Далідовіч Генрых

Жар кахання [Апавяданні пра жанчын]

Генрых Далідовіч

ЖАР КАХАННЯ

Апавяданні пра жанчын

Падрыхтаванае на падставе: Генрых Далідовіч, Жар кахання: Апавяданні пра жанчын. — Мн.: Маст, літ., 1996. — 350 с.

ISBN 985-02-0003-0

Copyright © 2013 by Kamunikat.org

...как люблю я... и вас, «жены человеческие, сеть прельщения человеком»! Эта «сеть» нечто поистине неизъяснимое, божественное и дьявольское, и когда я пишу об этом, пытаюсь выразить его, меня упрекают в бесстыдстве, в низких побуждениях... Хорошо сказано в одной старинной книге: «Сочинитель имеет такое же полное право быть смелым в своих словесных изображениях любви и лиц ее, каковое во все времена предоставлено было в этом случае живописцам и ваятелям: только подлые души видят подлое даже в прекрасном...»

Іван Бунін

Раздзел першы. ДВОЕ МАЛАДЫХ

Мы непрыкметна падрасталі...

I прад высокаю красою,

Увесь зачараваны ёй,

Скланіўся я душой маёй,

Натхнёнай, радаснай такою.

A ў сэрцы хораша было,

Там запалілася цяпло...

Максім Багдановіч

Іста

Расказвае Алесь С.

Маладыя мае гады прыпалі на сярэдзіну трыццатых. Сказаць шчыра, я добра не ведаю, што гэта такое — юнацтва. Калі табе няма дзесяці? Альбо калі пятнаццаць? Васемнаццаць? Ці трыццаць? У сярэдзіне трыццатых гадоў мне перавальвала за дваццаць, быў я па-сялянску рослы i дужы, вучыўся на педагагічным факультэце універсітэта i ў адзін дзень ранняй i халоднай вясны...

Цяпер, калі мінулася столькі лет i зім, не магу пэўна сказаць, дзе першы раз убачыў яе. Можа, у бібліятэцы, можа, у студэнцкай залі ці ва універсітэцкім дворыку — хутчэй за ўсё мімаходзь бачыліся ўсюды. Але добра помню, як пачалося наша знаёмства: у той дзень мы, выпадковая кампанія, гуртам пашыбавалі на новы i вельмі папулярны фільм «Цырк». Калі пасля сеанса пакідалі кінатэатр, дык выйшла, што мне выпала ісці ў адну дарогу, як кажу, з крыху знаёмай высакаватай i танклявай дзяўчынай у новых чорных боціках, у шыкоўным чорным вясеннім паліто, пад чырвоным заліхвацкім берэцікам i такога ж колеру некалькі разоў абгорнутым вакол шыі i завязаным на грудзіне шалікам. Ёй, гараджанцы, трэба было ісці на цяперашнюю вуліцу Карла Маркса, а мне — далей, за рэчку, як цяпер жартуюць, за «андатравы пасёлак», дзе я займаў пакойчык у далёкага сваяка.

Трэба было штосьці гаварыць з маладою падарожніцай, i я, шмат не мудрагелячы, пачаў з таго, што прыйшло б на язык, бадай, кожнаму:

— Вам спадабаўся фільм?

— Очень, — адказала яна па-руску i вельмі ж хораша, меладычна. — Смотрю его уже третий раз.

Я ўсміхнуўся i ca здзіўленнем зірнуў на яе.

— Я еще несколько раз пойду смотреть эту картину. Ради Орловой, — патлумачыла дзяўчына. — Орлова — моя любимая актриса. После «Веселых ребят». Она — прелесть. Согласны?

Па яе роўнай постаці, лёгкай, крыху балетнай хадзе, па адмысловым захапленні i культурнай манеры я зразумеў: гэтая прыхільніца актрысы Арловай — дачка мінскіх інтэлігентаў, а то i высокапасадных службоўцаў. Ад яе проста выпраменьвалася паважнасць. На той час я не быў ужо вясковы лапаць (да слова, ішоў тады не ў змазаных дзёгцем ботах i прапахлым авечым потам кажушку, a быў у наваксаваных чаравіках, у паношаным, але ладным яшчэ палітоне гарадскога крою i нават пад капелюшом: я ж быў не проста студэнт-старшакурснік, а паэт, аўтар некалькіх нізак вершаў у самім «Полымі рэвалюцыі», выступаў на літаратурных вечарах, меў падзячныя воплескі i здароўкаўся за руку з многімі тагачаснымі слыннымі пісьменнікамі, нават разы два трапляў у госці да самога Купалы!), але ўсё ж вясковец ёсць вясковец. Я крыху сумеўся перад такой інтэлігентнай гараджанкай.

— Дык падабаецца вам Арлова? — даволі добра па-беларуску ўжо запытала незнаёмка, пераходзячы на тую мову, на якой найбольш гаварылі ў сталіцы.

— Падабаецца, — адказаў я i, канечне ж, не столькі таму, што вельмі захапляўся маладой кіназоркай, якая ўслаўляла нібы ўсіх савецкіх простых жанчын, колькі таму, каб патрапіць густу маёй нечаканай паненкі.

— Яна — агромністы талент, вялікая актрыса.

— Вы, мусіць, таксама марыце быць актрысай?

— Марыла, — уздыхнула яна. — Наступала ва ВПК, але не вытрымала іспыты. Буду выкладчыцай рускай мовы i літаратуры.

— Ці не лічыце вы настаўніцкую працу зусім нецікавай?

— Яна цікавая, але... Я марыла стаць актрысай кіно.

—Спакушаюць вялікая аўдыторыя, слава, кветкі, пырскі шампанскага ды натоўп закаханых прыхільнікаў?

— Выбачайце, — непарушна адказала на мой кпін яна, — але i вы глядзіце на актрыс як просты мешчанін. Няўжо не відно, што добры фільм, таленавітая актрыса альбо таленавіты акцёр драматычнага, камедыйнага ці трагіка-драматычнага складу могуць захапіць, змяніць на лепшае мільёны людзей, нават змяніць жыццё?

Скажу шчыра, мне было няёмка, што я сапраўды няўдала пажартаваў і, мабыць, здаўся ёй не зусім сур'ёзным чалавекам.

— Выбачайце, я няўдала пажартаваў, — абачліва адступіў. — Але не трэба засмучацца. Вы будзеце захапляць, высакародзіць калі не мільёны, дык тысячы дзіцячых душ пачуццямі i думкамі, што ёсць у вялікай рускай літаратуры.

— Я ўсё разумею, — зноў уздыхнула яна, — але не магу змірыцца з тым, што не магу дабіцца свайго. А што да рускай літаратуры, дык прызнаюся: я руская, рускага выхавання, але сваёй літаратуры не разумею. Пушкін, Гогаль, Някрасаў, Дастаеўскі, Талстой — усе, каго называюць волатамі рускай культуры, мабыць, на самай справе геніі альбо вялікія таленты, але яны i вялікія бунтаўшчыкі, выкрывальнікі, клеймавальшчыкі i... Калі я, да слова, чытаю Дастаеўскага i Талстога, дык я, здаецца, апускаюся ўсё ніжэй i глыбей, i там столькі шмат роздуму, супярэчнасці, брыды, што я разгубліваюся, хачу хутчэй вынырнуць i глытнуць свежага паветра... Можа, мне не па сіле літаратура. Тым больш, як вы кажаце, вялікая.

— Але ж i актрысам прыходзіцца спасцігаць псіхалогію i філасофію літаратурных герояў, ідэі аўтараў. Тых жа Дастаеўскага i Талстога.

— Я хачу быць іншай актрысай.

— Такой, як Арлова?

— Такой.

— Без Дастаеўскага i Талстога?

Яна ўскінула на мяне вочы і, бачачы, што зноў жартую, усміхнулася i сама:

— А вы, выходзіць, калючы. Як вожык.

— Ды не зусім. Штосьці вось сёння найшло на мяне незразумелае.

Так, размаўляючы, мы дайшлі да цаглянага трохпавярховага дома i запыніліся каля дзвюх цагляных масіўных шулаў-тумб i зачыненых дашчаных варотцаў. Прыгледзеўшыся, я ўбачыў на адной з тумб пляміну ад рук, а пасярод яе — кнопку ад электрычнага званка. Значыць, як i адчуваў, мая падарожніца-актрыса з тых, хто жыве іначай, чым простыя смяротныя.

— Дзякуй, што правялі, — тут жа падала невялікую ў мякенькіх чорных скураных пальчатках руку.

— Можа, пазнаёмімся? — усміхнуўся i я, затрымліваючы яе руку ў сваёй.

— Вы — наша славутасць, дык я вас ведаю, Алесь, — сказала яна i, прызнаюся, усцешыла мой гонар. — А я — няўдачніца Іста.

Апошняе прамовіла i ca скрухам, i жартам, пільна пазіраючы на мяне. Яе вочы, як цяпер прыгледзеўся, былі i блакітнаватыя, i заадно нейкага няўлоўнага колеру. Здаецца, у ix па-свойму адбіваўся своеасаблівы ўзнёслы свет, што быў крыху адарваны ад зямнога, але глыбока поўніўся ў яе летуценнай душы. Валасы, што былі не пад берэтам, жаўцеліся, лоб быў высокі i ясны, нос рымскі, а вусны яшчэ зусім дзіцячыя. Мусіць, ёй было васемнаццаць гадоў, не болей.

Яна нібы сумелася ад майго такога мужчынскага вывучальнага позірку, але, не была б жанчына, знайшла ўдалае выйсце з сітуацыі:

— Вас здзіўляе маё незвычайнае імя?

— Здзіўляе, — змахляваў я, бо ў горадзе ўжо начуўся розных імён, у тым ліку i новых, савецкіх.

— Іста — Іосіф Сталін.

— О! — усклікнуў я. — Слаўнае імя.

— Да пабачэння, — прамовіла Іста і, вызваліўшы руку, націснула на невялікую рудую кнопачку на шуле.

Амаль тут жа варотцы адчыніліся — за імі паўстаў малады, але вельмі ж строгі вайсковец, учэпіста акінуў мяне з ног да галавы, нібы чакаючы ад Істы каманды, што са мной рабіць; Іста махнула мне на развітанне рукой, я зрабіў тое ж, i праз хвіліну яна знікла, вайсковец зачыніў варотцы, як я заўважыў, у чысценькі двор з ужо ўскапанымі i абкладзенымі памаляванымі каменнямі клумбамі, а я застаўся адзін.

Не скажу, дома, назаўтра на лекцыях я амаль не думаў пра гэтую Істу: яна мяне зацікавіла, як кінаманка, але я не закахаўся ў яе з першага позірку. Не ведаю, каб не сустрэліся яшчэ, дык я, можа, размінуўся б з ёю, як разыходзімся назаўсёды з многімі малазнаёмымі людзьмі, але яна праз дні тры-чатыры зусім нечакана заявілася перада мною ў студэнцкім гардэробе.

Сутыкнуўшыся нос у нос, мы не толькі ўсміхнуліся, але, здаецца, узрадаваліся адно аднаму; я зусім не ведаў чаму, адкуль мая гэтая ўцеха, але тое шчырае, захапляльнае, што я ўбачыў у яе цёплых летуценных вачах, нібы пранізала мяне. Не, яшчэ не закахаўся, толькі адчуў: штосьці зрушваецца ў маёй душы, я пачынаю думаць, паводзіць сябе не так, як звычайва. Да слова, не проста памог ёй апрануць сёння новую чырвоную вясёнку, а зрабіў гэта з вялікім задавальненнем, нібы штосьці ўчыніў незвычайнае; Іста, як i ўсе дзяўчаты, паспяшалася да люстэрка, прыладзіла на галаве таксама новы чорны берэцік, падфарбавала вусны, пасля азірнулася і... на мяне зірнула ўжо не дзяўчо. Адчуўшы, што па-добраму ўразіла, усміхнулася непаўторнай жаночай усмешкаю, дзе было ўжо і какецтва. Яе натхнёны позірк нібы гаварыў: «Я вам падабаюся?»

— Куды ляжаць вашы шляхі-дарогі? — міжволі вырвалася ў мяне.

— Скажу шчыра, не ведаю, — пасціснула яна плячыма.

— Можа яшчэ раз паглядзім «Цырк», Арлову? — зноў нечакана для сябе запытаў, а гэта значыць i падказаў я.

— А вам не будзе сумна без Дастаеўскага i Талстога? — шпільнула яна, але па яе голасе я адчуў, што яна не толькі радая за нашу сустрэчу, але давяраецца мне.

— З вамі мне не будзе сумна i без любімых класікаў, — загарэзнічаў я, адчуваючы, што за плячыма нібы растуць крылы. У гэтыя хвіліны быў патрэбен якраз такі, крышку гуллівы тон. Праўда, да пэўнай, далікатная мяжы.

Карацей, сам пан Лёс звёў нас i паманіў пакрочыць па адной сцяжыне. На кінасеансе, у тую хвіліну, калі гераіня-Арлова наракае на сваю цяжкую долю i заліваецца слязьмі, узрушаная Іста спачатку ціха заплакала, а пасля схапіла маю руку i сціснула яе сваёй невялікай далонькай.

