнае.— Калі вам захочацца схадзіць, дык ужо не ідзіце: нічога не знойдзеце пасля мяне.

— Сам жа ведаеш: я не грыбнік, — адказаў Васіль Іванавіч.— У вольны час люблю са стрэльбай пахадзіць ды з вудаю пасядзець на беразе. На жывое лавец, а не на тое, што ты... Гры-бы, яга-ды! За імі i жонкі сабе не знойдзеш. Хоць ты склікай нараду i райся, як цябе жаніць ды як ратаваць тых, хто сохне па табе... На маіх жа вачах...

— Давайце ix мне ў брыгаду, хай пагрузяць саломы, дык усё пройдзе, — пажартаваў Стасюкевіч.

— Эйш, куды схіліў хітрун! — абзыўнуўся Васіль Іванавіч.— Салому i сваімі сіламі звязеш. І першы ў саўгасе. Бо ёсць за што. Вот скажу зараз, дык, можа, анямееш ад радасці...

Вось цяпер Стасюкевіч напраўду адчуў: усё добра там, пра што ён думаў i ўчора, i сёння ў лесе. Але дырэктар не спяшаўся ўсё расказваць, а ён не спяшаўся пытацца.

— Дык віншую, малец! — нарэшце вымавіў Васіль Іванавіч.— Першы згодзен, каб ты налета замяніў Філікава, калі той пойдзе па пенсію. Толькі адна дамова: каб паступіў у інстытут... Так што жаніцьбу яшчэ на трохі адкладзі, садзіся за кнігі i вучы. Скончыў завочна тэхнікум, скончыш i інстытут. A імкнуцца ёсць да чаго: праз годзікаў пяць i я фыр-фыр на заслужаны адпачынак — сядзеш на мае крэсла. I так трэба. Толькі так. Другому каму я сам не аддам яго, зразумеў? Ну, чаго маўчыш? Анямеў ад радасці?

— Ды не, — усміхнуўся Стасюкевіч.— Запрагаеце вы мяне, Васіль Іванавіч, штораз ва ўсё цяжэйшы воз.

— А як ты думаў, малец! — зарагатаў той.— Затое чалавека, асобу з цябе вылеплю! Табе застанецца толькі саўгас на ўсю рэспубліку праславіць. I яшчэ скажу па сакрэце адну радасць: прадставілі цябе, малец, да вялікай узнагароды. Абскачаш ты, халера, мяне... Чаго зноў маўчыш? Трыумфуеш недзе ў душы, смяешся з мяне, старога таўкача, які не так пра сябе думае, як пра вас, жэўжыкаў. Ну i патрыумфуй трохі, што ж рабіць. А салому каб на тым тыдні звёз. Не звязеш — дык вушы накручу. Ну, усё, будзь здароў! За работу! — I, не чакаючы Стасюкевічавага адказу, паклаў трубку.

A Стасюкевіч яшчэ доўга трымаў у руцэ цёплую трубку, здаецца, усё яшчэ чуў, як гудзе, нібы лагодны чмель, Васіль Іванавіч, уявіў, што той ужо недзе звоніць іншаму брыгадзіру i, можа, гаворыць зусім іначай...

На поле, з якога рабочыя звозілі салому, Стасюкевіч пад'ехаў пасля полудня.

Прыпыніў адразу за маладым хвойнікам свае «Жыгулі», вылез, замкнуў дзверцы i па мяккім ужо ад дажджоў, зрудзелым i палеглым іржышчы падаўся да рабочых.

Якраз з-за нізкіх вільготных хмар, ад якіх было цемнавата ды золка, выбліснула сонца, высвеціла павышэлае неба — i пяшчотнае жаўтаватае, зусім нямоцнае святло палілося праменнямі i як хвалямі пабегла па зямлі. Спачатку сіне асвяціла вяршкі далёкага Налібацкага прылеску, пасля — зеляней — блізкі Янкоўскі бор i ўжо тут, паблізу, ярка азеляніла маладняк-хвойнік, сярод якога шмат расло бярэзніку ды асінніку. Жоўтае бярозавае i чырванаватае асінавае лісце засвіцілася, неяк зліваючыся ў адну залатую яркасць, зазіхацела, як зіхацяць пры нечаканым святле ахутаныя туманам царкоўныя купалы (ён бачыў гэта летась у Маскве, калі быў на ВДНГ). Цьмяна зажаўцелася ржышча, сярод яго паярчэла аж да сінізны маладая атава.

Неяк адразу пацяплела, i Стасюкевіч усміхнуўся, адчуваючы, што будзе хутка жартаваць з кабетамі, зірнуў на блізкі грузавік: па яго ўжо вышэй новых, падбудаваных, бартоў было накідана саломы, дзе стаялі два старыя мужчыны ў апушчаных зімовых шапках i раўнялі сахарамі ахапкі саломы, што кідалі зверху, з высокай развершанай скірды, чатыры кабеты.

— Глядзеце, наш начальнік ідзе! — перакрычала ўсіх Вандзя — сярэдніх гадоў, вельмі бойкая на язык кабета, — махнула ў яго бок сахаром — i ўслед за ёю, перастаўшы гаманіць, зірнулі на яго ўсе.

— Ну, яшчэ раз: здарова, грузаке i таптуны! — усміхнуўся Стасюкевіч, абышоў грузавік, ля якога на зямлі ляжала шмат саломы, i прыпыніўся ля скірды, ля наўмысна скінутых зверху пагнілых ад частых дажджоў цёмных пластоў.— Памажы вам божа! — пажартаваў i крыху асекся: наверсе скірды, акрамя старой Стэфусіхі ды Бронісевай Гэлькі, Вандзі, стаяла яшчэ Люся Амельяновіч-Макаловіч. Яна, відаць, цяпер, пасля полудня, падмяніла маці — тая будзе дома пячы дзяўчатам-вясельніцам тарты i булкі.

— Што — божа!— рагатнула Вандзя, паправіла хустку i акругліла шырокі, з велікаватым носам, чырвоны ад ветру твар.— Лезь во сюды i сам памажы. Ест жа сіла — выгуляўся кавалернічаючы, утравеў. Не перадаў надта, на машыне ездзячы... I нам весялей будзя, а то ад'едуцца два гэтыя старыя баравіке, — яна кіўнула на мужчын-пенсіянераў, — i нявесела... Другі раз хоць якога нягоднага, але дай мужчыну. Не ён нас, дык мы яго хоць пакачаем...

— Дзе я вам вазьму тых мужчын? Яны то шафёры, трактарысты, то цялятнікі...— усміхнуўся Стасюкевіч, задраў галаву i, жмурачыся ад лагоднага сонца, пазіраў на кабет: яны высока стаялі ў фуфайках, гумовіках, доўгіх цёплых портках, наверсе ix былі да калень спадніцы — i яны, кабеты, глядзелі на яго, відаць, для ix цяпер малога, шыракаплечага, усміхаліся. Старая Стэфусіха ўсміхалася паблажліва, дробненькая на целе i на твары, прыгожая Гэлька — з сорамам, стараючыся не спатыкацца з ім позіркам, а белатварая красуня Люся — са здзіўленнем ды крыху пасміхаючыся з такіх смелых i не зусім далікатных жартаў.

— Баішся ўжо, мусіць, сахор узяць у рукі, бо адразу мазале будуць...— кпіла Вандзя.— Лезь, хоць патрыся ля нас, то, можа, скарэй ажэнішся... Чапляйся! — i сагнулася, падала ўніз доўгае сахарышча — яно дастала далей палавіны шэрай зверху скірды.— А вы, кабеты, трымайце мяне за плечы!

Стасюкевіч падумаў, а чаму i не паскідаць саломы, пажартаваць, плюнуў на далоні, не падскочыў ды не ўхапіўся за сахарышча, бо ведаў, што не надта ўтрымаюць кабеты яго, а палез на кабіну машыны, пасля ў кузаў на салому, пастаяў, наструніўся i па-дужаму адпіхнуўся нагамі, скочыў да кабет, стараючыся глыбей у скірду засунуць рукі. Ухапіўся, ледзь-ледзь утрымаўся, не сцягнуў край саломы ды не споўз долу, але яго падхапілі за плечукі кабеты i памаглі ўзабрацца наверх. Калі ўстаў i паглыбіўся па калені ў жоўценькую тут, на скірдзе, салому, убачыў, як захісталася машына i як са сполахам прыселі, баючыся зваліцца долу, старыя мужчыны.

— Падмяні во яе, — Вандзя кіўнула ўжо не з жартам, а з хітрым намёкам на Гэльку, — бо ест жа, пэўна, за што...

— Ляскаеш во па-пустому, — ужо не ўсміхаючыся, а незалюбіўшы, адказаў Стасюкевіч.— А ёй потым небалазе...

— Ага, шкода!..— Вандзя, добрая, спагадлівая, але завельмі языкастая кабеціна, крыху збянтэжылася, бо ведала, што, можа, i з-за яе доўгага языка шмат усякіх плётак, але маўчаць не хацела, як апраўдвалася: — Любіш — дык i шкода...

Гэлька, слухаючы ix, успыхнула сарамлівым чырванцом i ад гэтых гутарак, i ад таго, што было ў яе з Стасюкевічам напраўдзе, маўчала, толькі колькі разоў зірнула на яго з ласкаю, як просячы заступіцца. I ні ў якім разе не браць ад яе сахара.

— Я гараджанку падмяню, — сказаў ён i падышоў да Люсі, — а то ёй без прывычкі, можа, i праўда цяжка.

Тая спачатку ўсміхнулася, як не ведаючы, што рабіць: аддаваць сахор ці не, каб не пасаромець свайго, гарадскога, гонару, а пасля ўсё ж аддала, саступіла ўбок, з прыязнасцю на яго зірнула.

— Значыць, самае першае каханне мацнейшае?

— А як жа: першае ест першае...— адказаў ён i гэтым як перабег дарогу Вандзі, што яна i не ведала, здаецца: а з чаго яшчэ можна пакпіць?

Калі стаў збоку, Стасюкевіч раз за разам браў салому вялізнымі ахапкамі i шпурляў яе на машыну, што старыя i не паспявалі яе рассунуць па баках ды добра ўкласці. Miгам увагрэўся, запалымнеў на шчоках.

Калі нагрузілі саломы, Стасюкевіч уваткнуў сахор у скірду i споўз долу, памог шафёру i старым уціснуць салому. Маладзенькі шафёр патурзваў рукою за вяроўку, а Стасюкевіч падлажыў яе, вяроўку, за спіну, закруціў яе канец над галавою i абедзвюма рукамі сціснуў вузел, усёю сваёю вагою вяроўку, а пад ёю i жэрдку ціснуў уніз, да зямлі, ад чаго машына аж гайдалася.

— Во сілы!— не супынялася Вандзя, якая гэтаксама добра дагэтуль кідала зверху салому.— Вот хто патаптаў дык патаптаў бы! Дык напраўду скажы, Гэлька, удалец ён ці няўдалец?

— Ай, перастань ты, памяло! — нарэшце як папрасілася тая.— Жартачкі знайшла, а мне потым...

Калі пачуў гэта, Стасюкевіч аж узлаваўся на Вандзю: ну, колькі можна плясці адно i тое ж, чапляцца! I як толькi цярпіць Гэлька? Хоць змоўчвае таму, што добрая. Як ні адна, можа, кабета ў вёсцы... Проста не раз плакаць хочацца, што яна дасталася такому дурню-п'яніцу Бронісю...

— От перамяні пласцінку, — усміхнуўся ён i наўмысна перамяніў гутарку.— Паслухай вот лепш, пра што пішуць у газетах, — сказаў i дастаў з-за халявы згорнутыя газеты.— I мяне парторг пахваліць, i ты разумнейшая станеш...

— Што — газета!— усміхнулася i тая, гэтаксама згадзілася гаварыць пра іншае, як адчуваючы, што зашмат жартавала з Гэлькаю, — Усё, што на свеце робіцца, я i з тэлевізіі ведаю. А вот ты жывеш, лічы, па суседстве, а пра цябе ўсяго не знаю. Вот ніяк не пайму: ну, чаму ты не жэнішся?

— Што табе прыстала мая гэтая жаніцьба?— пажартаваў Стасюкевіч.— Ці не думаеш ты кінуць свайго Чэся ды за мяне пайсці?

— Я старая ўжо для цябе, — адгаварылася тая.— А вот Ірка з канторы млее на табе. Прыйдзеш у кантору, дык яна так i круціцца, каб пагаварыць, распытаць пра цябе... Ці ездзіш куды ў другую вёску, ці хто піша табе з дзяўчат...

— Што там за Ірка? — не выцерпела, спытала ў Вандзі Люся.

— Бухгалтарка наша, — адказала тая.— З твару не такая ўжо красуня, але на целе мяккая, гладкая, беленькая. Спакойная надта, чырванее ўсё, калі загаворыш да яе... Але не хоча во браць, лепшай, харашэйшай шукае...

Люся пазірала на яго i ўсміхалася. Як была вельмі рада, што ён пасля яе нікога не можа пакахаць.

3

Калі нагрузілі яшчэ адну машыну, прыкрылі нанач благой саломай адпалавіненую скірду, рабочыя паехалі дадому.

Стасюкевіч яшчэ на хвіліну прытрымаўся тут.

Ён, разагрэты ад працы, вясёлы ад жартаў з кабетамі, доўга праводзіў позіркам грузавік, адчуваў, як яму хочацца падацца ўслед, пасля атрэпаўся ад асцюкоў, прытрымаўся ля «Жыгулёў» і, як кожны вечар, паглядзеў на неба, туды, куды нядаўна зайшло сонца. Пагадаў, што будзе заўтра на дварэ. I сонца, i небакрай былі захілены цёмнымі кастрычніцкімі хмарамі, на небе не было нават светла-ружовай палоскі, a ўжо загусціўся морак. Ён мігам устойваўся над лесам, прычарніў яго, зліў у адну нейкую чорную сцяну з небам, поўз сюды, на поле, выцемніў лагчынкі, лазовыя кусты ў забалотках-лапінах. Стасюкевіч падумаў, што трэба звезці да саўгаснага гумна яшчэ сем скірд — i сёлетняя такая цяжкая праца ў полі будзе закончана, а брыгада-аддзяленне зноў зойме першае месца — i людзі возьмуць добрую плату, прэміі, ладную трынаццатую палучку.

У машыне скінуў куртку, расшпіліў пінжак, зняў фуражку, паклаў ix збоку, уключыў святло i, пазіраючыся ў маленькае круглае, з патрэсканым капронавым абадком люстэрачка, выцер хустачкаю потны лоб, прычасаўся, стараючыся валасы зачэсваць не на патыліцу, а з правага боку на левы — каб прыкрыць імі вялікія залысіны.

«I чаго гэтак лысею? — падумаў, — Яшчэ год-другі — дык i лысіна будзе. То напраўду трэба скарэй жаніцца. Можа, i бухгалтарку Ірку браць, да якой так сватаюць канторскія кабеты. A ў інстытуце, куды так раіць паступаць дырэктар, можна i жанатаму вучыцца. Ці, можа, пачакаць: можа, прышлюць у кантору, а то i ў школу дзяўчат i сярод ix будзе тая адна? Бо няма ў душы, што Ірка — толькі мая, што жыць без яе не магу...»

Завёў матор, патушыў святло ў машыне, уключыў фары i паціху паехаў па вузкай, некалі коннай, а цяпер выезджанай машынамі дарозе. Перад машынаю ад дзвюх фар плыла паперадзе шырокая жоўтая палоса, а вакол з абодвух бакоў згушчвалася вільготная цемень.

Як паціху выехаў ужо на сырую, ад таго i тугую янкоўска-ніўнянскую дарогу, дабраўся да сваёй павароткі, дык так i пацягнула паехаць не направа, у свой канец вёскі, а, не зварочваючы з дарогі, падацца ў другі. I ён пацішыў хуткасць, паехаў туды, кожную хвіліну чакаючы жаданай неспадзяванасці.

Праехаў крыху i ўбачыў чалавека. Кабету. Здаецца, гэта была Люся. Значыць, усё ж захацела пабыць з ім сам-насам, пагаварыць: ёй было выгадней паехаць у вёску, да павароткі: за ёю была блізка бацькоўская хата. Яму ж не захацелася сустракацца з Люсяй, бо гэтая сустрэча была зусім лішняя, непатрэбная, але i паварочваць назад было няёмка. Люся заўважыла святло i сышла з дарогі на веласіпедную сцежачку, што цягнулася ўздоўж хвойніку. Святло адбівала ад яе доўгі цень, які рухаўся ўперад i ўсё большаў.

Ціха пад'ехаў, прыпыніўся, але не выйшаў, нічога не сказаў. Люся прыкрыла вочы рукавом, аслеплена зірнула, гадаючы, можа, хто гэта, перайшла паперадзе машыны дарогу, i як толькі ён адчыніў правыя дзверцы, адразу ўціснулася, а пасля ўцягнула i сахор, тыцкаючы яго зубамі недзе сабе ў гумовікі.

— Я так i знала, што гэтай дарогай паедзеш...— усміхнулася яна, аблізнула сухія вусны, апусціла на шыю матчыну цёплую хустку, расшпіліла верхні гузік старой фуфайкі — i з разбэрсанымі валасамі, белым ілбом ды паружавелымі за халодны дзень шчокамі была вельмі прыгожая, не такая абветраная, учырванелая ды пасівераная, як вясковыя кабеты.

Стасюкевіч нічога не адказаў, неяк засаромеўся: яшчэ падумае, што ён наўмысна шукаў гэтай сустрэчы — паціху крануўся.

— Салідны які! — зноў усміхнулася Люся, гарэзна на яго зірнула.— Начальнік! Каб не ведала, дык ніколі не сказала б, што ты — гэта наш Тадзік Стасюкевіч, брыгадзір, a палічыла б за раённага прадстаўніка. Гладзенькі, шыкарны, з ордэнам, на сваёй машыне...— I, бачачы, што ён маўчыць, пазірае на дарогу, перастала жартаваць, сказала як сур'ёзна: — Бабы, як здаецца спярша, пакепліваюць, але любяць. Кажуць, што добра зажылі за тваім брыгадзірствам, бо добрую плату, прэміі атрымліваюць. З людзьмі далікатны, ніколі не крыкнеш ні на кога, амаль не п'еш, справядлівы, але строгі. Так што ты шчаслівы: такую славу не толькі ў вёсцы, сярод сваіх людзей, але i ў раёне ды ў вобласці маеш... А яшчэ ж малады зусім...

— Зайздросціш? — нарэшце ўсміхнуўся i ён.— Славы хочацца?

— Якая ў мяне будзе слава, прадаўшчыцай робячы? Знаёмства то, праўда, добрае ёсць. Што хочаш магу дастаць.

— Так што i не трэба табе маёй славы, бо даецца яна вялікаю працаю... Працуем i ў дождж, i ў мароз...— прамовіў ён.— А ты i так шчаслівая... А я во i са славаю, як ты кажаш, а не магу пахваліцца, што шчаслівы. Адно ест, дык нечага другога няма.

— Думаеш, што каб быў жанаты, сямейны, дык нешта лепш было б? — спытала яна.

— А што — горш? — усміхнуўся ён.— Жонка, дзеці...

— Клопаты адны...— уздыхнула яна, — I маладосць без пары траціцца...

— А як жа ты хацела — ніякіх клопатаў не мець?— як здзівіўся ён, — Так не бывае. Ужо клопаты будуць ад таго, калі задумаешся, як ix не мець.

— Гаворыш вось так, а сам — хітры — не спяшаешся жаніцца, гэтыя клопаты мець, — паківала Люся галавою.— Ляжаш-устанеш вольны, калі хочаш, некуды пойдзеш. Калі хочаш, дадому вернешся. I ля замужніх прыгожых баб папасваешся. Жывеш сабе ў асалоду...

— Да якіх жа гэта я кабет хаджу? — усміхнуўся ён.— Вот пляцеш абы-што, пераказваеш плёткі.

— А да Гэлькі не ходзіш?

— А яшчэ да каго?

— Ну...— Люся паціснула плячыма.— Не ведаю, не чула.

— Каб да многіх хадзіў, дык пачула б...— усміхнуўся ён.— У вёсцы гэтага не ўтоіш.

— Значыць, да некага ж ходзіш усё-такі?..

— Хіба я не жывы чалавек?— жартам адказаў Стасюкевіч.— Жывы ж, не стары яшчэ.

— Вот Вандзя строіла кепікі, а я вока пільнае маю, прыкмеціла: далібог, у вас з Гэлькаю нешта ёсць. Абое вы адно на аднаго дзіўна пазіралі...

— Ест што ці не, я табе пра гэта не скажу, — усміхнуўся Стасюкевіч.— Але калі хочаш, дык скажу як на споведзі: добрая яна кабета. Дарэмна я яе некалі, як прыйшоў з войска, не адбіў у Броніся. Каго-каго, а яе i цяпер з двума дзецьмі ўзяў бы i яшчэ як жыў бы... Я i цябе цяпер узяў бы i глядзеў...— прамовіў, але падумаў, што на сённяшні розум усё ж Гэльку ўзяў бы ахватней.

— Няўжо не забыўся пра тое дзіцячае?— яна перастала ўсміхацца i жартаваць, спытала са здзіўленнем: — Гэтулькі ж год!..

— Дзіцячае яно было ці не дзіцячае — бог яго ведае... Забыцца, можа, не забылася, але перагарэў, не думаю...— паспяшаўся, надта не думаючы, адказаць Стасюкевіч, што, можа, Люci — як прыгожай ды крышку какетлівай жанчыне — i не зусім спадабалася: можа, хацелася, каб ён гаварыў іначай.— Але жыў бы...

— А я, ведаеш, ужо ў вёсцы не ўжылася б...— сказала яна як з крыўдаю, а можа, i помсціла за яго нядаўнія словы.— Работы тут процьма. У горадзе я — к дзевяці на работу. У шэсць — з работы. А тут i ў саўгасе рабі, i дома. У градах, хляве, на лузе... Ой, не! Не хачу!

— Але наш хлеб, нашы яйкі, сала ды мяса смачныя?

— Смачныя, ды не хачу рабіць гэтулькі. Але не будзем пра гэта. Лепш, як той Вандзі, адкажы: ну, чаму ты не жэнішся? Як людзі кажуць, маладому ж маладое ў галаве!..

— Не шанцуе мне на гэта...— усміхнуўся ён.

— Не любячы, не хочаш нікога браць? Чакаеш вялікай любві?

— А ест яна? — усміхнуўся ён.— Ты ж замужам, знаеш.

— Бог яго ведае, — прызналася яна.— Спачатку, здаецца, надта любіш, а потым як астуджваешся, прывыкаеш. I думаеш, што гэта ніякая не любоў, а так нешта, вялікая любоў у некага другога. Ці, можа, толькі ў кнігах ды ў кіно... Словам, бог яго ведае. I чым больш жывеш, тым заблытаней...

— Доўга тут пабудзеш?— памаўчаўшы, спытаў Стасюкевіч, бачачы, што Люся задумалася нечага, пільна пазірае на асветленую дарогу, якая з кожным мігам вяла ўсё бліжэй да вёскі.

— Я ў адпачынку, — адказала яна.— Пабуду яшчэ крыху тут, грыбоў пазбіраю...— а пасля павярнулася i гарэзна ўсміхнулася:— Можа, яшчэ не раз падвязеш. I не так хутка вымчыш з лесу... Даўжэй павозіш...

— Усё роўна паедзеш жа адгэтуль. Катай ці не катай...

— Паеду, — згадзілася яна.— Але ж з паўмесяца пабуду...

— Што — паўмесяца? Гэта толькі кропля ў моры. А кропля ест кропля...— прамовіў Стасюкевіч, уязджаючы ў светлую ад вулічных ліхтароў i ад аконнага святла вёску.— Чалавеку мала яе, хочацца нечага большага...

Люся са здзіўленнем зірнула на яго, зморшчыла лоб: пра што ён гаворыць?

— Усё пра тое ж, — усміхнуўся Стасюкевіч.— Што ў некага ёсць, пра што ў кнігах пішуць...

1976

Жыла ў вёсцы ўдава

1

Нарэшце перастаў ліць, а пасля i імжэць дождж. Неба пачало святлець, пакрысе выблакітнівацца, a невысокія чорна-сінія хмары пасунуліся за Налібацкі лес, i там цяпер злосна крыжавала маланка, бухкаў гром ды абвісала шэрая дажджавая сцяна. Тут жа, у Янковічах, ужо выбліснула сонца, зазіхацела ў кроплях расы на траве i па лісці, у запененых раўчуках i сцішэлых лужынах, прыпарыла — i мокрае наваколле задымелася.

Маня перачакала вялікі лівень i грымоты на лузе ў капе сена разам з вясковымі кабетамі. Як прыбегла дадому, адразу паглядзела, дзе сын. Баялася, каб не напалохаўся: гэтак было сцямнела, а пасля паліла i смаліла. Але Пецькі дома не знайшла: ён, відаць, у навальніцу быў у суседзяў, бо цяпер бегаў з іхнім меншым хлопцам на вуліцы па лужах.

У хаце з пазачынянымі вокнамі i дзвярмі стаяў густы дух, што сабраўся ад напаленай раніцай печы, ад спякоты на дварэ. Ведаючы, што сёння на луг яна ўжо не пойдзе, будзе ля свайго дома, дык падышла да акна, адкруціла ад цвічка дроцік (кручок вырваўся з падгнілай рамы), піхнула, расчыняючы адразу дзве палавінкі.

Яна затрымала позірк на вуліцы: па ёй ішлі незнаёмыя мужчыны. Двое з ix былі маладыя — высокія, вузкаплечыя, доўгавалосыя i абутыя ў лёгкія сандалі, за плячамі ў ix віселі поўныя сумкі, трэці — пажылы, меншы ростам, але статны ў плячах, у саламяным капелюшы i ў ботах — нёс невялікі чамаданчык. Маладыя не дайшлі да яе хаты, завярнулі ў Янукоў двор, а старэйшы, здаецца, ішоў сюды. Маня ведала: гэтыя людзі — электрыкі i цяпер заходзяць да янкоўцаў i просяцца стаць на кватэру.

Электрыкі прыехалі ў вёску на тым тыдні. Лепш сказаць, спярша паказаліся не яны: спачатку рабочыя прывезлі на машынах, згрузілі i злажылі на выгане доўгія чорныя, прасмаленыя слупы. Потым адключылі святло, абарвалі дрот на старой электралініі, зрэзалі старыя слупы i пачалі выкопваць ямкі, ставілі ў ix цэментавыя шалі, пасынкі, а да ix прывязвалі новыя высокія слупы.

Тады ўжо заявіліся электрыкі. Яны прыехалі на грузавіку, што вазіў вялікую шпульку тоўстага белага, аж сіняга, дроту, лазілі на слупы, свідравалі ў ix дзюркі i ўкручвалі жалезныя крукі са шклянымі ізалятарамі, пасля нацягвалі i прывязвалі да ix дрот. Жылі першы дзень у тутэйшай школе, самі сабе варылі есці. Але сёння, як гаварылі кабеты на сенакосе, будуць прасіцца ў вяскоўцаў стаць на кватэры.

Маня, як ад агню, адскочыла ад акна: мужчына напраўду ішоў у яе двор. Яна пачала хуценька збіраць i вешаць раскіданае на пасцелі адзенне, выбегла на кухню i паставіла на прыпек чыгуны з зеллем — толькі што збіралася карміць свіней, — зацягнула фіранку. Пачула, як незнаёмец скінуў на ганак лазы i зайшоў у сенцы. Убачыла, што ляжыць на стале нарэзаны хлеб, стаіць міска з кіслым малаком, у малако была накрышана зялёная цыбуля — збіраў сабе есці сын, падсілкаваўся i не прыбраў за сабою. Яна цяпер не паспела нават захінуць гэта газетаю, як незнаёмы зайшоў у хату.

— Здарова, гаспадыня! — бойка прывітаўся ён, i яна ўбачыла, што не такі госць пажылы ўжо: проста ходзіць, апусціўшы галаву i згорбіўшыся, няголены, брудны, а так яму недзе гадоў, як i ёй, — за трыццаць. Каб быў светлавалосы, болей дробны на твары, то маладзей выглядаў бы, а то мае буйны нос, вялікі лоб, чорныя валасы, ад таго i старэйшым здаецца.

— Вазьмі, гаспадынька, на кватэру, — калі яна адказала на прывітанне, сказаў ён, — Пажыву з тыдзень, не болей.

— Ды цесна ў нас...— ёй i адмовіць было цяжка, i запрашаць не хацелася.

— Пакояў мне тваіх не трэба...— ён гаварыў басавітым голасам, раз-пораз акідваючы яе ўсю позіркам, не саромеўся.— Спаць магу на падлозе або ў гумне на сене, калі маеш. Зварыш сабе раніцай ці вечарам — i мне міску якога булёну дасі. Мне абы гарачае. Заплачу, колькі скажаш.

— Мне не шкода, — засаромелася яна, — Жывіце...

— Ну, то дзякую, — узрадаваўся ён, — Сходзім зараз з хлопцамі на рэчку, памыемся, бо чорныя, што чэрці. Тады прыйду, шукаць ужо жытла нікуды не пайду. Заходзіў тут да адных — нават слухаць не захацелі...

— Я i праўду булёну зараз пастаўлю, засмажу цыбуляю, — сказала яна, збянтэжыўшыся яго позірку.

— Ды глядзіце самі, — ён назваў яе на «вы», i яна падумала: агледзеўся, падумаў, што яна старэйшая.

«Няўжо я так нямолада выглядаю?» — падумала яна i ўспомніла, што пасля смерці мужа, мусіць, ні разу не падыходзіла i не глядзелася ў люстэрка. A ў верасні будзе ўжо шостая восень, як няма яе Сцяпана...

— Ну, я пайду, — здаецца, заўважыўшы яе гэтую сарамлівасць, сказаў электрык, паставіў пад лаўку свой чамаданчык i выйшаў з хаты.

«Шосты год...— Маня села на крэсла, невідушча зірнула ў акно на двор, забылася пра незнаёмца, падумала пра сваё: — Я толькі два леты пажыла са Сцяпанам. Год да войска i год, калі вярнуўся з салдатаў. Чакала тры гады... I цяпер колькі ўжо чакаю, але не дачакаюся...»

Яна паднялася, стрымалася, не заплакала, хоць вочы i павільгатнелі, пайшла па гарод i накапала маладой ранняй бульбы. Паскрэбла яе, прамыла, расклала на двары агеньчык i паставіла варыць на ім булён. Успомніла пра вясковага кладаўшчыка Франака, той сёлета пачаў ужо не толькі заляцацца да яе, але i лезці сляпіцаю. Сёння нават бабы на лузе жартамі рабілі намёкі, ці не «сышліся» яны, расказвалі, што ўчора паднімала лямант Вікця, Франакава жонка...

Маня выйшла з хаты, дала есці свінням, пастаяла ля ix: зусім не хочуць браць паранай лебяды, варочаюць лычамі ў карыце, шукаюць бульбіны ці якой скарынкі, выкідваюць траву долу. Калі сцебане дубцом па вушах, то перастаюць наравіцца, усё глытаюць. Паблізу хадзілі куры i стараліся гэтаксама што-небудзь ухапіць з карыта. Маня не ўзлавалася на ix: сёлета добра несліся — хапала яек i сабе, i было на продаж. I цяпер пад ложкам стаіць поўнае рэшата ix, трэ было б завезці ў горад, прадаць i купіць сала: старое выходзіць, ды i нясмачнае ўжо, нейкае ёлкае, а да новага яшчэ далёка.

Карова яшчэ не скора павінна была прыйсці з пашы, таму Маня рашыла схадзіць на аселіцу, у свой гарод — паглядзець, ці не пара зноў яго прапалоць, нашчыпаць шчаўя. Наўмысна, як i яе суседзі, зрабіла гарод далей ад дома, бо ля хаты i свае, i чужыя куры не дадуць ні ўзысці, ні завязацца якому зярнятку — выграбуць, здзяўбуць. Ды тут i свінні, калі ўварвуцца, златошаць.

...Гуркі, памідоры, морква ды капуста буялі, цёмна зелянеліся, i яна палюбавалася, парадавалася, што хутка будзе многа ўсякай гародніны, пайшла да градкі са шчаўем.

Толькі нагнулася яго пашчыпаць, як пачула крокі. Азірнулася: ішла суседка Ядзя — замужняя кабета амаль яе гадоў, маці пяцярых дзяцей.

— Во якія ў цябе ладныя грады! — Ядзя не падалася ў свой гарод, а прыйшла сюды, акідвала зайздросным позіркам кожную лапінку.

— Цьфу, цьфу! — усміхнулася Маня.— Прагаворыш...

— Ай, забабоны!— махнула рукою тая, адставіла поўны жывот: хадзіла шостым дзіцем.— Кватаранту прыйшла шчаўя нарваць? Кісленькага захацеў?

Маня не здзівілася, што Ядзя ўжо ведае пра тое, што яна ўзяла на кватэру электрыка: тая ўсё пра ўсіх у вёсцы знае. Яна ўсміхнулася i паківала толькі галавою.

— Можа, зарвецца язык Франакавай Вікці, не будзе страшыць, што прыйдзе i памалоціць твае вокны...— загаварыла Ядзя.— Хоць яе дурны поп хрысціў, будзе мянташыць, што ты наўмысна, з хітрыкай кватаранта ўзяла...

— Мне ад гэтага ні холадна, ні горача,—сказала Маня, адчуваючы на душы вялікую непрыемнасць ад гэтых плётак, і, каб не гаварыць пра гэта больш, сказала Ядзі: — Ну, я пайду: булён на агеньчыку варыцца...

Калі вярнулася дадому, несучы ў прыполе шчаўе, кватарант стаяў на двары, падкідаў у агонь трэскі. Быў ён цяпер паголены, мокрыя валасы залізаны назад, стаяў не ў ботах, a ў туфлях, у новых штанах, у белай тэнісцы. На яго даўгаватым носе блішчаў пот.

«Ды ён зусім малады», — падумала яна i засаромелася, што так i не пераадзелася, тупае босая.

— Кінула во агонь без догляду...— усміхнулася Маня.

— Нічога. Не суха ж, — сказаў ён, нагнуўся, дастаў з агню галавешку. Прыкурыў.

Маня адразу адчула папяросны дым, што казытнуў у носе: пасля смерці Сцяпана, здаецца, ніхто i не курыў у яе хаце. Цяпер яе захваляваў гэты дым, зноў напомніў ёй дарагога чалавека... Яна неяк уся зноў аслабела, пасумнела, стала абыякавая да плётак, што ўжо ёсць, што яшчэ будуць...

Вярнулася з пашы карова, відаць, i наскублася ў полі добра, бо бакі былі поўныя, як бочкі, але ўсё роўна ткнулася ў свіныя вёдры, аблізала муку, што прыліпла там.

Маня загнала карову ў загарадку. Прынесла з хаты патэльню, кавалак сала i цыбулю, паставіла ля агню.

— Падсмажце, можа, самі, — ужо не з сорамам, а спакойна сказала яна электрыку, — я пайду карову падаю.

Зняла з частаколу даёнку i пайшла да каровы. Калі даіла, бачыла, як ён замітусіўся: відаць, ліўся на агонь булён, як зняў чыгунок, паставіў на трыножнік патэльню, смажыў, адхіляўся ад дыму, як варушыў сала i цыбулю.

Калі Маня прынесла малако ў хату, ён ужо сядзеў на лаве. На стале ляжалі яго кілбаса, кансервы, стаялі слоік куплёнай капусты, пляшка віна.

— Ды вы ешце, нас не чакайце, — сказала яна.— Я прыжду ўжо сына.

Працадзіла малако, наліла з адстойніка ў кубак, паставіла на стол, астатняе, што было ў бляшанцы, паставіла ў вядро з халоднаю вадою. Бачачы, што ён сам не бярэ есці, змахнула крошкі ca стала, абчысціла кілбасу, нарэзала яе скрылікамі на талерку, памыла i падала гуркі, наліла міску булёну.

— Дык за знаёмства...— ён усміхнуўся, садраў зубамі з пляшкі бляшаную галоўку.— Мяне Віцем завуць. Віця Салавей. Голасу добрага не маю, але прозвішча во пявучае...— жартаваў ён i ўвесь час каўтаў у роце сліну, з прагаю пазіраў на ежу.

— А мяне Маняю завуць, пішуць Марыяй, — сказала яна, дастала з куфэрка i паставіла на стол кілішкі.

— Вы мне шклянку дайце, — папрасіў ён.— Не люблю цыркацца гэтымі...— наліў ёй у кілішак, сабе ў шклянку, астатняе віно паставіў на падаконнік.

— Ну, будзьце здаровыя!

Яна кіўнула яму, крыху пакаштавала i паставіла кілішак на стол.

Еў ён ca смакам. Відаць, што добра прагаладаўся, з'еў усё, што толькі падала. Павячэраў, падзякаваў i падаўся ў вёску, дзе ўжо чуўся гармонік, — свае цяпер, летняю парою, вечарамі мала граюць, рана кладуцца спаць, — весяліліся, відаць, прыезджыя.

Маня не дачакалася сына i села адна есці, падумала, што трэба пагаманіць, каб не круціўся ля гэтых электрыкаў, не замінаў людзям працаваць. Вымыла пасуду i пачала збірацца спаць, ведаючы, што не хутка засне, пакуль усяго не перабярэ ў памяці, пакуль не паплача i не пагадае, як жыць далей...

2

Назаўтра кватарант падняўся рана, услед за ёю — яна спяшалася адправіць на пашу карову.

Вечарам, калі вярнуўся з работы, зноў хадзіў купацца, сядзеў ля агню i варыў бульбу, пасля, ужо ў хаце, згледзеў, што стаіць некранутае віно.

— Няма каму піць, — прамовіла Маня, сёння ўжо дзеля госця адзетая ў новую сукенку, абутая ў басаножкі, у новай хустцы (у Янковічах усе замужнія кабеты i летам носяць хусткі).

— Гаспадар ваш не бярэ? — здзівіўся ён, пазіраючы на яе не так, як учора, а з нейкім агеньчыкам у вачах.

— Няма ў хаце гаспадара...— чамусьці незадаволеная, што ён так гаворыць, адказала яна.

— Паехаў куды?

— Памёр...

— Так... Вы...— ён развёў рукамі.— Удава, значыць... Маладая ўдава...

— Жыву з хлопцам, — прамовіла яна.— Увосень ужо шосты год будзе...

— Я тож адзінокі...— сказаў ён.— Быў жанаты, меў дачку...— прамовіў i стаў самотны.

Маня не спытала, дзе яго жонка, збаялася вымавіць слова «памерла». Страшнае для яе было гэтае слова... Толькi неяк па-новаму, дабрэй зірнула на яго, паспачувала.

— Праўда, жонка мая жывая, — сам сказаў ён.— Работа мая такая — у паездках... Прытуліў яе другі, лепшае паабяцаў. Кінула... Езджу вось ужо чацвёрты год па свеце, нідзе затрымацца не магу. А хутка ўжо трыццаць з палавінаю, хочацца асесці...

— А дачка ваша дзе?— спытала Маня, шкадуючы i яго, i яго дзіця.

— Не аддала мне. Судзіўся, але прысудзілі ёй. Яна на месцы, а я вечна ў раз'ездах.

— I ў вас гора...— са спачуваннем прамовіла яна, села на лаўку.

— Спачатку мучыўся, цяпер прывык, ачарсцвеў.

— I я неяк адзервянела, звыклася з удоўскаю доляю — работа ды работа.

— А вы ж, відаць, маладзейшая яшчэ за мяне?— спытаў ён, зірнуў на яе, гэтаксама са спачуваннем i лагодаю.

— Мне трыццаць тры.

— Сама жыць, а мы ў гэтыя гады...

— Што зробіш, калі так бог даў, — сказала яна.

— Бог гэты... Да аднаго дык i дужа добры, а да другога ўвесь час спіною...

— Мне дык век не шанцуе...— паскардзілася Маня.— Не хочацца i расказваць...

— Так, бывае...— мармытнуў ён, закурыў i выйшаў на двор, каб дыміць там.

З акна Маня бачыла, як ён сустрэўся ў двары з яе сынам, загаварыў з ім. Сын гэтаксама нешта расказваў, паказваў рукамі, смяяўся.

Пасля кватарант вярнуўся да ганка i падняў лазы, ускінуў ix на плячо. Пайшоў на вуліцу, сын падаўся за ім. Яна, каб лепш бачыць, перайшла хату, прыпала да другога акна, што глядзела на вёску.

Кватарант адзеў на ногі лазы i лёгка, як кот, палез на слуп; сын стаяў i глядзеў, так, разявіўшы рот, што ў яе зашчымела сэрца: мужчына мужчынскае любіць...

Салавей злез са слупа, пачаў адзяваць лазы на ногі яе сыну. Яна затрывожылася, пазірала, як сын няўмела, чапляючы лазамі то за свае ногі, то за зямлю, падышоў да слупа, лез на яго i спаўзаў долу. Тады Салавей падперазаў яго сваім поясам, прыхапіў i слуп, падняў малога i рукою прыціснуў лазы да слупа. Сын палез наверх, азіраўся ўніз i смяяўся. Такі ён быў задаволены, шчаслівы.

Калі крыху падняўся, зноў глянуў на зямлю, спыніўся i спалохаўся. Яна затрывожылася, што зваліцца яшчэ ды пакалечыцца. Сын закрычаў. Яна выскачыла з хаты. Але сын ужо стаяў на зямлі, Салавей адвязаў ад яго ног лазы, супакойваў.

— Скруціш галаву, калі такі дападны! — сярдзіта сказала сыну, хоць, мусіць, яе гэтая сярдзітасць была залішне мяккай.

— Нічога, — усміхнуўся Салавей, разумеючы яе.— Спачатку i сталыя вышыні баяцца. Але ўсе i хочуць яе. Добра там?

— Ага, — кіўнуў галавою малы, пазіраў не на яе, а на кватаранта.

— Будзеш электрыкам? — усміхнуўся той.

— Угу.

— Чаго ж галасіў тады? — усміхнулася i Маня, узяла сына за руку i павяла ў хату.

Следам за імі, усміхаючыся, падаўся Салавей.

Гэтым вечарам ён не пайшоў у вёску, рана лёг на канапе i чытаў. Ix раздзяляла тонкая шырма, i яна чула, як ён загарнуў кнігу, патушыў лямпу, уздыхнуў. Яна гэтаксама не спала, думала i пра Сцяпана i пра свайго кватаранта, i яе аж палохала: пра чужога чалавека думала больш. Разважала, што благая была ў яго жонка: яна, Маня, каб быў у яе добры чалавек — берагла б яго, калацілася б за ім, як за дзіцем...

«Што ён добрага бачыць? Лазіць па слупах, цягаецца па чужых хатах. Хто пусціць, а хто i не пусціць, каторы добра пачастуе, a другі абы-як. Глядзі ў чужую міску. Але што я пра яго?.. Чужы чалавек...»

...Назаўтра i паслязаўтра кватарант яе не прыйшоў вячэраць i начаваць. Яна ўжо моўчкі бедавала, што не ўтрымаўся i зляцеў са слупа, пакалечыўся. Перабрацца на другую кватэру не мог: яна глядзела добра, што мела, тое i ставіла на стол, не павінен быў пакрыўдзіцца, ды рэчы яго засталіся, каб пераходзіў, то забраў бы. Яна ўжо хацела схадзіць да Януковых хлопцаў, якія штовечар прыходзілі дамоў, спытацца, дзе дзеўся яе Салавей. Нават выйшла ўжо за вароты свайго двара, але вярнулася, паслала спытаць сына i гэтаксама вярнула яго: падумала, што скажуць на гэта людзі...

Варта было папрасіць мужчыну выкасіць дзялянку травы, з'ездзіць з ім у лес ці папрасіць закалоць свінню, як пра гэта ведала ўся вёска. Аднойчы нават, калі наставала брыгадзіра, суседку Ядзю злавіла ля акна — стаяла i падцікоўвала... А цяпер во запляліся гутаркі пра яе i Франака...

«Ды, відаць, начуе недзе ў сяброў», — падумала яна i старалася забыцца пра яго, але ноччу не спала, уздрыгвала, калі рыпелі вароты, якія, відаць, матляў вецер...

3

Прыйшоў Салавей праз тры дні, у суботу. Спачатку памыўся ў Януковай лазні, выпіў там з хлопцамі, тады паказаўся ўжо. Ад вячэры адмовіўся, загаворваў, жартаваў з яе сынам, браўся вывучыць яго за электрыка.

— Будзе лазіць па слупах, i ад яго жонка ўцячэ, — пасміхалася Маня.

— Тады не ідзі па маіх слядах, малец, — гаварыў ён, i яна заўважыла: вып'е — смешна плюскае вачамі.

— Лепш вучыся, малец. Скора ў школу?

— Ды сёлета, — сказала Маня.

— I мая скора пойдзе...

— Растуць дзеці, — уздыхнула яна.

— Яны растуць, а мы старэем.

— На гэтым i зямля трымаецца, — сказала Маня.— Некалі i мы маладыя былі.

— Ну, мы яшчэ...— локаць яго саслізнуў са стала, i ён боўтнуў галавою ўніз, ледзь не зваліўся з лавы.— Але мне трэба спаць. Калі можна, пасцялі мне, гаспадынька, на сене. У хаце будзе душна, ды яшчэ ты гэтую печ папаліла.

— Не паліла б, каб не есці варыць ды свінням траву, — адказала яна, узяла падушку, старую дзяругу i коўдру, падалася з хаты. Ён, хістаючыся, выйшаў за ёю.

— Налізаўся я сёння, — не патрапляў ісці за ёю.— Ты не спяшайся, а то не бачу, куды ісці.

Яна пачакала яго на цёмным двары, расчыніла ў гумне дзверы, пералезла праз высокую загарадку i пачала слаць.

— Мала сена, — сказаў ён, убачыўшы нешта ў цемені.

— Ужала на межах, — сказала яна, думаючы, што кожны год мае шмат клопатаў з сенам. Ногі саб'еш, рукі ўварвеш, пакуль яго пазбіраеш на зіму.

— Цяжка вам без мужчыны?

— А вам без кабеты лёгка?— смела спытала яна, прыгатавала пасцель, пастаяла хвіліну, — Спіце...

— Цяжка, — сказаў ён.— Застанься са мною, злавіў яе руку, прыцягнуў да сябе: — Надаела мне аднаму. Вера...

— Вось i будзьце з Вераю, — нечакана ўзлавалася яна i вырвала руку.

— Ой! — ён зноў ступіў да яе.— Маня... Мы абое... Ну, не ўцякай.

— Спіце лепш, — з папрокам сказала яна i не спынілася нават: лёгка пераскочыла цераз загарадку, зачыніла дзверы, узяла ix на кручок.

«Усе яны такія, гэтыя мужчыны, — ішла ў хату i думала.— Вытуру заўтра... Дарэмна спачувала яму: падоўгу, можа, не быў дома, піў, не даваў капейкі, вось i кінула кабета, скінула гора з плячэй, жыць захацела. Крыўдзіцца яшчэ, сам на сябе наракаў бы...»

...Назаўтра ўстала позна: была нядзеля. Спачатку, праўда, паднялася раненька, падаіла, выпусціла па пашу карову i зноў легла. Не спяшаўся ўставаць i кватарант, доўга не выходзіў з гумна.

Злосць за ноч уляглася, але Маня ўсё роўна думала прагнаць яго, ляжала, пасля тапталася ля печы i абдумвала, якімі словамі адчытаць, адвучыць. Папусціся толькі такім...

Падняўшыся, прыгатавала сняданак, паставіла на стол, а кватаранта ўсё не было.

— Ідзі ў гумно, скажы, хай ідзе есці, а то галодны дзень будзе, — паслала сына, сама прытаілася ля акна i пачала глядзець, што будзе.

Салавей хутка выйшаў, ступаў, апусціўшы галаву. Відаць, i не раздзяваўся: касцюм па ім быў скамечаны, у сене. Падышоў да калодзежа, доўга мыўся, відаць, чакаў, што яна выйдзе, падасць ручнік. Але яна не вынесла, стаяла, глядзела на яго i не са злосцю ды з крыўдаю, а крышку з помстаю ўсміхалася. Як убачыла, што прастуе ў хату, кінулася ад акна да печы.

— Здарова! — не бойка, як раней, а з разгубленасцю прывітаўся ён, калі зайшоў i стаў у парозе.

— Здрастуйця, — спакойна i як бы абыякава адказала яна не азірнуўшыся, хоць сама чакала, што будзе далей.

Ён зняў з цвічка ручнік, выцерся, зноў павесіў, сказаў малому:

— Схадзі, дружа, у гарод, паглядзі гуркоў.

Маня хацела затрымаць сына, але пасля падумала, што напраўду лепш пагаварыць без яго. Сын паслухаў, выбег з хаты.

— Маня, — ён падышоў, хацеў, каб яна зірнула на яго.— Ты не злуй... Я то не апраўдваюся i сёння тое думаю, але ўчора не тымі словамі сказаў...

— Я ўсё разабрала, — зноў спакойна, не пазіраючы, прамовіла яна.

— Не, я не тое... I давай не будзем выкацца, — папрасіў ён, разгубліваючыся, што яна такая спакойная.— Кінулася ты мне ў вока. Добрая ты i спагадлівая... Калі згодзішся, бяры мяне за гаспадара.

Маня азірнулася, цяпер ужо яна з разгубленасцю глядзела на яго, вінаватага, але, здаецца, не з маною ў вачах, сур'ёзнага. Недзе торгнула i балюча зашчымела жылка, закалацілася сэрца так, як даўно ўжо не трывожылася.

— Гаворыце вы...— толькі вымавіла яна.— Гэта вы з учарашняга.

— Што я благое гавару? — ён сеў на лаве.— Сёння мне або ісці з тваёй хаты, або застацца... Не думай, што абманшчык, гуляка, што да чаркі вялікі любіцель. Магу жыць i без гэтага... Мы ўсё законна. Тады ўжо...

— Ці тое вы думаеце, што гаворыце?— пажартавала яна, a ў галаве паплылі самыя розныя думкі, i нельга было разабрацца, што з ёю робіцца.

— Toe, — сказаў ён хвалюючыся.— А ты што скажаш?

Яна паціснула плячыма.

— Сам не ведаю, скора мо гэта, не варта спяшацца, — ён устаў.— З другімі не хачу звязвацца, а з табою... Прыпала ты мне да сэрца, — сказаў i выйшаў з хаты. Яна бачыла: пайшоў у вёску.

Прыбег сын i прынёс маленькіх гурочкаў. Здзіўлена паглядзеў на яе: дзе ж дзядзя?

— Скажы мне, сын, не баішся ты дзядзькі Віці? — спытала яна, села, прыхіліла сына да сябе, зірнула яму ў вочы.

Той усміхнуўся, паціскаў плячыма.

— Дык не баішся?

— Не.

— Ну, садзіся есці, — чамусьці павесялела яна.

Самой ёй не хацелася снедаць: натапталася ля печы, нашохалася стравы — адпаў апетыт. Яна выпіла шклянку малака i пайшла ў другую палавіну, падышла да люстэрка. Убачыла ля вачэй глыбокія маршчынкі, але яшчэ ix было мала. Падумала: трэба не насіць хусткі, не захутвацца: шчокі, нос чырвоныя ад сонца, а лоб зусім белы. Скінула хустку, распусціла валасы. Чорныя, яшчэ без ніводнай сівінкі, доўгія. Пачала расчэсваць. Падумала, што няма калі за гэтаю работаю i за сабою паглядзець.

«Ды я яшчэ маладая, — узрадавалася яна, павярнулася, убачыла, што яшчэ i статная — грудзі, плечы i ногі, як у дзяўчыны, — Так што, можа, недарэмна ліпне Франак, сватаецца во Салавей...»

Маня прыткнулася да халоднага люстэрка лбом i заплюшчыла вочы, пагладзіла сябе рукою па шчоках, падумала, што даўно не ведае ласкі, адчула, як цяжка жыць без яе.

...Салавей сам не пайшоў ад яе, i яна не праганяла. Ранічкаю ўставаў i ішоў на работу, вечарам не затрымліваўся, яшчэ да заходу сонца вяртаўся i стараўся што-небудзь зрабіць ля хаты. Памяняў дрот, паставіў яшчэ некалькі разетак, уключальнікаў, парэзаў з малым, раскалоў круглякі, што ляжалі яшчэ з зімы, на якіх ужо згніла кара, a самі яны пазарасталі травою.

Больш не сватаўся, як усё роўна i не гаварыў пра гэта ці забыўся. I яна не загаворвала, давала есці, адказвала, калі пра што пытаўся, хадзіла на работу, тапталася пры хаце i чакала, што ж будзе...

Праз тыдзень Салавей застаўся ў вёсцы толькі адзін. Раніцай прыходзіла i забірала яго машына, а вечарам толькi аднаго прывозіла.

Маня ведала, што так доўга цягнуцца не будзе. Трэба адно: браць у прымакі або не браць. Відны мужчына, працавіты, але што скажуць людзі, свякроў? Не пахваліць яна, узлуецца за сына.

4

Свякроў прыйшла сама. Маня якраз вярнулася з саўгаснай работы i капала ў садзе на вячэру бульбу.

— Добрая картофля?— падышла, запытала свякроў i не павіталася.

— Дабро такое, — адказала Маня, — велькая, але не ядраная.

Свякроў, тоўстая, абутая ў цёплыя валёнкі, у старой фуфайцы, стаяла ля яе i гаманіла пра гаспадарскае, пакуль яна не накапала поўнае вядро. Пасля пайшла ўслед за ёю ў двор. Маня адразу здагадалася, чаго тая прыйшла, але маўчала, першаю не загаворвала. Яна добра ведала сваю свякроў: адразу не скажа ў вочы, будзе падыходзіць здалёку, старацца мацней уджаліць.

— I доўга ён яшчэ жыць будзе?— нарэшце не вытрымала i запытала тая.

— Хто, мама? — як не здагадваючыся, спытала Маня i хацела, каб свякроў хутчэй пасунулася дадому.

— Хто — яшчэ пытае! — узлавалася тая.— Ён, кватарант твой.

— Не ведаю, — спакойна прамовіла Маня.— Не прагоніш жа чалавека.

— Магла i не браць, — папікнула свякроў, — Другія i з мужамі, але не бралі.

— Папрасіўся...— апраўдвалася Маня.

— Мала хто прасіцца будзе. Ты чуеш, што людзі гавораць?

— Хай гавораць...— прамовіла Маня, трымала ў руках вядро, забылася паставіць яго на зямлю.

— Я бачу, ты яго не думаеш праганяць, рада, што не выбіраецца, — свякроў злосна бліснула вачыма.— Надта скора забылася пра Сцяпана...

— Перастаньце, мама, не трывожце душы, — папрасіла Маня, стрымалася, каб не раскрычацца.— Не паднімем мы ўжо яго...

— Во што ў цябе ў галаве, — усміхнулася свякроў, рукавом фуфайкі выцерла слёзы на маршчыністай шчацэ.— Гэта я толькі ўбіваюся, свету не бачу. Бо я маці, а ты хто...

— Прашу вас, сціхніце, або...— не вытрымала Маня, паставіла на зямлю вядро i рыдлёўку, але стрымалася, больш нічога не сказала.

— Ужо i не трэба мы табе? — гаварыла свякроў, як хвастала па шчоках.— А як дасюль чаго дранага-рванага трэ было, то да нас бегла... «Татачка, мамачка, памажыце». Цяпер ужо не трэба, з двара гоніш.

— Не ганю я вас, — усхліпнула Маня, — але не мучце вы мяне, бо i дагэтуль разам з чужымі людзьмі нямала пазласлівілі, а мне ніколі ласкавага слова не сказалі... Жыў бы Сцяпан — была б рада яму... Адзін бог ведае, колькі я папамучылася, уплакала, які лёд у мяне на сэрцы. Начала адтаваць крыху, а вы... I пра дзіця падумаць не хочаце.

— Не звальвай на дзіця, — крыкнула свякроў, сарвала з яе галавы хустку.— Валасы вунь надрала, сукенкі новыя носіш...

— Жывая ж я яшчэ! — крыкнула i Маня.— I не трэба мяне жывую без часу хаваць...

Яна пакінула свякроў на двары i пайшла ў дрывотню, каб не бачылі яе людзі, села на калодку, закрыла твар рукамі i заплакала.

Свякроў не зайшла — ці падалася дамоў, ці мо дзе стаяла паблізу i слухала.

Ды Мані было гэта ўсё роўна. Адно, што ёй было дорага, дык гэта сын, яе сіротка, які гэтаксама не зведаў мужчынскае ласкі, гадуецца самапасам...

Маня доўга плакала i не пачула, як зайшоў Салавей — стомлены, брудны ад смалы, — стаяў i слухаў, здзіўляўся спачатку, а пасля занепакоіўся. Падняў яе, спытаў:

— Чаго ты, Маня?

Яна зірнула на яго, не вытрымала, зноў захліпала, ткнулася да яго грудзей i, не сціхаючы, плакала.

— Ну, супакойся, — з пяшчотаю папрасіў ён i гладзіў яе па галаве.— Ну, сціхні... Чуеш?

Але яна не чула, не адказвала.

— Ну, не трэба. Цябе больш ніхто не будзе крыўдзіць, — ён цалаваў яе шчокі, глытаў салёныя слёзы, так i не дабіўшыся ад яе i слова, а сам гаварыў ёй тыя словы, якіх даўно ўжо, можа, не ўспамінаў, гладзіў сваёй шурпатай, як тарка, рукою яе валасы.

5

Назаўтра Салавей, як яна бачыла праз адчыненыя дзверы, прачнуўся позна. Прачнуўся i ўсміхнуўся, быў, здаецца, памаладзелы, лёгкі, дужы.

Ускочыў, адзеўся, зірнуў на канапу, дзе спаў да сённяшняй ночы i якая сёння не разбірался нанач, апрануўся i выйшаў на кухню. Расчырванелая ад агню, у светлай сукенцы з кароткімі рукавамі, без хусткі, з гладка зачасанымі валасамі, зусім, здаецца, маладая, яна зірнула на яго i ўсміхнулася, бачачы, што ён хоча нешта сказаць, а то i пажартаваць, засаромелася, успыхнула чырванню i заплюшчыла вочы.

— Маўчы! — сама падышла, прытулілася, моцна пацалавала, а пасля піхнула: — Прынясі вады... Гаспадар!

Ён усміхнуўся, узяў вядро i падаўся на двор, да калодзежа.

1973

Новы свет

СПЕЧАНЫЯ ЯБЛЫКІ НА ГАЛІНКАХ

За чатыры гады вайны

Нябёсы ўдосыць нагрэліся...

Рыгор Барадулін

...I гэтая раніца была надта золкая: сцюдзёніла густая, кроплістая, сівая ад холаду раса. Ад яе аб'інелі за ноч сцены ды платы i нібы лёдам пякло ў босыя ногі. Было яшчэ холадна i ад настылага, высокага, аж да неба, густа-белага сырога туману, што напоўз на хутар, у Амшарок, з рэчкі i з Раўка — блізкай вялікай лагчыны.

Казік стаяў за хлявом i — яшчэ амаль сонны — пазяхаў i пазіраў удалечыню, але ні поля, ні Раўка, ні блізкіх, за вярсту, Янковіч, у якіх некалі, да польскай камасацыі[[1]] жылі яго дзед i бацька, не было з-за туману відаць. Бачыліся толькі зусім побач, за крокаў дваццаць, на выгане іхнія рыжаватай масці даўганогі конь i бела-жоўтая карова, навязаная вяроўкамі за ўбітыя ў зямлю калочкі: цяпер, вайною, усе гаспадары тут, на хутары, пасуць быдла ля дому. Шэрсць у каровы i каня была гэтаксама аб'інелая, a вяроўкі, што цягнуліся па зямлі, дык зусім змакрэлі, абабілі расу вакол калкоў.

Казік павярнуўся i зірнуў на хутар, дзе павінны былі відаць уроскідку тры нізкія, накрытыя саломаю суседскія хаты, але i ix цяпер схаваў белы, перамяшаны з дымам туман. Ля самога Казіка, здаецца, не было ніякага туману, а імжэла нешта сырое i дробненькае — ні то дожджык, ні то імглістая морась, — сеялася, халадзілася i ліпла да твару, як мокрае павуцінне.

Як пастаяў некалькі хвілін, Казік зусім адышоў ад сну i чамусьці не захацеў вяртацца ў цёплую, душнаватую пасля ночы хату, стаяў, пазіраў на туман i гадаў: адкуль ён бярэцца? Чаму такі густы i белы, куды пасля, калі прыгрэе сонца, дзенецца? Бо ўжо добра ведаў, што пасля такіх туманоў бывае вельмі цёпла, суха, сініцца i здаецца бяздонным, надта ж высозным неба...

Каб не гэты туман, не такая яшчэ рань, дык Казік цяпер пабег бы да свайго сябрука, Паланевічавага Стасіка. Яны ўчора ўдвух употай хадзілі ў блізкі Шабунеў лес, да Ям, дзе на тым тыдні ішоў вялікі бой — дзе, як гаварылі сталыя, партызаны зрабілі засаду на немцаў i паліцыянтаў, якія ехалі з Івянца ў Налібацкі гарнізон.

Ля Ям, як было добра чуваць, стралялі ад полудня да вечара, запалілі лес, i ён, высока ўскідваючы агонь i задымліваючы неба, гарэў некалькі дзён, пакуль полымя не зжэрла Кавалёў бор i не выскачыла на сенажаць, прабегла па казянюсе — сівых бародках, — ды па маладой атаве, прычарніла яе i не атухла. Зачапілася толькі на сухім балоце, на торфе, задымелася, пайшло пад зямлю. Адтуль усе гэтыя дні, а надта раніцамі i вечарамі цягнуўся бела-сіні дым, пахнуў едкім, гарэлым смуродам. Гаварылі, што там, на балоце, праваліўся пазаўчора ў выгаралую яміну конь — бег i шуснуў у прысак. Але агню ніхто чамусьці не тушыў. Перад вайною калі аднойчы сухі торф упалілі крычатоўскія пастухі, дык збівалі i залівалі агонь усім мястэчкам.

Вечарамі i ўночы, калі гарэў Шабунеў лес, страшна было не толькі выйсці на светлы ад недалёкага агню двор, але i спаць у хаце, у якой на сценах блішчалі, трымцелі чырвоныя водсветы, было жоўта-чырвона; каб не бачыць гэтага святла, гэтых колераў, бацька завешваў акно ад лесу дзяругаю, якая ружова свяцілася i ўсё роўна прапускала ў хату бурае святло, i маці, не могучы заснуць, бедавала, што гэта каторы ўжо год робіцца на свеце, што далей будзе, калі нарэшце настане спакой...

Казік i Стась учора змовіліся i хадзілі туды, да Ям, шукаць патроны, без якіх у ix не абыходзілася ні адна гульня. Сам Казік, можа, не падаўся б, пабаяўся, каб не ўспароцца на міну, паасцерагаўся б i бацькі, бо той крычаў за яго «гульні ca смерцю», але яго падгаварыў i звёў старэйшы на гады чатыры сябрук: ён меў нямецкі пісталет i хацеў знайсці да яго патронаў.

У свежых акопчыках i паблізу ў шыгаллі яны набралі з шапку жоўценькіх, з вострымі i тупымі дзюбкамі патронаў; задымленых гільз, што пахлі гарэлым порахам i былі чорныя ў сярэдзіне, не бралі: яны, Казік i Стасік, былі ўжо завялікія для такіх «цацак». Казік выпараў яшчэ з ігліц гранату з драўлянаю ручкаю, але Стась забраў яе сабе, сказаў, што ён ужо ведае, як разбіраць i складваць гранаты, кідаць ix, каб узрываліся, але з гэтай гранатай яны сходзяць заўтра на рэчку, на Сядзіўную, — раскладуць на беразе агонь, усунуць яе — во бабахне i рыбы наглушыць.

I гранату, i патроны дадому яны не прынеслі, а закапалі ix у сухім пяску на ўзлеску.

— Казя!— пачуў ён з-за хаты матчын мяккі, амаль пявучы голас.— Дзе ты там дзеўся? Хадзі сюды!

Ён перастаў думаць пра туман, пра Стасіка i гранату, падаўся ля глухой сцяны хлява ў двор.

Невысокая, тонкая, дробная на твары, маладая яшчэ, гадоў трыццаці двух, яна на днях сама так гаварыла, але ўжо вельмі сівавалосая маці стаяла ля расчыненых сянец, мяшала секачом у ражцы едзіва свінням — у ражцы было поўна, i з яе лілася долу белая ад бульбы вада.

— Дзе ты прапаў? — зірнула на яго, высакаватага, але тонкага i худога, здаецца, са злосцю спытала маці.— Стаяў, мусіць, разявіўшы рот, i глядзеў на поле... А тут хоць разарвіся: у гаршках кіпіць, Вэрця хлімкае...

Казік прамаўчаў.

— Даб'ешся нешта ад цябе!— з крыўдаю сказала маці, выцерла рукавом упацелы лоб.— Такі ўжо маўчун, у каго толькі ўдаўся?! Трэба дзесяць разоў папытацца, каб слова выцадзіў... Ідзі, папільнуй свіней...— прамовіла яна і, не пазіраючы на яго, адставіла ўбок накарэлы i мокры знізу сякач i панесла, нагінаючыся налева, ражку ў блізкую, за плотам, загарадку, дзе нылі падсвінкі, бачачы едзіва.

Казік ішоў за маці, а пасля пералез за ёю ў загарадку, добра ведаў, што гэта такое — папільнаваць свіней. Гэта трэба пастаяць з дубчыкам ля карыта i паглядзець, каб большы падсвінак не адпіхаў меншага. Хоць доўгае карыта i падзелена пасярэдзіне палачкаю, але большы парсюк грызе меншага, адпіхае, стане з нагамі ў карыта i глытае адзін. Сам адсунецца, калі вылавіць усю гушчу, пакіне на дне адзін шчолачак, крыху ляніва пацэдзіць яго праз зубы i адыдзе.

Як маці, злуючыся на свіней, якія наступалі ёй на ногі, выліла ў карыта з ражкі едзіва, вярнулася ў хату, з яе адразу выйшаў бацька — высокі, на галаву вышэй за маці, плячысты, русявы, у лапцях, палатняных штанах i зрэбнай кашулі з белым кужэльным каўнерыкам.

Бацька, здаецца, гэтаксама пастарэў за гэтую зіму: сагнуўся ад працы i ўсякіх хвароб, ад страху, адпусціў рыжаватыя густыя вусы i бараду, стаў вельмі сур'ёзны, хмурны, больш маўчыць, чым гаворыць. Ходзіць, сядзіць i ўсё думае ды думае, пра нешта часта шэпчацца з маці. Употайкі ад яго, Казіка, яшчэ вясною закопваў у полі, сярод маладой бульбы, кадушку з жытам, а гэтымі днямі амаль не бывае дома, а недзе ходзіць. Праўда, гэтую ноч спаў дома.

Калі Казік запытаецца часамі, дзе ён, бацька, быў, дык i той, i маці засыкаюць, пачнуць вучыць, што трэба гаварыць, калі зойдуць «чужыя дзядзькі» i запытаюць, дзе «гаспадар». Казіку тады трэба адказваць, што «няма таты дома, пайшоў у Івянец i не вярнуўся яшчэ...».

Бацька, здаецца, гэтаксама з дзівам пазіраў на густы туман. Ён нёс з сянец дошчачку з прысохлай зверху каламаззю i невялікую трэску. Падаўся да калёс, што стаялі ля дзвярэй гумна.

Казік ведаў, што бацька будзе зараз ладзіць воз, бо збіраецца вечарам з суседзямі ехаць у млын. Казіку вельмі хацелася гэтаксама паехаць з ім — ад'ехацца хоць ад свайго двара, паглядзець дарогу, лес, паслухаць, пра што будуць гаварыць мужчыны, паглядзець млын, раку, камень, што трэ зерне, меле муку, захацелася з'есці хлеба. Хлеба ўжо не пяклі даўно, з пачатку лета — не было мукі: тая, закапаная, дзежачка ўсё роўна прапала... З астатняй гаркаватай i пратухлай мукі, якую маці выкалаціла з вялікай кадушкі, што стаяла ў кладоўцы, варылі яшчэ ў чэрвені зацірку, якую трэ было есці праз сілу...

Казік падумаў, што пастаіць яшчэ крыху ля свіней, папільнуе ix i падыдзе тады да бацькі ды папросіць узяць з сабою, бо вельмі ж хочацца паглядзець «свету». Ён, не хочучы быць тут, у загарадцы, з абыякавасцю зірнуў на сцены хаты. Яна са старога дрэва, з падгнілымі падрубамі, з глыбока паточанымі бярвеннямі. Пад адною саламянаю страхою — хата, праз сцяну хлеў, гумно, дрывотня. Самая новая, жоўтая, з рудымі сучкамі дрывотня — яе бацька збіў сёлета з аполкаў i расшчапаных камлюкоў. Летась, як i сёлета яшчэ, даўно ўжо складзеныя дровы ляжалі, летавалі ля сцяны пад страхою — па той i па гэты бакі хаты.

З коміна выплываў лёгкі бела-сіні дым, пахнуў сажаю i сасною, не слупіўся ўгору, a слаўся па страсе, ападаў долу, рассцілаўся па двары, ад яго, ад дыму, завільгатнеліся сцены, плот, i з ix абвісалі i падалі на зямлю кроплі вады.

Большы парсюк, як бачыў ля сябе Казіка з дубчыкам, глытаў з карыта гушчу, аж трэсліся ў яго вушы, i не адганяў меншага. I Казіку зусім надакучыла пазіраць на свіней, на брудную ix шэрсць ды парэпаныя вялікія вушы, на стаптаную загарадку i саламяную страху хаты. Ён паглядзеў уверх, бачыў, што ўзнімаецца за Шабуневым лесам халоднае i зусім не яркае сонца, жаўцее праз туман, што там увачавідкі радзее, спаўзае, гусцее ў лагчынах i ля лесу — вісіць, як белае воблака. Пакрысе становіцца відаць сонечнае неба над туманам, i ў ім праз шэрань усё гусцей паказваецца далікатная, празрыстая сінь, i гэтая цяпер лёгкая блакітнасць паказвала на добрае надвор'е, якое мусова павінна было быць: Казікаў бацька збіраўся ехаць вечарам у млын змалоць мукі, каб спячы хлеб. Такі дзень мусіць быць сонечны i цёплы.

Бацька дастаў загваздку, зняў шайбу, адцягнуў кола, трэскаю набраў з дошчачкі каламазі i тыцнуў яе на тонкую бліскучую вось, добра, з усіх бакоў, абцёр трэску, тады зноў падняў перадок калёс, запхнуў кола на месца, пакруціў яго за спіцы, засунуў шайбу, загваздку, падвязаў яе дротам.

Большы падсвінак задаволіўся, цохнуў яшчэ раз вады i адышоў ад карыта. Цяпер не трэ было пільнаваць, i Казік пералез цераз жэрдкі, падаўся да калёс.

— Ідзі ў хату, нагуляй з Вэрцяю, — сказаў бацька, адцягнуў другое пярэдняе кола, — няхай маці ўходжваецца, ды будзем з ёю веяць жыта.

Казіку i цяпер не хацелася вяртацца ў хату, гуляць з маленькаю сястрычкаю: яна яшчэ не ходзіць, а ляжыць у калысцы. Якая з ёю гульня?

Казік пазіраў на шырокую бацькаву спіну, загарэлую рудую шыю i падумаў, што нікога на свеце няма дужэйшага за бацьку. Ён раней адзін i тоўстыя бярвенні на калёсы клаў, i нагружаны задок воза паднімаў, i яго на назе, як пушынку, падкідаў. Бацька ўсіх мужчын на хутары дужаў: часта на якіх хрэсьбінах ці вяселлях барукаўся з імі — схопіцца накрыжкі i паваліць.

— Вось i дачакаліся, што ў млын паедзем, — неяк шчасліва ўсміхнуўся бацька, мажучы з'езджаную вось.— Хочаш хлеба?

Казік кіўнуў галавою, успомніў, што даўно ўжо не трымаў у роце i сухой скарынкі, забыўся пра яе смак.

— Будзеш на днях есці свежы хлеб, — кажа бацька.-— Колькі захочаш, столькі i з'ясі...

Казік прыпомніў, як маці ў пачатку лета — у апошні раз — пякла хлеб. Размяшала загадзя муку з вадою ў дзежцы, паставіла яе на печ. Раніцаю рукамі мясіла цеста, клала на лапату, што была пасыпана мукой, апускала рукі ў вядро з вадою, пасля гладзіла цеста, аж яно блішчала, тыцкала наверсе яго пальцам, робячы крыжык, паабапал яшчэ торкала дзірачкі, сунула лапату ў гарачую печ, i турзаючы лапату да сябе, ссоўвала з яе цеста на падмецены палыновым венікам под. I так яна паклала паблізу прычарнелага жару пяць булак. Апошні раз, як сабралася засунуць на под маленькую для яго, Казіка, булачку, прымусіла стаць ля прыпека i колькі раз дакранулася да яго галавы лапатаю i нешта шаптала. Так яна лячыла, каб ён болей у пасцелі «не лавіў рыбы». A пачаў «лавіць рыбу» ён таму, што спалохаўся паліцыянтаў. Тады, зайшоўшы днём у ix хату, адзін з ix, невысокі, тоўсты, як калодка, нібы жартам піхнуў яму, сцішанаму, руляй вінтоўкі ў жывот, пасміхнуўся: «Чаго баішся нас, малы заходнебеларусец?.. Скажы лепш, ці прыходзяць да вас парцізаны?..»

Хлеб хутка пачынаў пячыся, пах на ўсю хату соладдзю, што цяпер ад успаміну пра той хлебны пах у Казіка аж закружылася галава, a ў роце нагнала сліны...

— Ну, ідзіце снедаць!— адчыніла дзверы ў сенцах i паклікала маці.

Казік хуценька павярнуўся i падаўся ў хату: на сняданак яго не трэ было шмат клікаць. Убачыў, што на полі ўжо, пакуль ён пастаяў ля бацькі, амаль не стала туману, там цяпер рэдзенькая імжа, блішчыць раса, дзе-нідзе зіхаціць сіненькімі зорачкамі. Белае воблака густа ахутвае толькі лес i паўзе на Равок — там яшчэ надта бела, як зімою ў мяцеліцу.

Цяпер амаль добра відаць блізкія, праз вузкае поле-палоскі, нізкія, абсаджаныя садамі i бэзам суседскія хаты, ix гароды i сады. Дым з комінаў ужо не сцелецца па зямлі, а падымаецца ўгору. Толькі комін Грыгарцэвічавай хаты не дыміць: яны штодня рана ўстаюць, выпальваюць у печы хутчэй за ўсіх.

Раніца на хутары. Такая раніца, як была i шмат дзён дасюль за жнівень. I астатняе ўсё такое ж: поле, неба, хаты, конь i карова, якія пасуцца на лужку, свінні ў загарадцы, бацька, маці, ix тупатня ля хаты. I ён, Казік, здаецца, гэтакі, які быў пазаўчора, надоечы i сёння. Толькі вось цяпер дзве новыя думкі ў яго галаве — пра гранату, якую яны са Стасікам пакладуць хутка ў агонь, i пра млын, куды вечарам паедзе бацька i, можа, возьме з сабою...

Зайшоўшы ў невялікую, у адзін пакой, хату, Казік убачыў на стале бульбу, міскі з буракамі, лыжкі. Ён сеў у кутку на лаве i пачаў абіраць гарачую бульбіну.

У калысцы-ночвах, што была падвешана вяроўкамі да столі, ляжала распавітая Вэрця. Яна радасна мармытала, паднімала ўверх маленькія ногі з малюсенечкімі пальчыкамі, гуляла. Матузок ад яе шапачкі пад барадою быў бурачковы, чырванаватай была i грудзіна: відаць, маці нядаўна карміла яе бульбай i буракамі.

Зайшоў у хату бацька; твар i рукі яго былі мокрыя: канечне, мыўся ля студні халоднаю вадою. Выцерся ручніком, падышоў да люстэрка, узяў з-за яго палавінку матчынага грэбеня i прычасаўся, разгладзіў бараду. Валасы ля скроней былі мокрыя, прылізваліся.

— Паядзім гэтыя дні яшчэ без хлеба, — сказаў ён, сеў за стол i дастаў з кішэні штаноў складанчык.— А тады ўжо ўволю паласуемся...

— Ды перачакалі ўжо, дзякуй богу, пост на хлеб, — спакойна, нават шчасліва прамовіла маці.— Жыта ўрадзіла, картофля расце, карова i свінні ест, дык ужо не прападзём з голаду. Можам нават, калі збяром ды прыхаваем, колькі клінкоў сыру ці які кавалак масла выменяць у гарадскіх бежанцаў на якую адзежу. Ходзяць жа i мяняюць людзі... Вунь i пазаўчора, гаварылі, былі ў мястэчку.

Казік абабраў бульбіну, узяў лыжку буракоў i зморшчыўся: такія яны былі гарачыя. Бацька яшчэ не сёрбаў, абіраў i складаў ля сябе бульбу.

— Ох i цяжкая гэта праца — сярпом жаць! — сказала маці.— Але колькі я рук папарвала, жнучы ў хатоўскага пана, зарабляючы той горкі злот!.. I сёння, здаецца, яшчэ i рукі баляць, i спіна баліць. Але люблю жаць. I сёлета сабе жала, гэтак радавалася, што дзеці хлеб скора есці будуць...

— Без солі во як трава...— прамовіла яна, каштуючы буракі, — i смятанай лэпска, добра такі, забяліла, але ўсё роўна нясмачныя.

— У каго карову забралі, дык той зусім няшчымнае есць, — адказаў бацька.— Так што яшчэ дзякуй богу... A солі, можа, на днях барадаты падашле. Картофлі ж, жыта далі... Падраджаўся ж учора падаслаць...

— Страшна, што гэты барадаты ходзіць, — сказала маці.— Хай толькі хто шапне немцам...— зірнула на Казіка, i, як убачыла, што ён «нашатэрыўся», сказала: — Гаворым вот пры дзіцяці пра такое...

— Ён жа ведае, што цяпер нікому нічога не трэба гаварыць, пра што гаворыцца ў хаце, — прамовіў бацька.— Не малы ж ужо. Знае, што цяпер i за язык людзі гінуць... Цяпер лепш за ўсё маўчаць i нікуды не паказвацца... Неразбярыха такая... Перадняваў, пераначаваў — дык дзякуй богу...

Пакуль бацькі, як часта i дагэтуль, гаварылі пра свае клопаты, пра непакой, што пануе па свеце, збіраліся есці, Казік ужо здаволіўся, насёрбаўся прэсных буракоў i адсунуўся ад стала. Хацеў папрасіць, каб маці дала кубак салодкага малака, як нечакана ўчуў, што далёка на дварэ, недзе ў Грыгарцэвічавым полі, ціха, як авадзень ля шыбы, задугаў матацыкл.

Прыслухаўся i бацька, аж перастаў есці, бо добра ведаў, хто цяпер можа ездзіць на машынах i матацыклах... З бульбінай у руцэ ўстаў са столака — невялікага ўслончыка, — ды так нечакана, што другі край, дзе сядзела маці, апусціўся. Маці ледзь не звалілася долу, разліла на стале i на калені лыжку буракоў — але не зазлавала, з запытаннем зірнула на бацьку, які прачыніў у сенцах дзверы i пазіраў на поле.

— Немцы...— ціха i, здаецца, са сполахам прамовіў ён.— Сюды едуць.

— Чаго ix чорт з раніцы нясе?— з трывогаю спытала маці.— Можа, падказаў ужо хто?.. Не дай божа... Сынок, — яна зірнула на Казіка, — ты ж нічога не гавары... Маўчы. A калі ўжо прыстануць, дык кажы, што нічога не бачыў, нічога не ведаеш...

Матацыкл затохкаў зусім блізка. Здаецца, поўз ужо дарогаю ад Навіцкіх.

— Шыдлоўскі з імі, — сказаў бацька, пакрочыў на двор.

— Ну вот...— зморшчылася маці.— Гэты паліцыянт не з добрымі дзяламі ездзіць... Ці з допытамі, ці з...— маці стрымалася i не дагаварыла, каб, відаць, не пачуў усяго Казік.

Казік не вылез з-за стала, не падаўся за бацькам, адчуваў, што зноў могуць штырхаць дуляю вінтоўкі ў жывот, дапытвацца пра партызан, натапырыўся i сядзеў каля акна, чакаў, што скажа маці. А яна спалохалася, што i есці перастала, устала i падалася ў сенцы — цікаваць на двор. Прытулілася да вушака — i відаць было, як задрыжалі яе рукі. Яна заўсёды вось так нервуецца, не можа стрымаць у руках дрыготку, калі раптам заявяцца ўзброеныя людзі.

Казік вылез з-за стала, падышоў да маці, зірнуў i ўбачыў, як да плота, што быў ад поля, ткнуўся матацыкл, аж падаліся наперад два мужчыны, якія сядзелі на сёдлах — немец-матацыкліст (без шапкі, у расшпіленым на верхнія гузікі мундзіры) i ззаду за ім вусаты «халерны» паліцыянт, які быў у чорным шынялі з шэрымі нарукаўкамі, з насунутай на вочы чорнай шапкай. Яшчэ адзін немец — у шынялі, у выпаленай сонцам пілотцы — сядзеў у калясцы. Як прыпыніліся, гэты немец адхінуў з грудзей брызент i няўклюдна, цяжка, аж завагаўся матацыкл, выпаўз з каляскі, атрэпаўся ад расы, зняў з галавы пілотку i сіняю хустачкаю, дастаўшы яе з кішэні штаноў, выцер лоб. Гэты ваяка быў зусім стары: ішоў згорбіўшыся, меў маршчыністы твар i вялікую лысіну.

Злез з сядла i паліцыянт, паправіў на плячы карабін, падсунуў яго пояс бліжэй да шыі — каб не спаўзаў. Плячо шыняля, дзе дагэтуль цёрся пояс, блішчала: вышмальцавалася.

Паліцыянт i стары немец падаліся сюды, у двор, на міг схаваліся за дрывотняю — ішлі да брамкі. Матацыкліст, сярэдняга росту пажылы мужчына, застаўся ля матацыкла, прысеў, закасаў вышэй рукавы i пачаў корпацца ў маторы.

— Гаспадар? — падышоўшы да бацькі, які стаяў на двары, не вітаючыся, сурова запытаў стары немец, пад вузкімі вачыма якога i ля доўгага, крыху дзюбаватага носа былі вялікія чорныя ўпадзіны.

— Гаспадар, — чамусьці не сваім гучным голасам, а амаль шэптам хутка адказаў бацька, ведаючы, што стомленыя, суровыя людзі вельмі злосныя.

Лысы немец прайшоў побач, падаўся ў хату. Там ці то са стомленасцю, ці то з абыякавасцю зморшчыўся, агледзеў невялікі пакой, калыску i босага Казіка, які ўслед за бацькамі зайшоў у хату. Пасля скінуў шынель, згарнуў яго, паклаў на калені i сеў на лаве. Падняў са свайго боку сурвэту i закрыў ёю сняданак. У адным месцы сурвэта абвісла i пачала мокнуць, чырванець ад буракоў. Лысы здзьмухнуў перад сабою на голым стале крошкі, дастаў з нагруднай кішэні зложаны папалавіне, абшмальцаваны з сінімі вокладкамі тоўсты сшытак i аловак. Аловак быў без дзюбкі.

«Будзе нешта пытацца, — падумаў Казік.— Але я нічога не скажу, хоць чуў, як прыходзіў той ноччу барадаты партызан, бачыў, цікуючы з-пад коўдры, як маці завешвала акно, паліла газоўку i давала начному госцю есці... Цяпер няможна нічога нікому гаварыць... Цяпер трэба маўчаць, а то за язык...»

— Зваць як? — перапыніў Казікавы думкі стары немец, зірнуў на бацьку, нахмурыўшы бровы.— Цяляты язык аджавалі, ці што? Ну, як назвіско ваша, фамілія?

— Хлябовіч, — зноў шэптам адказаў бацька.— Браніслаў Хлябовіч, бацька Янам быў.

— Вось што, Хлябовіч...— ні на кога не пазіраючы, прамовіў уладна немец, распраміў, прыгладзіў далонню сшытак, а пасля пачаў вастрыць ножыкам аловак; глядзеў толькі на свае вялікія рукі, на хвіліну пасля змоўк, калі хацеў яшчэ нешта сказаць, то паламалася дзюбка, i ён так не прамовіў нічога, зноў пачаў вастрыць.

Казік са страхам пазіраў на старога немца, чакаў, што ж ён запытае. Што той гаварыў па-польску i па-тутэйшаму, не здзіўляўся: амаль усе немцы, што заходзілі сюды, гаварылі па-свойму, але былі не раз i такія, што гаварылі i па-руску, i па-польску i ўстаўлялі тутэйшыя словы. Хваліліся, што да вайны жылі разам з палякамі ці паблізу ix.

Стары немец здзьмухнуў са стала смецце, падняў галаву — усе са сполахам на яго глядзелі ды чакалі, што ж ён скажа, здзіўляліся, чаго ён марудзіць, не дапытвае. А можа, ён не марудзіў, можа, гэта толькі здавалася... Ён строга зірнуў на паліцыянта, што стаяў у парозе, прытуліўшыся да вушака, — i той не вытрымаў позірку, апусціў галаву. Раней, калі заязджаў, быў смелы: i кепікі ўсякія строіў, i на паліцу, дзе стаялі пустыя пляшкі, заглядваў, i хваліўся, як яго начальства паважае...

— Дык вот што, Хлябовіч, — пастукваючы пальцам па стале, надзьмуў тоўстыя губы, з халодным бляскам у вачах зірнуў на бацьку стары немец.— Маем загад з Івянца сёння ачысціць гэтую зону пад нумарам... Значыць, людзей трэба вывезці, а хутары i мястэчка спаліць...

Бацька, слухаючы, здаецца, пабялеў з твару, маўчаў — ад нечаканасці i страху не мог вымавіць i слова.

— За што гэта?— нарэшце прашаптаў ён, сціскаючы ў руцэ бульбіну.

— Партызан корміце i адзяецё...— сказаў немец.— Ворагаў нашых, ворагаў новага парадку... Вось i маем загад зрабіць мёртвую зону...

— Не кормім мы нікога...— пачала апраўдвацца маці.— Самі во без хлеба, без сала ды без солі жывём. Што тут дасі, калі сам усяму жадзён. Ды i не ведаем мы ніякіх партызан...

— Дзесяць мінут вам на зборы...— больш не стаў яе слухаць стары немец, падняўся.— На каня — i ў Янковічы... А ты хадзі сюды...— прамовіў ён i хацеў узяць маці за плячо, але яна адскочылася.— Тады хадзі ты, гаспадар...— павярнуўся, падышоў да бацькі, узяў яго за кашулю i павёў на двор.— Зобач, паглядзі!

Зірнуў i Казік, куды паказваў немец, i ўбачыў неспадзяванае i не паверыў спачатку сваім вачам: гарэлі суседскія хаты. Высока ўверх над імі ўскідваліся чырвона-жоўтыя языкі, шугалі, аж чуўся шум ад ix. Даносіўся i пах гарэлай саломы.

— А што ж гэта?— загаласіла маці.— Што ж гэта робяць з людзьмі?

— Збірайцеся, — нарэшце азваўся i паліцыянт, — Сёння i мястэчка, i хутары — усё будзе спалена. Аж да Ружэвіч. Вас вот яшчэ так, а мястэчка з раніцы абкружылі з усіх бакоў, пачалі збіраць усіх на аселіцы... Хто пробаваў уцячы — на месцы... Такая воля вялікага начальства. З Мінска, а можа, пават i з Берліна.

— Воля, воля...— перадражніла яго, плачучы, маці, — Каб яго, тое тваё начальства, дзень i ноч гарачка паліла...

Аж дзіва было: паліцыянт — грозны, злосны, прыдзірлівы — нічога не адказаў, адвёў позірк, як пабіты сабака, павярнуўся i пасунуўся на двор.

— Нy, хопіць гавэндаў, — зазлаваў стары немец i ўжо ў сенцах, каб чутно было, мусіць, на двары, прыкрыкнуў: — Лoc, лос шнэль!..[[2]]

— Толькі i ведаеце: шнэль адно...— перадражніла i старога немца маці.— Калі ўжо якая халера вас сашнэліць адгэтуль... О божачка, чым мы цябе так угнявілі, што ты на нас такую няміласць наслаў?..

Стары немец раптоўна павярнуўся, аж зачырванеўся, сціснуў губы.

— Калі праз пяць мінут не будзеце на дварэ, дык...— прысыкнуў ён.— Дык па законе ваеннага часу...

— Збірайся, Юзя...— ціха папрасіў маці бацька.— Паб'юць...

— А няхай i б'е, паліць!..— закрычала маці.— Колькi ж ужо можна мучыцца гэтак, у такім страху жыць. Як толькі яшчэ душа не перагарэла?..

— Дзеці ж, дзецям яшчэ жыць трэба...— сказаў бацька, падаючыся на двор — відаць, запрагаць каня.

— Мае вы дзетачкі! — загаласіла маці.— Во жыцейка вы бачыце... Навек упалохаюць вас...

Маці, неяк раптоўна згорбіўшыся, замітусілася па хаце, мусіць, нічога не бачыла перад сабою ад слёз. Узяла з калыскі Вэрцю i зноў паклала яе ў калыску. Кінулася да шафы, але нічога не дастала. Садрала з ложка дзяругу, разаслала на падлозе i пачала кідаць на яе падушкі, дзяругі, яшчэ раз адчыніла шафу i выхоплівала з яе сукенкі, ручнікі, прасцірадлы. Кідала долу i галасіла.

— Адзявайся i абувайся, сынок, — сказала яна праз хвіліну, усё плачучы.— Ты вялікі ўжо, сам... Адзін бог ведае, куды нас пагоняць i што з намі зробяць...

У Казіка ў роце стала суха i горача; ён, здаецца, не разумеў ніякага страху, але на самай справе адчуваў яго кожнаю жылкаю, адчуваў, што вось-вось будзе тая самая страшная бяда, якой яны кожны дзень баяліся... Ён знайшоў пад лаўкаю новыя лапцікі, за лета ні разу не абуваныя, палез на печ i выбраў мяккія анучкі.

Вярнуўся ў хату бацька, пачаў памагаць маці ўціскаць i завязваць клунак.

— Выходзь, Бронісь...— зазірнуў з сянец i нецярпліва падагнаў бацьку паліцыянт, — Давай скарэй на двор... Старшы наш едзе. З ім не пагаворыш: люты звер... З-за вас i мне ўляціць...

Бацька, нічога не адказаўшы, хутка апусціў у мех міскі, лыжкі, патэльні i гаршкі, выплюхнуўшы з ix у сенцы ваду i палуднёвую ежу, адчыніў паліцу i забраў з яе сподачкі, відэльцы ды збаны. Завязаў мех i панёс яго перад сабою на двор. Тады вярнуўся i пачаў збіраць харч — звараную бульбу, малако, яйкі. Маці дастала з калыскі Вэрцю, захутала яе ў свежыя полкі, моцна спавіла.

Пачулася, як пад'ехаў яшчэ адзін матацыкл, прыпыніўся i сярдзіта, як чмель, зататахкаў.

— На, Хойзер, вас іст дэн лос?[[3]] — злосна па-нямёцку закрычаў прыездяш мужчына.

— Гэр лёйтнант, ix мэльдэ...[[4]] — пачуўся тут жа збянтэжаны голас старога немца.

— Маўль хальтэн... Лoc, лос! Абэр шнэль, фэрлюхтэр![[5]]

Крыклівая гамонка заціхла, пачулася на двары тупатня, нібы бег статак кароў, i праз нейкі міг убеглі ў хату спалоханыя, але вельмі рашучыя ад гэтага сполаху стары немец i паліцыянт.

— Шнэль, шнэль! Алле хінаўс![[6]]

— Выходзьце, — сказаў услед за немцам паліцыянт.— Афіцэр загадаў — i салдаты пайшлі за хлеў падпальваць хату... З усіх бакоў, так сказаць...

— Успомняць табе, Шыдлоўскі, яшчэ гэта нашы людзі, — злосна сказала яму маці, — быць не можа, каб век тут ваш Гітлер панаваў, мучыў народ... Адальюцца вам нашы слёзы...

Той, хмурачыся, прамаўчаў, пасля буркнуў:

— Маю хату гэтаксама паляць, бо тут будзе голая зона... Каб нічым не маглі парцізаны пажывіцца... Блакада...

— Не паглядзелі, што i пяты ім лізаў...— злосна сказала маці, узяла на рукі Вэрцю i паклікала Казіка ісці на двор.— I чаму на свеце ест такія дурні: чужынцы прыйдуць, здзекуюцца, а свае ім яшчэ i памагаюць?..

На двары ля ганка Казік убачыў калёсы, на якіх ляжаў мех з пасудаю, кош з пустымі мяхамі, сякера i піла. Бацька вёў з-за хлява мокрага ад расы каня i нёс у руцэ хамут ды дугу, на якой жалобна пазвоньвала кольца.

— Шнэль! — крычаў на салдат i на бацьку высозны, тонкі, што цэп, светлавалосы афіцэр.— Альзо, ецт іммэр форвэртс! У Янковітшы!..[[7]]

— Ды толпе гэшыхтэ, ды фон гойтэ, ляст айнэн цум ідыётэн вэрдэн...[[8]]— як агрызнуўся, крыўдзячыся за гэтыя крыкі, стары немец, пакутліва зморшчыўся.

— На, на, Хойзер! Хальт ды фрэссе, зонст кналле ix дых ві айнэн фэррэтэр аб! — грозна, у злосці сказаў яму прыезджы афіцэр, а пасля ўжо — як угаворваючы ці падбадзёрваючы: — Унд ix бін ззр кранк. Унд кан ніхт... Абэр вір зінд дойчэ зольдатэн... Фэрштэст ду?..— і, павярнуўшыся да бацькі, загукаў: — Шнэль![[9]]

Стары немец нічога не адказаў, пайшоў у гумно i хутка разам з маладымі салдатамі пачаў выносіць адтуль мяшкі з жытам.

Бацька дрыжачымі рукамі запрог каня, пайшоў у хату i вынес дзяругу з адзеннем, з цяжкасцю, зморшчыўшыся ад болю ў жываце, падняў яе i паклаў на воз. Клунак заняў шмат месца, здавалася, што не будзе дзе i сесці.

— Вэг! — закрычаў афіцэр, падбег i тыцнуў бацьку кулаком у грудзі.— У Янковітшы...[[10]]

Бацька пачаў разварочвацца, выязджаць з двара.

У гэтую хвіліну сюды, да ганка, падышоў матацыкліст з вядром, плюхнуў з яго нешта вільготнае на сцяну, запаліў запалку i кінуў туды — тут жа ўспыхнула полымя, пашугала да страхі, што пачала ўгарацца спадыспаду, трашчала, як нешта ў ёй лопалася, задымелася i ўсхапілася чырвонымі языкамі. Ужо неўзабаве паваліў дым з самага верху — i страха ўся ўспыхнула, загула, апаліла жарам.

Матацыкліст у гэты час нешта закрычаў па-свойму, кінуў вобземлю вядро, пабег да матацыкла i вярнуўся адтуль з фотаапаратам, замахаў усім немцам рукой, паказваючы ісці да хаты. Тыя ахвотна падышлі, сталі побач, адзін ля аднаго, спіною да агню, усміхаліся (стаяў ля афіцэра i стары немец, толькі не ўсміхаўся) — матацыкліст укленчыў на адно калена, закінуў за галаву тонкі паясок, прымяркоўваў фотаапарат на ахопленую полымем хату i пстрыкаў, пасля падняўся, шчасліва ўсміхнуўся i падняў уверх вялікі палец: — Фэрціг! Унд шэн![[11]]

Як выехалі за хлеў, Казік зірнуў на суседскія хаты: яны былі ўжо без стрэх, з чорнымі кроквамі i латамі, што густа дымеліся, a мясцінамі, дзе былі на ix сучкі, гарэлі чырвона-жоўтымі агеньчыкамі. Чорныя, як галавешкі, стаялі i сцены, сіне дымелі. Дрыжала вакол ix нагрэтае паветра. Казік пазіраў i бачыў, як абрынуліся кроквы дома Навіцкіх, паехалі долу, задымелі i пырснулі іскрамі.

За лесам у чыстае блакітнае неба поўз чорны дым — гарэў увесь хутар. А можа, дымеліся яшчэ i Пруды ды Крычаты.

— Хатачка мая! — зноў не вытрывала, дала волю слязам маці.— Кароўка мая, жытачка наша!.. Дзе-е-э-тачкі мае!..

Заплакаў за маці i Казік, адчуў: згарыць вось-вось іхняя такая ўтульная хата, а ix некуды звязуць. Стаяць вунь на дарозе ў мястэчка нагружаныя клункамі падводы суседзяў. Сталыя мужчыны самотна пазіралі на ix i на іхнюю палаючую хату, стаялі ля вазоў, а кабеты i дзеці сядзелі на клунках. Сядзеў на звязанай вузлом дзяружцы i светлавалосы Паланевічаў Стасік, але ён быў цяпер маўклівы, заплаканы i на Казіка, здаецца, нават не зірнуў.

Ля калёс на траве, гаворачы i моцна смеючыся, сядзела трое маладых немцаў-салдат, трымаючы між ног аўтаматы, i ля ix — моўчкі двое паліцыянтаў. Ва ўсіх былі да каленяў аброшаны боты i спацелыя, з цёмнымі рагамі твары...

Цяпер, як выехалі на дарогу, было відаць, што гарэлі i Янковічы: вісеў над імі дым аж да неба. Спачатку паднімаўся слупкамі ад кожнай хаты, а тады — вышэй — зліваўся ў вялікую чорную хмару, што распаўзалася па ўсім небе, захіляла сонца.

Бацька пад'ехаў да Грыгарцэвічавага воза — немцы i паліцыянты паўсхопліваліся, закрычалі пярэднім ехаць. Невялікі абоз крануўся. Немцы паўскоквалі на першыя вазы, распіхваючы дзяцей, пазвешвалі ногі, трымаючы ў руках аўтаматы. Калі памкнуўся ўсесціся на пярэдні воз паліцыянт Шыдлоўскі, то два немцы, смеючыся, сапхнулі яго з калёс, штурхнулі ў паясніцу нагамі. Шыдлоўскі паляцеў долу, на абочыну, упаў на калені, хуценька падхапіўся i ўсміхнуўся. Але смяяўся не хочучы, з сорамам. Болей ні на які воз не палез, пачакаў старога немца, які гэтаксама падышоў да дарогі, i пасунуўся побач за ім ззаду калёс, на якіх сядзеў Казік.

Нечакана ляснуў кароткі стрэл — i запішчаў парсюк, як стрэлілі яшчэ раз, завішчаў i меншы падсвінак тонкім голасам. Што там на двары болей рабілася, не было відаць з-за хаты.

Тут, з гэтага боку, бачылася, як ухапілася агнём страха не толькі на хаце, але ўжо i на гумне ды на дрывотні, пацягнулася ўвысь доўгімі агнянымі языкамі, бачылася, як адыходзіць далей ад хаты афіцэр, адкочваюць ад платоў матацыклы салдаты. Як адапхнулі ix, падскочылі да каровы, якая ўцякала, скачучы пярэднімі спутанымі нагамі. Але салдаты, абапёршыся на яе поўныя бакі, хутка злавілі яе за рогі.

— Божа мой, божа! — галасіла маці.— Дзе ж твае, божачка, вочы, дзе тваё добра сэрца? Што ж ты дапускаеш ужо каторы год на свеце? Азвярэлі людзі i ўдзень i ўночы страляюць, б'юць, палохаюць... Колькі ж можна ўжо жыць у страху, што заб'юць, абяруць да ніткі? Дакуль будзе гэтая вайна, калі будзе ёй які канец?

Бацька, угнуўшы галаву, ішоў збоку, трымаў у руцэ лейцы i маўчаў. Прыплюшчыў толькі вочы i часта азіраўся на хату, на якой бачыліся ўжо чорныя латы, высокі чырвоны комін. Твар бацькаў як скамянеў, здаецца, ні крывінкі на ім, ні дабраты, адна зацятасць, крыўда i злосць.

— Мёд пакідала дзецям на лякарства — не ўзялі...— прамовіла маці.— Кажух вісеў пры запечку, дзяруг колькі пакінулі...

— Я пра сярпы, касу ды вяроўкі забыўся...— нарэшце загаварыў бацька.

— А картофлю, што была ў кладоўцы, узяў?

— Забыўся...

— I ў мяне ўсё з галавы выскачыла, — сказала маці, — толькі цяпер прыпамінаю, дзе што засталося. Ды дзе яно засталося! Усё ж згарыць, агоранае гадамі, мазалём ды потам набытае...

Калі пачалі спускацца з горкі ў лагчыну, што цягнулася сюды ад Раўка, Казік прыўзняўся, яшчэ раз зірнуў на ахопленую полымем хату, пазіраў, пакуль было відаць. Пасля вышэй узвіўся дым, паярчэў агонь — мусіць, угарэлася сена. У Казіка моцна стукала сэрца, i ад гэтага аж калола ў скроні.

Як праехалі лагчыну, падняліся зноў на ўзгорак: у вялікай-вялікай, як акінуць позіркам, спадзіне паказаліся зусім блізкія, што на далоні, Янковічы, праз якія ляжала дарога з Івянца ў Налібакі, у Стоўбцы. Праўда, цяпер гэта было не зялёнае, з мноствам хат мястэчка, а суцэльнае задымленае папялішча. Стаялі чорныя печы, дымеліся ніжнія, яшчэ не згарэлыя вянкі сцен.

Абсмаленыя, амаль без лісця, стаялі ліпы ля вуліцы i сады, чорная, рудая вакол хат ды хлявоў была зямля, зрудзеў — нібы змарожаная старая папараць — бульбянік. Вочы выядаў дым i смурод: дым віўся адусюль — ад падвалін, параскіданых дошак, галавешак, наваленых платоў, абгарэлых дрэў. На голых яблынях, што раслі блізка ля хат, рудзелі спечаныя ад полымя яблыкі. На ix выступіў i застыў белы сок. Каторыя — самыя блізкія — яблыкі зусім згарэлі, чарнеліся маленькімі агаркамі.

— Канец свету, — шаптала маці, ківаючы галавою, — гэта ўжо канец свету... Як i ў святым пісанні сказана...

Бацька маўчаў, мусіць, браў бяду ды гора на сэрца. Моўчкі пакіраваў каня за пярэднімі падводамі па бруку, па якім колы калёс дрыготка застукалі, аж затрэсліся ў Казіка шчокі. Пасля колы прашарахцелі па пяску i спусціліся на аселіцу, што зелянела ўздоўж местачковых агародаў, шмат гадоў дагэтуль была для янкоўцаў сенакосам.

Цяпер на аселіцы было многа, відаць, з усяго мястэчка i з усіх блізкіх хутароў, запрэжаных калёс, на якіх ляжалі клункі. Ля вазоў стаялі i сядзелі хмурныя, заплаканыя местачкоўцы ды хутаране — мужчыны, кабеты, дзеці. Вакол вялікай аселіцы адзін ад аднаго на крокаў трыццаць стаялі немцы i паліцыянты. Ля ног немцаў ляжалі, паклаўшы галовы на пярэднія ногі, сабакі з маленькімі вушамі-стаякамі i з высалапленымі языкамі.

Жываты i пазухі ў салдат былі параспіраныя — відаць, напакавалі за мундзіры яблыкаў ды гуркоў; каторыя трымалі ў руках вялікія шапкі сланечнікаў, разломлівалі ix, выкідалі пустую жоўтую сярэдзіну, абіралі з поўных чорных краёў зярняты, грызлі гуркі — горкія кусалі раз-другі i кідалі пад ногі.

Бацька прыпыніў каня, як толькі стаў пярэдні воз. З калёсаў пасаскоквалі немцы, пайшлі да сваіх вартавых, весела загергеталі, i тыя адразу пачалі частаваць ix гароднінай ды садавінай. Яны выціралі яблыкі ды гуркі аб полы i грудзіны мундзіраў і, смеючыся, грызлі, весела i пераможна пазіралі на сагнаных сюды, перапалоханых, пачарнелых ад гора людзей.

Да першага вартавога, які быў бліжэй ад вуліцы, падышлі лысы немец i паліцыянт Шыдлоўскі. Ix частавалі сланечнікам, але яны адмовіліся, селі на зямлю i апусцілі ўніз галовы.

— Павязуць нас у Нямеччыну, — сказаў ціха бацька, які крыху разумеў па-нямецку.— Салдаты гавораць між сабой, што пагоняць нас на конях у Стоўбцы, а там пасадзяць на цягнік... Калі так, дык не дай бог... Як толькі выпадзе шанец — трэба ўцякаць. Няхай прападзе яна там, іхняя Нямеччына, на што яна нам...

— Каб ix дзень i ноч ганяла!— азвалася маці, кашляючы ад дыму.— Ці мы сваей зямлі i хаты не мелі? Ох, божа літасцівы, нікому нічога не ўкажаш... Што хочуць, тое i робяць з людзьмі... I Гітлер іхні горшы за ўсіх чарцей, за Люцыпара...

— Налаташылі...— сказаў бацька i кіўнуў галавою на сценку — дарогу пры янковіцкіх гародах, па якой з хутара ехалі фурманкі, заваленыя поўнымі мяхамі, адзеннем, пабітымі свіннямі. Да кожнай фурманкі была прывязана на повад карова. Кіравалі коньмі чужыя людзі. На кожным возе сядзеў яшчэ немец ці паліцыянт.

Абоз падаўся на другі бок мястэчка — ці не ў Івянец. Уперадзе i ўслед за ім ехалі матацыклы.

Некаторыя матацыклы павярнулі сюды, на аселіцу. На адным з ix Казік пазнаў матацыкліста, які ліў на ix хату з вядра бензін, пазнаў высознага крыклівага афіцэра. Афіцэр злез з матацыкла i шпарка падаўся па аселіцы, падышоў да другога высокага афіцэра, абкружанага салдатамі, ускінуў уверх руку i нешта доўга гаварыў. Высокі тоўсты афіцэр слухаў, пасля паціснуў прыезджаму руку, весела паляпаў па плячы.

Да гэтых афіцэраў пачалі сыходзіцца з усёй аселіцы салдаты. Вартавыя цяпер пасталі адзін ад аднаго на крокаў сто, тузалі за павадкі сабак з рудымі бакамі i чорнымі спінамі. Сабакі нехаця ўставалі, злосна гыркалі. Ад гэтай гыркатні цішэў людскі гоман, па спіне, як чуў Казік па сабе, прабягалі халодныя мурашкі.

Салдаты i паліцыянты густа абляпілі афіцэраў, слухалі, са згодаю ківалі галовамі. Толькі, здаецца, лысы немец не лез наперад, а стаяў ззаду ўсіх абыякавы i стомлены.

Праз хвілін пяць усе пачалі разыходзіцца. Ля тоўстага афіцэра засталіся толькі прыезджы афіцэр i паліцыянт Шыдлоўскі.

— Увага, людзі!— звонкім голасам закрычаў Шыдлоўскі, выцягваючы шыю.— Пан маёр мае загад адправіць вас усіх у Стоўбцы.— Пасля ён на хвіліну замоўк, павярнуўся да «пана маёра» i слухаў, што той яму гаворыць, — Пан маёр дае загад ехаць адзін за адным. Не адставаць i не перагаворвацца! Хто ўздумае ўцячы — расстрэл на месцы... Тут вы прыносіце толькі шкоду, a ў вялікай Нямеччыне будзеце прыносіць карысць сваёю працаю... З богам! Паехалі! — i ўжо не Шыдлоўскі, а «пан маёр» выйшаў наперад, падняў руку i махнуў пярэднім фурманам.

— Вось i ўцячы, не паедзь у іхнюю Нямеччыну...— прашаптала маці, калышучы на руках Вэрцю, — Паб'юць, як мух...

— Дарога доўгая, пад сорак вёрст...— адказаў бацька.— Як удасца, дык i будзем уцякаць... Калі яны тут душу вымаюць, дык у іхняй Нямеччыне пагатоў не будзе дабра...

Пярэднія падводы, што, мусіць, ужо доўга стаялі на аселіцы, рушылі ў бок Дзераўной — першага мястэчка за Янковічамі па стаўбцоўскай дарозе. Казік яшчэ доўга сядзеў на возе i чакаў, калі крануцца яны. Каторыя немцы паўскоквалі на калёсы, вартавыя з сабакамі пайшлі збоку. Матацыклісты паселі на матацыклы i памчалі да Дзераўной пустою вуліцаю. З яе ўзнімаўся гарачы пыл i попел.

Недзе далёка, як баючыся заставацца ў спаленым мястэчку, закудахтала курыца, са страхам завыў сабака...

Казік бачыў: фурманкі выцягнуліся ў доўгі шнур. Яны падаваліся спярша па аселіцы, па стаптанай траве, пасля выехалі на пясчаную дарогу, з яе — на брук. Мястэчкам, пасярод дымных гарачых папялішчаў, падаліся да рэчкі. За капліцаю пасярод абгарэлых ліп сіратліва стаяў нядаўна новы, жоўты, а цяпер абсмалены высокі крыж, праязджаючы ля яго, тутэйшыя мужчыны знімалі шапкі, а кабеты жагналіся.

Ззаду Казіка ехала яшчэ шмат калёс, збоку ix сунуліся немцы, паліцыянты, але яны не знялі насупраць крыжа шапак, толькі абыякава паглядзелі на яго.

«З богам!» —чамусьці ўспомпілася Казіку, успомнілася тое, што гаварыў «пан маёр» i тлумачыў Шыдлоўскі...

Скончылася мястэчка, паказалася гара, з якой раней людзі бралі гліну, але цяпер там, у яміне з вадою, было нацярушана шмат вуголля, пахла дымам. Дымам пахла i ў лесе, што пачаўся адразу за рэчкаю, ля якой на беразе ляжала гарэлая салома. Дым у лесе стаяў што пара пасля дажджу, калі нечакана прыпячэ сонца.

— Вожачка! — забедавала зноў маці, — І што будзе з намі? Голыя, галодныя ў чужы свет едзем, дзе нас ніхто не чакае i не прытуліць...

— Усё мястэчка едзе, — сказаў бацька.— Можа, як ацалеем усе разам...

Цяпер i ён прымасціўся ўперадзе на драбіне. Як устаў раніцай у зрэбнай кашулі, так i ехаў у ёй. Па лесе густа кацілася рэха ад калёс, плыло збоку, як там, непадалёку, ехаў яшчэ адзін абоз.

Калі былі на паўдарозе да Дзераўной, нечакана ўперадзе пачуліся стрэлы — задудукаў аўтамат. Як яшчэ крыху пад'ехалі бліжэй, дык убачылі на абочыне, на дарозе ў Балявічы, што былі справа, калёсы. Ля ix, скурчыўшыся на зямлі, нерухома ляжаў гаспадар, местачковы жартаўнік, шавец Янка Навіцкі, а на калёсах, паваліўшыся адно на адно, раскінуўшы рукі, ляжалі Янкава жонка i дзеці. Кабета як накрывала сабою дзяцей, белая блузка на яе спіне была чырвоная-чырвоная...

— О божа! — усклікнула маці i закрыла твар — апусціла галаву i прытулілася да Вэрці, — Бедныя Навіцкія, бедныя дзеткі!..

...Калі мінулі ўжо Дзераўную, яшчэ некалькі мястэчак за ёю, уехалі ў стараваты лес. За гарою, перад павароткаю, маленькі чарнаваты конік, які ішоў ззаду i ўсю дарогу намагаўся не адстаць, прыпыніўся. За ім стаў i абоз. З калёс саскочыў пажылы гаспадар, сагнуўся. Следам за ім злез з воза i невысокі немец, трымаючы ў руцэ аўтамат, гэтаксама прысеў i пачаў пазіраць на задняе крывое кола.

Казікаў бацька, які ўвесь час азіраўся i ўбачыў гэта, турзануў, каб конь пабег, i за павароткаю, калі не было відаць задніх калёс, звярнуў налева i пачаў хлістаць лейцамі каня па нагах.

— Бронісь, што ты робіш? — аж жахнулася маці.— Заб'юць жа! Паб'юць, як i Навіцкіх...

Конь спачатку рвануўся, відаць, спалохаўся, а пасля шпарка пабег па лесе. А бацька, не слухаючы маці, паганяў i паганяў яго — калёсы трэсла, падкідала на пнях. Колькі разоў задняя вось ледзь не чаплялася за камлі хвоек, але саслізгвала, толькі да белай смалы здзірала з ix кару. Мільгалі ў вачах хвойкі, ядлоўцавыя кусты, чарнічнік. А бацька сцёбаў i сцёбаў каня лейцамі.

Нарэшце, калі лес памаладзеў i пагусцеў, задняя вось зачапілася ўсё-такі за камель невысокай таўставатай хвойкі — конь раптоўна стаў, аж трэснула дуга, ірвануўся, але не змог скрануць калёсы. Цяжка, раздзімаючы i ўцягваючы жывот, дыхаў, спалохана азіраўся.

— О божа! — уздыхнуўшы, прашаптала збялелая маці, азірнулася i хапілася рукою за левую грудзіну.— Думала, што зачэпімся ля дарогі, станем, убачыць гэта каторы — i бабахне ў спіны... Цяпер жа наш чалавек як муха... I ніхто вінаватага шукаць не будзе... Як во i за Навіцкага...

— Ціха, — сказаў бацька, саскочыў мякка на зямлю i прыслухаўся: па лесе кацілася грукатлівае рэха, чулася, як гудуць матацыклы.

— Але ж ты i адчайны...

— Лепш тут галадаць, спаць пад акрытым небам, чым у чужыну ехаць, — адказаў бацька.— Пастаім ці паедзем?

— Давай ад'едземся яшчэ ад дарогі, — сказала маці.— Не дай бог агледзяцца, пойдуць па следзе...

— Слядоў не будзе: на гары i збоку дарогі трава была...— супакоіў яе бацька.— Паедзем... Можа, ружэвіцкі дзядзька твой прыме нас? Ружэвічы ж, гаварыў Шыдлоўскі, не будуць паліць.

— Надта ж ён скупы ды звяга вялікая, гэты дзядзька...— адказала маці.— Задушыць нас работаю...

— Што ж зробіш. Мы ўжо не гаспадарэ, а пагарэлыя бежанцы... Трэба думаць, як выжыць, дзяцей выратаваць...— з сумам прамовіў бацька, падышоў да хвоі, упёрся i адцягнуў ад яе задок калёс.— Але, дасць бог, можа, як выжывем. Ды i барадаты парцізан гаварыў, што ў бядзе нас не пакіне, аддзякуе...

Бацька, як адвалок ад хвоі калёсы, нагнуўся, выцер аб высокі верас рукі, цмокнуў на каня i пакіраваў яго далей ад дарогі, туды, куды пазіралі вочы i цягнуўся сіні горкі дым...

САЛАДУХА

Стаў новым свет, а губы пахлі дымам,

Бо мы з снарадных конавак пілі...

Сцяпан Гаўрусёў

— Мамуся, ідуць...— сказаў Казік. Ён сядзеў на коленцах на лаве i цяпер азірнуўся на цемнаватую хату, на невысокую цагляную, пабеленую мелам пліту, ля якой з відэльцам у руцэ стаяла ў валёнках, у доўгай цёмнай спадніцы i цёплай хустцы пастарэлая за апошні год маці.

У гаршку, што стаяў на пліце, булькала вада, лілася з яго на гарачы кружок, сіпела i мігам высыхала, узнімалася ўверх гаркаватай парай.

— Не сядзі ты ля акна...— з незадавальненнем, мусіць, баючыся, каб ён не прастудзіўся, адказала маці, парнула відэльцам бульбіну — паглядзела, ці зварылася, ці яшчэ ёй трэба крыху пастаяць на агні, а пасля як папікнула: — Дзіва ўбачыў...

Маці памацала колькі бульбін i ўсё ж падышла да замёрзлага акна, прыхінулася i пачала пазіраць праз маленькую, прадзьмуханую i вылізаную Казікам дзірачку на снежнае ранішняе, не зусім цёмнае, але яшчэ i не надта светлае поле, на дваіх мужчын, якія выйшлі з пустых, без ніводнай хаты, без ніводнага чалавека, замеценых снегам Янковіч на пагонку i плятуцца сюды, на хутар.

На дварэ стаяў моцны мароз. Яшчэ ўчора ўвечары, як толькі спусцілася над прудскім лесам сонца, зачырванелася i стала што памідор, паціснуў холад. Ад яго хутка пашарэлі шыбы i пачалі абрастаць белай намараззю, выбеліліся снежным пухам сцены, заскарынілася адталая за сонечны дзень вада ля цёплых прызбаў, пашэрхлі, пазвоньвалі абледзянелыя вішнёвыя галінкі, гэтаксама адталыя ўдзень пры цяпле. Звечара ўжо ляскала ў вуглах ды ў плоце, а пад раніцу дык i моцна трэскала, як нехта ўсё роўна біў там пранікам.

Чуў гэта Казік, бо кепска ўночы спаў, часта прахопліваўся i енчыў ад болю: яшчэ ўчора — шараю гадзінаю — нарабіў сабе бяды. На двор ён удзень не выходзіў (не меў цёплай вопраткі i абутку), a сядзеў на цёплай печы ці на ложку, гуляў з сястрою Вэрцяю. Калі пад вечар маці выйшла на двор, напаіла карову, укінула ёй сена i вярнулася ў хату з поўным вядром чыстай-чыстай вады, што, здаецца, надта ж чуйна пахла холадам, марозам, зімою, дык Кaзік адразу саскочыў з печы, падбег да вядра i чамусьці не рукамі, а губамі захацеў злавіць драбок празрыстага лёду, што плаваў на вадзе. Лавіў яго i не заўважыў, як даткнуўся языком да вочапкі. Язык прыліп да халоднага жалеза, як прыліпае цукерка да сукна. Казік пачуў бяду, адскочыўся — i зайшоўся ад болю: здаецца, па языку працягнулі гарачаю лыжкаю. Ён заенчыў, мусіць, дзікім голасам.

Маці, калі ўбачыла гэта, i смяялася, i папікала, што лез да вядра: «Ужо, лічы, кавалер, а розуму ніякага няма...» — а пасля прытуліла, шкадавала, прасіла адкрыць рот. Глядзела на абадраны, з крывёю язык i бедавала, што ён, гэты язык, не дасць цяпер у рот ні халоднага чаго, ні гарачага ўзяць...

...Новую хату, дзе цяпер былі Казік i маці, тут, на хутары, бацька пачаў ставіць, як толькі вярнуўся з бежанцаў — калі адступілі немцы i прыйшлі сюды савецкія салдаты.

Бацьку ў войска не ўзялі: ён хварэў перад гэтым на жаўтуху. Спачатку бацька, яшчэ добра не паправіўшыся, тут, ля былога селішча, зладзіў зямлянку. У ёй яны жылі аж да першых маразоў, пакуль не перабраліся ў падладжаную новую хату.

Янковічы, хутары пуставалі. Нядаўнія суседзі ўсё яшчэ былі ў Нямеччыне, i ніхто пра ix нічога не ведаў — жывыя яны ці даўно ўжо на тым свеце. Тутэйшыя ix селішчы застылі, утапталіся, абмыліся дажджамі i снегам, зараслі палыном i сухадзяроўкаю — i ўсё навокал увогуле здзічэла, як тут i не жылі людзі.

Бацька i маці, як толькі зрабілі зямлянку, наслалі ў ёй замест пасцелі моху, пачалі цягаць з лесу бярвенне. Рэзалі там пілою стройныя сосны, валілі ix, разразалі, клалі на калёсы, без драбінак ды ляжанкі i цягнулі да свайго селішча. Каня не было: яго забралі ў абоз.

Да першых восеньскіх зацяжных дажджоў бацька зляпіў невялікі, на адну палавіну i з адным акном, зруб, накрыў яго трысцём, нашчапаў сасны, паслаў з гэтых плашак столь, на яе наслаў моху i нацягаў пяску, а пасля ўзяўся сам складваць печ. На яе выбраў цэглы з папялішча i зрабіў новай, накапаўшы гліны на Каменнай гары.

Аднойчы, калі майстраваў ложак-тапчан, да ix зайшоў барадаты партызан. Ён цяпер стаў старшынёй тутэйшага сельсавета. Павітаўся з бацькам i з ім, Казікам, за рукі.

— Ну, вось ужо ў Янковічах i ёсць людзі, — усміхнуўся ён.— Віншую! Значыць, будзе жыць вёска... Можа, хутка вернуцца i астатнія янкоўцы, людзі з другіх вёсак — i будзем пачынаць пакрысе ладзіць новае, сацыялістычнае, жыццё... Пачнём з таго, — ён падміргнуў Казіку, — што зладзім школу... А пасля пачнём калгасы ладзіць, заворваць межы...

— Можа, ці вернецца ўжо хто адтуль?! — пабедавала маці.

— Вернуцца, — адказаў старшыня сельсавета.— Нашы ўжо вось-вось возьмуць Берлін... Але i ты, таварыш Хлябовіч, папрацаваў! — здзівіўся госць, пазіраючы на новую хату.— Так можна змоладу падарваць здароўе... Столькі працы... I што ж вы тут ясце, людзі?

— Булён посны, зацірку, — адказала маці, — сушым трысцёвае карэнне, таўчом яго i варым каву, варым жалуды, робім павідла з лопухавага карэння... А вопратку мыю сабачым мылам...

— Так...— пацмокаў барадач.— Выцерпелі не такое, дык неяк выцерпіце i гэта... Усё хутка перайначыцца... Ну, а што вы кармілі мяне i маіх сяброў тут, на гэтым хутары, што правілі нам хамуты, шылі боты там, у Ружэвічах, я вам дам даведку, што вы памагалі партызанам, дам карову...

Назаўтра бацька з раніцы пайшоў у сельсавет i прывёў чорна-белую былую партызанскую карову. Маці гладзіла галаву каровы, а ж плакала ад шчасця, гаварыла, што цяпер, маючы карову, яны ўжо напраўду зноў выжывуць.

Бацька адразу ж узяўся касіць старую, нікім за гэтае лета не чапаную, здзічэлую траву. Хлява, канечне, хутка не мог зрабіць, адклаў гэтую работу на вясну. Дык прыставіў да шчыта хаты высокіх жэрдак, абклаў ix мохам, зноў, каб не сарваў моху вецер, наставіў наверх моху жэрдак i ў вузкім, але высокім катушку знайшлося месца карове, якую нанач прывязвалі за рогі пастронкам да ўбітага ў сцяну вялікага цвіка.

...Бацька ў вераснёўскі сонечны дзень паблізу хаты, на поплаве, касіў, a Казік з маці грэблі скошаную яшчэ пазаўчора траву i насілі яе да азяроду.

Працавалі моўчкі; бацька махаў i махаў касою; маці i Казік, вяртаючыся ад азяроду да поплаву, яшчэ ўсё чуючы салодкі пах сена, ішлі з апушчанымі галовамі, пазіралі долу: калолася ў босыя ногі.

— Зірні, сын, у цябе вочы маладыя...— неспадзявана сказала маці, штурхнула Казіка ў бок локцем i кіўнула на здзічэлае, зарослае парыжэлаю свірэпаю, асотам, асветленае цяпер жаўтаватым святлом невысокага сонца поле.— Ці не чалавек вунь ідзе...

Казік зірнуў у поле, але не ўбачыў на ім чалавека.

Тады зірнуў далей, туды, дзе неба сыходзілася з зямлёй, — і, здаецца, напраўду ўбачыў жывую душу.

— Нехта ідзе...— узрадаваўся ён: за ўсё лета ён бачыў тут толькі аднаго чалавека — старшыню сельсавета, — той прыйшоў да ix з другога боку, з Хатавы. А гэты чалавек ішоў з Налібак.

— Бронісь, Бронісь!— паклікала маці бацьку i паказала таму рукою.— Нехта ідзе... Няўжо хто з мястэчка вярнуўся ці з Налібак?

Бацька перастаў касіць, разагнуўся, прыклаў руку да лба i гэтаксама пачаў глядзець на чалавека, што ўсё прыбліжаўся.

— Мужчына...— пазнала маці, а пасля, калі чалавек падышоў бліжэй, спытала: — Зірні, Казя, ці не ў нямецкім ён мундзіры? Вой, дальбуг, той стары немец, які нас паліў... Утаіўся во, мусіць...

Калі чалавек падышоў зусім блізка, як можна было ўбачыць твар, дык i Казік пазнаў ужо: так, гэта той стары лысы немец. Ён быў у зношаным, без пагон мундзіры, у старой-старой пілотцы. У чаравіках. На схуднелым твары з запалымі, як выцвілымі вачыма, здаецца, стала яшчэ больш маршчын, якіх надта шмат — як слаямі — было на лбе.

— Дзень добры вам, — падышоўшы, пільна зірнуў на ix, маўклівых, строгіх, ціха прамовіў ён.— Дзень добры.

Ні бацька з маці, ні Казік яму не адказалі, пазіралі на яго, як на нейкае дзіва: як ён уцалеў тут да гэтай пары?

— Ведаю, што ненавісны i пану, i пані...— слабым голасам, як каючыся, загаварыў прышэлец, пазіраў то на бацьку, то на маці i нават на яго, на Казіка.— Паліў вас i мястэчка... Але я не хацеў... Быў загад... Каб не паліў — пакаралі б... I радню там, у Нямеччыне, пакаралі б...

Зноў на яго словы было маўчанне.

— Я быў салдат, меў дысцыпліну... Салдат мусіць...

— Што мне цяпер тваё апраўданне!— злосна перапыніў яго бацька.— Няма во мястэчка, няма людзей... Зямля пустуе... Я не бачыў, не чуў, хто там вам загадваў... Але бачыў, як вы тут білі нашых людзей, палілі нашыя хаты... Бачыў, што ад усіх вас, праклятых чужынцаў, не было нам дабра... Была б вот цяпер ваша сіла тут, дык зноў здзекаваўся б з нас... Але чаго ты цягаешея? Уцёк? Не, не ўцячэш. Хоць няма i калі, але ўсё кіну, завяду зараз у сельсавет...

— Я, пан, у палоне, у Кляцішках, — як апраўдваўся стары.— Маю дакументы...— i ён дрыготкаю рукою расшпіліў верхнюю кішэньку мундзіра, дастаў складзены белы зверху ліст паперы, падаў бацьку.— Маю дазвол хадзіць, маю заданне... Куды ж я ўцяку? Нікуды не ўцяку. Ды i каб уцёк, то маім жа горш было б... А на тое, што цяпер ёсць, што было б, каб мы, немцы, мелі тут яшчэ ўладу, дык скажу: вайна, пане... Чыя сіла, улада, таго i права...

Бацька не ўзяў у рукі паперы.

— Ну, дык i ідзі, куды ідзеш... Сыдзі з воч... Калі б не яны... — ён кіўнуў на маці i на Казіка.— Я з табой цяпер не так пагаварыў бы... А пра сілу ды ўладу не вучы: вучаныя... Ведаем, якія вы, заваёўнікі, дабрадзеі...

— То ўсё Гітлер... Ён хацеў захапіць Расію, а не я. Мне i дома зямлі даволі. I я хачу не ваяваць, а працаваць...

Стары немец пастаяў яшчэ крыху i пайшоў. Але не на зусім. Як толькі яго адпускалі, ён прыходзіў зноў, каяўся, прасіўся, каб яму бацька дазволіў папрацаваць. I бацька, як здаўшыся, дазволіў таму рэзаць дошкі, рабіць дзверы ды вокны, ляпіць пліту. Стары немец быў майстра адмысловы, рабіў усё паволі, але трывала.

Як пачалі капаць у хаце — за плітою — яму, дзе меліся хаваць бульбу, гародніну, што даў ім за працу ружэвіцкі дзядзька, разам са старым немцам пачаў прыходзіць i малады немец. Малады немец не ўмеў гаварыць ні па-польску, нi па-тутэйшаму, дык ні яго, ні ён нікога не разумеў. Увесь час ён маўчаў i ніколі не ўсміхаўся.

...Два немцы — стары i зусім малады — прайшлі вялікае заснежанае поле i наблізіліся да замёрзлай i закіданай зледзянелым снегам сажалкі, што была непадалёку хаты. Некалі збіраліся тут дзеці з усіх хутароў — Амшарка, Ляжджа, Падзеры, — расчышчалі лапатамі снег, прыносілі кола i моцную бярозавую жэрдку, ладзілі «казу» i каталіся. Крыку, смеху тады было на ўсё наваколле...

Гэтаю зімою на сажалцы стаялі асака, ваўчкі, мятліца, якія хісталіся ад ветру i асыпаліся перамерзлаю трухою.

Стары немец, Хойзер, быў i сёння, у нядзелю, апрануты ў знаёмы стары латаны шынель, падпяразаны вяровачкаю, у старой вушанцы, завязанай пад барадою, у чаравіках, абкручаных анучамі, малады немец — ні імя, нi прозвішча яго Казік не мог ніяк запомніць — плёўся крыху ззаду гэтаксама ў шынялі без пагон; рукавіц у яго не было, дык ён падцягваў рукі ў рукавы, скрыжаваў ix на грудзях. Быў ён у змерзлых, абшмальцаваных ботах i салдацкай нямецкай шапцы з апушчанымі на вушы адкладкамі. Шыя яго была голая, чырванелася. Ішоў ён, звесіўшы галаву.

Рыпнулі намёрзлыя, з белымі галоўкамі цвікоў дзверы, напусцілі халоднай пары — зайшоў у хату бацька, ужо з месяц такі ж, як i раней, худы, скура ды косці на ім, але, здаецца, памаладзелы: згаліў вусы i бараду. Цяпер ён быў чырвоны, шчокі яго ад марозу яшчэ больш сцягнула, i ён выглядаў зусім худым. Ён скінуў нацёрты чырвонаю цэглаю кажушок (адзін на дваіх з маці), на чорнай аблямоўцы якога набілася дробнага сена i мякіны, паклаў на край пліты рукавіцы.

— Ідуць, — сказаў бацька, зірнуў на маці, якая збіралася ўжо высыпаць на стол бульбу.

— А мы во...— прамовіла яна, — запазніліся, не паснедалі яшчэ...

Бацька прамаўчаў, зірнуў толькі на гаршчок з бульбаю, што стаяў на краі пліты, пракаўтнуў сліну, i Казік убачыў, што i ён вельмі хоча есці, бо кожнага дня з'есць, што дасць маці, i не раз кажа, што ён яшчэ столькі з'еў бы. Казік ужо сёння, як толькі маці адцадзіла ваду з гаршка, ухапіў пару гарачых бульбін i, перакідваючы ix з рукі ў руку, астуджваючы, з'еў, распаліў голад да таго, што аж забалеў жывот. Хочучы есці, ён як пра сон, што спіцца, але ніколі не спраўджваецца, успомніў пра даваенныя нядзелі, у якія маці пякла смачныя бліны, смажыла катлеты, варыла мачанне i ячменную каву, а да яе пякла салодкія сухарыкі, намазаныя зверху жаўтком i пасыпаныя цукрам...

Стары немец ужо на двары, калі ўбачыў Казіка, шырока заўсміхаўся бяззубым ротам, прывітаў рукою. Малады немец зірнуў на акно i на Казіка з нейкаю зайздрасцю i тут жа зноў са стомаю звесіў галаву.

Гучна прарыпеў ля хаты ад крокаў снег, i госці пастукалі ў дзверы: яны, дзверы, адразу выходзілі на двор, бо не было яшчэ ні сянец, ні плота вакол хаты.

— Можна, — сказала маці.

Дзверы адчыніліся — i спачатку напаўзла панізе белая пара, за ёю ўвайшоў дзяцюк, тады ўжо ўсунуўся стары. Ён i прывітаўся, пачаў адразу адвязваць зледзянелыя матузы вушанкі.

— Ну i зіма! — закрактаў ён, пацёр далонню шчокі.— Такі мароз перад узыходам сонца... Агонь!

Маці i бацька слухалі i маўчалі.

— Не першы тут год, i не першая тут такая зіма...— гаварыў стары ўсё адзін.— Як вы толькі i жывяце... Мне холадна. Можа, i таму, што стары... А пра яго, — ён паказаў рукою на маладога немца, — няма што i гаварыць. Мерзне i мерзне... У бараку, у лесе з пілою... Сюды ледзь даплёўся, садзіўся колькі разоў на снег i гаварыў, што не ўстане... О, сын мой, ды ў цябе шчокі i нос белыя...— затрывожыўся стары, хуценька падаўся на двор, прынёс жменю снегу і, скінуўшы з галавы ў таго шапку, пачаў церці ім шчаку.

Рыжы падлетак — рыжы на твары ад рабаціння, на галаве ад валасоў — моршчыўся, шморгаў носам, спрабаваў адшпіліць гузікі шыняля, але ніяк не мог зрабіць гэта адубелымі пальцамі. Бела-пасінелая дасюль шчака чырванела, амаль на вачах налівалася ружовасцю. Ён моршчыўся (снег раставаў на шчацэ i цёк па шыі на грудзі), а пасля нечакана загаласіў на ўсю хату: мусіць, запалымнеў твар.

— I ў салдаты во ўзялі...— цёр падлетку шчокі, а тады i пальцы рук i гаварыў стары.— Дзіця ўзялі... Ён жа яшчэ зусім малады, шаснаццаці няма... Ці во я — салдат... Шэсцьдзесят на той год будзе. Але не паглядзелі на гэта, прыгналі: ваюй, стары, ваюй, малады... Ваюй за Гітлера. A Гітлер — ды якая трасца цяпер яму?! А мы...

Падлетак пачаў угравацца, расчырванеўся, але яму, як відаць, усё яшчэ балела ад гэтай цеплыні. Ён перастаў плакаць i з сорамам выціраў рукавом слёзы, забруджваючы шчокі.

— Рускі афіцэр гаварыў сёння, што рускія ўзялі Кольберг, Кезлін, — гаварыў стары.— Дык, можа, да вясны будзе канец такой доўгай i цяжкой вайне?.. Вашы людзі вернуцца, i мы паедзем дадому, паедзем, апусціўшы галовы... А! — ён махнуў рукою.— Якая яшчэ трэба слава! З мячом прыйшлі, ад мяча i галовы пагублялі... Скарэй бы да жонкі, да дзяцей!..

— Нашы людзі альбо вернуцца, альбо не, — азваўся бацька, — ніхто ж не ведае, чаго ix звезлі, што з імі...

— Так, пан, так, — заківаў у згодзе стары, — Гітлер наш вельмі нядобры, ён i ў нас сваіх праціўнікаў бязлітасна караў. Ад яго можна ўсяго чакаць... I вайну з Paсіяй ён толькі... А потым тут, — ён паківаў галавою, — так з людзей здзекаваліся.

— Божа мой, як нам абрыдзелі гэтыя войны...— уздыхнула маці. Яна сядзела ля стала, збіралася есці.— Гэта ж не месяц i не год нават, а запар гэтулькі гадоў ішла такая калатнеча... Гэта ж у каждую мінутку страх быў... Цяжка во цяпер, немаведама як дажыць да вясны, але няма страху, што прыйдзе нехта i ці абярэ, ці спаліць...

Малады немец падсунуўся да напаленай пліты i грэўся. Раз за разам шморгаў носам i кашляў. Бухаў неяк надта суха i цяжка — аж чырванеў на твары.

— Для нас трагедыя, i для вас трагедыя... Для ўсіх народаў гора...— заківаў галавою стары, патаптаўся, гэтаксама падышоў да пліты i апусціў над ёю чорныя ад хваёвай смалы рукі.— I для ix, дзяцей, — кіўнуў на Казіка i на падлетка, — трагедыя, гора... Дзецям вучыцца трэба, а яны... Ды што яны за вайну бачылі? Жах адзін... Не тую, што трэба, навуку бачылі...

Маці моўчкі, слухаючы гамонку, палезла на печ, нагнула дзежачку, наліла ў міску саладухі, вярнулася i паставіла яе на стол. Саладуха наздрылася, кісла запахла. Немец-падлетак зірнуў на стол, праглынуў сліну.

— Можна, пані, я залезу на печ i пагрэюся? — спытаў стары, як заўважыў гэты галодны позірк маладога.

— Лезце, — адказала маці.

Стары разуўся, павесіў на сагнутую трубу ад пліты анучы, усунуў у чаравікі па паленцу i паставіў ix па пліце, прыхіліўшы чаравікі да трубы. Анучы адразу ж запарыліся, запахлі потам. Стары пабраўся на печ, адсунуў лахманы, карчажку, сеў на голай ляжанцы. Але доўга не ўседзеў, пачаў падкладаць пад сябе смалякі. За старым ля сцяны ўсё яшчэ спала Вэрця.

Маці ўкінула ў саладуху драбочак сахарыну, размяшала, стараючыся лыжкаю расцерці яго. Бацька гэтаксама моўчкі дастаў з кішэні фрэнча ножык i пачаў ім абіраць бульбу — здзіраць тоненькую лушпінку. Пальцам узяўся чысціць сабе бульбу i Казік.

Падлетак пазіраў усё на стол. Казік разумеў, чаго той так з прагаю пазірае. Ад гэтага свайго адчування Казіку рабілася чамусьці вельмі сорамна, i ён апускаў галаву, адводзіў позірк...

— Не магу, калі так пазірае...— кажа шэптам бацьку маці. Яна наўмысна перасела, прымасцілася спіною да рыжага падлетка.— Дзіця ж...

— Адлі крыху яму...— гэтаксама шапнуў бацька.

Стары, відаць, не пачуў, пра што шапталіся маці i бацька, але неяк зразумеў, што яны перамаўляліся пра ix: паклікаў маладога грэцца разам на печы. Той з неахвотаю падаўся, сцягнуў з ног боты.

Маці паднялася з-за стала, узяла з паліцы гліняную місачку, адліла ў яе з вялікай місы саладухі, узяла пару бульбін i пайшла да печы. Стары пазіраў на гэта ca спакоем, нават неяк з журботаю, а вочы маладога, здаецца, успыхнулі, заўсміхаліся. Ён не мог стрымацца i раз за разам каўтаў сліну. Вочы яго пазіралі толькі на гэтую няпоўную міску, дзе была рэдкая i кіслая саладуха.

— Не трэба, пані, — падняў галаву, сам каўтнуў сліну стары немец, — вам самім няма чаго, не тое што нам яшчэ... Нас жа кормяць у лагеры, мы ўжо цёплай вады з травою напіліся б ды пагрэліся б. I на тым дзякуй вам вялікае...

— Пасёрбайце, — сказала маці.

— I ў вас, пані, i ў людзей вашых добрае сэрца...— прамовіў стары, беручы ў рукі міску i бульбіны.— Ён, малы, яшчэ не бачыў гэтага, як не бачаць i каторыя старэйшыя, кажуць, што цяпер нам помсціць будуць...

— Вы гаворыце пра нашу помсту ды злосць...— азваўся бацька.— Каб вы прыйшлі не з вінтоўкамі, не біць ды паліць нас, a прыйшлі ў госці, па-добраму, дык мы б вас i пакармілі i напаілі б... I песні разам паспявалі б. А так — якая нам радасць ад вас? Гора ды бяда толькі...

— Так, пан, так, — са згодаю заківаў галавою стары, перавярнуў на трубе анучы, якія пачалі падгараць.

У хаце запахла гарэлаю адзежынаю. Даўка было i ад жалезнай трубы, што пахла не па-цаглянаму мякка i ўтульна, як пліта, а дыхала па-свойму — суха i дзярката. Трубу гэтую маці штотыдня бяліла мелам, але бель адразу, як толькі труба награвалася, рудзела, а праз дзень-другі i адвальвалася.

— Можна, пані, я вазьму самавар? — стары аддаў міску i бульбіны падлетку, а сам злез з печы.

— Бярыце, — адказала маці.

— Дзякую,—прамовіў ён i босы пайшоў па халоднай гліне да парогa, наліў з вядра ў «самавар» — невялікі пусты снарадны патрон — вады i паставіў яго, адкінуўшы ўбок верхні маленькі кружочак, на пліту, зноў палез на печ.

У гэтым «самавары» грэла сабе гарбату i маці. Гарбата гэтая, праўда, вельмі доўга пахла жалезам i порахам, але цяпер «самавар» добра абварыўся i больш не гаркавіў вады.

Калі вада закіпела, стары ўзяў з кішэні свайго шыняля загорнуты ў сінюю анучку скрутачак, разгарнуў яго. У ім была нейкая сухая рыжая трава. Ён адарваў ад пучка некалькі лапак, разламаў ix i апусціў у вар. Тады дастаў з кішэні пінжака-мундзіра маленькую шкляную бутэльку, заткнутую гумовым коркам, адкаркаваў яе i высыпаў на далонь белых «пігулак» — сахарыну.

Стары трымаў сахарын на далоні i чакаў, пакуль высербае саладуху малады i калі настоіцца навар. Малады немец трымаў у руках міску, бульбіны, еў i стараўся не выпусціць з лыжкі ніводнай кропелькі. Калі нёс лыжку да рота, дык пад яе падстаўляў далонь i кропельку, што падала на яе, адразу ж злізваў.

Казік ужо здаволіўся, стаміўся сёрбаць, хоць i адчуваў, што не вельмі прагнаў голад. Поўны жывот, бурчыць у ім, але есці ўсё роўна хочацца.

Пачакаўшы, калі вада ў «самавары» пачала бурачковіцца, стары адліў з яго настою ў кубак, укінуў сахарыну, размяшаў лыжачкаю. Заплюшчваў вочы, бо кубак пёк рукі, а вада — рот, але піў маленькімі глыткамі, гучна, на ўсю хату, сёрбаючы.

— Сахарын блага на вочы, — гаварыў ён, — але гарачае надта добра для здароўя. I трава гэтая, маліннік, добра. У вас надта многа ўсякіх ягад ды траў, грыбоў. У вас усяго многа, вы надта багатыя на ўсё — на лес, на ваду, на сена, на поле... Толькі мір вам трэба, рукі ды машыны... Некалі вы будзеце добра жыць...

Малады немец, апаражніўшы амаль усю міску, толькі тады прыпыніўся сёрбаць, падсунуў яе старому, падаў яму паўбульбіны.

— Еш сам, хлопец, — махнуў той рукою, — табе трэба расці, дык i есці трэба болей. А я стары... Дзякуй во добрым людзям...— далей ён, павярнуўшыся да маладога, пачаў гаварыць нешта па-свойму — малады пазіраў на яго, услухоўваўся.

Казіку i бацьку маці наліла гарбаты, настоенай з сушаных чарніц: яна заўсёды, калі ядуць саладуху, робіць навар з чорных ягад — каб не балеў жывот. Казік i бацька пачалі сёрбаць гарачую чарнаватую, зусім не салодкую ваду, а маці паставіла на падаконнік астуджвацца свой кубак i ўзялася выціраць стол.

Падлетак слухаў ды слухаў старога, а пасля хутка злез з печы, з сорамам падышоў да маці, злавіў яе правую мокрую руку i прыпаў да яе вуснамі.

— Данкэ шэн, гнэдыгэ фраў...— прашаптаў ён, пазіраў на маці з вялікаю падзякаю, як яна ўсё роўна выратавала яго ад смерці.— Данкэ шэн!..[[12]]

— Не трэба так...— засаромелася, аж успыхнула чырванню маці i выхапіла руку, схавала яе за спіну.— Не трэба...

Падлетак збянтэжыўся, вярнуўся на печ, да старога, які адліў з «самавара» яшчэ вады, падсаладзіў, пачаў піць. Стары яшчэ нешта доўга па-свойму гаварыў маладому, той з увагаю слухаў i пазіраў на Казіка i на яго бацьку. I сёння, здаецца, нічога не было ў гэтым позірку спалоханага i дзікаватага, а ён, гэты позірк, выдаваў звычайным дзіцячым позіркам.

...На дварэ, падняўшыся над лесам, бліснула вялікае чырванаватае сонца, ружова i калюча засвяціла ў аброслыя намараззю вокны, i ад яго святла відаць было, як плыве па хаце дробненькі залацісты пыл, кратаецца цёплае паветра ля пліты. Гэтае позняе сакавіцкае сонца было яшчэ халоднае, бо рана было яму яшчэ быць цёплым за доўгую сцюдзёную зіму, не грэла праз цёмныя шыбы, праз стылае, астуджанае паветра, але раз паказалася, адчулася, дык пара ішла да цяпла...

1974—1977

Быць разам

Русовіч толькі вярнуўся з работы i не паспеў яшчэ распрануцца, калі пачуў, што нехта звоніць у дзверы.

— Заходзьце, калі ласка! — запрасіў ён.— Не замкнёна.

Дзверы адчыніліся — i зайшла маладая паштарка.

— Вам тэлеграма, — сказала яна, падала сіненькі лісток.- Распішыцеся...— потым дастала з сумачкі невялічкі блакнот i ручку, паклала ўсё гэта на пральную машыну, што стаяла непадалёку пад люстэркам.

Ён спалохаўся, зірнуў на паштарчын вузкі i доўгі, з кірпатым носікам, з самкнёнымі i крышку патрэсканымі ад холаду вуснамі твар i хацеў па ім здагадацца: што ў гэтай тэлеграме? Але гэты малады, свежы i чырванаваты ад марозу твар быў спакойны, можа, толькі крышку незадаволены, што ён так марудзіць. Тады ён дрыготкаю рукою распісаўся, думаючы, што здарылася нешта нядобрае з сям'ёю. Аднойчы ўжо тэлеграма вось так нечакана апавясціла яго пра вялікае гора, i ён з тае пары вельмі баяўся раптоўных позваў...

Паштарка забрала ручку, блакнот i выйшла. Ён, хвалюючыся, адразу не пачаў чытаць, а прабег позіркам па густым радку наклееных слоў, пасля ўжо прачытаў спакойна. Палажыў тэлеграму на пральную машыну, распрануўся i, узяўшы тэлеграму, падаўся ў залю, сеў на канапе, пачаў зноў перачытваць кожнае слова i ўдумвацца ў яго.

«Прыязджай вельмі чакаю Яніна».

Ён усміхнуўся: жонка, відаць, засумавала без яго i вось кліча дадому. Жыве ў далёкай адсюль вёсцы, стамляецца на рабоце, мае шмат клопатаў дома. А вольным часам не ведае, дзе прыткнуцца, з кім пагаварыць.

«Канечне, ёй там нялёгка...— падумаў Русовіч.— Хто-хто, а я добра ведаю. Можа, толькі не трэба расказваць пра гэта ўсім людзям, бо не ўсе разумеюць, не ўсе паспачуваюць. Вось расказваў на тым тыдні, як жывецца жонцы, як ён маркоціцца без яе, дык усе, здаецца, спачувалі, а намеснік дырэктара музея — нізкі, гладкі таўстун — пасміхаўся: «Эх вы, маладыя! Калі што ледзь цяжкаватае, дык i ў слёзы, у нараканне... Вось мы некалі...— i ён расказаў, як ён галадаў, але «выбіваўся» ў людзі.— Трэба во...— ён сашчаміў кулакі, патрос імі, насупіўся, робячы на твары ваяўнічы выгляд.— Толькі ўперад!..»

Русовіч, успомніўшы гэта, падумаў, што маглі б тады заступіцца за яго супрацоўнікі, што мог бы i сам неяк лепей апраўдацца, бо добра было так гаварыць намесніку: той меў не толькі ўласную чатырохпакаёвую кватэру, але i ладную дачу, збіраў грошы на машыну.

Але пазаўчора i я падсыпаў яму крыху, што а ж здзівіліся мае калегі... Прыйшоў у аддзел намеснік — i ўсё пра машыну, пра бензін, пра гараж... А пасля давай хныкаць, што не хапае крыху грошай, а так узяў бы на днях лёгкавушку.

«Эх вы, ваяка!— не выцерпеў тады я, устаў, сціснуў кулакі, патрос імі, зрабіў ваяўнічы выгляд.— Жывяце на самай справе толькі марамі пра машыну, гараж, запчасткі, пра ўсякую дробязь... А трэба во як, толькі ўперад!..»

Намеснік анямеў, як праглынуў язык, заліўся чырванню, разгубіўся, пасля злосна буркнуў: «Ты малады яшчэ мяне вучыць, зялёны...» Выскачыў з аддзела i больш не «філасофствуе», a калі трэба нешта па рабоце, дык па тэлефоне выклікае да сябе i строга гаворыць толькі пра службовае.

«Але што гэта я думаю пра таго хітруна, — спахапіўся Русовіч.— Вось жa ў руках тэлеграма... Што рабіць?»

Ён пачуў, што прыйшла з працы гаспадыня, распранулася, патапталася, зайшла сюды, у залю.

У каляровым халаце, у мяккіх тапачках, ружовашчокая, яна выглядала намнога маладзей сваіх трыццаці гадоў.

Хуценька зірнула на яго, на тэлеграму.

— З дому?— як з клопатам спытала, відаць, хочучы ўзяць тэлеграму i самой пачытаць.

— Ад жонкі, — адказаў ён.— Просіць прыехаць.

— Сёння?— здзівілася гаспадыня.— Позна ўжо. Вам жа трэба заехаць спярша ў раён, а тады адтуль у вёску. Сёння не заедзеце, будзеце толькі заўтра раніцаю. Але ноч уся будзе бяссонная...

— Паеду...— прамовіў Русовіч.

— Глядзіце самі...— гаспадыня паціснула плячыма, пастаяла з хвіліну i выйшла.

Яна заўсёды спачувае, што ён адзін тут, у горадзе, што жонка з дзіцем жыве ў далёкай вёсцы, але не хоча ўзяць да сябе на кватэру яго з сям'ёю: цесна будзе, бядуе, ды дзіця замажа сцены, будзе шумець, не даваць спакою.

Русовіч тут жа ўстаў, пахадзіў па пакоі, настройваючыся на дарогу — на санлівы вечар у цягніку i на халодную, амаль бяссонную ноч у раённым скразняковым вакзале.

Вагон быў амаль пусты. Сядзелі толькі трое пажылых рабочых-чыгуначнікаў. Яны ехалі з працы дахаты, паблізу прымасціўся i Русовіч.

Ён абапёрся локцем на тугую сумку, у якую раней напакаваў усякіх харчоў, сядзеў ля акна, чытаў вячэрнюю газету. Пасля заплюшчыў вочы i хацеў заснуць. Але сон не ішоў: думаў пра сваю працу, пра сям'ю. Адплюшчваў вочы, калі на прыпынках дзверы адчыняліся i ўрываўся клуб белай халоднай пары, што паўзла долу, ледзяніла ногі, мігам абросвала жалезную абіўку вагона i затуманьвала вокны. Ведаў: жонка накрычыць, што не носіць цёплых шкарпэтак, напалохае, якімі хваробамі ён можа захварэць. Яна — фельчар, ведае пра гэта.

Русовіч працёр далонню запацелае акно i зірнуў у яго. На дварэ ўжо сшарэла — ссінеў снег, пачарнелі цені на ім, гусцеў змрок, што, здавалася, напаўзаў з прыціхлага цёмнага лесу. Неба не відаць было — зусім нізка, адразу за верхавінамі прыдарожных прысад, звісала густая шэрань. Няйначай павінен быў восв-вось пасыпацца снег.

Неўзабаве ў вагоне, як толькі цягнік зноў крануўся, бліснула, рассеялася i з'ярчэла святло, высветліла кожны куток, але праз акно зараз нічога не было відаць. Русовіч пазіраў i бачыў толькі свой круглаваты, з невялікім, загнутым носам твар — за апошнія месяцы, здаецца, стомлены, з сумнаватым водсветам у вачах. Неяк нечакана зморшчыўся яго лоб, паглыбіліся залысіны i пацямнелі ўпадзіны пад вачыма.

«Можа, дарэмна я ўздумаў перабірацца ў горад? — падумаў Русовіч.— Можа, трэба было застацца ў вёсцы, загадваць тутэйшым клубам. З раніцы, калі вяскоўцы былі б на рабоце, а дзеці вучыліся ў школе, сядзеў бы ў вялікай i ціхай, прапахлай старымі кнігамі бібліятэцы, чытаў бы ці што-небудзь маляваў для клуба, а то гуляў бы ў шахматы ды гаварыў пра вясковыя навіны з маладым старшынёй сельсавета. Пад вечар, зноў вярнуўшыся пасля полудня ў клуб, пускаў бы радыёлу i ставіў на яе пласцінкі, «шумеў» бы на ўсю вёску, вечарам выдаваў бы дзецям кнігі i гуляў з імі ў шашкі. Пa суботах i нядзелях іграў бы на баяне — былі б танцы.

Яніна працавала б зусім паблізу, на медпункце, што праз вуліцу ад клуба. Калі яна не ездзіла б па вёсках, сядзела ў сваім пакойчыку i чакала хворых, замкнуў бы клуб i схадзіў бы да яе. Увесь час былі б разам. А то во: я тут, у горадзе, а яна вунь дзе...

Хоць не, можа, i добра, што пакінуў вёску: i ён, i Яніна ў Вішнёўцы былі прыезджымі. Дык мусілі апытаць прасторную хату i заняць у ёй адну палавіну. Жылі там, пакуль не ўзяла сабе прымака пажылаватая гаспадарова дачка. Тады прыйшлося шукаць новую кватэру. Вось i прыйшлі да адзінокай старой кабеты, у яе невялікі, з адным акном, пакой».

Русовіч уздыхнуў, успомніўшы гаспадыню i яе хату.

«Колькі я там чаго зрабіў! Паправіў грубку, памяняў у адпушчаным пакойчыку падлогу, паклеілі новыя шпалеры — i ўсё роўна не дагадзіў гаспадыні. Паглядзела яна на новую жоўценькую падлогу, патупала па ёй, на свежыя сцены — i аж заблішчалі ў яе вочы. А тады пачала загаворваць, каб перакрылі за свае грошы i хату.

«Аджывяце за гэта, — казала яна.— Бо ў дождж цячэ ў хаце, рудзеюць сцены, мокне i гніе столь. Ды i добра было б у сваім двары i студню мець...»

«Не ўжывёмся мы з ёю...— пабедавала тады Яніна.— Не будзем слухацца яе — будзе гудзець кожны дзень, як чмель. Падмалодзім яе хату — прагоніць... I вёска добрая, i людзі талковыя, але, мусіць, не прыжывёмся мы тут. Сваёй жа хаты няма за што яшчэ купіць, саўгас толькі праз пяць гадоў думае вялікі дом ставіць, дык прыйдзецца некуды пераязджаць. Ці ў другую вёску, ці ў горад нават... Едзь, можа, пакуль што ты адзін куды, уладкуйся на работу, апытай кватэру, а я з Анькаю пакуль што тут застануся, параблю яшчэ на медпункце ды буду чакаць, калі нас забярэш да сябе».

...Прыехалі ў райцэнтр позна. Калі выйшаў з вагона, Русовіч зноў убачыў знаёмы гарадок — вузенькі пры пероне скверык, збоку яго — жалезныя вароты, праз якія трэба ісці ў горад, пустыя скрынкі з-пад піва, што былі складзены ля сцяны буфета. За варотамі разлягалася шырокая белая плошча. Збоку на ёй стаяла паблізу таксі. Шафёр сядзеў у машыне i курыў.

— Падвязі, сябра, у Вішнёўку, — папрасіў вадзіцеля Русовіч.

— Не, не, — замахаў той рукою.— Езджу толькі па горадзе. Туды дарога благая.

Расхваляваны Русовіч хацеў ужо зайсці ў кулінарную лаўку i купіць шклянку соку, як убачыў: прыпынілася паблізу плошчы бурачковая лёгкавушка, i з яе вылез высокі, плячысты, у шапцы-вязанцы, у штанах-джынсах чарнабровы мужчына, ляпнуў дзверцамі, каб яны добра зачыніліся, i падаўся ў кулінарыю.

— Здароў, сябра! — дагнаўшы, наўмысна весела прывітаўся з ім Русовіч.

— Салют!— той спачатку азірнуўся, прыплюшчыў вялікія выпуклыя вочы, пакручваючы на пальцы ключы ад машыны.— Не ведаю...

— Падкінь у Вішнёўку, — папрасіў Русовіч.— Дваццаць вёрст. Але во як трэба, — i ён правёў пальцам сабе па шыі.

Уласнік плюснуў вачыма, згарнуў ключы, укінуў ix у кішэню, але нічога не сказаў.

— Чырвонец даю... Нy, прашу.

— Трэба жонку з работы забраць, — нарэшце прамовіў ён.— Byнь тая, тоўсценькая.

— Накідаю траяк...— сказаў Русовіч, адчуваючы, што таго можна ўгаварыць.

— Стой тут, — буркнуў шафёр, — пайду параюся з ёю. Сам ведаеш, баба...

Уласнік доўга стаяў ля буфета, піў паціхеньку сок, смяяўся з поўненькаю прыгожаю жонкаю ў белым халаце, з залатымі пярсцёнкамі на пальцы, тая i слухала, i, здаецца, нешта злосна гаварыла, раз за разам кідала позіркі сюды, на двор.