«Не, яна не столькі дзіўная, колькі незвычайная» , — падумаў я, адчуваючы, што шчыры i ўтрапёны поціск далонькі — вялікі ды чысты, нічым яшчэ не замутнёны душэўны парыў безабароннай асобы, якую зусім лёгка пакрыўдзіць, а то i параніць. Нават зневажальнай усмешкаю альбо жорсткім словам. I яшчэ я зразумеў, што яе далоньцы добра ў маем дужай руцэ: мабыць, ад мяне да яе наш дотык нёс не толькі адчуванне блізкасці, але і веру ды сілу.

Калі фільм скончыўся, а на экране замільгалі ці то нейкія знакі, ці то звычайныя драпіны на плёнцы, у залі пыхнула святло, Іста, апамятаўшыся, хуценька адпусціла маю руку.

— Выбачайце, — папрасіла. — Я i сёння адчувала сябе гераіняй фільма, жыла яе жыццём.

— А мяне не ўспрымалі за мужа гераіні? — усміхнуўся я. — За дужага i добрага негра? Яна рэзка ўскінула галоўку, засаромелася:

— Вы пасміхаецеся з мяне?

— Зусім не. Я лічу: вялікі грэх — пасміхацца са шчырых пачуццяў.

— Сапраўды. Хіба, скажам, можна быць абыякавым тады, калі гераіня трапляе да нашых людзей, i ўсе любяць яе, яе дзіця, i кожны пяе чужому дзіцятку песню на сваёй роднай мове?

— Сказаць вам, Іста, нештачка шчыра?

— Скажыце.

— Вы гатовыя ўжо стаць жонкай i маці.

— Яшчэ не зусім, — усміхнулася яна. — Я пра гэта не думала.

— Значыць, гэта ёсць у вашых генах. Як i ў кожнай жанчыны.

— Я — пра адно, пра мастацтва, а вы... — нібы падакарала.

— А я пра жыццё, што не слабейшае, а часамі мацнейшае за мастацтва.

— Як калі, — не зусім згадзілася яна. — Для мяне цяпер больш значнае мастацтва.

— Але так будзе не заўсёды...

Яна зноў стрэльнула вачыма: пакепліваю альбо на штосьці намякаю?

— Загадкамі гаворыце вы, Алесь.

— Ніякіх загадак альбо загадкавасці ў маіх словах няма. Я гавару пра звычайныя рэчы.

На гэты раз, гутарачы, як кажуць, пра тое ды сёе, мы ўжо не памкнуліся адразу да Ісцінага дома, а, каб даўжэй пабыць разам, паблукалі па цяперашнім Ленінскім праспекце, зайшлі ў кнігарню, павандравалі па гарадскім садзе, а пасля ўжо, канечне ж, падружнелыя, пакрочылі да Ісцінага дому. Калі развітваліся каля знаёмых варот, я затрымаў яе руку, Іста спачатку спрабавала яе вызваліць, але не вельмі настойліва, да ўсяго не спяшалася пазваніць, каб вартавы-вайсковец упусціў яе ў двор, толькі пазней, калі адмысловай гульнёй рук мы міжволі прызналіся, што падабаемся адно аднаму i жадаем большага, яна папрасіла:

— Мне пара быць дома. Хутка мама начне ўжо не толькі хвалявацца, але i званіць у міліцыю. Я яшчэ ніколі так позна не вярталася.

— Вас ніхто з хлопцаў не праводзіў?

— Праводзілі, але я ні з кім так доўга ў горадзе не затрымлівалася. Мама лічыць мяне яшчэ зусім малой. Без яе дазволу я не магу запазніцца ні на хвіліну.

— Ведаеце, Іста, як пра такое кажуць у нашай вёсцы? — усміхнуўся я. — Узяў хлопец дзяўчыну за руку, а яе маці — за сэрца...

— Мусіць, так, — усміхнулася i яна, але яшчэ ўмольней папрасіла: — Адпусціце, а то мне дастанецца на арэхі.

— Што ж, здаюся, — прамовіў я. — Але заўтра мы зноў сустрэнемся.

— А вы жадаеце сустрэчы?

— Жадаю. У такі ж час, як сустрэліся сёння, чакаю вас у гардэробе.

— Намерыліся патрывожыць маміна сэрца?

— Намерыўся.

— Тады да заўтра, — адказала яна i, ясна ж, са згодай.

— Да заўтра.

Іста пайшла; я таксама закрочыў сваёй дарогай. Але не спакойна, як той раз, a ўзбуджана: у душы маёй ужо не толькі штосьці скранулася, але яна, душа мая, пачала поўніцца чымсьці светлым i добрым, я адчуў вялікую прагу кахання, любові да ўсяго i да гэтай дзіўнаватай, натхнёнай, але вельмі прыстойнай i сардэчнай Істы. Наколькі штосьці адно перасцерагала, адваблівала мяне ад яе, настолькі іншае, другое клікала, цягнула, нібы ў спёку да халоднай крыніцы.

Я казаў, на той час не быў вельмі сарамлівы i няўклюдны. Можа, i таму, што ўжо трохі знаўся з дзяўчатамі, абабіўся ў горадзе. Яшчэ да прыезду ў Мінск прастойваў каля суседавага плота з маладзейшай на год Марусяй — гаманілі, цалаваліся; я, адчуваючы малады юр, туліў, а то i добра прыціскаў таўсмаценькую i паўнагрудую суседку, спакушаў на большае — яна гарнулася, шмат дазваляла, палала, як агонь, але калі мае рукі aпyскаліся да яе калень, рашуча прутчэла, хапала мае рукі i не давала ім волі: «Алеська, цяперака — не... Пажэнімся — вось тады...»

З горада пісаў Марусі лісты (праўда, з кожным месяцам усё радзей i стрыманей); яна адпісвала — як i трэба дзяўчыне, скупа i не выяўляючы сваёй тайны. Калі заявіўся дадому на вакацыі, вывеў яе з бацькоўскай хаты на двор i ўжо настойлівей узяўся за сваё, яна рашуча запыніла любошчы:

— Не трэба.

— Чаму?

— Ты адмяніўся.

— Я па табе сумаваў, я цябе кахаю.

— Не.

— Праўда. Ты ўжо інакшы.

— Які?

— Не наш. Гарадскі.

Яе была праўда. Малады i самалюбівы, я трохі набраўся гарадскога форсу, дазваляў сабе гаварыць з Марусяй жартамі, а да ўсяго адчуваў: я не закаханы ў яе. Не яна мой жаночы ідэал. Праўда, не сябе, а яе абвінаваціў за халоднасць, першы абарваў ніці, што маглі злучыць нас. Як мне казалі, Маруся пакутавала, употай плакала, доўгі час не падпускала да сябе ніводнага хлопца. Толькі пазней, у сталыя ўжо гады, я пачаў дакараць сябе — нават за тое, што многія з нас, вясковых хлопцаў, пайшоўшы ў свет і, падвучыўшыся, стаўшы на ногі пры Савецкай уладзе, пакінулі ix, нашых працавітых i сціплых Марусяў ды Гануляў, пры печах i хлявах, не вывелi ix на дарогу да іншага, пажаніліся ў гарадах з чужымі i прысвяцілі сябе ім, а гэтыя жанчыны, як было амаль спрэс, глядзелі на нас звысоку, лічачы, што ашчаслівілі нас, «мужыкоў», гадавалі нашых дзяцей у сваім духу, часам далёкім ад таго, што рабілі мы, — не толькі ў пагардзе да вёскі, да працы, да нашага спрадвечнага, але i да ўсяго беларускага... Калі я аднойчы, можа, праз гадоў сорак, шчыра паспавядаўся пра гэта Марусі, зусім ужо старой на выгляд кабеціне, яна, канечне ж, помнячы тое наша маладое, сумотна, але спакойна толькі пахітала галавой: «Так трэба было, Алесь. Ты быў ты, а я была я... Вось са сваім Андрэем мы боты да пары».

Крышку пазней, пад канец першага курса, я ледзь не ажаніўся пахапліва з аднакурсніцай. Але нас нечакана пасварыў мой жа сябрук i, як пазней выявілася, для таго, каб самому пабрацца з дзяўчынай. Так што да сустрэчы з Істай быў я вольны казак, трохі ўжо ўтаймаваў малады юр, пачаў паглядваць на дзяўчат звысоку — як на тых, для каго самае галоўнае добра выйсці замуж, захапіўся чытаць класіку, пісаць вершы, a ў вольныя часіны цягаўся па рэдакцыях, прападаў у Доме пісьменніка ці ўблытваўся ў доўгія літаратурныя спрэчкі.

У новую сустрэчу я звадзіў Істу ў Дом пісьменніка на літаратурны вечар, паказаў ёй Купалу i Коласа, маладзейшых класікаў i паўкласікаў (Ісце вельмі спадабаўся, як яна казала, «галантны» Міхась Зарэцкі.Пазней яна папрасіла даць пачытаць ёй ягоныя творы i вельмі ўпадабала апавяданні двадцатых гадоў пра каханне).

Неўзабаве, калі прагрэліся паветра i зямля, вызвалілася ад нізкіх i халодных вясенніх хмар, паблакітнела неба, a ўслед за гэтым начала мроіцца першая зелянота, я звабіў Істу за горад, за Ратамку, каб вырвацца на вольны прастор.

У альхоўі ды паблізу рачулкі яшчэ трымалася стынь, а вось на пагорку, у сасновым лесе, было святлей i цяплей, водарна ад падагрэтага пяску i шыгалля.

— Я не зусім разумею «дзікую» прыроду, вёску, — прызналася Іста, калі мы тупалі па вузкай, выезджанай калясьмі дарозе. — Я люблю гарадскія дамы, вуліцы, скверыкі, тэатры i магазіны. Ва ўсім гэтым я адчуваю чароўную сімфонію.

— A хіба во тут, у лесе, не сімфонія? Ды не чароўная? — паспрабаваў заступіцца за тое, што мне было дорага, я. — Паслухай: тут кожная сасна пяе бору сваю песню!

— Мабыць. Але я тут чую толькі шум.

— Але ж шум гэты — не гарадскі гул. Як шум вады, травы альбо жыта.

— Не ведаю. Акрамя горада, я яшчэ люблю мора. Найперш Чорнае, дзе была шмат разоў.

— А я вось мора нават не бачыў.

— Мора — гэта штосьці непаўторнае. Вельмі шкода, што ў Беларусі няма ні мора, ні гор. Каб яны былі, у беларусаў быў бы зусім іншы характар, была б зусім іншая гісторыя, культура.

— Можа. Але ў нашых людзей i так неблагі характар, добрая культура. Гісторыя, праўда, нешчаслівая.

— Я нічога дрэннага не маю на беларускі народ, але, выбачай, яму чагосьці не хапае. Можа, кажу, i ад мора ды гор.

Калі мы падышлі да досыць прасторнай паляны, быццам падковай атуленай беластвольнымі бярозамі з яшчэ жаўтаватымі лісцікамі, што зліваліся тут у суцэльны празрысты пяшчотны вэлюм, я запыніўся:

— Прыгожа?

— Прыгожа, — згадзілася Іста.

— Не зразумець, хто каго ўдыхае: ці ты — гэтую кволенькую, але вабную зеляноту, ці яна — цябе, душу тваю?

— Тваімі вуснамі прамаўляе паэт, Алесь.

— I неба, зірні, прыгожае! — захапляў я яе. — Высознае, не то блакітнае, не то з беленькім туманом вакол сонца. Я люблю, Іста, пазіраць на неба. Уночы я адчуваю ў ім, у нашым жыцці i ва Усяленнай вялікую таямніцу, далёкае халаднаватае ачышчальнае зоркавае святло, сусвет, дзе жывуць душы нашых продкаў альбо адрозныя ад нас іншыя насельнікі планет. Я тады адзінокі i бездапаможны, але чамусьці мне хочацца пабыць такім чым даўжэй. Можа, каб засумаваць без дня, без людзей, без нашай мітусні. Удзень жа, пазіраючы на неба, я адчуваю: у маю душу адтуль льецца нейкая незразумелая паўната, радасць, што я з усёй Усяленнай, што нават няма яе без мяне. Вось заплюшчу вочы — i нікога ды нічога вакол няма. Значыць, трэба, каб быў i я, малы ды слабы. Значыць, ёсць сэнс жыць, працаваць, марыць, кахаць...

— Ды ты, Алесь, таксама летуценнік! — захоплена прамовіла Іста. — Не толькі паэт, але i філосаф! Я не ўмею сказаць пра тое, што бачу, чую, пра што думаю. Мне не хапае слоў.

— I мне ix не хапае. Ды я ўсё ж адчуваю: жыву тут, на Зямлі, усім зямным.

Неяк незаўважна Іста схіліла галаву мне на плячук, я легка прыгарнуў яе, i мы, сцішэлыя ад лагоднага ляснога шуму i няўлоўнага пошапку неба, узрушаныя, пазіралі ўвысь, адпускаючы туды нашы душы альбо, наадварот, штосьці касмічнае беручы адтуль. Паколькі мы тут былі ўдваіх, мы не маглі не прытуліцца.

— Божа, як усё дзіўна i проста! — прамовіла Іста. — Неба, лес, дарога, бярозы, ты i я... Усё гэта мог бы бачыць, адчуваць i хтосьці іншы. Але няўжо так, як i мы?

Ці то не вытрымліваючы таго, чым напаўняла высь яе душу, ці то асцерагаючыся страціць пачуццё рэальнасці, Іста апусціла галаву — у яе вачах свяціўся блакіт, разлілося цяпло, ад хады i свежага паветра яе звычайна белаватыя шчокі падружовіліся, i яна ў гэтую хвіліну была сама нібы маладзенькая бярозка.

— Якая ты прыгожая i натхнёная! — здзівіўся я, прытуліў бліжэй, i яна, заплюшчваючы вочы, наблізіла падфарбаваныя вусны. Заплюшчыў вочы i я, i мы ўжо быццам падняліся з зямлі, зніклі ў сусвеце, дзе не было адчування нашых цел, а было лунанне нашых душ.

Запынілі свой палёт тады, калі нам не хапіла дыхання, i мы перапынілі пацалунак.

— Што гэта, Алеська? — прашаптала Іста, тулячы галаву да маёй грудзіны. — Ап'яненне небам i свежым паветрам?

— А не нашым каханнем?

— Ты мяне пакахаў? — нібы здзівілася. — Асілак, паэт-філосаф — дзівачку-няўдачніцу?

— Мы з табой — найперш Ён i Яна, Іста.

— Вось так i нараджаецца каханне, пра якое ўжо столькі напісалі твораў i карцін? Не каля мора, a ў вясковым лесе?

— А чаму не, Іста?

— Я думала: каханне да мяне прыйдзе толькі на беразе мора.

— Дык ты не кахаеш мяне? — запытаў я.

— Не ведаю. Мабыць, я больш чым кахаю. Я ўжо не магу без цябе. Я трачу волю, сваё «я». Ты здаешся мне нейкай вялізнаю глыбай, да якой мне хочацца прытуліцца i даверыцца ёй. Ты больш чым рыцар, славуты кінагерой. — I папрасіла: — Панасі мяне на руках.

Я не мог не паслухаць, легка падхапіў яе — яна абняла мяне за шыю, шчыльна прытуліла шчаку да маёй, узбуджаючы мяне дзявочай цеплынёю, i радасна зашаптала:

— Як мне добра! Я — каралеўна, а ты — мой рыцар-асілак! Ты адбіў мяне ад Змея Гарыныча! Ты нясеш мяне ў іншае жыццё! Божа, a хтосьці ў гэтыя цудоўныя хвіліны займаецца нейкай дробяззю, хмурыцца, злуецца, а то i спіць!

Я апусціў яе долу.

— Як народным асілкам некалі Бог не даваў зашмат сілы, так табе не трэба даваць шмат летуценнасці, — сказаў ёй жартам. — Кажу ж, усе мы, рэалісты i лірыкі, ходзім па зямлі. А на ёй трэба араць, касіць, варыць сталь, будаваць, жыць усімі чалавечымі страсцямі ды летуценнямі, есці i спаць!

— Алесь, — закапрызіла Іста. — Ты ж нядаўна так хораша гаварыў пра неба, пра душу, а цяпер такі заземлены! — Не забірала рук з маёй шыі, мусіць, яшчэ хацела быць на маіх руках. — Ты ж мой рыцар, а я дама твайго сэрца! Дык слухай мяне!

— Слухаю, — падпарадкаваўся я.

— Я ведаю, Алесь, жыццё ёсць жыццё. Больш з будняў, чым з рамантыкі. Трэба рабіць тое, пра што ты казаў. Але я не хачу жыць так, як жывуць многія: толькі з клопатам пра свой жывот, пра сваю панчоху. Хіба так жывуць гераіні Арловай?

— А ты не думаеш, што твая любіміца крыху штучнаватая? — асцярожна запытаў я. — Яна нібы стварае вобраз звычайнай маладой удалай савецкай дзяўчыны, але ці не далека гэты вобраз ад рэальнасці? Ад тых маладых жанчын, якія асфальтуюць вуліцу, дояць кароў, стаяць каля гарачых катлоў?

— Можа, твая праўда, але... Хіба не варта імкнуцца жыць больш узнёсла?

— Варта, але не кожнаму гэта ўдаецца i ўдасца. На гэта ёсць сотні прычын.

— Але мы з табой будзем імкнуцца жыць узнёсла, — замарыла Іста. — Мы паселімся на беразе мора.

— Чорнага? — усміхнуўся я.

— Чорнага, — адказала зусім сур'ёзна. — Ты ўбачыш, не, ты будзеш любавацца, якое мора гладзенькае, лагоднае, цёплае ў пагоду i якое яно бунтоўнае, пеністае, сярдзітае ў непагадзь. Але заўсёды — i ад яго вялізнага люстэрка, i ад яго хваляў — нельга адарваць вачэй, так i хочацца стаяць, пазіраць удалечыню i марыць, марыць, марыць... — А пасля начала чытаць добра знаёмае:

Белеет парус одинокий

В тумане моря голубом!..

Что ищет он в стране далекой?

Что кинул он в краю родном?..

Играют волны — ветер свищет,

И мачта гнется и скрипит...

Увы — он счастия не ищет

И не от счастия бежит!

Под ним струя светлей лазури,

Над ним луч солнца золотой...

А он, мятежный, просит бури,

Как будто в бурях есть покой! —

Цудоўна, Алесь?

— Хоць гэты верш Лермантаў напісаў не на беразе Чорнага мора, a Фінскага заліва, але ён, як ты кажаш, цудоўны летуценнасцю, таямнічасцю i смуткам, — адказаў я.

— А я лічыла: Лермантаў напісаў гэтыя радкі на поўдні i пра паўднёвае мора.

— Не. Ён напісаў гэты твор на пачатку трыццатых гадоў таго стагоддзя, калі пераехаў у Пецярбург. Верш пры яго жыцці не публікаваўся, але яго ведалі, любілі i ў рукапісе.

— А ты будзеш пісаць вершы на беразе Чорнага мора, — зноў замарыла яна, — я ж буду цябе натхняць i апекаваць. Ты таксама напішаш шэдэўры. Хочаш, я ахвярую сабой дзеля тваёй славы?

— Ды не, Іста. Што да цябе, я хачу, каб ажыццявілася твая мара, каб ты, як кажаш, жыла ўзнёсла, была шчаслівая. Што да мяне, дык я доўга на чужыне не вытрываю. Я — сын вёскі, не змагу без нашых лясоў, лугоў, поля i без роднай мовы. Мы з табой будзем найперш ездзіць у маю вёску. Ты будзеш з маімі сёстрамі грэбці сена, жаць, хадзіць у ягады i з песнямі вяртацца дадому. Хочаш? Вясковай працы i вясковай рамантыкі?

— Я, Алеська, зусім слабая фізічна.

— Ад працы, свежага паветра i малака хутка амацуешся. А заадно ў жыцці падгледзіш, створыш для сябе ідэал сучаснай жанчыны-сялянкі. Калі не ідэал, дык вобраз. I ён будзе больш праўдзівы, чым у Арловай.

— Ты жартуеш?

— Не. У нашай вёсцы жывуць вельмі цікавыя людзі, у тым ліку i жанчыны. Ды сапраўднай артыстцы трэба не паўтараць кагосьці, а шукаць сваё.

— Разумею, — ціха прамовіла. — Ты хочаш, каб я стала зусім зямная.

— Але ж i летуценніца Наташа Растова рана-позна стала зямной жонкай i маці. Жанчынай.

— Многія, наколькі ведаю, якраз за гэта папікалі Талстога: ён разбурыў жаночы ідэал.

— Ён не столькі разбурыў ідэал, колькі быў праўдзівы.

— Што пераўтварыў Наташу Растову са шчырай, высакароднай дзяўчынкі ў курыцу-квахтуху?

— A ці варта, Іста, так ацэньваць яе? За тое, што яна шчыра i высакародна прысвяціла сябе дому, мужу i дзецям? Урэшце, Радзіме?

— З табой мне лёгка i цяжка заадно, — уздыхнула яна.

У горад мы вярталіся позна i вярталіся ўжо іначай — не седзячы адно супраць аднаго, як ехалі сюды, а прымасціўшыся поплеч. Іста паклала лёгкую галаву мне на плячук, а яе беленькія халаднаватыя рукі былі ў маіх цёплых руках. На нас не маглі не зважаць пасажыры, той-сёй, здаецца, дакараў позіркам («Ну й моладзь пайшла! Зусім не тая, якімі былі мы ў грамадзянскую, у першыя гады індустрыялізацыі ці ў камсамольскія будоўлі!»), але мы з Істай ні на кога не зважалі, былі ўзнёслыя i шчаслівыя.

Калі пад'язджалі да вячэрняга пахмурнага горада, Іста зноў трошкі закапрызіла:

— Я не хачу ўжо дадому.

— А строгая мама? — усміхнуўся я.

— Я ж ужо не дзяўчынка, каб слухаць i баяцца яе. Я хачу яшчэ пабыць з табой.

— Мы паходзім па горадзе.

— Я не хачу хадзіць. Я стамілася.

Калі мы выйшлі на прывакзальную плошчу, яна не запрасіла мяне дадому, я тым больш не мог параіць зайсці да мяне: мог пакрыўдзіць яе i выклікаць недавер. Запрасіў ужо крыху пазней, калі Іста прызналася, што маці забараняе ёй прыводзіць дадому сяброў i што яна яшчэ не сказала бацькам, што ў яе ўжо ёсць я. Што да майго запрашэння, дык Іста з ахвотай згадзілася зазірнуць да мяне.

Нейкі час, можа, з месяц, мы, позна затрымліваючыся ў маім кутку ўдваіх, чыталі, гаманілі пра самае рознае, нямала туліліся i цалаваліся, але не пераходзілі забароненай мяжы. Пазней нашы пачуцці i ўзбуджэнне перахліснулі розум i развагу. У адзін позні вечар, калі запалымнелая Іста як ніколі аддана зашаптала: «Я ўся-ўся твая...», здарылася тое, што не магло не выйсці паміж закаханымі маладымі. Пасля гэтага Іста пачала часта заставацца ў мяне нанач, але дома гаварыла, што была ў сяброўкі. Падман хутка выявіўся; пільная маці змусіла дачку расказаць пра ўсё, адразу ж павяла яе да ўрача, а той ашаламіў яе: віншую, хутка вы будзеце бабуляй.

Ісцін дом перапоўніўся ад папрокаў i слёз; маці, не бачачы i не ведаючы мяне, абрынула знявагі i праклёны; Іста, не могучы абараніцца, урэшце прыхапіла тое-сёе з адзення, грукнула дзвярыма i перайшла жыць да мяне. Мы з ёй рашылі: калі яе бацькі не прымуць мяне як зяця, не згодзяцца з'яднаць нас як мужа i жонку, мы будзем ладзіць сваю сям'ю, свой дабрабыт самі — праўда, не на беразе вялікага i прыгожага Чорнага мора i не ў вёсцы, а тут, у невялікай маёй мінскай каморцы. Мы дамовіліся: Іста пакуль што будзе вучыцца, а я пайду працаваць.

Ды яе родныя зажадалі мяне ўбачыць i пагаварыць (як пазней я даведаўся, на гэтым, вярнуўшыся з камандзіроўкі i ўведаўшы пра доччын сюрпрыз, настаяў Ісцін бацька).

— Тата — кадравы вайсковец, камандзір дывізіі, — ведучы мяне на суд сваіх бацькоў, больш чым калі пачала расказваць пра сваю сям'ю Іста (яе маці хацела, каб староннія не ведалі, хто яны i як жывуць). — Ён строгі, але добры, высока цэніць дабрыню ў іншых i ненавідзіць зло. Мама па прафесіі медык, але даўно ўжо не працуе, як сама кажа, прысвяціла сябе тату i мне. Яна таксама строгая, але не зусім добрая. Бывае шчырая, вясёлая, спагадная, але тут жа можа стаць капрызнай, самалюбівай i злой. Яна, колькі помню, тыраніць тату, то без дай прычыны раўнуючы яго да афіцэрскіх жонак, то вучачы i дакараючы, як яму жыць i паводзіцца, колькі i чаго мець у хаце. Тата апраўдваўся, уніжаўся, цярпеў i церпіць, але апошнія гады, як я падрасла, пачужэў да мамы, яшчэ болей улёг да службы. Мама пачала тыраніць мяне. З-за кожнай драбязы. То я не тое апранула, то я ёй не так, як трэба, адказала, то... Адным словам, слёзы ды істэрыка ў нас амаль кожны дзень. Дайшло да таго, што я, у маленстве хваравітая, «змарнавала ёй маладосць». Што да майго замужжа, дык мама хоча, каб я выйшла i не за вясковага, i не за простага гарадскога хлопца, а за якога-небудзь сынка нашых кіраўнікоў альбо вядомых вучоных. Так што, Алеська, да цябе мама насцярожаная. Тату ты спадабаешся. Ён сам з рускай вёскі, дык любіць вясковых. Тым больш такіх, як ты. Рослых, дужых, добрых i прыгожых.