— Ну, паехалі,—выйшаў нарэшце i сказаў сваё слова ўласнік.— Толькі ўсё наперад...

— Будзе, — згадзіўся радасны Русовіч.

— Яно так лепей... Дарога добрая? — павесялеўшы, запытаў той.

— Ды, лічы, асфальт! — падбадзёрыў Русовіч.

— Глядзі, каб машыну не пасадзіць.

— Не бойся, — заспакоіў яго Русовіч, прысаджваючыся побач i даючы грошы.

— Знаеш, машына!.. З неба не звалілася...— той, здавалася, не спяшаўся браць грошы, доўга праціраў анучкаю шкло, прымушаў патрымаць ix у выцягнутай руцэ, а пасля ўжо ўзяў, зірнуў i сунуў ix у кішэню курткі. Пасля паехаў памалу, за горадам аб'язджаў кожную грудку ды ямінку, усё цмокаў: — Вот табе i асфальт! Такая коўзь: можа закруціць, скінуць у канаву.

— Не скіне, — супакойваў яго Русовіч.

— Але добра во свайго каня мець!..— усміхнуўся той пасля, бачачы, што Русовіч маўчыць.

— Ды няблага, — у тон яму адказаў Русовіч.

— Збіраеш гэтаксама? — разгаварыўся уласнік.

— Збіраю...

— I дом свой маеш?

— Маю. Чатыры пакоі, хлеў, гумно i лазню...— чамусьці задзірыста, успамінаючы намесніка іхняга музея, сказаў Русовіч.— Сёлета падвал яшчэ вымурую, гараж, цагляную будку сабаку зляплю.

— Ого! — здзівіўся той, зірнуў з павагаю.— Куркуль ты! Не дзіва, што так во раскідваешся. Другі ноч сядзеў бы на вакзале, але за дваццаць вёрст не даў бы столькі. А ты...— гаварыў ён i зайздраснавата круціў галавою.— Малады яшчэ, a ўжо такі забяспечаны.

— Самае важнае ёсць...— усміхнуўся Русовіч.— Не трэба шукаць.

— Ды канечне, — згадзіўся ўласнік.— Дзіва што!

...Ля жончынай кватэры, ля зацягнутага фіранкаю акна Русовіч прыпыніўся, узрадаваўся, што ў пакойчыку яшчэ гарэла святло. Адчуваючы хваляванне, радасць, што ён блізка ля сваіх мілых жанчынак, ціха зайшоў у сенцы, а тады на кухню, чуючы знаёмы прыемны пах хаты — пах печы i свежа вымытай падлогі. Зірнуў на тапчан — гаспадыні не было, пайшла, відаць, да суседзяў глядзець тэлевізар.

Ён ціха адчыніў дзверы, зайшоў у жончын пакой i з замілаваннем убачыў, што дачка Анька, раскрытая, у кашульцы, цмокаючы вуснамі, спала ў калысцы, што стаяла непадалёку гарачага стаяка. Вакол яго на абвіслым шнуры сушыліся калготкі ды сукеначкі. Яму яшчэ бліжэй дыхнула знаёмым дамашнім пахам, водарам розных лякарстваў, без чаго яму было самотна ў горадзе...

Спала, падклаўшы пад падушку рукі, i Яніна. Ляжала на ложку ў халаце, босая. Відаць, доўга — пакуль не прыйшоў вячэрні аўтобус — чакала яго, замаркоцілася, прыхінулася на неразабранай пасцелі i заснула.

Русовіч нагнуўся, пацалаваў яе ў шчаку. Яна імгненна зморшчылася, а пасля падхапілася, абцягнула на круглаватыя калені халат, са сполахам залыпала соннымі вачыма. Тонкімі пальцамі працерла ix, нібы не ўзрадавалася, што ён прыехаў, села i не пазірала на яго. Ён заўважыў, што павастрэў яе прыгожы шыракаваты твар, патанчэла шыя, не аблягае, a вісіць на ёй халат. Здаецца, нядаўна яна была паўнейшая.

— На чым ты прыехаў?— спытала яна, папраўляючы валасы, i была ў гэтую хвіліну свойская, блізкая ды родная, адно, што ў ёй нязвыклае, гэта тое, што яна не ўсхліпнула: звычайна, як толькі ён пасля тыднёвай ростані вернецца дадому, дык яна заплача ад радасці.

— На лёгкавушцы. Уласнік адзін падкінуў.

— А я во чакала i заснула...— сказала яна, чамусьці не падышла i не прытулілася, а падалася да стала, дзе пад газетай былі талеркі з грыбамі, салам i яйкамі — тлушч застыў, пабялеў, хлеб прысох; мелася i яго любімая яда — тоненька накрышаная капуста, пасоленая i аблітая маянэзам.

— Дзякую, дарагая! — ён падышоў, прыхіліў яе i пацалаваў.

— Калі ўспомніў, — з крыўдаю папікнула яна, але прытулілася.— Забыўся ўжо пра нас, не спяшаешся дадому... Табе там, канечне, весялей. Ды, можа, якую i маладзейшую ды прыгажэйшую знайшоў?..

— Па-твойму, мне ў галаве толькі адны дзяўчаты...

— Бог цябе ведае...— жонка ўжо зусім адышла ад сну, прамовіла крышку з рэўнасцю, а пасля, як адумаўшыся, каб не пакрыўдзіць, пажартавала: — Ох, бацька, глядзі, падскочу калі неўспадзеўкі, праверу, як ты там паводзішся...

— Правер, — усміхнуўся ён, ведаючы, што яна ніколі не паедзе яго правяраць.

— Ці скора ўжо будзе якая кватэра?— сур'ёзна спытала яна, села на ложак, i ён сеў ля яе.

— Праз год, кажуць.

— I летась i сёлета было «праз год»...

— Што ж я зраблю?

— I гаспадыня не хоча ўзяць з дзіцём?

— Нe.

— Анька змучвае мяне, Міша, — паскардзілася Яніна на дачку.— Неслух, любіць гуляць на дварэ. Выпускаючы, накажу ж дзесяць, можа, разоў: гуляй ля дому, нікуды не адыходзься. Дык не слухае. То з вясковымі дзецьмі куды збяжыць, то на сані да каго ўсчэпіцца i з'едзе куды — усе ж бяруць: «дакторчына дачка, без бацькі во...» Злуюся калі, а то i пацягну якім матузом, прыстрашу: прыедзе бацька, раскажу ўсё, дык дасць! Не баіцца, пацвельваецца, што «тата біць не будзе, а будзе гуляць». Так што не толькі гуляй, a i прыстраш гэты раз крыху: табе радасць, тыдзень не бачыўшы, пагуляць, а мне потым небалазе...

Ён усміхнуўся: як ты будзеш крычаць, калі дачка такая прыгожая, слаўная, пазірае i смяецца, а то i папросіцца на рукі, абаўе шыю i шчабеча: «Мой татка!»

— Але не магу я без яе... Як падумаю, што трэба аддаць яе бацькам, каб пераехаць да цябе i быць у горадзе, дык плачу... Лепш буду я з ёю тут чакаць цябе...

— I я чакаю суботы, каб паехаць да вас, пабыць з вамі...

— Ну, ладна, Міша, — супакоілася жонка.— Давай паставім сала ў печ, пагрэем. Ды i цішэй гавары, а то Аньку разбудзім, — прамовіла, абняла яго за шыю.— Не магу я так, паасобку, болей, дарагі... Не магу...

— Ну, мацуйся, — папрасіў ён, — не ўсё ж лёгка даецца. Ніхто нам не паможа, што самі зробім, тое i будзем мець.

— Табе добра так гаварыць...

— I мне нялёгка, — прамовіў ён, — але думаю, што даб'ёмся свайго i стане лягчэй. Абы мы з табой разумелі ўсё гэта i трымаліся.

— Можа, i твая праўда...- Яніна прылашчылася, пацалавала.- Мне з табою лёгка, з табою я спакойная i нічагусенькі не баюся. Калі адна тут, дык ўсяго надумаюся... A з табою я веру, што ўсё добра будзе...

Русовіч пацалаваў жонку, Яніна тулілася да яго i, мусіць, ужо радавалася, што ён прыехаў, i зноў, як раней, ціхенька заплакала ад пяшчоты.

— Паглядзі, што я табе прывёз, — сказаў ён, раскрыў сумку i падаў пакункі, якія купіў на днях.

Жонка, пакуль ён распранаўся, выцерла слёзы, разгарнула паперу з пакункаў, убачыла хустку, завязала яе i падышла да люстэрка, паглядзелася, азірнулася, каб i ён паглядзеў на яе. Цяпер яна здавалася прыгожаю як ніколі. Русовіч глядзеў i радаваўся.

— Дзякую, — Яніна цмокнула яго ў шчаку, разгледзела другія пакункі.— Ну, во i добра, што шаравары Аньцы ўзяў. Зусім падрала тыя, сёння латала ix. Смяецца гаспадыня: у горад прагнеце, а латанае носіце. Не разумее, што я кожную капеечку берагу... I ты, мусіць, заплаціў за кватэру, сталаваўся, патраціўся на падарункі, то будзеш на дарогу прасіць у мяне...

— Буду, — усміхнуўся, прытуліўся да яе.— Добра ведаеш, якi я багацей...

...— Ну, скажы ты мне ласкавае слова якое, — прашаптала яна, калі яны павячэралі, прыбралі стол, памылі посуд, ляглі спаць.

— Што табе сказаць?— спытаў ён.— Ты мне «нешта» сваё скажы...

— Пасля... Спачатку ты скажы, ці любіш мяне.

— Я ж табе гэта ўжо даўно гаварыў, — усміхнуўся ён, пагладзіў яе па валасах, па шыі, — Яшчэ тады, калі думаў замуж узяць.

— А ты яшчэ раз скажы, — Яніна заплюшчыла вочы, пацалавала яго ў шчаку.

— Ну, так, — усміхнуўся ён, адчуваючы, што дома ўсё добра, што жонка паклікала яго толькі таму, што засумавала. Але ён не мог крыўдзіцца. Прыгарнуў жонку да сябе, пацалаваў.

— Родненькі, забяры ты мяне адгэтуль... Не магу я адна, хачу быць толькі з табою. Як падумаю, што магла б у любую мінуту падысці да цябе, прыхінуцца, сказаць ласкавае слова, дык так стане на душы... Мы ж маладыя, толькі цяпер нам жыць i радавацца...

— Ну, ты ж павінна разумець, — сказаў ён, адчуваючы нейкую перамену ў ёй, гадаючы, ад чаго яна магла быць.

— Розумам то я ўсё разбіраю, — згадзілася Яніна.— Але сэрцам...

— Ну, усё будзе добра, — супакойваў ён, гаворачы тыя словы, якія гаварыў ёй ужо часта, крышку крыўдзячыся, што яна сёння да яго нейкая абыякавая.

— Міленькі! Як добра, што ты ёсць. Што я рабіла б, каб не было цябе?— яна ўзнялася, прылегла на яго плячо i палажыла яму галаву на грудзі.

— Нехта другі быў бы, — пажартаваў ён.

— Што ты гаворыш! Я не хачу i думаць пра гэта, — гаварыла Яніна.— Каб не ты, я была б нешчаслівая. Ну, скажы, Міша, ці ёсць на свеце такія людзі, якія так любяць адно аднаго?

— Відаць, ёсць, — усміхнуўся ён, чакаючы, калі яна нагаворыцца i супакоіцца, дасць волю сваім пачуццям.

— Ох, ты, мае шчасце, гора i бяда. Усё ты маё... Адкуль ты ўзяўся такі? Аж страшна, калі падумаю, што мы ж маглі i не сустрэцца...

— Маглі... Гэта i ёсць тое, дзеля чаго ты выклікала мяне?

— Не, — прамовіла Яніна i адразу неяк пасумнела.

— А што?— зноў усміхнуўся ён: «Што ж яна хацела мне сказаць, акрамя ўсяго гэтага?»

— Ёсць адно такое...

— Ну, скажы, — спакойна папрасіў ён, — хоць я ўсё роўна вельмі рады, што ты выклікала мяне.

— Цяжарная я...— сказала яна i прыціхла.

Ён, пачуўшы гэта, зразумеў, чаму яна так сёння сустрэла яго, нават здзівіўся, як яна здолела дасюль маўчаць пра гэта.

— Жартуеш?— ён захваляваўся, адразу зразумеў, што ўсё гэта для ix значыць, але спытаў яшчэ раз з надзеяю, што, можа, гэта жарт.

— Хто-хто, а я ж ведаю, не магу памыліцца...— сумна прамовіла яна.— Ну, што ты скажаш?

— Не ведаю, — прызнаўся Русовіч, здагадваючыся, што было гэтыя дні на душы ў жонкі.— Надта ж неспадзявана гэта...

— А для мяне...— сказала яна.— Каторую ноч ужо не сплю...

— Мо няхай...— прамовіў ён першае, што прыйшло ў галаву.

— Што ж тады будзе? Як я тут адна?..— сказала яна.— I табе назад вяртацца няма як.

— Што ж тады рабіць? — спытаў ён.— Нешта адно трэба...

— Вось i я не ведаю, — прашаптала Яніна, ткнулася да яго пляча i ўсхліпнула.— Трэба было б, па-добраму, радавацца гэтаму, пра што людзі іншыя век мараць, а для нас з табою цяпер гэта... Баюся я...

— Ну, супакойся, — сказаў ён.— Не ў нас адных такое бывае. Жывуць жа людзі, i мы выжывем. Давай добра падумаем, што рабіць?

— Годны мой! — яна пацалавала яго.— Вось ты так гаворыш, i я спакайнею... Не ведаю, што я рабіла б, каб ты не прыехаў! Адна я... Не вытрымала б!..

— Усё будзе добра...— сказаў ён, адчуваючы новы вялікі клопат i добра не ведаючы, як з ім быць.

...Заснулі яны за апоўнач, калі ўжо даўно вярнулася гаспадыня, палезла па ляжанку печы i суцішылася, калі яны нашапталіся, як жыць далей, заснулі, думаючы, што закончыўся такі клапатлівы ўчарашні дзень, апошні дзень сцюдзёнай зімы, i пачаў брацца новы, сакавіцкі, што павінен быў выдасца болей відным, цёплым i доўгім. Над вясну заўсёды пасля маразоў, мяцеліц i настылага ветру цяплее, вышэе неба, большае сонца i прастарнеюць аблогі.

1974

Знайсці-страціць

1

Доўгае, але вузкае люстэрачка густа запацела — i Навіцкаму, каб паглядзецца, прыйшлося выцерці яго мяккімі ручніковымі матузкамі. Цярнуў улева-ўправа, адлюстрыў шкло, пасля адпіхнуў на падстаўцы ў бакі павільгатнелыя шампуневыя бутэлечкі, слоік з зубнымі шчоткамі — i зірнуў на сябе.

Спачатку здалося, што адтуль, з люстэрка, глядзіць зусім яшчэ маладун з апалымі на шчокі мокрымі валасамі. Але як падняў, залізаў ix расчоскаю на патыліцу, адкрыў твар з буйным носам, пасля адкрыў высокі лоб, дык адразу пастражэў i стаў падобны на самога сябе, на саракадвухгадовага мужчыну. Так раптоўна пастарылі яго сур'ёзнасць, задумлівасць ды, відаць, i маршчыны. Ix было вельмі шмат на лобе, ля вачэй, а гэтаксама нямала ix, дробненькіх, гусцілася i пад вачыма, дзе яны цямнеліся глыбокімі плямкамі.

Калі папхнуў дзверы на калідор-прыхожую i ў цёплую, запараную ванную ўварваўся свежы струмень, пакрысе пачаў астываць ад цёплага душа, суха палымнець i чырванецца на жаўлаках. Не выціраўся, a толькі прыкладаў ручнік да цела. Бачыў: яно белае-белае, не крамянае ды дужае, як было яшчэ гадоў пяць назад, а залішне нейкае мяккае i вялае, як ва ўсіх людзей яго веку, што больш сядзяць, чым ходзяць, лянуюцца раніцай памахаць рукамі ды раз-другі нагнуцца-разагнуцца.

Як зусім абсох, тут жа надзеў адпрасаваныя жонкаю штаны, белую кашулю, гальштук — што ўсё вісела дасюль тут на дроце, — i вось цяпер, прыбраўшыся, ён неяк памаладзеў, схаваў сваю заранаватую паўнату, стаў, здаецца, зноў «ніц собе», як жартуюць яго жанчыны-падначаленыя. Яны кажуць, што ён не маладзёнак ужо, але яшчэ надта не пастарэў.

Прыбіраўся i чуў, што жонка — на кухні. Ляскала там то вечкамі каструль, то рэзала ды шаткавала, стукала нажом па кружку, часта пускала ў ракавіну ваду — i тады тут, у ваннай, гулі трубы, a калі рабіла моцны струмень гарачай вады, дык верхняя трубка трэслася, падкідала падстаўку i на ёй з'язджалі ўбок бутэлечкі. Ён узлаваўся на жонку, не вытрываў, выцягнуў руку i пастукаў пальцам у запацелае акенца — i Валя адразу паменшыла струмень.

Навіцкі крыху супакоіўся, падумаў, што не трэба затрымлівацца, а варта хуценька выйсці з ваннай, апрануць пінжак, плашч i, каб не бачыла жонка, падацца з кватэры. Не хочацца не толькі гаварыць з ёю, але i гэтак жа не хочацца нават сустракацца з яе самотным позіркам. Глядзець у вочы — не тое што не хочацца, а неяк сорамна. Сорамна ад таго, што яна — вельмі спагадлівая, чулая, добрая характарам жанчына — даўно ўжо, можа, ведае, чаго ён у кожную пятніцу прыходзіць з працы раней дадому, мыецца, прыбіраецца i куды з'язджае на цэлы вечар, яшчэ даўней, можа, адчула, што яна яму надакучыла. Ведае, але маўчыць. Маўчыць, каб не зналі пра гэта дарослыя дзеці, каб быў лад у сям'і...

Як патушыў святло, Навіцкі стараўся ціха выходзіць з ваннай, але маснічыны пад нагамі ўсё роўна зарыпелі. Можа, i ад таго, што ішоў крадучыся, на пальчыках, i больш ціснуў на падлогу. Толькі калі ступіў на тоўсты, жоўты, з рудымі палоскамі дыван, стаў усёй падэшвай, маснічыны не азваліся. Падумаў, што на добры толк трэба было б падціснуць падлогу, замяніць у вокнах паколатыя шыбіны, яшчэ паправіць тое-сёе, але неяк няма часу i ахвоты, усё адкладвае i адкладвае гэта на пазней.

Навіцкі падышоў у залі да ненакрытага стала, да вазы з чырвонымі кветкамі, узяў свой пінжак, што вісеў на спінцы крэсла, ускінуў на плечы, зашпіліў, зусім так схаваў свой паўнаваты жывот i цяпер ужо напраўду стаў «ніц собе». I толькі ціха падаўся з залі ў калідор, як адчыніліся дзверы, напусцілі салодка-прэснай пары i тады ўжо выйшла ў калідорчык жонка — невысокая, паўнаватая, у доўгім цёмна-квятастым халаце, што вельмі старыў яе, маўклівая, некалі сімпатычная, а за апошнія гады вельмі пастарэлая жанчына.

Жонка акінула яго позіркам з ног да галавы, але нічога не сказала ні пра яго адзенне, ні пра абутак. Толькі, можа, падумала, што ён вось маладзей, дужэй выглядае, не мае такога хворага сэрца, як яна, зірнула на яго з журбою. I ён адчуў душою яе гэтую скаргу на сваю раннюю старасць, хваробу, адчуў, што яна хоча расказаць яму пра нейкія хатнія клопаты, але не расказвае, бо ведае, што яму будзе непрыемна. Ён, разумеючы яе, вінавата лыпаў вачыма, не ведаў, куды пазіраць. Адышоўся, надзеў кароткі жаўтаваты плашч, белую брылёўку.

Валя зірнула на яго мокрыя валасы, хацела, мусіць, сказаць, што нельга так выходзіць на халодны восеньскі двор, але не сказала, загаварыла, відаць, пра самае важнае:

— Можа б, ты сёння, Тамаш, дома застаўся б? Ад навукі я цябе ніколі не адрываю, а вось... Няўжо ўсе не прапускаюць ніводнага паседжання камісіі? Гэтая грамадская работа... трэба яе, канечне, рабіць, рабі на здароўе, але, можа, сёння застанься дома, не пайдзі з раз...

— Ну, што трэба? — буркнуў Навіцкі.

— Не думай, калі ласка, што гэта мае капрызы ці, можа, нават i нейкая рэўнасць...— ціха, як апраўдваючыся, прамовіла яна, разгубілася, зацерабіла ў руках крысо кароценькага фартушка.— Даўно па доме абыходжуся i без тваёй помачы... Як i без увагі... Я ўжо i не спадзяюся на гэта, бо век адна хаджу па магазінах, вару есці, абмываю ўсіх, прыбіраю ў хаце, i ўсе, i я сама прывыкла, што гэта толькі мая работа... А цяпер ужо i без пары старая стала... Але ж у нас дзеці... З імі я ўжо адна не магу зладзіць. А з імі нешта няладнае робіцца. Душа мая чуе, што Тоня пакіне інстытут, а Вова абы-як скончыць школу. Ты ж бацька, пагавары з імі...— дагаварыла i ўсхліпнула.

— Пагавару...— каб усё ж сёння не застацца дома, прамовіў ён, зморшчыўся.— Заўтра i пагавару. Усе разам пагаворым.

Навіцкі патаптаўся ў калідоры, адчуваў, што напраўду варта было б застацца дома i пагаварыць з дзецьмі, хацеў запытацца, а дзе яны цяпер, але стрымаўся: ведаў, што жонка будзе доўга скардзіцца на ix i яму доўга прыйдзецца стаяць i слухаць.

Каб Валя яшчэ што сказала i зноў папрасіла ўсё ж нікуды не ісці, дык, можа, з невялікай неахвотаю i застаўся б, а раз яна прамаўчала, можа, бачыла, як ён ірвецца сысці, дык ён перасіліў нерашучасць, падаўся да дзвярэй. Падаўся i стараўся як можна хутчэй пакінуць пакой: раней, калі адыходзіў, кожны раз цалаваў жонку, гаварыў, што пастараецца хутка вярнуцца. Сёння не пацалаваў, бо не мог.

Калі збягаў з пятага паверха ўніз, падумаў, што, калі быў малады, гадаў-разважаў: пройдзе вось пяць — дзесяць гадоў, большага даб'ецца ў навуцы, падгадуе дзяцей — i можна будзе пажыць без клопатаў. Ажно прайшлі гэтыя дзесяць гадоў, a клопатаў не меншае, а яшчэ i большае. То дзеці, то жонка, то работа... Вось колькі чаго было за сённяшні дзень!..

Яшчэ з раніцы паклікаў яго да сябе дырэктар інстытута. Не загаварыў спачатку, як заўсёды, пра надвор'е, футбол, пра навіны ў навуцы, а адразу — далікатна, але строга — пачаў распытваць, што цяпер робіць яго лабараторыя крышталаоптыкі, пасля папрасіў прабачыць i сказаў, што ён, Навіцкі, сам вельмі добры вучоны, але слаба кіруе сваімі супрацоўнікамі, якія мала займаюцца навукай, a толькі прыходзяць на працу, у рабочы час ходзяць у кіно, становяцца ў чэргі па памідоры ці модныя боты...

«Прыміце, Тамаш Францавіч, меры...»

Цяпер Навіцкі, як спусціўся i выйшаў на двор, падумаў, што зашмат сабралася назаўтра клопатаў. I па рабоце, i дома...

2

Ён паехаў не на сваіх «Жыгулях», а на гарадскім аўтобусе. Дабраўся да патрэбнага прыпынку, сышоў, павярнуў направа i ўздоўж пяціпавярховага дома пайшоў па ціхай вуліцы, хутка трапіў у гэты, добра знаёмы ўжо за астатнія тры гады, вузкі двор, абгароджаны ад завода бетоннай сцяною i ўсаджаны вішнямі, яблынямі, грушамі-дзічкамі, вербалозам, рабінамі — яшчэ раз убачыў: ужо звосенілася. Хоць пасады былі яшчэ зялёныя на першы позірк, але ўжо шмат ад першых вераснёўскіх начных халадоў i дзённых сонечных прыпёкаў парудзела на ix лісця, надта ў верхавінах, а тое лісце, што чамусьці зажаўцелася раней, яшчэ ў жніўні, апала долу — i шмат ужо яго, пачарнелага ад зямлі, ляжала на дарожцы ды пад дрэвамі. І яшчэ болей, змеценага ветрам, — у кустах бэзу, што рос, пры самым доме. Чырвона стракацелі сярод зелені рабіны, ягадак з якіх, відаць натрэсеных дзецьмі, гэтаксама шмат ляжала на зямлі. На шнуры, што быў нацягнуты на камлі дрэў, вісела мокрая бялізна, i на ўвесь двор пахла мылам i сырасцю.

Навіцкі парадаваўся, што нікога няма ля пад'езднай лаўкі, хутка шмыгнуў у пяціпавярховы дом, пераступаючы аж па дзве прыступкі, подбегам падаўся на трэці паверх.

На пляцоўцы націснуў на кнопку ля дзвярэй пад нумарам «30», апусціў галаву, пазіраў на круглы шэры, з чырвоным асяроднічкам ходнічак, стараючыся аддыхацца перад тым, як яму адчыняць дзверы. Пачуўшы, што нехта спускаецца зверху, яшчэ раз пазваніў, павярнуўся спіною да пляцоўкі.

— Зараз, зараз...— пачуўся за дзвярыма прыемны знаёмы голас, i амаль тут жa шчоўкнуў замок.

Навіцкі сам лёгенька піхнуў дзверы. Яны зарыпелі (i ён у каторы раз падумаў, што пара ўжо змазаць ix). Зайшоў у невялікі калідор, убачыў паблізу высакаватую ды танкаватую прыгожанькую Элу — яна была сёння ў доўгай жоўтай у клеткі спадніцы, белай цеснаватай блузцы з кароткімі рукавамі. Ён усміхнуўся, з радасцю глядзеў на прыгожы, з маленькім прамым носікам твар, з чорнымі-чорнымі брывамі i валасамі, што яна маладая, свежая, вабная ў свае трыццаць гадоў. Папхнуў плячыма дзверы, прымусіў ix самім зашчапіцца, ступіў крок наперад.

— Ну, добры вечар табе!

— Здарова, Том!— усміхнулася тая, падняла лёгкія даўгаватыя прыгожыя рукі, моцна абшчапіла імі за шыю, гэтак жа моцна прыціснулася шчакою да яго шчакі.

Навіцкі прыгарнуў яе да сябе, адчуў, як хвалюе яго гэта маладзічка — i яму становіцца добра, прыемна на душы, хочацца жаночай пяшчоты. Заплюшчыў вочы, правёў вуснамі па яе далікатненькай мяккай шчацэ, крышку пахкай ад духоў i пудры, знайшоў яе мяккія паўраскрытыя вусны i прыпаў. Ад пацалунка ў яго, як у маладзёнка, закружылася галава.

— Засумаваў без мяне, Томе?— Эла першая адхілілася ад яго, прыклалася да яго шчакі вухам — амаль адразу ж ён пачуў прыемны халадок ад яе залатой завушніцы.

— Засумаваў, малютка...— з пяшчотаю пагладзіў яе па спіне, можа, крышку i з дураслівасцю, але са шчырасцю прашаптаў ён, зноў пашукаў яе вуснаў.

— Не трэба... Пасля...— гэтаксама шэптам, ні то сур'ёзна, ні то з жартам, сказала яна, разняла яго рукі.— Распранайся, праходзь. Будзь, як i ў кожную пятніцу, гаспадаром маёй сціплай двухпакаёвачкі.

Навіцкі зняў брылёўку, плашч, разуўся i падаўся за ёю ў невялікую залю, дзе справа, пры глухой сцяне, пафарбаванай у жоўты колер, стаяла зялёная, з рудаватымі падлакотнічкамі канапа, пасярод — ненакрыты стол, ля акна ў кутку — тэлевізар на журнальным століку i злева, ля кухоннай сцяны, стаяла невялікая шафка па посуд i кнігі. Гэтую зальку, спальню пакінуў гаспадыні былы яе муж. Пра яго, праўда, яна ніколі не расказвала, i ён, Навіцкі, ніколі не распытваўся.

Ён сеў на канапе, Эла — ля яго.

— Што з табою, Том?— спытала яна, узіраючыся ў яго твар, узяла яго правую руку ў свае маленькія белаватыя ручкі. На ix было аж чатыры пярсцёнкі. Глядзела як па-мацярынску, з клопатам, хоць гэта ёй не зусім удалося, бо была вялікая розніца ў ix гадах, i як яна ні старалася быць надта сталай, усё роўна, гэтулькі не пражыўшы, не магла столькі ведаць, адчуваць, так думаць, як адчуваў, думаў ужо ён. Таму яе гэтая наўмысная сталасць была крышку смешнаватай.

— Абы-што...— адказаў Навіцкі, бо не хацеў усяго расказваць.— Непрыемнасці, словам. На рабоце, дома...

— ЧП якое ў нашай лабараторыі? — усё не выпускаючы яго рукі, спытала Эла.— Бо сёння, сам ведаеш, не была там.

«I з-за гэтага перапала...» — хацеў пажартаваць, але стрымаўся, бо ўжо добра ведаў, што лепш памаўчаць, чым лішне сказаць, толькі прамовіў: — Не, няма ніякага ЧП, дзякуй богу. Але трэба наводзіць, як сказаў шэф, дысцыпліну...

— Думаю, што ты згодзішся, каб я i надалей засталася гэтакай недысцыплінаванай?

Ён нічога не адказаў, толькі з жартам паківаў пальцам.

— А дома — што?— зноў сур'ёзна спытала яна, трымаючы яго за палец, на якім быў шлюбны пацямнелы ўжо за многія гады пярсцёнак.— Жонка здагадваецца? Пілуе?

— Ай!— ён зморшчыўся, махнуў рукою.— Сямейныя нелады... A ў мае гады, прызнацца, нялёгка пераносіць адмоўныя эмоцыі...

— Ты ніколі мне нічога не расказваеш пра сваё, Том...— як пакрыўдзілася Эла, надзьмула прыгожыя вусны, зірнула з дакорам.— Усё тоішся... Ці не верыш мне, ці лічыш лішнім расказваць. Маўляў, нашто мне ўсё ведаць?

— Не крыўдзься, малютка, — папрасіў ён.— Напраўду не заўсёды хочацца табе расказваць пра непрыемнасці...

Яна прыхілілася, памаўчала крыху.

— Але табе заўсёды калі цяжка на рабоце ці дома, то добра ў мяне. Так, Том?— спытала шэптам.— Іменна ў мяне ты сярод жыцейскай прозы знаходзіш паэзію. Так? Бо я вельмі люблю цябе, свайго маленькага Томіка, заўсёды чакаю i ніколі не злуюся, не папікаю... Так, Том?

— Так, малютка, так, — шапнуў ён, пакратаў вуснамі яе мяккія пахкія валасы, i яна скокнула яму на калені, прытулілася. Яны моцна пацалаваліся.

— Яшчэ што скажы, мілы, — шапнула яна, з жартам кратаючы вуснамі яго вузкаватую бараду.

— Што табе сказаць, малютка?— усміхнуўся Навіцкі, бо ведаў, пра што яна думае.

— Ці любіш ты яшчэ мяне, мілы?

— Ты ж ведаеш...— прамовіў ён.— I даўно ўжо.

Яна ўсміхнулася i саскочыла на падлогу, узяла яго за руку.

— Хадзем, я пачастую цябе за такія добрыя словы.

Яны зайшлі ў невялікую кухню, дзе стаялі халадзільнік, белая шафка, светла-зялёны стол, няроўна накрыты белым ватманскім лістом.

Эла ўзняла ліст — i паказаліся стравы: сухая кілбаса, сыр, нарэзаныя i аблітыя смятанаю памідоры, чорная ікра, масла, чорны i белы хлеб, на беленькіх, з чырвонымі абадкамі талерачках стаялі чарачкі. Ля ix ляжалі відэльцы i нажы.

— О! — здзівіўся ён, цмокнуў яе ў шчаку.— Ты цуд, малютка!

— Ведаю, мілы, якія ты любіш прысмакі, — усміхнулася яна, села насупраць яго, — Каб дагаджаць табе, дык наўмысна завяла знаёмствы ў магазінах.

— Ты малайчына! — ён працягнуў руку i пагладзіў яе па плечуку.

— Еш, будзь дужы...— пасля, калі крыху выпілі i закусілі, шапнула Эла, паднялася, пацалавала яго ў шчаку i падалася з кухні.

Схадзіла ў ванную, уключыла там святло, пусціла з кранаў ваду — ён, пазіраючы ўверх, на невялікае акенца, з хваляваннем бачыў, як зажаўцелася за шклом. Пасля Эла выйшла з ваннай.

Навіцкі выпіў чорнай кавы, выцер сурвэткаю губы, тут жа, у кухні, спаласнуў пад кранам пальцы, выцер ix беленькім ручніком. Пасля дастаў з унутранай кішэні пінжака прыхаваную дзесятку, адчыніў пазногцем шыбіну ў шафцы i, як заўсёды, паклаў яе туды — на верхнюю маленькую талерачку.

I на кухні, i ў залі было ўжо даволі цемнавата; як ішоў, ён бачыў, што ў спальні на акно апушчана цёмная штора i там зусім морачна, ледзь відаць справа белая падушка, краёк беленькай коўдры, пад якой, як i заўсёды ў такую хвіліну, з галавою схавалася Эла.

Так i было: Эла ляжала ўжо накрыўшыся, толькі плямінкаю цямнеўся на падушцы хвосцік яе валасоў. Навіцкі прыпыніўся, зачыніў дзверы — i ўжо ў цемені пачаў хуценька раздзявацца, кладучы адзенне на загадзя пастаўленае сюды Элаю крэсла.

...Прачнуўся ён раптоўна, як i заснуў. Спачатку не мог разабрацца, што цяпер: ці ноч, ці ранне. Але пасля, калі ўбачыў, што ляжыць не дома, у сваім пакоі-кабінеце, дык адразу ўведаў, што цяпер пазнаваты вечар, уведаў, дзе ён, адчуў з трывогаю, што затрымаўся, што павінен ужо гэтай хвілінай быць дома.

Эла — ужо ў доўгім расшпіленым халаце — стаяла паблізу, ля шафы, адна яе нага была на падлозе, другая — на крэсле. Яна пазіралася ў люстэрка, што было на дзверцах шафы, i расчэсвала доўгія валасы. Праз расчыненыя дзверы з залі падала сюды жаўтаватае святло, асвятляла Эліну спіну, шафу, а тут, дзе ляжаў ён, быў паўзмрок.

Пакуль ён спаў, Эла прыбрала на кухні, памылася i нават высушыла валасы. Як здагадалася, што ён ужо не спіць, хуценька захінула грудзі i жывот халатам.

Не раз засынаў ён i раней (толькі разам з Элаю), i тады, калі прачыналіся, яна лашчылася, старалася не адпускаць дадому, баялася, можа, застацца адна. Але сёння яна расхвалявалася, злавалася на яго, колькі разоў таўхала ў плячо, каб ён не спаў, а пасля здалася, заціхла, ляжала з заплюшчанымі вачыма...

Навіцкаму было сорамна цяпер загаварыць, бо адчуваў, што ўсякае яго слова можа ёй не спадабацца, i гэтаксама нельга было i хітраваць — прыкідвацца, што ён яшчэ спіць. Было мулка ляжаць вось так ціха на спіне, баяцца нават паварушыцца, i ён не вытрымаў, крыху павярнуўся на левы бок, да ружаватай у паўзмроку сцяны. Падумаў, што па-добраму дык i не ведае, якога колеру тут, у спальні, сцены, бо заходзіць сюды заўсёды ў цемнаце.

— Табе пара ўжо... Падымайся, — прамовіла Эла, i яго, хоць i не адчуў у яе спакойным голасе злосці, усё ж апанавала крыўда, што яна не назвала па імені, не падышла ды не прытулілася.— Хутка дзесяць гадзін вечара — цябе чакаюць ужо дома...

Яна не падыходзіла, моршчылася, пазірала ў цьмянае люстэрка i расчэсвалася, i ён не падклікаў, бо не мог цяпер дураслівіцца, ведаў, што яна пакрыўдзілася, а то, можа, болей ужо i не кахае яго. Можа, расчаравалася ў ім.

— Бяжы, мілы...— як адумалася, што ёй не трэба крыўдзіцца, ужо ласкавей сказала яна, хоць зноў не падышла, падалася ў залю, каб ён змог падняцца i адзецца, i — ужо ні то сур'ёзна, як разумеючы яго, ні то з крыўдаю на свой лёс — загаварыла адтуль: — Ідзі, Том, бо ты ўсё ж сем'янін... А я... Я адзінокая. Ніхто не спытае, чаму i дзе я позна затрымалася ці чаму дома заседзелася...

Навіцкі з сорамам падхапіўся, адзеўся. Адчуў, што валасы высахлі, збіліся ад лежатні на адзін бок. Расчасаўся i выйшаў: Эла чакала яго ўжо ў калідоры, стаяла ля вешалак, прыпёршыся спіною да сцяны ды склаўшы на грудзях рукі.

Ён падышоў, яшчэ больш засаромеўся, стараўся вытрымаць Элін спакойны, але незразумелы позірк, абуўся, адчуваючы, што спяшаецца i ад гэтага становіцца горача ў твар, паўз яе ўзяў свой плашч, брылёўку. Апрануўшыся, хацеў прытуліць Элу i не змог. Як не мог i нешта сказаць.

— Ну... Ты...— як бачыў, што i яна чамусьці маўчыць, ён паспрабаваў неяк па-людску развітацца.— Я... Я табе...

— Прыходзь, мілы...— яна, відаць, зразумела, што ён хацеў сказаць, абняла яго за плячо, усміхнулася.— Буду чакаць... Калі абараню дысертацыю, дык тады, можа, не пушчу, маладога якога знайду...— i, як паказваючы, што жартуе, паляпала яго, разгубленага, зусім асаромленага, па плячах.— Ну, будзь! Да той пятніцы, мілы! — цмокнула ў шчаку, адхінулася, сама адчыніла дзверы i лёгка падштурхнула яго на калідор, адразу ж, як ён выйшаў, i зашчапілася...

3

Калі вярнуўся дадому, Навіцкі яшчэ ў калідоры адчуў, што дома i дачка i сын: на вешалцы віселі іхнія белыя плашчы. Але чамусьці ні галасоў ix, ні музыкі, ні спеваў ды гамонкі з тэлевізара ці з магнітафона, без чаго, здаецца, жыць не маглі дагэтуль дзеці, не чулася. У чатырохпакаёвай кватэры стаяла нязвыклая вячэрняя цішыня.

Ён распрануўся, разуўся i ўжо ў мяккіх тапачках зайшоў у ванную, паглядзеўся ў люстэрка — i не спадабаўся сабе. Памыў пунсовы твар, прымачыў злеглыя валасы i расчасаўся. Тады ўжо, думаючы, што трэба здацца вельмі стомленым, зайшоў у вялікую, агульную для ўсіх, залю, дзе яны звычайна глядзелі тэлевізар, сядзелі з гасцямі, i здзівіўся: тут, а не ў сваіх пакоях, далёка адно ад аднаго, нахмурыўшыся, сядзелі дачка i сын: Тоня — танклявая, дробная на твары, сімпатычная, як i яе маці ў маладыя гады, з вузкімі плячыма дзяўчына — падкурчыўшыся, паўляжала на канапе i падпілоўвала нефарбаваныя пазногці, Вова — не па гадах высокі, з шырокімі плячыма, увесь у яго, у бацьку, з чарнаватымі ўжо вусамі пад буйным носам, з доўгімі, амаль па плечы, чорнымі валасамі — сядзеў на крэсле ля шырокага акна, уткнуўшыся ў газету.

«Відаць, усе паспрачаліся...— падумаў Навіцкі, зайшоў у залю i адчуў перад дзецьмі вялікую няёмкасць, бо яны, надта ж дачка, пільна акінулі яго з ног да галавы позіркамі.— Валя разнервавалася, сышла ў спальню, а яны тут... Панадзімаліся во, як сычы...»

— Ну, што тут у вас?— запытаў ён, хоць перад гэтым думаў прывітацца: ўсё ж не бачыўся з імі сёння, сеў пасярод пакоя — ля стала.

Дзеці прамаўчалі, як i не пачулі яго запытання. Гэта крышку пакрыўдзіла: настрой настроем, а яго ж, бацьку, павінны паважаць. Ён апусціў галаву, зірнуў сабе на грудзіну — i адчуў, як хлынула цяплынь да твару: верхнія гузікі кашулі былі зашпілены няроўна: адна палавіна кашулі была вышэй, а другая — ніжэй. Падняў руку i, не здымаючы гальштука, перашпіліў гузікі.

— Маці дзе?— пасля падняў галаву i запытаў, стараючыся вытрымаць позіркі дзяцей.

— «Хуткая» забрала...— буркнула дачка.— Нешта з сэрцам.

— Што?— з разгубленасцю i вінавата шапнуў ён, адчуў, што задрыжалі рукі, і, каб не паказаць гэтага, хутка апусціў ix пад стол — сабе па калені.

— Проста... Расхвалявалася во з-за яго, нашага дзесяцікласніка... — Тоня перастала падпілоўваць пазногці, неяк вельмі ж стала зірнула на яго, на бацьку, i нават змусіла яго апусціць галаву.— Паперка прыйшла пад вечар з міліцыі, каб на тым тыдні прыбыў туды з бацькамі... «За недастойныя паводзіны ў грамадскіх месцах...»

— Пачакай, — разгубліваючыся ад такіх навін, Навіцкі спыніў дачку.— Скажы спачатку пра маці... Няўжо інфаркт? Ці яшчэ што?

— Можа, i не інфаркт, — адказала яна, — але ў яе раптоўна забалела сэрца. Урачы сказалі, што ёй трэба паляжаць у бальніцы, ёй трэба спакой.

Ён, крышку супакоіўшыся, моўчкі, але з крыўдаю зірнуў на сына: «Вось да чаго ты, сын, давёў матку! Вось ты які! Я ў твае гады стараўся вучыцца, працаваць, цяпер такою цяжкою працаю зарабляю для вас усіх грошы, даю, колькі i на што каму трэба, маці корміць, абмывае, а ты... «Недастойныя паводзіны...» Ды гэта ўжо адзін крок да...»

— А тады з-за цябе...— сын не пакаяўся, а, здаецца, са злосцю агрызнуўся на сястру.— Напалохала, што пераводзіцца на завочнае i выходзіць замуж... Вось мама i адгаворвала яе, плакала... А пасля схаваліся ад мяне на кухні, яшчэ пра нешта гаварылі. А потым мама ўскрыкнула i павалілася..,

Навіцкі слухаў дзяцей ды пазіраў на ix, сёння ўпершыню падумаў, што яны маленькія былі такія дружныя, любілі адно аднаго, а цяпер нібы розныя людзі. I яшчэ скеміў, чаго магла ўскрыкнуць чуллівая жонка: Тоня, можа, прызналася ёй, што яна ўжо... Не толькі маці, жанчыне, але i яму, мужчыне, цяжка паверыць, вытрываць, што іхняе дзіця, зялёнае дзяўчо, хоча выходзіць замуж.

— Што ж вы так, дзеці?— спытаў ён з дакорам, зірнуў спачатку на дачку, i тая мігам апусціла ад яго позірку галаву, а пасля глянуў на сына, ён не ведаў, што з імі, такімі вялікімі ўжо, рабіць, што ім гаварыць.— Ты ж, сын, вучань, брыдка табе хуліганіць. Пасядзі лепш лішнюю гадзіну з кнігаго, рыхтуйся ўжо да экзаменаў. I боксам сваім больш займайся...

— Не смяшы, ён даўно ўжо кінуў займацца ім, як раней пакінуў лыжы, футбол...— асекла яго дачка.— А прыахвоціўся да цыгарэт, да чарачкі, прывык хадзіць па парках i заводзіць бойкі...

— Гэта, гэта ж...— у Навіцкага ад гневу аж сціснула дыханне, прапалі самыя патрэбныя словы.— Ты ведаеш, куды можа прывесці гэтая твая дарога?

— Яму сумна, бачыце, хочацца прыгод...— ухмыльнулася Тоня, якая, як ён помніць, яшчэ змалку мела такую нядобрую звычку — пакепліваць з другіх.

— А табе — вельмі хочацца замуж? — папікаў сын.

— Хочацца, — спакойна адказала тая.— Хоць табе яшчэ гэтага не зразумець.

— Ты гэта сур'ёзна? — Навіцкі павярнуўся да дачкі.— За маімі i за мамінымі плячыма табе ўжо кепска?

— Па-першае, я не маленькая ўжо, а маю дваццаць гадоў, якраз гэтулькі, у колькі i мама выходзіла за цябе...— смела, з гонарам сказала дачка, строга зірнула на яго.— Так што магу ўжо тое-сёе i сама... Па-другое, я люблю яго, i ён мяне любіць. А гэта, як ведаеш, нешта значыць...

— I даўно ў вас гэтая любоў? — з іроніяй спытаў Навіцкі.

— Ды другі год ужо...

— I хто ж ён, твой Рамэо? — ужо спакайней спытаў Навіцкі.

— Студэнт... Нашага інстытута...

— I дзе, на што вы, абое студэнты, думаеце жыць? — запытаў ёп.— Ці ўжо добра абдумалі, на чый усесціся карак?

— Не пакеплівай, калі ласка...— незалюбіла дачка, успыхнула злосным чырванцом на маладых, свежых шчоках.— У нас гэта ўсё сур'ёзна. Пажывём першую пару тут, у маім пакойчыку. Калі будзеце прыдзірацца — сыдзем, знойдзем прыватную кватэру. Пойдзем працаваць, дык будуць i грошы. Ды i вы, i яго бацькі, якія жывуць у вёсцы i жывуць добра, не чужыя нам, паможаце. Так што мы ўжо пра ўсё напраўду дамовіліся, застанецца толькі адно — каб вы згадзіліся. А не будзе вашай згоды, дык мы i без яе... А цяпер я хачу пагаварыць з табой адным...— прамовіла i, не чакаючы, што ён скажа, падалася з залі ў калідор, i, як чуваць было, пайшла ў самы крайні пакой — у яго рабочы кабінет.

Навіцкі адчуў, што ні крыкам, ні просьбамі даччыной задумы ўжо не зменіш, дык спачатку як разгубіўся, не ведаў, што рабіць, а пасля паслухаўся, пайшоў за дачкою. Як толькі ўвайшоў у кабінет, яна, чакаючы яго пры дзвярах, зашчапілася.

— Садзіся, тата...— строга сказала яна, i ён зноў паслухаўся, апусціўся на невялікую абабітую дэрмацінам канапку, якая стаяла насупраць засланага дарагім пакрывалам ложка.— Цяпер пагаворым пра маму i цябе... Я сталая ўжо, дык магу... Чуў, што з ёю? Чуў. Усе мы — i я, i Вова, i ты — пакрысе давялі яе да гэтага... I сёння гэтаксама... Я, Вова, ты... Толькі што ты справядліва папікаў нас, цяпер дазволь папікнуць i цябе...

Ён спачатку здзівіўся, а пасля з гневам зірнуў на дачку: як яна можа гаварыць гэта, хто ёй даў такі дазвол? Бацькі могуць папракаць дзяцей, а не дзеці бацькоў...

— Паслухай, тата, не гарачыся...— сказала Тоня, склала тонкія рукі на грудзях i зрабілася нейкай доўгай ды тонкай у чорных штанах i чорным світэры.— Пагаворым сур'ёзна. Сёння мама разгневалася не толькі з-за нас, дзяцей, а яшчэ i... Разумееш, адна адной мы па-жаночаму даказвалі, i мама папракала, што я мала думаю пра цябе, расхвалюю. А табе трэба займацца навукай.

— Я ж не раз гаварыў вам, што i ваша маці была здольная студэнтка, займалася ў навуковых гуртках, магла б гэтаксама быць вучоным i някепскім вучоным, але i я, i яна не маглі самааддана прысвяціць сябе навуцы, бо некаму трэба было гадаваць вас... Вось яна i ўзяла на сябе гэты клопат, памагла мне... I вам гэтаксама... Ну, а я стараўся з усіх сіл i, можа, тое-сёе i зрабіў. Так што віна мая — яшчэ трэба падумаць, ці віна...

— Я не пра гэта...— ціха прамовіла дачка.— Але я скажу праўду. Мне а ж забалела сэрца, што мама лічыць цябе за самага справядлівага, толькі i думае пра цябе, слепа табе верыць, а мае пачуцці ды пачуцці майго жаніха не ставіць i ў грош. Дык я ў злосці не стрымалася i сказала ўсё...

— Што такое? — не зразумеў ён.— Кажы ясна.

— Я сказала, які ты на справе, як дзякуеш, — голас яе задрыжаў.— Сказала, што ты абманваеш, маеш жанчыну...

Навіцкі i зазлаваўся, i разгубіўся:

— Што ты пляцеш, зялёнае дзяўчо?

— Ладна, тата, перада мною не трэба...— Тоня прыплюшчыла вочы, ківала перад сабою праваю рукою, — Я ўсё ведаю. I Элачку тваю прыгожанькую знаю...

Навіцкі не дапытваўся, адкуль яна гэта ўведала. А дазнацца яна магла «па сакрэце» ад некаторых знаёмых супрацоўніц, якія, можа, пра ўсё ўжо i здагадваліся; ён прамаўчаў, адвярнуўся, апусціў галаву і абхапіў твар рукамі: вось гэтая звестка i падкасіла ўражлівую жонку.

Адчуў, як хіснулася, нібы ў землятрус, пад ім зямля і, здаецца, паплыла-паплыла.

— Ідзі адгэтуль...— без злосці i без крыўды шапнуў ён, адчуў, што яму стала горача-горача ў твар, нешта цёплае цяжкае хлынула ў скроні i ў патыліцу, ад чаго раптоўна пацямнела ў вачах.

— Гэта, ведаеш... Сам ведаеш, што гэта...— дачка не пайшла, а засталася i не змаўкала, гаварыла: — Але я вельмі каюся, што не стрымалася. Як толькі мама ачуняе, я папрашу ў яе прабачэння, пастараюся даказаць, што я згарача зманіла. А ты... Сам думай, што рабіць...

Навіцкі чамусьці неяк раптоўна аглух, хіснуўся i ўпаў тварам на халодны падлакотнік канапы, ударыўся пераноссем — але болю не было, зрабілася неяк мляўка, лёгка, i гэтая слабасць нібы зацягвала ў глыбокую ваду.

— Та-та! — як з-пад зямлі ці з-за тоўстай сцяны пачуў ціхі даччын голас, пасля зусім перастаў яе чуць, як заснуў.

Пасля нешта халоднае закапала на твар — i ён, здаецца, прачнуўся, адчуў, што яму не лёгка, а вельмі цяжка: вельмі моцна тахкае сэрца, коле, i водгаласкі гэтага болю аддаюцца аж у скронях. Але ён з радасцю адчуў, што сэрца яшчэ вытрымала моцнае ўзрушэнне.

Тоня, якая палівала з кубка на далонь ваду i пырскала ёю ў твар, падала кубак, i ён узяў яго дрыготкай рукой, звонка стукаючы ім аб зубы, адпіў крыху, адчуў, як адразу яму лягчэе.

— Дзякую, — прашаптаў ён, выцер рукавом мокрую бараду, убачыў, што прыбег сюды i сын, стаіць i са сполахам лыпае на яго велікаватымі вачыма.— Ідзіце. Я хачу пабыць адзін. Скажы толькі, калі ласка, — ён зірнуў на дачку, — у якую бальніцу забралі маці...

Тоня сказала, кіўнула брату ды яшчэ раз зірнула на яго i выйшла з пакоя.

Навіцкі, як застаўся адзін, адчуў, як мацней закалацілася рука, якая трымала кубак. Ён яшчэ крыху выпіў вады, абліў ёю бараду i грудзіну, падняўся, паставіў кубак на стол. Хіснуўся, абапёрся рукамі аб сцяну. Асцярожна падаўся ў дзверы, а пасля па калідоры ў прыхожую — да плашча.

Ішоў, пераадольваў дрыготку ў каленях i адчуваў, што за сёння не толькі сіламі, здароўем, але i душою пастарэў самае малое на пятнаццаць гадоў, хоць — добра разумеў — гэтыя бясчасныя гады прыйшлі не толькі за сённяшні дзень...

1976

Міхаіл Апанасавіч i Каця

Конюх Мікола — у старой, выбеленай ад вотруб'я фуфайцы, у падвязанай на патыліцы шапцы-вушанцы, якая ўнізе выпацела, выцерлася аб шыю i была без падкладкі, у гумовых ботах, чырванашчокі — вывеў з цёплай канюшні высокага, белага, з чорнымі плямамі на баках каня, падвёў яго да калёс i паставіў між аглабель.

— Дзякую, — сказаў Міхаіл Апанасавіч, бачачы, што конюх не толькі апускае долу лейцы, але i бярэцца за хамут, які ляжаў ужо на добра падмазаных калёсах.— Я сам запрагу.

— Ды ладна, мы — людзі не ганаровыя, паможам... А то, можа, ўжо i забыўся, як ушчэмліваюць каня ў аглоблі...— пажартаваў вельмі вясёлы сёння Мікола, мігам беручы хамут i нацягваючы яго на задраную ўверх конскую галаву, а пасля пераварочваючы гужамі ўніз.— Станеш гаспадаром у Каці, то на чарку калі заклічаш...

«Хоць крыху i старэйшы я па гадах, але настаўнік пачатковых класаў, а ix не так цэняць, як настаўнікаў старэйшых класаў. Словам, не надта салідны...— падумаў Міхаіл Апанасавіч.— Вось ён так смела i гаворыць са мною, пакеплівае...»

— Чаго маўчыш, як вады ў рот набраў?— як здзівіўся Мікола, папраўляючы пад хамутом конскую грыву, зірнуў, шырока раскрываючы белазубы рот, вышэй i ніжэй якога сінелася густая невялікая шчэць.— Мусіць жа, ужо добра прыгрэўся ля яе? Га? Недарэмна, я табе скажу, зусім недарэмна, — пры гэтым ён хітра прыжмурыў левае вока, — яна ўхапіла цябе ў кватаранты. Нябось хлопца якога маладога ці дзяўчыну не ўзяла, а цябе во, сталага, пад свае гады, так сказаць, прыняла...

— Трэба ж i мне, прыезджаму, недзе жыць...— заступіўся i за сваю маладую, працавітую, што пчала, гаспадыню, i за сябе сарамлівы Міхаіл Апанасавіч, — Так што не трэба абы-што гаварыць на спагадлівую жанчыну...— Прамовіў, накруціў, падкарочваючы, гуж, падняў аглоблю i ўсунуў у гужавую пятлю дугу, другі канец цераз конскую шыю падаў Міколу, які гэтаксама ўжо накруціў гуж, зачапіў ім за дугу, ад чаго клешчы хамута шырока раз'ехаліся.

— Трэба то трэба, гэта ясна...— загуў Мікола, каленам ціснучы ўжо на правы клешч.— Але ж яна — ты толькі не абіжайся, — я табе скажу, ніколі кватарантаў не брала. А гэта ні з таго ні з сяго падахвоцілася... Цяпер, брат, уся вёска гаворыць... I не толькі нашы Міланькі... Не злуй, калі табе гэта не надта будзе наравіцца, але я табе скажу: я добра ведаю, чаго яна хоча... Яшчэ як ведаю, я табе скажу...— ён заматаў ужо на клешчы пасак, завузліў яго, ад чаго дуга зусім сціснулася ды выгнулася.— Часта прыходзіла дагэтуль да мяне то каня папрасіць, то баразну якую разараць... Пашчыплеш у кладоўцы за бакі — дык рагоча, я табе скажу... Вот што я табе скажу, а ты сам кумекай, — бо ў цябе не мая дурная, а разумная галава, — што гэта значыць...

Міхаіл Апанасавіч, ціха тоячы сорам i нават злосць на залішне гаманкога конюха, прамаўчаў, адвязаў ад падсядзёлка кавалак старой сашмараванай ляйчыны — церассядзельнік, — прывязаў да аглоблі, другі канец кінуў цераз конскую спіну на той бок. Там яго перахапіў Мікола, падняў каня.

— Ты не злуйся, калі я замнога лепячу языком...— той паправіў падсядзёлак, а пасля пасак пад конскім жыватом.— Прыставай да яе ў прымы, я табе параю, калі бярэ. Не глядзі надта, што простая баба, а не настаўніца...— сказаў гэта ўжо не з насмешкай, а шчыра.— I маладая яшчэ, імчаць будзе, што воз з гары... I спраўная... За бабу i за мужчыну робіць...— i, бачачы, што яму не адказваюць, запытаў: — Куды паедзеш?

— У лес, — адказаў Міхаіл Апанасавіч.

— Тады не бяры драбін, — сказаў той i сам зняў ix з калёс, паставіў ля пафарбаванай вапнаю драўлянай сцяны канюшні.— Каня не кілзай, а то цуглі вострыя, губы парэжа...— прамовіў, сеў на цагляную прызбу, дастаў з кішэні замусоленую пачку, узяў адну цыгарэціну, пастукаў па далоні, прыпаліў, зацягнуўся i пусціў дым долу, на свае тоўстыя літыя гумовікі.

Міхаіл Апанасавіч, спяшаючыся i саромеючыся Міколавых дапытлівых i смелых позіркаў, хутка падлажыў пад дугу новыя цвёрдыя лейцы, выцягнуў ix, сеў на старой, учарнелай ляжанцы — дзвюх збітых на канцы перакладзінкамі дошках, — на якой сёлета за лета i за гэтую раннюю восень многа чаго паперавозілі, бо відаць была на ёй сухая кара, сена i мох, спусціў ногі i турзануў лейцамі каня.

Прысохлыя калёсы крануліся, для чаго каню прыйшлося крыху напяцца, аж рыпнула тугая дуга.

Міхаіл Апанасавіч ездзіў ужо ў лес не раз. Яшчэ на пачатку верасня прывёз Каці — гаспадыні — сухастою, бярозавага галля, што валялася на працярэбленай нядаўна лініі, пасля прытарабаніў два вазы смаловых карчоў. Цяпер вось ехаў па хваёвыя жэрдкі, якія насек на тым тыдні, каб паставіць яшчэ цяпер, восенню, новы плот.

Каб ён памагаў па гаспадарцы, Каця не прасіла. Але ён бачыў, што пры хаце шмат непаладкаў, i сам стараўся тое-сёе падладзіць. Ды i не мог сядзець без работы.

Школьнай працы было не шмат. Напісаць планы, праверыць дзеткам-другакласнікам сшыткі — i, бадай, усё. А так у вольную хвіліну чытаў ці сядзеў у хаце ля акна i пазіраў на кастрычніцкі двор — на пажаўцелыя бярозы, апалае лісце з якіх ужо зачарнелася пры плоце, пазіраў на дождж, што ці ліў цурком, ці раптоўна заціхаў, або пазіраў i не мог разабрацца, што ж на дварэ, бо часта з раніцы было хмурна, сыра — вісеў мокры цяжкі туман i імжэла дробненькая халодная морась. Гэта быў не дождж, на зямлю не лілося вады, а нешта мокрае нябачна i надта ж рэдзенька сеялася з неба ці — калі гаварыць праўдзівей — штосьці імжыстае павісла між небам i зямлёю, ліпла да твару, як ліпне мокрае павуцінне, калі нагінаешся i шыешся пад нізкімі густымі лапамі маладога сасняку.

Пазней, пад полудзень, нечакана між хмар выблісквала сонца — ужо высока ад зямлі, — разганяла туман, хмары, i пачынала бачыцца блакітнае неба. Падсушвалася паветра, падсушваліся барозны разагнанай з раніцы бульбы — i на зямлю лілося жаўтаватае i самотнае святло. Цяпла, аднак, вялікага ўжо не чулася, бо i сонца было няяркае, нібы астуджанае, i паветра прыкметна настоялася ўжо асеннімі скразнякамі, i зямля астыла, страціла цяпло ад першых замаразкаў.

Калі людзі сама распачыналі працу ў саўгасе ці дома — выбіралі бульбу ды сушылі атаву, — сіваватыя, шчодрыя на ваду хмары зноў згушчаліся, захутвалі сонца, моцна i ўліўна абрынваліся на зямлю халодным дажджом. Ён быў яшчэ не зусім восеньскі, бо не ліў падоўгу, а нечакана прыпускаў i гэтак жа нечакана аціхаў. Тады было, як кажуць, сем пагод i няможна было ўгадаць, што выдасца на дварэ праз гадзіну.

Вось так часта — амаль праз кожную хвіліну — нечакана мяняўся тады на дні i настрой Міхаіла Апанасавіча. I не таму, што ён да полудня сядзеў дома, быў зусім адзін (гаспадыня хадзіла ў саўгас на працу, а яе дочкі — у школу), пасля ішоў вучыць сваіх другакласнікаў, якія прыходзілі на другую змену. Нe. Відаць, трывожна, a калі i сумна яму было ад іншага — што ён тут, у Міланьках, быў чалавек новы, прыезджы i ўсе тутэйшыя людзі, як i калегі-настаўнікі, былі незнаёмыя. Хоць адчуваў, што дырэктар пра яго ад загадчыка райана ведае многае i тое-сёе расказаў пра гэта астатнім настаўнікам i яны гэтаксама адчуваюць, які ён чалавек, як склаўся ў яго лёс...

Такую-сякую цікавасць да сябе ён адчуваў, хоць i думаў, што ён, гэты інтэрас, мог быць i ад таго, што ён новы чалавек тут. А да новых людзей заўсёды пільна прыглядаюцца.

Неяк паволі ён сам адчужваў сябе ад калектыву. I не таму, што сёлета адзін быў тут новы, а болей таму, што меў скрытнаваты i сарамлівы характар, які не дазваляў яму хутка пазнаёміцца ды пасябраваць з чужымі, малазнаёмымі людзьмі. Каб яшчэ хто іншы сам пайшоў яму насустрач, сам пастараўся б падружыцца, то i ён тады змог бы адказаць такім жа пачуццём. Хоць тут надта i не было яму з кім пасябраваць.

Алесь Трахімавіч i Іван Сямёнавіч былі намнога старэйшыя за яго, мелі свае клопаты, ды Зубок часта хварэе (вось i ўчора завезлі яго ў бальніцу лячыць жаўтуху), то з ім, хворым, i невядома, як паводзіць сябе, а Рагатка — дырэктар, неяк гэтаксама няёмка шукаць дружбы з ім, начальнікам. Ды яшчэ з надта ж строгім ды дзіўнаватым: то ён суровы, так хмурна пазірае i папракае, што мароз па скуры ідзе, то раптам так неспадзявана з некага пажартуе ці выбухне магутным рогатам, што i не ведаеш, што сказаць, усміхацца ці не... Відаць, са старэйшых самы кампанейскі — Вяртун. Здаецца, ён добры, спагадлівы, сяброўскі чалавек. Праўда, калі ён вып'е — нечакана мяняецца... Але ў школе спакойны, гутарлівы i жартаўлівы, як кажуць, душа калектыву: без яго намнога сумней было б працаваць... Хоць i з ім сяброўства не ладзіцца: ён сямейны, як адвучыць, дык i спяшаецца дахаты.

Астатнія — маладыя, намнога маладзейшыя за яго. З імі наўрад ці можа быць якое сяброўства: у ix зусім іншыя, чым у яго, клопаты. Настаўніцкія то адны — вучыць дзяцей, памагаць адзін аднаму ў гэтым. Хоць i не зусім адны: яны вучаць амаль усе старэйшыя класы, а ён — маленькіх дзетак, як i Мая Сцяпанаўна. Гэта даволі розная праца, не лягчэйшая, але іншая. Што ж датычыцца пазашкольнага, свайго, то ён ім, маладым, не пара. Там у ix усё рознае... Таму ён, мала спатыкаючыся з маладымі, знаў толькі мужчын, Васільца, Сліжа i маладога Рагатку, ды Маю Сцяпанаўну, з якой разам працаваў у другую змену, a астатніх, надта дзяўчат, нават яшчэ не ведаў, як ix называць па імені i па бацьку.

Ён, відаць, найбольш мог бы пасябраваць з Паўлам Мікалаевічам, з якім кватараваў амаль па суседстве. Мог бы, каб разам хадзілі ў школу, вярталіся з яе, мелі вольны вечар. А то выходзіла так: ён — дома, a Васілец — у школе. I наадварот. А вечарам, позна зусім, ён хадзіў раз да яго, але гаспадыня сказала, што яе кватарант, Павел Мікалаевіч, вечарамі дома не бывае... А пасля i сам пачуў, што той ходзіць да настаўніцы нямецкай мовы... Вось ён так i заставаўся адзін, усё яшчэ ніяк не мог з кім сысціся, адчуваў, што ён, бадай, адзін з прыезджых яшчэ не прыжыўся тут, не прывык да школы i да вёскі...

Як добра яшчэ не прывык i да свайго кватаранцкага жыцця, не так, можа, не прывык, як усё яшчэ не мог звыкнуцца з ім: некалі быў ён жанаты, меў свой добры дом, сям'ю, гаспадарку. I яму, калі меў усё гэта, а пасля прыйшлося пакінуць, то нялёгка было пачынаць усё спачатку — стаяць з чамаданчыкам у руцэ i гадаць, дзе ж знайсці сабе прытулак. Маладыя настаўнікі тут, у Міланьках, i там, дзе раней ён працаваў, здаецца, ахвотна i бесклапотна жылі на прыватных кватэрах, сталаваліся, лёгка прывыклі да кватаранцкага жыцця, а вось ён, маючы некалі ўсё гэта сваё, ніяк не мог змірыцца са сваім кватаранцтвам...

Праўда, Каця, цяперашняя яго новая гаспадыня, добра глядзела, напраўду ці крышку хітруючы, адгаворвала яго ад гэтай i іншай гаспадарскай працы, але была ўсё ж вельмі рада, што ён памагае. Пасміхалася, смачней карміла, часта мяняла пасцель, мыла яму бялізну, пазірала на яго заўсёды добра, з павагаю. А яму было не толькі добра на душы, што памагае адзінокай гаротнай кабеце, але чамусьці не раз i сорамна. Ён пачаў бянтэжыцца, калі заставаўся з ёю адзін на адзін, пазіраў ёй у вочы, бачыў, што яна дзеля яго стараецца яшчэ ў большай чысціні трымаць хату, сама харашыцца...

Дзеля яго... Гэтае адчуванне вельмі ўразіла, i ён стараўся не асаромецца перад Кацяй — амаль i не браў за гэтую пару чаркі, сам паверыў, што ніякі ён не п'яніца, як пра яго не раз гаварылі. Ён адчуў, што можа i зусім не піць... З кожным днём ён усё болей хваляваўся ад жыцця пад адною страхою з маладою кабетаю, адчуваючы, што ён усё ж мужчына i ў яго — як гэта доўга здавалася — не зусім перагарэлі чалавечыя пачуцці ды жаданні...

Міхаіл Апанасавіч бачыў, што падабаецца Каці; быў рады, толькі крышку з сорамам заўважаў, што падабаецца не так, як маглі б быць даспадобы вясковыя мужчыны, а прыемна ёй, што ён настаўнік, «чысты чалавек», што жыве ў яе i памагае, зусім не ганарыцца, не баіцца вясковай працы, мае някепскую плату. Не раз ён, думаючы пра ўсё гэта, гадаў: можа, дарэмна чакаць у яго ўжо немаладыя гады не жаночага добра абдуманага разліку, а сляпога юнацкага кахання, бо гэта ўжо было i, можа, ніколі не паўторыцца, але ўсё ж хацелася, каб ён быў пакаханы як чалавек, каб былі адчуты i яго пачуцці... Але — як ні жадаў патаемна нечага святога i далікатнага да сябе — сам жа часамі здзіўляўся, што ён да Каці адчувае гэтаксама нешта падобнае, што, можа, адчувала i яна — «а разам жа жыць можна...». Можа, вось, ведаючы такія свае думкі, бывала, саромеўся Каці, да якой пра свае пачуцці, думкі не загаворваў i якая гэтаксама не заводзіла пра гэта гутаркі, хоць часта-часта ў размовах была блізка да гэтага. Таму даўнавата ўжо адчувалася, што ў ix «нешта ёсць...».

...Міхаіл Апанасавіч патурзаў лейцамі каня, цмокнуў, каб той падбег — каб заехаць дамоў, узяць сякеру i ланцуг, з'ездзіць у лес, забраць жэрдкі, прывезці, адвесці на канюшню каня i паспець на першы ўрок другой змены.

Паехаў не вёскаю, а крыху далей ад людскіх вачэй — сценкаю.

...Малады зялёны сасняк яшчэ пахнуў, здаецца, цёплаю смалою, летнім пылам, хоць зямля была ўжо нямала мочаная асеннімі дажджамі i пa ўсім была відаць восень: стала рыжай мёртвай трава, ляжала жоўтае i прычарнелае лісце, чырванеліся пад шыгаллём высокія мухаморы.

У старым лесе, які цяпер стаў нейкі спакойны, глухі, пажоўклы i пачарнелы, цемнаваты без сонца, рэха не кацілася — як летам — збоку, а прападала ўжо тут, на дарозе, — толькі чулася, як тупка бег конь, як ляскаталі, падтрасаючыся на абабітых i засмалелых каранях колы, як амаль нячутна чапляўся за ногі пабялелы верас, за якім — між высокіх сосен — бачыліся дзе-нідзе старыя пні, густа абсыпаныя дзікімі жоўтымі грыбамі ці лясной белай плесенню. I ад таго, што яна, плесень, ужо не сохла, а была вільготная, то зноў i зноў адчувалася: на дварэ ўжо халодная восень — пара, калі найчасцей i наймацней прыходзіць да яго смутак...

Не надта маладым, высокім хвойнікам пад'ехаўшы да складзеных адна на адну жэрдак, ён прыпыніў каня. Адняў i падкінуў яму пад ногі сена, якое ўзяў у Каціным гумне, i ўсю дарогу — каб яно не зляцела — сядзеў на ім. Скінуў з калёс ляжанку, дастаў ззаду воза шворан, адцягнуў заднія колы.

Паклаў на перадок камлямі дзве жэрдкі, прымяркоўваючыся, каб яны былі не надта блізка ад конскіх ног. За задок калёс зачапіў ланцуг, прапусціў яго праз кольцы, падняў дышаль, усадзіў у яго шворан і, пацягнуўшы, зачапіў за яго ланцуг, абкруціў ім дышаль i дзве жэрдкі. Тады пачаў накладаць на расцягнутыя калёсы хвойкі, адчуваючы, як бярэцца, ліпне да рук мяккая смала, што выступіла буйнымі кроплямі на ссечаных i ацярэбленых мясцінах.

Як ускінуў усе жэрдкі — а яны, пакладзеныя адна на адну, дасталі каля паловы ручак, — падумаў, што трэба яшчэ ссячы хоць некалькі сосен. Узяў сякеру i адышоўся ад воза, задраў галаву i пачаў выглядаць высокія i гонкія хвойкі, жмурачыся ад нізкага светла-шэрага, як апусцелага неба. Ішоў i неяк раптоўна ўспомніў, што на днях будзе дзень нараджэння старэйшай дачкі... Прыпыніўся, заплюшчыў вочы i як убачыў яе такой, з якой развітваўся, — маленькай, поўненькай, светлавалосай, вясёлай-вясёлай... Пасля ўявіў яе такой, якой бачыў гэтым летам, — тонкай, высокай i прыгожай, як маці... Сустрэўшыся ў горадзе, яна першая падышла i павіталася: «Добры дзень, тата!..» Пагаварылі яны нейкую хвілінку, пакуль не выйшла з магазіна маці, якая прыязджала купляць ёй да новага навучальнага года абновы... Гэтая кароценькая сустрэча ўсё ніяк не забываецца, вярэдзіць i вярэдзіць душу...

Ён кожны год да даччыных імянін пасылаў ім падарункі, бо дасюль перагарэла сэрца па былой жонцы, а па любімай дачушцы ныла яшчэ моцна i цяпер: дзіця ёсць заўсёды дзіця, бо няма ні былых, ні цяперашніх дзяцей, яны заўсёды твае дзеці...

...Каця, невялікая ростам, не зусім тонкая, але i не поўная, вельмі загарэлая на твары, дужая i здаровая кабета, вярнулася з саўгаснага поля позна, калі ён, Міхаіл Апанасавіч, прыехаў з лесу, адвучыў другую змену i прыйшоў дахаты.

— Вы, мусіць, вельмі прагаладаліся ўжо? — сустрэўшыся ў двары, усміхнулася яна, усміхнулася, хоць была i стомленая.

— Ды не, — адказаў ён, адчуваючы, што напраўду хоча есці, але не стаў прыспешваць, каб яна тут жа гатавала вячэру: ведаў, што ёй яшчэ шмат клопатаў ды працы па гаспадарцы.

Ён з хвіліну пазіраў на яе кругленькі твар з невялікім роўным носам, з чырвонымі ад ветру i дажджу шчокамі, бачыў маладое здароўе на ім, заўважаў гарэзныя агеньчыкі ў яе кругленькіх вочках, адчуваючы сарамлівае хваляванне. А як яна яшчэ ўсміхнулася, зірнула пільна i з нейкім маладым выклікам, зусім разгубіўся, заміргаў, збянтэжыўся, чуючы, як у горле перахоплівае дыханне.

— Зараз, людзі мае, усё зладзім...— спахапіўшыся, што шмат стаіць, Каця неяк ненатуральна моцна i бадзёра загаварыла да дачок, загадала тым абіраць бульбу, а сама скінула фуфайку, атрэпала яе аб плот ад пяску, застаючыся ў даўгаватай сукенцы, пачала ўходжвацца.

Работа, як кажуць, гарэла ў яе руках. Яна хутка i амаль у адну хвіліну рыхтавала едзіва свінням i курам, насіла гэта ў загарадкі i праз міг ужо вярталася адтуль з трэскамі, бегла да нечага іншага. Зрэдку кідала на яго хуткія позіркі і, пылаючы суха на шчоках, усміхалася.

Міхаіл Апанасавіч, бачачы гэта i трывожачыся, прысеў на лаўцы, што была ля сцяны, пад кухонным акном. Пасядзеў з хвіліну, i як убачыў, што вярнулася з пашы карова, падняўся, адчыніў ёй весніцы. Каця вынесла з дрывотні i кінула ў куток двара ахапак звялай канюшыннай атавы — i карова ахвотна падышла да яе, узялася есці, раз за разам матляючы галавою, ад чаго закідвала на спіну траву. А Каця ўжо праз міг была ў хаце, загадвала дочкам падпальваць у печы i ставіць варыць бульбу.

Ухадзіўшыся, Каця вынесла з хаты гаршчок з цёплаю вадою, вымыла ёю каровіна вымя, абцерла яго сухім ручніком, села на столачку i пачала даіць. Пачуўшы пах сырадою, прыбег аднекуль з-за хлява рыжаваты кот, падняў кароткі хвост, замяўкаў, тручыся ля гаспадыніных ног.

— Естачкі захацеў?— жартам падражніла яго Каця.— Ах ты, стары гультай! А хто ж мышэй будзе лавіць? Бегаюць вунь па кладоўцы, гарцуюць, як коні...

Міхаіл Апанасавіч, зноў седзячы на лаўцы, усміхнуўся, бачачы, што гаспадыня вельмі паважае ката i сабаку, хоць не раз i кажа, што «замест гэтых гультаёў можна было б выкарміць добрага падсвінка», але зводзіць ката i сабаку не збіраецца.

— Ну, як там, Апанасавіч, мае вучаніцы? — запытала Каця ў яго, бачачы, што ён сядзіць паблізу i саромеецца, запытала, хоць i добра ведала, што ён не вучыць яе дачок.— Усё гаварэця, каб я ведала.

— Дзеці як дзеці, — адказаў ён.— Ніхто на ix не наракае. Старанныя, працавітыя.

— Працуюць, бо жыццё прывучыла...— уздыхнула Каця.— Большая то кожны год добра вучыцца, а вот меншая кепска... Ды i здароўе яе кепскае... Усё галава баліць...

— Двоек жа i меншая не мае... Падрасце, то i здароўе паправіцца...— сказаў ён, ведаючы, што Каця вельмі любіць, калі хто хваліць яе — i напраўду працавітых, сумленных, прыгожанькіх — дзяўчатак.— А цяпер, можа, яе рост такі...

— Можа, i так, — згадзілася Каця.— Я i сама некалі такая ўжо танюсенечкая была, зусім не такая, як цяпер...

Дочкі ж, слухаючы гэтую размову i сарамліва ўсміхаючыся, усё яшчэ бянтэжачыся яго, i новага ў доме чалавека, i настаўніка, запалілі ў печы (чуваць было, як пачаў слацца па двары смалісты дым), пасля намылі свінням бульбы, насыпалі яе ў гаршкі, каб маці адразу заўтра ранічкай магла паставіць ix у гарачую печ. Як толькі тут, на двары, памылі рукі, адразу шмыганулі ў хату.

— Брыдка во за троечкі...— усміхнулася Каця, якая паднялася ўжо, ішла да сянец з ледзь не поўным вядром малака, якое наверсе ўспенілася, пахла па ўвесь двор.

— Дзеці ёсць дзеці, — заступіўся ён.— Але няма чаго, далібог, маракаваць вам: добрыя ў вас дочкі...

— Такія ўжо добрыя!..— гучна, каб чулі тыя, сказала Каця.— У людзей i лепшыя ёсць.

Яна паставіла паблізу ганка столачак, на яго — вядро з малаком, а сама падалася ў хату, заляскала там вілкамі пры печы, пасля вярнулася з бляшанкай i цадзілкай. Паклала жаўтаватую цадзілку на высокую тонкую бляшанку, абціснула яе, падняла вядро, перагнула крыху i пачала ліць з яго малако, якое адразу ж гучна заструменіла па дне.

— Пакіну, гультай, i табе, — міралюбна сказала кату, які зацёрся аб яе гумовікі.

Усё малако з вядра не ўлезла ў бляшанку. Каця дапільнавала, калі яно перастала цадзіцца, узняла цадзілку i астатняе працадзіла ў двухлітровы слоік. Крыху з дна вядра наліла кату ў кансервавую баначку, што з загнутым пачарнелым вечкам стаяла ля сянец.

Бляшанку Каця апусціла ў студню, а слоік занесла ў хату.