— Ты так i бацькам хваліла мяне?

— Так, — прытулілася да мяне. — Хіба ты не такі?

— Не зусім.

— Такі. Я любуюся i ганаруся табой. Не зусім веру, што ты дастаўся якраз мне.

— Напужала ты мяне, — прызнаўся я, дагэтуль нават не думаючы, што магу трапіць у строгую генеральскую сям'ю. — У мяне ажно дрыжаць калені.

— У цябе? — усміхнулася Іста. — У такога асілка?

— Хіба ў мяне не звычайнае чалавечае сэрца?

— Не бойся, — супакоіла яна. — Я не дазволю цябе крыўдзіць. Хоць мама лічыць, што вясковага не навучыш добрым манерам, але нідзе не дзенецца, здасца. — Шапнула з пяшчотай: — Мы з табой ужо муж i жонка... Хочуць ці не хочуць, але нашы бацькі павінны гэта ўлічыць.

Дзверы адчыніў нам Ісцін бацька — высокі, плячысты, сіваваты прыгожы мужчына сярэдніх гадоў у цывільных шырокіх клёшных штанах i белай кашулі.

— Іван Іванавіч, — адказаўшы на маё вітанне, стрымана назваўся. Потым павыбачаўся, што гаспадыня пакуль што не можа сустрэць нас, папрасіў Істу зайсці да яе, а мяне павёў у свой кабінет — у прасторны пакой з дзвюма шафамі, як паспеў я адразу ўхапіць вокам, кніг па гісторыі i вайсковай справе, з канапаю, з пісьмовым сталом i радыё, з вялікай картай СССР ды з партрэтамі Сталіна i Варашылава. У пакоі сеў на крэсла пры стале, а мяне знакам пасадзіў непадалёку на канапе.

— Ну што, малады чалавек? — абмацаў позіркам строга, але неспадзявана загаварыў па-беларуску. — Пазбавіў цнатлівасці маю дачку?

Запытаў ён як бацька, канечне ж, справядліва, але ж вельмі, як палічыў я, па-лабавому. Я не вытрываў, апусціў вочы: што ні кажы, віна за мной была.

— Кахаеш яе? — атакоўваў камдыў. — Альбо толькі ў цябе з ёй шуры-муры?

Мне трэба было гаварыць праўду, але не так легка было прамовіць чужому чалавеку сваё, запаветнае. Ды яшчэ пры такім сур'ёзным допыце.

— Гавары ўсё як ёсць, — той прамовіў ужо мякчэй. — Я павінен ведаць праўду. Іста ў нас адна, дык я не магу быць абыякавы да яе лёсу. Калі вы зблізіліся выпадкова, Іста зробіць аборт, а цябе адгонім прэч. Калі вы кахаеце адно аднаго, дык гаварыць будзем іначай.

— Ніякія ў нас не шуры-муры, — падаў голас я. — Мы хочам быць разам.

— Дык кахаеш яе?

— Кахаю.

— З вёскі?

— З вёскі.

— Хто бацькі?

— Калгаснікі.

— Пішаш вершы?

— Пішу.

— Прачытай што-небудзь. На свой выбар.

Прачытаў. Пра родную вёску.

— Не Купала, канечне, але, здаецца, іскра божая ёсць, — ужо лагодна прамовіў генерал, а пасля яшчэ здзівіў: — Давай руку!

Я падняў галаву: на пісьмовым стале мяне ўжо чакала сагнутая ў локці гаспадарова ёмістая рука.

— Давай-давай, зяцёк! — ужо ўсміхнуўся той. — Розум ёсць, добра. Хачу яшчэ паглядзець: дужэц альбо слабак?

Як я ні ўхіляўся, але ўрэшце мусіў падаць сваю руку, i мы схапіліся ў своеасаблівай мужчынскай сутычцы. Я адразу адчуў: дужаюся са здаровым i натрэніраваным мужчынам. Канечне, i ён не мог не адчуць, што i мне прырода не пашкадавала сілы. Неўзабаве, натужваючыся, чырванеючы, мы закракталі. Hi гаспадар, ні я не маглі паадолець адзін аднаго.

— Добра! Малайчына! — пахваліў i падахвоціў мяне да далейшай барацьбы камдыў. — Моцны корань маеш!

Якраз у гэтую хвіліну рыпнулі дзверы — сюды, канечне ж, спяшаючыся на падазроны крэкт, зазірнулі Іста i яе маці — сярэдняга росту танклявая жанчына ў доўгай цёмнай вячэрняй сукенцы, у акулярах, з шыкоўнаю прычоскай. Іста гарэзна ўсміхнулася, а яе маці стрэльнула позіркам на мужа пахмурна i дакорліва. Сумеўшыся, я паслабіўся, i гаспадар ужо легка абваліў маю руку.

— Мацак! — задаволіўся ён i па-сяброўску ўжо ляпнуў мяне па плячы. Але калі ўслед за мной зірнуў на дзверы, таксама збянтэжыўся, падхапіўся, як хлапчук, i вінавата заўсміхаўся.

Я падняўся i першы павітаўся з гаспадыняй. Яна, учэпіста мяне азіраючы, кіўнула, але рукі, як убачыў я, невялікай, дагледжанай, з некалькімі пярсцёнкамі, не падала.

Іста борздка падскочыла да бацькі, павісла ў яго на шыі:

— Татачка, Алесь табе спадабаўся?

— Иста, что ты себе позволяешь? — рэзка незалюбіла маці. — Как ты себя ведешь?

Пазіраючы на гаспадыню, я адчуваў: яна даволі прыгожая, з тонкімі рысамі твару, але кожны штрышок паказвае, што яна нервовая. Можа тут жа весела зарагатаць, але можа i тут жа нястрымана ўскіпець.

— Татачка, не маўчы! — не адступалася Іста.

— Галоўнае, каб спадабаўся табе, — дыпламатычна ўхіліўся той i, бачачы незадаволены жончын позірк, мякка адхіліў ад сябе дачку.

— Значыць, спадабаўся! — па-дзіцячаму запляскала ў далонькі Іста. — Ён добры, вось убачыце. — Прамовіла i зірнула на бацькоў з ззяннем у вачах, з дзявочай радасцю, i ў гэтыя хвіліны была чароўная ў сваёй шчырасці і, мабыць, наіўнасці.

— Не перахвалі, — цёпла, па-бацькоўску ўсміхнуўся камдыў. — Сям'я — рэч сур'ёзная.

— Я ведаю, тата.

— Што ты кажаш? — задаволена пацвеліўся той.

— Хопіць блазнаваць, — перапыніла ix гаспадыня. — Хадзем да стала.

У шыкоўна абстаўленай залі (значыць, генеральша не прымяркоўвалася да некаторых жонак вялікіх начальнікаў, дзеячаў навукі i культуры, якія жылі сціпла, а любіла не толькі дастатак, але i форс) нас чакаў багаты стол. Нават цяпер, вясной, былі тут свежыя агуркі i чырвоныя памідоры.

— Да ведама зяця: у нашым доме ніколі няма спіртнога, — калі паселі, сказаў гаспадар. — Але дзеля сённяшняга дня купілі шампанскае. Падзея ўсё ж урачыстая.

Твар Ісцінай маці панервовеў — яна зірнула на мужа незычліва. Ён асекся, моўчкі i без належнага шуму адкаркаваў бутэльку i пачаў наліваць у фужэры. I няўдала: віно ўспенілася i палілося на беленькі абрус.

— Хвалююся, — ніякавата прызнаўся ён, a калі падняў свой фужэр, дадаў: — За наша знаёмства, за ваша каханне i за вашую моцную ды шчаслівую сям'ю, моладзь!

Калі выпілі i пачалі закусваць, наступіла цішыня — залішняя, гнятлівая для мяне. У ёй я асцерагаўся гучна ляскаць нажом i відэльцам, саромеўся есці, тым больш што генеральша вельмі ж элегантна, здаецца, не ела, а толькі смакавала стравы маленечкімі кавалачкамі. Хоць я мог добра апаражніць талеркі i салатніцы, але стрымаўся, паклаў відэлец.

— Малады чалавек, — тут жа запытала мяне гаспадыня, — вы добра падумалі, як будзеце ладзіць сям'ю, яе бюджэт?

— Хіба, дарагая, не ведаеш, пра што ў ix, маладых, найперш думкі? — здаецца, пачаў ратаваць мяне гаспадар. — Іншыя прыйдуць пазней, калі ix укусіць свая вош.

— Памаўчы, калі ласка, — абарвала яго жонка. — Твае вясковыя мудрагельствы тут недарэчы. Маладосць маладосцю, а трэба думаць i пра будучыню.

— Не прапалі некалі вы, маладыя, не прападзём i мы, — умяшалася ў размову Іста. — Алеся бяруць на работу на радыё, увосень выйдзе ягоны зборнік паэзіі.

— I ты памаўчы, калі ласка, — абарвала i яе гаспадыня. — Я хачу пачуць голас галавы сям'і, на кім увесь клопат, увесь цяжар i пра жонку, i пра дзяцей.

— Дзякуй Богу, я здаровы, заканчваю універсітэт, дык буду мець працу, заробак i ганарары, — сказаў я. — Думаю, нам будзе хапаць гэтага.

— I колькі ж вы будзеце мець? — скрывілася мая будучая цешча. — Мільён? На сябе, на жонку, якую паспяшаліся зрабіць цяжарнай?

— Мама! — Іста шпурнула на стол відэлец. — Альбо ты перастанеш, альбо мы з Алесем выйдзем з-за стала!

— Як ты размаўляеш з маці? — ускіпела, адразу ж налілася чырванню тая. — Хіба я, маці, не маю права запытаць, як будуць клапаціцца пра маю дачку?

— Як i ўсе маладыя мужы пра маладых жонак! — не саступіла ёй Іста. — Вы ж, кажу, таксама пачалі не з таго, што маеце цяпер.

— Я не магу, калі ca мной так размаўляюць, — зморшчылася, ледзь стрымліваючыся ад плачу, гаспадыня, зірнула на мужа, чакаючы, што той заступіцца за яе. Убачыўшы, што той хмурыцца, але не падымае галавы, шпурнула на стол сурвэтку, падхапілася з крэсла, напала на Істу: — Няўдзячная! Колькі начэй я не спала з-за цябе, колькі выплакала слёз, каб ты выжыла! А ты... Ты — распусная! Ты на каленях павінна прасіць даравання, а ты... А вы...

Аж задыхнулася ад эмоцый, пачала зяхаць, як выкінутая на бераг рыбіна.

— Супакойся, дарагая, — падняў прыгожую галаву i папрасіў гаспадар. — Калі паразважаць сур'ёзна, няма ж нічога страшнага. Усё звычайна, натуральна. Іхні малады вонкавы эгаізм, калі яны думаюць толькі пра сваё, i не эгаізм на самай справе. Яны кахаюць адно аднаго, хочуць ладзіць усё, як разумеюць самі. I мы такія ж былі. I іхнія дзеці будуць такія. Усё гэта — вечны працэс. На ім род людскі трымаецца.

— I ты!.. — Аж затрэслася ад свайго мацярынскага жалю, а можа, i па страде сваёй маладосці жанчына, а пасля шыбнула ў суседні пакой i моцна ляпнула дзвярыма.

— Усё будзе добра, дзеці, — пяшчотна i мудра прамовіў камдыў, паціснуў дачцэ i мне плечукі. — Выбачайце, пасядзіце, пад'ешце добра, а я пайду да маці, супакою яе. — А тады ўжо мне. Пацішэлым голасам: — Не абурайцеся i не дакарайце. Яна, Ісціна мама, сапраўды прысвяціла жыццё мне i Ісце. Яна жыве для нас. Дык не можа не хвалявацца за лёс роднай дачкі, якую цяпер мусіць аддаць іншаму. Я, ужо ўмудроны жыццём чалавек, бачу: вы — надзейны, сапраўды, Іста за вамі не прападзе. Больш — я вам сябра, калі хочаце, я ваш бацька.

Не толькі супакоіўшы, але i расчуліўшы, падаў мне руку. Я падхапіўся i шчыра, не як будучы зяць, а як сын, моцна паціснуў руку, як i гаварыла Іста, строгага, але справядлівага i добрага чалавека. Камдыў зразумеў мае пачуцці, зычліва ўсміхнуўся, прыблізіў, сутыкнуў нас галовамі, — значыць, цалкам давяраючы мне сваё адзінае i любімае дзіця, — i пайшоў да жонкі.

— Не хвалюйся, — прытулілася да мяне Іста. — Не толькі тата, але i мама цябе прыме, палюбіць. Яна яшчэ не старая, дык, мабыць, вельмі перажывае, што я ўжо люблю не толькі яе, але i іншага. — Прыпала да маіх вуснаў, а пасля, калі не хапіла сіл для пацалунка, прашаптапа: — Алесік, ты ж цяпер мне самы блізкі i дарагі. Тата меў рацыю: тут — эгаізм i не эгаізм. Эгаізм — таму, што я цяпер думаю, дбаю не толькі пра бацькоў. А не эгаізм — таму, што я цяпер, любячы, паважаючы маці i бацьку, люблю — не, не толькі люблю, але i кахаю іншага. Майго даражэнькага Алесіка, з якім мы хочам злучыць летуценнасць i рэалізм.

— Iста, Істачка, — толькі мог ад шчасця знайсці нейкія словы я. — Я цябе i люблю, i кахаю. — Бадай, толькі цяпер я, сякі-такі паэт, адчуў адценне гэтых беларускіх слоў.

— I я, Алесік.

Карацей, пасля таго дня я перабраўся жыць у генеральскую кватэру, праз тыдзень прыехалі для знаёмства мае бацькі, а яшчэ праз тыдні два мы згулялі вяселле («О! — пачалі ўсклікаць у маёй вёсцы. — Наш Алесь высока ўзляцеў: паэт, ажаніўся з дачкой генерала!»). Калі я заявіўся з Істай у вёску, дык мяне там сустракалі як чэлюскінцаў альбо так, як яшчэ нядаўна сустракалі касманаўтаў. У генеральскай пяціпакаёвай кватэры нам з Істай дасталіся два пакоі — адзін, як настаяў мой цесць, быў для мяне, паэта, за рабочы кабінет, каб я ў цішыні мог даць ход, жыццё сваім думам i пачуццям.

Цесць-генерал дні i ночы прападаў у сваёй дывізіі, дома стыкаўся рэдка; калі заяўляўся, дык адразу пытаўся пра жончынае здароўе, а пасля імкнуўся да нас («Ну што ў вас, дзеці, новае?»), слухаў нашы навіны, клопаты, хораша ўсміхаўся, здаецца, што мы якраз гэткія — маладыя, шчырыя, а то яшчэ i наіўныя; я хутка не толькі прывык, але палюбіў яго. Мы з ім прыахвоціліся ў вольны час разам майстраваць у ягоным гаражы, дагледжваючы легкавік, рамантуючы крэслы, а то проста седзячы ўдвух i адпачываючы за гульнёй у шахматы. Калі да яго падыходзілі знаёмыя афіцэры, ён хваліўся: «Мой зяць, Алесь». I да мяне вайскоўцы былі прыхільныя, а з некаторымі я нават пасябраваў. Што да Ісцінай маці, дык яна адасобілася, не замінала нам з Істай; Іста хутка памірылася з ёй («Мамачка!» ды «Міленькая мамачка!»), а тая, бачачы, што мы з Істай не можам быць адно без аднаго ні хвіліны, ужо не ўсчувала дачку за «не тыя манеры», а можа, як не раз я думаў пазней, раўнавала i чакала, чым усё скончыцца. Зрэшты, не ведаю, не буду гаварыць за паджылаватую ды тым больш эмацыянальную, хваравітую жанчыну.

Мы з Істай асалавелі ад маладосці, волі i кахання. Мы былі шчаслівыя, нават самыя шчаслівыя людзі на свеце. Ды чаму не было радавацца, скажам, мне: я, сялянскі сын, закончыў універсітэт, працую літрэдактарам, мой голас, маё слова ўсё больш i больш чуюць, пачынаюць ведаць па ўсёй Беларусі, я маю любімую Істу, i яна неўзабаве народзіць! Да ўсяго хутка выйдзе мой зборнік паэзіі! Усё, пра што я марыў, збываецца. I ўсё гэта я шчыра спалучаю найперш з Савецкай уладаю: каб не яна, я, сын малазямельных бацькоў, як кажуць, у людзі не выбіўся б.

Аднаго дня наш Іван Іванавіч вярнуўся дадому рана, уполудзень, i чорны, як зямля. Нельга было не ўбачыць: яго, дужага, загартаванага, вясёлага па натуры чалавека, падкасіла вялікая бяда. На гэты раз ён стрымана павітаў ужо з добрым знакам цяжарнасці Істу, мяне i адразу ж папрасіў: «Выбачайце, дзеці, я хачу адначыць».

Іста i я адчулі: штосьці тут не тое. Мы імкнуліся ў гаспадароў кабінет, але ён быў зачынены, там шапталіся генерал i генеральша; праўда, неўзабаве адтуль выйшла белая што снег, узбуджаная, а то i напалоханая гаспадыня, несучы пустую пляшку з-пад каньяку. Я нічога не мог уцяміць: Іван Іванавіч, вораг спіртному, апаражніў за некалькі хвілін ажно бутэльку?!

— Не чапайце сёння бацьку, — прамовіла разгубленая генеральша. — Няхай паспіць.

— Што здарылася, мама? — не магла адступіцца Іста.

— Бяда.

— Якая, мамачка?

— Бацька толькі што вярнуўся з суда, — адказала тая. — Судзілі яго лепшага сябрука. З ім яны пачыналі ваяваць у грамадзянскую, на вачах адзін аднаго падымаліся па службе, дараслі да камдываў. А вось цяпер таго пасадзілі на лаву падсудных як «ворага народа». Бацька быў у складзе суда i мусіў падпісаць таму смяротны прысуд. Бацька верыць: той — не толькі не вораг, але ні ў чым не вінаваты, сумленны, наш, савецкі, чалавек. Сапраўды, партыя, НКВД маюць рацыю: сярод нас акапалася шмат змоўшчыкаў, шкоднікаў, бандытаў i агентаў замежных разведак, мы павінны быць пільныя, але такім ніколі не быў бацькаў сябра. Дык вось бацьку ўразілі дзве рэчы: смяротны жах у вачах асуджанага, нават позірк нябожчыка, а па-другое, як той з адчаем пазіраў яму ў вочы. Ён нібы нема крычаў: Ваня, мілы мой дружа, i ты, ты лічаш мяне ворагам???

Назаўтра, калі сышліся з цесцем на кухні, мы з Істай па-наіўнаму хацелі супакоіць яго. Што да мяне, дык я папёр лухту: маўляў, ёсць памылкі, калі выполваюць з поля пустазелле, дык з ім, бывае, трапляецца i збажына, але...

— Прашу, — стрымана перапыніў той мяне, адрачона сёрбаючы гарачы чай, — менш, а то i зусім не гаварыць на гэтую тэму.

— Вунь i ў нашай, знешне спакойнай літаратуры затаілася нямала нацдэмаў, якія жадалі адарваць Беларусь ад Савецкай Расіі, — вёў сваё я. — Ix зусім слушна выкарчавалі.

— Прашу, — ужо цвярдзей папрасіў прыгнечаны цесць. — Прашу, дзеці, маўчыце! Не давайце волі не толькі языку, але i лішнім думкам! Набірае мод нейкі новы, не зусім зразумелы працэс. Цяпер гнуць, як вы кажаце, выкарчоўваюць тых, хто яшчэ нядаўна сам аб'яўляў «ворагамі» іншых. Заадно ідуць у сячкарню i ўсе, хто ўмее назіраць, разважаць i сказаць сваё слова альбо проста мянціць языком. Разумееце?

Я паціснуў плячыма, Іста — таксама.

— Тата, ты ж заўсёды вучыў гаварыць толькі праўду! — уражана сказала яна.

— Вы ўжо не дзеці, а дарослыя людзі, — не гледзячы нам у вочы, прамовіў той. — Паўтараю: чым больш будзеце трымаць язык за зубамі, тым будзе лепш. Усё! На гэтым спыняем усякія размовы наконт гэтага.

I спыніў. Пасля таго дня ажно асунуўся, стаў не толькі негаваркі, невясёлы, але i насцярожаны, прыахвоціўся да выпіўкі. I, як я заўважыў, пачаў браць чарку адзін. Часамі нават напіваўся ўшчэнт, страчваючы памяць, развагу, а то i чалавечае аблічча. Назаўтра, ясна ж, быў пахмурны i злы, а то i ненавідзеў сам сябе. Я ж, дурань, не паслухаў яго выпакутаванай парады, не прыкусіў за самкнутымі вуснамі язык — не раз i не два, шкадуючы цесцевага сябрука, пачаў гаварыць з калегамі, не, нават, як лічыў, з сябрамі на рабоце: канечне, ёсць нямала зламыснікаў, ix трэба церабіць, але нельга так агаляць дрэва. Яно можа засохнуць без кроны.

Не ведаю, што было б са мной, каб я маўчаў, як умелі таіцца, быць цішэй вады i ніжэй травы, а то i ратавацца даносамі іншыя. Можа, уцалеў бы, утрымаў бы сям'ю, а то i вылузаўся б на нечых слязах наверх, быў бы гнюсным падпявалам «бацьку ўсіх народаў», ніжэйшым бажкам, ладу, які яны ўсталёўвалі. Ды, як пазней уведаў, на мне выехаў, выратаваўся мой жа сусед па кабінеце — нашкрэбаў у органы цыдулку, што я «асуджаю метады работы партыі i НКВД» (цяпер той — заслужаны работнік культуры, на персанальнай пенсіі, мае машыну i дачу, некалькі разоў нават нядаўна падпісваў у гурце такіх, як сам, лісты ў газетах супраць нефармалаў i ВНФ). Гэта проста феномен савецкага ладу: ні ён — даносчык, ні суддзя, які пазней уляпіў мне восем гадоў (адседзеў я каля дваццаці), вінаватымі сябе не адчувалі i не адчуваюць, не пакаяліся, самае вялікае, на што здольная

іхняя душа, дык толькі двудушна адмахнуцца: «Такі быў час!..»

А час быў такі, што пасля «сігналу сумленнага чалавека» аднойчы ўночы ў нашай з Істай спальні ярка ўспыхнула святло, i мы, прытуленыя адно да аднаго, міжволі раптоўна абудзіліся, адразу не толькі страцілі сон, але i анямелі: у пакоі былі збянтэжаныя, абое ў начных піжамах i белыя, цесць ды цешча, а з імі тры незнаёмыя вайскоўцы з блакітнымі, як у лётчыкаў, адзнакамі.

Старшы па званні — як помню добра, чарнявы, з выпуклымі вачыма i таўсматы, — запытаў, ці я такі i такі, а пасля загадаў падымацца: я арыштаваны. I паказаў мне адпаведную паперыну-бланк.

Я не толькі не мог даць гэтаму веры, але i жахнуўся: я пад вартай? За што??? Дзе, калі i што я зрабіў дрэннае ўладзе???

— Ваше пресечение свободы связано с подозрением в контрреволюционной деятельности, — зразумеўшы мае нямое запытанне, мабыць, звыкла для сябе, але для мяне вельмі пакручаста па мысленню i мове патлумачыў той. — Поднимайтесь! Быстренько!

Цяпер адчула ўсё, што адбываецца, i Іста. А яно, тады простае i звычайнае, абрынулася адным страшным словам: хапун. Вось ён дайшоў i сюды, у генеральскую кватэру. Вось старшы назірае, як я апранаюся, а малодшыя па званні шныпараць па нашых пісьмовых сталах, абнюхваюць кожную паперку, а тое-сёе адкладаюць убок, для сябе.

Нацягнуўшы коўдру да падбародка, Іста ўмольна зірнула на бацьку-камдыва:

— Тата, што яны сабе дазваляюць? Яны — нашмат малодшыя па званні?

— Не хвалюйцеся, дзеці, — вінавата i сарамліва прамовіў той (мы не ведалі, што нядаўна ён кідаўся да тэлефона званіць камандуючаму акругі, пракурору, але нечаканыя госці груба адпіхнулі яго i прыстрашылі законам i сілай). — Канечне, непаразуменне выясніцца, i Алесь хутка вернецца дадому.

Старшы загадаў падняцца i Ісце; яна, разгубленая, паслухмяна ўстала, прыкрываючыся коўдрай. Каб, мабыць, не паказаць чужым мужчынам сваё цела, цяжарнасць. Але малойцы садралі з яе коўдру, пачалі мацаць швы.

— Як вы абыходзіцеся з жанчынай! — не смелы бацька-генерал, а я заступіўся за Істу.

— Тише, герой! — прысыкнуў на мяне старшы. — Они знают свое дело, так что не мешай.

Яго падначаленыя, адкінуўшы ўбок коўдру, пачалі мацаць падушкі i матрац, а пазней аж да самай раніцы ператрасалі ўсю кватэру. Мяне адагналі ад усіх у асобны пакой, Іста імкнулася, прасілася да мяне, плакала, але яе не пускалі, як я чуў, маці i бацька як маглі супакойвалі яе, угаворваючы, што ёй няможна хвалявацца.

— Я не магу не хвалявацца! — адказвала яна. — Я ж ведаю: ніякай контррэвалюцыяй ён не займаўся. Ён шчыры, добры, удзячны Савецкай уладзе, любіць Сталіна.