Калі вярталася адтуль, несла ў руцэ кубак, Міхаіл Апанасавіч ведаў, што гэты сырадой яму. Ён выпіў i падзякаваў.

— Піце на здароўе, — спакойна, як надта нічога такога добрага i не зрабіла, адказала яна.— Самі бачыце, малака хапае. Ды i другога чаго, хоць i без гаспадара жыву, ёсць. Не многа, але ёсць. Карова добрая, не прагаварыцца толькi, два парсючкі гэтаксама ладныя. Сена пачці сабрала за лета, дроў тожа хваціць на зіму. Толькі вот па мужчынскай часці вялікія непаладкі — плот пагніў ды паваліўся, веранда ды страха во абы-якія, што, здаецца, i не глядзеў бы, падпаветка развалілася... Ды, на добры толк, i хату ўжо варта было б ашаляваць, бо надта ж халодная.

— Страху то позна ўжо раскрываць, бо восень на дварэ, — сказаў ён, бачачы, як яна, абцягваючы на поўныя калені сукенку, прысела на ганку.— А плот можна яшчэ i цяпер перасыпаць.

— Хіба мая гэта работа, Апанасавіч? — клапатліва, моршчачыся, прамовіла яна.— Ці надта час на гэта маю?

— Пагаварыце з лесніком, хай яшчэ дазволіць высекчы сасняку ды дасць на шулы чаго таўсцейшага, то я за восень пакрысе i перасыплю ўвесь частакол, — сказаў ён, — усё роўна мне да полудня няма чаго рабіць. То памагу.

— Вы ўжо i так... Гэта мы, простыя людзі, прывыклі да ўсялякай работы...

— I я яе не беларучка. Увесь час жыву ў вёсцы, раблю вясковую работу, — сказаў ён.— Калі быў жанаты, то i гаспадарку сваю меў, усё сам рабіў. I настаўнічаў, i дома спраўляўся. Як цяпер Вяртун ці Рагатка...

— Я ж здалёку замуж сюды прыйшла, то i цяжка, бо адна жыву, без радні... I ён жа, чалавек мой, быў прыезджы...— прамовіла яна.— Што зраблю сама, тое i маю...

— Нешта будзе, — заспакоіў ён.— Дзяцей на ногі амаль паднялі ўжо, гаспадарку не толькі не запусцілі, але i добра трымаеце.

— Ды не прападзём жа, абы здароўе бог даў...— згадзілася яна.— А я, дзякуй богу, яшчэ добра чуюся... Шчасця вот толькі малавата... Ляпей сем разоў згарэць, як адзін раз аўдавець... Ды ў маладым веку...— усхліпнула, шморгнула носам, але ўтрымалася, не заплакала, хутка выцерла падалом вочы, зірнула на яго і, чамусьці як саромеючыся ці позіркам просячы, каб ён цяпер нічога не гаварыў, усміхнулася. Пры гэтым не варухнула нават вуснамі, не міргнула вокам, усміхнулася толькі позіркам, выказваючы да яго вялікі давер.

— Але чаго мы, людзі, тут сядзім: холадна i цямнее ўжо, хадзем у хату.

Устала, падалася першая. У хаце прыпынілася ля печы, выцягнула вілкамі гаршчок з бульбаю, паторкала відэльцам, правяраючы, ці зварылася.

Ён гэтаксама падняўся, убачыўшы, як ад шыбін адарваліся дзеці — відаць, дзяўчынкі сачылі за ім i за маці. Але Каця нічога на ix не сказала, абхапіла гаршчок анучаю, зняла яго з прыпека i адцадзіла ваду ў вядро, а пасля высыпала бульбу па стол, на разасланы ручнік. Тады відэльцам, адпіхаючы лісце хрэну ды вішанніку, дастала з вядра салёныя гуркі, паклала ix, зялёныя, крамяныя, у талерку. Пасля ўзяла з паліцы загорнуты ў паперу, на якой самапіскай была напісана цана, кавалак купленай у магазіне каўбасы, парэзала яе, наліла ў кубкі кіслага малака.

Затым схадзіла ў другую палавіну i прынесла адтуль пляшку, заткнутую гумовым чорным коркам.

— Не трэба, — прамовіў ён, саромеючыся i Каці, i яе дочак-вучаніц.

— На апетыт трохі...— усміхнулася Каця, наліла яму з палавіну шклянкі, а сабе зусім крыху.— Ну, будзьце здаровыя, — сказала, але пастаралася не зірнуць, не глядзела: бярэ ён чарку ці не — выпіла, прыкрыла рот рукою.— Фу, як яе толькі п'юць!

Ён паволі выпіў, моўчкі пачаў закусваць.

— А можа, i гэта дап'яце?— спытала пасля.— Кропля тут засталася, што вам значыць, мужчыну...

— Ды хопіць, — усміхнуўся ён.— Не раз i кропля лішняй бывае, зводзіць... Што тады i стрымацца не можаш... Вялікая яна губіцелька, гэтая гарэлка...

— Гэтая халера толькі дурных ды прагных губіць, разумнага чалавека не звядзе...— сказала яна, зноў на яго не пазіраючы, але шмат што i намякаючы, — Ну, дык бярыце за здароўе ды за гэты розум...

Выпіўшы, ён зноў пачаў есці, адчуваючы, што ў яго разгарнуўся апетыт, а яна яшчэ дастала гуркоў, парэзала каўбасы. Сама не ела больш, сядзела паблізу, як радуючыся, што сядзіць разам з мужчынам i той смачна есць тое, што яна прыгатавала, i не толькі смачна ўплятае, але i, канечне, у душы дзякуе ёй.

— Спадабалася вам у нас, Апанасавіч? — запытала пасля з хваляваннем у голасе.

— Ды няблага...— адказаў ён, зірнуў на яе, яшчэ зусім маладую, ружовашчокую, прыгожую, i адчуў такое збянтэжанне, якое даўно ўжо не адчуваў: прыйшоў вялікі смутак па жанчыне — па жонцы, сяброўцы, маці яго дзяцей, — па ўсім тым, без чаго, відаць, не можа жыць усякі разумны ды здаровы чалавек.— Ды чаму можа быць блага? Дырэктар як дырэктар, як i ў кожнай школе, калегі на рабоце разумныя, далікатныя, працавітыя... Толькі вот, можа, аднагодкаў маіх мала, бо ўсе маладыя амаль, са сваімі клопатамі, i я ім мала падыходжу, бо ў мяне іншыя клопаты... A ў вас мне — здаецца, лепш нідзе i быць не можа...

— Ці добра вам тут выходзіць?— як ужо між іншым запытала Каця, прыбіраючы стол.

— Ды рублёў сто трыццаць...

— Добра, — сказала яна.

Ён нічога не адказаў, закурыў, глядзеў, як увішна ўсё робіць гаспадыня, i адчуваў трывожнае хваляванне ад блізкасці жанчыны...

1975

«Адлюблю за ўсю маладосць...»

Неба, высокае, сіняе, вакол сонца белаватае, сцішэла i прымлела ад яркага святла. Недзе зусім невысока, як толькі пачыналася блакітная смуга, вісеў, заліваўся радаснаю песняю маленькі жаўручок. Любаваўся, мусіць, на густое цёмна-зялёнае жыта, дзе ў невялікай разорцы, можа, было яго гняздзечка.

Як Васіль ні ўзіраўся ўвысь, ніяк не мог згледзець вясёлага жаваранка, жмурыўся толькі ад белага святла, сінізны неба i адчуваў, што ад закінутай уверх галавы пачынае балець карак. Тады апусціў галаву, убачыў, што стала цёмна ў вачах; ён моцна заплюшчыў ix, але ўсё роўна яшчэ доўга плылі бела-жоўтыя плямы i густы блакіт чэрвеньскага чыстага неба.

Пастаяў з хвіліну, прывыкаючы да святла, i пайшоў далей па цвёрда ўтаптанай i выезджанай веласіпедамі сцежачцы ўздоўж дарогі, пазіраючы ўперад на сухі, аж пабялелы, пясок i на зялёныя прысады — яны стаялі справа i злева. Была радасць, што ён цяпер ідзе дадому, пабудзе крышку адзін, пасмуткуе, а пасля, увечары, калі вернуцца з працы людзі, зноў сустрэнецца з ёй, мілай i дарагой яму жанчынай, што за нейкі месяц здзівіла, акрыліла, так усцешыла сваёй чысцінёй i пяшчотай — што для яго, здаецца, зусім па-іншаму паказаўся гэты свет.

Васіль — прараб тутэйшага саўгаса — вяртаўся з канторы. Доўга, з раніцы да полудня, амаль не разгінаючыся, ні на хвіліну не ўстаючы, сядзеў там — у сваім маленькім сонечным пакоі, — пісаў, падлічваў, колькі i што зрабілі рабочыя, будуючы ў Асаўку новы двухпавярховы шаснаццацікватэрны дом.

Калі перапісаў усё на чысты ліст паперы, хутчэй панёс да дырэктара, бо той даўно падганяў яго з гэтаю работаю. Дле дырэктара не было ў канторы. У суседнім пакоі, куды ён цікнуў на ўсякі выпадак, сядзела за сталом і, нізка нагнуўшыся, нешта пісала дырэктарава жонка — галоўны эканаміст саўгаса, ды паблізу яе ляскала на машынцы сакратарка Нэлачка.

Васіль зайшоў, прысеў на новенькай канапе. Да яго адразу ж, адклаўшы сваю работу, усміхнуўшыся, відаць, радая, што ёсць з кім нарэшце пагаварыць, падсела дырэктарава жонка, пажылаватая добрая жанчына, адзетая ў старамодную жоўтую сукенку, з мноствам кліноў i ўсякіх гафтачак.

— Чула, што маецеся пайсці ў адпачынак? — запыталася яна.— Дык дзе думаеце сёлета адпачываць: ці ў вёсцы, у сваіх бацькоў, ці паедзеце куды на поўдзень?

Ён усміхнуўся: адчуваў, што гэтая гутарка была толькі зачэпкаю, бо дырэктарыха i сёння, як i вельмі часта дасюль, хацела, мусіць, пагаварыць з ім пра другое — пра яго жаніцьбу.

— Яшчэ i не ведаю добра, — адказаў ён.— Відаць, паеду дадому. Буду памагаць касіць i грэбці сена.

— «Дадому, дадому!»— пажартавала яна.— Пара падумаць ужо, каб тут ваш дом быў. Ну, Васіль Антонавіч, — яна зноў усміхнулася, хітра прыжмурыла вузенькія вочы, аж, здаецца, памаладзела ад гэтай сваёй гарэзнасці, — чаму вы пяты год у нас працуеце, a ніяк нявесты не падберацё? Ці ганарлівы вы ды пераборлівы, што ні адна настаўніца вам не спадабалася, нi адна канторская дзяўчына, ці?.. Ну, чаму?

Ён, усё разумеючы, гэтаксама ўсміхнуўся, нічога не адказаў. У вёсцы напраўду былі незамужнія — фельдшарыца, загадчыца пошты i дзве маладзенькія настаўніцы, — але ўсе яны былі не надта вабныя дзяўчаты. У канторы ж незамужняй была толькі адна Нэлачка — дзяўчына яго гадоў, вельмі поўная, мусіць, хваравітая на сэрца, ад таго заўсёды нейкая санлівая, белая на твары, добрая работніца, добрая характарам, але зусім непрыгожая.

Нэлачка пры той размове гэтаксама была ў пакоі, сядзела i друкавала. Праўдзівей сказаць, яна сядзела ля машынкі, але не друкавала, брала чыстую паперу, клала на яе капірку, зноў клала наверх паперу, раўняла, угінала галаву, i здавалася, не слухала ix, але аж палымнела на шчоках ад хвалявання: яна, як ён ужо ведаў, употайкі кахала яго і, канечне, спадзявалася, што ён урэшце возьме замуж толькі яе.

I дырэктарыха чамусьці вельмі старалася «звесці» яго з Нэлачкай.

Васіль не сказаў, што няма ў вёсцы прыгожых дзяўчат: не хацеў псаваць настрой Нэлачцы. Яна заўсёды была вельмі рада, калі ён загаворыць з ёю, усміхнецца: сумавала, мучылася, калі ён не падыходзіў да яе ці гаварыў, што няма тут такіх дзяўчат, якія яму падабаліся б, — тады яна хмурнела, сцішвалася, саромелася сваёй паўнаты і, здаецца, яшчэ горш брыдчэла, была нявабная.

— Ажанюся некалі, чаго спяшацца, — толькі ўсміхнуўся ён на развітанне.— Вось пабудую новы дом, сабе кватэру ў ім адляплю — i ажанюся.

Сказаў так, што сам аж паверыў, што застанецца, прыжывецца тут, куды трапіў пасля размеркавання, будзе жыць са сваёй каханай — з ужо замужняй жанчынай. Хоць зусім не ведаў, як развяжацца той вузел, што ўжо завязаўся.

...Ішоў паціху, пыліў i чамусьці ўспомніў беленькую i тоненькую аднакурсніцу-красуню з рэдзенькімі пярэднімі зубамі, з прыгожымі светлымі валасамі. Яна была першай дзяўчынай, што ён пакахаў. Хадзіў з ёю ў кіно, у тэатры, адрываючы для гэтага на білеты i на марожанае грошы са стыпендыі, хадзілі разам у бібліятэку, перажывалі, хто як здае экзамены, — i паволі не толькі прывыклі адно да аднаго, але, здаецца, i пакахаліся. Вось ён аднойчы, ап'янелы ад шчасця, i завёў гутарку пра тое, каб ім пажаніцца.

«Ты што?— здзівілася яна i засмяялася. Ён ніколі дагэтуль не бачыў такой зняважлівай ды пагардлівай усмешкі.— Сам жа бачыш, хто i я, i ты... Абое студэнцікі, будучыя спецыялісты з сярэдняй адукацыяй... Прыедзем у якую вёску з чамаданамі: «Добры дзень вам. Мы Сцепановічы... А нам так адразу — кватэру, работу па спецыяльнасці»

«А чаго ж мы хадзілі столькі? — здзівіўся тады ён, думаючы, што яна не верыць яго шчырасці.— Я вось толькі з табой хачу жаніцца».

«Эх ты, жаніх! — яна з насмешкаю падціснула тоненькія вусны.— Я думала, што ты хлопец... А замуж, даражэнькі, я за цябе не пайду, бо ты хутка паедзеш у вёску... А я выйду замуж за юрыста ці за журналіста, бо яны далей раённага горада не паедуць... Вось крыху яшчэ пагуляю з табою i вазьму ў рукі нагледжанага...»

«Ты сур'ёзна?» — перасільваючы крыўду, злосць, спытаў ён.

«Канечне, — адказала яна.— Якія ж тут жарты? Але ты мне даспадобы. I ад сваіх тых слоў, што я раней гаварыла табе, я не адмаўляюся».

«Тады жадаю табе шчасця! — буркнуў ён сярдзіта.— А я табе не цацка, каб гэтак!..» — I пайшоў ад яе.

Праз год ён скончыў тэхнікум, прыехаў сходы, у невялікую вёску. Спярша, як астатні год i ў тэхнікуме, мучыўся, пакутаваў, не ведаў, як будзе жыць далей, ці здолее каго больш пакахаць. А пасля адчуў, што пакрысе забываецца тое, студэнцкае, можа, i не вартае яго памяці, каханне, як i не варта яго i яна, такая хітруня. Толькі пачаў недалюбліваць дзяўчат; а яшчэ пазней прапала i гэта пачуццё, ён неяк паволі паспакайнеў, надта тады, калі ад знаёмых пачуў, што яго былая сяброўка напраўду неўзабаве выйшла замуж за журналіста, паехала з ім у раённы горад, праз год нарадзіла дачку i атрымала кватэру, а яшчэ праз год, а можа, i раней, пачала паціху падгульваць з другімі. Сустрэўшы яго знаёмых, дапытвалася: «А як там ён, Васіль, жыве? У вёсцы? Добры хлопец быў, толькі не зусім разумеў жанчын...»

Пасля гэтага вось Васіль i супакоіўся, падумаў, што няма чаго крыўдзіцца ды шкадаваць: яна, тая беленькая, цвяроза думала, гадала пра свае сямейнае жыццё i, можа, вельмі з розумам, хоць i для яго чэрства, зрабіла, што адмовілася ад яго, бо была б з ім нешчаслівая, i ён вялікай радасці ад яе не меў бы.

Ён адразу ж, як толькі пачаў працаваць тут, скеміў, што вельмі падабаецца тутэйшай Нэлачцы, падабаецца тварам, паставаю, характарам ды паводзінамі — што ён добра працуе, умее ладзіць з людзьмі, амаль не п'е, дарэмна не растрачвае капейку. А яму не хацелася, каб яна глядзела на яго такім сталым, сур'ёзным ды гаспадарскім вокам, бо ўсё ж яшчэ хацелася нечага неабдуманага, пяшчотнага, нават узнёслага — той падлеткавай сляпой закаханасці, што некалі прыйшла да яго, калі ён сустрэў раней тую, беленькую...

Але тое, светлае, узнёслае, такое прыемна маладое, пачуццё ўжо да яго чамусьці не прыходзіла, i ён сумаваў па ім, як па нечым вельмі дарагім i незваротна страчаным. Думаў, што i ён нікога не пакахае, i на яго ніхто з дзяўчат больш не кіне вока — i пройдзе чалавечае шчасце побач, як гэта часта бывае.

...Сцежка павяла ля самых прысад. На ёй, як i на дарозе, быў відаць ад кустоў i высокіх дрэў цемнаваты мігатлівы цень, які рабіўся ўсё меншым — была палуднёвая пара. Гудзелі паблізу ля травы i кветак пчолы, ля лістоты тоўпіліся хмаркамі i тоненька зумкалі мошкі, недзе ў цяні адзінока разамлела пішчалі камары. Гарачае паветра пазвоньвала ад цішыні i спякоты.

Адразу за прысадамі, калі яны скончыліся i пачаўся лапінамі зялёны, a мясцінамі жоўты ад пяску выган, паказалася вёска з сухімі, аж белымі, стрэхамі i сценамі хат, светлымі платамі, кінуліся ў вочы зялёныя, крыху прыпыленыя сады, па якіх сярод густога лісця ледзь-ледзь бачылася маленькая крамяная завязь. Хутка Васіль убачыў хату, дзе ён кватараваў. У шчыце хаты зырка блішчала акенца, сляпіла вочы.

Васіль падумаў, што зойдзе зараз у гэты дом, скіне з сябе тэніску, майку, штаны, адзене трыко, возьме мяккі махровы ручнік i пойдзе босы на рэчку, што адсюль за вярсты дзве. Гаспадароў, канечне, цяпер няма, дык ён спакойна пераадзенецца, перакусіць.

Але хутка ўбачыў, што нехта дома. Адчынена i гайдаецца палавінка акна, вецер паднімае, хіне ў хату фіранку, чуецца гамонка. Ён бачыў гэта i адчуваў, як прыходзіць хваляванне, палымнеюць шчокі...

Калі адчыніў брамку i пайшоў па асфальтаванай сцежачцы да сянец, пачуў, як імкліва прарыпелі ix дзверы i на парозе паказалася гаспадыня Люда — маладая, гадамі крыху за трыццаць, высакаватая, у меру паўнаватая. Была яна ў кароткім халаце, што не закрываў поўныя круглыя калені. Яна хутка са знаёмым гарэзным бляскам у вачах зірнула на яго i не здзівілася, што ён ідзе так рана дахаты, відаць, раней ужо ўбачыла яго праз акно. Молада i прыгожа ружавеючы на шчоках, спакойна падалася насустрач, несучы перад сабою цяжкаватую мядніцу, у якой стаяла невялікая каструля, — відаць, хацела выцягнуць вады з калодзежа, уліць яе ў мядніцу — ахаладзіць шчаўе.

Усміхнулася — i яе твар яшчэ больш пасвятлеў ды памаладзеў, папрыгажэў, бо не толькі з весялосцю, a i з пяшчотаю бліснулі яе чарнаватыя вочы, крануліся поўныя вусны з рэдзенькім белым пушком над імі, i ўся яна, лёгкая, загарэлая, мякка ступала, ідучы босымі нагамі па нагрэтым асфальце.

Прыблізіўшыся, Васіль прыкмеціў у яе вачах сполах, разгубленасць, але яна ішла спакойна. Толькі калі праходзіла побач, шапнула: «Ён дома...»

Прашаптала — а яго, Васіля, як халоднай вадой абліла. Ён разгубіўся, успыхнуў, аж застукала кроў у скроні, а яна зірнула на яго i, здаецца, бачачы, што яго з такім настроем нельга цяпер пускаць у хату, мінула яго, пайшла не спыняючыся ды не азіраючыся.

— Хадзеце памыйце рукі ды палуднаваць будзеце, — гаварыла голасна, каб пачулі ў хаце.— Гэта ж «студэнт» наш двухгадзінны водпуск атрымаў.

Васіль павярнуўся i пайшоў за ёю да калодзежа, гледзячы на яе i любуючыся.

Люда спакойна апусціла ў студню вядро. Затым выкручвала яго з вадою наверх, паднімала, апускала руку, — тады вельмі хвалююча паднімаліся і апускаліся яе высокія грудзі, а сама яна яшчэ болей ружавела i рабілася ад гэтага прыгожай-прыгожай, такой вабнай, што нельга было адарваць ад яе вачэй.

Люда дастала вядро, i льючы яму на рукі ваду, нагнулася i ціхенька зашаптала:

— Загавары з ім неяк, што табе цяпер няёмка быць тут, што можаш перайсці да каго другога на час, пакуль ён не вернецца. Не ведае нічога, але надзьмуўся нечага... Не адашле, але супакоіцца.

Васіль падстаўляў пад халодную ваду рукі, мыўся i бачыў, як ляцяць пырскі долу, вільгатнеюць пясок i дробныя каменьчыкі, як яны, адплёскваючыся ад зямлі, трапляюць на яе ногі, i ён хваляваўся, што бачыць усё гэта. Ён апаласнуў рукі, твар, строс ваду i, не азіраючыся, пайшоў у хату. З парога ўбачыў на лаве ля акна невысокага, вузкага ў плячах i дробнага на твары гаспадара ў запыленых ботах i новай велікаватай спяцоўцы (саўгас паслаў яго, трактарыста, вучыцца на аднамесячныя курсы на камбайнёра), з вузкім лобам i з пышнымі чорнымі валасамі, старэйшага за жонку на гадоў восем. Гаспадар быў надта загарэлы на твары i ад таго яшчэ болей цяпер здаваўся пастарэлы, хмурны. Сядзеў i еў нехаця хлеб з салам.

Васіль, здаецца, спакойна, можа, нават залішне спакойна спачатку павітаўся з ім, выцер у парозе ручніком твар, хвалюючыся i саромеючыся, падышоў да стала i парукаўся. Гаспадар нават не ўзняўся, моўчкі падаў руку, разгубіўшыся, з незадавальненнем зірнуў у вочы i хутка адвёў позірк.

— Выпі, — першы буркнуў ён i адліў з адкаркаванай пляшкі поўную чарку віна, нервова, аж уздрыгнулі ў яго рукі, наднёс яе яму, разліўшы крыху віна на настольнік, пасля наліў чарку сабе, больш не запрашаў, моўчкі выпіў, зморшчыўся і, апусціўшы галаву, пачаў закусваць.

У гэты час пад'ехала да хаты машына, прыпынілася i засігналіла.

— Гэта на мяне, — уздыхнуў, самотна буркнуў ён, адхіліў фіранку i зірнуў на двор, пажаваў, а тады моўчкі падняўся, выцер у парозе ручніком вусны. Па-ранейшаму адводзіў позірк i маўчаў, шукаў сваю брылёўку.

— Сяргей...— прамовіў Васіль, гэтаксама падняўшыся.

Той выпрастаўся і, ужо здзівіўшыся, зірнуў яму ў вочы i не змог вытрымаць позірку, глянуў убок.

— Я вось падумаў: няёмка мне цяпер быць тут... Вас няма, пачнуць яшчэ людзі... Я перайду, можа, да каго, праз тыдзень будзе адпачынак, i тады я паеду адсюль...

— Чаго на тыдзень пераходзіць? — цяпер гэтаксама хвалюючыся, але з кожным мігам спакайнеючы, адказаў гаспадар i дадаў неяк весялей, ледзь не ўсміхнуўшыся: — Жыві... Ну, будзь здароў, — падышоў, ужо ўсміхнуўся, падаў руку, паціснуў i, невысокі, дробненькі, па-ранейшаму самотны, падаўся на двор, дзе яго сустрэла Люда, падала падрыхтаваны загадзя вузельчык i павяла да машыны.

Васіль не захацеў пазіраць на ix — як яны будуць развітвацца, пазіраць а дно аднаму ў вочы, — пайшоў у другую палавіну хаты пераадзявацца, аднак адчуваў, як яго захліствае рэўнасць.

Ён цяпер, як ніколі, пазайздросціў, што такая мілая добрая Люда — чужая жонка.

Машына хутка завялася i адкацілася. Васіль зноў захваляваўся: пачуў, што Люда не запынілася на двары, адразу ж ідзе ў хату. Ён паспеў ужо сцягнуць з сябе тэніску i майку.

— Ты тут?— адчыпіла дзверы, зайшла i весела, як радая, што муж паехаў, запытала яна, зірнула з любасцю, усміхаючыся аднымі вачыма.

Потым падышла зусім блізка, прыпынілася — высакаватая, стройная, лёгкая. Васіль пазіраў на яе папунсавелы твар, гладка зачасаныя чорныя валасы, на даўгаватую шыю.

Яна, канечне, заўважыла яго гэты імклівы i пяшчотны позірк, але засталася стаяць паблізу, толькі ўсміхнулася:

— Ну, што ён табе сказаў?

— Што магу пажыць...

— Ну i добра, — шчасліва, ціха прамовіла яна, i ў гэтую хвіліну шчокі яе запылалі i яна хутка ступіла да яго, абняла пад пахі, прыціснулася. Запахла рэчкаю, сонцам, цяплом, як i тады, з месяц таму назад...

Ён гэтаксама абняў яе...

...Жыў ён тут другі месяц. Дасюль кватараваў у адной добрай сям'і непадалёку ад школы. Але нядаўна гаспадары прадалі хату, пераехалі ў горад, i ён мусіў шукаць новую кватэру.

Новы гаспадар, Людзін муж, — як гаварылі, як пасля ён убачыў i сам, чалавек хваравіты, маўклівы i скрытны, — адразу не хацеў браць яго на кватэру, гаварыў, што ў хаце двое малых дзяцей i яны будуць шумець, не дадуць яму нават спакойна пасядзець. Лепш яму знайсці прасторную хату ў пажылых людзей, дзе не было б дзятвы. Але Люда, неяк пільна паглядзеўшы на яго, маладога, разгубленага, сказала, што трэба паспачуваць i ўзяць на кватэру.

Першую пару Васіль жыў тут як бы ў баку ад гаспадароў, стараўся быць не надакучлівым кватарантам, не ўмешваўся ў іхнія гаворкі, надта тады, калі гаспадары чамусьці не ладзілі. Але з першай жа хвіліны кватаранства ўбачыў, што Люда мілая i вельмі вабная. У яе шмат у саўгасе i дома працы, няма калі надта глядзець за сабою, выхарошвацца, дык яна здаецца ад таго трошкі ўжо немаладою, нават стомленаю, але калі ў свята прыбярэцца, мае добры настрой — тады адразу маладзее, красуня пісаная. Як яна толькі i дасталася такому несамавітаму мужу.

Ён употай закахаўся ў сваю маладую гаспадыню, але стараўся не паказваць гэтага: ведаў, што ўсё гэта дарэмна. Але чым болей хацеў схаваць гэта, тым болей пачаў саромецца Люды, саромецца яе красы, саромецца з ёю гаварыць, жартаваць, пазіраць у вочы. А пасля заўважыў, што i яна чамусьці пачала чырванець перад ім, старацца не сустракацца позіркам. I чым болей яна старалася не заўважаць Васіля, тым болей чагосьці хмурыўся яе пажылаваты муж. I Васіль адчуваў, што неяк ненатуральна яна хоча гаварыць i жартаваць толькі з мужам, не пазіраючы на яго, Васіля, а разам з тым стараецца трапіць яму на вочы.

Недзе нядаўна, у маі, Васіль сядзеў пад вечар у сваім пакойчыку i складаў план работы на чэрвень. Уздрыгнуў, калі зайшла сюды Люда, абутая ў гумовікі, у апырсканай вадою куртцы (хадзіла на рэчку паласкаць бялізну), i спытала, колькі цяпер часу. Ён поспехам адказаў, але яна не адышлася, паправіла на галаве хустку, пахукала на халодныя i аж белыя ад вады рукі, прыблізілася i зазірнула на паперу, на якой ён пісаў. Яна нахілілася так блізка, што кранулася грудзьмі яго пляча. I гэты адзін дотык усхваляваў Васіля, i ён, можа, нават i не думаючы, паклаў ёй на спіну руку, прыхіліў i жартам пасадзіў яе сабе на калені.

— Што вы робіце?— ціха спалохалася яна, але ў вачах акрамя страху было i хваляванне, i гэтае хваляванне рабіла яго смелым.

Ён мацней прыгарнуў, наблізіў яе галаву да свайго твару i нечакана ўбачыў, што яна ўздыхнула, падалася, заплюшчыла вочы і, трапяткая, шукае вуснамі яго вуснаў...

— Апошнюю ночачку мы разам, — шаптала Люда праз пару дзён, лежачы на руцэ Васіля i часта цалуючы яго ў вусны.— Заўтра ты паедзеш i я застануся адна...

Васіль ціха ляжаў, бачыў у густой чэрвеньскай цемені светлаватыя вокны, праз шум крыві ў скронях чуў, як ціхенька іграе на кухні радыё, цікае паблізу на шафе будзільнік, адчуваў усё яшчэ на сваіх вуснах моцныя Людзіны пацалункі, на шыі — моцныя поціскі яе рук, чуў, здаецца, палымяныя яе шэпты...

— Адлюблю за ўсю сваю няўдалую маладосць...— шаптала Люда.— Хоць я цяпер вінаватая, але шчаслівая... Толькі вось не ведаю, як я буду без цябе ўсё лета, а можа, i ўвесь век... Нe хачу таго, што было да цябе...

Васіль слухаў, а пасля адчуў, як яму на шыю капнулі слёзы; Люда крыху адсунулася i ўткнулася тварам у падушку.

— Не трэба, дарагая мая...— папрасіў ён i пагладзіў яе па цёплым плячы.— Пакінь яго, i мы пажэнімся з табою, з'едзем адсюль, будзем разам i не будзем нікога баяцца...

— Радасць мая!— яна зноў прыблізілася, цалавала яго твар, плакала i прымушала глытаць яе салёныя слёзы.— Пражыла б я век, калі б не ты, i не ўбачыла б чалавечага шчасця...

Васіля працяў боль за яе, за яе жыццё, i гэты боль яшчэ пабольшыў ласку да каханай жанчыны. Яна без слоў зразумела яго гэты парыў, балюча сціснула рукамі яго за шыю, зашаптала: «Не адпушчу цябе нікуды!» — а пасля зашаптала яшчэ незразумелае, зноў палымнела, была неразумная i непамятлівая, жаданая, што дзеля гэтых хвілін можна было стрываць самыя вялікія цяжкасці...

— Васілёк, мілы Васілёк!— шаптала пасля, лежачы паблізу i стомлена раскінуўшы рукі.

Яны доўга ляжалі побач, цесна прытуліўшыся. Першаю пакраталася Люда, паднялася, села, узяла ў нагах збітае прасцірадла i накрылася, пацалавала яго ў шчаку.

— Паедзеш заўтра...— зноў успомніла пасля, — а я буду адна, буду ўспамінаць нашы гэтыя ночкі i плакаць...

— Я ж кажу табе... З'едзем.

— Як жа я паеду з табою?— прашаптала Люда.— Я ж не дзяўчынка, як i сам бачыш. Хата ёсць, гаспадарка, муж жывы, дзеці... Бог з ёю, нарэшце, з хатай, i ён пражыў бы без мяне, але дзеці... Ты ж будзеш ім айчым, а не бацька. А кінуць ix я не магу...

— Ды i я...

— Ты не тое...— перапыніла яго Люда.— Не злуйся, родны, але гэта так. Я табе буду мілая, але дзеці мае не так... Будзеш вось некалі мець сваіх, дык убачыш... Хай бог бы нас звёў раней, калі я яшчэ не замужам была: мы ж толькі адзін для аднаго... Такія былі б шчаслівыя...

— Тады цяжка нам будзе, — сказаў ён, — хутка вернецца ён — i ўсяго гэтага не будзе, i мы з табой зноў будзем таіцца...

— Выходзіць так, — прамовіла яна.— Я за яго па-добраму выйшла, не скажу, што не кахала. Здаецца, кахала. Першыя гады мы добра жылі, радаваліся, што дзеці здаровыя растуць, багацеем. Сам бачыш — i хата ў нас новая, добрая, i ў хаце ўсё ёсць. Усё чысценька, усюды парадачак... Але каторую пару мучыла мяне нешта, што не так жыву, што нечага вялікага i дарагога не бачу, што трачу нешта, — i я замаркоцілася... Убачыла цябе, маладога i такога ладнага, як ты з чамаданчыкам у руцэ прыйшоў прасіцца на кватэру, зірнула ў твае вочы, і, далібожачкі, затрапяталася мае сэрца, аж спужалася я: сыдуцца нашы сцежачкі... I баялася я цябе браць, але i не магла адмовіць... Вось i сышліся... Бабы нашы не дурныя, усё цяпер бачаць. Як прычэпяцца на рабоце: мужыка няма, а чаму такая вясёлая ды, гавораць, чаму змянілася зусім за апошні месяц, пахарашэла ды памаладзела, што i не пазнаць? Што я ім сказаць магу? Што напраўду стала з табою шчаслівая, убачыла тое, чаго раней не ведала... Не скажаш ім, нічога не скажаш, бо ніхто не зразумее, а толькi папракаць будзе... Чужаніца ты мне, а самы дарагі чалавек стаў, не магу я без цябе...

— А ты...

— Не адпушчу, не адпушчу, — не даслухаўшы, Люда абхапіла яго за шыю, прыгарнулася, — я яшчэ не адлюбіла за сваю маладосць, не вярнула, што страціла... А я ж яшчэ маладая, жыць вельмі хачу, чуеш, жыць хачу...— шаптала i зноў пачала плакаць, бо добра, як i ён, ведала, што гаворыць адно, тое, што думае, а будзе, можа, зусім другое, тое, што даўно склалася i што змяніць вельмі i вельмі нялёгка, а то i няможна...

1975

Дарога

1

Палуднёвая пара.

Ліпеньскае сонца — не круглае ды маленечкае, як у звычайны цёплы дзень, a нібы расплаўленае, разлітае шырокім кругам — вісіць сама высока на пабялелым, амаль без блакіту небе. Гарачынёю дыхаюць зямля, каменні, нібы пераліваецца-мітусіцца блакітнае паветра; ад спякоты, здаецца, агнём гараць голыя плечы, на лобе буйнымі кроплямі выступіў пот. Ён цячэ струменьчыкамі па шчоках, трапляе на вусны — i ў перасохлым роце робіцца солана.

Я, абуты ў цяжкія ялавыя, з белымі жалезнымі заклёпкамі чаравікі, у выцягнутых на каленях картовых штанах, пад поясам якіх вільготна ад поту, у газетным капелюшы, ужо каторую пару — з раніцы, калі было яшчэ свежа i халаднавата ад расы, — дубасіў сырой тоўстай мятровай калодкай па каменнях, забіваў ix у цвёрды грунт. Тыя каменні, што я ўжо ўбіў, здаецца, лезлі ў зямлю з ахвотаю, але вось гэты — тоўсты, пляскаты — ніяк не лезе, толькі ўціскае, моршчыць пад сабою тугі пясок. Ад працы гараць, пацеюць у рукаўках далоні, ныюць локці i плечы, агортвае стома, i я, спадзеючыся на кароценькі адпачынак, зірнуў на другога трамбоўшчыка, на свайго аднавяскоўца Антона, старэйшага на гады тры, ніжэйшага, але болей плячыстага: ён, як i гадзіну-дзве назад, усё гэтак, здаецца, ціха i без спеху таўчэ i таўчэ ўсё новыя i новыя каменні, аж калоцяцца мускулы рук, i не думае адпачываць. Хоць стаміўся i ён: цячэ вунь ручайком з лоба пот, збіраецца на доўгім носе i падае кропелькамі долу, але Антон не спыняецца, усё трамбуе, калі-нікалі паварочвае галаву то да аднаго, то да другога плечука i выцірае аб ix пот з носа.

Я нарэшце пе вытрываў, не збаяўся, што з мяне, такога рабочага, пасмяюцца маладыя языкастыя дзяўчаты — яны падносілі нам з крушняў каменне. Я прыпыніўся, абапёрся грудзінай па калодку i прыбітую да яе зверху круглую невялікую, на паўметра, палку-ручку, за канцы якой я абедзвюма рукамі паднімаў i апускаў дасюль калодку, аддыхваўся, чуючы, як сохне, моршчыцца ад сонечнай гарачыні спіна, як торгае кроў у скронях,

Падышлі дзяўчаты — у выцвілых сініх трыко-штанах i ў кедах, у выпаленых сонцам белых станіках i хустках, — прынеслі перад сабою на апушчаных руках каменне. Здаецца, нават не зірнулі на мяне, прамаўчалі. Відаць, гэтаксама стаміліся. Моўчкі кінулі ля нас каменне i адышліся.

Я павярнуў грудзінай калодку, сам павярнуўся i са стомаю паглядзеў на прымлелы наш, янкоўскі, лес, на новую, у вёрст пяць, дарогу. Яе мы брукуем ад Дзераўной замест старой, выбоіністай, мясцінамі вельмі пясчанай, сыпкай улетку, мокрай ды гразістай увосень. Глядзеў, бачыў i чуў непадалёку нашу дарожную тэхніку: з бліскучымі вальцамі цяжкія каткі, што поўзалі па дарозе то ўперад, то назад i ўціскалі пясок, за каткамі гудзеў грэйдэр, што адвалам распіхваў кучы пяску, засыпаў яміны, раўняў дарогу, i далёка ўперадзе, ля самага лесу, там, дзе надта пералівалася-мітусілася паветра, кратаўся скрэпер — зразаў грунт на пагорках. Ад мройлівага паветра ні вадзіцеля самага далёкага адсюль скрэпера, Васіля, ні брыгадзіра, дзядзькі Стася — самага сталага чалавека нашай маладой брыгады, — не было відаць, як i зусім не відаць за імі i акоранай сасновай жэрдкі праз усю дарогу. На жэрдцы пасярэдзіне вісіць жоўты трохкутнік з чырвоным абадком, а на трохкутніку намаляваны сагнуты чалавек, што ўпіхвае ў грудку пяску лапату. Такі самы знак стаіць i ля дзераўнянскай павароткі, там, адкуль мы пачалі ўкладаць брук. Яшчэ ў нашай брыгадзе дзве грузавыя машыны, адна з ix, самазвал, возіць пясок з кар'ера, дзе стаіць наш экскаватар, другая дастаўляе з блізкіх i далёкіх палёў каменне.

Самазвал сёння сапсаваўся, стаіць ля Дзераўной, у БМУ, там i шафёр ды экскаватаршчык, рамантуюць яго; грузавік недзе на ніўнянскім полі, ён павінен вось-вось вярнуцца. Як будзе тут i дзяўчаты-грузчыцы скінуць каменне, тады мы пойдзем палуднаваць.

Толькі я, сёлетні выпускнік тутэйшай дзесяцігодкі, самы малады з нашай хлапеча-дзявочай брыгады, куды сабралася моладзь з блізкіх вёсак, падумаў, што трэба перасіліць сваю стому, узяцца зноў трамбаваць, як пачуў сярод назойнага шуму каткоў, грэйдэра і скрэпера далёкаватае ціхае, але натужнае вуркатанне грузавіка, — сэрца маё, здаецца, спачатку прымлела, так заціхла, што не стала чуваць яго, а пасля так раптоўна азвалася, як вынырнула аднекуль з глыбіні, што я мусіў прыжмурыцца ад болю. Я адчуў, што разгубіўся i захваляваўся: едзе грузавік, едзе i яна, Вікця, у якую я за гэтыя два тыдні, што працую тут, вельмі закахаўся.

Закахаўся, праўда, не ўпершыню, бо з бояззю, тоячыся ад усіх, кахаў некаторых харошых з твару аднакласніц, але ніколі пра гэта ім не прызнаўся. Цяпер, як мне здавалася, кахаю зусім інакш. Ca сталасцю ды сур'ёзнасцю. Вельмі хачу пра гэта сказаць Вікці, бо вельмі хачу, каб i яна мяне пакахала. Зноў коса пазіраю на Антона: ці не прыкмеціў ён маё хваляванне. Але той, выціраючы аб плечукі спацелы твар, так i не прыпыніўся ні на хвілінку, тоўк i тоўк калодкаю каменне, большыў брук на невялікай бездарожнай лапінцы стаўбцоўска-налібацкага шляху. Ад моцных удараў аб зямлю з яго бярозавай калоды адлушчылася, абвісла i трасецца бела-рудая кара, а на ручцы пасярэдзіне ўсё больш вылазяць наверх цвікі, i ручка пачынае паднімацца-апускацца на ix, замінаць, але Антон, вельмі ядавіты да работы, хоць можна было на хвіліну якую прыпыніцца i забіць каменем цвікі, не зважаў на гэта, усё трамбаваў.

«Ці два ў яго сэрцы? — з зайздрасцю падумаў я.— Адкуль толькі бярэцца ў яго сіла?»

Я зноў, адчуваючы яшчэ большую ад кароценькай перадышкі стому, пачаў гэтаксама трамбаваць: ніяк няможна, каб Вікця ўбачыла, што Антон працуе, а я стаю. Я не толькі баяўся яе насмешкі, без чаго яна, здаецца, i жыць не можа, але мне i самому хацелася пахваліцца, што я не гультай i не такі ўжо «маладзенькі» сярод усіх астатніх, на гады тры-чатыры старэйшых за мяне.

Грузавік пад'ехаў сюды абочынай дарогі ад Дзераўной, запыліў — следам за ім цягнулася шэрая пясчаная сцяна. Яе не зносіла ўбок, бо не было ветру, а пакрысе, жаўцеючы на сонцы, яна асядала долу. Ужо здалёку ўбачыў, што ў кузаве на каменнях сядзіць толькі рабаціністая, вельмі дужая Гэлька, a Вікця сядзіць у кабіне побач з Фэлікам.

Сэрца маё зноў спачатку заціхла, а пасля затрапяталася хутка-хутка. Можа, i ад таго, што я добра ведаў: нядаўна дэмабілізаваны Фэлік думае жаніцца i, здаецца, вельмі ўпадабаў Вікцю. I мяне каторы ўжо дзень палохае не толькi тое, што Фэлік, якога я цяпер ненавіджу, такі смелы, a i тое, што Вікця, здаецца, яго ўпадабала.

Машына пад'ехала i прыпынілася паблізу нас, ля саменькага неглыбокага рова, абціснула яго бераг, i я, не перастаючы трамбаваць, правым вокам убачыў задаволенага, са шчасліваю ўсмешкаю Фэліка, убачыў ля яго невялікую, з чорнымі валасамі галоўку, з круглаватым прыгожым тварыкам. Мне здаецца, што Фэлікава i Вікціна галовы вельмі блізка адна ад адной.

Фэлік, нарэшце вызваліўшы рукі ад руля, не асцерагаецца, што мы ўсё бачым, прыхінуўся, абняў Вікцю, i яна, мусіць, не зусім шчыра пішчучы, не адрывалася ад яго, сядзела побач, пакуль ён не пацалаваў яе ў шчокі. Толькі пасля выскачыла з кабіны, скокнула ў роў, шчасліва пасміхалася. У гэтую хвіліну яна — высакаватая, вельмі стройная ў трыко — была надта харошая, як красуня на карцінах.

Вікця, усё смеючыся, паднялася, стала адною нагою на задняе кола машыны — яе трыко пры гэтым яшчэ больш абціснулася, паказала, якія стройныя яе ногі, — ухапілася рукамі за борт кузава і, матлянуўшы кароткімі распушчанымі валасамі, перавязанымі ля галавы гумкай, ускочыла наверх. Адчыненыя дзверцы ўсё яшчэ хіляліся, рыпелі.

Сюды высунуўся Фэлік, прыжмурыў левае вока. Я не вытрываў гэтай пераможнай ухмылкі, адвёў позірк; маўклівы Антон нават не зірнуў на машыну сваім адным вокам, нібы нічога не бачыў i не чуў. Я ж коса кінуў яшчэ позірк на Вікцю: яна, седзячы на каменнях, глядзела на нас, пасміхалася («Няўжо так усцешыла яе Фэлікава заляцанне?»), а пасля, сустрэўшыся позіркам з маім, нечакана пасур'ёзнела.

— Малавата, малавата вы, хлапцэ, падагналі!— заківала яна галавою.— Можна было i далей умасціць. Відаць, болей сядзелі, чым рабілі.

Антон прамаўчаў, толькі, здаецца, яшчэ больш сярдзіта, раздзімаючы шырокія ноздры ды прыкусваючы сасмяглыя вусны, заляскаў калодкай, i я зразумеў, чаму ён сярдзіты: i ён, як i ўсе астатнія хлопцы, нядаўна гэтаксама заляцаўся да красуні Вікці, i яна спачатку яму, як i кожнаму, усміхалася, жартавала, заманьвала, а пасля высмеяла за гэтае кавалерства, асаромела. Хлопцы-няўдачнікі хутка перажылі гэта, па-ранейшаму ліпнуць да яе, а Антон зацяўся — не дакарае, не ліпне, але болей яе як не бачыць.

— Дзе дзядзька Стась?— спытала Вікця.— Трэба нацкаваць яго на вас — лепей будзеце таўчы... З такім спрытам мы i да зімы нейкую там вярсту не забрукуем i нічога не заробім... Таўкачы!

Антон зноў прамаўчаў. А я не ведаў, як трэба аджартаваць. A апраўдвацца, што мы добра працуем, стараемся, не варта: Вікця ўсё роўна яшчэ да нечага прычэпіцца, скажа дасціпней, а то i асароміць, не дасць, каб яе перагаварылі.

Фэлік — невысокі, але плячысты, у вайсковых зялёных штанах i ботах, у чырвонай майцы — вылез з кабіны, адшчапіў бліжэйшы ад сябе борт — каменне абсунула, выгнула яго, як адшчапіў i з другога боку, адскочыўся, кінуўшы борт уніз: у кузаве было поўна камянёў, i палавіна ix адразу, абіваючы край борта i грукочучы, пасыпалася ў роў. Узбіла там перагрэты пясок, стукалася адзін аб адзін ды пырскалася дробненькімі адбітымі кавалачкамі. Некаторае, руда-чырвонае ўсярэдзіне, крохкае, каменне расколвалася папалавіне, а то i зусім на маленькія драбкі. Калі каменне далей само не падала, Вікця i Гэлька пачалі піхаць каменне нагамі — i яно адно за адным кацілася долу, на верх крушні.

— Не згружвайце ў адну кучу! — нарэшце, прыпыніўшыся, зірнуў на грузчыкаў i сярдзіта сказаў Антон.— Трэба думаць i пра тых, хто будзе ix тут разносіць.

Грузчыцы паслухаліся яго, намесніка брыгадзіра i вельмі сур'ёзнага хлопца, перасталі скідаць, прыхінуліся да таго борта, што — цяпер добра не змацаваны — перагінаўся i гайдаўся; Фэлік, пасміхаючыся сам сабе, як змаўляючыся, падміргнуў Вікці, падаўся ў кабіну i ад'ехаўся — як ехаў i машыну падтрасала, з кузава па адным падала долу каменне. Прыпыніўся за крокаў дваццаць, i грузчыцы рукамі пачалі ўжо браць i скідаць на дарогу астатняе каменне.

Калі зірнуў на янкоўскі прылесак, я ўбачыў, што сюды пешшу ідуць грэйдэрыст, скрэперыст i брыгадзір. Значыць, пойдзем ужо на полудзень.

Вадзіцелі прыпыніліся ля машыны i пачалі жартаваць з грузчыцамі, брыгадзір, дзядзька Стась — гадоў трыццаці васьмі, высокі лысы мужчына, адзеты ў новыя шэрыя штаны, жоўтую з кароценькімі рукавамі тэніску, у саламяным капелюшы — падышоў да нас з Антонам, зірнуў, колькі i як мы тут зрабілі без яго, пасля зайшоў на ўтрамбаваны намі брук, стаў на край уплясканага ў цвёрды дол каменя i пагойдаўся на адной назе, — але ні камень, ні пясок вакол яго нават не зварушыліся. Раней, як толькі я пачынаў брукаваць, было, што камень кратаўся, i мне прыходзілася вяртацца i перабрукоўваць. Дзядзька Стась патаптаўся яшчэ па некалькіх маіх i адным-двум Антонавых каменнях i ix не зрушыў, але нам нічога не сказаў. Падышоў затым да правага боку дарогі, дзе стаяў я, прысеў i паглядзеў, ці ладна — роўненька па нацягнутым шнуры — клаў я ля ўзбочыны каменне. Доўга пазіраў i зноў маўчаў.

— Хоць трыма вокамі глядзяць, але не крывяць...— вылезшы зноў з кабіны, захіхікаў Фэлік, скінуў майку i пагладзіў сваю дужую, загарэлую да колеру бронзы грудзіну.

Яму ніхто не адказаў; не ведаю, як у каго, a ў мяне паднялася лютая злосць на Фэліка, а пасля, калі ўбачыў, як успыхнуў сарамлівай чырванню Антонаў твар, — i нянавісць.

Дзядзька Стась раптоўна выпрастаўся, з гневам глянуў на Фэліка — i той, як i мы ўсе, вельмі паважаючы строгага, але справядлівага нашага брыгадзіра, зніякавеў, закруціўся, як вінаваты шчанюк. Пастаяў крыху навідавоку i схаваўся за машыну.

— Абед, хлопцы, — чамусьці толькі нам сказаў дзядзька Стась.— Кідай калодку, Антоне. Адпачывайце, падсілкуйцеся. Пасля абеду, Антоне, будзь за старшага, мне трэба падскочыць у Стоўбцы...

Я адразу паваліў долу калодку; Антон гэтаксама прыпыніўся, але не паваліў калодку, a ўзяў з зямлі невялікі камень, забіў на ручцы выпаўзлыя цвікі, абадраў з калоды адлушчаную кару i кінуў яе ў роў. Пасля ён падаўся па ўтрамбаваным намі бруку, туды, дзе мы сёння раніцай пачыналі працаваць, узяў свой i мой пінжакі, нашы сумкі з ежаю, вярнуўся сюды, бліскаючы адным вокам. Быў маўклівы i, здаецца, злосны. Ён першы, а я за ім услед залез у кузаў машыны. Тут у полі, пад сонцам, мы ніколі не палуднуем, пад'язджаем да лесу, садзімся ў бярозавым гайку на густой мяккай мураве.

— Паехалі, дзядзька Стась, — сказаў з віною Фэлік, выйшаўшы з-за машыны, падняў i пачаў зачыняць борт.

— Я пасля...— як i заўсёды, адмовіўся брыгадзір, збіраючыся i сёння есці адзін.— Едзьце ды на хвілін якіх трыццаць i зацягніце полудзень: гэтакая ж гарачыня! Пекла! Лепш вечарам пазней папрацуйце.

Вікця, стоячы ў кузаве, стрэсла з грудзей, са штаноў пыл, паправіла валасы, усміхнулася — i ад гэтай яе ўсмешкі палягчэла, прапала стома, хацелася думаць пра нешта вельмі прыемнае. Але Вікця не засталася з намі: саскочыла долу i падалася да Фэліка ў кабіну. I я праз задратаванае акенца бачу, як яны там сядзяць блізка, плячо ў плячо, усміхаюцца. Ніхто не ведаў, як я цяпер зайздросціў шчасліўцу Фэліку, як шкадаваў, што я яшчэ такі малады, не быў у войску i не вывучыўся за шафера.

Фэлік, увесь час рагочучы з Вікцяю, падвёз нас да бярозавага гайка, прыпыпіўся. Як мы злезлі, развярнуўся i паехаў дамоў. Разам з ім паехала i Вікця.

Паехала Вікця з Фэлікам у кабіне i вечарам...

2

Назаўтра, з самай раніцы, Вікця шапталася, пасміхалася з дзяўчатамі, i тыя, слухаючы яе, заліваліся смехам, часта кідалі насмешлівыя позіркі на Фэліка. Ён быў сумны, злосны, амаль не вылазіў з кабіны. Прывязе грузчыкаў i каменне з поля, сядзіць у кабіне i чакае, пакуль тыя разгрузяць. Калі аднаго разу Вікця паспрабавала сесці побач з ім, дык ён не пусціў: седзячы ў кабіне, трымаў за ручку дзверы i не даваў ix адчыніць.

Антон, бачачы гэта, ляпаў калодкай і, здаецца, пасміхаўся. Павесялеў i я, аднак з трывогаю думаў, якая яна смелая ды хітрая, гэтая Вікця. Як добра ўмее прыблізіць i адштурхнуць!..

У гэты дзень Фэлік не падвёз нас да лесу на полудзень: як толькі ў апошні рэйс згрузілі каменне, развярнуўся i памчаўся дахаты. I мы ўсе гуртам, стомленыя, але вясёлыя, падаліся пешшу. Як i заўсёды, без брыгадзіра.

— Дзівак гэты чалавек...— сказала Вікця, несучы на плечуку мужчынскую чорную, на доўгім поясе сумку з ежаю.— Ніяк не магу разгадаць гэтага нашага дзядзьку Стася... Нейкі ж надта нелюдзіна ён...

— Табе толькі i засталося аднаго яго паэкзаменаваць...— усміхнуўся скрэперыст Васіль — высозны, але тонкі, бледны, — які, здаецца, вельмі хутка перажыў Вікціну насмешку з яго заляцання.— Усіх жа ўжо прымусіла, каб у любві прызналіся, i ўсіх жа ўжо абсмяяла.

Васіль сказаў гэтак, а мяне пакрыўдзіў: застаўся я яшчэ, каго Вікця не асаромела. Але Васіль, відаць, не зважаў на мяне, лічыў зусім замаладым, раннім для такіх заляцанняў.

Вікця прамаўчала, усміхнулася сама сабе.

— Фэліку ж ужо, відаць, гэтаксама дала анучаю па зубах? — дапытваўся Васіль.

— З такога фацэтнага кавалера, можа, i грэх смяяцца...— з жартам адказала Вікця.— Прывёз учора дадому i хваліцца, які ён багаты. Водзіць усюды i паказвае: паглядзі, які добры дом... «А гэта вось наш сад, нашы бджолы...» — яна гаварыла Фэлікавым голасам, i за ёю амаль упокат рагаталі i хлопцы i дзяўчаты.— A частаваў як, людцы мае!.. Чаго толькі не было на стале! Пасля ўсе куры, свінні свае паказаў, пахваліўся, колькі мае новых кашуль i шкарпэтак. У лазню з паўсотні венікаў ужо навязаў... Жонцы сарочак i трусоў, служачы за граніцай, пакупляў... Я вось як раз падыходжу да памеру таго адзення...

Я, слухаючы гэтыя абгаворы, адчуваў: можа, так усё i не было, бо Вікця можа цяпер i наўмысна шмат перакруціць. I сам сябе перасцерагаў: глядзі, Чэсь, не трапляй ёй на язык — каго-каго, а цябе, такога смелага i гаварлівага, яна зусім звядзе са свету!

...Сёння селі палуднаваць на новым месцы — на свежай зялёнай траве, у цяні ад вялікай разлапістай ды густой бярозы, — разгарнулі газеты, выклалі на ix усе свае стравы — хлеб, вараныя яйкі, сырое i печанае сала, гуркі, малако ў бутэльках — i абселі «стол» з усіх бакоў, елі ўсе разам — як адна вялікая сям'я.

Першыя наеліся дзяўчаты, адышліся, разаслалі свае пінжакі ды курткі i палеглі на спіны, падклаўшы пад галовы рукі.

— Хай тлушчык завязваецца, — нікога не саромеючыся, пажартавала дужая, як мужчына, Гэлька i пагладзіла тугі жывот.— Толькі сёння не мяшайце падрамаць.

Усе ўсміхнуліся, бо кожны ведаў: так, як яна хоча, яшчэ не было ніколі i не будзе: заўсёды яны, дзяўчаты, просяць спакою i заўсёды хлопцы не даюць ім ціха паляжаць, лезуць да ix, дурэюць. Янкоўцы — ні Антон, ні я — не лезем, i дзяўчаты, калі хочацца ім адпачыць, хваляць нас, папікаюць надта нахабных Васіля, Войтуся, Жэніка, а другою парою, калі працуем, калі ідзе між намі даверлівая гутарка пра ўсё маладое, дзяўчаты тады чамусьці якраз папікаюць нас з Антонам, кажуць, што мы цельпукі, што да нас ні адна дзяўчына сама не прыгорнецца.

— Дадзім падрамаць, калі толькі пусціце прытуліцца...— усміхнуўся Васіль, першы з хлопцаў адвярнуўся ад «стала» i на каленях ды на руках папоўз да Гэлькі, лёг побач, i тая не ўцякала, дазволіла вялікую, нават нечуваную для мяне, вольнасць яго рукам. Праўда, пасля, калі яны, гэтыя рукі, «палезлі туды, куды ім няможна», Гэлька схапіла ix, сціснула, што Васіль не змог i вырваць — i між імі пачалася валтузня, ад чаго Васіль хутка апынуўся наверсе, трымаў раскінутыя ў бакі дзявочыя рукі, пачаў цалаваць Гэльку. Яна i ca злосцю, i са смехам крычала, што ёй цяжка. Моршчылася, адварочвала твар, які разружовіўся да чырвані, як спелы памідор.

— Пусці, вой!— лямантавала Гэлька.— Злазь i ляж збоку крыцаю...

Ад гэтага зайздроснага піску пачалі ўхмыльвацца другія хлопцы: Войтусь, пасміхаючыся, падаўся да Ядзі, Жэнік — да Люci, i яны гэтаксама пачалі гарэзна валтузіцца i качацца пa зямлі. Дзяўчаты, вызваляючыся, здаецца, злаваліся, але так «сердавалі», што хлопцы ад ix не адыходзіліся, ліплі i молада, як ад агню, чырванелі.

— Хадзем, Гэлька, пашукаем ягад...— услых сказаў Васіль, усё яшчэ цалуючы яе ў шчокі ды цягнучы за руку, каб яна паднялася.

— Уга, пайдзі цяпер з табою!— зарагатала тая.— Дык добрую ягадку знойдзеш!

— Вой, які гадасны! Адлезь! — амаль у адзін голас вішчалі паблізу Ядзя i Люся.

Юзік, Антон — спакойныя, сарамлівыя хлопцы — адышліся ў зусім іншы бок i палеглі на спіны; я згарнуў газеты ў адну кіпку, падпаліў яе — каб не засмечваць лес. Бачыў, што Вікця сядзела, паклаўшы бараду на калені, усміхалася. Глядзела спачатку на гарэзных дзяўчат i хлопцаў, пасля павярнулася i зірнула на мяне. Усміхнулася так міла, што ў мяне сціснула дыханне ў горле.

— Давай, Чэсік, пабарукаемся: хто дужэйшы...— нечакана сказала яна i махнула рукою, каб я падышоў да яе.

Я засаромеўся: яна лічыла мяне зусім маладым, роўным па сіле дзяўчыне. Не зважала, што ў мяне ўжо i пышная прычоска, i вусы растуць, што я, нарэшце, закончыў ужо школу.

— Хадзі, міленькі...— ужо як сур'ёзна папрасіла яна i, як убачыла, што сам я не падыду, падышла, узяла мяне за руку i пацягнула да сябе.

Трымаючыся за невялікую, але дужую цёплую яе руку, я запалымнеў ад сораму, не хацеў уставаць: брыдка барукацца з дзяўчынаю! Нібы нікога з хлопцаў я i не падужаю!

— Ды грымні ты яе, малец! — пажартаваў Васіль. Ён не толькі дурэў з Гэлькаю, але i бачыў, чуў, што робіцца вакол.— Хоць адзін з нас пабудзь на ёй, наверсе...

Я не змог выцерпець, што яна так доўга просіць, i падняўся, з сорамам усміхнуўся, затаптаўся на адным месцы, не ведаючы, як узяцца за дзяўчыну, а Вікця хуценька, што я не паспеў міргнуць, прыпала, хапіла мяне пад пахі, сціснула, перагнула ў паясніцы — i я, баючыся паваліцца на спіну, ледзь устаяў на нагах, перагнуўся, замахаў рукамі, хапіўся за яе трыко, пачуў, што з мяне смяюцца. A Вікця моцна ціснула мне барадою ў шыю, а ж скрыгітала зубамі, але сілы яе паволі слабелі, i я, ледзь утрымаўшыся, здолеў крутнуць яе ўбок — i цяпер ужо яна, саслізнуўшы цераз мой клуб, нахілілася, а я выпрастаўся, адчуваючы, што яна амаль вісіць на маіх руках. Каб хлопца, дык я гэтай хвілінай добра ляснуў бы спіною вобземлю, a Вікцю з асцярогаю, але па-дужаму пераціснуў, толькі пачаў шукаць рукою зямлі, каб абаперціся i балюча не ўдарыць, не пабіць ёй спіны. Вікця, моцна перагнутая, не змагла ўтрымацца, упала на спіну, цягнучы мяне за сабою, i я разагнуў калені, каб не прыціснуць яе, упаў, знецейкі моцна націснуў грудзінай яе грудзі, што яна аж зморшчылася. Яна войкнула, аж зяхнула, i я, баючыся, што прыціснуў яе, хацеў хуценька ўскочыць, але яна нечакана абхапіла мяне за шыю рукамі, прыціснула, i я з хваляваннем адчуў пякучы дотык тугіх грудзей, жывата, сцёгнаў — нібы правялі па мне нечым гарачым. Вікця пацалавала ў шчаку, i шчака мая суха запалымнелася. Я з сорамам скаціўся, лёг побач, але не мог яшчэ вызваліць шыю.

— Ты самы лепшы за ўсіх... Я цябе люблю...— зашаптала Вікця, i я паверыў i не паверыў у яе шчырасць, але зусім разгубіўся: вось, вось яно, каханне! — Сёння будуць у нас танцы, прыходзь. Буду танцаваць толькі з табою, вось паглядзіш...

Яна адпусціла рукі — i я мігам адскочыўся, як ад нечага недазволенага, грэшнага, сеў i з сорамам падумаў, што ўсе чулі яе гэтыя словы, усе бачаць на маёй шчацэ след пацалунка.

— Не ўцякай, паляжы ля мяне...— шапнула Вікця, паляпала рукою ля сябе на зямлі.

— Яшчэ адна будзе ахвяра любві...— уздыхнуў Васіль.— Ну i крывапіўка: нават дзіця не пашкадавала! Але глядзіце, людзі, хлапчанё, а як расчырванеўся! Чуе ўжо — халера — бабу... Зашумела маладая кроў...

Вікця міргнула, каб я не зважаў, але пасля такіх Васілёвых слоў я не магу не толькі прылегчы ля яе, але не магу ўвогуле тут быць: мне хочацца праваліцца скрозь зямлю. Але адчуваю, што Вікця мілая, добрая; так смяялася з усіх, бо ўсе залішне смелыя, недалікатныя, а я вось далікатны, i яна адчула гэта. I, можа, не толькі адчула, але i пакахала. Як i я яе. З першага позірку.

Усё ж які добры i мілы гэты наш свет! Як добра жыць у ім!

...На танцах у вялікім «смусаўскім клубе» Вікця — у чорнай кароткай спадніцы, у белай блузцы з маленькімі рукавамі, з пышнай прычоскай — была самая харошая з усіх дзяўчат.

Амаль цэлы вечар яна напраўду танцавала толькі са мною. Сама запрашала на дамскія вальсы, не адпускала, калі канчалі танцаваць, адводзіла мяне ў куток i абы пра што пыталася — я адказваў i добра не ведаў, што гаварыў ці добра гаварыў. Калі зноў пачынаўся танец i хто-небудзь з хлопцаў прыставаў да нас, яна ціснула мяне за локаць — i мы зноў ішлі танцаваць. Ад кружні, хвалявання я ўзмакрэў, ды яшчэ без толку, каб выглядаць больш стала i вабней, адзеў касцюм, кашулю i гальштук. Другім хлопцам, адзетым у штаны i лёгкія тэніскі, было нашмат вальней i лягчэй.

Я i радаваўся, што ўвесь час з Вікцяю, нікому яе, прыгожую, мілую, не аддаю, i трывожыўся, што вось-вось яна кіне мяне на насмешкі: бачыць жа маю таўкачаватасць. Збяжыць да некага другога, больш гаваркога, смелага: вунь колькі хлопцаў пазірае на мяне з зайздрасцю!

Як зайгралі развітальны марш, Вікця ўчапілася за маю руку i прытрымала, каб усе выйшлі. Толькі мы пасля ступілі ў сені-веранду, дзе звычайна перад пачаткам кіно стаіць кантралёр i прадае білеты, як патушылі святло. Я адчуў, што хлопцы, што стаялі тут, пачалі адпіхаць мяне плячамі, наўмысна наступаць мне на ногі — я ўжо, можа, i збянтэжыўся б, а то i збаяўся б тутэйшых задзірлівых кавалераў, аддаў бы ім Вікцю, але яна з рашучасцю расштурхнула ўсіх, вырвала мяне з гурту, выцягнула на цёмны двор i прымусіла пабегчы, мінаючы маладыя пары, што ўжо расцягнуліся ад клуба да дзераўнянскай дарогі.

Вікця жыла гэтую пару, што працавала тут, на дарозе, ля БМУ ў прычапным вагончыку на колах: у адной палавіне спалі хлопцы, у другой — дзяўчаты.

— Не пойдзем туды, — прашаптала Вікця, прытулілася да пляча, — чуеш, колькі там стаіць скалазубаў? Будуць ацірацца да раніцы i лезці ў дзверы ды вокны. Я хачу з табой пагуляць...— I яна ўзяла за пальцы маю апушчаную руку, захінула яе сабе за спіну, а пасля прыціснула мае пальцы пад сваёю пахаю, i я, вось так неспадзявана абняўшы яе, адчуў тугую яе спіну, цвёрдую зашчапку ад статна, адчуў такое хваляванне, што мне стала i радасна, i трывожна, што здалося, што цяпер, ноччу, іду не па янкоўска-дзераўнянскай дарозе, а іду па нейкім невядомым казачным каралеўстве, іду з казачнай каралеўнай...

— Вельмі чакаеш выкліку ў інстытут?— мусіць, бачачы, што я разгубіўся, запытала Вікця, як мы павярнулі i пайшлі па блішчастай i ўночы янкоўскай брукавайцы.

— Чакаю, — прызнаўся я, неяк нялёгка вяртаючыся са сваіх мар на гэтую зямлю.

— А я два разы, Чэська, паступала i два разы праваліла...— уздыхнула Вікця.— Летась — у медыцынскі, а сёлета — на завочнае ў педагагічны. Сачыненні спляжылі... Так што не шанцуе ў навуцы. Няздара я, мусіць, нейкая...

Я дасюль не ведаў пра гэта, дык цяпер здзівіўся, што Вікця, меўшы столькі непрыемнасцей, усё ж заўсёды вясёлая, гарэзная.

— Але не трэба больш пра гэта...— як папрасіла яна i мацней прыціснулася да мяне, прыпынілася, зірнула мне ў твар.

Ці мне здалося ў цемені, што твар яе блізіцца, ці, заміраючы, я сам нагнуўся, але хутка нашы насы сустрэліся, размінуліся, i я адчуў яе халаднаватыя вусны. Ад першага ў сваім жыцці пацалунка я аслабеў, асмялеў i абняў яе за плечы, прытуліў, адчуў, як яна блізка i аддана прыціснулася грудзьмі. Адчуў, як пахнуць яе валасы, як мяне ўсяго захлынае нейкае дзіўнае мяккае жаночае цяпло.

— Задушыш...— ціхенька засмяялася яна.— Малады, але гэтакі дужы... Чаго маўчыш? Прызнайся: любіш? Ці не?

Я змаўчаў — не паварочваўся язык вось так ні з таго ні з сяго сказаць: я цябе люблю i вельмі моцна люблю.

— Не бойся, з другіх смяялася, каб яны з мяне не пасміхаліся ды што ўсе такія з доўгімі рукамі...— як угадаўшы мае думкі, сказала Вікця.— З цябе не буду смяяцца. Ты гжэчны, не такі, як усе. Можа, нават i залішне ўжо нейкі далікатны, сарамлівы...

Я прамаўчаў. Але калі праз хвіліну мы зноў пачалі цалавацца, я пачаў шаптаць, што вельмі-вельмі кахаю яе...

...У панядзелак, калі толькі прыйшоў на працу (прыйшоў заспаны, бо i ў нядзелю позна гуляў з Вікцяю), з трывогаю ўбачыў, што Гэлька, Ядзя, Люся пазіраюць на мяне i хіхікаюць, таўкуцца ля Вікці, а яна ім нешта шэпча. У мяне прыпынілася, здаецца, ад страху i крыўды сэрца, не мог дачакацца, калі дзядзька Стась, які даўно ўжо прыехаў са Стоўбцаў, ад сям'і, ранішнім аўтобусам, скажа: «Ну, пара! Пайшлі на дарогу». Але брыгадзір сядзеў на камені, трымаў на каленях перагнуты вучнёўскі сшытак i нешта пісаў.

— Малы, малы, а як упіўся, што клешч... I гне...— пачуў я, як Вікця шаптала дзяўчатам.— Ледзь абаранілася.

Твар мой раптоўна загарэўся, i яго, мусіць, заліла чырвань: чаму я гэтак паверыў, быў такі шчыры? Дзеля чаго яна i з мяне строіць такія кепікі? Чаму яна такая?

I Вікця, i дзяўчаты зарагаталі — аж узняў галаву i ca здзіўленнем зірнуў на ix сур'ёзны дзядзька Стась, усміхнуўся. Я ж, здаецца, зненавідзеў у гэтую хвіліну Вікцю. Любіў i ненавідзеў...

3

Пайшоў на схіл жнівень.

За гэтую пару мы яшчэ далей выбрукавалі дарогу, а я атрымаў вельмі чаканы выклік у інстытут на вучобу.

Усе мяне, шчаслівага, павіншавалі з гэтым. Толькі адна Вікця, здаецца, пасумнела пасля гэтай весткі. Але я ўжо, як i Антон, не зважаў на яе, як i не чуў ды не бачыў, што яна робіць.

У апошні дзень маёй працы на дарозе дзядзька Стась прывёз мне пад вечар са Стоўбцаў плату, прэмію. Я думаў, як толькі распісаўся ў ведамасці i паклаў у кішэню грошы, развітацца з усімі i пайсці дадому, але хлопцы так мяне не адпусцілі.

Калі звечарэла, мы гуртам падаліся ў аблюбаваны лясок, паселі, разлажылі перад сабою пачастункі.

— Ну, вучыся добра, Чэсь, — першы сказаў тост дзядзька Стась, — А вучыцца будзеш: маеш старанне, цярплівы, цягавіты. А дарогу мы ўжо давядзём да ладу, будзеш некалі ездзіць па ёй дадому са студэнцкім чамаданчыкам па сала, дык успомні i нас, i нашу работу тут.

Пасля гаварылі амаль усе, жадалі мне добра вучыцца. Дзядзька Стась, як i ўсе, падпіў, развесяліўся, пачаў спяваць песні: да яго падсела Вікця, прымушала яго дапіваць, «не пакідаць зла». Яна з ім выпіла i на брудэршафт. I, як мне здавалася, сёння, каб захацела, магла i яго прымусіць заляцацца да яе: мела такую ўладу. Уладу красы.

Як усе наспяваліся, нажартаваліся, — а я крыху самотны ад ростані з сябрамі, — пачалі разыходзіцца. Я падаўся ў свае Янковічы з Антонам.

— Чэсь, пачакай! — тут жа пачуў я Вікцін голас.

Антон азірнуўся i мігам адвярнуўся, падаўся дадому адзін. Я не мог не прыпыніцца.

Вікця падышла, зірнула з нейкім смуткам. Яна, канечне, хацела мне нешта сказаць, але, мусіць, чакала, што загавару першы я, хлопец.

Але я маўчаў, пазіраў долу. На прыцемнены вечарам верас, на ўсыпаную рыжым шыгаллём зямлю, што пахла гарачынёю, смалой, мёдам, стомаю.

— Выбачай, Чэсь, не крыўдуй...— як папрасіла, усё ж першая загаварыла Вікця.— Я i сама не ведаю, чаму i цябе так пакрыўдзіла. Ты ж не такі, як каторыя, ты добры, а вот найшоў дур...— i зірнула на мяне з такою пяшчотаю, што я, каб быў старэйшы, смялейшы ды разумнейшы, можа, нічога i не сказаў бы, але ўзяў бы яе за руку — i ўсё-ўсё перамянілася б, было б у нас з Вікцяю нешта новае.

Я адчуваў, што гэтыя хвіліны вельмі важныя, але так i не здаўмеўся, што сказаць, не асмеліўся падысці да яе бліжэй. А яна — ці залішне паспадзявалася на маю сталасць, ці гэтаксама не асмелілася пасля ўсіх сваіх насмешак падысці бліжэй — стаяла, гэтаксама пазірала долу, наском кедаў шмаравала па зямлі, кусала сасмяглыя вусны. Ніколі я не бачыў яе такой нерашучай.

— Ну, я пайду даганяць Антона, — сказаў я, парушыў вельмі гнятлівую цішыню.— Усяго табе добрага.

— Напішы, Чэсь, мне...— папрасіла яна, зірнула на мяне, i ці ў прыцемку, ці напраўду я ўбачыў, што яе вочы як затуманіліся.— Я буду чакаць твайго пісьма. Як напішаш, як уведаю твой адрас, тады сама табе буду пісаць. Напішаш?

— Напішу, — адказаў я.

— Добра, — сказала яна, зноў з пяшчотаю зірнула па мяне.

I я зноў не вытрымаў яе гэтага позірку, патаптаўся, пажадаў ёй яшчэ раз усяго добрага i пабег даганяць Антона.

4

...I вось зноў полудзень.

Толькі ўжо праз дванаццаць гадоў. I не ў вёсцы, не на дарозе Стоўбцы — Кляцініча, a ў Мінску, на Камароўцы.

Я, як i часта дагэтуль, зайшоў сюды купіць гуркоў ды памідораў у вясковых кабет.

Гандлярак, пажылых i маладых, было шмат, i яны наперабой заклікалі пакупнікоў узяць толькі іхняе дабро; тых жa таўклося яшчэ больш, aлe яны не спяшаліся купляць што-небудзь, a хадзілі натоўпам між радоў, прыглядаліся, прыцэньваліся.

— Бярыце, мужчынка, гурочкі, укропчык, — запрасіла i мяне яшчэ маладая, прыгожая, загарэлая кабета ў светла-жоўтай даўгаватай сукенцы, — большыя во па рублю кіля, меншанькія — па семдзесят капеек... Звязка ўкропчыку зусім дарэмна, па пятнаццаць...

Я запыніўся: хацеў паслухаць дарагую мне вясковую гаворку i хацеў непрыкметна яшчэ i яшчэ паглядзець на прыгожую кабету. Пачаў дзеля прыліку пазіраць на гладкi, пакрыты сашмараванаю бляхаю стол, на два сплеценыя з сасновага карэння i дзе-нідзе падладжаныя ўжо белым дротам кошыкі з ссунутымі на бакі старымі хусткамі: у кошыках зелянеліся гуркі. Свежыя, крамяныя, пахкія ад вятроў, сонца i расы.

Пасля, калі я агледзеў не толькі стол, гародніну, але i мазолістыя, крышку зеленаватыя ад травы гаспадыніны рукі, яе крышку паўнаваты ўжо жывот, які паказваў, што кабета ўжо раджала i не раз, высокія грудзі, доўгую прыгожую шыю, лыпнуў позіркам па загарэлым прыгожым твары — i мы пазналі адно аднаго: я — Вікцю, а яна — мяне.

Усміхнуліся, i, здаецца, абое абрадаваліся гэтай неспадзяванай сустрэчы: як-ніяк мы не бачыліся дванаццаць гадоў. Папісалі спачатку адно аднаму лісты, а пасля i гэтая перапіска раптоўна абарвалася: яна, Вікця, напісала, што выходзіць замуж.

— Чэсь?— усклікнула яна, заківала ад неспадзяванага дзіва галавою, пляснула па стале рукою, з захапленнем зірнула на мой дарагі шэры касцюм, белую кашулю i шыракаваты руда-чорны гальштук.

— Пастарэў?— ужо без разгубленасці, а смела, толькі крыху з хваляваннем усміхнуўся я, бачачы, што Вікця не толькі ўжо добра ўсталелася, але i пастарэла: ёсць вунь — i нямала ix — маршчыны ля вачэй, на лобе, страціла некалькі зубоў, замест ix паставіла залатыя, мае сур'ёзны, сталы позірк.

Не страціла толькі былой сваёй красы, а, наадварот, набрала яе, як кветка ў цяпло ды ў дождж, яшчэ больш.

— Чысценькі які во!— пажартавала яна, відаць, па-ранейшаму была смелай, гарэзнай, толькі i я цяпер быў не такі ўжо сарамлівы, лёгка вытрымаў яе позірк.— Не тое што мы, вясковыя. Ведама, у горадзе жывеш, лёгкую работу маеш. Чула, колькі раз чула, як спраўна гаворыш па радыё... Журналіст... Пачую — сяду i паслухаю: ведаю ж чалавека, рабілі некалі разам, нават крышку ўлюбляліся...— i ўсміхнулася з сорамам, як за даўні свой грэх, i я не вытрываў, гэтаксама крыху засаромеўся.— Колькі раз бралася табе пісьмо на радыё напісаць, напомніць, што ёсць такая, але баялася, што смяяцца будзеш: мы ж людзі простыя... Куды там да вас...

— Дзе ты i як цяпер жывеш, непераможаная красуня? — запытаў я, не зважаючы на яе астатнія словы.

— Дзе?— паківала яна галавою.— На зямлі... I даўно пераможаная ўжо. Я тады, як ты пайшоў ад нас, зноў рабіла на дарозе, ля Стоўбцаў. Ой, колькі я таго камення папацягала! Яшчэ крыху быў дур у галаве, яшчэ кепікі строіла. I дажартавалася: наляцела на прыезджага шафера, i ён перажартаваў... Пасля не смяялася, а плакала, каб узяў...— яна нікога не саромелася, расказвала голасна, рэплікамі адказвала пакупнікам, колькі каштуе яе гародніна, злавалася, калі тыя нядобра гаварылі пра яе гуркі.— Жывём пад Мінскам на яго радзіме. Ён шаферам робіць, я на птушкаферме. Трое дзяцей гадуем, дом свой, гарод, соткі маю. А ты?

— Думаеш, я да трыццаці ўсё яшчэ хаджу халасты?— усміхнуўся я.— Ці так i не здолеў перамагчы якой красуні?

— Ну, не...— зачырванелася яна.— Дзяўчат жа хапае... Ды цяпер гэтулькі многа пекненькіх дзяўчат. Каб i я разумнейшая некалі была, дык цяпер магла б быць жонкай такога важнага чалавека, у горадзе — пры газе, цёплай вадзе — жыла б... Але папікаю сябе i не папікаю: ты ж маладзейшы ды вучаны... Агледзеўся б некалі, мог бы яшчэ i не ўзяць. А са сваім мы абое рабое...

Я гэтаксама ўсміхнуўся: што было б, каб гэтая вось Вікця была маёй жонкай. I, можа, зусім іншае жыццё было б. А якое — цяжка i сказаць.

— Пэўне, бабы надта любяць: ладны ж?.. З такім i не грэх паўлюбляцца...

— У мяне i жонка ладная, дзеці харошыя, — адказаў я.

— Ведаеш...— ціха прашаптала яна, — каб зноў выпала калі з табою падужацца, дык, далібог, сама павалілася б... Было не было...— i гарэзна бліснула маладым бляскам у вачах.— Пастарэла, растраціла малады агонь на дзеці, але не ўвесь яшчэ дур з галавы выйшаў... Помніш, якая я тады была? Дык i цяпер пачці гэтакая...

— Калі ўжо тое было! — махнуў я рукою, падумаў, колькі за гэтую пару было ўжо чаго новага i вартнейшага.— Ды i дзяцінства было!

— Ну, чаму дзяцінства?— не згадзілася яна, — Маладосць была. Самыя лепшыя нашы гады, можа... Цяпер мы інакш жывём, надта пра ўсё думаем, а тады іначай жылі... Вось жывеш-жывеш — возьме ды ўспомніцца, заные душа, захочацца нечага лепшага...

— Гэта праўда, — усміхнуўся я.— Напраўду не раз хочацца нечага інакшага.

— Мне — хоць бы тваё...— сказала Вікця, а пасля як спахапілася: — Занясі сваім гурочкаў...— узяла абедзвюма рукамі з кошыка гуркоў, запатрабавала, каб я разгортваў i падстаўляў сетку.— Нарасло процьму, дык вот i прадаць рашыла, капейку на што сабраць. Не крыўдзі...— нахмурылася, калі я загаварыў пра плату.— Ешце на здароўе... А сам прыедзь калі ў нашу Сенніцу, саўгас наш добры, багаты — i напішаш нешта, i па радыё сваім зможаш сказаць добрае пра нас. Сазановіч цяпер я, на птушкаферме працую... Тады яшчэ болей пагаворым...

— Паглядзім...— падзякаваўшы, усміхнуўся я, развітаўся i адышоўся.

Калі пасля азірнуўся, дык убачыў, што Вікця не кліча да сябе пакупнікоў, a стаіць i з нейкаю журбою пазірае мне ўслед.

1976

Слёзкі палявыя

1

У невялікім пакойчыку — прыёмнай аддзела сіласных культур i лёну — было надта накурана. Клубіўся бела-сіні дым, вісеў воблачкам над столлю, паволі i нябачна цягнуўся праз адчынены люфцік на пусты двор, дзе гэтаксама бела, аж шэра, было ад туману i мокрай кастрычніцкай імжы.

Iм, цыгарэтным дымам, толькі чуйна i пахла ад чалавека, бо курылі ў пакоі за дзень многа i часта: любілі прыйсці i пасядзець тут мужчыны з усіх аддзелаў. Акрамя тытуню, астатнія пахі былі «тутэйшыя». Ад фарбы, якой нядаўна пацягнулі вокны i плінтусы, ад новых, з рудым бляскам сталоў са старымі i свежымі паперамі ды ад нядаўна нацёртай падлогі. Сталы пахлі смалою i клеем, паперы — зляжаласцю i пылам.

У пакойчыку стаялі два сталы. Па левую руку сядзеў загадчык аддзела — пажылы, гадоў пад пяцьдзесят пяць, сівавалосы, з густымі чорнымі бровамі Вацлаў Іосіфавіч. Як смяяўся ён ці заплюшчваў вочы, доўгія пасмачкі-бровы паднімаліся на лоб, i ўсё гэта было надта смешна, як наўмысна рабілася, каб пацешыць каго. Вацлаў Іосіфавіч i быў вясёлым чалавекам, любіў жартаваць, расказваць анекдоты, пісаць вершаваныя віншаванні да юбілеяў калег, збіраць у сваім аддзеле курцоў з усяго інстытута. Здавалася, ужо i за гэта павінны былі яго ўсе паважаць, лічыць за кампанейскага чалавека. I яго напраўду паважалі, бо яшчэ ён быў вельмі разумны, добра ведаў агранамію (працаваў «у маладосці» дзесяць гадоў аграномам), мог памагчы не толькі лабаранту, маладому кандыдату, але i сталым ужо вучоным.

Справа сядзеў ён, Віктар Альфонсавіч, — малады, гадоў пад трыццаць, мужчына. Працаваў ён у гэтым навукова-даследчым інстытуце нядаўна, чацвёрты год. На днях абараніўся, стаў кандыдатам сельскагаспадарчых навук, спецыялістам-ільнаводам. Што «выйшаў у вучоныя», трапіў сюды — трэба дзякаваць Вацлаву Іосіфавічу i ніколі пра гэта не забываць.

Дасюль Віктар, як толькі скончыў тэхнікум, працаваў у вёсцы. Спачатку малодшым аграномам саўгаса, а пасля, паступіўшы завочна ў інстытут, i галоўным. На гэтай пасадзе трымаўся не вельмі доўга, пакуль не пачалі прыязджаць вучоныя з навукова-даследчага інстытута, распытваць, як удаецца намалочваць столькі многа зерня, i прасіць яго памагчы «правесці дослед з ільном». I Віктар памагаў — выбіраў добрую зямлю-суглінак, на якой раней расла канюшына, сеяў лён-даўгунец, сам штодня глядзеў яго, запісваў усё, што бачыў.

Вучоныя восенню паказваліся зноў, забіралі яго запісы-назіранні, насыпалі пакецікі зямлі, бутэлечкі семя, наклейвалі на ix паперкі з надпісамі, дзякавалі яму, абяцалі, што пра яго працу i старанне ніхто не забудзе. I не падманулі. Аднойчы ў сельскагаспадарчым часопісе, які выпісваў, убачыў невялікі, старонкі на дзве, артыкул пра лён, i пад напісаным пасля іншых стаяла i яго прозвішча з прыпіскаю, што ён аграном вішнёўскага саўгаса.

Вось тады яны i сустрэліся з Вацлавам Іосіфавічам, які гэтаксама прыехаў да ix — хацеў паглядзець «маладога аўтара», паглядзець, як ён працуе. Сівавалосы госць доўга гаварыў з ім, пра ўсё распытваў, хадзіў па полі, мацаў рукамі зямлю і, ад'язджаючы, сказаў, што было б лепш «не раскідвацца вопытам i ўмельствам, не памагаць некаму пісаць дысертацыі, а зрабіць яе самому». Ён паабяцаў пагаварыць пра яго ў інстытуце, каб узяць туды на працу.

Віктар надта не паверыў гэтаму, усміхнуўся толькі. Але праз месяцы два яго паклікалі i сказалі, што ёсць месца ў аддзеле Вацлава Іосіфавіча i можна падаваць заяву ды дакументы. Ён падаў i прайшоў па конкурсе.

У Віктара, які быў ужо жанаты i меў сына, была ў саўгасе кватэра — невялікі, але ўтульны фінскі домік. I спярша не вельмі хацелася пакідаць яго, бо добра ведаў, што ў горадзе жылля яму ніхто адразу не дасць, прыйдзецца невядома колькі часу жыць на кватэры ў чужых людзей. Гэтага вельмі не хацелася, бо ён жыў студэнтам на прыватнай, добра ведаў, што горкі i нямілы кватаранцкі хлеб, але i ад інстытута адмаўляцца не хацелася — трэ было думаць, як жыць i далей, кім быць.

— Пераязджай, брат, — падахвочваў тады яго, нерашучага, Вацлаў Іосіфавіч.— Скажу табе шчыра: так запрашаюць з перыферыі, знаходзіцца такое добрае месца не часта — можа, раз у дзесяць гадоў. Ты здольны, добры практык, ведаеш i любіш зямлю, то вялікі воз тут пацягнеш...

Віктар пераехаў.

...За дзень у аддзеле пераварочвалася многа людзей. Прыходзілі параіцца, паслухаць i расказаць навіны, адпачыць i накурыць з ветлівым гаспадаром. Сёння адзін пажылы вучоны з аддзела арганічных угнаенняў, даўні сябра Вацлава Іосіфавіча, прывалок тугую тытунёвую папушку, моцна сціснутую i перавязаную чорнымі, ад гумовай апоны, ніткамі, тут жа, у пакоі, тоненька рэзаў яе, адвальваючы цененькія кружочкі. Ад самасаду ішоў прыемны саладкавата-горкі пах, кружыў галаву. Усе яны, мужчыны, адарвалі ад газеты паперы, насыпалі ў яе нацёртага жоўта-чырвонага мультанчыку, закруцілі, насліньваючы край паперы, i прыкурылі. Зацягнуліся i адразу зачмыхалі, каторыя i закашляліся, але смалілі далей i наперабой хвалілі самасад, здзіўляліся, як некалі лёгка курылі яго іхнія бацькі i дзяды.

У Віктара хутка закружылася галава, ад кашлю выплылі на шчокі слёзы, i ён, здавалася, ап'янеў. Хоць i курыў дасюль цыгарэты, але цяпер далей смактаць самакрутку не змог, патушыў яе.

— Малады! — пасміхаўся госць.— Слабы.

— Малайчына, — сказаў Вацлаў Іосіфавіч.— Здзівіў усіх затое — прыехаў з вёскі, крыху пабыў тут i не толькі абараніўся, але стаў па льну вялікім спецыялістам.

— Нашумеў...— згадзіўся з ім госць.— Многім нашым гэта не спадабалася. З іншых інстытутаў хвалілі дысертацыю, а яны, свае, прыдзіраліся, круцілі насамі....

— Няважна...— махнуў рукой загадчык.— Толькі хай не забывае вёскі, палёў ды эксперыментальнай базы, менш думае сядзець у гэтым кабінеце — i ўсё яшчэ ў яго ўгору пойдзе.

— Падседзеў цябе...— хіхікнуў госць, чалавек хітраваты і, здаецца, крышку самалюбівы.

— Нічога, — нахмурыўся, адагнаў ад сябе рукою дым Вацлаў Іосіфавіч.— Я не маладзён, загадзя ведаў, каго браць. Каб баяўся за гэтае вось крэсла, то i не думаў бы яго ўзяць, а каго іншага запрасіў бы...

— Яно так...— збянтэжыўся госць.— Так павінна быць...

Ціха адчыніліся дзверы пакоя, i паказалася Лідачка — лабарантка з суседняга аддзела.

Вацлаў Іосіфавіч міргнуў на яе — вось каго, маўляў, каб захацеў схітраваць, ён мог бы ўзяць сабе ў навуковыя супрацоўнікі...

— Ух! — прыпынілася ля парога, жартаўліва прыплюшчыла вочы Лідачка.— Ці не жукоў каларадскіх вы атручваеце?

— Жукоў, мілачка, — усміхнуўся сябар Вацлава Іосіфавіча i яшчэ больш задыміў, наўмысна запыхкаў.

— Віця, вы ідзяце дахаты? — яна пакрыўдзілася, не захацела болей знацца са старымі, павярнулася i загаварыла да Віктара.

Лабарантку Ліду, маладую яшчэ зусім дзяўчыну (толькi летась скончыла сельскагаспадарчую акадэмію), называлі ўсе Лідачкай, i яна калег свайго ўзросту гэтаксама называла толькі па імені, хоць яе ўжо не раз дырэктар, чалавек вельмі строгі i педантычны часамі, папракаў, каб кандыдатаў навук яна абавязкова называла яшчэ i па бацьку.

Але кандыдаты навук не крыўдзіліся на Лідачку за яе смеласць i таварыскасць. Яны нават ішлі ёй насустрач, усяк стараліся, каб з ёю пажартаваць, бо яна, Лідачка, была прыгожая i добра выхаваная. З ёю прыемна было перакінуцца хоць адным словам.

Лідачка любіла заўсёды свежа i дорага апранацца. Вось i сёння на ёй было белае крымпленавае лёгкае паліто, сіні, аж стракацеў, жмурыў вочы, крымпленавы касцюм, на нагах былі замшавыя рудыя туфлі на высокай платформе, на галаве — сіваваты шыкоўны парык. I ўсё гэта вельмі добра ішло ёй. Падыходзіла да светлага, здаецца, без ніводнай маршчынкі, з роўным невялікім носікам твару, да танклявай, але поўненькай постаці. Здаецца, Лідачка была невысокая, тонкая, зусім мініяцюрная — гэта толькі на першы погляд, але, калі добра прыгледзішся, у яе былі поўныя стройныя ногі, пышныя клубы i грудзі — i тады ўжо яна не здавалася тонкаю. I гэта неяк па-новаму глядзелася i падабалася.

Было толькі адно, што крыху яе брыдчыла. Гэта ледзь-ледзь выстаўленыя ўперад зубы, якіх амаль не закрывалі вузенькія вусны. Ад таго рот яе заўсёды здаваўся адкрытым.

Лідачка, можа, i перажывала за свой гэты маленькі недахоп, хоць i мела прыгожыя беленькія зубкі; але ўсё роўна была прывабная, бо многа іншых вартасцей згладжвалі гэтую невялікую непрыемнасць.

Гаварылі, што ў Лідачкі многа кавалераў. I халасцякоў, i жанатых. Некаторыя з ix хваліліся, што былі з ёю ў кіно, рэстаране, у яе дома, прыводзілі яе ў сваю кватэру i што яна, Лідачка, «цудоўная ва ўсіх адносінах». Жартавалі толькі, што ёй не трэба быць вучонай, а трэба быць жонкай ці каханкай некаму, бо там яе «сапраўднае прызванне». Віктар чуў такія размовы ад сваіх калег, але не ведаў: так гэта ці не. I не заўсёды верыў, надта халасцякам, бо добра ведаў, што тыя любяць i хваліцца...

— Дык вы, Віктар, ідзяце дахаты?— спеставана ад залішняй мужчынскай увагі перапытала Лідачка.

— Ён жанаты, дарагая, — усміхнуўся Вацлаў Іосіфавіч, — мінулася яго пара з маладзенькімі дамачкамі прагульвацца. Хай дастае з кішэні сетку i смаліць у харчовы магазін.

— Я ж не пытаюся пра магазін, а пытаюся, ці ідзе ён дахаты...— зласнавата адказала яна.

— Ды іду, — сказаў Віктар.

Ён, зусім не крыўдзячыся на сваіх старэйшых калег, згарнуў i паклаў у шуфляду паперы, высыпаў з попельніцы ў вядро попел, падняўся, ускінуў на сябе стары балоневы плашч, што быў модным гадоў пяць таму. Развітаўся з мужчынамі i выйшаў з пакоя на доўгі вузкі калідор, дзе стаялі модныя бліскучыя рудаватыя столікі i такога ж колеру крэслы з сіняй абшыўкай.

— Не цярплю гэтых яхідных лысін! — абуралася Лідачка, ідучы побач.— Колькі яны ўжо калолі мяне...

— Не перажывайце, — усміхнуўся Віктар.— Яны жартуюць, ніякай злосці да вас не маюць.

— Ды ну ix! Няўдачнікі... Вось i недалюбліваюць маладых.

— Перабольшваеце, — сказаў Віктар, — якраз яны любяць вас.

— А вы не крыўдзіцеся на ix? — запытала Лідачка, — Яны ж i з вас насміхаюцца... «Даставай сетку...»

— Ды нічога, — сказаў Віктар.— Што за смех, калі я напраўду часта хаджу ў магазін.

— Але не будзем пра ix гаварыць, — крыўда ў Лідачкі праходзіла.— Ну, як вам чуецца ў новым званні?

Віктар паціснуў плячыма, усміхнуўся i нічога не адказаў, павярнуў з цемнаватага калідора на яшчэ цямнейшую лесвіцу. Насустрач ім паднімаўся знаёмы халасцяк з аддзела агратэхнікі; як параўняўся з імі, непрыстойна падміргнуў. Віктар не адказаў ніяк на гэты жарт, прайшоў i не азірнуўся.

— Прыемна вельмі, канечне?

— Чую, што лягчэй стала. Як скінуў штосьці з плячэй...

— Канечне, — згадзілася Лідачка, — вам добра. Вы таленавіты, працавалі ў вёсцы, на полі, сваімі рукамі мацалі зямлю. Я вось ніколі не абаранюся...

— Абароніцеся, — сказаў Віктар, — гэта позна ці рана будзе. Вось важней веды, удалая работа, карысць ад яе.

— Так усе гавораць, калі абароняцца...— перапыніла яго Лідачка, спускаючыся побач з лесвіцы.— Але ўсе мараць абараніцца, мець гэты дыплом. З дыпломам ты чалавек... I вы цяпер чалавек, асоба, вучоны, не тое што былі раней, месяц таму... А хто я? Лабарантка Лідачка. Сягоння прыходжу ў аддзел гербіцыдаў, запрашаю дзяўчат ісці разам палуднаваць у рэстаран. Дык мне Пятрова, гэтая брыдкая старая дзявуля, што толькі два месяцы таму абаранілася, але ўсе свае трыццаць гадоў ніводнаму мужчыну не патрэбная, скрывіла вусны i мармыча ў нос так зняважліва: «А хіба ў вас няма сяброў са свайго кола?» Пазіраю здзіўлена на яе... Пасміхаецца: з кола лабарантаў... «З імі вам трэба, — кажа, — дружыць...»

— Не чуў вашай гэтай размовы, — сказаў Віктар, — але добра ведаю, што мала быць адукаваным. Трэба яшчэ мець i культуру. Няма яе — няма i сапраўднай адукаванасці.

— Правільна, але... Кандыдат ёсць кандыдат...

— Папрацуйце — i абароніцеся.

— Не абаранюся, — уздыхнула Лідачка.— Я нарадзілася i вырасла ў горадзе, ні да акадэміі, ні пасля яе не была ў вёсцы. З кніжак усе травы ды кветкі ведаю, знаю ix лацінскія назвы, каштоўнасць, a завядзі мяне ў поле — я нічога не пазнаю. Калі была на практыцы, ячмень ад пшаніцы не адрозніла. Падобныя абое, вусатыя...

— Паедзьце ў вёску, пааграномнічайце, — усміхнуўся Віктар, — зямлю сваімі рукамі памацайце, дажджу ці цяпла не раз у неба папрасіце, нагадайце, чаму на адным i тым жа кавалку густа i пуста расце.

— Я не ўяўляю, як жыць у сяле, ды мяне i мама не пусціць. Скажа: тады іншую работу табе знойдзем...

— Што ж вы такая кволая!

— Насміхаецеся...

— Бо не ведаю, што вам параіць, — сказаў Віктар.

— Быць мне да сівых валасоў у лабарантах ці ў малодшых навуковых супрацоўніках...

Віктар прамаўчаў, незалюбіў, што Лідачка так выдумляе на сябе ўсякае, так глядзіць на ўсё не далей свайго носа, развітаўся на першым паверсе з вахцёрам і, бачачы праз акно калідора, што на халаднаватым, хмурым дварэ ідзе дождж, наставіў каўнер плашча, пашкадаваў, што не ўзяў з дому старэнькі парасон.

Ліда адчыніла сумачку, дастала з яе маленькі японскі парасончык, раскрыла яго, запрасіла «схавацца».

— Дзякуй, — сказаў Віктар, прыхінуўся да яе — каб не падала вада на плячо.

— Калі ласка, — усміхнулася яна какетліва, забываючыся, што зусім нядаўна ёй было сумна.— А я сёння нешта чула...

— Што вы чулі? — спытаў ён i блазнавата зірнуў на яе чысценькі бялявы тварык, падміргнуў ёй.

— Што Вацлаў Іосіфавіч ідзе на павышэнне i вы будзеце загадчыкам аддзела...

— Я не хачу гэтага, ды i са мною ніхто не гаварыў...

— Маніце, — папракнула Лідачка.— Хочаце аддаліцца ад нас, бедных лабарантаў, імкняце да «вышэйшага кола».

— Прыкметна гэта па мне? — усміхнуўся ён.

— Не зусім, але... Вы не забывайце, што я заўсёды добра да вас адносілася. Другія пасміхаліся (хоць бы i тая Пятрова), што вы з вёскі, былы завочнік. А я не...

— Дзякуй, Лідачка, — паціснуў ён яе локаць, абыходзячы вялікую лужыну вады.— Вы вельмі добрая. Прыгожая i добрая.

Па парасоне шастаў лівень, шумела, пырскалася вада, калі падала з падаконнікаў.

— I вы: Лідачка...— яна какетліва i крыўдліва сціснула вусны.

— Прабачце, Ліда Васільеўна, — адразу паправіўся Віктар, — я па-сяброўску. Не люблю гэтых лішніх далікатнасцей. Мы ж амаль равеснікі.

— Амаль. Але мы...

— Ды перастаньце. Не трэба так. Я магу пакрыўдзіцца, што вы насміхаецеся.

— Ладна, — сказала яна, — згода. Давайце сходзім зараз у кіно. Ідзе цудоўны фільм — «Ясенія».

— Прабачце, — прамовіў ён, — не магу. Трэба сына з сада забраць, напраўду ў магазін схадзіць. Маю цяпер вольных хвілін пяць.

— Ох, гэтыя сямейныя абавязкі! — уздыхнула яна.— Я, мусіць, ніколі з-за ix не выйду замуж... Ну, да заўтрашняга, — падала руку, неяк вельмі пільна i ласкава паглядзела яму ў вочы.

Віктар паціснуў яе руку, гэтаксама ўсміхнуўся i выйшаў з-пад парасона на дождж, які падрабнеў, сыпаўся па галаву i плечы спорна i холадна.

2

Тут, у горадзе, Віктар змяніў ужо тры прыватныя кватэры, жыў цяпер на чацвёртай. З гаспадарамі ён ладзіў, слухаўся ix, чаго яны толькі хацелі ад яго, кватаранта. Але ў першых дзвюх хатках не было цёплай вады, газу, у трэцяй кватэры ўсё гэта было, але гаспадыня не хацела мець кватарантаў з дзецьмі, то ён сам пакінуў ix, прыблукаў да цяперашняга свайго жылля, дзе заняў у двухпакаёвай кватэры асобны невялікі пакой са «сваімі» дзвярмі. Плаціў за яго ў месяц сорак пяць рублёў.

Знайшоўшы жыллё i прапісаўшыся, трэ было займацца новымі клопатамі — уладкаваць у сад сына, бо вельмі ж не хацелася завозіць яго ў вёску, жыць без яго. Праўда, на першы час i завезлі. Ён, Віктар, неяк трымаўся без дзіцяці, хоць было надта сумна без яго, а жонка праз тыдзень не вытрывала, пачала плакаць, штохвіліны бедаваць, што цяпер з Сяргейкам — можа, захварэў, можа, зусім замаркоціўся без ix, нічога не есць...

Віктар бегаў у сады, прасіў «месца». Яго просьбу запісвалі ў тоўстыя сшыткі i абяцалі ўзяць дзіця ў сад толькі праз год. Цяперашняя ix гаспадыня, рабочая-тынкоўшчыца, паглядзела на гэта, паслухала ix скаргі i пашкадавала — схадзіла да нейкай сваёй знаёмай у райана, пагаварыла, i тая «ўладзіла». Сын праз тыдзень, як толькі паказалі яго ўрачам, пайшоў у сад.

...Сын быў на дварэ, у скверыку. Пад крытым навесам гушкаўся на дошцы з чорненькай дзяўчынкай; убачыў яго, але не паспяшаўся ісці дахаты. A раніцай, калі вядзеш у сад, просіць паказаць на пальчыках, колькі «яшчэ хадзіць у сад i колькі пасля быць дома». Як пачынае распранацца ў садзе, плача, не хоча заставацца. Сыдуцца ўсе выхавацелькі i ўгаворваюць яго, абяцаюць, што яму будзе вельмі добра, але гэта яго не суцяшае. Плача. Трэ ручкамі вочы i румзае, пазірае ў акно i махае рукой, як Віктар ідзе з сада. Паспрабуй тады толькі не прыпыніся ля кожнага акна i не памахай, не кіўні галавою — цэлы вечар сын будзе папракаць.

— Вы, гавораць, абараніліся? — ззаду падышла да яго i спытала загадчыца, маладая разведзеная жанчына.

— Так, — усміхнуўся ён.

— Віншуем. Вы ў нас ужо другі тата-кандыдат. Толькі Сяргейка гаворыць, што вы яшчэ сваей кватэры не маеце...

— Як бачыце, i кандыдаты не такія ўжо ўдалыя людзі...

Загадчыца, відаць, любіць пагаварыць, пажартаваць, але Віктар ніколі не стараецца гэтага рабіць. Павітаецца i адыходзіць, неяк саромеецца прыгожай жанчыны, яе самотнага позірку. Ды ён паглядзеў, што яна паддобрываецца да ўсіх мужчын.

Сын падбег да яго, папрасіўся на рукі. Віктар падхапіў яго i каторы ўжо раз падумаў, што Сяргейку тры гады, а ён зусім худзенькі, дробненькі i лёгкі. Гаспадарскай дачцэ на год меней, але яе ледзь узняць на рукі. А ядуць, здаецца, адно i тое ж.

Віктар развітаўся з загадчыцай i накіраваўся дамоў.

— Ты ўмееш так спяваць?— запытаў сын i заспяваў, што навучыўся сёння ў садзе.

— Не.

— А што ты ўмееш?

— Амаль нічога, — усміхнуўся Віктар, — пачаткі ўсіх песень ведаю, а закончыць не магу.

Сын здзіўлена зірнуў на яго, як усё роўна падакараў: які ж ты бацька пасля гэтага! Віктар падумаў, што i напраўду ён благі бацька: не толькі мала бачыцца з сынам, але i не ўмее гуляць з ім. Сядзе, чытае ці піша i адганяе малога, які падыдзе i просіць прачытаць казку ці што паказаць яму... Так, сёлета ён многа працаваў, за поўнач карпеў над дысертацыяй, то не толькі мала глядзеў сына, але мала глядзеў i жонку. Як загаворыць яна ці прысядзе яму на калені, то ён моршчыўся i прасіў: «Ну, пачакай, дай дапішу!»

«Калі ты ўжо дапішаш? — уздыхала Валя i адыходзілася.— Што за муж у мяне! Сама не падыдзі, дык ён век не падыдзе. Урэшце, хто табе важней — я ці гэтая дысертацыя?»

«Абедзве вы», — адказваў ён, не слухаючы яе.

Усё гэта — што ён мала памагае жонцы, мала глядзіць яе — нядобра, канечне, i сам часта думаў ён. Але што ж рабіць, калі хочацца бываць у вёсцы, на полі ці паболей пасядзець у бібліятэцы i вычытаць што-небудзь новае пра лён.

Селі ў трамвай. Сын прымасціўся ў яго на каленях i ўвесь час шчабятаў. Віктар слухаў i не слухаў, успамінаў Вацлава Іосіфавіча, думаў, няўжо той намысліў пайсці з інстытута? Успамінаў, як яны курылі даўкі самасад, як ён ішоў дахаты з Лідачкай, здзіўляўся: чаго яна так раптам падышла да яго, прызналася, што заўсёды паважала яго?

У пад'ездзе на першым паверсе густа пахла гуталінам. Віктар ведаў, што тут нядаўна чысціў туфлі малады хлопец, які вельмі сочыць за сабою, бо ездзіць штовечар у інтэрнат да дзяўчыны. Ён так стараецца, што аж запырсквае гуталінам сцены, якія пачарнелі знізу, доўга пасля пахнуць. На другім паверсе пахла капустаю, свежым смажаным салам, прыгарэлым малаком — жанчыны вярнуліся з працы i пацеюць ля пліт.

Дзверы ім адчыніла Валя. Невысокая, чарнявая, з рэдзенькім пушком над вуснамі, поўненькая. Была яна яшчэ з высокаю прычоскаю, у выхадной сукенцы, на якую толькi накінула паношаны, некалі сіні, а цяпер бела-блакітны халат. На нагах у яе былі разношаныя рудаватыя тапачкі са стаптанымі пятамі.

— Якія вы мокрыя! — пашкадавала яна, пачала раздзяваць сына, пасля папрасіла яго: — Памажы, Віця, на кухні. Сёння сказалі, каб мы першыя елі. Будуць варэнне варыць, то ім надоўга трэба пліта.

Віктар пераапрануўся i пайшоў на кухню. Жонка ўжо разрэзала памідор, пасаліла яго i дала сыну.

— Прадавалі сёння апельсіны, — сказала яна, — прастаяла дзве гадзіны, але ўзяла пяць кіло. Хай есць, можа, лепшы будзе апетыт.

— Добра, — буркнуў ён, крышачы ў міску памытыя памідоры, гледзячы, як Валя зняла са скаварады накрыўку, адхінулася ад гарачай пары, як застраляў тлушч, апырскваючы белую пліту.

— Што добра? — перапытала жонка, мяняючы з рукі ў руку гарачую лыжку з наліплаю тлустаю бульбаю.

— Ды тое, што ты зрабіла.

— Ды ты мяне не слухаеш, — пакрыўдзілася яна.— Зноў думаеш пра сваё. Пра кнігі якія ці артыкулы...

— Што ж зробіш! — усміхнуўся ён.— Хочаш ці не хочаш, a i тут, на кухні, думаецца пра навуку.

— Для мяне ты, ды тут яшчэ, не вучоны, а муж, — сказала Валя, — i не забывай на гэта. А то ў вёсцы ці ў бібліятэцы падоўгу прападаеш, а я ўсё адна ды адна... Калі сёння прыйшоў рана дахаты, дык паглядзі сям'і.

— Ох, гэтыя сямейныя абавязкі, як сказала сёння мне адна красуня! Тармозяць яны навуку!

— Якая красуня? — раўніва спытала жонка.

— Ды лабарантка з суседняга аддзела, — усміхнуўся Віктар.

Жонка разгублена пазірала па яго і, мусіць, хацела па яго ўсмешцы разгадаць — жартуе ён ці праўду гаворыць.

— Так i сказала.

— Вельмі прыгожая яна?— Валя накрыла бульбу — гарачую накрыўку брала голымі пальцамі, таму апякла ix, зморшчылася.

— Прыгожая, — прамовіў ён.

— Лепшая за мяне? — запытала яна жартоўна, але зласнавата прыплюшчыла вочы, здалася цяпер нейкаю стомленаю, пастарэлаю.

— Ды не, — адразу сказаў ён.

— Маніш, — жонка надта не хацела верыць яго словам.— Я даўно ўжо адчувала, што некага ты ўпадабаў, бо зусім змяніўся. Зчужэла я табе.

Віктар думаў пажартаваць, штосьці прыдумаць пра тую, што ён «упадабаў», але пасля рашыў, што не трэба злаваць жонку, псаваць ёй настрой.

— Нічога не змяніўся, — сказаў ён.— Працаваў многа... Цяпер буду больш глядзець цябе.

— Ой!— махнула рукою жонка.— Гавары каму, а не мне. Дысертацыя дасюль, а цяпер доследы ды артыкулы ў цябе ў галаве. Ix ты глядзіш.

— Вучоны ж, — усміхнуўся Віктар.

— Ты вучоны там, у сваім інстытуце, яшчэ раз табе скажу, — прамовіла Валя, — а дома трэба перш за ўсё чалавекам быць. Калі хочаш толькі пра навуку думаць, то не варта было жаніцца, сям'ю заводзіць.

— Усе вялікія людзі былі, мусіць, благімі сем'янінамі... Так ужо выходзіць.

— То вялікія. Але ты яшчэ не Ціміразеў i не Мічурын... На раскладушцы спіш, у туфлях са збітымі абцасамі ходзіш...

— Пачынаю расці, — усміхнуўся Віктар.— Я ўжо неблагі спецыяліст па льну-даўгунцу. Ca сваёй дысертацыі буду брашуру рабіць i выдаваць.

— Не хачу цябе пакрыўдзіць, — сказала жонка, — але ты толькі спецыяліст. А вось Ціміразеў ды Мічурын былі вучоныя, вялікія вучоныя. I ўсе гэта бачылі.

— Цяпер другі час. Ды i мы робім усё, што ўмеем...

— Ад — настаўніца — не раблю, не ўмею?

— Робіш.

— Дык чаму гэта толькі мне трэба вам есці варыць, вашу бялізну мыць? Я гэтаксама, можа, села б, падумала б i артыкульчык пра выхаванне напісала б...

Віктар усміхнуўся, асекся i не ведаў, што адказаць. Падумаў толькі, што ён не можа без аграноміі, без поля i навуковых кніг, не можа, каб нешта не шукаць новае, але, праўда, нядобра ж выходзіць, што ён усе сямейныя клопаты пераклаў на жончыны плечы.

— Ты ў мяне самая харошая, — сказаў ён i прытуліў жонку.— Усё разумееш i памагаеш мне. Без цябе я ўсяго гэтага не зрабіў бы.

— Дурная я, — адхілілася яна.— На маім месцы другая б...

— А я другой І не ўзяў...

— Пашанцавала табе, запрог мяне...— міралюбіва прамовіла Валя.

— Не такі я ўжо i благі сем'янін: памагаю ж крыху часамі, — сказаў ён, супакойваючы яе, — цяпер у мяне будзе болей вольнага часу, то i болей памагаць стану.

— Паможаш ты...— усміхнулася ўжо жонка.— Зноў нешта прыдумаеш i час той вольны затраціш...

Віктар падумаў, што яна сказала чыстую праўду. Ён завельмі ўжо запрог яе — паднімаецца яна раней, прыгатуе сняданак, разбудзіць ix i прыбярэ ў пакоі, адзене сына, угаворыць з'есці («з'еш, Сяргейка, за маму, за тату, бабу i дзеда»), як яму, Віктару, не выпадае, то i сама завядзе дзіця ў сад, пасля бяжыць у школу. Адвучыць i зноў спяшаецца дахаты, часцей за ўсё сама выстойвае ў чэргах у магазіне, варыць вячэру, прыбірае, мые, піша планы i правярае сшыткі. Калі выпадзе якая вольная хвіліна, гуляе з сынам, просіць таго, каб не шумеў, бо «тата чытае».

Задумалася i Валя. Мо каялася, што гарачліва гаварыла, папракала яго, ведаючы, што так было i так будзе, што так, можа, i павінна быць. На цяжкаватую сваю долю яна скардзіцца толькі яму, а пры іншых ганарыцца ім, не дасць, каб хто насміхаўся.

Валя выключыла газ, перакінула з патэльні ў талерку гарачую бульбу, паставіла на стол. На сподачак палажыла салёныя гуркі, што дастала відэльцам са слоіка. Віктар пасаліў памідоры, парэзаў хлеб, наліў у кубкі малака, паклікаў сына.

— Жонка вучонага...— сказала Валя.— Цеснімся ў чужым пакойчыку, локці халата свіцяцца.

— Некалі ў нас будзе свая кватэра, будзе многа грошай. Цяпер мы думаем, дзе ix узяць, тады будзем непакоіцца, куды ix дзець.

Жонка ўсміхнулася i нічога не сказала, толькі паківала галавою: ужо не раз чула, як ён так суцяшаў яе.

— Цяпер буду больш палучаць... I з першай жа кандыдацкай палучкі куплю нарэшце табе крымпленавы касцюм i кветак.

— Ну-ну. Але сёння памідоры з алеем з'ядзім. Вітаміны...— усміхнулася яна, жартуючы ca сваіх ашчадных гаспадароў, якія самі ніколі не ядуць стравы са смятанай, даюць яе толькі дзецям (збіраюць грошы на машыну).

Віктар зразумеў, што цяпер i Валя хоча «выкамбінаваць» смятаны на заўтрашнюю раніцу — забяліць капусту. Адтае вунь на акне, пусціў струменьчык чырвонай вады нядаўна дастаны з маразілкі кавалак мяса.

...Сённяшнім вечарам Віктар не пісаў, гуляў з сынам, глядзеў тэлевізар, гаварыў з жонкаю пра яе школу i калег, пра цяперашніх дзяцей. Пасля леглі спаць, чакалі, калі засне сын i ўкладуцца гаспадары, якія позна вячэралі, варылі варэнне.

Гаспадыня баялася прастудзіцца i не адчыняла люфціка на кухні, то ўсе яблычныя i слівовыя, бруснічныя пахі цягнуліся па кватэры, не давалі дыхнуць.

— Хай бы гэта я не адчыніла фортачкі...— прашаптала Валя, — то мяне б... Цэлы тыдзень яна бедавала б, што сцены сырэюць. Так i ведай, што ты ў гэтым вінаваты.

— Нічога, перажывём, — шапнуў Віктар, пагладзіў жонку па галаве, пацалаваў.

Яна адказала доўгім пацалункам. У гэтую хвіліну гаспадыня чагосьці залямантавала, выскачыла з кухні i з крыкам прабегла ля ix пакоя. Следам за ёю штосьці гупнула, а затым глухавата зазвінела. Здаецца, лыжка. Маладыя гаспадары сварыліся досыць часта, рабілі на ўвесь дом крыку, хоць не раз гэты шум быў з-за дробязей.

— О божа! — прашаптала Валя i адхінулася ад Віктара, закрыла твар рукамі.— Калі мы ўжо будзем адны?

— Будзем.

— Мілы мой! Добра, што так ты верыш, памагаеш мне. Што я рабіла б без цябе? Нe ведаю.

3

— Ну, бывай, — гаварыў праз тыдні два Віктару Вацлаў Іосіфавіч, калі яны засталіся толькі ўдвух.

— Дарэмна вы пакідаеце інстытут, — сказаў Віктар.

— Я ведаю, што раблю, каму перадаю аддзел, — неяк сумна, вельмі пастарэла за гэтыя дні ўсміхнуўся Вацлаў Іосіфавіч, памуляў шыяй, расціскаючы цесны, зношаны i пабялелы ад поту каўнер. Стаяў паблізу, пазіраў долу — на свой паўнаваты жывот, не прасаваныя даўно штаны, на зношаныя i крыху скрыўленыя на бакі свае туфлі з белаватымі наскамі, — а я...— ён стомлена ўздыхнуў, — папрацую ў іншым, больш спакойным месцы... Так будзе лепш. У воз ты запрогся, то цягні. Я таго не павалаку... Не спяшайся толькі на выкладчыцкую работу пераходзіць ці кабінетным зрабіцца.

— Ды пастараюся.

— A ў аддзел сам падбірай сабе работнікаў. Я наўмысна нікога не браў, хацеў даць табе гэта права. Бяры найбольш практыкаў. A Лідачку можаш узяць толькі дзеля аднаго — каб весялей было працаваць...

Віктар пачырванеў i нічога не сказаў: за гэтыя два тыдні Лідачка амаль не вылазіла з ix аддзела, увесь час кампліментнічала з ім, старалася ўсяк дагадзіць яму. Каб захацеў ён птушынага малака, то, здаецца, дастала б.

— Ну, усяго добрага, хлопец!— моцна паціснуў руку Вацлаў Іосіфавіч.— Працуй! — усміхнуўся i выйшаў з пакоя.

Віктар застаўся адзін. Яму стала неяк сумнавата, не верылася, што ён цяпер начальнік, будзе скора мець падначаленых, працаваць з імі. Неяк не хацелася быць без Вацлава Іосіфавіча, без яго мудрых парад, не хацелася ісці да дырэктара i дамаўляцца з ім, каго браць у аддзел. Не хацелася сустракацца з намеснікам дырэктара, які прасіў Віктара узяць яго пляменніка, сёлетняга выпускніка інстытута. Прасіў узяць хоць у лабаранты, каб той «абцёрся крыху», а тады ўжо ён сам, намеснік, пастараецца перавесці яго ў навуковыя супрацоўнікі.

У дзверы далікатна пастукалі.

— Прашу, — сказаў Віктар.

У пакой зайшла Лідачка. I сёння яна была ў новым крымпленавым касцюме — бурачковай блюзцы i сініх штанах, у новым светлавалосым парыку, была прыгожая i прывабная. У руках трымала букецік шэрай травы-мятлічкі.

— Яшчэ раз віншую вас, — схілілася i тактоўна падала букецік.

— Дзякуй, — сказаў Віктар.— Дзе вы ўзялі?

— З вёскі, — усміхнулася Лідачка.— Слёзкі палявыя.

— Дзякуй, — ён пацалаваў Лідачцы руку.— Вельмі ўсцешаны.

Ён напраўду быў усхваляваны — i ад свайго ўчарашняга павышэння, ад сённяшняга развітання з Вацлавам Іосіфавічам, ад сухога віна, якое яны выпілі на развітанне. Толькі што тут быў увесь аддзел, праводзіў Вацлава Іосіфавіча.

— I вы адзін. Начальнік...

— Думаю.

— Пра што, калі не сакрэт?

Ён запрасіў яе садзіцца i сказаў, што думае, каго ўзяць сабе ў лабаранты i навуковыя супрацоўнікі: аддзел пашыраецца i многа патрэбна людзей.

— Аднаго супрацоўніка магу я падказаць, — усміхнулася Лідачка.

— Прашу, — сказаў ён, усё разумеючы.

— Я, — сказала Лідачка i зачырванелася — хоць крыху i жартавала, але добра ведала, што цяпер яна можа «выбіцца» з лабарантаў, стаць «на ранг» вышэй.

Яна ўважліва сачыла за яго тварам, як ён глядзіць на ўсё гэта.

— Будзем помніць i пра вас, — сказаў Віктар, — а таксама не забываць, што даваць загад будзе дырэктар, я толькі падшукаю патрэбных людзей.

— Вы многа значыце...— захвалявалася Лідачка, аж уздрыгнуў яе голас i на твары з'явіліся чырвоныя пляміны.— I для мяне гэта многа значыць.

— Разумею, — сказаў ён; ледзь стрымаўся, каб не запытаць: «А для навукі ці значыць гэта што?» — Мне ж трэ будзе працаваць з людзьмі, з мяне спытаюць...

— Я пастараюся...— Лідачка, якая заўсёды была смелая, шчабятлівая, бянтэжыла сваімі пільнымі i какетлівымі позіркамі, цяпер зусім разгубілася, апусціла ўніз галаву.— Ды я камсамольскую i прафсаюзную работу ведаю, умею танцаваць i спяваць, у тэніс гуляю.

Для яе, мусіць, было вельмі важна, што ён скажа, як павернецца да яе лёсу. Яна, можа, вельмі каялася цяпер, што тыдні з два таму прызналася, што зусім не ведае практыкі. Каб яна ведала практыку, то яе Віктар, канечне, без роздуму ўзяў бы...

Ён паглядзеў на яе вузенькія плечы, белую, без ніводнай плямінкі шыю, высокія грудзі, чырвоны схілены твар i ўсміхнуўся, падумаўшы, што яна вельмі прыгожая, прыцягвае да сябе, зачароўвае. Лідачка зірнула на яго i квола ўсміхнулася, смела вытрымала яго позірк.

— Вы возьмеце мяне, Віктар Альфонсавіч?

— Чаму так гучна? Віктар, Віця...

— Ну...— Лідачка зноў усміхнулася i, здаецца, пачала смялець, быць ранейшаю.

— Падумаем, усё ўзважым.

— Дзякуй, — пашчаслівела тая.

— Не спяшайцеся, — ён астудзіў яе.— Я нічога яшчэ вам не абяцаў. Я толькі буду думаць i гаварыць з дырэктарам.

— Але я буду спадзявацца на вас, — сказала Лідачка i ўжо зусім смела паглядзела на яго: відаць, рашыла, што будзе лепш, калі яна пасмялее, «возьме яго ў рукі».

Віктар паціснуў плячыма i здзівіўся сваёй слабасці — цяжка запярэчыць прыгожай жанчыне, няма сіл сказаць ёй усю праўду. Не баяўся, што яна пасля гэтага ўзлуецца на яго, перастане ўсміхацца яму ды кампліментнічаць, а адчуваў, што не можа сказаць, што думае, што трэба гаварыць.

— Хадзем нагуляем, — прыблізілася i ціха сказала Лідачка.— Такі сёння сонечны дзень.

— Што ж я нагуляю? — хацеў далікатна адмовіцца ён.— Трэба ісці ў сад i забіраць сына, жонцы памагчы. Я ж сямейны чалавек, не такі вольны, як вы.

— Але вы сёння маеце яшчэ ў запасе цэлую гадзіну, — усміхнулася яна i, здаецца, добра зразумела, што ён не вельмі ахвотна згаджаецца на гэтую гулянку, ды тут жа, відаць, разбіраючыся, што рабіць i гаварыць пры такіх інтымнасцях, пастаралася згладзіць усякую няёмкасць. Яна неяк хітра ўсміхнулася, падалася яшчэ бліжэй да яго.

Стаяла зусім блізка — танклявая, стройная. З усмешкаю ўздрыгвалі яе тонкія вусны, ледзь прыкметна білася жылачка на прыгожай шыі. Высокія грудзі яе ад хвалявання ўздымаліся пры дыханні, рукі, здаецца, аслаблі, апусціліся, а зеленаватыя вочы пачалі туманець. Яна, мусіць, чакала, што ён ступіць усяго адзін крок i пацалуе яе, бо пазірала пяшчотна i прызыўна.

Яму i хацелася падысці, пацалаваць яе — ён нават уявіў, як сустрэнуцца ix халаднаватыя насы, сухаватыя вусны, якія зашчымяць ад пацалунка, як яна прыхінецца да яго сваімі грудзьмі i яму ад гэтага дотыку закружыцца галава...

— Ну, хадзем, — перасіліўшы сябе, сказаў Віктар, паспешна адышоў ад яе, апускаючы долу вочы, адчыніў дзверцы століка, дастаў адтуль пакунак загорнутых у шэрую паперу кніг, прысланых яму ўчора з Масквы.

— Пакіньце вы сёння гэтыя кнігі тут, — сказала Лідачка i дакранулася рукою да сваіх палымяных шчок, — заўтра возьмеце i пагледзіцё.

— Не, — паківаў галавою Віктар.— Кнігі новыя, я ix вельмі чакаў, то не магу сёння не паглядзець ix.

— Тады пачакайце мяне, я плашч вазьму, — прамовіла яна i прайшла ля яго.

Ён замкнуў пакойчык, укінуў ключ у кішэню i паволі пайшоў па калідоры да лесвіцы. Падаваўся з адной толькі думкаю — каб ніхто яму не спаткаўся.

Па калідоры зацокалі абцасікі, i ён зразумеў: ідзе Лідачка. Азірнуўшыся, ён убачыў, як яна спяшаецца да яго, зашпільвае гузікі плашча, зацягвае пояс.

Моўчкі яны спусціліся па лесвіцы ў вестыбюль, выйшлі на вуліцу.

На дварэ не па-кастрычніцку разліваліся цяпло i відната — сінела неба, ярка сляпіла ў вочы гарачаватае сонца. Самотна i лёгка плылі між дамоў бліскучыя павуцінкі, чапляліся за карнізы i гайдаліся, не маючы сіл адарвацца.

— Каб вы лепш ведалі мяне, магу расказаць пра сябе, — сказала Лідачка, — Усё роўна прыйдзецца запаўняць анкету, то я цяпер хачу жывей гэта зрабіць.

— Раскажыце, калі падахвочваецеся, — згадзіўся Віктар.— Разам працуем, а ведаем адно пра аднаго мала.

— Як гаварыла, я яшчэ незамужняя, — жартуючы, пачала Лідачка.— Сватанні былі, але я адхіляла ix. Мне яшчэ толькі дваццаць тры гады, куды мне спяшацца? Так?

— Не ведаю, — паціснуў плячыма Віктар.— У кожнага сваё.

— Тата — інжынер-будаўнік, мама — галоўны ўрач. Брат гэтаксама будаўнік, пайшоў па татавых слядах. Цяпер у Сібіры, на новабудоўлі. Я... Я яшчэ ніхто... У нас чатырохпакаёвая кватэра, дача i «Жыгулі».

— Няблага, — сказаў Віктар, — Вы вельмі важная нявеста. Каб быў халасцяк, то пасватаўся б.

— Я не хачу замуж!— запярэчыла Лідачка.— Чаго? Быць гаспадыняй? Не.

— А мама ваша?..

— Я не хачу так, як мама... Кухня, ванна...

— Вы не памагаеце?

— Не. На гэта ёсць пральня i рэстаран. Вось цяпер яны на дачы, то я хаджу есці ў кафэ.

— Добра вам, — сказаў Віктар.— Мне кожнага дня не ўдаецца прыйсці дахаты на ўсё гатовае. Бывае, што i сам хаджу ў магазін, сам гатую, мыю посуд, трачу на гэта шмат дарагога часу.

— Вы? — здзівілася Лідачка.— А кандыдацкая?

— Вось так i пісалася...— усміхнуўся Віктар.

— Дзіўна!

— Што дзіўна?

— Усё. У вас, канечне, харошая кватэра?

— Ды неблагая, — усміхнуўся Віктар.— Тры на чатыры крокі. I то не свая, наймовая.

— Вы жартуеце?

— Сур'ёзна.

— Але ж вы пра гэта нікому не гаварылі, — здзіўлялася Лiдачка.— Радаваліся ўсё толькі, што вам добра працуецца.

— А што гаварыць!.. Я магу вам яшчэ сказаць, каб зусім расчараваць вас. Пішу, а сын сядзіць на спіне i торкае ў руку, побач гудзе тэлевізар, ляскаюць цацкамі дзеці, крычаць, плачуць. Але маўчу i пішу. Прыйдзе жонка i загадае, каб бег у магазін...

— I так вы напісалі дысертацыю?

— Так.

— А што вы на маім месцы напісалі б? Доктарскую?

— На доктарскую сіл яшчэ мала.

— У мяне i на кандыдацкую няма...

— Добрыя ўмовы — гэта добра, — уздыхнуў Віктар.— Мне гэтага вельмі не хапае. Але нічога, дачакаемся.

— Затое ў вас ёсць нешта іншае...— сумнавата сказала Лідачка. Пазайздросціла ці наўмысна праліслівіла.

— Не ведаю, — паціснуў плячыма Віктар, сказаў крыху хітруючы: — Гэтага ж не ўбачыш i не памацаеш.

— Яно само відаць... Калі ёсць, то ёсць.

— Вы, Лідачка, гаворыце загадкамі.

— Якія тут загадкі! Горкая праўда... Вашы рэкамендацыі ведаюць усе, i ў інстытуце, i ў вёсцы. У газетах толькі стракаціць: як параіў спецыяліст па льну Віктар Альфонсавіч... А я што? Нешта перапісаць, надрукаваць на машынцы, выпусціць газету ці ўдзельнічаць у мастацкай самадзейнасці...

— Я думаў: вы болей задаволеная сабою...

— Нехта разумны сказаў, што кожны задаволены сабою, але не задаволены пасадаю, якую ён займае.

— Нічога, Лідачка. У нас усё яшчэ наперадзе.

— Ну, ладна, — сказала яна, — напраўду нешта будзе. Толькі хочацца быць на сваім месцы i каб цябе паважалі. Хоць бы так, як вас цяпер.

Віктар усміхнуўся i пасмешліва кіўнуў галавою, паглядзеў па баках i перайшоў вуліцу, падаўся ў невялікі скверык, у якім ляжала пажоўклае лісце, чулася прахалода i сырасць ад мокрай травы.

— Я вось падумала, — Лідачка зірнула яму ў вочы, — што мы маглі б быць сябрамі...

— Хіба мы не сябры? — усміхнуўся Віктар.

— Ну, сябры. Але толькі па рабоце. Мы ж маглі б знацца i іначай...— апошняе слова яна вымавіла з прыкметным хваляваннем, зірнула на яго вельмі прыязна, як даўно ў яго знаёмая i блізкая.

— Як?

— Прыйдзіце да мяне ў госці. Вось заўтра, у суботу...

— Саромеюся, — жартаўліва адказаў ён, пашкадаваў, што завязваецца такая размова.

— Каго? — як здзівілася яна.— Старых жа маіх няма дома, мы будзем толькі адны...

— А вы не баіцеся, што мы будзем адны? — Віктар захацеў жартам адмовіцца ад гэтай сустрэчы.— Я ж мужчына...

— Я ж запрашаю вас...— яна пазірала пільна яму ў вочы, гаварыла вельмі інтымна.— Асабіста запрашаю...

Віктар прыпыніўся, пазіраў на Лідачку i бачыў, што яна задумала гэта даўно, словы яе былі падрыхтаваны загадзя.

— Я вас пачастую цудоўным каньячком, — яна ўзяла яго за гузік, які вісеў на плашчы на адной нітачцы, i, мусіць, вельмі хацела прытуліцца.

— Дзякуй, — сказаў ён, — мяне жонка па суботах i нядзелях частуе півам.

— Ёсць чорная ікра...— сказала Лідачка, ужо крыху саромеючыся, што ён так адказвае.

— Жонка вельмі смачна гатуе бульбу.

— Паслухаем новыя пласцінкі...— запунсавела Лідачка.— Я для вас усё магу...

— Я люблю тэлевізар.

— Які вы!— прамовіла Лідачка i павярнулася ўбок, i ёй, відаць, было не зусім прыемна, бо яна моцна закусіла губу, гучна дыхала.

— Які я? — спытаў ён.

— Не падабаецеся вы цяпер мне...— не гледзячы на яго, адказала яна.

— Затое такі я сам сабе падабаюся...— сказаў ён i падумаў, што астатняе, чаго не дагаварыў, яна павінна зразумець i без слоў.

«Трэба, мусіць, развітвацца i ісці адсюль», — падумаў ён, адчуваючы, што яму ўсё стала ясна.

— Вы вельмі любіце яе?— спытала Лідачка голасам, які, здаецца, уздрыгваў.

— Каго?

— Жонку сваю?

— А! — усклікнуў Віктар.— Не скажу. Я пра гэта нікому не кажу. Але вы не крыўдуйце на мяне, не перажывайце, што вы так, а я так... Так трэба. Толькі так.

— Але вы ўспомніце гэта, пашкадуеце... Трэба ведаць, ад чаго варта адмаўляцца, а ад чаго няможна...

— Не ведаю, — паціснуў Віктар плячыма.— Але мне пара.

— Будзьце здаровыя! — хутка i халаднавата сказала Лідачка i, не азіраючыся, апусціўшы галаву, шпарка затупала адсюль (матляліся толькі яе калашыны) на вуліцу, дзе бліскалі акенцамі аўтобусы.

4

— Што ты такі ўсхваляваны?— здзівілася Валя, калі адчыніла Віктару i Сяргейку дзверы, — I духамі чужымі пахнеш... Відаць, напраўду нейкую кралю завёў?..

Яна стаяла ля парогa i трымала ў руках нож, які бялеў, — відаць, толькі што абірала ім бульбу. Сёння ў жонкі быў добры настрой, i Віктар не захацеў ёй расказваць пра Лідачку, рашыў, што будзе лепш, калі ён прамаўчыць. Як раскажа, то нічога гэтым не паправіць, але жонку растрывожыць...

— Ды ўсё добра, — усміхнуўся Віктар.— Развітаўся нядаўна з Вацлавам Іосіфавічам, вось i перажываю... Дасюль ён кіраваў, а цяпер трэба ўсё самому...

— Ну што ж!— супакоіла яго жонка, відаць, радая, што ён атрымаў павышэнне.— I ён, i ты ідзяце ўгору... Так, можа, i трэба. Жыццё...

— Так, жыццё...— згадзіўся Віктар, паклаў пакунак з кнігамі на пральную машыну, што стаяла пад люстэркам тут, у калідоры, i пачаў распранацца.— Але дае нам задачы гэтае жыццё... Сёння такую, заўтра зусім іншую, як пробуе цябе на зуб...

— Нешта ты расфіласофстваваўся, — усміхнулася жонка, — гаворыш загадкамі...

— Якія табе тут загадкі!— сказаў ён.— Тут не ведаеш, якія даць адгадкі...

Ён павесіў плашч на вешалку, дзе было поўна ix i гаспадарскай вопраткі. Зайшоўшы ў свой цесны пакойчык, скінуў касцюм, кашулю i надзеў трыко. Пасля памыў рукі i дастаў з шафы чыстай паперы — у шафе ляжала i вісела адзенне, ляжалі кнігі i яго паперы. Кнігі яшчэ былі ў канапе, на акне i ў чамаданах — складваліся ўсюды, дзе знаходзіўся вольны куток.

Разгарнуў пакунак, у якім на рускай i англійскай мовах былі кнігі пра лён, сеў за стол, адкінуў убок газеты, выпадкова вытрасеныя аўтобусныя талоны, адставіў гучны будзільнік — вельмі любіў, каб стол быў чысты, каб ні за што на ім не чаплялася вока. Жонка яму нават дзеля гэтага нядаўна купіла белы ліст паперы, засцілала яго на сурвэту, але цяпер ліст гэты ляжаў у калідоры пад абуткам, быў непрыгодны для стала: яго змаляваў сын.

Сёння Віктару добра чыталася, запаміналася (ён някепска ведаў англійскую мову), ён ледзь паспяваў запісваць у сшытак тое, што яму трэ было для работы. Заўсёды так — пасля вялікай радасці, хвалявання, трывогі ці злосці ён чытаў ці пісаў многа i лёгка. Горш было, калі душа спакайнела, была як сонная. Тады соннымі былі i думкі, не знаходзіліся патрэбныя словы. Ён, звычайна спакойны, ціхі, злаваўся тады на сябе, на сям'ю, усё яму не падабалася, хацелася перакласці з месца на месца, а людзей выгнаць з пакоя. Калі жонка хацела яму што-небудзь сказаць ці спытаць у яго, ён яшчэ больш злаваўся, крычаў на яе. Спярша яна крыўдзілася, нават плакала, падоўгу не гаварыла з ім, пасля стала прывыкаць да гэтага i разумець усё. Разумець — што значыць быць жонкай апантанаму навукай чалавеку.

Вось i сёння падышоў да яго сын, штурхнуў у локаць i штосьці прасіў, але ён не чуў i не хацеў адрывацца ад кнігі. Адчуў, што зайшла з кухні Валя i забрала Сяргейку з сабою, ціха зачыніла дзверы, а на кухні падкруціла радыё i старалася не пускаць з кранаў вады, a калі пускала, то скіроўвала струмень не на дно ракавіны, а на яе сценку — каб не было шуму.

Віктар нават i не пачуў, калі жонка клікала яго вячэраць. A калі пачуў, то зморшчыўся, незадаволена замахаў рукамі, сыкнуў на яе, падумаў, што яна можа пакрыўдзіцца, але не стаў папраўляцца, чытаў далей. У такія хвіліны ён мог думаць пра свае, гаварыць з жонкаю, слухаць яе, хоць часамі спазняўся адказваць на яе пытанні, i Валя ўжо добра ведала, што тады не трэба зусім чапаць яго.

Жонка суцішылася на кухні. А ён пісаў i чуў, што вярнуліся гаспадары, распраналіся, скідалі туфлі i абувалі тапачкі. Ix дачка штурхнула сюды, у пакойчык, дзверы, аж яны ляснулі аб столік i зазвінелі шклом. Столік стаяў ля сцяны, i ў ім было поўна шкляных слоікаў. Некалькі з ix было вось так пабіта дзвярмі гаспадарскай дачкою.

Віктар нават не азірнуўся. Гаспадары забралі дзіця, зачынілі дзверы. Рабілі яны ўсё гэта голасна, з шумам, схадзілі на кухню, выклалі ў халадзільнік пакупкі i падаліся ў свой пакой, спрачаючыся, што трэ было купляць не трыста грамаў свінога фаршу, а дзвесце.

— Паеш ты, — праз нейкі час дакранулася да яго пляча жонка.

Ён зірнуў на яе, усміхнуўся.

— Які ты! — сказала яна, прытуліла яго галаву да грудзей.

— Які?

— Аж вочы высушыліся...

Віктар напраўду адчуў, што цямнее ў вачах, сыплюцца бела-жоўтыя іскры, ныюць плечы, а на душы такое адчуванне, што ён цяпер — як той калодзеж, што вычарпаўся: выбралі ваду нават з пяском, але вільгатнее па баках, сцякаюцца, звісаюць, буйнеюць i падаюць кроплі, блішчаць на дне...

Ён устаў, пагладзіў жонку па плячы. Яна моўчкі схілілася да яго.

— Не пашанцавала табе са мною...— сказаў ён.

— Чаму, Віця?

— Другія мужы як мужы, а я... Сяджу во, яе гляджу, — ён кіўнуў на новыя кнігі i лісты паперы.

— Не гавары так. Можа, я не самая шчаслівая, але мне не так ужо i блага... Я ўсё разумею. Будзь ты цяпер іншы — я не ўяўляю...

Віктар нічога не сказаў, толькі пацалаваў жонку.

— Любіш? — шапнула яна.

— Вельмі люблю.

— I яе, гэтую навуку?

— I яе.

— I мне трэба змірыцца, што ты дзеліш сваё каханне?

— Трэба.

— I ганарыцца, што я жонка вучонага?

— Канечне.

— I не перажываць, што ты спіш на раскладушцы, а я дасюль усё яшчэ не маю крымпленавага касцюма?

— Перажываць, але верыць у лепшае.

— Прафесар ты мой! — Валя абхапіла яго за шыю, неяк загадзя паўраскрыла вусны i моцна пацалавала яго, як ніколі дасюль, — Але ж, праўда, i я памагла табе стаць кандыдатам? Не толькі лыжкі мыю...

— Без цябе я...

— Ну, не трэба, — папрасіла яна.— Хадзем есці. Я гэтаксама яшчэ расінкі ў роце не трымала.

— Ну, ты! — нахмурыўся Віктар.

— Маўчы...— усміхнулася яна, — не крычы. Сам жа ведаеш, што мы з табой так мала бываем разам. Пасядзім ды пагаворым.

— Падумаў я вось, жонка: кіну я ўсё гэта, не буду так старацца чытаць усе навінкі, многа ездзіць у вёскі i практыкаваць, — усміхнуўся Віктар, — задаволюся тым, што ёсць. I спецыяліст я ўжо неблагі, яшчэ доўга будуць патрэбныя мае рэкамендацыі, i кавалак хлеба будзе. Лепш знайду болей часу схадзіць з табою ў кіно ці возьмем адпачынак i паедзем да мора, будзем толькі ўдваіх...

— Не ўцерпіш ты, каб не прачытаць што новае, не з'ездзіць у вёску ці на эксперыментальную базу, — усміхнулася Валя.— Гавары гэта некаму, толькі не мне. Я цябе ўжо добра ведаю... Не ўцерпіш, мілы, i рады новаму бесклапотнаму жыццю не будзеш... Ды i я не хачу гэтага, хоць мне часамі i нялёгка — пазлуюся на цябе, папракну, — сказала Валя i пацягнула яго за руку за сабою.— А пакуль што хадзем сіл набірацца. Ix яшчэ многа трэба табе.

1974

I свае, i чужыя

1

Рэгіна ішла-ішла, а пасля міжволі зірнула ўверх: на белыя, што гурбы снегу, толькі па краях падсіненыя воблакі заплыло невялікае няяркае сонца i раптоўна ўзвіўся налётны дзьмухавей. Здаецца, прамчаўся, гонячы замець, па доле, ударыўся аб сцяну, падскочыў угору, засвістаў пад страхою, а пасля выскачыў на дах i змёў з яго сухі снег. Ён, сыплючыся з даху, лёгка падаў долу, церусіўся i выснежваў абкладзеную рудою пліткаю сцяну, высокую елку, рослага мужчыну ў чорнай пыжыкавай шапцы i ў чорным паліто. Ён стаяў паблізу дома i пазіраў на сваю руку — на гадзіннік.

Як убачыла, што мужчына ад неўспадзеўкі ўгнуўся, ледзь не ўцягнуў у плечы шыю, Рэгіна развесялілася i ўсміхнулася, хутчэй пакрочыла да яго па рыпкім снезе. Яшчэ нядаўна яна адчувала стомленасць ад доўгай працы, ад непрыемнай спрэчкі са сваім мармытлівым намеснікам, але цяпер адразу ўсё — i стома, i спрэчка — забылася, з'явілася лёгкасць, тая сіла, вера, з якімі не толькі хацелася жыць, працаваць, але i ахватней верылася ў такое блізкае i такое няўлоўнае жаночае шчасце...

Як толькі аціхнуў узвей, Сярожа зняў вушанку, строс з яе белы пух, рукаўкамі змёў снежны пыл з бабровага рыжаватага каўняра, азірнуўся — i, як згледзеў яе, вочы ды вусны яго кранула ўсмешка. Усміхнуўся i, здаецца, вельмі пахарашэў, хоць i так быў прыгожы мужчына.

— Нарэшце я бачу вас... ён наблізіўся, хуценька цмокнуў у шчаку, ахаладзіў яе скронь настылай поўсцю абснежанай вушанкі.— Ну, добры дзень, радасць мая!

— Здароў, Сярожка!— ціха сказала яна, падала руку, з радасцю адчула, як ён моцна сціснуў яе ў сваёй гарачай далоні.— Прабач, калі ласка, што запазнілася. У другі раз бяруся хоць на хвіліну, але прыходзіць раней...

— Што ж, i гэта добра, — усцешыўся ён, не выпусціў яе рукі, i яны пайшлі поплеч.— Хоць калі трэба i ўзбунтавацца...— ён нацягнуў яе за руку i прытуліў да сябе.

Рэгіна, прыхіляючыся, наўмысна дзюбнула яму ў шчаку раз-другі носам: я ж жанчына, маўляў, i мяне трэба разумець, a ўзбунтавацца не дазволю...

— На нас жа глядзяць людзі, Сярожа, — потым прашаптала яна.— Ды не ў нашы гады так ужо гарэзнічаць...

— Ну i няхай!— махнуў ён рукою.— Ніякі я яшчэ не стары, я закаханы... А закаханым усё можна... Хто скажа, што гэта не так? Хіба той, хто ніколі не кахаў...

— Ладна табе, — яна ўзяла яго пад руку, i яны — моўчкі, толькі ўсміхаючыся — паволі пайшлі па расчышчанай сцяжыне.

У прасторным, выкладзеным бела-рудою пліткаю, светлым ад белых сцен i дзённага святла фае Сяргей памог ёй скінуць футра, падаў яго — доўгае, цяжкое — старому гардэробшчыку, распрануўся сам i ўзяў пададзеныя ленаватым гордым старым два нумаркі; Рэгіна за гэтую пару падышла да вузкага, але высокага люстэрка, аблямаванага чырвона-карычневым дрэвам з рознымі ўзорамі, паглядзелася. Спачатку, крышку адышоўшыся, зірнула на ладныя, як прыліплыя да ног, замшавыя высокія боты, а тады падышла ўжо бліжэй, узняла рукі i пачала папраўляць на галаве чорны парык, заадно i любавацца сваім прыгожанькім, як яна лічыла, тварыкам. I ў гэтую хвіліну ў люстэрка ўбачыла Сяргея. Убачыла не ўсяго, a толькі яго вочы, гарэзны позірк, ім ён, ловячы хвіліну, што яна падымала рукі i ўзнімала міжволі сукенку, акідаў яе з ног да галавы і, здаецца, лашчыў яе гэтым позіркам лепш рук ды ўсякіх слоў.

Яна наўмысна пастаяла так яшчэ крышку, каб ён паглядзеў на яе з захапленнем, а пасля «грозна» паківала яму ў люстэрка пальцам: хіба можна так, бессаромнік?! — i павярнулася да яго.

— Каюся...— пацвеліўся ён.— Больш не буду.

— Ну-ну, так я табе i паверыла! — адказала яна i ўбачыла, што ён сёння ў новым чорным касцюме, белым світэры, загнутым пад барадою ў прыгожую складку.

Яны падняліся па шырокай лесвіцы на другі паверх, дзе ў шырокай, як акінуць вокам, залі з высокімі круглымі калонамі, на баках якіх віселі гаршчочкі з кветкамі, было ўжо даволі шмат людзей. Падаліся ў «свой куток», дзе яны, ужо даўно дамовіўшыся са знаёмай афіцыянткай Жэнечкай, сядзяць раз ці два ў тыдзень — калі сустракаюцца.

Як праходзілі па цэнтры залі, дык i сустрэліся з невысокай маладзенькай Жэнечкай. Тая ў гэтую хвіліну несла паднос са стравамі, усміхнуліся ёй, прайшлі крыху i селі ў самым кутку, ля высокага фікуса, за невялічкі столік. На ім стаялі графінчыкі, чаркі — пасуда была для вока, каб трымаць столік для патрэбных людзей.

— Прывітанне!— неўзабаве падышла Жэнечка, забрала са стала графінчыкі, чаркі, занесла непадалёку на шафку, вярнулася адтуль з вазачкаю са складзенымі ў ёй салфеткамі, з дзвюма беленькімі сурвэткамі. Тут жа паслала ix перад імі на стале, паклала доўгае i вузкае, белае, з буйнымі сінімі літарамі — назвай рэстарана — меню.

— Выбірайце па сваім гусце, а я зараз падыду, — сказала яна i адышлася, усміхнулася, як гадаючы: хто ж яны на самай справе? Брат i сястра, муж i жонка, жаніх i нявеста ці патаемныя каханкі?

— Ты імяніннік, дык i выбірай...— усміхнулася Рэгіна.— А я пагляджу, які ў цябе густ...

— З'есці смачна люблю, але гаспадарыць на кухні не.

— Ведаеш, i я не лепшая...—прызналася Рэгіна.—

Вельмі ж неяк крыўдна, што яна, гэтая кухня, забірае ў нас, жанчын, кожны дзень гэтулькі часу, цярпення... Вары, смаж, з'еў — мый пасуду i зноў пачынай тое самае: вары, смаж... Ды гадай: што ж сёння зварыць? Я сплавіла ўсе гэтыя клопаты на маму-пенсіянерку, даручыла ёй хадзіць у магазіны, стаяць у чэргах, а сама з вялікім задавальненнем за гэты час ці кніжку пачытаю, ці ў кіно схаджу. У наш век неяк i боязна многа часу сядзець у хаце, стаяць ля пліты ці мыць бялізну ў ваннай... Лепш ужо болей пасядзець у цырульні, схадзіць у кіно, у тэатр, з'ездзіць куды...

Сяргей не паспеў ёй нічога адказаць: падышла Жэнечка.

— Разумееш, Жэнечка, ён сёння юбіляр, дык i прынясі што-небудзь лепшае, — з жартам сказала ёй Рэгіна.

— Вшыстко бэндзе ў пажондку! — усміхнулася тая i адышлася.

— Ну, як табе на новай пасадзе? — Сяргей перамяніў гутарку.— Прыемна ці цяжка кіраваць?

— Яшчэ не разабралася...— паціснула яна плячыма, з любасцю пазірала яму ў вузкаватыя блакітныя вочы, у куточках якіх было ўжо крыху сталых маршчын. Ix ёй цяпер чамусьці вельмі хацелася пагладзіць пальцам, а то i пацалаваць — хоць яе на рабоце лічылі строгай жанчынай, але яна была не строгая, парою адчувала вельмі вялікія прылівы чуллівасці i пяшчоты.— Пакуль што няёмка, Сярожа, што начальнік над многімі сталымі людзьмі, маю большую за ўсіх плату. Няёмка, што равесніцы крышку зайздросцяць, а пажылыя недалюбліваюць: як гэта так, што не з ix каторую, a дваццацісямігадовую, не надта яшчэ ўмелую, як яны лічаць, бухгалтарку паставілі галоўбухам такога вялікага выдавецтва. Хоць людзі ёсць людзі: паставілі б на маё месца старэйшую — зайздросцілі б i ёй. Такія яны ўжо, гэтыя зайздроснікі... На мяне нават туды, — яна ўсміхнулася, паказала пальцам угору, — напісалі ананімку. Маўляў, разведзеная, a кіруе калектывам... Праўда, у мяне адтуль толькі далікатна спыталі, чаму я развялася...

— Прывыкнеш, — усміхнуўся ён.— Пройдзе год-другі, дык i думаць не зможаш, як гэта ты магла раней без такой працы... Як я цяпер не ведаю, як гэта мог раней не быць галоўным канструктарам нашага заводзіка...

— Праца мне падабаецца, толькі вось, можа, зашмат усякай пісаніны, — прамовіла Рэгіна.— Кліенты нашы — народ вучоны, са званнямі ды ўзнагародамі. Глядзіш на ix, вырачыўшы вочы, што ні чалавек, дык талент-выкапень! Адзін такі мілы барадаты дзядуля-ўдавец вельмі сімпатызуе мне: як толькі атрымае ганарар, дык цукеркі прыносіць, у рэстаран запрашае...

— Ты глядзі!— Сяргей кіўнуў на яе пальцам.— Не пагляджу, што ён творац, геній, так трасяну ў рэўнасці, што не толькі згубіць свой талент... Я i ў наш касмічны век па-старамоднаму раўнівы... Трымайся лепш мяне — звычайнага служачага са звычайным акладам...

— А я вось думала: а што, каб i пайсці замуж за гэтага дзядулю? «Волга», дача, кватэра-люкс, жонка акадэміка, бібліятэка i яшчэ спецыфічная кніжка з кругленькай сумай... Колькі там яшчэ ён працыльгікае?..

Сяргей як разгубіўся ці праглынуў язык, бо нічога не адказаў. Толькі мармытнуў нешта, варухнуў вуснамі ды сціснуў ix з крыўдаю.

— Не злуйся, раўнівец старамодны, — яна ўсміхнулася, пагладзіла яго па руцэ, што нервова застукала пальцамі па стале, — Я ж ніколі гэтага не зраблю... Адно, што caгpашу ў думках...

Вярнулася Жэнечка. Прынесла маленечкі графінчык каньяку, пляшку мінеральнай вады, па дзве талерачкі са свежымі гуркамі i сухою кілбасою, бутэрброды з чорнай ікрой.

— Булён, эскалоп ды каву пасля, — сказала яна, ставячы ім стравы на стол, — Смачна вам есці i піць!

— Дзякуем, — амаль у адзін голас адказалі яны.

— Ну, мілы, за твае слаўных трыццаць годзікаў! — калі Жэнечка адышлася i Сяргей наліў у чаркі пітва, ціха сказала Рэгіна, пазіраючы то на рудую пахкую вільгаць у кілішку, то на пачырванелага ад хвалявання Сяргея.— Будзь i ў сорак, i ў пяцьдзесят гэтакі ж здаровы, шчаслівы, май вялікія ўдачы па рабоце i ніколі не забывай ды не пакідай аднаго знаёмага табе чалавека...

— Дзякую!— усміхнуўся i ён.— Але давай толькі дамовімся, каб гэты знаёмы чалавек, з якім мы хутка будзем святкаваць гадавіну першай сустрэчы, таксама не забываў мяне, не меў больш ніколі такіх... ну, грозных думак у галаве...

— Ён абяцае табе гэта...— усміхнулася, дакранаючыся да яго кілішка, Рэгіна.

— Вось i добра, — узрадаваўся ён.— Мне болей нічога i не трэба.

Яна плюснула яму раз-другі вачыма, ціхенька пацмокала вуснамі — маўляў, моцна-моцна цалуе яго.

...Як пасядзелі яшчэ, пагаварылі ды патанцаваліся, выйшлі адсюль яны не позна, але i не рана для яшчэ кароткага лютаўскага дня — сама згусцілася, паніжэла над горадам шэрае, як туманістае, неба, неяк жаўцеючы ад агнёў. Ля тратуараў i надта ля дрэў прычарнеўся снег; вакол пакрысе пачаў аціхаць, здаецца, няўмоўчны гарадскі шум, i таму ўжо добра чулася, як i далёкавата на шырокіх вуліцах праходзілі аўтобусы ды тралейбусы. Тралейбусы гучна ляскалі падпоркамі аб дрот, бліскалі на стыках агнём, кідаючы долу яркія іскры.

Падхапіўся, паціснуў марозік, пачаў шэрхнуць снег, што крышку прыадтаў за сонечны дзень. Але ўсё роўна неяк адчувалася, трывожыла душу няяснае пачуццё, што свяціла сонца, падалі ў зацішку з дахаў кроплі вады, што цяпер, нанач, загусцелася, правісла яшчэ маленькімі i тоненькімі ледзяшамі, што праталіўся снег ля нагрэтых камлёў дрэў, што мякка ўжо дымеліся стрэхі маленькіх дамоў, што стаялі між высокіх гмахаў, словам, трывожыла, што пара ішла да цяпла... Як гарачым, сухім летам прагнеш халоднай, снежнай ды мяцелістай зімы, гэтак такою вось зімою чакаеш вялікага святла, зелені ды сонечнага прыпёку...

— Спыняем першае, што трапіцца, таксі i едзем...— лагодна сказаў Сяргей, тулячы яе ды моцна абдымаючы за спіну, і, як толькі засталіся адны на вузкай цемнаватай вуліцы, пацалаваў яе ў куточак вуснаў.— Чуеш?

— Не цалуйся на марозе...— усміхнулася яна.— I давай, мілы, пройдземся. Такі слаўны вечар! Хочацца некуды ісці i ісці, як да блізкага свайго шчасця...

— Я вельмі хачу хутчэй быць дома...— ён шапнуў ёй у вуха перарывістым голасам, даткнуўся вуснамі да яе мочкі вуха, што яна аж уздрыгнула.

— Вельмі хочаш хутчэй паехаць?— запытала яна крышку з какецтвам, бо хацела, каб ён гаварыў i гаварыў ёй пяшчотныя словы, туліўся, ад чаго ў яе заўсёды аж перахоплівала дыханне, крышку кружылася галава i на душы станавілася лёгка.

— Вельмі! — шэптам адказаў ён, прыгарнуў да сябе, пацалаваў.

— Паехалі тады хутчэй, міленькі...— са згодаю прашаптала яна, адчуваючы, што ў яе чамусьці раптоўна аслаблі ногі, але на душы напраўду стала лёгка, шчасліва, як яна была ў якім харошым сне...