— Значыць, яго адпусцяць хутчэй, — гаварыў ёй бацька.

— Адтуль вельмі не адпускаюць...

Калі мяне пад канвоем, са зброяй напагатове, як самага сапраўднага злачынцу, выводзілі з кватэры, мне не дазволілі развітацца з Істай; яна рвалася, але яе i бацькі, i канвойныя не дапускалі, перадалі толькі ад яе хатулёк з адзеннем i харчам. Нібы прадчуваючы вечнае развітанне, я скрозь слёзы намагаўся чым болей пазіраць на яе, каб добра запомніць дарагое мне аблічча, яе стан.

Калі праз доўгіх восем месяцаў закончылася пакутлівае, з доўгімі нуднымі перапынкамі альбо, наадварот, з няспыннымі дзень i ноч допытамі следства, калі я зламаўся i падпісаў на сябе ды іншых паклёп, а пасля пачаў у таежным лагеры «перавыхоўвацца», уведаў: арыштавалі цесця-камдыва. Як «саўдзельніка банды Тухачэўскага», хоць той, наколькі я ведаў, не толькі ніколі не размаўляў, але нават i не сустракаўся з ім. Тым не менш цесця расстралялі адразу ж пасля кароткага следства i суда.

Але гэтая цяжкая навіна была не апошняя тады для мяне: неўзабаве схапілі i Істу. Як «члена сям'і ворагаў народа». Яна, бедная, слабенькая па сіле, хутка счэзла i загінула на лесапавале.

Цешча мая ўцалела, нават больш — на трэці дзень вайны паспела выскачыць з Мінска i перабрацца да Волгі, да сваіх далёкіх родзічаў. Яна не прызналася, які лёс напаткаў яе мужа, дачку i зяця, зманіла, што ўсе мы на вайне i што яна згубіла наш след. Бяда i гора яе загартавалі, яна ўзяла сябе ў рукі, адолела сваю нервовую хваробу i падняла на ногі ўнука, гэта значыць нашага з Істай сына.

Першы раз убачыў я роднага сына неўзабаве пасля вайны, калі мяне вызвалілі i я здолеў знайсці яго ў прыволжскім сяле, тады яму было звыш дзесяці гадоў; другі раз сустрэўся з ім у Маскве ў пяцьдзесят шостым годзе, калі вярнуўся са ссылкі, калі сын вучыўся ва універсітэце i марыў стаць фізікам-ядзершчыкам. Калі-небудзь я, можа, раскажу пра тыя нашы нялёгкія сустрэчы, калі бацьку прыходзілася па волі лёсу знаёміцца з сынам, а сыну — з бацькам, калі абодва маюць розныя нават прозвішчы. Што да цешчы, дык яна да смерці мне не даравала, лічачы, што найперш я вінаваты ў такой страшнай трагедыі яе родных. Як казала мне з дакорам, за «проклятый белорусский язык, за твой национализм, а следовательно, и за контрреволюционную деятельность...».

1992

Першае каханне

1.

У Віці Шпака таксама было яно, першае ўзнёслае i ашаламляльнае каханне. Узнікла яно, праўда, цяжка сказаць калі, не з таго-сяго, як кажуць, а рыхтавалася ўсім яго маленствам. Спачатку ён чула, збянтэжана зведаў далікатнае, пяшчотнае пачуццё ў першым класе да маленькай, дробненькай дзяўчынкі Волечкі з суседняй вёскі. Яму падабаліся яе галоўка, хораша зачасаныя русявыя валасы, белыя банцікі на кароткіх косках, заўсёды чысценькія прыталеныя сукеначкі, белыя каўнерыкі i манжэцікі, а таксама яе прыгожы почырк. Пазней, у пятым класе (у новай школе, у васьмігодцы), ён адчуў хваляванне, калі заявілася ў ix новая вучаніца, Таня — дачка прыезджага калгаснага агранома. Таня зачаравала яго не хараством, акуратнасцю, як Волечка, a дзіўным бляскам велікаватых чорных, нібы ў цыганкі, вачэй, усмешкаю i нейкаю нечаканаю для дзяўчынкі гарэзнасцю: яна вольна паводзілася на уроках, не папускалася хлопчыкам, смела ўступала з імі ў сутычкі, была вялікаю ахвотніцаю да ўсякіх гульняў, паходаў ды экскурсій, здаецца, не могучы пабыць у спакоі ні хвіліны. I з Волечкаю, i з Таняю неўзабаве разышліся яго сцежкі-дарожкі: першая ў свой час, пасля чацвёртага класа, пачала хадзіць у іншую, чым ён, школу, а другая перестала яму падабацца. Ды пасля восьмага класа разышліся таксама: Таня пайшла ў дзевяты клас Вішнёўскай дзесяцігадовай школы, а ён — Драўлянскай.

Іншае, болей пяшчотнае, трывожнае ды глыбокае, адным словам, сталае, пачуццё нахлынула на яго ў дзесятым класе. Гэтае пачуццё ўжо смела можна назваць першым каханнем.

Звычайна, як чытаў Віця, пісьменнікі пішуць пра сваё ці нечае юначае каханне прыкладна так: ёсць у класе прыгожая «яна» i яе, красуню, кахаюць, лічы, усе хлопцы з класа. Кахае пакутліва i «ён» — ціхі, спакойны, няўклюдны, сарамлівы, але добры душою. «Яна» выбірае не «яго», a іншага — спрытнага, смелага, хоць у рэшце рэшт чытач ці не ведае, што далей, у сталым, ужо не вучнёўскім, жыцці адбываецца, ці дазнаецца, што праз які дзесятак гадоў «яна» ўжо не вабная, звычайная са звычайных, выклікае ў душы «яго», чалавека ўжо вядомага, сямейнага, толькі спачуванне ці шкадаванне, светлую журботную памяць пра маладыя гады.

Віця Шпак у дзесятым класе не быў ціхі ды сарамлівы. Наадварот, з усіх шаснаццаці хлопцаў-равеснікаў ён вызначаўся шустрасцю, рэзкасцю i нават, можа, яшчэ i шанцаваннем. Ён меў добрую памяць, кемнасць — вучоба давалася легка, без ніякай натугі, як некаторым зубрылам; на ўроках фізкультуры ён быў увогуле першы, бо спрыт, сіла памагалі хутчэй за ўсіх бегаць, скакаць, шпурляць цяжар ды ўвішней рабіць гімнастыку. Карацей, усё гэта ды яшчэ яго кампанейскі характар рабілі яго душою класа, школы. Па-другое, ні адна з дваццаці аднакласніц яму не падабалася. Hi да кога не адчуваў узнёслага пачуцця. Пра пачуццё ды каханне ён толькі марыў альбо чытаў у кнігах ды бачыў у кінафільмах. Праўда, па нейкай невядомай нават яму самому прычыне ён паводзіўся дзіўна: свае думкі пра каханне глыбока хаваў, а з чужога кахання пасміхоўваўся ды пакепліваў. Можа, i за гэта неўзабаве быў жорстка пакараны.

Можа, нават лёс адпомсціў яму i за Іру Ламаку. Тая, як ведаў ён, як бачыў увесь клас, была самааддана ў яго закахана. Яна з незвычайным здзіўленнем ды з зачараваннем пазірала, як ён хораша адказваў на ўроках, паказваў спрыт i ўмельства на фізкультуры, дужаў, усюды браў верх над аднакласнікамі, чырванела, калі ён загаворваў да яе, i на ўроках пісала яму запіскі, папікаючы, што ён зашмат пазірае на некаторых дзяўчат, ці запрашала яго на спатканне. Ён-то загаворваў часамі да яе, але не зусім ласкава, даводзіў яе сваімі словамі да плачу, а на яе запіскі адказваў рэзка i непачціва.

«Іра, выкінь лухту з галавы, — звычайна перадаваў ён ёй калі-нікалі запіску з аднымі i тымі ж словамі. — Па-першае, вось што, міленькая: на каго хачу, на таго i пазіраю. А па-другое, перш чым марнаваць свой час, вучы болей алгебру i трыганаметрыю, бо будзеш мець у атэстаце тройку...»

Іра, атрымаўшы такі адказ, заўсёды апускала галаву i ціха плакала. Ён не шкадаваў яе. Наадварот, нават цешыўся: так табе, таўстуля, i трэба. Але Іра не адступала. Hi ў класе, ні ўвечар у клубе, куды яны ўжо не тоячыся хадзілі ў кіно альбо i на танцы.

I вось неспадзявана пад самы канец навучальнага года, у красавіку, заявілася ў школе Даўгапол. Яна была ўжо не вучаніца, але яшчэ i не настаўніца: летась, як хутка ўсе ўведалі, скончыла непадалёку, за вёрст пятнаццаць, дзесяць класаў, паступіла на завочнае ў педінстытут. Сюды, у Драўлянскую дзесяцігодку, яе прыслалі піянерважатай, бо іхняя ранейшая піянерважатая выйшла замуж i паехала ў горад.

Калі яна ўпершыню зайшла па нейкай патрэбе ў іхні дзесяты клас, усе не толькі здзівіліся ці ўразіліся, але i анямелі. Дзяўчаты, мабыць, пазайздросцілі: перад імі была яшчэ, лічы, іхняя равесніца, але ўжо не вучаніца, не падлетак, як усё яшчэ лічыліся яны, а самастойны чалавек. Той, хто ўжо працуе разам з настаўнікамі, бывае з імі на педсаветах, слухае ўсіх i кажа сваю думку, хто атрымлівае ўжо зарплату, мае i іншыя перавагі. Яна не была вышэйшая па росту за Іру Ламаку ці іншых дзесяцікласніц, але, маючы на год болей, была станістая, на гордай яе галаве была прыгожая прычоска, плечы вабна акругліліся, грудзі паглядна ўзвышаліся, ногі былі стройныя i лёгкія. I ў дадатак да ўсяго яна мела ўжо адмысловую — рухавую, крышку гуллівую — хаду. Адным словам, яна ўжо больш, чым вучаніцы, набрала жаночага хараства. Хлопцы пры ёй таксама заціхлі, не маглі адвесці зачараваных позіркаў.

Даўгапол, чамусьці сумеўшыся ад іхніх вачэй, ад яго, Віцевага, настойлівага позірку, успыхнула чырванню. Мусіць, зусім не чакала такой сустрэчы, душою адчула, што цяпер адчувалі да яе дзесяцікласніцы, збянтэжылася ад сваёй перавагі і, добра нічога не сказаўшы, вышмыгнула з класа.

На новым уроку Віця быў разгублены, няўважлівы. Ён мала слухаў, пра што гаварылі вучні, настаўнік, a калі яго паднялі i пра нешта запыталі, дык ён i не ведаў, пра што ў яго пытаюць, i, канечне, толкам не адказаў.

«Я ўсё бачыла, — пісала ў запісцы ў гэты дзень Іра. — Яна цябе ўразіла. Ты з-за яе страціў развагу. I дарэмна. Яна нічым не лепшая за нашых дзяўчат. Можа, толькі табе аднаму здаецца, што яна незвычайная...»

Ён на гэты раз нічога Іры не адказаў. I гэта, здаецца, больш пакрыўдзіла, прынесла ёй пакут, чым тады, калі ён адказваў рэзка i непачціва.

Не вытрываўшы, на апошнім уроку Іра прыслала яшчэ адну запіску. У ёй было ўсяго адно слова: «Дурань!!!»

2.

За некалькі дзён Віктар абсачыў i ўжо добра ведаў, у каго Даўгапол кватаруе, што яна робіць не толькі ўдзень, але i па вечарах.

Бадай увесь светлы дзень яна была ў школе, валтузілася-важдалася з вучнямі малодшых класаў. Здаецца, толькі i мільгалі па школьным калідоры, з класа ў клас яе сіняя спадніца, белая блузка i чырвоны гальштук на шыі, i няможна было запыніцца на ёй вокам. Тут была блізка, тут жа апынулася ўжо далека ці недзе нават схавалася. Увечар, да позняй ночы, яна была дома, нікуды не выходзіла, чытала i пісала за сталом — відаць, рыхтавалася да летняй студэнцкай сесіі.

Ён на другі ж дзень знаходжання Даўгапол у Драўляным, калі сцямнела, стаіўся каля гаспадынінага плота i праз шчыліну між дзвюма палавінкамі фіранак пазіраў на яе — на яе мочку вуха з задатою завушніцаю, на шчаку, на поўныя вусны, на кірпаты носік i высакаваты лоб, што часта зморшчваўся i нахмурваўся ў задуменні. Ён любаваўся, а яна чытала, пісала i, здаецца, адчувала, што нехта на яе пазірае: колькі разоў падымала галаву i пазірала ў акно, у шэры красавіцкі вечар, а пасля падымалася, падыходзіла да акна, адхінала фіранку i доўга ўгледжвалася ў красавіцкую цемень — ён тады мусіў з заміраннем сэрца адскокваць, хавацца за шуло i з трывогаю чакаць: выйдзе на двор ці не? Не, не выходзіла, вярталася i зноў садзілася за стол.