2

З ціхай вуліцы — праз не зусім шчыльна зацягнутыя занавескі на акне — струменілася ў цёмны i ціхі пакой ліхтарнае святло, рассявалася, ад чаго тут выстойваўся жоўты паўзмрок.

Рэгіна, зусім ахмялелая, стомленая, але вельмі лёгкая, як зусім бязважкая, легла на Сяргееў смуглы плячук i пазірала яму ў твар, як не верыла ўсё роўна, ці тут яна, ці побач з мілым чалавекам, ці яны іменна зведваюць гэтакае шчасце, гадала, a ці паўторацца яшчэ калі такія цудоўныя хвіліны?

Сяргей, заклаўшы рукі пад галаву, ціха i спакойна ляжаў побач, накрыўшыся па грудзі цёплай коўдрай, ледзь-ледзь прыкметна пасміхаўся, а пасля прыхіліў яе за шыю да свайго пляча i пагладзіў далонню па спіне.

Яна тулілася шчакою да яго грудзей, слухала, як там, аціхаючы, тахкае сэрца, i ўспамінала, нават не ўспамінала, а, здаецца, усё яшчэ чула, што гаварыў Сяргей ёй, што сама з пяшчотаю шаптала. Чамусьці цяпер засаромелася, што была такая i што Сяргей быў такі. Заплюшчыла вочы, усміхнулася: вось такія яны абое...

Але не хацелася ні пра што гаварыць, цягнула памаўчаць, паляжаць прытуліўшыся i нават ні пра што не марыць, а хутка заснуць. Каб i цяпер, i прачнуўшыся, адчуць сябе шчаслівай, адчуць, што зноў будзе наперадзе любімая работа, сям'я, зноў будуць такія вось жаданыя сустрэчы з Сяргеем...

Рэгіна паляжала крыху, моўчкі пацешылася сваім шчасцем, а пасля пачала соладка драмаць, паглыбляцца ў нейкае салодкае, лёгкае i жаданае мроіва-цяпло, як неспадзявана, аж уздрыгнула, пачула рэзкі званок у дзверы.

I Сяргей, які гэтаксама сонна ўжо дыхаў, падхапіўся, сеў, пачаў шукаць позіркам, дзе цяпер ляжыць поспехам скінутая кашуля.

— Я пагляджу...— сказала Рэгіна, села, лёгка паваліла яго локцем на падушку, пасля азірнулася, прыкрыла грудзі коўдраю, з сорамам усміхнулася: — Не глядзі, пакуль не адзенуся.— Палэпала вольнаю рукою па коўдры, па нагах, абмацала там сваю беленькую сарочку, нацягнула яе праз галаву i, абхінаючы яе на клубы, перакулілася цераз яго, хуценька босая пайшла з пакоя ў калідор.

Яна зрэдзь, надта ў астатнія месяцы, моўчкі ды з рэўнасцю пакутавала, што ў Сяргея, можа, ёсць яшчэ i другая жанчына. Да свайго былога мужа, за якога, здаецца, выйшла па каханні i з якім пражыла разам чатыры гады, ніколі не мела рэўнасці, хоць ён у апошнюю пару вяртаўся дамоў i за поўнач: яна душою адчувала, што ў яго няма жанчыны-каханкі, што ён i не імкнецца яе завесці, у яго толькі ёсць прагавітасць да гарэлкі, што губіла i яго, i сям'ю. А вось амаль непітушчага Сяргея раўнавала, не раз далікатна распытвала пра знаёмых яму жанчын, але ён, калі чуў яе гэтыя сумненні, у вернасці ёй не кляўся, толькі пасміхаўся i з усмешкаю ківаў галавою.

«Эх, жанчыны вы, жанчыны!» —гаварыў ён.

I гэта яе трывожыла: падумай, калі табе, жанчыне, мужчына гаворыць зашмат пяшчотных слоў, але неяк i насцярожвае, калі ён надта ж ашчадны на ix — ці не мае ён другой жанчыны?

I вось нечаканы званок. Пра тое, што ён будзе. Сяргей дагэтуль нічога не гаварыў. Нешта трывожна ёкнула ў душы: гэта не суседка ці Сяргеева былая жонка, а гэта яна, тая таемная, грозная красуня суперніца!

Рэгіна наўмысна ішла да дзвярэй з распушчанымі валасамі, босая, у сарочцы: няхай тая ведае, што тут лішняя, што тут яна, Рэгіна, свой чалавек, што яна так доўга шукала свайго шчасця, знайшла i так лёгка яго не аддасць. Уключыла ў калідоры святло, хутка i нервова адчыніла дзверы.

У калідор напраўду зайшла дзяўчына. Маладая, прыгожая. Паштарка.

— Вам тэлеграма, — сказала яна мяккім, прыемным голасам, здаецца, са здзіўленнем акінула Рэгіну позіркам.

— Заходзьце, — ужо спакойна, нават з сорамам запрасіла Рэгіна, адступілася.

Адчуваючы, як палаюць шчокі, узяла з паштарчыных рук самапіску, блакнот, прыклала яго да сцяны i хацела хутка распісацца, але самапіска не пісала. Яна, чырванеючы, патрэсла яе і, нарэшце, распісалася. Узяла тэлеграму, зачыніла за паштаркаю дзверы i прыпынілася.

«Татка віншую днём нараджэння твой Косцік».

Рэгіна ведала, што гэты сямігадовы Косцік — Сяргееў сын. Ведала, што Сяргей вельмі любіць яго, сумуе па ім i дзеля гэтага нават мусіць бачыцца з былой жонкай. Ні раней, ні цяпер яна, Рэгіна, не крыўдавала за гэта: сама была маці — мела дачку, вельмі любіла яе, — дык спачувала Сяргею, ніколі не стаяла яму на дарозе, каб адвярнуць яго ад сына. I ведала, што ніколі i не стане.

Праўда, Рэгіна ўсё ж з рэўнасцю падумала пра былую Сяргееву жонку: яна ў апошнюю пару просіць дараваць, хоча сысціся з ім, ужо згодна жыць на яго новую плату i, ведаючы, што ён любіць сына, стараецца гэтым як прывязаць яго да сябе. Вось i наўмысна такую чуллівую тэлеграму падаслала...

Рэгіна паклала тэлеграму ля тэлефона i, не выключаючы святла, вярнулася ў пакой.

— Хто прыходзіў? — папытаў Сяргей.

— Угадай...— сказала яна, падняла з падлогі свой парык, падабрала — колькі абмацала ў паўцемені — заколкі, паклала ўсё гэта на стол, перакулілася цераз Сяргея на канапу да сцяны, зноў зашылася пад цёплую коўдру, прытулілася.

— Суседзі?

— Не. Не ведаеш? Ах ты, хітрун гэтакі, падманшчык! — i з жартам застукала па яго грудзіне кулаком.— Твая яшчэ адна знаёмая прыходзіла. Згледзела мяне — i ходу... Так што зараз я дам прачуханкі, a заўтра яна дасць...

— Ну i як яна табе, мая другая знаёмая? — ён не даў больш стукаць па грудзіне, злавіў яе руку i сціснуў у далоні.

— Ну, нічога... Бадай, лепшая за мяне...

— Не так, радасць мая, ты гаварыла б, каб ведала, што ў мяне ёсць яшчэ i другая...— усміхнуўся ён, — Так мільгнула б адгэтуль ды ляснула б дзвярмі, што яны i з завесаў зляцелі б...

— Няўжо я такая... ну, такая ўжо злючка-калючка?

— A хіба я гавару так? — усміхнуўся ён.— Я хачу сказаць, што ты вельмі... ну, надта ж шчырая, строгая...

— Ніякая я не строгая, — ужо не жартам, а сур'ёзна адказала яна.— Я гэтулькі выпакутавала са сваім п'яніцам, гэтулькі пасля баранілася ад бабнікаў, што маю права на нейкае... А табе я ўсё аддаю: маладосць сваю, душу... Таму ніколі не дарую падману. Выйдзе так, што надакучу, дык не хітруй, а прызнайся — i я сама сыду з тваіх вачэй...— яна прамовіла так са шчырасцю i падумала: не дай бог, каб так выйшла. Сам ён, можа, добра не ведае, што значыць цяпер для яе, яшчэ нядаўна расчараванай ва ўсім жанчыны...

— Тады i я шчыра, — ён усміхнуўся, але гэтая ўсмешка выйшла нейкая самотная.— Гаворыш вось так, мне ўсё гэта вельмі добра чуць, але... Але не хочаш, каб мы былі разам, былі муж i жонка...

— A хіба, мілы, нам цяпер блага? — як здзівілася яна, зірнула яму ў вочы, пацалавала ix у куточкі.— Ці мы абманваем каго, прыносім некаму пакуты? Не, не абманваем. Мы вольныя людзі... Але не гулякі-адзіночкі, не эгаісты ды пустазелле нейкае... У нас жа ёсць дзеці: у цябе сын, у мяне дачка. Мы любім ix i зробім усё, каб яны былі шчаслівыя.

— Але тваёй дачцэ я не бацька, а ты майму сыну не маці... Жывём паасобку, сваімі клопатамі. Толькі вось сустракаемся...

— Я разумею цябе, мілы...— сказала цяпер Рэгіна, пагладзіла яго па дужым плячы.— I я дзеля нашага будучага, дзеля цябе магу радзіць сына ці дачку...

— Але ўсё роўна не станеш маёй жонкай, не будзем жыць пад адной страхой? — самотна ўсміхнуўся ён.

— Так лепш, мілы, — адказала яна.— Станем мы жыць пад адной страхой, як ты кажаш, дык хутка надакучым адно аднаму, пачнём бачыць адно ў адным кепскае, спачатку моўчкі пакутаваць ад гэтага, а пасля i папікаць... А так мы кожны раз будзем сустракацца, як у першы раз, развітвацца — як назаўсёды... Ці як надоўга... А нашы дзеці, наша работа, нашы мары пра сустрэчу, пра нешта светлае ў нашым жыцці дадуць нам паўнату, радасць... Нашай платы нам хапае, мне гатуе, мые мама, ты схадзі ў кафэ, бялізну здавай мыць...

— Усё гэта так, — уздыхнуў ён.— Але нечага няма ў гэтым... Пакутліва, што жывеш, як дзік-бадзяга...

— Мяне чакай, жыві гэтай сустрэчай...

— A хіба я цябе не чакаю? Яшчэ як...

Яны з хвіліну памаўчалі.

— Ты пакрыўдзіўся, мілы? — спытала пасля Рэгіна.

— Не, — адказаў ён.— Але ўсё ж хто прыходзіў?

— Прынеслі сынаву тэлеграму з віншаваннем. Ляжыць ля тэлефона.

Сяргей з хвіліну зноў памаўчаў, ляжаў, гладзіў яе па шыі.

— Ідзі зірні, — ціха сказала яна, разумеючы, што ў яго цяпер на душы.

Сяргей як з падзякаю пацалаваў яе ў шчаку, устаў, накінуў на сябе кашулю i пайшоў у калідор. А яна, застаўшыся тут, чула, як ён крочыў, узяў тэлеграму i заціх. Пашкадавала, што, можа, недзе чытае i ў яго падрыгваюць рукі, а пасля падумала, што не лягчэй i ёй: i яна вось мусіла дзеля любімага чалавека ўцячы ад любімай дачкі. Яна засумавала па сваёй светлавалосай дачушцы-красуні, падумала, што вось гэтак, знябыўшыся, сумуе дома без Сяргея, імкнецца да яго...

1977

Губаты

1

....Яно, ласяня, нечакана, прачнуўшыся, пачула, што нехта сюды ідзе. Хоць яшчэ мала пражыло на свеце, але ўжо адчула, што гэта тупае не той малы рыжаваты, але шпаркі i спрытны, дужы ў нагах, з учэпістымі зубамі звер, які нядаўна, зваліўшы з ног, цяў яго за кумпяк, што цяпер абліваўся нечым цеплым i соладка пахкім ды балюча ныў. Той звер падпоўз зусім нячутна, насупраць ветру, а пасля, як яно крыху адстала ад маці, неспадзявана выскачыў з-за кустоў, збіў з ног; тым болей гэта ішла не лёгкая даўгахвостая знаёмая ліса, якая часта блізка падыходзіла i доўга пазірала на ix, дужую маці i яго — свавольніка, i не баязлівы заяц-сусед, не буравата-шэры, з белаю мызаю барсук-валацуга, якіх маці ніколі не баялася i не адганяла, якія любілі пастаяць ля ix i самі пасля адыходзіліся. Валокся нехта цяжка, ломячы галінкі i парыпваючы, тупаючы; а пасля, калі гэтыя шаргавітыя крокі пачуліся зусім блізка, хтосьці, рассякаючы паветра, лёгка шуснуў сюды, да ягонай схованкі — пад густы лазовы куст, — i ласяня, адплюшчыўшы вочы, са страхам убачыла праз папаратныя камлі амаль такога ж невысокага, толькі другога колеру — не рыжаватага, а чорна-белага — звера, які нядаўна разарваў яго сцягно.

Але стомленае, аслабелае ласяня не магло ўжо болей уцякаць, яно толькі торгнулася, крышку праехаўшы ўперад на складзеных пярэдніх нагах i жываце, i зноў заплюшчыла вочы, чакаючы ўдару, за якім ягонае цела зноў ірвануць вострыя клыкі, ды адчуваючы, як зайшлося ад страху сэрца, шурхне, збягаецца i халаднее скура; звер, які чамусьці амаль не пахнуў лесам, дзікім сіверам, ператраўленым пахам дзічыны, a меў нейкія чужыя, як палявыя, пахі, не накідаўся, a таптаўся паблізу, нават не датыкаўся, a залівіста, аж закладала ў вушах, брахаў. Неяк дзіўна сёння абзываўся i той страшны звер — закінуўшы ўверх невялікую галаву, працяжна зацягваючы, выў, — пасля гэтага хутка прыбеглі аднекуль яшчэ такія ж невысокія злосныя звяры i разам абкружвалі, нападалі; нарэшце, правалтузіўшыся так з ночы да раніцы, адсталі ад яго i пагналі некуды маці. Відаць, вось так падклікае сабе памагатараў i гэты чорна-белы звер...

I праз брэх чуваць было, што гучныя крокі ўсё прыбліжаліся, цяжэлі, ад ix аж пачало, здаецца, бухаць у вушах; нарэшце заціхлі, у гэтую хвіліну змоўк i брэх — i спачатку халодны цень, а пасля i нешта вялікае, пахкае i лесам, дымам, смалою, i гэтым чорна-белым зверам, i зусім яшчэ нечым не звярыным, не дзікім, прысела над ім, мякка лэпнула па здаровым сцягне — ад чаго ласяня ўздрыгнула, моцна заплюшчваючы вочы i душою адчуваючы: ну, вось i няма сіл уратавацца, вось i прыйшла смерць!.. I яно абыякава падумала: што будзе, хай тое i будзе. Ад слабасці i адчаю апала галава, тыцнулася зубамі ў зямлю, аж забалелі вусны i набілася ў рот сырога пяску.

Яно плюшчыла вочы, аж уздрыгвалі бровы, сціскалася ў камячок, чакаючы ў любое месца цела балючага ўдару, але ўдару не было. I тады яно з цяжкасцю адплюшчылася i як скрозь вільготны туман, відаць, праз слёзы, убачыла, што сядзіць каля яго на каленях невядомы яму звер, трымаючы пярэднія ногі з доўгімі пальцамі высока над зямлёю. I гэтыя ногі, i твар звера былі белыя, зусім без шэрсці, добра кранутыя загарам. Доўгая шэрсць была толькі па круглай галаве з высокім белым ілбом.

— Дальбуг, плача па-чалавечаму...— як са здзіўленнем пачулася ад таго, i ласяня ўспомніла, што i ў лесе, i за лесам, за рэчкаю, ужо не раз чула такія далёкія галасы, здзіўлялася, які ж звер ix вымаўляе, хацелася пачуць лепш, убачыць таго, але маці зводзіла падалей, балюча таўхалася, каб яно ніколі не імкнулася ісці на гэтыя галасы, i вось яно цяпер пачула, убачыла, хто так гукае (пачула, але нічога не разумела, як не ведала, што гэта ніякі не звер, а чалавек, i не абы-які чалавек, а тутэйшы ляснік).— Ну, што з табою, маё цялятка? Ножку зламала, гойсаючы, ці матка цябе кінула?..— i яшчэ рукою палэпаў яго па спіне, ад чаго яно зноў заплюшчылася, задрыжала, сціснулася.

Той раптам, як толькі даткнуўся да раны, адхапіў — як ад агню — руку, якая стала чамусьці чырвона-яркай, зацёр яе аб зямлю.

— Ды вось яно што!..— усклікнуў ён.— Ваўке цябе парвалі... Беднае ты мае, бязвіннае...

I ён хуценька ўстаў, нарваў паблізу травы i ёю, прыціскаючы, выцер ніжэй раны, кінуў убок, зноў вырваў i працягнуў жмут да калена — услед за яго рухам нага запякла, зайшлася ад болю. Адляцеліся i зазвінелі мухі.

— Трэба ратаваць цябе, цяля маё, — сказаў ляснік, падсунуў пад жывот ласяняці спачатку адну, а пасля i другую руку, падцягнуў, выносячы з-пад куста, пасля падкінуў; высока падняў, што ў ласяняці не толькі абвіслі доўгія белаватыя ногі i не маглі дастаць зямлі, але i закружылася ад непрывычкі галава, i панёс, блытаючыся ў роснай папараці, што па грудзі рабіла вільготнай вопратку носчыка.

Паперадзе ix пабег сабака — падаўся не скачкамі, аж выцягваючыся, як беглі сёння ваўкі, a задрабязіў, часта прыпыняючыся i нюхаючы зямлю: там, прыходзячы з поля, жылі мышы, рыўся, выварочваючы чорна-жоўтыя купіны, стары крот.

За драбналессем, якое ўжо высыхала ад ранішняга, але вельмі цёплага сонца, пачалося знаёмае канюшыннае поле, дзе ласяня з маці не раз ласаваліся смачнаю травою, калі не было надта горача, то i ляжалі, адпачывалі, напіўшыся вады ў блізкай рэчцы i вяртаючыся ад яе ў лес.

Хутка яны цяпер падышлі да зарослай кустамі, аерам старой рэчкі, дзе закіданая гніллём вада была нясмачная, абагнулі яе i апынуліся ля амаль безбярэжнай, стромкай новай рэчкі-канавы, дзе яны пілі золкам ці зусім познім вечарам плыткую смачную ваду, за якой — у цемнаватай зелені i сярод мноства дамоў — чуліся тыя знаёмыя галасы. Яны з маці часта стаялі тут, на беразе, i з вялікай цікавасцю глядзелі туды, гадаючы, што там за жыццё...

Носчык прайшоў берагам i апынуўся ля кладкі, неакораных, але гладкіх зверху жэрдак, перакінутых з аднаго берага на другі. Ступіўшы, ён пагойдаўся i паволі, калышучыся, бокам падаўся на другі бераг, дзе яно ні разу не было: страх i боязь за сваё жыццё праходзілі, але незнаёмыя мясціны з дзіўнымі галасамі, з дзіўным, не лясным, пахам, таемная будучыня так расхвалявалі, што ад усяго гэтага ўзрушэння заслязіліся вочы i пачалі падаць з ix на зямлю буйныя кроплі...

2

Ляснік, прыйшоўшы дамоў не вуліцай, а сценкай, праз загадзя адчыненыя жонкай дзверы ўнёс ласяня ў хату, за парогам якой стаяла вялікая печ, дзе шугала полымя i кіпела вада ў гаршках. Тут стаяў зусім незнаёмы для ласяняці дух, якім яшчэ там, у прылеску, пахнуў гэты чалавек.

Ласяня апусцілі i палажылі ў кут на цвёрдую падлогу, а сам носчык разагнуўся i памахаў, мусіць, здранцвелымі рукамі.

— Дзе ты яго ўзяў?— спытала невысокая поўненькая гаспадыня.— Такое ж яшчэ малюсенечкае...

— Падабраў у Кавалёвым бары, — адказаў муж, высокі, плячысты, сярэдніх гадоў мужчына.— Ваўке зад парвалі, а матку, відаць, уходалі. Каб яшчэ з гадзіну якую, то i яму капцы былі б: крывёю сышло... Трэба спіртам абмыць рану ды падбелам прыкласці. Схадзі ты, Маня, нарві...

— Божа, ты мой божа!— пабедавала гаспадыня, збіраючыся выходзіць на двор.— Гэтакае маленечкае, колькі яшчэ там пажыло, a ўжо такі боль... Хай яе з такой доляй!.. Хоць дзікі звер, але як шкода...

Жанчына, накульгваючы, падалася з хаты, а мужчына падышоў да ляжанкі-печы, палэпаў па ёй, намацаў белую анучу, трасянуў яе, што пасыпаўся пыл, пагамтаў у руках, падышоў да вузкай высакаватай шафкі, адцягнуў верхняе шкло i дастаў бутэльку, у якой напалавіну было празрыстай вадкасці. Адкаркаваўшы зубамі бутэльку, ён лінуў з яе на анучку, якая ўвачавідкі памакрэла, што з яе ўпалі долу кроплі, запахлі незнаёмым хмелем — намнога мацнейшым, чым пахне паслядажджовы лісцяны лес.

Паставіўшы на месца бутэльку, мужчына падышоў да яго, ласяняці, нагнуўся i прыклаў халодную анучку да раны — ад чаго яго сцягно, здаецца, апалілі агнём.

Яно дзіка замукала, спрабавала ўскочыць, але ляснік паклаў другую дужую руку на спіну i прытрымаў, супакойваючы: «Ну, пацярпі, маё цялятка, папячэ яшчэ троху i сціхне!..» — i вадзіў ды вадзіў, выціраючы, латкаю па ране i вакол яе, раз за разам перакручваючы анучку, хаваючы ў сярэдзіну камячка крывяныя плямы. Выціраў, трымаў спіну i сам ад нечага крывіўся, робячы зусім маленечкія вочкі.

Ласяня моцна-моцна заплюшчыла вочы i зайшлося ад болю, ад якога закалола ў скроні, думала, што вось то ўжо напраўду наступіў канец. Але пасля — i нават нечакана — боль пачаў паціху слабець, пакідаючы толькі пра сябе напамінак, шчымлівы зуд, — i здалося, што параненая нага, якая торгала, палягчэла, стала лёгкая-лёгкая. Мужчына гладзіў яго па галаве, шыі — i яно сцішылася, ткнулася галавою да цвёрдага долу, стомлена, але з палёгкаю заплюшчыла вочы, адчуваючы, што будзе жыць, што небяспека праходзіць, прападае, а замест яе прыплывае спакой ды суцяшэнне, што стала менш балець, а пасля раптам захацелася есці: сёння маці не паспела яго пакарміць з-за ваўкоў, збегла недзе з поўным вымем, якое цяпер, можа, пырскае на зямлю... Ад успаміну пра цёплае салодкае малако ў ласяняці сабралася ў роце сліна, i тая, якую не паспела пракаўтнуць, пацякла на ніжнюю губу...

— Ці не естачкі ты хочаш?— лагодна запытаў ляснік.— Зараз знойдзем табе малачка, напоім, каб падужэў, — i адышоўся да белай шафкі.

Адчыніў дзверцы, узяў з палічкі збанок, трымаючы яго вялізнай рукою за горлачка, пакруціўся, нешта шукаючы, пасля ўзяў міску, наліў у яе малака i паднёс, даў ласяняці. Яно пачула знаёмы малочны пах (хоць ён быў не зусім такі, як у мамы-ласіхі), але адразу ткнулася ў міску ды так няўдала, што свежае, відаць, яшчэ нядаўна надоенае, малако залілося ў ноздры, ад чаго прыйшлося некалькі разоў фыркнуць i апырскаць чалавека ды падлогу.

— Ды ты не ўмееш яшчэ піць з місы... Ты яшчэ, брат, зусім нягеглы, — усё так жа лагодна сказаў ляснік, устаў i зноў падаўся да шафкі.

Узяў там бутэльку i, нагінаючы, ільючы на стол, пачаў пераліваць у яе з міскі малако.

Ласяня, шкадуючы, што так хутка прапаў ласунак, аблізала языком вусны, бараду, адчуўшы, што i гэтае малако смачнае, з радасцю праглынула ўсё, што трапіла ў рот, яшчэ больш распаляючы голад.

Ляснік хутка вярнуўся, несучы ў руках бутэльку з чырвонаю соскаю, даў яе, халодную, мяккую, i ласяня, скрывіўшыся ад непрыемнага гумовага паху, пацягнула i адчула, што малако палілося ў рот тонкім струменьчыкам. Ад радасці яно ледзь не захлынулася, памкнулася ўсхапіцца, але яго працяў боль у назе, i прыйшлося аціхнуць, перачакаць, калі стане лягчэй, тады ўжо смактаць далей, выцягваючы шыю i стараючыся не выпусціць слізкай соскі.

I ўжо смокчучы, яно бачыла, як з другой, адгароджанай, палавіны хаты, адчыніўшы дзверы, зайшло двое заспаных босых дзяцей — худаваты, але высокі хлопчык гадоў сямі i поўненькая, у доўгай белай кашульцы дзяўчынка гадоў пяці. Спачатку, тручы ручкамі вочы, яны з дзівам пазіралі на бацьку i на яго, а пасля ажывіліся, пайшлі сюды хутка-хутка — i ў ix адразу прапаў сон, шырока адплюшчыліся вочы i паадкрываліся роцікі.

— Гэта другое цялятка?— запытала мякенькім, далікатным голасам дзяўчынка.— Дзе ты яго ўзяў?

Бацька нічога не адказваў, пасміхаўся.

— Гэта не цялятка, — сказаў хлопчык, пакручваючы на голым вострым плечуку шлейку ад майкі.— Гэта маленькі лось. Так, татусь?

— Так, дзеці, — сказаў ляснік.— I цяпер ён будзе жыць у нас, пакуль не вылечым яго.

— Лёсь, лёсь! — прысеўшы ля ласяняці i гладзячы яго маленькаю ручкаю па спіне, гаварыла дзяўчынка, а пасля зайшла з другога боку i пацягнулася да бутэлькі...— Дай я, татусь...— I як той згадзіўся, узяла бутэльку i трымала яе абедзвюма ручкамі.

Ласяня, з цікавасцю пазіраючы на маленькіх дзяцей, высмактала ўсё малако, нават доўга патрымала пустую соску, ад чаго тая засвістала, а пасля зліплася. Як забралі яе з рота, яно пацмокала языком, адчула, што зусім змарылася, што самі пачалі ліпнуцца вочы.

...Ноччу — пасля таго як яго рану прыклалі падбелам, зноў напаілі малаком i яно спала — прытрызнілася, што паблізу блукае маці, ціхенька падклікае яго — самотна мычыць.

Яно прахапілася, прыслухалася — мыканне прапала. Толькі, здаецца, дзьмухнуў, адбіўся ад сцяны вецер. Як яно суцішылася, пачынала засынаць — зноў пачулася жалобнае мыканне.

Ласяня напялася, абапёрлася на пярэднія калені, каб стаць на заднія ногі, а пасля падняць ужо адну i другую пярэднія, але задняя нага не ўпёрлася, як у лесе аб зямлю, а паехала, зарыпела капытом па падлозе. На нагу аб'ехала з плячэй старая фуфайка, i яно заблыталася ў ёй i ў падасланай, але ўжо збітай набок дзяружцы.

— Ужо хвост падняло, га? — пачуўшы яго грукат, азваўся гаспадар, які ў майцы i трусах прыйшоў сюды са спальпі i ўключыў святло, асляпіўшы зусім ласяня.— Ужо i сіла ест? Га? Гэта добра, але каб не нарабіла ты нам бяды, я адгараджу цябе, — i ён, прыпаднімаючы, прывалок перад сабою i паставіў наўскасяк высакаваты столік.— A заўтра, маё даражэнькае, я цябе ў дрывотню затарабаню. Там табе будзе воля...— пастаяў крыху, успёршыся грудзінай на столік, пагладзіў па спіне i, выключыўшы святло, пашлэпаў назад у спальню.

3

Прайшло некалькі тыдняў.

Ласяня падрасло, падужала, пачула, што ў яго залячылася рана — спачатку зацягнулася цвёрдаю, тоўстаю, бураю ад крыві нарасцю, а пасля гэтая нарасць пачала сушэць, свярбець i адлушчвацца ды абвісаць.

У падпаветцы — на ахапку сена — яно спала ноччу, а днём гуляла па двары, пазнаёмілася з усімі яго насельнікамі. Палюбіла шчыра гаспадара, добрага i спагадлівага чалавека, мірна ўжылася з крышку страгаватаю i буркліваю гаспадыняю, падружылася з таварысцкім сабакам, са свавольнікам цялём, амаль равеснікам, з якім гойсала па двары; з катом, з курамі — драбнатой — яму было нецікава, i яно без ніякай злосці, толькі дзеля жарту не адганяла тых, а наўмысна бегала за імі, нясмелымі, пудкімі, бачачы, як яны баязліва ўцякаюць, i гаспадар, заўважыўшы гэта, у першы раз накрычаў, кажучы, што ката чорт не возьме, а вось курэй не трэба гэтак палохаць: яны i пер'е губляюць, i «адбіваюцца», не нясуцца. З вялікай — амаль з ласіху — каровай адразу ж, у першую хвіліну сустрэчы, ніякага сяброўства не выйшла: яно памкнулася да яе, да вымя, пачуўшы пах малака, але тая балюча трэснула задняю нагою, i яно, плачучы ад болю, больш не падышло да яе, як i тая ганарліва не звяртала ніякай увагі.

Найбольш ласяня пасябравала з гаспадаровымі дзецьмі — з хлопчыкам i дзяўчынкаю. Яно не ведала, каго больш з ix любіла. Відаць, абаіх пароўну. З імі яно i дурэла, бегала па двары, брала з іхніх рук смачны хлеб, салодкія цукеркі i пернікі, ад ix яно атрымала смешную, нават дураслівую мянушку — Губаты.

Прыдумаў гэта хлопчык. Усё дзівіўся, што ў яго, ласяняці, такая гарбатая морда, абвіслая верхняя губа, а пасля i выдумаў: «Губаты!» Падклікалі яго адным з цялём клічам: «Цяля-цяля!» — а мянушку вось далі такую.

Спачатку называлі так дзеці, а пасля пачалі гэтак падклікаць i сталыя.

У адзін з апошніх летніх дзён, у яшчэ раннюю, сівую ад туману раніцу, да якой яго рана стала цвёрдай, зарубцавалася, ужо не трэскалася i не балела, толькі крышачку саднела, хоць так i не зарасла шэрсцю, чамусьці зрання прынёс яму вядро з пойлам не босы, яшчэ заспаны хлопчык, а сам гаспадар. Ён быў ужо ў аброшаных кірзавых ботах, старым пінжаку, на плечы якога начаплялася шмат лясной павуціны, i ўвесь ён пахнуў вільготнымі грыбамі.

Прынёс па паўвядра пойла яму i цяляці, якое сёння чамусьці ўсё яшчэ не выводзілі ў поле i з якім яны дасюль елі з цабэрка свежую траву.

Хлопчык заўсёды стаўляў перад ім вядро, апускаў у яго руку, i Губаты, ловячы пальцы, хлябтаў смачнае цёплае пойла, а пасля ўжо языком вылізваў наліплае да дна салодкае цеста. Цяпер Губаты тыцнуўся ў вядро, шукаючы мяккіх пальчыкаў, абліў да вачэй морду і, нічога не абмацаўшы, не мог піць, толькі выплёхваў усё долу.

Ляснік моўчкі пазіраў, але пальцаў сваіх не даваў i за такую марнату не крычаў. Стаяў i курыў зацяжкамі, моршчыўся. Быў ён сёння нейкі задумлівы, надта сур'ёзны.

Як цяля выпіла i вылізала сваю долю, ласяня абы-як гэтаксама апаражніла вядро, ляснік узяў з плота зматаны ланцуг, адзеў ашыйнік на цялячую шыю, адчыніў брамку i павёў яго з двара. У тыя разы, калі выводзіў цяля на пашу, зачыняў брамку перад самым носам Губатага, якому гэтаксама хацелася пайсці разам, не заставацца аднаму, а сёння чамусьці не паспяшаўся гэтага зрабіць, i Губаты — спачатку нясмела, як не верачы, што яму гэта можна, а пасля смялей — памкнуўся следам.

Яны падаліся па выцэментаванай сцежцы ля хаты; ідучы, Губаты ўбачыў, што ў запацелае ад цяпла акно пазірае гаспадыня, глядзіць самотна i нават, здаецца, нечага плача — выцірае рагом белай хусцінкі вочы.

За яшчэ адною — лаўчэйшаю намнога — брамкаю амаль адразу пачаўся бела-шэры брук, на якім Губаты ледзь не спатыкнуўся, не могучы ісці па каменнях. За брукам ляжаў неабгароджаны вялізны — ад вуліцы да лесу — выган, амаль увесь ужо выгаралы ад сонца, рыжы, але мясцінамі, у лагчынках, яшчэ зеленаваты. Гаспадар прывёў ix да зелянейшай лапіны, па дарозе вырваўшы з зямлі калок, да якога, відаць, раней прывязвалі цяля.

Як гаспадар прыпыніўся, нагнуўся, пачаў забіваць каменем у дол сплясканы зверху калок, пятлёю надзеўшы яго на ланцуг, стала i ласяня, здзіўленае такім вялікім прасторам, над якім, здаецца, намнога пабольшала i блакітнае, з лёгкай парнасцю неба.

— Ну што, Губаты? — кінуўшы вобзем камень, ляснік падняўся, атрэпаў аб штаніны рукі, а пасля пагладзіў яго па спіне.— Стаў ты ўжо дужы, здаровенькі, то ідзі ў свой дом, так сказаць, i жыві, дзе ўсе твае сваяке жывуць... Бо цяперака, покуль ты яшчэ малое, табе добра ў нас, а скора будзе нядобра... Ідзі, покуль дзеці спяць...— сказаў так i падштурхнуў у зад.— Ідзі, звярок мілы, да свайго, а пра нас забудзь... Так будзе табе ж лепей...

Губаты адышоўся, пхнуў мызаю цяля — i яны, як штодня ў двары, іматнулі адсюль. Але хутка цяля, ірвануўшыся, стала: яго, напяўшыся, затрымаў ланцуг. Ляснік, які шлэпаў у ботах за імі, замахаў вялікімі рукамі — i Губаты, зусім не спалохаўшыся, a дурасліва i як дражнячыся, падскочыў, брыкнуў заднімі нагамі i гайцануў далей, імгненна п'янеючы ад вялікай прасторы, бегу, душой адчуваючы, як яму ўсяго гэтага дасюль не хапала.

За выганам пачаўся адразу малады лес, які знаёма запахнуў зеленню, смалой, расою, — i ў душы Губатага нешта як варухнулася, захацелася бегчы, i ён, ужо нічога не помнячы, не азіраючыся, мінуў маладняк i памчаў у глыб лесу. Стары сасоннік яшчэ болей завабіў нечым невядомым, родным, мілым, што ён адчуў такое вялікае шчасце, якое, здаецца, не толькі поўніла грудзі, але i ахмяліла зусім. Ён прабег яшчэ, тыцнуўся ў высокую траву i нечакана, зморшчыўшыся, спыніўся: гэта былі калючыя ажыны.

Губаты хутка выблытаўся назад, адчуваючы, як гараць агнём падрапаныя ногі, прайшоў крыху, асцярожна дакрануўся мордай да высакаватага густога ядлоўцавага куста — i зноў хуценька адскочыўся, адчуваючы, што запякла наколатая далікатная мыза. Ап'яненне воляй прайшло, i ён адчуў, што шмат чаго тут не ведае, а вось леснікоў двор знае ўжо да драбніц, адчуў, што i лес сустрэў яго непрыхільна. Падаўся далей паволі, баючыся, каб зноў не наткнуцца на што калючае.

I тут ён пачуў, што яго жаласна кліча хлопчык: «Губаты, дзе ты, Губаты?» — а гэтаксама тоненька, як камар, плача дзяўчынка: ён зразумеў, што далёка адбегся, пакінуў адных сваіх сяброў. Падумаў так i затрусіў назад.

Выскачыўшы з лесу, згледзеў, што ляснік трымае на руках i спрабуе несці дамоў дзяўчынку, якая вырываецца i румзае.

— Губаты, Губаты! — радасна закрычаў хлопчык — босы, у кароткіх трусіках ды майцы, — а пасля хутка-хутка пабег насустрач.

Убачыўшы гэта, ляснік апусціў на зямлю дзяўчынку ў кароценькай кашульцы, босую, i яна гэтаксама падалася сюды за хлопчыкам, крышку смешна віхляючы крываватымі ножкамі. Бегла i нешта радаснае крычала.

Яны сутыкнуліся з хлопчыкам i пакаціліся долу (Губаты падаў першы, каб не пакалечыць малога); хлопчык хутка ўсхапіўся, абняў за шыю, прытуліўся, шэпчучы: «Губаты мой! Губаценькі!» Падбегла, гопнулася на яго i дзяўчынка, гэтаксама абхапіла шыю мякенькімі маленькімі ручкамі, а пасля i прытулілася поўненькаю шчочкаю — i Губаты не вытрываў, заплакаў, што ў яго такія верныя, мілыя маленькія сябры...

— Ты маніў нам...— папракнуў хлопчык бацьку, калі той паволі падышоў сюды.— Губаты не ўцёк сам, а ты яго выпусціў. Як выпусціў бусла, зайчыкаў, дзікіх парасят... Але Губатага мы не адпусцім, ён будзе жыць у нас... Я яго буду карміць...

— I я буду кальміць...— паўтарыла за ім дзяўчынка, гэтаксама з папрокам пазіраючы на маўклівага, як вінаватага бацьку сваімі вялікімі вачамі, поўнымі слёз.— Ты нядоблі, татусь...

— Добра вы робіце, дзеці, i нядобра...— зморшчыўся, нарэшце азваўся ён.— Хораша i люба, што гледзіцё так Губатага, але блага, што трымаеце. Ён звер i павінен жыць у лесе. Там яго дом... Пасцель, яда, воля... Цяжка бывае дзікаму зверу, калі яго залішне прыручаць людзі... Гора бывае, бяда... Я ж ведаю...

Губаты, нічога не баючыся, падхапіўся, гарцануў i пабег да яшчэ аднаго сябрука — да цяляці. За ім, не слухаючы, а можа, зусім не разумеючы сталых, сур'ёзных бацькавых слоў, памчаліся i шчаслівыя дзеці.

4

Губаты — так ужо выйшла — застаўся ў лесніковай гаспадарцы. Летам i ранняй восенню ненавязаны пасвіўся з цялём на выгане, бегаў у лес паласавацца лісцем i карою, прывык да вёскі, да машын, людзей, аббегаў усе ваколіцы, i да яго прывыклі, надта дзеці. Начаваў у падпаветцы.

На зіму яго паставілі ў невялікую загарадку ў хляве, да якога ён доўга не мог прывыкнуць: неяк муляла суседства з каровай i свіннямі. Тыя не хацелі падружыцца з ім — надта ж палахліва свінні рохкалі і пудзіліся яго, — цяжка было пераносіць пах гною i цеснату ў маленькай загарадцы, усё ж у душы яму хацелася волі, прастору, бегатні, чаго яму даводзілася мець вельмі рэдка i не памногу, толькі тады, калі выганялі паіць яго з каровай i цялём да абмёрзлай лёдам студні.

За зіму ён зусім змяніўся — выцягнуўся, пастрайнеў i памацнеў у нагах, ударам капытоў мог ужо адбіваць жэрдкі, падаўжэў у спіне ды пацяжэў, аброс густой, доўгай, амаль чорнай поўсцю, адчуў неспакойны сверб у галаве вышэй ілба — там, няйначай, раслі, касцянелі рогі.

Вясною, калі спала талая вада, патужэла вільготная халодная зямля i пачала ядрана пахнуць яшчэ нябачная маладая лістота, Губаты засумаваў, не мог больш стаяць у паменшанай ад гною загарадцы, многа есці, спаць ці паціху хадзіць па двары, як хадзілі цяжкая, сытая, палінялая карова i падрослы, пазласнелы i не такі ўжо сябрук бычок-выхваляка, а яго зноў, але мацней, як восенню, завабілі воля, прастор, лес i яшчэ нейкія незразумелыя жаданні, завабілі больш, калі адчуў, што i ён, падрослы, не так ужо цягнуўся дурэць з дзецьмі i тыя за зіму неяк да яго пахаладнелі, пачалі баяцца яго штуршкоў, ад якіх яны адляталі, як снапы.

I ён, калі апынаўся на двары, нервова хадзіў на ім, цёрся ля высокага плота, пакідаючы на стрэмках пабурэлую ўжо поўсць, а аднойчы пад'юшчыла гэтая самота, жаданне волі — i ён разагнаўся, стукнуўшыся галёнкай, перагойснуў загарод i радасна пабег па знаёмым выгане ў лес.

...Ляснік, як сонца паднялося над хатай, разліло маладое цяпло на сінім небе, уехаў у двор з калясьмі, увайшоў сюды, у хлеў, пагладзіў Губатага, якому надакучыла стаяць аднаму ў загарадцы, па шыі, а пасля амаль нячутна завязаў на яе пастронак i за яго, адчыніўшы перакошаныя варотцы, вывеў з пустога хлява на двор, прывязаў да калёс. Ён тыцнуўся да воза, панюхаў сена, галінкі з альховым i лазовым лісцем, шчыпнуў, але з неспакоем адчуў, што гаспадар сёння задумаў зрабіць з ім нешта дасюль яшчэ не вядомае.

Да воза падышлі гаспадыня, дзеці, моўчкі пазіралі на ix.

Гаспадар гэтаксама моўчкі сеў на воз, пацягнуў за лейцы — i маленькі рудаваты конік з белаватымі нагамі крануўся. Пастронак нацягнуўся — i павалок за сабою. Губаты, непакоячыся, але не адчуваючы яшчэ ніякага страху, нехаця падаўся, здзіўляючыся, куды яго вядуць: спяшаўся за возам i не мог азірнуцца, убачыць, што гаспадыня з дзецьмі выйшлі на вуліцу i развітальна махаюць рукамі...

У лесе ляснік прыпыніўся, неяк крадучыся, падышоў, прылашчыў, даючы ўзяты з кішэні выкачаны ў махорку акраец хлеба, i нечакана накінуў яму на галаву мех. Ён спачатку спалохаўся неспадзяванай цемнаты, чакаючы раптоўнага ўдару па галаве, затрапятаўся, ірвануўся, але пастронак пераціснуў горла, i ён ледзь не задыхнуўся.

— Не бойся, Губаты, — заспакоіў яго ляснік.— Ніц благога я табе не зраблю...— зноў паехаў, прымусіўшы яго бегчы ўслед.

Ехалі яны так доўга. I па мяккай, i па тупкай, з карэннямі дарозе, у адным месцы перамінулі мост — Губаты там вельмі насцярожыўся, ішоў баязліва — пасля яшчэ многа, можа, гадзіны са тры, падаваліся то ўлева, то ўправа, затым паехалі лесам, па сухім імху i верасе, што Губаты некалькі разоў спатыкаўся аб пні i ў вырытых, мусіць, дзікамі ямінках.

Нарэшце ляснік прыпыніўся, падышоў да яго, зняў мех, ад якога ўвапрэлі галава i карак, адвязаў пастронак. Губаты паварочаў мызай, зафыркаў і адышоўся. Ляснік у гэты час махнуў вяроўчынай: уцякай, маўляў, вось твой дом, у якім ты цяпер павінен жыць!

Губаты не спалохаўся гэтага ўзмаху, ведаючы, што гаспадар ніколі яго не біў, але яшчэ далей адышоўся, аддуваючы нядобрую перамену да сябе, стаў i пачаў глядзець, што ж будзе далей, убачыў, што чалавек зноў садзіцца на воз i ад'язджае. Ён памкнуўся следам, не хочучы заставацца тут, у незнаёмым лесе, адзін, але мужчына спыніўся, нагнуўся, падняў тоўстую, з аблезлай карой галіну i запусціў у яго.

— Пайшоў! — закрычаў ён, а пасля — ужо ціха — сказаў сабе: — Пайшоў, родны... Цяпер не прападзеш. Гэта летась, як быў малы i я шкадаваў разам з дзецьмі, баяўся, што не ўцалееш... Каб ты не прыбег, я наўмысля выпусціў не за нашымі Янковічамі, а прывёз сюды, у Налібацкую пушчу... Жыві тут сабе на здароўе... У нас табе не жыце... I нам клапатэ з табою...

Губаты, пакрыўдзіўшыся, больш не памкнуўся наўздагон, адстаў, адвярнуўся i паціху пакрочыў па чужым, ціхім, зусім далёкім ад вёсак лесе, чуючы, як аддаляецца ляскат колаў. Але ён наўмысна, не ўслухоўваючыся, ішоў, куды вялі ногі.

...Ужо к вечару ён, не раз пад'еўшы i напіўшыся ў невялікай лужынцы зеленаватай нясмачнай вады, спалохаўшы зайца, сямейку цецерукоў, набіўся на лася.

Той, высокі, буры, рагаты, стаяў уперадзе і, падняўшы галаву, чакаў яго, а пасля злосна зафыркаў, грабянуў стройнаю дужаю нагою зямлю. Губаты i спалохаўся, i радасна памкнуўся да свайго ляснога аднакрэвіча, але той, моцна раздзімаючы ноздры, грозна насупіўся, апусціў рагатую галаву, а пасля, бачачы, што аднаго яго пагрознага выгляду мала, подбегам падаўся насустрач. Губаты ледзь паспеў адскочыцца, ухіліцца ад вострых цвёрдых рогаў, зразумеўшы, што ён тут чужы, лішні, замінае, бо — хоць у лесе ўсяго шмат i ўсім любога хопіць — гэтаксама хоча мець тут нязводны харч, быць гаспадаром удалай мясціны... Таму вось так не хочуць, каб яшчэ быў i ён, ці, можа, i не супраць, каб быў, але каб блукаў недзе падалёку, у горшых мясцінах...

Губаты мусіў уцячы з багатага на лісце i траву глухога кутка, вярнуцца ў стары, а ля яго i малады сасновы лес, куды яго прывёў ляснік, думаючы, што трэба ўсё яшчэ шукаць i сабе лепшага прытулку. Нервова патаптаўся, здзіўляючыся i абураючыся, што яго тут так непрыхільна сустрэлі, а пасля зашыўся ў густую папараць i лёг, спрабуючы заснуць. Але не мог. Спачатку здавалася, што вельмі мулка ляжаць, ён шмат круціўся, поўзаў, выбіраючы мякчэйшае месца, пасля стала холадна, стыла ад зямлі, што ў яго збеглася, пакрылася буйнымі зярняткамі скура. А з густою, як ад накрытага на лес вялізнага гаршка, цемнатою прыйшоў страх — сполах ад адзіноты, ад савінага прарэзлівага крыку, — i ён засумаваў па цёплым хляве, па маленькай загарадцы, якіх яшчэ ўчора патаемна недалюбліваў, а цяпер так помніў, шкадаваў, хацеў зноў трапіць туды.

Яму не цярпелася ўскочыць i пабегчы туды, да людзей, i калі гэтая думка, ад якой аж зашумела ў галаве i нечым гарачым аблілося сэрца, ледзь не падняла на ногі, нечакана прыйшла другая, цвярозая, халодная, ад якой адліла кроў ад галавы i сэрца: падумалася, што можна не знайсці туды дарогі i — самае важнае — там ён зусім непатрэбны...

5

Прывыкаючы да лесу, кожнага мігу шукаючы ў ім сабе сябра, але ўсё яшчэ пастаянна ратуючыся бегам ад таго бурага i другіх вялікіх аднакрэвічаў, толькі маладой смеласцю ўрываючы ў іхніх кутках крыху лісця i травы, Губаты пачаў жыць у пушчы.

Ён пачаў пакрысе дзічэць. Можа, i зусім здзічэў бы, вырас у дужага вялікага лася, заваяваў бы пакрысе сабе добрае для харчу, сну, гулянак, сям'і месца, меў бы сярод ласёў славу, калі б не людзі.

Губаты не мог яшчэ зусім ад ix адвыкнуць. Аднойчы, як пачуў неспадзявана далёкія людскія галасы, ён, усхваляваны, радасны, нават адурнелы ад шчасця, пабег да ix на злом галавы праз стары лес. Знайшоў, убачыўшы некалькі жанчын у гумовых ботах, з клункамі i граблямі. Чакаючы смачнага хлеба i аж пускаючы слінкі, кінуўся да ix, падбрыкваючы ад радасці нагамі, але яны, пачуўшы яго тупат, азірнуліся, нарабілі дзікага піску i сыпанулі хто куды. I як ён ні стараўся дагнаць якую кабету, прылашчыцца, усе ад яго ўцякалі, нема крычалі, азіраючыся (твары ix аж пасінелі ад страху), а пасля, асмеліўшыся, сабраліся разам, схаваліся за тоўстую хвою, злосна махалі на яго граблямі, кідалі галлё, зямлю...

...Гэтых двух маладжавых мужчын — высокага, чарнявага, гарбаносага на шырокім загарэлым твары i маларослага, рыжаватага, дробненькага па твары, у гумовых высокіх ботах i фуфайках, — якія ішлі не па блізкай, тупкай пасля дажджу дарозе, a ціха, зладзеявата азіраючыся, падаліся лесам, Губаты ўбачыў першы.

Ён стаяў у яшчэ макраватым, парным алешніку i скуб лісце. Як лавіў ротам галінку i цягнуў да сябе, заплюшчваўся: дрэва траслося i абкідвала густымі кроплямі, ад якіх у яго была ўжо вільготная спіна. Убачыўшы мужчын, якія неслі ў апушчаных руках стрэльбы, паскі ад якіх амаль цягнуліся па зямлі, чапляліся за кусцікі, ён ужо не думаў выбягаць насустрач, але i не збіраўся ўцякаць. Паразважаў: няхай ідуць сабе на здароўе, куды ім трэба.

— Гавораць, што недзе во тут, у гэтым алехавым гайку, ходзіць той падлетак, ідзе да людзей...

— Страшнавата неяк, халера...— дрыготкім голасам прамовіў маларослы.— Закон жа ест строгі!..

— Бо ідзеш так у першы раз...— хіхікнуў высокі, змахваючы вольнаю рукою з твару мокрае павуцінне i паднімаючы вышэй стрэльбу.— Але паўплятаеш на поўную губу раз-другі дармавога смачнага мяса — i варанага, i паранага, i катлетак, i шметак, — то асмелішся, яшчэ панясешся ў лес... Стой! — Ён раптам стаў, як укамянеў, схапіў за плячо спадарожніка.— Дальбуг, вунь ён стаіць...

— Дзе? — пытаўся той, плюшчыў маленькія вочкі.

— Па кубельцу, брат, будзя...— прашаптаў высокі, ціха здымаючы з плечука сумку i апускаючы яе долу, падымаючы стрэльбу.— Так што не лгалі людзі, бачылі-такі...

Губаты ўсё стаяў i пазіраў, здзіўляючыся, што самі нарэшце ідуць да яго людзі, углядаюцца; ён пачуў пагрозлівы порахавы пах ca ствалоў, але не збаяўся, помніў, што яшчэ чуйней пахла i леснікова стрэльба, якая ніколі не зрабіла яму нічога благога.

— Э-э, стралок!— грэбліва прашаптаў высокі мужчына меншаму. — Ды ў цябе рукі калоцяцца i губы дрыжаць, як у зайца... То я пальну... Калі не ўкладу, то ты тады бі...— i паволі, стараючыся не шумець, не рабіць лішніх рухаў, сціснуў поўныя вусны, што яны пасінелі, прыціснуў прыклад да плечука, прыплюшчыў левае вока, паварочваючыся сам i ведучы ў яго бок ствалом.

Губаты дажаваў лісце, губляючы долу зялёную сліну, хацеў падацца адгэтуль i толькі сабраўся адводзіць галаву, як на міг пачуў, што нешта моцна ляснула, а пасля асляпіла, зваліла з ног, i больш ужо ён нічога не мог уцяміць: яго ахутала глухая цемната...

1976

Золкая раса

1

...Калі ўгарэліся тоўстыя сухастоістыя, пакладзеныя адзін на адзін вываратні, звуголілася i спапялілася дробнае галлё, Здзіслаў паблізу сябе надзяўбаў рыдлёвачкай зямлі i ўскінуў яе на жар. Той адразу прытух, прычарнеў, а сыры пясок, грэючыся ды высыхаючы, пачаў шарэць, сыпацца праз вуглі на дол.

Гэтае невялікае, але яркае вогнішча палала на тупкім грудку-паляне ў густым, ад таго i зацішным стараватым хвоініку. Палымяныя языкі, іскры імкнуліся ўвысь, дзе адразу за цёплым i мільгатлівым паветрам усё ніжэй ды чарней згушчалася кастрычніцкая цемень, ухалоднівалася сыраватае неба. Калі вада, што выпарвалася з сыраватага камля, лілася на нямоцны яшчэ агонь, тушыла яго, дык цемра абрыньвалася ледзь не да зямлі, a калі агонь большаў, цёмная навісь адступала — i асветленая паляна мігам прастарнела.

Вакол вогнішча — на кучках назапашанага наноч сушняку — сядзелі Здзіслаў, яго жонка Валя, i паблізу яе стаяў ён, Мішук.

Муж i жонка Акаловічы паспускалі галовы, пазіралі моўчкі на шапатлівы агонь i, здаецца, ні пра што не думалі, хіба толькі з нейкім дзівам глядзелі на свае макраватыя штаны ды чаравікі. З ix цяпер — ад угрэву — цяплілася пара; Мішук зажмурваўся ад гарачыні, дыму, што выядаў вочы, нагінаў галаву над агнём i стараўся ўбачыць, ці не выкіпела вада ў падвешаным на сырой жардзіне кацялку — у ім варыліся грыбы. I агонь, i пара, i дым пяклі ў шчокі ды ў лоб, але ён усё ж пабоўтаў лыжкай у кацялку i адчуў, што там яшчэ рэдка, яшчэ не будуць падгараць дробна пакрышаныя сыраежкі.

— Ну, вось i пара, браткі мае, бульбу пячы! — нарэшце парушыў маўчанне, усміхнуўся Здзіслаў, падняўся i — нейкі вельмі ж тоўсты ў свае дваццаць дзевяць гадоў, у чаравіках, у джынсах, у самаробным світэры — падаўся да свайго жаўтаватага «Запарожца», што стаяў непадалёку, ля самай туга нацягнутай палаткі, — на ёй цяпер жоўта адбіваўся бляск вогнішча, асвятляў, з нейкаю прагаю выхопліваў з цемені.

Здзіслаў нагнуўся, лэпнуў раз-другі далонню па задніx — даволі ўжо з'езджаных — колах i, мусіць, адчуўшы, што яны нагрэліся, упёрся грудзінай i адапхнуў машыну далей. Пасля ўзяў з яе рэчмяшок i вярнуўся да агню.

— Гэта ж, браткі мае, адны прысмакі — печаная ў прыску бульба! — сказаў, прысеў ля яго, Мішука, развязваў некалі зялёны, а цяпер ужо шараваты ад старасці рэчмяшок i дастаў цэлафанавы мяшочак, завязаны капронавай белай ніткай. У ім было з паўвядзерца бульбы. — Зараз, браткі мае, пачастую вас, векавечных гараджан, лепшаю беларускаю страваю... Ласункам пастухоў i начлежнікаў — вялікіх рамантыкаў... Як i мы во сёння...

I Мішук, i Валя прамаўчалі. Толькі ён зірнуў на яе i ўбачыў, як яна сціснула вусны, усміхнулася, пацешылася з мужавага «браткі мае» ды яшчэ ад напаміну, што ён, яе гэты муж, некалі, у сваім вясковым маленстве, доўгі час быў падпасавічам — у кожныя летнія канікулы зарабляў так сабе на школьны касцюм ды на кнігі.

Здзіслаў не заўважыў гэтай жончынай усмешкі, распіхаў галінаю пад агнянымі паленамі чырвоныя вуглі, накідаў на ix месца бульбы, падгарнуў наверх прыску, пасля пастукаў галінаю па вываратнях — набіў гарачага вуголля.

— Пакрулюем, браткі мае!..

Здзіслаў жартаваў, хоць ніколі не быў надта вясёлым, кампанейскім, бо любіў пабыць сам-насам, падумаць ды памарыць, але цяпер, мусіць, стараўся развесяліць i яго, Мішука, i жонку: яны не вельмі хацелі ехаць з Мінска сюды, у восеньскую халаднаватую Налібацкую пушчу, ды начаваць у лесе. Валя збіралася сёння, у суботу, схадзіць на канцэрт прыезджага, не вельмі таленавітага, але ўсё ж прыезджага i моднага спевака, шкадавала збываць білет, што купілі ёй знаёмыя, а ён, Мішук, i ленаваўся ехаць, не маючы вялікай ахвоты збіраць грыбы, а пасля памагаць старэнькай матцы ix парадкаваць, i не надта хацеў быць у кампаніі чужой — трошкі дзіўнаватай — сям'і. Здзіслаў амаль сілаю вывалак яго з горада, каб i ён з'ездзіў у лес, — каб памог улагодзіць самалюбную, капрызную Валю: усе лічылі, што ён, Мішук, жартаўнік, умее развесяліць самых хмурных людзей, што ён да ўсяго гэтага яшчэ i вельмі хітры, ведае, што сказаць, а пра што лепш i памаўчаць.

Так, канечне, думаў i Здзіслаў: яны зналіся яшчэ са школы. Ведаў i хацеў, каб ён, Мішук, памог яму. Спадзяваўся i, відаць, нават падумаць не мог, што раптам ён не захоча памагаць i не захоча наўмысна: бо яны былі ўжо не толькі даўнія сябры, але i мастакі-супернікі. Наравістая Валя не вельмі супакойвалася ды развясельвалася. За дзень i грыбоў добра назбірала, i расчырванелася на раней белаватым твары ад ветру i ад агню, але не магла дараваць мужу. Таму i цяпер сядзела ля кастра маўклівая. Са Здзіславам нават не гаварыла, як i не заўважала, што ён усяк хацеў падлагодзіцца.

Здзіслаў, крышку разгублены, што гаворыць, жартуе, а яны маўчаць, не слухаюць яго, дастаў з рэчмяшка загорнуты ў газету вялікі скрутак. Зняў верхнюю газету, разаслаў i, разгарнуўшы іншыя скрутачкі, паклаў на яе булку хлеба, ладны кавалак любовістага сала, салёныя гуркі, пляшку «Белавежскай».

— Зараз слаўна падзедуем, бо на прыродзе i апетыт лепшы! — ужо ў каторы раз пра адно i тое ж гаварыў ён, зноў пацёр рукі, падняўся i дастаў з кішэні штаноў «удалы» складанчык — ім сёння нарэзаў больш двух вёдзер ураджайных сёлета зялёнак, крапягоў, сыраежак ды апенек.

Як убачыў, што ўсе па-ранейшаму маўчаць, як без'языкія, толькі пасміхаюцца з яго гэтай гутаркі ды радасці, пазіраюць на агонь, адышоўся ўлева, у цемень, i — слепаваты, у акулярах, што, можа, прыпацелі, — пачаў абмацваць рукамі тонкія бярэзінкі ды алешынкі. Як было ледзь відаць, знайшоўшы тонкае, як на дубец, дрэўка, нагнуў яго, чыркнуў ножыкам на перагібе, падабраў i падаўся далей, знікаючы ў цемнаце.

Мішук зірнуў на надзьмутую Валю i ў душы ўсміхнуўся: так яму, Здзіславу-шчасліўцу, i трэба! Ён даўно ўжо ўпотай, нават баючыся сам пра гэта думаць, не зусім шчыра ды добра зайздросціў Здзіславу.

Сем гадоў таму яны ў адзін год закончылі мастацкі факультэт тэатральна-мастацкага інстытута, сталі жывапісцамі. Яшчэ студэнтамі малявалі, i іхнія карціны траплялі на выстаўкі. Больш траплялі яго, Мішуковы, карціны. Сам гараджанін, ён ахвотна маляваў горад — заводы, працу рабочых на заводзе, новабудоўлі, — i старыя жывапісцы, крытыкі яго хвалілі, што ён сучасны, прысуджалі на конкурсах прэміі. Студэнтам i нават крышку пазней Здзіслаў быў не надта прыкметны: ён, жыўшы да сямі гадоў у вёсцы i навек, мусіць, не забыўшы ды палюбіўшы яе, маляваў рэчкі, лясы, вясковых людзей, i ўсе — студэнты, выкладчыкі, знатныя майстры — гаварылі, што ён несучасны, старамодны, шмат каго пераймае. Але Здзіслаў цярпліва рабіў сваё, прападаў у роднай вёсцы, накідваў тысячы эцюдаў прыроды, партрэтаў, маляваў карціны — i вось цяпер былыя выкладчыкі, крытыкі хваляць яго, гавораць, што ён i сучасны, i глыбокі. I яго вёска «пайшла» па краіне, за мяжою, праславілася — Здзіслава пачалі называць першым сярод маладых жывапісцаў. А да яго, Мішука, як прырасло гэтае другое месца, хоць ён i шмат маляваў, маляваў самыя новыя будоўлі, маладых — стомленых, але вясёлых — рабочых, i ўсё роўна ён быў другі. А сёлета шмат пакутаваў, бо бачыў, што ў жывапіс ідзе шмат таленавітых жывапісцаў i яны хутка, можа, адапхнуць яго. Гэта можна было яшчэ перажыць, выцерпець, узяцца за нешта новае для сябе, але цяжэй, а то i нельга было перамагчы іншае: ён, добра вывучыўшы ўсе Здзіславы карціны, нечакана ўбачыў — у ix ёсць шчырасць, душа, а вось у яго карцінах гэтага няма.

«Вось i рабі што хочаш... — i цяпер падумаў-пагадаў ён. — Здаецца, умею маляваць, але малюю блага. Нікому — а цяпер ужо i мне самому — не падабаюцца мае карціны... А здаецца ж, малюю пра самае-самае сучаснае, пра тое, што ва ўсіх на языку. Але кажуць, што філасофіі, псіхалогіі, душы няма... Можа, з'ездзіць куды i паглядзець што новае? У Сібір ці да маракоў, за мяжу — можа, там знайду i для сябе, i для іншых нешта свежае, глыбокае, калі не магу знайсці яго тут, дома?..»

А са Здзіславам была ў ix яшчэ адна далікатнасць. Валя. Некалі, студэнтамі, яны з Валяю крыху кахаліся. Яна тады гэтаксама вучылася ў тэатральна-мастацкім інстытуце, толькі на акцёрскім факультэце. Пасля, за год да заканчэння інстытута, нечакана выйшла замуж за свайго педагога, вядомага артыста. Але пажыла з ім нядоўга, гады два, разышлася i вось цяпер была са Здзіславам: ён кахаў яе яшчэ са студэнцтва.

Мішук яшчэ не ажаніўся, хоць дзяўчат — добрых, прыгожых — меў шмат. Тыя дзяўчаты павыходзілі замуж, а яму засталіся пажылаватыя равесніцы ці маладзенькія порсткія дзяўчаткі. Праўда, сёлета пазнаёміўся з метадысткай Палаца мастацтваў, студэнткай-завочніцай, пахадзіў крыху, i яна пакрысе даводзіла ўсё да вяселля, з чым ён пачаў ужо маўкліва згаджацца.

Таму сёння i па дарозе, i ўжо тут, у лесе, крышку з помстаю цешыўся: не ва ўсім шанцуе i Здзіславу, зменнае, няўтрымнае часамі гэтае шчасце!

Валя моўчкі пасядзела з хвіліну, пасля чагосьці ўсміхнулася, паднялася i — высакаватая, вельмі стройная ў чорным світэры, увабраным у новыя блакітныя джынсы, прыгожая — роўненька, высока ўздымаючы галаву i крышку какетліва віхляючы клубамі, падалася да машыны. Вярнулася адтуль хутка, з транзістарам, з джазавай музыкай. Як падышла, неяк хітра перахапіла яго позірк, насцярожылася, але ўсміхнулася. Такая — нейкая надта дзіўная — яна была заўсёды: за адну хвіліну магла i засмяяцца, ды не абы-як, а проста заліцца смехам, магла жартаваць, кпіць, i тут жа — ні з таго ні з сяго, здаецца, — магла ўзлавацца, надзьмуцца ці заплакаць. Мішук часта быў у Здзіслава, дык бачыў гэта.

«Хоць, можа, — падумаў ён, — усе такія гэтыя артысты, гэты вельмі настраёвы народ, але ўсё ж, можа, i добра, што некалі мы з Валяю не пажаніліся. Змучыла б яна мяне, ды i я так не цярпеў бы, не патураў бы, як церпіць цяпер ды патурае Здзіслаў. Ці спрачаліся б век, ці... Не, няхай лепш яна будзе некаму жонка!..»

— I ў горадзе, i ў лесе сумна без кампаніі, — зноў усміхнулася Валя, перанесла ношку галля, на якім дагэтуль сядзела, бліжэй да яго i села. Зірнула гарэзна — i ён засаромеўся яе. — Табе не надакучыла наша маўчанка, Вовік?

— Вы сямейныя людзі, а я старонні чалавек, не маю права ўмешвацца... — пажартаваў Мішук. — Таму i я маўчу.

— Помсціш? — усміхнулася Валя. Яна i раней мела вельмі дапытлівы розум, магла быць i хітрай, пастарацца так гаварыць, пасміхацца, каб цяжка было некаму зразумець, што яна думае, але магла быць i адкрытай.

— Чаго мне помсціць? — паціснуў ён плячыма. — Яшчэ раз шчыра прызнаюся: не хачу ўмешвацца ў ваша жыццё...

— Ну ладна, Вова, не будземо! — пажартавала яна. — I без лішняй гамонкі мы ўсё ведаем адно пра аднаго... — Валя дастала з задняй кішэні штаноў цыгарэты, патрэсла пачак, i калі з надорванага краёчка паказалася цыгарэціна, падала яму, узяла сама, ткнула яе ў агняную галавешку, закурыла i пусціла вялікі клуб дыму. — Як ведаеш, што мне вельмі цяжка са Здзіславам... Як, можа, i яму са мною... Адно нас ратуе, што мы мала бачымся: ён процьму часу сядзіць у вёсцы, а я шмат бываю на гастролях, жывём кожны сваім...

— Вы абое таленты, людзі мастацтва, абое павінны шмат чым ахвяраваць дзеля яго...

— Талент усё ж ён. Ды магутны талент, — сказала сур'ёзна Валя. — Я не бяздарная, але i не вельмі таленавітая. Але ўцягнулася, не магу без тэатра. I маю такія-сякія поспехі. А са Здзіславам нам цяжка стала, ён сам i далей хоча займацца сваім, а мяне стараецца прывязаць да дому. Проста трызніць, каб я радзіла яму сына... А я не асмельваюся: пайду з тэатра, перастану выходзіць на сцэну, страчу любоў да яе, страчу ўменне... Тады буду любіць дзіця, увесь час думаць пра яго, а цяпер я думаю толькі пра тэатр...

— Якраз яшчэ больш нешта ўведаеш, пабагацееш... — перапыніў яе Мішук. — Побыт больш асэнсуеш...

— Баюся я, Вова, гэтага побыту... — прызналася Валя. — Я ніколі не была i не буду гаспадыняй, добрай жонкай. Я люблю вольнае жыццё... Яму гэта не падабаецца, але ён любіць мяне i ўсё дазваляе... Усё даруе... Бо ён з тых магутных мужчын-пакутнікаў, што здольны дараваць. Ты вось не дараваў бы, не выцерпеў бы ўсіх маіх капрызаў i прыхамацей, а ён церпіць. Таму табе трэба вучыцца ў яго цярплівасці, гэта табе шмат i для творчасці дасць, навучыць нешта глыбей сказаць i ў тваіх трактарных одах... Не фатаграфіі рабіць, а тварыць мастацтва...

«Усе знаўцамі ды крытыкамі сталі, — злосна падумаў Мішук, зноў з самалюбствам думаючы пра свае няўдалыя карціны.

Болей ні Валя, ні ён не паспелі нічога сказаць; з трыма доўгімі дубцамі падышоў Здзіслаў, зірнуў i, як убачыў, што жонка ўжо не маркотная, зарадаваўся, кіўнуў на невялікі з белай рашоткаю транзістар:

— Ну i гэты прагрэс! Нават тут нельга ад яго ўцячы!..

Перанёс да ix сваю ношку галля i прысеў ля ix, радуючыся, што Валя павесялела, зняў акуляры i выцер ix аб світэр. З яго чаравікаў, калашын, што былі блізка ад агню, пачала віцца пара.

Падладзіў агонь, падгарнуў да яго адкочаныя галавешкі — пад імі паспела ўжо нагрэцца ды запарыцца, шэра засушыцца вільготная зямля, — тады выграб з прысаку бульбіну, памацаў пальцамі, зноў падапхнуў да агню.

— Зараз будзе i гатова, — шчасліва прамовіў ён. — А цяпер пячыце сала. Во гэта будзе смак! Куды там да яго вашым улюбёным сардэлкам ды дыетычнай каўбасе!

Адрэзаў ад булкі хлеба ладную лусту, пасля адчыкнуў ражон i падаў Baлi. Тая моўчкі ўзяла i хлеб, i сала, апусціла ражон над самым агнём — i сала адразу ж засквірчэла, пачало рудзець ды чарнець, ліцца тлушчам на агонь, пахнуць, мусіць, на ўвесь лес.

— Падымай вышэй, а то спаліш, пакорміш паветра, — сказаў Здзіслаў, i Валя паслухалася, узняла ражон. — Сабе рэж сам, бо я не ведаю цяперашняга твайго апетыту, — кіўнуў Мішуку, устаў, жмурачыся, зірнуў у кацялок, тыцнуў туды раз-другі нажом, насадзіў на яго грыб, пахукаў i паспрабаваў на смак. Пасля абабраў дзве вялікія бульбіны, пакрышыў ix i ўкінуў у кацялок, нарэзаў дробненька сала i апусціў яго на вечка ад кацялка, паставіў на вуглі — заскварыць булён. Толькі тады пачаў ужо смажыць сала на ражончыку i сабе, раз за разам, як i яны ўсе, тыцкаючы скварку ў хлеб.

Як убачыў, што i Мішук, i Валя спяклі сала, Здзіслаў паклаў на газету свой ражончык, падаў яму пляшку, а сам абчарнелаю галінаю разгарнуў прысак, выкаціў з яго бульбіну.

— Спяклася! — усміхнуўся ён, выграб з прысаку некалькі з прыемным парным пахам бульбін, зморшчыўся ад ix гарачыні, пачаў абіраць, сыплючы сабе на калені чорную сажу. Аскроб — i жоўценькую бульбіну падаў Валі.

Тая спакойна, як усё гэта павінна толькі так i быць, узяла, не ўсміхнулася, не падзякавала. Але, здаецца, i тое, што яна ўзяла, было для Здзіслава вялікім шчасцем.

...Пасля, позняю ўжо ноччу, калi выпілі пляшку i шмат чаго ўсмак з'елі, Мішук i Здзіслаў адышліся ад агню ў глыб лесу.

— Дзякую, браток, — ляпаў яго па плячы Здзіслаў. — Сам не ведаеш, як ты памог мне сёння: бачыў, як Валя развесялілася?! Толькі здаецца, што яна не любіць прыроды, а на самай справе любіць. Дык як можна не любіць гэтай цішыні, гэтага смольнага паху?!

Лес напраўду вельмі чуйна пахнуў вільгаццю, смалою, грыбамі, што ад свежасці аж кружылася галава; паблізу ix, на рыжаватай кары старой хвойкі бліскалі чырвоныя сполахі, i яны, то адціскаючы імжыстую цемру, то адступаючы, свяцілі на ўвесь лес.

— Ды ладна, стары, не перабольшвай маіх заслуг, — адказаў Мішук. Ён зусім не захмялеў, але быў вельмі чуйны да ўсяго — здаецца, кожнаю жылкаю адчуваў i прыгажосць вогнішча сярод ночы, вабнасць гэтых далёкіх чырванаватых сполахаў, мігатлівай у святле агню імжы. У яго душы ўвесь час жыў, непакоіўся мастак, той пакуль што не мог зразумець усяго, што бачылі вочы ды адчувала душа, але трывожыўся, непакоіўся: усё гэта просценькае, звычайнае, як само жыццё, але ва усім гэтым ёсць нешта вечнае, глыбокае, прыгожае!

Мішук стаяў, здзіўляўся.

«Вось Здзіслаў маўчыць, пазіраючы на гэтыя дрэвы, агонь, але ўсё запамінае. I гэтая ноч, гэтае відовішча ўсплыве ў яго памяці некалі пазней, можа, i ў дні тугі, тугі па лесе, вогнішчы, печанай бульбе i смажаным на ражончыку сале — i тады ён намалюе вельмі добра. Ён такі — гэты Здзіслаў».

Мішук зноў адчуў прыгнечанасць перад Здзіславам, нібы ён цяпер стаяў не побач з сябрам-аднагодкам, а з «масцітым» мастаком.

— Цяжка ў нас усё з Валяю, — прызнаўся Здзіслаў. — Абое мы — яна сваё, а я сваё — любім мастацтва, паважаем гэтую любоў, але мы зусім нейкія чужыя. Чужыя як людзі. Можа, i таму... Ну, як табе сказаць? Я табе, брат, веру, таму ўсё скажу: каторы ўжо год жывём разам, a дзіцяці мець не хоча. А я так хачу мець сына. Я хачу быць бацькам, хачу мець гэты клопат...

— Рашайце, стары, гэта ўсё самі, — разумеючы, сказаў Мішук. — Табе вось гэта, а мне, стары, можа, не менш цяжка. У мяне, стары, крызіс. Я стаю на раздарожжы: ці выйду на дарогу, ці буду блытацца i занепаду. Вось пытанне: быць ці не быць?

— Ты, браток, малюеш здорава, тэхніка ў цябе выключная, — прамовіў Здзіслаў, — але ты не ведаеш, што маляваць. Таму шукай нечага, старайся шмат-шмат маляваць. Бываюць жа дзве такія крайнасці: адзін ведае процьму чаго, што гэтага хапіла б на ўсё жыццё дзесяці мастакам, але не ўмее намаляваць, а другі ўмее маляваць, ды не мае гэткага багатага ведання. Вось i ў цябе ёсць такая закавыка... Банальшчыну гавару, але правільна...

— Гэтага я не падыму... — паківаў галавою Мішук, паказваючы на вогнішча. — Тут ужо ты — што рыба ў вадзе... Хоць ты мяне, відаць, недарэмна сюды прывёз...

Здзіслаў усміхнуўся i нічога не адказаў.

2

Назаўтра, калі Мішук прачнуўся i вылез з машыны (спачатку ён лёг спаць у мяшку на свежым паветры, але пасля, ноччу, змёрз i ўцёк у машыну), Здзіслава не было: паехаў да рэчкі.

Не азірнуўся, не бачыў, але чуў, як Валя выйшла з палаткі, з гультаяватай асалодай пацягнулася, а пасля, пазяхаючы i лэпаючы рукою па адкрытым роце, запытала:

— Куды панёсся наш рамантык?

— Па ваду, — не азіраючыся, адказаў Мішук, седзячы на галлі i пазіраючы на агонь. — Будзем зараз мыцца, людзьмі станавіцца.

Валя, як ён добра чуў, крадучыся падышла, нагнулася, прытулілася да яго спіны i абхапіла рукамі, сціснула ix у яго на грудзіне.

— Добрай раніцы табе... — ціха прамовіла, цмокнула яго ў шчаку.

— Добрай раніцы, — буркнуў ён. — Як спала? Сніла сцэну, гледачоў?

— Не, спала як забітая, — адказала яна, цмокнула яго ў вуха, ад чаго ў ім балюча зашчымела, а пасля i залажыла. — I вы, кавалеры, спалі як забітыя. Хоць бы хто з вас пабудзіў...

— Ты пра што гэта? — з жартоўнай строгасцю запытаў Мішук. — Ты, замужняя жанчына?

— Ладна, стары, кінь... — сказала яна, гэтаксама з жартам стукнула яму падагнутымі каленьмі ў спіну. — Хто-хто, а я ведаю цябе, помню... Думаеш, не бачу, што ты ўсё яшчэ любіш мяне? Бачу. Толькі дарэмна злуешся, помсціш: мы можам лёгка вярнуць тое... Ну, чаго маўчыш? Не верыш? — Яна павярнула да сябе яго галаву — i ён, саромеючыся, міргаючы, мусіў зірнуць ёй у прыгожы i пасля сну твар, зноў убачыў у знаёмых вачах знаёмую гарэзнасць, той настрой, што заўсёды бывае ў яе, калі яна хоча кахаць i быць каханай.

Мішук прыплюшчыў вочы, даўся, каб яна пацалавала яго, але сам вельмі з неахвотаю адказаў на яе пацалунак, пасля выцерабіўся з яе ўчэпістых рук.

— Ты чаго? — не пазіраючы на яго, толькі прысеўшы на калені i ўткнуўшыся тварам яму ў грудзіну, спытала яна, нібы разгубілася, нібы засаромелася.

— Не трэба... — адказаў ён. — Зразумей мяне.

— Ну чаму? — прашаптала яна. — Няўжо я памыляюся, няўжо табе ненавісная?

— Не, — сказаў ён. — Ты мне вельмі падабаешся. Ты такая прыгожая, што не можаш не падабацца...

— Дык што замінае нам кахаць адно аднаго?..

— Здзіслаў...— прызнаўся Мішук.— Я зайздрошчу яму, нават парою ненавіджу яго за тое, што ён такі таленавіты, што ён так шмат робіць, так далёка мінуў мяне, але я не магу яго абмануць. Яго нельга абманваць.

— Я паважаю яго як мастака, як чалавека, але не люблю... — прызналася яму i Валя. — Ды, відаць, цябе аднаго толькі i любіла... Але... Ды што гаварыць, як я не зберагла гэта каханне, на што яго... Вось цяпер i выходзіць: у цябе крызіс, я не кахаю Здзіслава, Здзіслаў пакутуе...

— Я сёлета ажанюся, — адказаў Мішук, — i ў мяне будзе сям'я. А з крызісам... Паглядзім... Не такі ўжо я няздара...

Мішук, чуючы, што Валя ці не плача, зірнуў долу i ўбачыў недалёка ля сябе на зямлі жоўты бярозавы ліст, што нейкім цудам заляцеў сюды, у хваёвы лес, пакрыўся за ноч сцюдзёнаю расою. Як прыгледзеўся, дык здзівіўся: спачатку здавалася, што гэтая золкая раса была сіваватая ад холаду, але на самай справе буйная кропля, што сабралася пасярэдзіне ліста, у ямачцы, была вельмі чыстая ды празрыстая.

1977

АПОВЕСЦЬ

Жаночае сэрца

Тое, што для мяне было звычайным любоўным экспромтам, для яе стала цэлым пераваротам у жыцці.

Антон Чэхаў. «Агні»

1...

Антаніна прыціскала леваю рукою да грудзей вялікую кіпу сшыткаў, у правай несла класны журнал i ішла па вялікім гулкім калідоры да настаўніцкай. Толькі хацела зайсці туды, як дзверы раптоўна адчыніліся i выбілі з яе рук сшыткі.

Яна знейцейкі прыпынілася i чамусьці не толькі не лавіла, але i не пазірала на сшыткі, што адзін за адным падалі долу i на яе ногі, a, разгубіўшыся, глядзела на маладога, гадоў дваццаці васьмі, прыгожага, апранутага ў шэры касцюм i белую кашулю інспектара Міхаіла Іванавіча. Ён так хутка выходзіў з настаўніцкай, што гэтаксама ад нечаканага сутыкнення ўсё выпусціў з рук — сінюю з бліскучым поліэтыленавым верхам i з невялікім жоўценькім замочкам папачку ды згорнуты балоневы плашч.

Міхаіл Іванавіч, як убачыў, што ён нарабіў, выйшаў на калідор, зачыніў за сабою дзверы. Гэтаксама збянтэжыўся, часта заміргаў вачыма, усміхнуўся — нібы папрасіў дараваць яму.

— Прабачце, Антаніна Іосіфаўна, — пасля i прамовіў ён прыемным гучным голасам.— Выйшла вось так...

— Нічога! — махнула яна рукою.— Жывая буду...

Можа, i з нейкую хвіліну яны стаялі насупраць адно аднаго — i Антаніна заўважыла, што ён усміхаецца ўжо ні то з віною, ні то з гарэзнасцю i ў яго цёмных вачах з'явіўся нейкі нібы вільготны чорны бляск, смелы позірк. Ім ён акідваў яе, як любуючыся, з ног да галавы. I яшчэ гэты позірк быццам гаварыў: якая вы, Антаніна Іосіфаўна, прыгожая, каб вы ведалі, як мне падабаецеся!

— Давайце ж збіраць вашыя сшыткі, — усміхнуўся ён, прысеў.

I яна ў гэтую ж хвіліну прысела i яны: стукнуліся лбамі. Абое засмяяліся.

— Відаць, сваякамі будзем...— пажартаваў Міхаіл Іванавіч.— Вялікая во таму прыкмета.

— Не інакш...— жартам адказала i Антаніна, але старалася болей не пазіраць на яго прыгожы — можа, нават i занадта прыгожы для мужчыны — твар з такімі «пякучымі» вачыма, хутка збірала з падлогі разгорнутыя сшыткі.

Бачыла толькі яго выгнутыя калені, новыя, добра вычышчаныя туфлі. Здаецца, i ён кідаў позіркі на яе.

Міхаіл Іванавіч першы падняўся, падхапіў яе за локаць. Падаў ладную кіпку сшыткаў.

— Дзякую, — сказала яна, узяла ад яго сшыткі, паклала ix на свае — ён зноў усміхаўся, пазіраў на яе, відаць, цяпер вельмі паружавелыя шчокі, на яе даўгаватую шыю i на велікаваты выраз сукенкі, аблямаваны вышытымі зялёнымі кветкамі.

«I не брыдка ж яму вось так на мяне пазіраць!— падумала яна сама сабе, ніякавеючы ад гэтых позіркаў.— Аж страшна нечага: ён, гэты позірк, як гіпнатызуе, аслабляе волю. Няўжо таму, што Міхаіл Іванавіч гэтакі красун? Што недзе ў душы жыве, трапечацца радасць, што ён з любасцю на мяне пазірае? Усё ж, якую сілу мае маладосць, краса!..»

— Вы цяпер дадому пойдзеце, Антаніна Іосіфаўна?— спытаў ён, можа, i здагадваючыся, што ў яе на душы, што яна ўжо хоча адысціся. Уцячы. Як ад якой бяды. Каб спакайней было на душы: лезе во абы-што ў галаву...

— Дадому, — адказала яна.— У сваю Вішнёўку.

— Калі вы не супраць, тады мы пойдзем разам? — як папрасіў ён, пазіраючы на яе ўжо неяк іначай — па-сяброўску.— Хачу паспець на ваш аўтобус. Ён, здаецца, вось-вось прыйдзе з горада.

— Я зараз...— прамовіла яна i падалася ў настаўніцкую, па свае рэчы.

У невялікай настаўніцкай на канапе i ля сталоў сядзелі яе пажылыя i маладыя калегі; хоць ужо закончыліся сёння ўрокі i можна было ісці дадому, настаўнікі, мусіць, засталіся закончыць усякую школьную дробную работу — пазапісваць усё ў журналы, папарадкаваць вучнёўскія сшыткі — i, канечне, пагаварыць пра сённяшнюю праверку: яна, гэтая праверка, была першая ў гэтым паўгоддзі.

— Во якая вясёлая нашая шчасліўка! — усміхнуўся пажылы дырэктар.— Ды чаму не быць такой радаснай! Як прыехаў малады інспектар, зайшоў у школу, дык i не зводзіў вачэй. З намі, старымі, гаворыць, а на яе ўсё зірк ды зірк. Схадзіў усяго на адзін яе ўрок, але больш пахваліў, чым усіх астатніх разам за ўсе ўрокі... Вось што значыць быць прыгожай жанчынай!.. Які б ні строгі быў мужчына, а перад красуняй не ўстоіць...

— Хоць яна i зусім благі работнік...— пажартавала Антаніна, пазіраючы з усмешкай на сівога стомленага дырэктара.

— Ну...— дырэктар запнуўся, з хвіліну падумаў. Зноў пажартаваў: — Благі ці добры работнік — гэта на другім плане. На першым — краса... Я i сам некалі прыгожым настаўніцам ўсё дароўваў...

Вось цяпер на яго з падазронасцю зірнула жонка — пажылая: добрая, але не зусім прыгожая кабета, — i дырэктар сцішыўся, зразумеў, што сказаў лішняе.

— Але мне прыемна, — сказаў ён.— Усё ж наша вучаніца, наш калега. Будуць хваліць цябе — будуць хваліць i нашу школу...

Антаніна, усміхаючыся, паклала ў сумку сшыткі, кнігі, падышла да невялікага круглага люстэрка, што вісела пры вушаку. Паглядзелася. Убачыла напраўду сёння шчаслівы свой круглаваты твар з крышку кірпатым носам, поўныя вусны, высокі лоб, светлыя валасы. Яны сёння, як ніколі дагэтуль, прыдавалі яе твару маладосць i прыемную свежасць ды мноства няўлоўных адценняў, што маюць жанчыны-бландзінкі.

Пасля Антаніна дастала з сумкі памаду i крышку падфарбавала вусны, пазногцікам мезенца падраўняла фарбу, разгладзіла ля куточкаў вачэй дробненькія маршчынкі, узяла з вешалкі лёгкі белы плашч, згарнула яго, паклала на левую руку

— Ну, усяго добрага! — сказала ўсім i зноў не ўтрымалася, зірнула на сябе ў люстэрка.

— Эх! — уздыхнуў дырэктар.— Каб мне хоць маіх сорак гадоў! — i з любасцю пазіраў на яе, як на сваю мілую дачку.

Антаніна выйшла з настаўніцкай на калідор. Там яе чакаў Міхаіл Іванавіч. Трымаючы ў руках плашч, папку, стаяў паблізу i чытаў школьную насценную газету.

Убачыў яе — усміхнуўся, падышоў.

— Дазвольце вашу сумку, — прамовіў ён, — Відаць жа, цяжкая?

— Дзякую, я сама, — адмовілася ад яго помачы, — Прывыкла ўжо i не такія цяжары насіць. Прашу, калі ласка...— наказала рукою, каб першы выходзіў з калідора.

— Не, не, вы жанчына i вы першая, — адказаў ён.— Прашу.

Антаніна прайшла ля яго i выйшла з невялікай старэнькай школкі-васьмігодкі на сонечны двор. Сышла з ганка i падалася па ўтаптанай сцяжыне, што была з абодвух бакоў атулена майскай зелянотаю — прысадзістымі кустамi бэзу i язміну. У лісці ix лагодна зумкалі пчолы. Паблізу і далёка па вуліцы ўсё яшчэ чуліся звонкія дзіцячыя галасы — дзеці разыходзіліся па хатах.

Міхаіл Іванавіч не даганяў яе, ішоў крышку ззаду. Яна не азіралася, ішла паволі i чакала, калі ён дагоніць, але адчувала: ён зноў акідваў яе з ног да галавы позіркам. I дзіва: разам з хваляваннем, сорамам ёй было i прыемна ад гэтага. Ішла i, здаецца, не адчувала пад сабою зямлі. Нібы плыла па вадзе.

Ён дагнаў яе ўжо тады, калі яна выйшла з школьнага двара.

— Вось мінула ўжо колькі гадзін, — загаварыў ён, ідучы побач i стараючыся зазірнуць ёй у твар, — пабыў на чатырох розных уроках, а ніяк не забудуся пра ваш урок беларускай мовы. Выдатны вы, Антаніна Іосіфаўна, далі сёння ўрок! Усё на ім было: i праблема, i ваша майстэрства, i павучанне, i выхаванне... А чаго была варта ваша абаяльнасць!

— Які там выдатны ўрок!— усміхнулася яна, хоць гэтыя яго словы ёй вельмі спадабаліся.— Сярэдні ўрок. Бываюць часта i лепшыя ўрокі.

— Тады вы — выдатны педагог, — са спакоем прамовіў ён, — а мы — i няхай нам будзе брыдка за гэта — гэтага не ведалі. Проста не давалі веры, што ў невялікай школцы можа быць такая настаўніца!.. Буду дабівацца ў райана, каб у новым навучальным годзе вывучылі вашу работу, расказалі пра яе ўсім настаўнікам раёна...

— Нe смяшыце людзей!— сказала Антаніна.— Я ж два гады піянерважатаю працавала i толькі шосты во год настаўніцаю... Не толькі ў раёне, але i ў нашай школе ёсць педагогі, якія працуюць па дваццаць пяць i болей гадоў. Вот тыя нешта могуць ужо расказаць.

— He скромнічайце, Антаніна Іосіфаўна, хоць скромнасць i да твару сумленнаму чалавеку. Я ад шчырай душы хацеў бы зноў пабыць на вашых уроках.

— Прыязджайце яшчэ, — усміхнулася яна, са шчасцем пазіраючы ўперад — на абсаджаную алешынамі, бярозамі дарогу, што вяла з Міланек у яе родную Вішнёўку.

— Добра, прыеду яшчэ, — адказаў ён.— Першы раз, лічы, бачу такіх настаўнікаў, якія самі запрашаюць інспектараў. Звычайна нас баяцца i не любяць. Зойдзеш у школу — як няпрошаны госць.

— Калі настаўнік добра ведае, чаму навучае, любіць працаваць, дык чаго яму баяцца інспектараў, праверак! — прамовіла Антаніна.— Баіцца той, хто адчувае за сабою недзе нейкі грэх. Я сама не ўсё, канечне, зрабіла, што i магла, але ніколі не ленавалася працаваць, ад душы люблю дзяцей.

— Гэта відаць...— як згадзіўся Міхаіл Іванавіч.— Гэта дар для настаўніка, i ён у вас ёсць. Нават за адзін урок гэта можна ўбачыць.

Яны прайшлі поле — загон жыта па правай руцэ i дзірван па левай. Крыху воддаль злева стаяла ферма. Вокны i дзверы ў ёй былі парасчыняныя: каровы былі на пашы.

«Гэта ж трэба баявы лісток абнавіць, — успомнілася Антаніне, — буду заўтра ісці са школы, дык зайду, пагавару з загадчыцай».

Як мінулі поле, увайшлі ў прысады. Яны — ix некалі, адразу пасля вайны, садзілі міланьскія настаўнікі i дзеці — былі паабапал дарогі. Справа дарогі была абгароджаная саўгасная «культурная» паша, злева — поле-пустэча: там дзе-нідзе толькі купінкамі зелянелася трава, а так — як перакапалі старую рэчку — жаўцелі вакол пясчаныя пляміны. Далей, пад хваёвы лес, зусім жаўцеў сыпкі пясок, былі ямы — там бралі жвір.

Алешыны, асіны ды бярозы — з маладою лістотаю — былі шэрыя, запыленыя, а трава сярод прысад яшчэ горш — яе засыпала пяском з пясчанай дарогі: ужо даўно не было дажджу. Вось i цяпер відаць было, як наляцеў аднекуль сухавей, закруціў юрлівым слупам на дарозе пясок, падняў уверх i пагнаў між прысад, пакуль не знесла яго на поле.

«Хоць бы папырскала ўжо крыху, — падумалася Антаніне.— Горача, душна — няма чым дыхаць... I ўвогуле, каб узяць ды з'ездзіць куды — ці на поўнач, ці на поўдзень, да мора! Крышку надакучыла ўжо тут: кожны дзень адно i тое ж...»

— На настаўнікаў, канечне, грэх абы-што гаварыць: гэта святыя людзі...— сказаў Міхаіл Іванавіч, моршчачыся i пазіраючы на спякотнае сонца — мусіць, i ён прасіў у неба дажджу.— Але ёсць i сярод гэтых святых людзей лайдакі, абыякавыя да ўсяго людзі. Ёсць жа ўрокадацелі, працуюць яны дзесяць, пятнаццаць гадоў i з году ў год дзяўбуць адно i тое ж, нічога не чытаюць новага. Пасядзіш на ўроку такога «энтузіяста» — дык потым з месяц не можаш апамятацца. I як радасць — свежы, творчы ўрок... Як во сёння ваш...

Антаніна змоўкла. Ад радасці: было ж вельмі ўсцешна, што ў яе ўдаўся сёння ўрок. I ад няёмкасці: усё ж некага з настаўнікаў-калег лаялі, а яе хвалілі.

Яны хутка выйшлі з кустоў i пайшлі па дарозе да блізкага мастка. За ім адразу была Вішнёўка.

Заслона пры мосце была апушчана, i з правага боку сабралася шмат вады. Выглядала яна цёмнаю, нячыстаю — мусіць, не магла адстаяцца за ноч: да позняга вечара яе каламуцілі дзеці, купаліся. Праўда, некалі, як была старая рэчка, колькі ні купайся, вада ўсё роўна была чыстая-чыстая. Ці, можа, гэта толькі здавалася, як не раз здаецца, што ў юнацтве ўсё было лепей, прыгажэй, весялей...

Вуліцай, што тут называлі Казой, яны ля платоў падаліся да канторы — ля яе насупраць прыпыняўся раённы аўтобус. Праўда, як падышлі да павароткі, Антаніна падумала, што ёй не варта ісці з Міхаілам Іванавічам туды: хоць ён i госць, начальнік, але канторскія жанчыны адразу прыкмецяць, што яна падводзіла, будуць пасміхацца.

— Праз хвіліны дзве i падыдзе, — прамовіла яна, прыпынілася, раз-другі зірнула туды, дзе звычайна стаіць аўтобус.

Прыпыніўся i Міхаіл Іванавіч, зразумеўшы, што яна далей не пойдзе з ім. Усміхаўся, зноў пазіраў на яе з любасцю.

— Дзякую за сённяшнюю радасць, за прыемную кампанію! — пасля пакланіўся. А як яна падала на развітанне руку, узрадаваўся, лёгка паціскаў яе пальцы.— Дык я абавязкова пастараюся яшчэ прыехаць, пабыць хоць на адным вашым уроку. Дык да наступнай радасці!

— Дай бог! — усміхнулася яна, кіўнула яму на развітанне і, не азіраючыся, адышлася.

2...

Па сцежцы, што міланьскія людзі пратапталі наўскасяк — ад Казы да магазіна, — сярод высакаватай ужо бульбы Антаніна падалася дадому, у Двор, як называюць іхні, крайні ад Асаўка, канец вёскі.

Яна лёгка ішла, усміхалася, а пасля зусім суцішыла крок i зірнула ўвысь i аж зажмурылася ад зіхоткай сінізны неба, што здалося ёй сёння вельмі прыгожым.

«Ніколі, здаецца, не бачыла, што неба такое! — падумала яна.— Хіба што толькі ўзіралася на неба, калі была малая. Тады часта любіла легчы па спіну i доўга пазіраць на неба. Дзівіцца, што яно такое высознае ды бяздоннае, прыдумляць, што белыя воблакі на ім — гэта не воблакі, a авечкі. А каб паверыць у гэта, яна «бэкала», гаварыла з сабою, нібы зганяючы авечкі ў чараду... Ох, што тады толькі не было! Але што гэта я? Неба, воблакі, авечкі... Дома ж работы многа. Куды ні кінеш вокам, да ўсяго трэба руку прыкласці...»

Яна апусціла галаву, пазірала на тупкую белаватую сцежачку, падбівала наскамі туфляў каменьчыкі, што ляжалі на зямлі. Здаецца, усміхалася ўсё яшчэ сама сабе. Аж пакуль не падышла да магазіна.

З яго выходзілі людзі, несучы ў сетках булкі хлеба, — i яна схамянулася, пастаралася быць стражэйшаю. Усё ж яна настаўніца. Сёння ў магазін не зайшла, а адразу пакіравала дадому.

Іхняя хата стаяла амаль насупраць магазіна. Шчытом да вуліцы. Дом быў стары, яго яшчэ ставіў мужаў дзед. Але дрэва, надта з паўднёвага боку, было моцнае, смолкае. А як летась перакрылі, палажылі новую страху, ашалявалі, дык дом зусім падмаладзеў. Каб яшчэ раскідаць стары i паставіць новы плот, накрыць шыферам ці новаю дранкаю хлеў, дык i зусім сядзіба была б людская, люба было б глянуць. Можна было б, каб ахватней гарнуўся да гэтага муж...

Калі падышла да свайго гародчыка, ля шчытавой сцяны ўбачыла, што кветкі зараслі пырнікам, лебядою.

«I не толькі кветкі, але i грады трэба ўжо прапалоць, — падумала, зморшчылася: не хацелася сёння пра гэта думаць.— Прапалю заўтра. Сёння пасяджу i ўспомню, як зайшоў у школу Міхаіл Іванавіч, як зірнуў на мяне, як быў на маім уроку i потым хваліў. Мяне ж яшчэ ніхто дагэтуль не хваліў так за школьную работу... Так што сёння ў мяне слаўны дзень! Радасны, шчаслівы... Такі дзень, можа, трэба чакаць цэлымі гадамі!»

Яна зноў усміхнулася, падышла да варот. Пачула, што зусім паблізу рохнула свіння. Антаніна здзівілася: свіння стаяла ля варот, падымала галаву i старалася пазіраць уверх, а пасля адвярнулася, лапанула да хлява.

Антаніна адчыніла варотцы, зайшла ў двор. Ён — дагэтуль зялёны, чысценькі — быў парыты. Аж да жоўтага пяску.

— О божа!— уздыхнула Антаніна.— Каб табе!..— i яна не знаходзіла ад злосці патрэбнага слова.— Гэтак зрыла зямлю... I як ты толькі вылезла, праклятая!

Тая, адурнелая ад волі, мітусілася па двары, лопала вялізнымі вушамі.

Антаніна паставіла на невысокую страху сянец сумку, палажыла плашч, загнала свінню ў загарадку. Убачыла, што там адарваны дзве жэрдкі.

— Ох, гэты Віктар, ох, гаспадар!— уздыхнула яна, вынесла з дрывотні сякеру, цвікі i прыбіла жэрдкі.— Колькі ўжо раз гаварыла: пакліч людзей i зацягні гэтай халеры ў лыч дрот. Зрабі новую загарадку...— ішла да сянец i гаманіла сама сабе.— Усё зрабіў! На трактары яшчэ ў саўгасе робіць, а дома дык усё звярнуў на мае плечы. Дровы, сена прывязе, скіне — ты рэж, цягай на месца. Ты скаціну глядзі... Ён — толькі на рабоце... Як у мяне не работа. Нябось скажы пра гарэлку, дык з-за яе ўсё кіне, на край свету пабяжыць...

Сёння чагосьці доўга не адмыкаўся замок на дзвярах сянец, усё пераскакваў i пераскакваў у ім ключ. Аж зрэзала пальцы i далоні, i яны зачырванеліся, пяклі агнём. Нарэшце адамкнула. Але настрой быў ужо сапсаваны.

— Зноў тое ж...— шапнула сама сабе, зморшчылася, узяла сумку, плашч i пайшла ў хату.— Відаць, я сама ўсё ж вінавата. Не трэба было мне даваць яму гэтакай патолі, усё браць на свае плечы. Я ж не толькі жанчына, але i настаўніца. I павінна паменей хадзіць у гумоўцах, мець на руках мазалі, ды i муж павінен іначай паводзіцца са мной...

Дзверы сянец не зачыніла: хацела, каб праветрылася, сышла духата, што сабралася яшчэ раніцай, калі яна высыпала ў цэбар i таўкла паранку, а потым напаўзла яшчэ i са спякотнага двара. На дзвярах у хату вісела прасцірадла — каб не ляцелі ў хату мухі. Прасцірадла ля клямкі было вымазана ў тавот. Пляміна была свежая: канечне, лэпнуў Віктар уполудзень, калі прыязджаў дадому абедаць.

Як зайшла на кухню i ўбачыла, што на кухонным стале стаяць непрыбраныя міскі, нямытая пасуда стаіць i на прыпеку (не паспела сёння раніцай памыць: завіхалася адвесці сына ў сад i хутчэй ісці ў школу), дык захацелася вышмыгнуць з хаты i больш у яе не заходзіць.

«Ну, калі ўжо скончыцца гэтая адна з дня ў дзень работа, — паскардзілася сама сабе, — ці хто калі ўжо мне паможа крыху? Кожны дзень трэба не толькі рабіць у школе, для школы, але яшчэ i дома столькі працы: палі печ, гатуй есці, мый пасуду, бялізну, глядзі гарод, скаціну... I пазалетась, летась так было, сёлета ёсць, налета будзе... Пачытай вось новыя кніжкі, пабудзь у горадзе ў тэатры, з'ездзі куды!

Каб ведала, што так будзе, дык век замуж не выходзіла б. Дурныя тыя дзяўчаты, што аж гараць выйсці замуж... Што яны вось бачаць? Адну работу! Не тое што Нэлка, сяброўка, што працуе настаўніцаю ў горадзе. Той не трэба ні сена, ні дроў, ні гародаў, ні скаціны: сетачку ўзяла, выйшла ў магазін, купіла што трэба i тут жа на газе ўсё згатавала. Халодная, гарачая вада пад рукамі... Добра ёй хваліцца, што яна кожную суботу ў цырульню ходзіць, у нядзелю — у тэатр ці ў кіно, што чытае ўсе новыя часопісы, бывае на канцэртах модных спевакоў, носіць самае моднае адзенне... Вот хай на маім месцы так выстранчыць!..»

Антаніна паставіла на кухні сваю сумку, наліла з вядра ў мядніцу вады, апусціла ў яе пасуду, уткнула штэпсель у разетку. Падалася ў лепшую палавіну хаты, села на канапу, выпрастала даўгаватыя стройныя ногі, адкінула на спінку галаву i заплюшчыла вочы.

«Каб яшчэ жылі маці, свякроў, дык, канечне, лягчэй было б. А то адна на свеце, як васілёк у жыце... Што сама зробіш, дык тое i мець будзеш».

Успомніла, што зайшла сюды ў туфлях — можа, натрэсці на ходнік пяску (сюды ні сын, ні муж у абутку не заходзілі: так яна ix навучыла), але разувацца паленавалася. Сядзела i адпачывала, адчуваючы, як у шыі нешта торгае — ці не пераціснутая каўняром жылка.

«Але гэты Міхаіл Іванавіч i прыгожы ж! — нечакана падумала.— I адкуль ён толькі ўзяўся? Ці не прыехаў адкуль? Разумны, далікатны... Вось за кім, мусіць, шчасце быць замужам!.. Праўда, толькі нейкія надта ж «пякучыя» яго вочы. Так пазірае, аж няёмка: нібы абдымае позіркам... Але што гэта я? Лезе вот усякае ў галаву! — падакарала сябе, а пасля зноў успомніла, што ўчора ўвечары паспрачалася са сваім Віктарам.— I за што? Здаецца, нi за што».

Ён вярнуўся з работы, калі яна ўжо ўхадзілася па гаспадарцы. Як амаль i кожны дзень. Потым пайшлі да суседзяў у лазню. Жанчыны памыліся раней, потым мыліся Віктар, сын з мужчынамі. Пакуль мужчыны пялёскаліся, жанчыны па кроплі выпілі. Прыйшла дадому з добрым настроем, вясёлая. Віктар, як толькі вярнуўся, гопнуўся на канапу i ўткнуўся ў тэлевізар — ішло якраз кіно пра шпіёнаў. Яна паклала малога спаць, падышла да Віктара, папрасіла яго расчасаць валасы. Ён гэта некалі вельмі любіў i ўмеў рабіць. Расчэсваў лёгка, далікатна — i яна заўсёды ад асалоды аж заплюшчвала вочы... Учора ён расчэсваў з неахвотаю i заадно пазіраў у тэлевізар. Парою грэбень заблытваўся, цягнуў валасы, што аж балела — яна моршчылася, цярпела. Але на душы было пагана: ну, чаму ён такі няўважлівы, абыякавы — ніколі не падыдзе, не прытуліцца, не скажа ласкавага слова, вось цяпер яму кіно даражэй за ўсё... Прывык, не кахае болей? А яны ж яшчэ зусім маладыя...

«Давай раскладзём канапу, — папрасіла яна.— Не будзем глядзець, а лепш паслухаем... Ну, адвярніся ты ад яго: не ён, гэты пракляты тэлевізар, а я табе жонка...»

«Табе толькі гэта i ў галаве!» — з незадавальненнем буркнуў ён.

«Цябе можна дваяка разумець...» — з крыўдаю прамовіла яна.

«Затое цябе трэба толькі адзінкава разумець...— ні то пажартаваў, ні то проста адгаварыўся ён.— Выгуляешся ў школе, наслухаешся ўсяго ад дзяўчат, дык потым i прыходзяць усякія дурыкі ў галаву... Ёй трэба ў цырульню ездзіць прычоску рабіць, пазногці фарбаваць, ёй у тэатр хочацца, у рэстаран, у экскурсію якую!.. Рабіла б у саўгасе, як робяць усе нашы кабеты, дык пра гэта не думала б, а думала б пра другое...»

«Дык хто ж я па-твойму?» — ледзь стрымліваючы крыўду i злосць, запытала яна.

«Пані з сябе нейкую строіш...— усміхнуўся ён. Усміхнуўся, пажартаваў, але яна адчула: даўно ўжо i ён думаў пра гэта, быў незадаволены ёю i яе гутаркамі пра іхняе жыццё-быццё.— Ды не падабаецца, што муж трактарыст. Можа, i не раз ужо думает, каб завесці якога «чыстага, культурнага» верхалаза... Не так? Дык чаго гэтак прыхарошваешся, прычоскі вырабляеш? Дзеля мяне? Не. Ды я цябе любой прыму... Дзеля другіх вышыкоўваешся, каб у вока кінуцца...»

«Ты дурань! — крыкнула яна, падхапілася i падалася ў спальню, да сына. I ўжо адтуль дагаварыла сваю крыўду: — Больш я табе ні пра што не скажу i слова... Бо ты самы звычайны ахламон i нічога не разумееш. Усё жыццё тваё — з'есці, паспаць i выпіць... Ну, калі-нікалі i яшчэ адно табе трэба... А другога чаго не ведаеш, не хочаш, вось i пляцеш абы-што, як самы адсталы які селянін дзевятнаццатага стагоддзя...»

«Ты затое сучасная!» — агрызнуўся Віктар.

«Не табе раўня! — адказала яна i падумала: «Божа, мой божа, як я толькі жыву з такім чалавекам!»

Пасля, калі выключыў тэлевізар, сонна пазяхаючы, Віктар падышоў памірыцца, але яна не падпусціла, прагнала.

...Антаніна ўзняла галаву, зірнула на засланы чыстаю сурвэтаю стол, на свежыя кветкі на ім, на маленькае люстэрачка — у пакоі была чысціня, утульнасць — тое, што яна век любіла i за што яе хвалілі ў вёсцы.

Узяла люстэрачка i паглядзелася.

«Дзіва!— аж заківала галавою.— У школе, калі глядзелася, здавалася зусім маладою, свежаю. Аж во ёсць зморшчыкі на лобе, ля вачэй... Няўжо ўсё гэта ад настрою? Які настрой, такі i выгляд? Віктару, можа, i ўсё роўна — старэе ён хутка ці памалу. А мне не ўсё роўна. Я не хачу старэць: я яшчэ не жыла, нічога не бачыла. Дзевяты год замужам... Што было? Хата i школа, школа i хата...»

Антаніна пачула, што нагрэлася электрычная плітка — на яе капнула з мядніцы вада i зашыпела.

«Трэба ісці мыць пасуду, а не філасофстваваць... Ніхто ж не падменіць».

Уздыхнула, паднялася, зайшла ў спальню, накінула на сябе халат, закасала рукавы i падалася на кухню.

3...

Пад вечар, калі Антаніна прыбрала ў хаце, прапалола граду, зайшла суседка Надзя — яе аднагодка i былая аднакласніца, цяперашняя таварышка, бухгалтарка тутэйшага саўгаса.

— Ну, хопіць табе, выходзь, — сказала яна. Стала ля плота, абаперлася аб частаколіны локцямі.— А то мне брыдка будзе: дзве бабы ў хаце, а грады зараслі, як луг усё роўна.

Антаніна паднялася, стрэсла з прыпола пустазелле, пясок i выйшла з гарода ў двор. Двор ужо крыху зараўняла — засыпала ямкі, заклала ix дзірваном.

Якраз ішло на заход сонца — вялікае, чырвонае, вісела над самаю зямлёю. Святло патухла, згарнулася — i неба, наваколле пачалі цямнець. Пачыналася, як у ix гаварылі, шарая гадзіна.

Антаніна падышла да рукамыйніка, пачала мыцца.

— З кім гэта ты сёння такім высокім ды харашэнным ішла са школы? — падышла, спытала Надзя.

— Спадабаўся?— фыркаючы, папытала Антаніна. Пасля, памыўшы твар, патрэсла рукамі, зірнула на таварышку.

Тая — высокая, худая, з белым тварам i нібы з бяскроўнымі вуснамі — усміхнулася, разгубілася. Век усяго саромелася, баялася, каб іначай не падумалі пра яе людзі, якая яна ёсць на самай справе. Вось i цяпер збянтэжылася: а раптам Антаніна падумала, што той мужчына спадабаўся ёй! Бяда! Будуць гаварыць у вёсцы: вось табе i Надзя, сарамлівая-то сарамлівая, а на чужых мужчын зазірае...

— Інспектар наш новы, — адказала Антаніна.— Напраўду, як ты кажаш, харашэнны. Як лялька. У яго i ты, мусіць, закахалася б? Не пабаялася б i людзей, іхняй гутаркі?

Надзя зачырванелася. Як рак. Села на лаўцы ля хаты. Паблізу яе села i Антаніна. Пазірала, як усё слабее, расплываецца цень ад хаты, — значыць, ужо амаль зайшло сонца. Бярэцца аднекуль морак. Хоць яшчэ i відна.

— Давай, Тося, сходзім у шчаўе, — перамяніўшы гутарку, сказала Надзя, абцягваючы сукенку i закрываючы вострыя калені.— Бульба старая ўжо, нясмачная, прэсная. Хочацца нечага кісленькага.

— Кісленькага, можа, i па другой прычыне хочацца...—усміхнулася Антаніна, выцягнула босыя ногі. Здаецца, i Надзя з зайздрасцю зірнула i аж затрымала позірк: якія ж яны стройныя, поўненькія! — Сама ж ведаеш, бывае такая пара...

— Ну цябе з тваёю парою! — з жартам махнула рукою Надзя.— Каб усё было, што бог даваў, дык поўная хата ўжо была б...

— Я, каб ведала, што будзе дзяўчынка, дык асмелілася б яшчэ...— прызналася Антаніна.— Пасядзела б з год дома, падгадавала. Як ні цяжка дзяцей падымаць на ногі, але, як гавораць старыя людзі, адно дзіця — гэта яшчэ не дзіця, двое дзяцей — вот тады дзіця. Больш двух не хачу. Хопіць. Табе, канечне, лягчэй: ты ж не адна, а са свякроўю жывеш...

— Маю двое, дык i я больш не хачу. Хопіць, — сказала Надзя.— Цяпер i ў вёсцы ніхто не хоча дужа дзяцей мець. Адно, два, ну яшчэ трое так-сяк можна, а больш не. Усё жыццё на ix пойдзе... Дык пойдзем у шчаўе? А то во гаворым абы пра што.

— Позна ўжо, Надзечка. Другім ужо разам, — адмовілася Антаніна.— Трэба вячэру згатаваць, накарміць сваіх, а потым садзіцца ды сшыткі правяраць. Гэта ты пакінула на рабоце свае лічыльнікі, схавала паперы, дык i вольная. А я не. Мне яшчэ i дома трэба рабіць школьную работу.

— A некалі ж i я хацела быць настаўніцаю...— усміхнулася Надзя.— Ты вот паступіла, а я не. Ох i паперажывала я тады, уплакала! А цяпер дык i рада, што не ў школе раблю: дома двое, дык не магу справіцца з імі, а там жа на дзвесце! Ды i ў тэхнікуме сваім вучылася ж не пяць гадоў, як ты ў інстытуце, а менш. Цяпер к дзевяці на работу, у пяць з работы. I пасля работы, як ты кажаш, вольная.

— Мне дык школа падабаецца, i з дзецьмі я ладжу, але...— i Антаніна не дагаварыла, зірнула на вароты: ішоў дадому Віктар.

Глядзела i маўчала, адчуваючы, як сэрца абліваецца крыўдаю i злосцю. Аж раптоўна закалола ў скроні ды забалела галава.

«Нервы...— падумала яна.— I гэта Віктар вінаваты».

Віктар — высокі мужчына з шырокімі плячыма, у камбінезоне — нёс на шыі шасцігадовага сына, Сяргейку.

Трымаў малога за калені, прыціскаючы ix сабе да грудзей. Сын баяўся сядзець: бацька хістаўся.

Надзя зірнула на Віктара i нічога не сказала: i ёй усё гэта было не ў навіну. Маўчала i Антаніна. Здаецца, яшчэ ніколі не было такой нялюбасці да Віктара, як цяпер.

«Ну, чаму ён такі?— аж забалела сэрца.— Чаму кожны дзень прыходзіць во гэтакі дадому? Сябрукі спакушаюць ці сам ужо ўцягнуўся, не можа без гэтай атруты? Некалі, яшчэ нават год-два назад, быў сімпатычны, стройны, акуратны мужчына, а цяпер... Не пагаліўся, брудны...»

— Добры вечар, каляжанкі!— падышоўшы да ix, гарэзна прывітаўся Віктар, ссадзіў малога на зямлю, хіснуўся, сеў між імі, абняў за плечы.— Эх, вы мае бабкі!— а пасля адну i другую цмокнуў у шчокі.— Люблю я вас!

Надзя засаромелася, вырвалася i адсунулася. Антаніна, гэтаксама нічога не гаворачы, са злосцю скінула яго руку, адсунулася.

— Не нараўлюся, — як пакрыўдзіўся Віктар, адваліўся спіною да сцяны.— Ну, ладна. Хадзі ты да мяне, сынок.

Але сын не пайшоў да яго. Падышоў да Антаніны.

— Кашулька брудная, каленькі збіў...— паўшчувала яго Антаніна.

Сын маўчаў.

— Ну, я пайду, работы дома многа, — прамовіла Надзя i падалася з двара.

— Скідай сандалікі, сынок, памыйся, — сказала Антаніна, як не бачачы паблізу мужа.— Пап’еш малачка — i спаць. Каб заўтра раней устаў, каб мама не пазнілася на работу.

Якраз вярнулася з нашы карова. Антаніна ўпусціла яе ў двор, дала загадзя ўжатай травы.

— Ну, выцірайся, сынок, — сказала яна, калі падаіла ўжо карову i ішла ў хату амаль з поўным вядром малака.

Сын падняўся з ночваў, пачаў выцірацца. Тут жа, на двары: было вельмі цёпла, як у астуджанай лазні.

Віктар, прываліўшыся да сцяны, ужо хроп.

Антаніна працадзіла малако, потым памагла апрануцца сыну. Як не хацела, але падышла i да мужа, раскатурхала.

Віктар, прачнуўшыся, доўга не мог апамятацца, сядзеў, цёр далонямі твар. Потым з неахвотаю падняўся i пацягнуўся ў хату.

— Не ідзі такі, — загадала яму Антаніна, — скінь свой камбінезон, памыйся.

— Мне i так добра, — агрызаўся той, ідучы i хістаючыся, абапіраючыся аб сцяну.

— Дык мне блага, — загневалася Антаніна i зноў загадала:— Мыйся!

Віктар сеў долу, скінуў запыленыя кірзачы, сапхнуў з сябе вымазаны ў тавот, прапахлы керасінам камбінезон, потым скінуў i майку. Падняўся, ледзь устояўшы на нагах, падаўся да рукамыйніка.

Абліваўся цёплаю вадою, фыркаў. Гарэзнічаў, як дзіця.

Антаніна толькі паківала галавою, гледзячы на ўсё гэта. Вынесла i падала ручнік.

— Ну, як прайшла праверка ў школе?— Віктар нібы працверазіўся. Стаяў i выціраўся.

— А ты яшчэ помніш пра гэта?— сказала яна пакепваючы.— Дзіва! Мне здаецца, ты даўно ўжо забыўся, што ў цябе ёсць дом, сын, жонка. А пра маю работу — пагатоў... Каб помніў, што ў жонкі сёння такі важны дзень, што сёння ацэньвалі яе працу, дык i намнога раней прыехаў бы, папытаўся б. А так табе другое важней, другое ў галаве... Што там мая работа! Не ішла, не ехала. А вот бутэлька, сябрукі — вот дзе самае важнае!..

— Выйшла так, жонка, — усміхнуўся ён.— Завёз адному ў Асавок дровы — вот i пачаставалі. I не хацеў у хату заходзіць, дык угаварылі ўсё роўна.

— У цябе «так» кожны божы дзень выходзіць...— махнула яна рукою.— I людзі гэта ўжо ўсе ведаюць, i мне яно ўжо абрыдла... Жонка — настаўніца, а муж у яе — горкі п'яніца...

— Ну, хіба я п'яніца?..— бараніўся Віктар i, надзеўшы майку, спрабаваў падысці i прытуліць яе, але яна адышлася.— На рабоце раблю? Раблю. Грошы дадому прыношу? Прыношу. I не менш, а больш за цябе. Дома начую? Начую. Ну, вот выходзіць так, што кожны дзень чарка надараецца. Завязеш некаму нешта... Не будзеш жа грошы браць — брыдка: трактар жа не свой, a дзяржаўны. Вот i клічуць людзі ў хату... Цяпер трактарысты ды шафёры — самыя паважаныя людзі...

— Я табе, паважаны чалавек, вот яшчэ што скажу, — строга прамовіла Антаніна.— Трактар — напраўду дзяржаўная машына. Адрабіў — стаўляй i марш дадому.

— Дык жа людзі просяць то тое прывезці, то тое...

— Людзі няхай выпісваюць...

— Выпіша, заплаціць у кантору грошы. А прывязеш, у хату ўсё роўна запросяць.

— Не ідзі, май волю i адмовіцца, — сказала Антаніна.— Хіба ж можна так кожны дзень? I сабе здароўе падрываеш, i сям'і кепска. Ды ў каторы раз ужо табе гавару: рана ці позна, але пры такой сваёй рабоце ці трактар паб'еш, ці на некага наедзеш. Сам жа гаварыў не раз: руль п'янага не любіць... Хваліўся, што пакуль едзеш, дык едзеш. А як прыпыніў трактар — дык i вываліўся з кабіны. Вывалішся калі пад кола...

— Ну не трэба, любка, больш не буду, — пачаў прасіцца Віктар.— Усё, у астатні раз сёння было. Больш не будзе.

— Не веру я табе ўжо, — адказала Антаніна.— Але мне гэта надакучыла, а ты сам знелюбеў. Як i не муж ты мне ўсё роўна. А раз чалавек знелюбее — дык ад яго сыходзяць. Глядзі, Віктар, каб i ў нас гэтак не выйшла. Прападзеш адзін... А я хоць спакойная буду, не буду нервавацца... Ты не пасміхайся, — сказала яна, бачачы, што ён не верыць яе словам, думае, што яна толькі страшыць.— Цярплю, цярплю, але магу i не выцерпець.

— Ну, Антаніна... Тося...

— Ідзі спаць, — адагнала, — прачнешся заўтра, дык каб помніў мае гэтыя словы. Бо больш не буду многа гаварыць. Вазьму рашуся — i ўсё... Жыві адзін, калі не хочаш ca мною добра жыць.

...Спаць Антаніна легла позна, як праверыла сшыткі і напісала рабочыя планы. З нейкаю самотаю зірнула на кіпку новых кніг i часопісаў, што ўжо з тыдзень ляжалі на стале нечапаныя, i, адчуваючы, як зліпаюцца павекі, пайшла ў спальню.

«Трэба хоць у нядзелю пачытаць, — падумала сабе.— А то гэтак зусім адвярнуся ад чытання, не буду ведаць нічога новага. I дзецям тады нічога новага не скажу. Заняпаду як настаўніца».

Распранулася, лягла ля Віктара, адкаціўшы яго да сцяны. Ён цяжка дыхаў, стагнаў. Растрывожыў яе. Перабіў сон. I яна колькі разоў падымалася, слухала, як ён дыхае, зноў клалася — i не магла заснуць.

«Ох, Віктар, Віктар! — яна аж ківала сама сабе галавою.— A некалі ж, як мы яшчэ хадзілі, а пасля i пажаніліся, зусім жа інакшы быў...»

4...

...У той няблізкі ўжо дзень, у які, можа, гэтак стромка павярнуўся яе лес, Антаніна вярталася са школы шчаслівая. вясёлая.

Ішлі з Надзяю. Абедзве дзесяцікласніцы, высокія, стройныя. Надзя толькі, праўда, была надта ж тоненькая, нейкая кволая, а яна, Антаніна, ужо i тады была паўнаватая, дужая на целе. Абедзве ў рудых сукенках i белых фартухах, без хустак, у аднолькавых туфлях.

Ішлі i вялі ў руках веласіпеды: у Антанініным веласіпедзе раптоўна пасярод дарогі ад Галінавіч, дзе была сярэдняя школа, да Вішнёўкі парваўся ланцуг.

Красавала сасна, i шчодра пахла соладдзю i маладою смалою. Павейваў малады майскі вецер, разносіў свежы пах яшчэ клейкай лістоты — вясна толькі ўбіралася ў сілу. Пахла сырасцю ад халаднаватай яшчэ зямлі, добра не падсохлага леташняга апалага лісця i яшчэ сырых камлёў, на якіх была тоўстая, набрынялая ад вільгаці кара. I вакол стаяў нейкі хвалюючы вясенні шум — шэпт ветрыка i маладога лісця. Шэпт зямлі, што, прачнуўшыся, набірала сілу, давала рост усяму жывому.

З высокага, ужо блакітнага неба прыпякала далікатнае, пяшчотнае сонца, яшчэ не маючы лішняй спякоты.

— Здадзім, Тося, скора экзамены i паедзем адгэтуль, — з мараю, з радасцю сказала Надзя, узіраючыся ўперад, на памаладзелы лес.— Паедзем у горад.

— Я ўжо i не дачакаюся, калі мы скончым гэтую школу, здадзім экзамены i выедзем з нашай Вішнёўкі, — у тон ёй прамовіла i Антаніна.— Гэтак хочацца паглядзець свету, дзе i як жывуць людзі.

— Толькі я вот, можа, дарэмна думаю пра інстытут, — ужо ў каторы раз за апошнюю вясну пажурбоцілася Надзя.— Ты добра, без ніводнай троечкі, вучышся, дык паступіш, канечне. У мяне будуць у атэстаце тройкі — я не паступлю.

— Неяк ужо разам асілім, — адказала Антаніна.— Будзем толькі ўдзвюх хадзіць на экзамены, разам сядзець.

— Ты ж розуму свайго мне не перадасі, — пабедавала Надзя.— Ты шчаслівая, Тоська, не тое што я... Ты i прыгожая, i разумная. У цябе нават Сцяпан Пятровіч закахаўся... Пазірае на цябе не так, як на ўсіх.

— Выдумляеш ты...— зачырванелася Антаніна: ёй аж страшна стала, што ўсе ведаюць: на яе добра пазірае Сцяпан Пятровіч — малады настаўнік беларускай літаратуры. Ён ёй падабаўся, але ж хіба можна нават пра гэта думаць: ён жа настаўнік...

З хлопцаў-аднакласнікаў ёй ніхто не падабаўся: усе яны былі яшчэ хлапчукі. Гаварылі пра разведчыкаў, гулялі ў футбол, не раз дзяўбліся паміж сабой, як пеўнікі, за ўсякую дробязь. I саромеліся. A Антаніне хацелася ўжо нечага іншага, сталейшага. Яго пакуль што не было — i яна чакала. Яе маладое сэрца трывожылася ад гэтага чакання, хацела пакахаць. Але не ведала каго. Выбірала.

— Усе нашы дзяўчаты гавораць так, — адказала Надзя.— Але, праўда, ён прыгожы, далікатны?

— Не трэба так, Надзя, гаварыць, — замахала рукою Антаніна.— Ён жа наш настаўнік. Ды я баюся яго, сяджу на ўроку i не магу вачэй падняць...

— Любіш усё ж?

— Не, — паспяшалася хутка адказаць Антаніна i зноў зачырванелася, аж стала горача ў шчокі.

— I нікога не любіш?

— Не. А ты?

— Ну...— паціснула плячыма Надзя, i Антаніна насцярожылася: нешта сяброўка тоіць.— Сяргей — нічога хлопец.

— Ён жа на пяць гадоў старэйшы. Армію ўжо адслужыў.

— Ну i што, — адказала Надзя, гэтаксама густа зачырванелася.— Але ты не думай абы-што, у нас нічога няма. Проста ён у тую нядзелю хацеў мяне з танцаў дадому правесці. Але я ўцякла.

— I маўчала, — папікнула яе Антаніна.— Я табе ўсё сваё расказваю.

— Саромелася... А ён i пазаўчора, i ўчора прыходзіў, сядзеў у нас. Я дык да цябе ўцякала... A маці злуецца: кавалераў ужо завяла! А ведаеш, што ён пра цябе гаварыў?

— Ну што? — у Антаніны аж замерла, здаецца, сэрца.

— Што ты занадта прыгожая, што ў цябе будзе шмат мужчын. Таму цябе не варта браць замуж...

— Дурны гэты твой Сяргей! — узлавалася Антаніна i замоўкла. Узлавалася i на Надзю.

— Ніякі ён не мой, — адмовілася тая.— Што гаварыў, я табе тое i сказала, — i гэтаксама замоўкла. Мусіць, пакрыўдзілася.

Антаніна толькі падумала, што яны ўжо не дзеці, а амаль ужо сталыя дзяўчаты — яшчэ летась у ix не было гэтакіх размоў. А сёлета не толькі ёсць, але i часта, вось як i цяпер, пасля ix бываюць непаразуменні.

Наперадзе пачуўся шум ад матацыкла. Ехаў іхні аднавясковец, Алесеў Рыгор, — нізенькі, з горбікам на спіне, паджылаваты ўжо хлопец. Загадчык Вішнёўскай пошты.

Пад'ехаў да ix, прыпыніўся.

— Аварыя?— усміхнуўся ён, кіўнуўшы на ланцуг, што цягнуўся па зямлі ды выбруджваўся ў пясок. Бліснуў акулярамі i залатымі зубамі.

Потым злез з матацыкла, заглушыў яго i паставіў на падножку. Быў маленькі, ім, дзяўчатам, па грудзі. Смешны ў зімовай шапцы, у фуфайцы, у чорных скураных рукавіцах.

Усміхаўся: любіў жартаваць з маладымі дзяўчатамі. Як i з маладымі замужнімі жанчынамі. Антаніна сама бачыла, як зімою, падвыпіўшы, ён лез цалавацца да тутэйшай замужняй фельчарыцы, усё прыкладаўся губамі да яе шыі.

«Ох, жаніцца табе трэба, Рыгор!— пацвельвалася тая.— Такі гарачы мужчына!»

Рыгор тады, здаецца, вар'яцеў. Лез i лез да жанчын. Назаўтра, як нехта расказаў яму пра яго «гулі», аж не прыйшоў на работу, пасля з месяц хаваўся ад людзей.

— Давай папраўлю, — падахвоціўся Рыгор. Ён быў майстра на ўсе рукі — умеў іграць на гармоніку, ладзіць тэлевізары, пральныя машыны, радыё, матацыклы. Ладзіў гэта ўсім жыхарам бліжэйшых вёсак i пачынаў пакрысе папіваць.— Дома ж усё роўна няма каму паправіць.

Ён хуценька дастаў з багажніка ключы. Пасля паставіў веласіпед дагары, на сядло, пачаў размотваць ланцуг.

Збіў з ланцуга адвёрткаю i малатком адно лішняе вочка, счапіў канцы, прасунуў у дзіркі кавалачак таўставатага жоўтага дроту. Палажыў вочка на вялікі ключ i малатком распляскаў дрот з аднаго боку, потым перавярнуў ланцуг i спляскаў дрот з другога боку.

«Напраўду, у яго залатыя рукі», — падумала Антаніна.

— Можаш ехаць. Куды хочаш, — зноў паставіўшы веласіпед на колы, усміхнуўся Рыгор.

— Дзякую, Рыгорка, — адказала яна i падумала, што больш ніколі не будзе злавацца на яго: часта дагэтуль, калі прыходзіла на пошту i ён жартаваў, а то i шчыпаў за бокі, яна злавалася, адкідвала яго рукі.

— Ну, паехалі, — сказала Надзя, села на веласіпед i паволі пакруціла педалі.

— Тося, пачакай, — як папрасіў Рыгор, зірнуў на яе, збянтэжыўся. Потым пачаў збіраць свае ключы, загортваць ix.— Ты не злуешся на мяне?

— Не, — адказала яна.

— Ну i добра, — узрадаваўся ён, аж папрыгажэў на вузкім, з вострым носам, непрыгожым твары.— Я ж да цябе не маю ніякага зла. Маю вот просьбу толькі: у гэтую нядзелю будуць танцы, дык ты хоць раз станцуй са мною. Да каго не падыдзі, дык усе ўцякаюць...

— Можа, не пайду я ні на якія танцы, — хутка адказала яна.— Экзамены ж скора, не да танцаў.

— I ты не хочаш!— спахмурнеў ён, зрабіўся нейкі маленькі, кволы, як малады павучок.— Хіба ж я вінаваты?..

«А ў чым жа мая віна? — хацела спытаць яна, але не асмелілася.— Сцяпан Пятровіч — настаўнік, а ты... Не я вінавата, што ты такі...»

— Ты нікому пісем не пішаш? Там, у Галінавічах?

— Не.

— А палучаеш ад каго?— неяк з жаласцю пазіраючы на яе, папытаў ён.

— Не.

— Тады я скора табе напішу. Вот паеду ў тым месяцы ў Крым, дык адтуль папішу. Усё-ўсё апішу.

Яна маўчала: не ведала, што сказаць. Чырванелася. I чамусьці было брыдка.

— Ну, я паеду, — як папрасіла яна, — А то мама ўжо чакае мяне.

— Едзь, — сказаў ён і, калі ўжо крыху ад'ехалася, гукнуў услед:— Дык я напішу, чуеш?

Антаніна ехала памалу. Каб не дагнаць Надзі. Але тая яе чакала.

— Ну, што ён табе яшчэ сказаў? — спытала яна з цікаўнасцю.

— Так, — прамовіла Антаніна. Упершыню не сказала праўды сваёй лепшай сяброўцы. Адчула: не трэба гаварыць. I не трапляць болей Рыгору на вочы. Чым хутчэй з'ехаць з вёскі. А там нешта будзе іншае.

...Дома Антаніна заўважыла, што маці ляжыць на печы, накрыўшыся старою коўдраю.

— Чаго вы так, мама? — здзівілася яна.

— Нездаровіцца нешта, дачушка, — слабым голасам адказала тая. — Ці я на скразняках прастудзілася, ці мае ўдаўненыя хваробы абазваліся — нешта круціць паясніцу, ломіць цела.

— Можа, вас у бальніцу завезці? — занепакоілася Антаніна.

— Не, што ты, дачушка, — адмовілася тая.— Куды ж мне ехаць, калі пара бульбу садзіць, а табе вунь скора экзаменты... Папякуся во на печы, натрэш якім націраннем — ды пройдзе... Паехала б, можа, каб яшчэ хто быў у хаце. Бацька ці сёстры, браты твае... Адну я цябе не пакіну. Паеш, дачушка, ды канчай даставаць бульбу са склепа. Трэба перабраць яе, потым выкінуць гной — я ж на панядзелак у брыгадзіра каня папрасіла... Пасадзім бульбу, дык тады, можа, калі не будзе палёгкі, паеду ў тую бальніцу, — сказала маці i так сумна на яе паглядзела, нібы прамовіла: «Дачка ты мая дачка, вот якія твае маладыя гады! Памёр бацька, дык змалку са мною дровы рэжаш, арэш, сена косіш, усю гаспадарскую работу робіш. А цяпер вот трэба не толькі, дачушка, памагаць, але i ўсё браць на свае маладзенькія плечы... Не пагуляеш, як гуляюць другія за бацькамі...»

— Пасадзім, мама, тую бульбу, нідзе яна не дзенецца, — усміхнулася ёй Антаніна, каб падбадзёрыць яе.— Толькі вы папраўляйцеся.

I маці, здаецца, павесялела, з любасцю на яе зірнула. Старая, змаршчыненая ды ўчарнелая на твары, яна аж памаладзела, ажыла, але з печы не злезла, яшчэ лепей накрылася.

«I праўда, я болей раблю за Надзю, за другіх сваіх равеснікаў, — пераапранаючыся, падумала Антаніна.— Кашу, дровы калю, ару, гаспадарку гляджу. Ад таго, можа, i дужэйшая за ix: яны ўсе тоненькія, кволыя. А я магу амаль усіх хлопцаў здужаць. Яны, равеснікі, гавораць толькі пра школу, пра свае клопаты, а я ўжо знаю, дзе можна мукі купіць, колькі трэба парасят на зіму пакінуць. Я ж, лічы, гаспадыня. Маці ўсё хварэе i хварэе каторы год, дык я за яе трымаю гаспадарку. Яна толькі падказвае... I яшчэ адно... Надзя вот толькі думае пра хлопцаў, хоча пасябраваць, лічыць гэта вялікім цудам, а я ўжо ведаю, што хлопец — гэта не толькі той, пра каго мараць дзяўчаты, але i памочнік жанчыне, гаспадар. A які гаспадар з Сцяпана Пятровіча? Ці з Рыгора?»

Маці злегла, ужо каторы дзень не падымалася з пасцелі.

Антаніна, вярнуўшыся са школы, перакусіла i палезла ў склеп — рашыла: сёння не вылезе адтуль i да ночы, пакуль не дастане ўсю бульбу.

Набярэ кошык бульбы, падымецца па лесках наверх i занясе ў хлеў, высыпе ў кучу.

Вось залезла зноў у склеп, награбала бульбу ў кошык, як адчула, што нехта прыйшоў: засланіў святло. У склепе стала цёмна.

— Алё!— гукнуў нехта знаёмым, але крышку i чужаватым басавітым голасам.— Дзе ты там?

— Хто там?— запытала яна, зірнула, але нічога не ўбачыла. Пасыпалася толькі ў вочы труха.

— Вылазь — паглядзіш...

«Нехта малады», — падумала яна. Калі крыху адступіўся, убачыла наваксаваныя боты, зялёныя вайсковыя штаны. Твару не магла ўбачыць: біла зверху святло ў вочы, асляпляла.

«Віктар, — здагадалася: чула, што прыйшоў сёння раніцай з войска.— Віктар Матусевіч. Той, што пісаў з войска лісты тутэйшай фельчарыцы, пакуль яна не выйшла замуж за прыезджага агранома».

Яна была спакойная: з Віктарам раней мала зналася. Ён быў старэйшы, i ў яго была свая кампанія.

— Зараз, — адказала яна, хуценька прыгаршчамі пачала браць i кідаць у кошык бульбу.

Накідаўшы, падалася наверх, падымаючы перад сабою поўны цяжкаваты кошык.

Сапраўды гэта быў Віктар. Ён падхапіў кошык, адставіў яго ўбок, падаў ёй руку i памог вылезці.

Яна вылезла i амаль анямела. Перад ёю стаяў не тонкi ды худы хлапчук, якім ён адыходзіў у войска, a высокі, з шырокімі плячыма, сімпатычны мужчына. Чысты, з белым далікатным, як у жанчыны, тварам, у зялёненькім мундзіры. На грудзіне было шмат значкоў.

I ён, здаецца, з нейкім дзівам зірнуў на яе.

«Няўжо задзівіўся, — падумала яна, — што я ў гумоўцах, матчынай старой блюзцы, што во з такімі бруднымі рукамі?»— а пасля i засаромелася, што ён бачыць яе такой.

I не толькі засаромелася. Адчула, што яна ўжо жанчына, што палаюць шчокі ад узрушэння, што затрапяталася сэрца, нібы гаворачы: «Які Віктар ладны!»

— О, якая ты ўжо!— з захапленнем прамовіў ён, здаецца, гэтаксама збянтэжыўся.— Адыходзіў служыць — тады ты яшчэ дзеўчанё горкае была. А цяпер... Паненка, нявеста! — i ўсё акідаў яе позіркам, што яна, здаецца, гарэла ад сораму.

Апошнія яго словы вельмі спадабаліся. Ну, як яны маглі не спадабацца, калі гэтулькі было ў ix здзіўлення, шчырасці, пахвалы ёй!

Яна стаяла насупраць яго, маўчала, чакала, што ён яшчэ скажа. У самой ад хвалявання не было патрэбных слоў.

— Заходзіў у хату, хацеў вас праведаць, — ён, здаецца, ужо гэтаксама пачаў траціць зухаватасць, саромецца: агледзеўся, што яна ўжо не дзяўчынка.— Маці i сказала, што ты тут. Дай, думаю, зірну, бо i мае гаварылі, што ты падрасла, вылюдзілася. Аж...

Да яе твару зноў хлынула цяплынь. Адчула: спадабалася яму. I вельмі спадабалася: глядзіць во i вачэй не зводзіць.

— Цяжка адной упраўляцца? — ужо сур'ёзна запытаў ён.

— Хіба мне прывыкаць?— з самотаю ўсміхнулася яна.— Як памёр тата, дык i памагаю маме. Бульбу вот сёння выцягаю, заўтра перабяру, паслязаўтра выкідаю гною, тады вывезу яго на поле, a ў панядзелак будзем садзіць. Будзе наша калейка на каня.

— Ох, колькі работы! — усклікнуў ён.— Дзе ты адна ўсё зробіш! Рукі парвеш, — i з павагаю зірнуў на яе: яна апусціла позірк долу. Але не паскардзілася, што будзе цяжка.— Памагчы, можа?

— Не трэба, — паспяшалася яна адмовіцца.

— Я ўсё роўна пакуль што гультую, дык памог бы гной выкінуць, на поле вывезці, мог бы i аратым пабыць, — сказаў ён.— Падаб'ешся адна. Падарвеш без пары здароўе. I рукі якія будуць...— ён усміхнуўся.— Пры такім харастве трэба, каб рукі былі мяккія, белыя, без мазалёў...

Яна ўсміхнулася: казкі усё гэта! Як жа так можа быць, калі робіш?!

— Дык памагу, так i быць, — падахвоціўся Віктар, падміргнуў.— Ну што, наймаеш?

Яна паціснула плячыма, не могучы нічога адказаць ад нечаканай радасці ды ад няёмкасці.

— Вот i пачнём адразу: ты падавай са склепа, а я буду насіць. Пакажы толькі куды.

...Пад вечар, калі ўжо нізка над зямлёю апусцілася вялікае чырванаватае сонца, у вёсцы з комінаў пачалі віцца дымы, a ў цёплым паветры пачалі лятаць майскія жукі, Антаніна i Віктар падышлі да хаты. Былі шчаслівыя: скончылі насіць усю бульбу. А гэтаксама пачысцілі i склеп.

Віктар выкруціў са студні вядро вады i пачаў мыць рукі, Антаніна пайшла ў хату па ручнік.

У хаце падышла за печ: там на старым ложку ляжала маці.

— Усё, мама, Віктар памог, дык усю бульбу дасталі i перанеслі, — сказала яна.— Сказаў, што паможа i соткі пасадзіць.

— А дзе ж ён?— спытала маці — вельмі радая, што ўсё так выходзіць.— Нa двары? Заві ў хату, дачушка. Пачастуй: i госць, i памог во.

— Ды не трэба, мама, — папрасіла Антаніна.— Няёмка ж неяк.

— Не выдумляй, дачка. Будзь гаспадыняй, прымі хлопца, мо яшчэ i праўда паможа, — запатрабавала маці, — а потым ужо ўходзішся.

Антаніна выйшла на двор і, надаючы Віктару ручнік, сказала:

— Мама просіць, каб ты ў хату зайшоў.

— А ты не запрашаеш? — усміхнуўся Віктар.

— Заходзь, — усміхнулася Антаніна i шмыгнула ў кладоўку па сала i пляшку гарэлкі, што стаяла там яшчэ з вялікадня.

...Ужо восенню, пад каляды, калі было відаць, што маці не жыхар на гэтым свеце, Антаніна перавялася са стацыянара на завочнае — каб дагледзець матчыну старасць. Пайшла працаваць у Міланьскую васьмігодку піянерважатай. А на каляды ўзяла ў прымакі Віктара: яны былі ўжо да гэтай пары, здаецца, самымі закаханымі на свеце людзьмі.

Пакуль жыла маці, былі з ёю. Як маці памерла, Антаніна перабралася да свёкра, гады тры параскашавалася за імі, пажыла як у бога за пазухаю.

Астатнія гады, калі памерлі i свёкар i свякроў, жыла толькі з Віктарам i сынам, зноў усе клопаты па гаспадарцы ўзяла на свае плечы. Ды i не толькі гэтыя клопаты.

5...

Антаніна спачатку добра i не пазнала, што за чалавек ідзе ў іхнюю школу. У балоневым зялёным плашчы, у балоневай шапачцы: якраз ішоў, бадай, першы за май дождж. Дробны, але спорны, спрыяльны для зеляноты.

«Дык гэта ж Міхаіл Іванавіч!— нечакана ў яе ёкнула, з трывогаю забілася сэрца.— У плашчы во, тыдні з два не быў — вось i не пазнала...»

— Гэта ж той, Антаніна Іосіфаўна, што сядзеў у нас на вашым уроку нядаўна, — падказаў ёй нехта з сямікласнікаў, думаючы, што яна ўсё яшчэ пазірае ў акно, бо не пазнае.

— Пішыце, калі ласка, далей, — папрасіла яна, крышку адступілася ад акна — каб, не дай бог, не ўбачылі яе з двара. Стала збоку i пазірала.

Міхаіл Іванавіч узышоў на ганак, зняў плашч, атрос яго ад вады i — сёння яшчэ болей прыгожы ў рудым касцюме, пры белай кашулі i пры гальштуку — падаўся ў школу.

«Што гэта я?— Антаніна аж прыклала руку да грудзей.— Чаго гэтак дало нешта мне ў галаву? Ну, прыйшоў дык прыйшоў. Не прыйшоў бы, дык не прапала б. Але не. Чамусьці во рада, што заявіўся, што зараз убачу яго...»

...Міхаіл Іванавіч, калі яна зайшла ў настаўніцкую, сядзеў за дырэктарскім сталом, гаварыў з настаўнікамі. На яе прывітанне толькі кіўнуў галавою i не спыняўся, гаварыў далей. Значыць, садзіся i ты, слухай. Ёй крыху не спадабалася такая халоднасць, i яна крышку з іроніяй падумала: «Якая важнасць! Можа, яшчэ нават запісваць яго словы?!»

Перад ім ляжаў разгорнуты сшытак. Міхаіл Іванавіч пазіраў у яго зрэдзь i пытаўся ў настаўнікаў, што яны зрабілі пасля нядаўняй праверкі. Тыя, хвалюючыся, адказвалі, падносілі i паказвалі яму свае планы, школьныя журналы.

— Ну, няблага, — Міхаіл Івапавіч нарэшце ўсмiхнуўся, ветліва ўсіх акінуў позіркам, а на яе, здаецца, зноў зірнуў абыякава.— Ну, таварыш дырэктар, пакажыце яшчэ, калі ласка, гарод — i я буду вольны, не буду больш замінаць вам.

Яны падняліся i абое выйшлі.

«Мусіць, забыўся ўжо i пра мяне, i пра сваю тую пахвалу? — падумала Антаніна.— Хіба мала ў раёне настаўнікаў... Усіх не запомніш. А што я нечым вызначылася, дык, відаць, няпраўда. Каб вызначылася, дык запомніў бы. Вось такая наша, настаўніцкая, праца! Стараешся-стараешся, а нехта пра гэта i не ведае. Ці скажа якое слова i тут жа забудзе пра яго...»

Наступнага ўрока ў яе не было, i яна засталася ў настаўніцкай. Села ля стала i пачала, карыстаючыся вольнаю хвілінаю, правяраць сшыткі, каб пасля, дома, было болей вольнага часу для якой іншай работы.

«Дом!— успомніўшы пра гэта, Антаніна заплюшчыла вочы, падпёрла кулакамі бараду.— Не хочацца да яго i вяртацца: зноў Віктар п'е, прыходзіць дадому позна... Гаманю, страшу, што кіну, але не асмелюся ніяк на гэты крок. Ды як асмеліцца? Пражылі ж ужо разам ля дзевяці гадоў, маюць сына... Ды што будзе потым з ім, што скажуць людзі?.. Няўжо i прыйдзецца вось так векаваць, старэць без пары ад крыўды ды злосці, ад работы? — раптоўна ў яе востра кальнула сэрца, i яна прыклала руку да грудзіны.— Ох ты, маё сэрца! Выцерпела ўсё дагэтуль, цярпі i цяпер, не здавайся: жаночае сэрца павінна ўсё выцерпець...»

Дадому яны ішлі разам, як i колькі тыдняў таму назад.

Толькі той раз крочылі ў цяпло, пад сонцам, сёння ж ішлі пад спорным дажджом. Міхаіл Іванавіч быў у плашчы, яна — гэтаксама ў плашчы — трымала яшчэ над галавою парасон.

— Ведаеце, мяне вельмі цягнула гэтыя тыдні ў Міланькі, — гаварыў ён, ідучы побач i зазіраючы ёй у вочы.— Паеду на раён, пасяджу на нечым уроку i адчуваю: не тое... Вось у Міланьках было інакш, лепш. Так i стаялі вы мне ўвесь час у вачах...

— Гаворыце вы!— прамовіла яна, саромеючыся, што зусім яшчэ нядаўна гэтак блага думала пра яго.— Тое i ў Міланьках, што i ў другіх школах.

— Калі вы гэтакія сціплыя, — усміхнуўся ён, — дык я вам скажу яшчэ больш. Вы не толькі цудоўная настаўніца, але i цудоўная жанчына. Можна толькі пазайздросціць вашаму мужу, што ён мае такую жонку...

— Вось гэта вы дарэмна!— пажартавала Антаніна.— У школе я адна, а дома другая зусім. Дома я вельмі паганая жанчына. Злосная, капрызная. Мой муж зусім не рады, што ў яго гэтакая жонка.

— Тады няхай аддасць вас мне, — усміхнуўся, з любасцю зірнуў ёй у вочы. I доўга пазіраў, аж пакуль не спатыкнуўся.— Я, i мала ведаючы, хоць i сёння вазьму вас замуж.

— Вы хіба нежанатыя?— здзівілася яна. Аж гэтаксама зірнула яму ў вочы. Не магла паверыць гэтаму.

— Не, — адказаў ён.— Любімая дзяўчына яшчэ некалі, калі быў студэнтам, выбрала другога, адмовілася ад мяне. А я з той пары нікога не магу пакахаць, ды i мяне ніхто не хоча палюбіць па-сапраўднаму. Вось i жыву бабылём.

— Не можа быць, — прамовіла яна.

— Чаму? — запытаў ён.

— Ну...— сказала яна, запнулася: не скажаш жа яму, хлопцу, што ён прыгожы, разумны, далікатны, дык яго павінны кахаць жанчыны, паціснула плячыма.— У вас ёсць усё, каб вас... Ну, каб жанчыны на вас звярнулі ўвагу. Калі не звяртаюць, як вы кажаце, дык яны цяпер бесталковыя, не туды глядзяць...

— Можа, я i сам вінаваты, — паківаў ён галавою.— Не хачу жаніцца не па каханні. Хоць i глядзіш парою i бачыш: такі звычайны мужчына, а такую красуню жонку ўзяў. I жывуць добра. А ты... не здолеў. Ці пасаромеўся, ці запазніўся. I, можа, прайшло шчасце побач...

«Напраўду так бывае...— падумала Антаніна, спачуваючы яму.— А яшчэ бывае, што i паспяшыш, не на тое натрапіш. Потым агледзішся — ды позна ўжо...»

— Таму, ведаеце, мяне i ўразіла ваша шчырасць, абаяльнасць, — прызнаўся ён, сказаў такім пяшчотным голасам, што яна аж захвалявалася: што ён гаворыць? — Мне здаецца, што вы вельмі далікатная, пяшчотная жанчына, што вы ўсё разумееце. Усе тонкасці душы. I вам хочацца ўсё расказаць, нібы пашукаць у вас падтрымкі...

— Што вы! — усклікнула яна.— Зацэньваеце вы мяне. Не такая я на самай справе, горшая, не магу так... Ды ў самой мяне вельмі няпростае жыццё... Я i сама ўсё часцей задумваюся, як жыць далей, бо незадаволена, як цяпер жыву. Калі вам маё расказаць, дык не супакою вас, а яшчэ болей расчарую. Але не буду расказваць: гэта маё i няхай яно будзе пры мне толькі...

Яны ішлі поплеч: яна па сцежачцы, а ён па грудку між дзвюх — машынных — каляін. Дождж падужэў, пацурбаніў ужо. Але было прыемна, што ён ільецца: у паветры настойвалася свежасць, лагоднасць, нават пяшчотнасць, што i самому хацелася быць чуллівым, далікатным ды пяшчотным.

Амытыя вадою алешыны, бярэзіны, трава, чысты, як сок, дождж — усё, здаецца, шаптала: ціха, людзі, асцярожна, бо вакол чысціня.

«Ці гэта мне ўсё здаецца? — усміхнулася сама сабе Антаніна.— Ці не паэтэса я якая, што во гэтак думаю?!»

— Прабачце, — прамовіў Міхаіл Іванавіч, — як сёння ехаў сюды, дык разгаварыўся з вашымі людзьмі. Яны сказалі, што вам нялёгка жывецца, але вас хвалілі. I за далікатнасць, i за працавітасць.

«Людзі ж усё бачаць, канечне, ведаюць, — падумала яна.— Але сябе брыдка хваліць, а мужа няма як. Лепш памаўчаць. Другія кабеты дык любяць хваліцца сваімі мужамі, а мне — лепш змаўчаць».

— Жыву...— з самотаю ўсміхнулася яна.— Як выходзіць, так i жыву. Ды стараюся, каб лепш было.

— Вы не пакрыўдзіліся? — занепакоіўся ён.— Вы не думайце, калі ласка, што я распытваў. Сама неяк зайшла гутарка. Людзі спыталі, куды я еду, чаго, як сказаў, што школьны інспектар, дык самі вас успомнілі, пачалі хваліць. Вось я i падумаў: малайчына Антаніна Іосіфаўна, мае народнае прызнанне...

— Годзе вам пасміхацца, — папрасіла яна.

— Які ж тут смех. Гэта трэба слухаць, што народ гаворыць. Народ усё бачыць, усё разумее.

Незаўважна, здаецца, яны падышлі да сцежкі, дзе яны мінулы раз развіталіся. Ён прыпыніўся, думаючы, што яна падасца сюдою дадому.

— Мне трэба зайсці ў кантору, так што нам па дарозе...— сказала яна i зачырванелася: нi ў якую кантору ёй не было патрэбы ісці.

— Кaлi ласка, — усміхнуўся ён.— Яшчэ з хвілін некалькі будзе шчасце пабыць разам з вамі.

У яе зноў з трывогаю забілася сэрца.

«Што ён гаворыць? Нешта я цьмяна разумею. Можа, i таму, што чамусьці мне прыемна ад гэтых слоў... Далібог, гэты май нешта робіць загадкавае з маёю душою, з маім сэрцам...»

Ля канторскай агароджы прыпыніліся, сталі насупраць адзін аднаго.

— Ну, шчасліва вам даехаць! I ўдач усякіх! — усміхнулася яна, падала яму на развітанне руку.

— Дзякую, — здаецца, вельмі ўзрадавана адказаў ён.— Прыязджайце абавязкова ў наступную пятніцу на семінар настаўнікаў мовы i літаратуры. Я буду чакаць вас...— прамовіў мякка, з лагодаю, але зусім загіпнатызаваў яе вільготным, уладным позіркам, што яна згубіла ўсякую волю.

— Я ніколі не прапускаю нарад, — усміхнулася яна ў адказ, забрала руку.— Ну, бывайце!

Хутка, як уцякаючы, павярнулася i пайшла да канторы, да Надзі, хоць зусім не ведала, што той скажа.

I яшчэ ёй было чагосьці сорамна. За свае вось такія паводзіны.

«Нешта, мусіць, не так я раблю, — з нейкаю пават прыкрасцю падумала пра сябе.— Неяк дзіўна ўсё, ва ўсякім разе...»

6...

Антаніна чакала новай пятніцы, як вялікага свята.

I вось гэтая раніца настала. Антаніна падхапілася на ногі ледзь толькі ўзышло сонца. Падаіла i адправіла на пашу карову, выпаліла печ, прыгатавала сняданак. I вось ужо якую пару стаяла ля люстэрка.

Сёння ёй, здаецца, ніяк не ўдавалася прычоска. Яна i начэсвала валасы, i ўкладала ix, прышпільвала, але ўсё роўна выходзіла не тое, чаго яна хацела.

— Абрэжу вас к чорту! — злавалася яна на мяккія-мяккія сёння валасы.— Зраблю завіўку, дык не будзе гэтулькі марокі з вамі.

— Ды годзе там табе!— азваўся з кухні Віктар, сёрбаючы шчаўе.— Псуеш цэлую раніцу сабе i мне нервы! Пазнаюць любую.

— Ты мне не гэтулькі псуеш нерваў, — адказала яна.— Твая п'янка мне ўжо ўсё сэрца з'ела.

Муж замоўк. Чуваць было: пасёрбаў яшчэ крыху і ціха выйшаў з хаты.

«Няма што i сказаць: i ўчора п'яны, як зямля, вярнуўся».

Нарэшце, здаецца, прычоска зладзілася. У меру высокая, пышная. Тады Антаніна надзела блакітны крымпленавы касцюм. Стала нейкая надта строгая.

Як крыху падфарбавала вусны, здаецца, твар палагоднеў — i яна была задаволена, як сёння выглядае.

«Вось цяпер можна ехаць i ў горад».

Зірнула на гадзіннік: пара ісці на аўтобусны прыпынак. Няма калі i снедаць. Ды i не варта есці — будзе страйней выглядаць. Узяла белую сумку, абула белыя басаножкі, замкнула хату i падалася да канторы.

Як выйшла на вуліцу, убачыла Надзю. Тая якраз ішла на работу.

— О, якая ты сёння! — пазайздросціла Надзя.— Пісаная красуня! Ці не дзеля таго інспектара ты так нашыкавалася?

— Гаворыш ты абы-што, — незалюбіла Антаніна, пачакала яе i пайшла поплеч.— Па-твойму, у горад трэба ў гумоўцах ды ў фуфайцы ездзіць? Каб гараджане, як на дзіва, пазіралі? Так што цяпер i мы, вяскоўцы, павінны не адставаць. Чым мы горшыя?

— Я ж нічога не кажу, — апраўдвалася Надзя.— Кажу, што надта пекная ты сёння. Мяне ты i ў золата адзень, дык я не буду гэтакая. Ногі во як запалкі, — яна выставіла адну нагу, потым другую, — сама як трэска. Ды i нос пляскаты, шчокі ўпалі... А ты, дзякуй богу, i на целе гладкая, чыстая, i тварам удалая. Ды ўсё спраўнееш з гадамі...

Наперадзе пачуўся ціхі шум. Прыйшоў аўтобус.

— Што табе купіць гарадскога?— запытала Антаніна, усміхнулася: трэба яе падбадзёрыць сяброўку.— З харчу ці з апраткі?

— Ды Тані паглядзі, калі будзе час, сандалікі...

— Добра, — сказала Антаніна i пайшла да аўтобуса.

Ішла, усміхалася сама сабе. Можа, i таму, што пачынаўся цёплы, сонечны дзень. Падымалася ўсё вышай сонца, высіньвалася неба, сплывалі за небакрай белыя воблакi — усё абяцала цяпло, шмат святла i шчодрасці: усё ж праходзіла няўстойлівая вясна i ішло ва ўсю гарачае лета...

...Ля раённага педкабінета было ўжо шмат настаўнікаў-моваведаў. Мужчын, жанчын i — найболей — маладых дзяўчат.

Убачыла Антаніна сярод усіх i сваю знаёмую — былую аднакурсніцу. З ёй яны некалі разам завочна вучыліся ў інстытуце. Невялікую беленькую красуню Вольгу Аляксандраўну.

— Харашэеш усё! — тая сустрэла яе жартам.

— Не табе ж адной быць прыгожай!— жартам адказала i Антаніна.— Некалі ўсіх студэнтаў з розуму зводзіла...

Тая зачырванелася: мела за сабою ўсякія грахі.

— I цяпер, мусіць, зводзіш з тропу сваіх мужчын-калег? — спытала, нібы нічога не ведаючы, Антаніна: чула, што летась у той школе быў прафсаюзны сход, на якім лаялі Вольгу Аляксандраўну за тое, што «адбівае чужых мужоў».— Яшчэ ж больш пахарашэла.