Хутка, праз нейкі тыдзень, ужо ўсе вучні старэйшых класаў ведалі, што ён закахаўся ў новую піянерважатую; мабыць, чуткі дайшлі i да Даўгапол, бо яна пачала рашуча пазбягаць яго. Ён жа, наадварот, пачаў хадзіць за ёю, як кажуць, следам — стараўся сустрэць яе на калідоры ці на дварэ, убачыць у якім-небудзь класе, загаварыць, папрасіць, каб яна дазволіла ёй у чым-небудзь памагчы. Яна, чырванеючы, коратка, адным-двума словамі, адказвала, адмаўлялася ад яго помачы i знікала з яго вачэй быццам па нейкай сваёй вельмі пільнай справе.

Ён спакутаваўся, змарнеў. Яго яшчэ не загартаванае сэрца не вытрымлівала нечаканай паводкі пачуццяў. Адчуваў: мусіць пагаварыць з Даўгапол. Не пагаворыць, не скажа, што ў яго на сэрцы, не ўведае яе думак — зусім зняможацца. Але не ведаў, як i з чаго пачаць. Пісаў ёй дома, на ўроках у школе процьму запісак, лістоў, але ўсё рваў: здавалася, піша то цьмяна, то кепска, зусім не тымі словамі. Ад разгубленасці, бяссілля аж страціў сваю былую дзёрзкасць ды рухавасць, стаў збянтэжаны, няўклюдны. Калі б хто яму сказаў раней, што ён будзе такі, дык ніколі не паверыў бы. А цяпер i сам пераканаўся: каханне — не толькі ўзнёсласць, але i вялікі цяжар, вялікая пакута. Яно ўсё пераварочвае ў душы, туманіць розум.

Аднакласнікі, канечне, бачачы яго пакуты, прыціхлі ў зацікаўленым чаканні, што ж будзе далей. Іра Ламака хадзіла ў школе i па-за школаю засмучаная, наплаканая. Яе, можа, не толькі прыгнечвала яго абыякавасць да яе, але i разгубіла, уразіла да роспачы яго нечаканая закаханасць да новай піянерважатай, падкошвала маладая рэўнасць.

Неўзабаве напружанне, пакуты выбухнулі болем. На школьным вечары, прысвечаным Першаму мая. Ужо тады, калі адбыліся ўрачыстая частка, невялікі канцэрт i пачаліся танцы.

У Драўлянскай школе настаўнікі не асцерагаліся рабіць для вучняў танцы, запрашаць на ix вясковую моладзь — сваіх выпускнікоў ці зусім незнаемых людзей. Яны лічылі, што трэба вучняў змалку вучыць танцаваць старыя i новыя танцы, культурна паводзіцца адно з адным, з гасцямі, а гасцям таксама трэба ўмець абыходзіцца з дзецьмі, з настаўнікамі. Ён, Віктар, заўсёды быў спакойны, што на школьныя вечары прыходзілі i пастароннія, але сёння адзін госць прыйшоўся яму не даспадобы. Лепш было б, каб той сюды не заявіўся, увогуле не ведаў у Драўлянае дарогі...

Танцавалі ў спартыўным зале. Іграў школьны аркестр, якім кіраваў настаўнік спеваў, танцавалі настаўнікі, вучні, госці. Падахвочаныя, асмялелыя, кружыліся ў вальсе ці вытупвалі танга, здаецца, самыя сарамлівыя i няўмелыя, а ён, Віктар, як усе кажуць, добры танцор, не весяліўся, стаяў у кутку зала каля складзеных матрацаў i з заміраннем сэрца, з рэўнасцю кідаў позіркі на непажаданага госця — высокага чарнявага хлопца ў куртачцы, з чорнымі вусікамі, — які ці стаяў каля Даўгапол, штосьці нашэптваў ёй на вуха, i тая радасна ўсміхалася, ці раз за разам запрашаў яе на танец. Адным словам, ад Даўгапол ні на крок не адыходзіўся. Ён, як казалі, быў яе аднавясковец i сёння прыехаў сюды на матацыкле. Можа, сам прынёсся, можа, i яна запрасіла.

Віктар ні на хвіліну не выпускаў ix ca свайго поля зроку. Даўгапол жа нават ні разу не зірнула на яго, нібы i не бачыла. Ці яму здавалася, ці так яно было i на самай справе, але сёння яна была казачна прыгожая — у белых туфліках, ліловай сукенцы, з завіўкаю, лёгкая, спрытная. Бянтэжачыся, ён не мог асмеліцца запрасіць яе на танец. Ды замінаў i яе даўганогі вусаты аднавясковец.

Калі зайгралі дамскі вальс, Даўгапол адна з першых у зале запрасіла партнёра на танец. I канечне ж яго, гэтага задаволенага шчасліўца. Ад рэўнасці, пакуты ў Віктара аж зайшлося сэрца. Каб не бачыць гзтую парачку, ён думаў ужо цішком пакінуць зал i пайсці дадому. Але, нібы адчуўшы толькі маленечкі яго pуx, тут жа да яго пакіравала Іра Ламака. Гэтае яе запрашэнне было яму зусім не мілае, недарэчнае, але нідзе не дзенешся, мусіў пайсці танцаваць. Заўважыў: кружачыся i ўсміхаючыся, Даўгапол упершыню затрымала на ім позірк, нібы зацікаўліваючыся, хто ж яго запрасіў на белы вальс. Але толькі на міг. Бо неўзабаве зноў стала да яго абыякавая, пазірала ў вочы свайму партнёру, пасміхалася i легка кружылася.

Віктар танцаваў моўчкі, стараючыся не пазіраць на Іру. А яна, відаць, рыхтавалася да гэтага вечара, бо была ў новай прыталенай блакітнай сукенцы, здаецца, з такою ж пышнаю, як i ў Даўгапол, завіўкаю, з жоўтымі завушніцамі, лёгкая, увішная. Яна зрэдзь падымала галаву, намагаючыся зазірнуць у вочы, але тут жа зноў апускала: ён не зважаў амаль на яе, быў побач у думках з іншай, бо выцікоўваў, дзе Даўгапол, што яна робіць, як паводзіцца.

— Віця, — мусіць, адчуваючы, што танец вось-вось скончыцца, першая загаварыла Іра, — прачніся! Хіба не бачыш: з цябе ўсе смяюцца. Ты з-за яе страціў не толькі розум, але ўжо зусім аслеп i аглух... А яна не вартая таго. Яна — ганарліўка, выскачка, але нічым не лепшая за іншых. Яна звычайная. Толькі што старэйшая за нас на год, ужо не вучаніца, дык ужо ўяўляе сабе... Ды, бачыш, у яе ёсць хлопец...

Ён маўчаў, адчуваючы, як гэтыя, можа, i слушныя, словы не прыносяць яму палёгкі, а, наадварот, яшчэ болей паддаюць болю.

— Хочаш, я пагавару з ёю? — нечакана ўжо не з папрокам, а са спачуваннем запытала Іра. Зноў зірнула яму ў вочы, вусны яе затрымцелі, вейкі часта заміргалі. — Ну, каб яна так не ганарылася, не паводзілася як багіня... Каб не пазірала на цябе, як на дзіця ці нейкага непаслухмянага i дзёрзкага хлапчука... Каб...

— Не трэба, — папрасіў ён, ужо не шукаючы вачыма той, што выбіла яго з раўнавагі, — не гаварыць з ёю, не... Разумееш...

— Ды ўсё разумею... — ціха прамовіла яна, i з куточка яе левага вока выплыла i пацякла па шчацэ слязіна. Іра не выцерла яе, каб ніхто не заўважыў яе разгубленасці ды адчаю, толькі дакранулася шчакою да яго плечука. — Толькі аднаго не ведаю: чаму ёсць шчаслівыя, удачлівыя i чаму ёсць нешчаслівыя, няўдачлівыя... Ды чаму вы, хлопцы, такія... Ці не бачыце нічога, ці нейкія дзіўныя...

Віктар нічога болей ёй не сказаў, бо асцерагаўся сёння яе пакрыўдзіць. Бадай, упершыню адчуў: Іра — не такая сумная ды надакучлівая, як ён лічыў дагэтуль, a зусім іншая, можа, нават больш разважлівая, чулая ды добрая, чым ён. Не яна перад ім, а якраз ён вінаваты перад ёю. Ды, на жаль, змяніць нешта цяжка, бо, відаць, няможна загадаць свайму сэрцу: змяніся, пакахай не гэтую, a іншую! Толькі моўчкі падакляраваў сабе: ніколі не будзе з сённяшняга вечара кпіць з Іры, будзе паважаць яе. Бо, як сам убачыў, нялёгка, нават цяжка, калі не толькі не паважаюць, не цэняць твае светлыя парывы, але i абыякавыя да ix ці, яшчэ горш, i пасміхоўваюцца з ix.

Болей ён не танцаваў. Болей не стараўся сачыць за Даўгапол, хоць усё роўна заўважыў, калі яна з даўганогім хлопцам падалася з залы. Неўзабаве выйшаў i ён. Не хацеў ісці ўслед, але нібы самі павялі ногі.

На школьным двары нікога ўжо не ўбачыў, пачуў толькі матацыклетны гул, што хутка аддаляўся ад школы, ды ўбачыў святло, што доўгім промнем урывалася ў цемень, асвятляла вуліцу, платы i таксама аддалялася, імкнулася наперад i наперад. Віктар трушком пабег следам за гукам i святлом, адчуваючы незвычайны адчай, а таксама i трывогу. Здавалася, у гэтыя начныя хвіліны ён траціць нешта самае дарагое ў сваёй душы, аддае яго без бою, увогуле, ён баязлівы, нікчэмны чалавек, варты толькі жалю.

Бегучы, ён ужо не чуў матацыкла, бо заглушваў яго сваім тупатам па бруку, але бачыў, што светлы прамень павярнуў з гэтай вуліцы, бліснуў у цёмнае неба, а пасля асвяціў іншую вуліцу, дзе кватаравала Даўгапол.

Там, на Пясках, неўзабаве святло i патухла. Значыць, хлопец давёз сваю зямлячку да яе кватэры i запыніў матацыкл. Віктар запаволіў бег i, аддыхваючыся, пайшоў павольней, каб у чуйнай цішыні тыя не пачулі яго крокаў.

Вялікая вёска, лічы, ужо спала. Толькі сям-там сіне — ад уключаных тэлевізараў — свяціліся вокны ды таксама там-сям гарэлі невялічкім агнём начныя настольныя лямпы — у гэтых хатах, як ведаў, ёсць маленькія дзеці.

Сэрца яго тахкала, аж, здаецца, ціснула ў горла. У вушах звінела ад напружання. Па знаёмых абрысах — дашчаным плоце, бетонных, пабеленых вапнаю слупах, па высокай хаце, паблізу якой стаяла высозная антэна, — пазнаў, што падыходзіць да суседавай хаты. Тут зусім запаволіў хаду, пайшоў на дыбачках.

Ля плота старой Альдоны стаяў матацыкл, паблізу яго, на лаўцы, сядзелі Даўгапол i гэты непажаданы госць. Размаўлялі. Віктар стаў, затаіўся.

Ведаў: падслухоўваць непрыгожа. Але ён не мог пакінуць госця сам-насам з Даўгапол, не ведаў, што трэба рабіць, дык запыніўся ў нерашучасці ды ў аняменні.

— Слухай, ды ты ўжо знайшла сабе паклонніка... — пачуў ён зневажальны, кплівы голас. — Сам бачыў: адзін белабрысы, з яўна ўжо вытыркнутым пушком пад носам увесь вечар не зводзіў з цябе сваіх луп, вожыкам пазіраў на мяне...

— Не выдумляй, — адказаў яму жаночы голас. — На вечары сёння былі адны дзеці...

— Той вожык — ужо не дзіця...

— Ты раўнуеш? — услед за словамі данёсся гарэзны смех.

— Не раўную, але... Ну, разумееш...

— Перастань, не зважай на дробязі... Ты ж прыехаў не папікаць мяне. Так? Тым больш што я перад табою ні ў чым не вінаватая.

Больш ён нічога не пачуў. Наступіла доўгае маўчанне. Але неўзабаве здагадаўся, што гэтая цішыня незвычайная: Даўгапол i хлопец цалаваліся.

«Значыць, яна яго кахае», — горка падумаў ён i ціха сышоў адгэтуль. Але дадому не падаўся, доўга блукаў па вёсцы, пакуль не пачуў, як з Пяскоў загудзеў матацыкл i пагнаў перад сабою святло па драўлянска-стаўбцоўскай шашы.

3.

«Добры дзень, Ніна Адамаўна!

Вы, канечне, здзівіцеся, калі атрымаеце гэты ліст. Па-першае, ліст будзе не з далёкіх якіх мясцін, а з нашага Драўлянага, па-другое, Вам піша вучань той школы, дзе Вы працуеце цяпер.