— Цяжка зараз прыгожай жанчыне...— толькі ўсміхнулася тая.— Пад пільным мы назіркам чужых жонак... Ды i мужчыны цяпер не тыя. Нейкія баязлівыя...

Антаніна раз за разам пазірала на дзверы педкабінета: ці не выйдзе адтуль Міхаіл Іванавіч. Вось выйшлі ўжо работнікі педкабінета, інспектар райана, а вось падышоў i аўтобус — везці настаўнікаў у славутую школу раёна.

— Хадзем зоймем добрыя месцы, — сказала былая сяброўка.— А то будзем стаяць усю дарогу.

Але Антаніне не хацелася яшчэ ісці ў аўтобус.

— Якое прыемнае цяпло!— прамовіла яна, зірнула на высакаватае ўжо сонца, а потым зноў кінула позірк на дзверы, падумала з нецярпеннем: «Ну, чаму яго няма? Няўжо не паедзе?»

— Хадзем, — пацягнула за локаць сяброўка, — а то будзем стаяць.

Антаніна пайшла. Са злосцю да такой настойлівай Вольгі Аляксандраўны.

«Таўстуля! — падумала.— Гэтак ужо цяжка ёй пастаяць! Зусім абленавалася. Вось ад таго i паўнець гэтак стала».

Яны зайшлі ў аўтобус. Селі аж на задніх сядзеннях.

— Пастаялі б яшчэ з хвіліну, дык i гэтага не было б, — бубніла, як авадзень, сяброўка.

Але Антаніна мала слухала яе: усё кідала позіркі на дзверы. Чамусьці непакоілася, аж не была рада, што паедзе ў самую лепшую школу раёна, убачыць, як працуюць заслужаныя настаўнікі рэспублікі.

Але вось, здаецца, да твару хлынула ўся кроў: з незнаемым мужчынам сярэдніх гадоў выйшаў Міхаіл Іванавіч. Сёння вельмі элегантны ў белым касцюме, пры белай кашулі, але без гальштука.

«Харашэйшы i за Вольгу Аляксандраўну».

Яна з рэўнасцю глядзела, як ён усміхаўся работніцам педкабінета, як потым услед за імі зайшоў у аўтобус.

— Добры дзень вам! — усміхнуўся ён, мільгнуў позіркам сюды — здаецца, спачатку на Вольгу Аляксандраўну, а потым ужо на яе. I тут жа адвёў позірк, пачаў гаварыць з шафёрам.

Работніцы педкабінета падселі да настаўніц — па двое ды па трое на адной лаўцы, a Міхаіл Іванавіч нікуды не пайшоў, застаўся ля шафёра — абапіраўся на ручку, што адгароджвала кабіну ад салона, пазіраў, як аўтобус выязджае на вуліцу.

— Як ён табе, уладарніца мужчын?— нахіліўшыся да сяброўкі, ціха запытала Антаніна.

— Хто?

— Наш інспектар, Міхаіл Іванавіч?

— Ды наглядны...— з абыякавасцю адказала, з грэблівасцю падціснула прыгожыя вусны.— Аж непрыемна прыгожы. Ужо залішне нечага...

— Прыгожы, — прашаптала Антаніна, не разумеючы сяброўчыных слоў: звычайна тая з першага позірку заўважала раней прыгожых мужчын i тут жа старалася пазнаёміцца з імі.— I вельмі разумны. Нядаўна быў у школе, хадзіў на ўрокі, дык гэтак потым строга, але разумна гаварыў пра методыку...

— А ты не гаварыла б прыгожа, разумна, каб была інспектарам? Гаварыла б. I не горш. Гэта толькі здаецца, што нехта вот разумны, а ты не...— а пасля раптоўна павярнулася, зірнула ў вочы: — Добра з мужам жывеш?

— Ды няблага, — адказала Антаніна, здзіўляючыся з сяброўкі: чаго тая гэтак раптам занервавалася?

— Вот i жыві з ім. А на такіх прыгожых не заглядвайся...

— Выдумляеш ты нешта, — пакрыўдзілася Антаніна.

— Не злуйся, — тут жа ўсміхнулася тая, — я жартую.

«Яна , мусіць, прыраўнавала, — падумала Антаніна.— Можа, ёй гэтаксама спадабаўся, а я так неасцярожна сказала, што ён прыгожы, разумны, вот яна i наструнілася. Але няхай злуецца. Такой бяды...»

...Гэтак жа дзіўна паводзіла сябе сяброўка i ў школе. Да Міхаіла Іванавіча не падыходзіла, нават не пазірала ў яго бок. I не толькі. Яна ўпотай перадражнівала кожнае слова Міхаіла Іванавіча.

«Ух!— аж стагнала яна.— Якая дасціпнасць! Як ён стараецца ўразіць усіх сваім розумам!»

Яны, Антаніна i Вольга Аляксандраўна, сядзелі разам i на ўроках заслужаных настаўнікаў — спачатку на ўроку беларускай мовы, потым на ўроку беларускай літаратуры.

— I мы гэтак, a калі яшчэ i лепш даём урокі, — то слухала, што гавораць настаўніца i дзеці, то шаптала ёй Вольга Аляксандраўна.— Так што нічога тут няма звыш вялікага. Добрыя настаўнікі — i ўсё... Каб наш дырэктар захацеў праславіць нашу школу, дык i мы гэтакую славу мелі б: мы не горш, гавару, працуем...

— Добра працуюць людзі, — са шчырасцю шаптала ў адказ Антаніна.— Можна i павучыцца таму-сяму.

— Ды не прыбядняйся ты, — бурчала сяброўка.— Век ты ўсё скромнічаеш! Што — не дасі такога ўрока? Дасі. Яшчэ, можа, i лепшы.

Але потым, калі сабраліся ўсе — тутэйшыя i прыезджыя — у вялікую залю i гаварылі пра ўрокі, Вольга Аляксандраўна не захацела сказаць сваё — падмелася запісваць усё за ўсімі.

A Антаніне прыйшлося выступіць. Амаль самай апошняй. Перад ёю амаль усе хвалілі ўрокі, школу, настаўнікаў, толькі два настаўнікі — адзін пажылы, другі маладаваты — з асцярогаю i за тое-сёе папікнулі, прымусілі пачырванець i тутэйшага бойкага дырэктара i заслужаных настаўнікаў.

— Мне хочацца пахваліць настаўніц, на чыіх уроках я была, за тое, што яны вучаць дзяцей думаць...— пачала так гаварыць, хвалюючыся, Антаніна. Пазірала ў свой сшытак, куды тое-сёе запісвала, i даўгавата гаварыла, а пасля з хваляваннем прамовіла: — Але хачу даць i крытычныя заўвагі... Настаўніца літаратуры расказвала біяграфію пісьменніка i ўсё слова ў слова паўтарыла з падручніка, не знайшла новых звестак, а потым, калі гаварылі пра змест твора, гэтаксама не ўсё было ладна, шмат «разжоўвалі», дзе не трэба было гэтага рабіць, а можна было даць вучням адчуць: гэта ж літаратура...— i яна пачала гаварыць, як рабіла настаўніца.— A настаўніцы мовы, мусіць, не варта старацца вывучаць перш за ўсё граматыку: відаць, перш за ўсё трэба старацца вывучаць мову...— i яна зноў расказала, што было на ўроку, сказала, як бы яна магла даць урок.

— Малайчына!— шапнула ёй потым, калі яна села, Вольга Аляксандраўна.— Добра выступіла. Я ўсё тваё запісала.

— Я хачу пачаць заключнае слова з таго, — пасля, калі яшчэ тое-сёе, абараняючыся, сказалі настаўніцы, што давалі сёння ўрокі — а яны амаль усе стараліся паспрачацца з Антанінаю, — пачаў гэтак гаварыць Міхаіл Іванавіч, — што добрыя мы сёння бачылі ўрокі, добрыя чулі i разборы гэтых урокаў. Мне надта спадабалася саліднае выступленне нашай яшчэ адной цудоўнай настаўніцы з Міланьскай васьмігодкі — Антаніны Іосіфаўны...

— Ну, беражыся, маладзіца, — шапнула ёй Вольга Аляксандраўна. — Так ён лісам сцелецца недарэмна...

«Зайздросціш, дарагая...»— падумала Антаніна, адвярнулася наўмысна i пачала слухаць Міхаіла Іванавіча.

А ён гаварыў доўга, разумна. Усе яго, хоць ужо i прытаміліся, слухалі з затоеным дыханнем.

— Канчаў бы ўжо мянташыць языком, — шапнула Вольга Аляксандраўна, — пара ўжо ў сталоўку, на заключную i самую важную частку нашага семінара...

Антаніна нічога не адказала. Як i не пачула яе слоў.

«Ну i інтарэсы! — толькі падумала сама сабе.— Здагадваюся, якая ты там настаўніца!»

У сталовай — дзе яны занялі шмат сталоў — спачатку было сумнавата, а пасля, як выпілі, павесялела. Пачалі смяяцца, жартаваць, спрабаваць спяваць. Антаніна слухала-слухала гэтыя спевы i ўсміхнулася.

— Не ўздумай толькі ты спяваць, — пазіраючы на яе, сказала зусім маркотная Вольга Аляксандраўна.— Пара ўжо ехаць дадому.

Але Антаніна зрабіла насуперак ёй. Хоць усе i шумелі, спявалі, яна набрала дыхання i заспявала. I яе ў тую ж хвіліну ўсе пачулі, заціхлі. — i ў вялікай залі ўжо ліўся толькі адзін яе голас. Усе-ўсе — а надта Міхаіл Іванавіч, дырэктар тутэйшай школы — пазіралі на яе з захапленнем.

Як была я маладзенькая,

Харошая, чарнабровенькая,

Тады ж мяне кавалеры любілі,

Па чатыры ўслед за мною хадзілі.

Спявала, i, здаецца, песня лілася як ручаёк. Даўно ўжо не спявала з гэтакім натхненнем. Як скончыла, усе запляскалі. Доўга, моцна. Вольга Аляксандраўна сядзела маўклівая, маркотная, аж посная. На белаватым твары яе ляжаў цень пакуты.

— Ох, вас бы мне ў школу! — падышоў да яе дырэктар тутэйшай школы — мужчына сярэдніх гадоў, з пышным чорнымі валасамі. Нагнуўся, пад воплескі пацалаваў яе ў шчаку.

Яна чакала, што зараз падыдзе i Міхаіл Іванавіч. Але ён сядзеў непадалёку, усміхаўся. Пазіраў з любасцю.

...У горадзе настаўнікі разышліся.

Вольга Аляксандраўна развіталася з ёю холадна, i Антаніна адчула: усё, канец іхняй дружбе. Толькі не ведала, чаму гэтак выйшла: яна ж нічым не пакрыўдзіла былую сяброўку.

У Вольгі Аляксандраўны былі тут, у горадзе, знаёмыя, i яна, канечне, пайшла да ix начаваць. Тыя разы, калі вось так пазніліся, клікала з сабою. Сёння ж уцякла.

«Ну што ж, не прападу i адна, пераначую ў гасцініцы, — рашыла Антаніна.— A назаўтра першым ранішнім аўтобусам паеду ў сваю Вішнёўку... Не буду маркоціцца: усё ж сёння добры дзень, гэтакі добры настрой...»

I яна адразу ж пайшла б сваёю дарогаю, але ўсе настаўнікі хацелі з ёю развітацца — падыходзілі, паціскалі рукі, дзякавалі за тое, што яна i ім паддала добрага настрою. Так i затрымалася, адыходзілася ад аўтобуса амаль самай апошняй.

— Антаніна Іосіфаўна! — нечакана паклікаў яе Міхаіл Іванавіч. Ён раптоўна некуды быў прапаў, як толькі прыехалі ў горад, а цяпер аднекуль раптоўна заявіўся.

Яна прыпыпілася.

— Сёння вы наша гераіня, — падышоўшы, сказаў ён.— Дык мы павінны вас дагледзець.

Стаяў насупраць — i яго белы касцюм святлеўся ў цемені, надаваў яму нейкай загадкавасці, далікатнасці, вочы ўсміхаліся, лашчылі яе — i ў яе быў дзіўны настрой: яна гэта стаіць тут ці не яна?

— Мы ведаем, што вы сёння не зможаце трапіць дадому, — з клопатам сказаў Міхаіл Іванавіч, — дык мы вас падвязём. I наш Валодзя, — ён махнуў рукою на аўтобус, — згодзен: дужа вы спадабаліся...

— Ці трэба вам такія клопаты?— задаволена запытала яна.— У чалавека ж, пэўне, сям'я ёсць, а ён паедзе яшчэ дзеля нейкай там адной.

— Хадзем, калі ласка, — сказаў Міхаіл Іванавіч i, узяўшы яе пад руку, павёў да аўтобуса.

Там ужо сядзеў шафёр, пачынаў заводзіць машыну.

— Як такую спявачку не падвезці!— усміхнуўся.— З такімі песнямі можна i на край свету ехаць.

Яны селі — ці не на чацвёртым сядзенні ад шафера.

— Які слаўны сёння дзень!— ціха прамовіў Міхаіл Іванавіч, калі аўтобус крануўся, i гэты шэпт захваляваў. Яна адчула, што ў яе зноў, як i там, у вёсцы, закружылася галава, павяла, i хуценька прыхінулася да сценкі, зажмурыла вочы, хапілася рукамі за халодныя білы пярэдняга сядзення.

— Скажыце, калі ласка, Вольга Аляксандраўна ваша добрая знаёмая? — нечакана запытаў Міхаіл Іванавіч.

— Мы разам вучыліся ў інстытуце, — адказала яна.

— Што вы думаеце пра яе?

— Прыгожая жанчына...

— I толькі?

— Я ж не ведаю, як яна працуе. Нi разу не была на яе ўроках. Нe ведаю, як i жыве, так што цяпер мала знаю яе як i чалавека.

— Прабачце, канечне, — сказаў Міхаіл Іванавіч.— Moжа, чапаю вашыя сяброўскія пачуцці, але гэта вельмі капрызная, зайздросная, нават скандальная жанчына. Бачылі, як яна сёння на вас пазірала, калі вы спявалі, як развіталася?

«Выходзіць, i ён усё бачыў...»

— Такой бяды, — прамовіла Антаніна.

— А вы, добрая душа, гатовы ўсё ўсім дараваць?

— Я не ўсё забываю...

— I былой сяброўцы сваёй не даруйце, — як папрасіў Міхаіл Іванавіч.— Я гэта вам вельмі шчыра раю. Як таварыш, друг. Але вось i канчаецца гэты навучальны год... Мусіць, недзе паедзеце адпачываць? У Крым, на Каўказ?

— У сваю Вішнёўку, — усміхнулася Антаніна.— Куды ж я дзенуся ад сям'і, ад дому? Выйду хіба калі да рэчкі, пакупаюся. Будзе час, дык з хвіліну на сонцы паляжу.

— А мне становіцца сумна...— ён з самотаю паківаў галавою, самкнуў прыгожыя вусны.

— Чаму? — здзівілася яна.

— Будзе вялікае лета — i я не змагу прыехаць у Miланькі, пабыць на вашых уроках, пачуць ваш голас...

— Наседзіцёся яшчэ за сваё жыццё на гэтых уроках, наслухаецеся ўсякіх галасоў, — усміхнулася яна, як адводзячы ўсё далей ад сябе.

— Усе гэта ўсе, а вы гэта вы...

— Сустрэнецеся з якой красуняй — i ўсё як рукой здыме... Ці вы такі пераборлівы?— яна пастаралася перавесці ўсё на жарт, хоць адчувала, што зусім паблізу ад небяспекі.— Гэтулькі во i сёння было маладзенькіх прыгожых настаўніц! Гэтулькі нявест!

— У мяне, Антаніна Іосіфаўна, не разбягаюцца вочы, як гавораць, — уздыхнуў ён, — Я ўжо не маладзенькі, я ўжо ўмею за знешнім бачыць душу. I я знайшоў прыгожую жанчыну. Прыгожую па твары, прыгожую душою...

— Хто ж гэта, калі не сакрэт?— яна жартавала, далей вяла сваю гульню.

— Вы яшчэ жартуеце... Хіба не бачыце?

Яна хутка зірнула на яго, каб нібы здзівіцца, але ўбачыла яго i млявы, пяшчотны, i ўладны позірк.

Яна спалохалася. Адсунулася. Хацела ўцячы, але не было куды. Яшчэ былі толькі Навасёлкі, вёрст з пятнаццаць ад дому — не было як спыніць аўтобус i выйсці з яго, ісці далей — у ноч, у цемень ды скрозь лесам — пехатою.

«I божа! — жахнулася яна, — I я яго кахаю. Баюся нават сабе прызнацца, што гэта так, але яно так ёсць».

— Антаніна Іосіфаўна...— ён паклаў руку на яе пальцы, сціснуў ix.

Яна нервова выхапіла сваю руку, разгубілася: не ведала, дзе дзець гэтую руку.

— Разумею...— застагнаў ён.— Я халасцяк, вы замужняя... Вам нельга, вам грэх... А мне? Ну, што я зраблю, што маю во гэта, — ён пастукаў сабе па грудзіне, — да вас... Адна мая віна: гэта тое, што я ўбачыў вас...

«Ці гэта сон, ці гэта ява? — падумала яна.— Але нашто ён так гаворыць? Ён жа ведае, што нічога не можа быць. Каб некалі, дык я з радасцю, але цяпер не...»

— Ну, скажыце што...— папрасіў ён, зноў схапіў яе руку.— Не мучце...

— Вы сустрэнеце яшчэ таго, хто вам трэба... - хвалюючыся, сказала яна.— А мяне забудзьце. Вы самі ведаеце чаму... У мяне сваё жыццё, свой лёс... Была б я дзяўчына... Але што пра гэта гаварыць! Не будзем ганарыць! Нічога! I ніколі! — яна не магла пазіраць яму ў вочы, пазірала перад сабою, на кабіну шафера. Чула, што баляць скроні. I ўвогуле яна мала што кеміць. Хутчэй бы дадому! Ад Міхаіла Іванавіча, ад сваіх думак!

Вось паказалася Вішнёўка. Нарэшце!

— Дзе спыняцца, спявачка?— гукнуў шафёр, уключыў у салоне святло.

— Ля магазіна, — адказала яна.

Міхаіл Іванавіч, адхінуўшыся, маўчаў. На яго твары была пакута.

«Бедны чалавек!— пашкадавала яна.— I праўда ж, хіба ён вінаваты, што да яго прыйшло каханне?»

— Ну, дзякую, — знарок бадзёра сказала яна, узяла сваю сумку i падалася на выхад.— I табе, шафёрка, дзякую. Шчыра дзякую, — i выйшла з аўтобуса.

Убачыла: выйшаў за ёю i Міхаіл Іванавіч.

— Антаніна Іосіфаўна...— прашаптаў ён.— Мілая, родная! Гэта не ўсё... Я прыеду сюды, я знайду вас усюды... Без вас мне не будзе жыцця.

— Не трэба, — папрасіла яна.— Калі ласка, не трэба. Пашкадуйце мяне...— i не падала рукі, не развіталася, хуценька пабегла ў цемень, да сваёй хаты, да святла з яе акна.

У двары суцішыла бег, ля сянец пастаяла, прыслухалася: аўтобус гудзеў ужо за кантораю.

«I дзякуй богу. За лета ўсё забудзецца.»

I, супакойваючыся, падалася ў хату. Адчула, што вельмі баліць галава.

«Адразу ў ложак!— падумала.— Калі яшчэ здолею сёння хоць на хвіліну заснуць...»

7...

Чэрвень пачаўся цёплымі, сонечнымі днямі. Рассыпаліся ад зеляніны дрэвы, падымалася, шумела бульба, дужэла ў садах маладая завязь.

Удзень было вельмі горача — няможна было быць на дварэ. Надта ў градах — парыла зямля.

...Пасля полудня, як толькі каровы пайшлі зноў на пашу, Антаніна прыйшла сюды, на парослы кустамі i травою луг. Яшчэ дома адзела купальнік, халат, уссунула на босыя ногі тапачкі, узяла пад паху коц, часопіс.

Як толькі прыйшла, адразу ж пакупалася ў цёплай рэчцы, пастаяла, каб сцякла вада ды абсохла цела, тады разаслала коц i легла на яго.

Мясціна тут, зусім недалёка ад Вішнёўкі, была ціхая i нават глухаватая. Спачатку, амаль адразу за вёскаю, ляжала невялікае старое балотца, парослае алешнікам i елкамі, што ўзвышаліся на купінах. За балотцам утравеўся ладны кавалак сенакосу, i амаль пасярод яго цякла вузкая, з нізкімі берагамі, але глыбокая рэчка.

Антаніна разгарнула часопіс на патрэбнай старонцы, паспрабавала чытаць далей аповесць пра курортнае каханне. Але чамусьці не чыталася, i яна пагартала часопіс, пазіраючы на малюнкі, а потым зусім адклала яго ўбок.

«Зараз яшчэ раз пакупаюся — i ўсё пройдзе...— падумала яна.— Але чаму ён не выходзіць мне з галавы? Здаецца, прайшло ўжо гэтулькі дзён, павінна ўсё забыцца. Але не забываецца. Ох, гэты Міхаіл Іванавіч! I чаму ён толькі прыйшоў у нашу школу?! Не прыйшоў бы, дык усё было б добра, спакойна....А то i вечарам доўга не магу заснуць, шмат думаю, i ноччу сны ўсякія сняцца, i раніцай рана-раненька падымешся, падоіш карову, выправіш на пашу, прыляжаш... Раней паспіш яшчэ крыху, а цяпер не ідзе сон: усякія думкі лезуць...»

— Трэба пакупацца, — сказала сама сабе, — i, можа, усё выветрыцца... Але вот праўду кажуць людзі: ад сябе нікуды не ўцячэш...

Антаніна рэзка павярнулася: пачула паблізу крокі. Нехта паволі, заблытваючыся ў траве, ішоў ужо зусім паблізу. Здаецца, па ёй жа пратаптанай сцежцы. Яна падпаўзла да куста лазы, расхінула яго — i анямела: сюды ішоў Міхаіл Іванавіч.

«Як ён здагадаўся, што я тут? Ці тут нейкая ўжо няшчасная доля мая?»

Міхаіл Іванавіч нёс у руках туфлі (штаны яго былі закасаныя амаль да каленяў), хутка ішоў i, здаецца, глядзеў: дзе ж яна?

Антаніна ўскінула на сябе халат, пачала дрыготкімі пальцамі зашпільваць гузікі. I ніяк не магла зашпіліць ix. Потым, нарэшце, здолеўшы гэта, схапіла часопіс i пачала чытаць. Нібы не бачыць i не чуе нічога. Уцячы неўпрыкметку не было як: вакол ляжаў голы без кустоў — луг. Пакуль што хаваў яе толькі адзін лазовы куст.

Ён падышоў.

— Вось вы дзе! — усклікнуў.— Добры дзень!

Антаніна, нібы толькі цяпер учуўшы яго, наўмысна ca сполахам зірнула на яго.

— Добры дзень, — адказала збянтэжана: ён пазіраў на яе, усміхаўся.

— Прыгожа тут!— прамовіў ён, сеў ля яе, адкасаў калашыны.— Не трэба i ніякага поўдня.

— Ды няблага, — мармытнула яна, села, абцягнула на калені халат.— Во пакупацца можна, пазагараць.

— Давайце трохі скупянёмся.

— Я толькі што купалася, — адказала яна i ўявіць сабе не магла, як яна скіне перад ім халат.

— Ну, ладна. Купанне купаннем...— зморшчыўся ён.— Добра, што знайшоў вас...— апусціў галаву, пагладзіў рукою траву.— Развітаюся вот з вамі, пажадаю вам усяго найлепшага...

— Чаму — развітаецеся? — затрывожылася яна.

— Думаю з'язджаць адгэтуль. Паеду ў другі раён.

— Чаму?

— Няўжо вам расказваць? Вы ўсё ж ведаеце...

Яна замаўчала.

«Чаго ён прыйшоў? Няхай бы i ехаў — i ўсё забылася б...»

— Антаніна Іосіфаўна!..— прашаптаў ён i дакрануўся да яе рукі.

Яна забрала руку, адсунулася.

— Я нешчаслівы, самы нешчаслівы чалавек на свеце, — шэптам сказаў ён, падсунуўся бліжэй.— Але я не мог з'ехаць, не пабачыўшы вас. Даруйце за гэта... Вы для мяне надзея... Я толькі ваш...

— Я ж гаварыла: не трэба, — ужо не з рашучасцю, а з просьбаю сказала яна.— Вы ж бачыце, што я вас... паважаю, дык пашкадуйце, не мучце. Можа, вы i добра робіце, што з'язджаеце. Так нам абоім будзе лепш...

Ён узяў яе руку. Пацалаваў. Раз-другі. Прыціснуў яе да грудзей. I ці не заплакаў: раптам павільготнелі яго вочы.

«О божа! — з адчаем падумала яна.— Я яго люблю. Не магу прагнаць, не магу вось падхапіцца i ўцячы. I нельга мне тут быць, ні хвіліны нельга... Не вытрымаю ж...»

Міхаіл Іванавіч абняў яе, пацалаваў у вусны.

— Міхаіл Іванавіч, не трэба! Перастаньце! — прасілася яна, адчуваючы, што прападае ўсякі страх, а агортвае хмель. Але ўсё яшчэ баранілася. Як магла.— Ну, прашу вас, пусціце...

Але ён зусім не слухаў яе. Ірвануў полы яе халата, аж з яго пырснулі ў бакі гузікі, нахіліў, цалаваў — i яна зусім страціла сілу, усякі розум. Заплюшчыла вочы, моцна абняла з нейкім адчаем...

— Антаніна Іосіфаўна...— Міхаіл Іванавіч пакратаў яе за плячо, хацеў павярнуць яе, але яна не паддалася.— Вы мілая, самая-самая лепшая на свеце. Я вас вельмі люблю. Вельмі-вельмі.

Яна плакала i не адказвала.

— Вы не думайце чаго кепскага... Я...

— Ідзіце адгэтуль...— ужо не папрасіла, а запатрабавала яна.— Ідзіце...— i не назвала яго па імені.

8...

Твар яе пылаў, на душы было так горка, што хацелася праваліцца скрозь зямлю, не пазіраць на зялёны лазовы куст, на зялёную траву ды на блакітнае неба з ужо нізкаватым цёплым сонцам...

Яна пастаяла крыху, як не ведаючы, што рабіць. Потым падалася да рэчкі, паглядзела на быструю ваду. Паволі распранулася, але не скокнула, як сёння раней, а села на бераг, пабоўтала нагою ў вадзе i паволі спаўзла з берага. Заплюшчыла вочы: вада здалася вельмі халоднай.

Праплыла крыху, асвяжылася i павярнула назад. Вылезла з рэчкі, выцерлася i адзелася. Рабіла ўсё як без свядомасці. Зірнула самотна на луг і, апусціўшы галаву, пайшла дадому.

«Няхай бы сёння я не ішла да гэтай рэчкі. Хай бы паляжала дома на ложку!..»

Як выйшла з балотца, падалася дадому не сцежкаю, а полем. Праз жыта, па разоры. Калі ішла ўчора, дык зрывала з маладога жыта вяршок, надкусвала — рабіла свісцёлку, дзьмула ў яе. Брала ў рот некалькі свісцёлак, цілінькала, дык выходзіла прыемная музыка — падбірала, выціліньквала любую мелодыю. Сёння нават не хацелася дакранацца да жыта, не гаворачы ўжо пра гарэзныя забавы.

Пасля жыта агародамі Антаніна дайшла да свайго дома. Мінула хлеў, увайшла ў двор. I аж стала, нібы прыраслі да зямлі ногі: ільючы сабе на грудзі, піў з вядра ваду на ганку Віктар. Быў без майкі, босы, у старым трыко. Заспаны.

Яна, разгубленая, пазірала, як ён паставіў на ганак вядро, выцер рукою губы i падбародак, пагладзіў далонню па мокрых грудзях i тады заўважыў яе.

— Ну што? — здаецца, з пагрозаю спытаў ён.

Антаніна зусім збянтэжылася, прыкрывала халатам шыю.

«Няўжо неяк уведаў? Можа, бачыў? Можа, сказаў хто?»

— Чаго так пазіраеш гнеўна?— нібы ўсміхнуўся ён.— Ведаеш ужо?

«Не, нічога не знае. Сам недзе правінаваціўся».

— Вытварыў яшчэ нешта, — прамовіла яна з незадавальненнем, падышла бліжэй.

— Селі ў абед палуднаваць, ну, па кроплі ўзялі...— з віною прызнаўся Віктар.— А тут дырэктар наскочыў. Раскрычаўся. З трактара прагнаў...

— Лета, такая гарачая рабочая пара, а яны гарэлку піць...— гнеўна сказала яна.— Патапіліся б, здаецца, у гэтай атруце.

«I вось табе! — яшчэ падумала з помстаю.— I я пакарала цябе... Вот май тое, што заслужыў... Гэта ты вінаваты... Ты!»

Віктар маўчаў, ні апраўдваўся, ні злаваўся.

— Колькі ж маглі трываць? Канечне, прагналі...— нападала на мужа Антаніна, выказваючы злосць і за яго ўчынкі, i за сябе.— П'яны вадзіцель ці каму гора можа зрабіць, ці сябе або трактар пакалечыць... Але ж гавары ці не гавары — нічога не памагае...

Перажывала Антаніна, перажываў i Віктар. Яны амаль не гаварылі між сабою, стараліся толькі размаўляць з сынам, стараліся аддаваць таму ўсю сваю ўвагу.

Вось i сёння, калі прайшло ўжо тры дні з таго выпадку ля рэчкі, Антаніна не знала сабе спакою. Не магла пайсці да таго месца, не магла быць у хаце.

«Віктар думае, што я злуюся, гэтакая нервовая таму, што яго прагналі з трактара...— думала яна, седзячы на канапе i не ведаючы, за што ўзяцца, дзе дзецца.— Хоча памірыцца, падлагодзіцца, абяцае, што болей не будзе так рабіць... А сёння вот раскрычаўся: «I мне цяжка, горка на душы. Але я маўчу. А ты ўсё злуешся, добрага слова не скажаш!» А што я яму скажу, як магу быць ласкавай?!»

Паднялася, пахадзіла па цёплым пакоі.

«Але я i абманваю сябе: люблю Міхаіла Іванавіча. Чакаю яго. Баюся, але чакаю...— i абхапіла з адчаем далонямі галаву.— Я зусім заблыталася!..»

Хадзіла-хадзіла па пакоі, пасля спынілася ля акна: здалося, не зусім ужо чыстыя фіранкі. Зняла ix, каб памыць. I тут жа ўбачыла, што ў двор уваходзіць чалавек. Аж памлелі ногі: ішоў Міхаіл Іванавіч.

«Што ён сабе думае? Ён загубіць мяне...»

Адхінулася ад акна, хапілася рукою за сэрца. Не магла пабегчы ў сені i зашчапіцца. Патурзаў бы за клямку, пастаяў бы — ды i сышоў бы. А то во зойдзе вось-вось у хату.

«Ну, чаму не бягу? Чаму не слухаюцца ногі?»

Ён пастукаў у дзверы, зайшоў.

Спачатку зірнуў строга, а пасля, калі агледзеўся, што яна адна, усміхнуўся i пайшоў да яе — і ў яе прапала злосць на сябе. Падышоў, прытуліў i моцна пацалаваў у вусны — яна адказала доўгім пацалункам.

— Дома ж нікога няма? — шапнуў ён пасля.

— Не.

— Я наўмысна, каб хто чаго не падумаў, ішоў не гародамі, a вуліцай... Як па-дзелавому... Ляцеў на крыллях. Чуеш?

Спытаў i зноў пачаў цалаваць яе. Пасля падхапіў яе на рукі.

— О божа! — прастагнала яна.— Прападу я...

Ёй здалося, што ўвесь свет у гэтую хвіліну зрушыўся i кудысьці паляцеў. А можа, i не свет, можа, яна кудысьці, высока-высока, паляцела, нічога не разумеючы.

— Мілы мой! — шаптала яна.— Люблю, люблю, люблю!

— Мне пара ўжо выходзіць...— праз паўгадзіны, а можа, яшчэ i раней (Антаніне здалося, што гэты час толькі прамільгнуў, як святло маланкі), прамовіў Міхаіл Іванавіч, надзеў свой шэры пінжак.— Дык дамовіліся: сустракаемся ў горадзе, паслязаўтра?

Яна яшчэ ляжала на ложку, накрыўшыся лёгкім прасцірадлам, з сорамам пазірала на яго, адчуваючы, як млява, соладка торгае цела, шчымяць вусны, не прападае цяпло са шчок. I ўся яна лёгкая-лёгкая. Як маленькая птушка.

— Дык прыедзеш?— запытаў ён, прысеў, усміхнуўся. Першы пачаў называць яе на «ты».— Ну, разумееш, у горадзе нам лепш сустракацца. Вёска невялікая, мігам усё ўбачыць, пусціць погалас. A ў горадзе ты нікога не ведаеш i цябе ніхто не ведае.

Яна маўчала. Здзіўлялася, як хутка ён з нясмелага, далікатнага хлопца стаў такім асцярожлівым, смелым, як узяў над ёю ўладу. Яна нічога не адказвала, толькі з сорамам пасміхалася.

— Я чакаю вельмі, рыбка, чуеш? — ён нахіліўся, пацалаваў яе.— Прыедзеш?

Яна са згодаю кіўнула галавою.

9...

Вось прыйшла серада.

Антаніна зноў, як i ў тую паездку ў горад, доўга стаяла ля люстэрка, стараючыся зрабіць добрую прычоску.

На кухні снедалі муж i сын. Яна не хацела есці. Не да гэтага было.

«Божа, куды еду, чаго!— думала Антаніна.— I не дакараю сябе, ірвуся! Што са мною зрабілася? Чаму думаю, калі не ўбачу яго, дык жыццё маё будзе пустое, марнае?.. Якая я, мусіць, бессаромная стала... Ап'янела вот — i пра ўсё забылася... Хачу жыць, хачу быць любімай! А ён такі мілы, слаўны! Яго нельга не кахаць!»

Затупаў, зірнуў з дзвярэй Віктар.

— Ну, мы пайшлі, — сказаў ён з лагодаю, зірнуў на яе з нейкай панікласцю, нібы яна яму чужая жанчына.

— Ну, ідзіце, — спакойна адказала яна.— Толькі парай, што мне сёння адказаць...— бадай, упершыню за астатні тыдзень яна загаварыла больш-менш ласкава.— Мяне хочуць паслаць у Мінск на месячныя курсы для павышэння кваліфікацыі...— гаварыла i адчувала, што не ўмее маніць: залілася чырванню, гараць, як ад агню, шчокі i не можа зірнуць яму ў вочы.— Можна не ехаць на цэлы месяц у сталіцу, калі буду кожную сераду ездзіць на вучобу ў раён. Дык што мне адказаць?

— Канечне, ездзі лепш у раён, — адказаў Віктар.— I бліжэй, i раз у тыдзень, — прамовіў i, здаецца, быў рады, што яна так з ім загаварыла.

«Сам вінаваты... Я гаварыла, прасіла... Махнуў на мяне рукою...»

— I я так думала...— сказала яна i адвярнулася. Каб больш не стаяў, не пазіраў на яе гэтак.

Калі стаяла ўжо на аўтобусным прыпынку, да яе падышла Надзя. Ішла на работу i завярнула да яе.

— Куды так зноў нашыкавалася?— спытала тая, здаецца, з зайздрасцю пазіраючы на яе.

— На курсы...— адказала Антаніна, саромеючыся i стараючыся не пазіраць у вочы.

— Нешта ты гэтую весну ўборы часта мяняеш, гэтакія во прычоскі робіш... Зусім змянілася...

— Выдумляеш нешта...— толькі ўсміхнулася Антаніна. I як на збавенне зірнула на аўтобус, што падыходзіў.

У аўтобусе гэтаксама саромелася пазіраць на людзей, гаварыць з імі: здаецца, усе ведалі, куды яна едзе...

У горадзе, як выйшла з аўтобуса, зайшла ў педкабінет, потым — у блізкія магазіны. Нічога не купіла. Ды i не думала, што купіць. Думала толькі пра адно: як ісці туды?

Пасля ішла па знаёмай вуліцы памалу, нага за нагу, хутка знайшла знаёмы дом: тут некалі кватаравала яе сяброўка. Пазірала на пяціпавярховы гмах i адчувала: не, сама не зойдзе ў яго, у кватэру з нумарам «25».

— Антаніна Іосіфаўна! — пачула нечакана знаёмы голас.

Са сполахам азірнулася — нідзе нікога.

«Няўжо мне здалося? Няўжо я...»

I тут убачыла Міхаіла Іванавіча. Ён, выходзіць, хаваўся за вугал. Выйшаў са схованкі, наблізіўся.

— Добры дзень, Тося!— ca шчасцем прашаптаў ён, — Хадзем, мілая.

— Добры дзень, — мусіць, заліваючыся ад чырвані, адказала яна, не могучы зірнуць яму ў вочы.

Яны ўвайшлі ў двор, дзе было шмат зеляніны, павярнулі ў самы апошні пад'езд. Ля яго на лаўцы сядзелі дзве бабулі. Яны, здаецца, вельмі пільна пазіралі на Антаніну. Ёй стала аж холадна.

Падняліся на другі наверх. Зайшлі ў калідор.

— Як я чакаў цябе, мая рыбка!— Міхаіл Іванавіч не даў ёй апамятацца, абняў, асыпаў твар пацалункамі. Яна слаба баранілася, — Якая ты сёння прыгожая!— радаваўся ён.— Якая вабная, мілая. Я трачу розум... Але заходзь, заходзь...

Яна скінула туфлі, паклала на вешалку сваю сумачку i зайшла ў невялікі, але ўтульны пакой. Шафка з кнігамі, журнальны столік, тэлевізар на доўгіх ножках, канапа. На століку крыштальная ваза з белымі i чырвонымі кветкамі.

— Ну як?— усміхнуўся ён.— Даеш згоду быць тут гаспадыняй? Даць жыццё гэтай халасцяцкай кватэрцы? Ну, не маўчы. Скажы што.

— Што сказаць?— усміхнулася яна.— Сама ж прыйшла...

10...

Як у казцы, як у сне, праляцеў месяц.

Антаніна пачала ўжо ездзіць у горад па два разы на тыдзень — у аўторак i ў пятніцу.

Вось i цяпер яна была ў горадзе, у Міхаіла Іванавіча.

— Цяжка мне, вельмі цяжка...— скардзілася яна.— Чуеш, мой родненькі?

— Чую, чую...— адказваў ён, гладзячы яе па галаве.— Пацярпі яшчэ крыху...

— Не ведаю, як жыву цяпер...— шаптала яна, лашчачыся i цалуючы яго ў плячо.— Нічога дома не раблю. Усё падае з рук. Баюся, спаць не магу. Не магу, што абманваю мужа, дзіця. З табою смелая, жыць хачу, а вось дома... Мусіць, няшчасце маё, што ты гэтак мяне заваражыў...

— Што ты! — як пакрыўдзіўся ён, прытуліўся, пачаў цалаваць яе ў вусны, у голую шыю, у грудзі.— Нe гавары так: мы самыя шчаслівыя людзі. Хіба хто так любіць, як любім мы адно аднаго? Такое каханне, можа, многім нават i не сніцца...

— Так, гэта так, — згадзілася яна.— Але ж мы грэшнікі. Хаваемся ад усіх...

— Трэба ўсё добра абдумаць, як нам быць разам...— ён угадаў яе думкі, але адказаў неяк вельмі няясна.

«Што тут думаць? Трэба забіраць мяне сюды — i ўсё... Раз я асмелілася на гэта, дык змагу ўжо i другое — пакінуць Віктара: ён ужо чужы мне. Зусім чужы. Трэба цяпер, у жніўні, i пераязджаць, бо потым пачнецца работа i будзе цяжэй... А так яшчэ тут i работу знайду...»

— Давай з'едзем куды...— сказала яна. Сказала так, каб ён ведаў, пра што яна думае.— Будзем заўсёды толькі разам.

— Ты можаш кінуць мужа?

— Калі мы...— у яе ад крыўды аж змяніўся голас.— Калі ты знайшоў мяне на лузе, калі перакруціў мне жыццё, дык не пытаўся пра гэта. Гаварыў другое...— i яна паднялася, ссунула ногі з канапы на падлогу, пачала адзявацца.

— Не крыўдзіся, — папрасіў ён, зноў вярнуў яе на ранейшае месца, абняў.— Я ж думаю, як усё зрабіць найлепей. Можа, i праўда нам некуды з'ехаць. Бо тут i твой муж, i мне з работы не дадуць спакою, будзе нялёгка на першым часе... Вось давай абдумаем усё добра i ў наступны раз вырашым ужо ўсё цвёрда. Так што, — ён зноў асыпаў яе твар пацалункамі, — хутка мы цябе вызвалім, выбавім з гэтакага цяжкага жыцця, зажывём зусім па-новаму...

Антаніна зноў прыехала ў горад.

Ужо нікуды не заходзіла. Адразу ішла на кватэру Miхаіла Іванавіча.

Ішла не як госця, а як гаспадыня. Яна ўжо добра, да драбніц, ведала гэтую вуліцу, гэты дом. Адчувала, што хутка тут застанецца i будзе жыць.

З раніцы блакітнае неба пачынала шарэць, зацягвацца хмарамі. Прыпарвала: збіралася на дождж. На дварэ нібы прыжаўцела, а то нават i пацямнела, было неяк трывожна: пэўне ж, меліся быць грымоты, маланкі.

«Нічога, няхай будзе i дождж, — усміхалася сама сабе Антаніна.— I дождж трэба, усё будзе лепей расці, — I зноў, як i дарогаю ў аўтобусе, пачала марыць, гадаць, як яны вось-вось сустрэнуцца, будуць гаварыць.— Я скажу, што Віктару яшчэ нічога не гаварыла пра развод, але перагледзела, памыла ўсё адзенне, усю бялізну, што вазьму з сабою. Не, пра гэта не буду гаварыць, гэта ўсё надта дробна. Пачну з самага важнага. Скажу, што цяпер мы павінны ўжо быць разам: я цяжарная. Ад цябе, мілы Міхаіл Іванавіч...— яна ўсміхнулася, а пасля як схамянулася, спалохалася ўсяго гэтага.— О божа! А раптам што будзе не так, як думаю... Што я тады буду рабіць? Так заблыталася...»

Яна паднялася на другі паверх, пазваніла. Пачакала. Зноў пазваніла. Але чамусьці ён не падыходзіў i не адчыняў. Няўжо жартаваў, правяраў яе цярпенне? Зноў доўга націскала на кнопку.

«Недзе выйшаў, — супакоіла сама сябе.— Пачакаю на двары».

Выйшла з пад'езда, сноўдалася туды-сюды па вуліцы. Пільнавала. Але Міхаіла Іванавіча ўсё не было.

Лінуў дождж. Неяк адразу спорна, уліўна, што за нейкую хвіліну пацяклі ручайкі. Яна нават не паспела дабегчы да пад'езда. Змокла.

Стаяла доўга, пакуль не сахвоціўся першы лівень. Міхаіла Іванавіча так i не дачакалася. Паехала дадому.

...Праз пару дзён зноў была ў горадзе. Зноў званіла ў дзверы — i зноў яны не адчыняліся.

Адчувала, што дрыжаць ногі. Адчула страх, адчай.

«Няўжо ён уцякае ад мяне? Калі ўцякае, дык хто ён тады? Не, ён не абманшчык. Выйшла так, відаць. Але хоць бы паперку якую пакінуў бы...»

— Чакаеш міленькага? — пачула нечакана нi то мужчынскі, нi то жаночы голас. Азірнулася: насупраць, адчыніўшы свае дзверы, стаяла пажылая жанчына. Ці не п'яня, здаецца.— Так?

Антаніна разгубілася. Не ведала, што i сказаць.

— Я з домакіраўніцтва, — нечакана ёй прыйшла на паратунак думка.

— Нешта часта ж ты сюды ходзіш, — прамовіла жанчына, не зводзячы з яе пранікнёнага позірку. Здаецца, бачыла, што Антаніна сёння амаль не спала, мае цёмныя плямы пад вачыма, адчувала, што ў яе дрыжаць ногі. Мусіць, бачыла i яе непакой.— Не дачакаешся, мілая. Я калі-нікалі цікавала во ў гэтае вочка, бачыла, як ты выходзіла, як заходзіла, як ужо тут стаяла. Я ўжо добра ведаю, што значыць, калі падоўгу стаяць тут, ля дзвярэй, маладзіцы... Значыць, надакучыла ты ўжо, вось i ўцякае, новай шукае...

— Я ж кажу, што з кіраўніцтва, — ледзь не плачучы, прамовіла Антаніна.— Па службе...

— Няхай будзе i так сабе, мне ўсё роўна, — махнула рукою кабета.— Я толькі хачу сказаць, што гэты красун...

Антаніна не даслухала. Пабегла ўніз. Настрой быў такі, хоць ты кідайся пад машыну.

«Няўжо ён падманшчык? Няўжо праўду гаварыла тая кабета? — хутка ішла яна i, здаецца, нічога не бачыла перад сабою.— Якая ж я дурная, што гэтак папалася ў яго сеткі... I што мне цяпер рабіць?»

...Антаніна не дачакала, калі прыйдзе дамоўлены дзень спаткання, назаўтра зноў прыехала ў горад.

Зноў пазваніла.

Сёння Міхаіл Іванавіч быў дома, адразу адчыніў.

— О, якая нечаканасць! — усклікнуў ён, упускаючы яе ў калідор ды зачыняючы за ёю дзверы.— Думаў, што прыйдзецца гэтулькі яшчэ чакаць, аж ты малайчына!

I абняў, пацалаваў у шчокі. Здаецца, сёння холадна, дзеля прыліку. Яна не вырывалася, але i гэтаксама холадна сустрэла яго пяшчоты.

Пасля, вызваліўшыся, пільна зірнула яму ў вочы. Ён замітусіўся, заміргаў.

— Прабач, што вось так...— ён правёў рукой сабе па грудзях, па майцы. I адышоўся. Надзеў кашулю.— Заходзь сюды, калі ласка.

Яна скінула туфлі, зайшла. Села на канапе. У плашчы, з сумачкаю.

— Распранайся, — усміхнуўся ён, прысеў.— Ну, чаго наша рыбка такая невясёлая?

— Бо яе злавіў спрактыкаваны рыбак...— сур'ёзна, нават строга адказала яна.— I ёй блага без вады...

— Не зразумеў...

— Я два разы... стаяла пад дзвярыма...— наткнула яна.

— А!— як пра нешта нязначнае ўспомніў ён, усміхнуўся.— Прабач. Нечакана паслалі ў камандзіроўку. У Маскву.

— Можна ж было лісток які пакінуць...— ужо мякчэй сказала яна, адчуваючы, што з душы быццам спаўзае цяжкі камень. Няма страху, што ён падманшчык, што яна ў вялікай бядзе.— I я ўсё ведала б, не хвалявалася. Ды не думала абы-чаго.

— Ну, прабач, — папрасіў ён, абняў яе.— Спяшаўся вельмі.

— Яшчэ не жонка, а ўжо мала думаеш пра мяне, — не вызваляючыся, ужо міралюбна папікнула яна.— Два-тры словы напісаў бы — i я цэлы тыдзень была б спакойная...

— Думала: падманшчык? — усміхнуўся ён.— Сумысля ўцёк...

— Я то ўсяк думала, — прамовіла яна, спахмурнела.— А вот тут твая адна суседка гаварыла... Жах!

— Жыве тут адна п'яніца ды пляткарка, — як апраўдваючыся, сказаў ён.

— Але ж, выходзіць, у цябе тут бывае многа жанчын... Чаму? — яна зірнула яму ў вочы. Ён збянтэжыўся, але стараўся валодаць сабою.

— Зойдзе паштарка, зойдзе хто з домакіраўніцтва ці з работы, знаёмая, дык яна: ага, палюбоўніца...— сказаў ён.— I ты так думаеш?

— Я не ведаю, пра што думаць, а пра што не думаць, — яна абхапіла галаву рукамі.— Я з такім настроем сюды ехала i з зусім другім настроем ад'язджала тыя разы... Я не магу так болей жыць...

— Ужо колькі гаворыш, што не можаш, але жывеш... I, дзякуй богу, кругленькая, поўненькая, прыгожая...

Яна мігам зірнула на яго: ці не пасміхоўваецца ён з яе? Ён, здаецца, убачыў пакуту на яе твары, сагнаў з твару ўсмешку.

— Прабач, — сказаў ён.— Бачу, што сёння ты надта невясёлая, дык хачу развесяліць крыху.

— Ад такіх жартаў не павесялееш...

Паднялася, падышла да акна. Зірнула на двор.

— Я многа думаў пра тое, што мы той раз гаварылі...— прамовіў ён. I нейкім надта ж чужым голасам.— Можа, нам пакуль не трэба спяшацца, рабіць усё раптоўна: муж твой са злосці можа паскардзіцца ў райана i яшчэ куды... I тады, ведаеш, i мне, i табе...

Яна прыхілілася да шкла, невідушча пазірала на бярозы i ліпы, на стрэхі хлеўчукоў, маўчала. Зноў, як ужо было, у яе аслаблі ногі, пацяклі слёзы. Затуманілі вочы — i яна ўжо нічога не бачыла.

Але не паварочвалася. Каб не бачыў, што яна плача.

— Канечне, я гавару непрыемныя словы. Але патрэбныя...— ён устаў, падышоў да яе. Але не дакранаўся.— Цяжка табе будзе: муж будзе помсціць, людзі папікаць i я... Я ж самы звычайны служачы, маю невялікую зусім плату... Канечне, не дам таго, што павінен даць жонцы добры муж...

Яна зірнула на яго: што ён гаворыць? Ён змоўк, здзівіўся, убачыўшы слёзы.

— Вы напраўду нічога не можаце даць, — з гневам прамовіла яна. — Вы толькі любіце браць...

Абмінула яго i хутка падалася з пакоя.

Ён тут жа дагнаў яе, схапіў за плечы.

— Пусціце, — запатрабавала яна.— Я ўсё зразумела. Я болей вам не трэба...

— Ты мяне няправільна зразумела, — пачаў адгаворвацца ён, — Я хацеў, каб ты напраўду ведала, хто я, што маю. Каб усё знала, калі надумалася злучыць свой лёс з маім...

— Я ніколі не думала пра выгоды. Пра другое думала...

— Ну, прабач, — папрасіў ён, вярнуў яе, пасадзіў на канапу. Сам сеў, прытуліўся.— Я рад, што для цябе даражэй за ўсё. I я яшчэ мацней люблю цябе... Чуеш, рыбка?

Яна прамаўчала.

— Ну, скажы, што ты не злуешся. Што любіш мяне.

— Скажу. Але толькі другое...— яна здзіўлялася, што такая смелая.— Ад нашага кахання... Словам, цяжарная я, Міша...

Прамовіла i зірнула на яго: твар яго, здаецца, аж перакрывіўся. Акругліліся вочы, нос раздуўся, а рот паўраскрыўся.

— Ад мужа? — запытаў праз хвіліну.

— Не, — супакоіла, — як з табой першы раз... словам, пасля з мужам я не жыла... Гэта ад цябе... Так што мы ўжо цесна звязаны. Як муж i жонка.

Ён падняўся, зрабіўся нейкі дробны, нізкі. З усхваляваннем хадзіў па пакоі.

— Так...— сказаў ён. Не ёй, сам сабе.— Трэба нешта рабіць. Гэтага я не чакаў... А раз не чакаў, дык не гатовы... а раз не гатовы, дык...— вярнуўся, сеў ля яе.— Што ты параіш?

— А ты? — запытала яна.— Я не ведаю.

— Можа, яшчэ рана, Тоська, нам мець дзяцей. Мне яшчэ трэба прывыкнуць да твайго сына...

— Moжa, калі будзеш мець сваё дзіця, табе будзе лягчэй прывыкнуць...

— Двое дзяцей — гэта ўжо шмат клопатаў... Ну, малая кватэра, малая зарплата... Ды мы яшчэ маладыя, павінны пажыць для сябе, не спяшацца звязваць сабе рукі... Паспеем... Можа, нават нам яшчэ i не варта сыходзіцца, каб нас зацягвала ў сумны побыт... А так мы заўсёды маладыя, свежыя, так чакаем адно аднаго, радуемся сустрэчы... Дык будзем вось так сустракацца...

— Я разумею вас...— холадна, зноў наўмысна называючы яго на «вы», сказала яна.— I мне няма чаго сказаць: сама вінавата, — паднялася, пайшла абувацца.— На вялікі жаль, гэта не падсудная справа, буду судзіць вас сваім судом, — i ўжо, калі абула туфлі i мелася адчыніць дзверы, з гневам зірнула на яго.— Жывіце для сябе...

— Ну, што з табою сёння?— як здзівіўся ён, выдаючы ўсё гэта за яе капрызы.— Я з роздумам — ты ў крыўду...— але не затрымліваў яе.

— Не рабіце мяне дурной...— з гневам сказала яна, — хоць я i ёсць такая...

I тут жа выйшла, моцна ляснула дзвярыма. Каб больш ніколі сюды не прыйсці.

11...

Забіраць Антаніну з бальніцы прыехаў сам Віктар.

Яна, белая, слабая, адчуваючы дрыготку ў нагах, сядзела ў невялікай прыёмнай, пазірала ў акно — на ўжо не свежы, са страчанай, не яркай зелянотаю двор: лісце на бярозах прыцямнела, a мясцінамі i зажаўцелася. Не зялёная, а парыжэлая ўжо была i трава, там-сям на ёй ляжала апалае лісце.

«Як хутка прыйшла восень!— здзівілася Антаніна.— Здаецца, зусім жа нядаўна яшчэ быў май, гэтулькі было святла, зеляніны! Аж во на дварэ ўжо не толькі май, але i лета праходзіць... Як усё хутка, неспадзявана!..»

Выходзілі, заходзілі людзі, але яна старалася не пазіраць на ix, каб не сустракацца з іхнімі позіркамі.

Нарэшце падышла, спынілася машына. З яе вылез Віктар (на днях яму далі малакавоз), звузіў вочы i неяк зморшчыўся. Здаецца, не меў ніякай ахвоты ісці сюды, у бальніцу. Стукаў нагою па колах, пасля адчыніў капот i пачаў корпацца ў маторы.

«Не зойдзе, — падумала яна.— У трэці раз ужо прыязджае сюды па мяне. I кожны раз з новым настроем. Першы раз прыехаў сумны: нарадзілася мёртвае дзіця. Як заплакала, выйшаўшы яму насустрач, дык заліўся слязьмі i ён. У другі раз прыскочыў вясёлы, радасны: тады нарадзіла сына, Сяргейку... Сёння вось прыехаў у трэці раз. I не заходзіць. Як i не праводзіць яе медсястра...»

Антаніна ўзяла свой клунак і, зморшчыўшыся ад болю, паднялася, пайшла з бальніцы.

Ярка свяціла сонца, але было чамусьці холадна. Аж сцепанула плячыма.

«Няўжо ўжо астыла зямля, ухалоднілася паветра? Рана ж яшчэ...»

Падышла, стала паблізу.

— Ну, здарова, — ціха сказаў ён, але не пацалаваў. Узяў клунак, кінуў яго ў кабіну на сядзенне.— Садзіся, паедзем. Мне яшчэ трэба ехаць у Міланькі на ферму.

Яна не пакрыўдзілася. Нават пашкадавала яго: брудны во, у нямытым камбінезоне, учарнелы на схуднелым твары, з вялікімі ўпадзінамі пад запалымі вачыма. I не пазірае на яе. Ці саромеецца, ці перажывае, шкадуе яе?

Антаніна села ў кабіну. Адразу ж сеў i ён. Не ведаў, што спытаць, замітусіўся, шныпарыў позіркам на кабіне.

— Ну, як ты? — запытаў потым.

— Добра...— адказала яна i тут жа ўспомніла, што той раз, калі Віктар прыязджаў па Сяргейку, дык быў у святочным касцюме, пры белай кашулі...

— Я нешта здагадваўся...— сказаў, па-ранейшаму стараючыся не сустракацца позіркамі.— Бачыў, што змянілася ты зусім, адчужэла... Перажывала, плакала не раз. Надта астатні тыдзень. Дарэмна ты сюды прыехала, хай бы... Сяргейка ж вялікі ўжо, адзін толькі ў нас...

— Давай не будзем пра гэта гаварыць, Віця, — папрасіла яна, хапілася рукою за невялікі поручань: закружылася раптоўна галава, — Раз прыехала, дык, значыць, трэба было прыехаць... Некалі, можа, раскажу ўсё, калі трэба будзе...

— Усё ж я табе не чужы, а муж... Можна ж было i са мною параіцца. А ты ўсё адна. Сабралася i паехала. Ад людзей чую: жонка ў бальніцы...

Антаніна прамаўчала. Ды што яна магла сказаць? «Прабач, Віця?» Не, не магла так сказаць: не было як так сказаць.

— Ведаеш...— ён памуляўся, пацёр падбародкам па камбінезоне.— Ну, канечне, я залішне ўжо прыкладваўся да чаркі... Зусім не бяруся кінуць, але без прычыны не буду браць...

— Добра, Віця, — прамовіла яна з падзякаю ды шкадуючы яго.— Паехалі ўжо. Табе ж трэба яшчэ з'ездзіць у Міланькі.

Іншым разам ад радасці за яго такія словы магла б прытуліцца, пацалаваць у шчаку. Але цяпер не магла. Не таму, што саромелася. Не магла — i ўсё.

«Ды хіба можна цяпер думаць пра пацалункі, пра ўсё такое? Я ўжо, мусіць, век пра гэта думаць не буду. Адлюбіла, адцалавалася... Не ляжыць ужо да гэтага маё сэрца. Буду жыць, як старая кабета: работа, гаспадарка, сям'я...»

Яны паехалі. Моўчкі. Ні то чужыя адно аднаму, нi то з вялікім шкадаваннем адно аднаго. I кожны думаў: як жыць далей?

«Ды вось так, — думала Антаніна.— Як ужо выйшла. Ды старацца працаю, клопатам змыць з сябе віну, што, можа, была i не віна, каб... Але больш так ніколі не будзе. I ні з кім. Цяпер ужо ведаю: жыццё адно, а мары, спадзяванні ўсякія гэта другое. I не заўсёды ўгонішся за імі, i не заўсёды трэба i гнацца...»

Выехалі з Галінавіч, мінулі двухпавярховую школу, дзе некалі Антаніна канчала дзесяць класаў, i па палявой тупкай дарозе паехалі да лесу. З левага боку дарогі зелянелася, а гэтаксама i рудзелася бульба, з правага — залацілася свежае ржышча, між яго падымалася маладая канюшына. Крышку воддаль стаялі жоўтыя скірды саломы.

Антаніна зірнула на Віктара: на яго губах была лёгкая ўсмешка.

«Няўжо i ён успомніў тое? — падумала яна.— Вось па гэтай дарозе мы некалі — ледзь ужо не дзесяць гадоў таму — выбеглі ўночы са школы, дзе быў школьны баль. Было цёмна-цёмна, пахла маладою зелянінаю, у недалёкім прырэчным алешніку спяваў-заліваўся салавей... Натанцаваўшыся, навесяліўшыся, мы вясёлыя, шчаслівыя выбеглі. Я паперадзе, а ён за мною. Дагнаў недзе во тут, ля лесу, абняў i пацалаваў... Гэта быў першы пацалунак, дагэтуль ніхто яшчэ яе не цалаваў... «I зусім не страшна», — падумалася тады, як зусім не страшны быў i Віктар: яны з ім ужо нямала папрацавалі разам — пасадзілі бульбу, пасядзелі на лаўцы ды пагаварылі, хоць такога яшчэ не было... «Люблю цябе!» — горача зашаптаў ён тады. «I я, i я...» — адказала. Цяпер во аж стала сорамна...»

Віктар маўчаў, пазіраў на дарогу.

«Але як даўно ўжо тое было, — яна аж паківала галавою.— Помніцца, як даўні сон...»

Калі ў лесе машына пачала ўз'язджаць на карэнні i трэсціся, Антаніна пачала адчуваць боль у паясніцы, моршчыцца. Але маўчала, не прасіла ехаць цішэй. Ён сам здагадаўся, сцішыў хуткасць, а там, дзе былі на дарозе тоўстыя, пераплеценыя карэнні, дык кратаўся зусім паціху.

Ёй хацелася калі не падзякаваць, дык хоць з лагодаю дакрануцца да яго пляча. Але i не гаварыла нічога, i не дакраналася. Сядзела моўчкі.

12...

Сёлета ўпершыню за сваю настаўніцкую працу Антаніна не паехала ў горад на жнівеньскую настаўніцкую канферэнцыю. A заўсёды не толькі была, але i загадзя збіралася, шыкавалася — ехала туды, як на свята, як на вялікі экзамен.

Сёння яна сядзела ў ціхай хаце ля акна i пазірала на двор — у гародчык.

На дварэ пакрапваў дождж, абмываў зялёна-жоўтае лісце, вільготніў шэры, з зялёным мохам плот. Моклі рыжаватыя цыбукі кветак, згіналіся, звісаючыся ўжо адцвілымі i амаль апалымі кветкамі. Было нізкае шэрае неба, прыцемненасць, што ўсёю душою адчувалася: ужо восень.

«Недзе там, у горадзе, выступае загадчык райана, — думала Антаніна.— Некага хваліць, некага ганіць, на некага намякае. Тыя, каго хваляць, радуюцца, іншыя засмучаюцца... Знаёмыя сустракаюцца са знаёмымі, расказваюць, дзе былі, што бачылі за лета. I, можа, ніхто i не здагадваецца, што няма мяне... Хіба, можа, толькі адзін чалавек з бояззю прыглядаўся: там я ці не? Як уцякла я тады, дык больш i вачэй не паказаў. I добра. Усё... Усё скончана, больш так не будзе... I тое будзе навек як непрыемны напамінак, дакор...»

У горад Антаніна выбралася ўжо на пачатку верасня, калі пачалася вучоба ў школе.

Паехала тое-сёе купіць. Віктару, Сяргейку. Справіла пакупкі i сабралася ісці да аўтастанцыі.

Яшчэ да аўтобуса было з гадзіну, i яна, каб не сумаваць на аўтастанцыі, зайшла па дарозе ў гарадскі парк — вялікі сасновы лес. Знайшла ў зацішным месцы, ля густога бэзавага куста, лаўку, прысела, паставіла ля сябе поўную цяжкую сумку, з задавальненнем выцягнула натруджаныя ногі — чамусьці вельмі стамлялася ў горадзе. У вёсцы магла i цэлы дзень выстаяць на нагах.

Спачатку заплюшчыла вочы, адкінула на спінку лаўкі галаву i адпачывала, чуючы, як недзе далёка, як авадні, гудуць аўтобусы, рэзка вурчыць трактар i нешта раз за разам моцна, аж тут дрыжыць, бухае па зямлі, як тут ціха шумяць верхавіны сосен. Пасля села прама, пазірала паблізу на стаптаную палеглую траву, на свае, здаецца, пахудзелыя ногі.

«Ды я i сама палягчэла. Надзя прыходзіла на днях у адведкі, дык галавою ківала: ах, як ты, Тося, раптоўна змянілася!»

Яна дастала з сумкі люстэрка i паглядзелася: i праўда, поўненькія раней шчокі апалі, завастрыўся нос, a ў вачах...

«Што ў вачах!.. Вось што на сэрцы!..»

Павеяў ветрык — хваёвы парк загайдаўся, зашумеў. Зашумеў з самотаю ды з трывогаю, як па страчаным цяпле ды святле.

Паблізу, на шырокай сцежцы-прагаліне, стаяла сіняя скрынка на невысокіх колах, ля скрынкі спіною сюды стаяла пажылая кабета ў белым халаце, згінаючы ад стомы ў каленях то адну, то другую нагу — цярпліва чакала пакупнікоў марожанага.

Антаніна думала ўжо ўстаць, прайсці гэты невялікі прагалак — ад лаўкі да скрынкі, — купіць i пасмактаць марожанае, як убачыла, што на сцяжыне паявіўся мужчына — ішоў вельмі ж па-знаёмаму, высока трымаючы галаву, аднак пазіраючы не ўдалечыню, а амаль сабе пад ногі.

«Міхаіл Іванавіч!— затрапяталася сэрца.— Блізка дом, ля самага парку — выйшаў прагуляцца...»

Міхаіл Іванавіч — у знаёмым сінім касцюме, у белым плашчы, што зноў пачалі сёлета ўваходзіць у моду, — падышоў да прадаўшчыцы, пажартаваў, купіў марожанае, адышоўся i разгарнуў паперу, лізнуў. I прыпыніўся.

«Значыць, некага чакае... Каго ж?»

Яна засталася, сядзела i глядзела. Ля Міхаіла Іванавіча праходзілі калі-нікалі людзі. На старых ды на дзяцей ён не пазіраў, а вось кожную маладую дзяўчыну доўга праводзіў позіркам. Ёй аж было непрыемна. Некалі ж ён так i на яе пазіраў!

Міхаіл Іванавіч яшчэ раз за разам пазіраў на гадзіннік, на недалёкую вуліцу, кудою праходзілі i прыпыняліся непадалёку аўтобусы.

«Чакае-такі некага...»

Нечакана ён зірнуў на вуліцу, здаецца, захваляваўся. Думаў павярнуцца i пайсці туды, адкуль прыйшоў, але чамусьці затрымаўся. Зірнула туды i Антаніна: ад вуліцы ішла... яе былая аднакурсніца Вольга Аляксандраўна.

«Вось яно што! Вось хітрая: на семінары ж пакеплівала з яго, высмейвала... А на самай справе... Але ён... Праўду такі гаварыла яго суседка: такі ён i ёсць...»

Вольга Аляксандраўна была ў жоўтым касцюмчыку i белых туфлях, несла ў руцэ белую сумачку. Сёння была вельмі прыгожая.

Падыходзіла да яго паволі. Але дзіва: на яе твары была не радасная, шчаслівая, а нейкая вельмі ж грэблівая ўсмешка.

— Спатканне? — ухмыльнулася яна, i вецер даволі чуйна данёс сюды яе слова, што было сказана з іроніяй.

Міхаіл Іванавіч спакойна ўсміхаўся, пазіраў (здаецца, не пазіраў, a абдымаў яе позіркам), i вочы яго звузіліся, па-знаёмаму вільготна заблішчалі.

— Добры дзень, Оля! — з лагодаю сказаў ён.— Як даўно я цябе бачыў! Як ты пахарашэла!

— А ты думаў, што без цябе жыць не буду? Не вытрымаю, ведаючы, што ты падмануў, насмяяўся...

«Вось яно што! — Антаніне стала аж горача.— Вось чаму яна так гаварыла тады пра яго, амаль перасцерагала мяне... Дурная я тады была, нічога не зразумела. Пра зусім другое падумала...»

— Дык з кім усё лета гуляў? — запытала Вольга Аляксандраўна.— Кагo яшчэ разжалобіў сваім халасцякоўствам, сваёю «цяжкою» доляю, сваёю «тугою» па сапраўдным каханні?

— Ты, канечне, жартуеш, — спакойна адказаў ён.— Усё лета быў адзін, сумаваў. Колькі разоў ездзіў у вашу вёску, але мне сказалі, што ты паехала ў Крым...

— Ездзіла, — з запалам адказала яна.— I цудоўна адпачыла!..

— Не злуйся, Оля, — як папрасіў ён.— Ты няправільна мяне зразумела, уцякла ад мяне, зняважыла... Мы можам зрабіць зноў усё па-ранейшаму, i ў нас зноў будуць цудоўныя хвіліны...

— Каму яны — i праўда — цудоўныя, а каму не зусім... Каму пасля трэба расплачвацца, ехаць у бальніцу...

«О божа!— уздыхнула Антаніна.— Жах! За што ж мяне так бог пакараў, звёўшы з такім чалавекам?»

— Гэта ж цяпер не праблема...— усміхнуўся Міхаіл Іванавіч.— Жанчыны ўжо прывыклі да гэтага...

— Я ненавіджу вас...— са злосцю кінула Вольга Аляксандраўна i падалася адгэтуль — пайшла ў другі канец парку.

Міхаіл Іванавіч доўга пазіраў ёй услед пахатлівым позіркам.

Праз хвілін дваццаць падышла дзяўчына. Маладая, гадоў дваццаці трох, высокая, тонкая. Здаецца, зусім брыдкая. Міхаіл Іванавіч пайшоў ёй насустрач, заўсміхаўся, робячыся ветлівым, сціплым.

13...

Урок беларускай мовы заканчваўся.

— Ну, канчайце папраўляць памылкі ды здавайце сшыткі, — сказала Антаніна сямікласнікам. Яны павінны былі ўжо закончыць сачыненні.— Закругляйцеся.

Як празвінеў званок, дзеці пачалі перадаваць сшыткі — з задніх парт пярэднім, — i кіпа па дарозе ўсё таўсцела. Яна сабрала ўсе сшыткі.

«Вечары з тры трэба будзе пасядзець пад імі...»

— Усё, дзеці, ідзіце гуляйце, — сказала яна, села. Хацела тое-сёе запісаць у журнал.

Засталася адна ў класе: усе падаліся на сонечны двор. Там буяла надзвычай удалае сёлета бабіна лета.

Нехта зайшоў у клас. Ішоў сюды, да стала. Яна i не пазірала: думала, што вярнуўся хтосьці з дзяцей. Нешта ўзяць з сумкі — цяпер дзеці шмат прыносілі ў школу паспелай садавіны, хрумсталі яе на кожным перапынку.

— Добры дзень, Антаніна Іосіфаўна!

Падхапілася, нібы яе ўджаліла аса, зноў села. Пазірала ў акно. Нa прывітанне не адказвала.

Ён нагнуўся, цмокнуў яе ў шчаку.

Яна падхапілася, з гневам апаліла яго позіркам.

«Што ён? Ці не за дурную мяне лічыць?»

— Прашу вас...— сказала яна.— Нават не датыкацца да мяне... Калі па службе, дык вось журнал, сшыткі, вось мае планы, — выхапіла з-пад журнала тоўсты агульны сшытак, ляпнула ім па стале.— Глядзіце. Калі не па службе, дык нам няма пра што болей гаварыць...

— Ну, як ты? — прамовіў ён мяккім голасам.

— У бальніцы была...— Антаніна азірнулася, пільна паглядзела на яго — ён са сполахам зірнуў на дзверы. А пасля, як спахапіўся, усміхнуўся.

— Ну i правільна! Малайчына!— узрадаваўся ён.— Паспеем яшчэ... Усё яшчэ ў нас наперадзе...

Яна слухала, з іроніяй пасміхалася i ківала галавою.

— Ты не верыш мне? — прашаптаў ён.— Так жорстка караеш за нерашучасць?

— Садзіся, закаханы, сумленны, шчыры, верны!..— загадала яна, i ён паслухаўся, сеў на крэсла ля стала, са здзіўленнем зірнуў на яе.

Антаніна хутка разгарнула сшытак, вырвала з яго сярэдзіны два лісты, падала ix i самапіску.

— Пішы... Пішы, што любіш, што жэнішся на мне, возьмеш бацькоўскія абавязкі над маім сынам...

— Тося... Ты насміхаешся, жартуеш?

— Пішы, пішы! — сказала яна, скрыжоўваючы на грудзях рукі i стойка вытрымліваючы яго разгублены позірк.— Толькі тады, калі буду мець тваё пісьмовае абяцанне, буду збірацца за цябе замуж. Адразу ж падам на развод — i я твая... Ну, чаго круцішся, як уюн на гарачай патэльні?

— Я...— ён падхапіўся.— Гэта абраза...

— Бедненькі хлопчык! Усе яго крыўдзяць... I Вольга Аляксандраўна, i я...

— Вось што...— ён хутка супакоіўся, як перахапіў яе думкі.— Наслухалася яе? Той пляткаркі...

— Я нават i не спатыкалася з ёю пасля таго семінара, — са спакоем адказала яму Антаніна.— На днях была ў горадзе, выпадкам зайшла ў парк i ўбачыла вас... Усё чула, пра што вы гаварылі...

Ён зачырванеўся, прыкусіў ніжнюю губу, пасля зморшчыўся, аслабіў гальштук. Нібы той не даваў дыхаць. Расшпіліў шэры пінжак, зноў зашпіліў яго.

— Вольга Аляксандраўна — мая памылка... Я захапіўся яе красою, у пару не разгледзеў, што яна такая паганая жанчына... Я не хацеў табе без пары расказваць.

— Вы ўсё яшчэ не зрываеце з сябе маскі...— паківала яна галавою.— Я ж чула, што яна вам гаварыла, што вы гаварылі, як пацяшаліся... Так толькі паводзіць...

— Ну, хто?— нечакана ўсміхнуўся ён, i яна жахнулася: яго губы раскрыліся, сабраліся ў ix куточку іранічныя маршчыны, у вачах з'явіўся зусім новы бляск — вельмі хітрага чалавека.— Забудзь, мілая Тося, тое старамоднае слова, якім ты хочаш ахрысціць мяне. Жыві не выдумкамі, а так, як жывецца. Як можна жыць. Мы выдатна падыходзім адно аднаму, i мы павінны сустракацца, даваць адно аднаму радасць: мы маладыя ж...

— Маладосць адно, а гэта зусім другое...— прамовіла яна.— А што вы скажаце пра тую, у акулярах?

— I гэта ведаеш...— усміхнуўся ён.— Выцікавала.

— Я не цікавала, — перапыніла яна яго.— Ды мне гэта ўсё роўна. Сама важнае, што я ведаю: хто вы...

— Ладна, не будзем, — як папрасіў ён, сеў.— Давай пагаворым папраўдзе. Так, я не думаў з табою жаніцца, намякаў пра гэта, каб не напалохаць цябе... Ну, што з таго, што мы пажэнімся? Дзеці, наша плата... Будзем гібець век, жыць ад платы да платы... Я бяру замуж дачку Івана Аляксеевіча... Гэта яшчэ новая кватэра, машына, цесцеў вялікі аклад... Але я яе не люблю. Люблю цябе i гатоў любіць цябе ўсё жыццё... I гэта выдатна. Ты толькі не бойся такога жыцця, падумай, колькі яно дае волі.

— Не, — ціха, але настойліва прамовіла яна.

— Значыць, ты ўсяго не зразумела... Дык зразумей: мы ніколі не надакучым адно аднаму, заўсёды будзем адно аднаму радыя.

— Не, — яшчэ раз паўтарыла яна.— Шукайце другую на гэтую роль. Я на яе не падыходжу.

— I дарэмна, — сказаў ён, устаў.— А я цябе, так па рабоце праславіў бы... Раз не, дык застанешся ў цяні: не такая ты ўжо i выдатная. Звычайная настаўніца...

— Якая ёсць, — адказала яна, узяла журнал, сшыткі. Падалася з класа.

14...

Лістапад выдаўся надта ж зменлівы: на адзін дзень па некалькі разоў i ішоў дождж, i выблісквала сонца, i цямнела неба, нарываўся снег. Вільготны, цяжкі, падаў долу i тут жа раставаў, рабіў яшчэ болей хлёпанкі.

А потым, недзе ў сярэдзіне месяца, нечакана морась пераціхла, выяснілася, пахаладнела — сцялася вада, падшурхла зямля, выбелілася інеем. I стаяла вось такое няпэўнае надвор'е.

Антаніна прыехала ў горад. Хацела купіць таго-сяго з харчу — мелася справіць Сяргейкавы імяніны.

Купіла тое-сёе i ішла да аўтастанцыі. Прыпынілася на рагу вуліцы: усё ішлі i ішлі машыны. Гудзелі, пыхкалі дымам — аж балела галава.

Пасля, як праехалі грузавікі, памкнулася пераходзіць коўзкую вуліцу. Тут жа з вулачкі, што была за густымі нізкімі кустамі — наверсе ix ляжаў шапкаю іней, — выпаўзла жоўценькая лёгкавушка.

Антаніна не ведала, што рабіць: ці перабягаць, ці вярнуцца назад? Аж затрымалася пасярод вуліцы. Машына амаль ля самай яе піскнула тармазамі, прасунулася, з'ехала ўбок. Стала ледзь не ўпоперак вуліцы.

— Ты што? — крыкнуў на яе шафёр вельмі знаёмым голасам.— Жыць не хочаш?

Ён адчыніў дзверцы, высунуўся. Быў у паліто з пышным каўняром, у бабровай шапцы. Міхаіл Іванавіч.

I ён яе — цяпер у зімовым паліто, у белай пуховай хустцы — пазнаў, заціх. Каўзануў назад у кабіну. Да жанчыны. Тая — у сіняй шапачцы, у кажушку — сядзела побач. Вольга Аляксандраўна. Цяпер яна, напалоханая, разгубілася. З машыны не выходзіла.

Антаніна як анямела, i яны маўчалі, ціха сядзелі.

«Эх, Вольга Аляксандраўна! Так ты нічаму i не навучылася! Як ты магла?!»

Апамятаўшыся, Антаніна пайшла далей. Да тратуара.

Праз хвіліну загудзела i машына, дагнала яе, мінула, пыхнула горкім сіне-белым дымам.

1974-1975

1

Камасацыя — хутарызацыя

2

Давай, давай хутчэй!.. (ням.)

3

— Ну, Хойзер, што тут у цябе? (ням.)

4

— Пан лейтэнант, дазвольце далажыць... (ням.)

5

— Заткніся... Давай, давай! Хутчэй, чорт вазьмі! (ням.)

6

— Хутка, хутка! Выходзьце ўсе! (ням.)

7

— Хутка! Bось цяпер толькі нацерад! У Янковічы!.. (ням.)

8

— Пасля ўсяго, што сёння нарабілася, i звар'яцець можна... (ням.)

9

— Ну, ну, Хойзер! Сціхні, а то застрэлю, як здрадніка! I я хворы. I стаміўся... Але мы нямецкія салдаты... Разумееш? Хутка! ( ням.)

10

— Прэч! У Янковічы... (ням.)

11

— Гатова! I цудоўна! (ням.)

12

Шчыра дзякую, ласкавая пані... Вялікае дзякуй! (ням.)

Content

Далідовіч Генрых Маладыя гады

Генрых Далідовіч МАЛАДЫЯ ГАДЫ

АПАВЯДАННІ

Жыла ў вёсцы ўдава

Новы свет

Быць разам

Знайсці-страціць

Міхаіл Апанасавіч i Каця

«Адлюблю за ўсю маладосць...»

Дарога

Слёзкі палявыя

I свае, i чужыя

Губаты

Золкая раса

АПОВЕСЦЬ

Жаночае сэрца

1