Я не ведаю, Ніна Адамаўна, як усё Вам расказаць пра тое, што хачу. Ды асмельваюся прызнацца: я — Віктар Шпак з дзесятага класа. Мой бацька працуе на трактары, a маці — на ферме. Я вучуся яшчэ i вучуся няблага, троек i двоек не маю. Калі скончу школу, дык хачу паступаць вучыцца на агранома, каб зноў вярнуцца ў Драўлянае i жыць тут. Ды i наш дырэктар саўгаса, Валовіч, кажа: «Можаш ехаць у горад i вучыцца там, а можаш працаваць у нас i вучыцца завочна». Як Вы, Ніна Адамаўна, параіце мне зрабіць?

Я, Ніна Адамаўна, ведаю, што Вы маеце сябра, таго, што прыязджаў да нас на вечар на матацыкле, але я хацеў бы пісаць Вам лісты. Ці згодны Вы будзеце на гэта? Адкажыце. Толькі не падпісвайцеся сваім сапраўдным прозвішчам, a назавіцеся, скажам, Мішам. Наша паштарка можа прачытаць употай ліст i расказаць усім, дык лепш няхай яна ўсяго не ведае.

Я вельмі чакаю Вашага адказу, як салавей лета. Буду вельмі рады, калі Вы мне напішаце. Усяго Вам добрага. В.Ш.».

4.

«Віця!

Я атрымаў твой ліст, уважліва прачытаў. Праўда, я не зусім здзівіўся, што прыйшло гэтае пасланне, я яго нават нібы чакаў. Чаму? Ды многае было ўжо відаць. I не толькі мне аднаму.

Я не ведаю, што табе адказаць. Ты пытаешся, ці дам я згоду, каб мне пісаць, але я за гэтым пытаннем бачу іншае, большае. Я разумею, здаецца, чаму ты хочаш пісаць якраз мне.

Я ўжо ведаю: ты — добры вучань. Амаль выдатнік. Ты, як усе настаўнікі кажуць, вельмі здольны, абавязкова паступіш у ВНУ, будзеш добра вучыцца. Але цяпер ты — яшчэ вучань. Ты яшчэ не павінен адносіцца да мяне так, як адносішся цяпер. Мне той, каго вы называеце Бусел, даў ужо заўвагу: «Да нас дайшлі чуткі, што ў вас раман з вучнем. А гэта, разумееце, для нас усіх пляма, сорам. Вы павінны тут жа абарваць усё, спыніць i выкінуць з галавы». Дык от я, Віця, прашу цябе: не пазірай больш так на мяне, не хадзі за мною ўслед i не пішы мне ніякіх лістоў: ты ставіш мяне ў няёмкае становішча, выбіваеш з раўнавагі.

Што датычыць сябра, пра якога ты пішаш, дык ведай: мы вучыліся з ім разам дзесяць гадоў, сябравалі. Нашы бацькі хочуць, каб мы пажаніліся. Але нам яшчэ рана пра гэта думаць: i яму i мне трэба яшчэ вучыцца. Ён, як i я, таксама завочнік, толькі я паступіў у педагагічны, а ён — у інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі.

Паслухай мяне, Віця. Ад сябе я табе раю больш зірнуць на Іру Ламаку з вашага класа. Яна — чулая, добрая дзяўчына. I, галоўнае, яна кахае цябе.

Усяго табе добрага. Не крыўдуй. Міша».

5.

Мінуў цёплы май, a ўслед за ім прайшоў i гарачы чэрвень.

Віця Шпак быў разгублены, з парушаным спакоем ды з вялікім адчаем (Даўгапол рашуча загадала не пісаць ёй болей лістоў, не хадзіць услед, нават расказала пра яго залёты свайму сябру-земляку, i той аднойчы «па-мужчынску» пагаварыў з ім), але здолеў утрымацца i школьныя экзамены здаў амаль толькі на пяцёркі.

Праўда, паступаць вучыцца на агранома не збіраўся. Хацеў застацца працаваць у саўгасе на машыне (у школе здаў экзамен i на шафёрскія правы) i паспрабаваць паступіць пазней на завочнае, але не вытрываў матчыных слёз ды бацькавых строгіх вымоў, паехаў у горад i ўдала здаў экзамены ў інстытут.

I зарадаваўся неўзабаве, што не настаяў на сваім, паслухаў бацькоў ды настаўнікаў: у тое ж лета Даўгапол выйшла замуж за свайго земляка i выехала з Драўлянага. Верыць, што ён усё ж зможа дабіцца ад любімай ім дзяўчыны ўзаемнасці, ужо не выпадала. Засталося толькі глыбока ў сэрцы затаіць сваё каханне, перажываць ды вучыцца перамагаць сваю першую вялікую няўдачу.

Пазней, як часта бывае, іхнія сцежкі зусім разышліся: Даўгапол знікла, нібы растварылася ў гэтым вялікім свеце, a Іра Ламака, не паступіўшы, падалася ў раённы горад на будоўлю. З часам — з вучобаю, у паездках, у рабоце, адным словам, з новымі ўражаннямі i клопатамі — ягоны сардэчны боль пачаў слабець, быццам кудысьці западаць, а то i пакрыху забывацца, a калі ўспамінаўся, дык ужо са сталай усмешкаю. Як пра шчырае, але наіўнае сваё юнацтва.

Гады недзе праз чатыры былы аднакласнік у адным ca сваіх лістоў напісаў яму, што Іра Ламака выйшла замуж за вёрткага шафёра, атрымала ў горадзе кватэру, жыве заможна i не тужыць, а вось Даўгапол, як ён уведаў ад яе бацькоў, развялася, гадуе малога сына адна i каецца, што рана выйшла замуж i выбрала не таго за мужа.

Гэтыя навіны нічога ўжо не змянілі ў Віцевым жыцці: ён пакахаў сваю аднакурсніцу i меўся з ёю жаніцца. Толькі пазней, калі стаў сем'янінам, працаваў, набіраў цяжэйшую ношку гадоў, часамі зусім нечакана чамусьці ўспамінаў i Даўгапол, i Іру Ламака. Успамінаючы былую аднакласніцу, дакараў сябе, што ў свой час быў не зусім чулы, а думаючы пра маладую піянерважатую, адчуваў трапяткое хваляванне i пяшчоту ды шчыра лічыў: сапраўднае каханне зведаў якраз тады, калі быў малады.

1984

Броня

З расказу Кастуся Ю.

...Высакаватае неба лёгка i прыемна імгліць блакітным, крыху падбеленым ад сонца мроівам; зялёны, сямтам з павялым i паджоўклым лісцем альхова-бярозавы прылесак i трохі далейшы хвойнік ціхія, без ніякага шолаху; на парыжэлым, з высокімі зялёнымі купінамі лузе спакойна пасецца статак, а каля яго важна i задуменна стаіць высокі, мабыць, стары бусел; навокал жнівеньская яснасць i цеплыня, што, аднак, ужо на спадзе лета i гэтага залацістага дня, навяваюць шчымлівы неспакой. Як i ластаўкі, якія нечакана вынырнулі аднекуль плоймаю, пакружыліся над лугам i статкам, а затым апалі i паселі ў доўгі шнурочак на блізкім электрычным дроце.

Кастусь (ён тыдзень таму вярнуўся з войска, гасцюе ў бацькоў, а сёння вось, пасля полудня, падмяніў маці i стаў пастухом), абапёршыся на левай руцэ, сядзіць на адной назе, бачыць усё гэта знаёмае, роднае i не бачыць: ён больш i пільней пазірае на суседку — з ёю цяпер адбывае іхнюю пастухоўскую рату. Яна, Броня, на гадоў сем-восем старэйшая, не сказаць, каб красуня пісаная, але багатая на цела i сілу, паглядная маладзіца, пагаманіўшы з ім, нацягнула на вочы белую касынку i зараз спіць, лежачы на спіне на сваёй куртцы. Дык вось ён прагна азірае яе загарэлыя шчокі, поўныя вусны, вузкаваты падбародак, белую пад ім, а далей таксама парудзелую ад сонца шыю i лапік цела ніжэй, дзе за выразам у халаце цесняцца ў бялюткім станіку высокія грудзі, што ўздымаюцца-апускаюцца пры дыханні, а таксама аспакайнелыя на жываце рукі i загарэлыя спрытныя ногі ў мяккіх тапачках. Гэтая Броня (яна прыйшла нявесткай у дом іхняга суседа тады, калі ён, Кастусь, быў яшчэ зусім хлапчук), здаецца, i раней, да яго службы, i цяпер, пасля яе, мела i мае яго за падлетка: усё з тымі ж жартамі i лёгкімі кпінамі. Праўда, сёння, калі сядзелі i размаўлялі, дык яна, ловячы ягоныя позіркі i нібы бянтэжачыся, прыкрывала далоняй глыбакаваты выраз на грудзіне, абцягвала падол халата на калені, пунсавела, а пасля, нібы ратуючыся ад няёмкасці, папрасіла, каб ён адзін пасачыў за статкам, а ёй дазволіў падрамаць, бо ёй «вечна не хапае сну». Ён, канечне ж, згадзіўся, але не мог адвесці ад яе позірк, i яна нават сонная ўзбуджала яго, пад'юшчвала тое ў ім, з чым ён не мог саўладаць.

Усё больш i больш дваістае пачуццё захліствала ягоную душу: радаснае здзіўленне, узбуджанасць i заадно сорам, што яго так вабіць жаночае цела, змушаючы з кожнай хвілінай часцей біцца сэрца i мацней шугаваць кроў у скроні, што так хочацца працягнуць руку i пагладзіць Броню па маладой назе, павесці яе далей за калена, дзе, як бачыў, белае i туга-поўнае цела. Ад напружання ажно пацямнела ў вачах. Адчуваючы, што, можа, ніколі больш не будзе такіх спрыяльных хвілін, нямеючы, што яго хутка могуць аблаяць, а то i ўдарыць па носе, ён па неадольным мужчынскім поклічы ўрэшце перамог сорам i боязь, апусціў трапяткую руку на Броніна абласканае позіркам калена i павёў яе вышэй ды вышэй, з узрушэннем адчуўшы неўзабаве хвалюючую пяшчотнасць пруткіх сцёгнаў. Броня, хоць спала, усё ж учула штосьці насцярожлівае, уздыхнула, здрыганулася ўсім целам, а рукой абцягнула ніжэй падол халата.

— Броня... — перарывіста паклікаў ён, нахіліўся над яе тварам і пасунуў касынку ёй на валасы, зусім блізенька бачачы яе вусны, рэдзенькi і светлы пушок над імі, даўгаваты нос і заплюшчана-прымружаныя вочы, ужо з трапяткім хваляваннем адчуваючы водар i цяпло жаночага цела.

Броня нечакана адплюшчыла вочы, у ix, вялікіх, шэра-зеленаватых, поўна ўтрапёнага страха — яна рэзка, нібы ад штуршка спадыспаду, падхапілася, але толькі ад гэтага трапіла ў ягоныя рукі. Тут жа моўчкі паміж імі ўскінулася ярасная барацьба.

—Ты — што ? — здаецца апамяталася ўжо ад сну яна. — Не трэба! Чуеш ты ці не?

Сорам i боязь не толькі не паніклі, але яшчэ i пабольшалі. Юр — таксама. Ад гэтай барацьбы, ад дотыку цел. Броня нечакана ўчапілася за яго валасы, адцягвае яго ад сябе, ды валасы кароткія, ёй не ўдаецца адпіхнуць — ён неўзабаве, упершыню ў сваім жыцці, здолеў падгарнуць на жанчыне халат да грудзей, змусіў прыпадняць-апусціць яе клубы i разамкнуць надзіва дужыя ногі, суцішыцца i моўчкі, глыбока ў душы заўсклікаў ад таго, што паволі іхнія плоці яднаюцца.

Броня, мабыць, ашаломленая, скораная, зморшчылася і цяжка ці адрачона застагнала — мабыць ад ягонай нястрыманай рэзкасці, а то i прычыненага ёй болю, моцна самкнула вусны i пакорліва ўжо аддала яму ўладу над сабою ды адкінула ўбок галаву. Ён адчуваў, што робіць усё не так, што яна незадаволеная; каб супакоіць, апраўдаць сябе, а то i зноў жа несвядома, па мужчынскім поклічы, цалаваў яе ў пульсуючую шыю, шчаку, але ўжо брала верх не ягоная развага, а цела, плоць: іх нельга было стрымаць, яны палымнелі і быццам нават шалелі. У вачах па волі ўсё больш цямнела, а то і ўвогуле знікаў увесь зямны або нябесны свет; у вушах штосьці чароўна зазвінела — не, не рэзка, не балюча, а вельмі прыемна для слыху. Ды вось зусім нечакана яе асляпіла велізарным снапом агню, ударыла па ім маланка, што ён ажно пранізаўся сыходным агнём, болем. У адчаі, у знямозе ён утуліў голаў Броні ў грудзі i застагнаў, нібы ад гэтага будзе суцішак ад таго невядомага любасна-страшнага, што ён зведаў першы раз, пасля чаго ён з хлапчука павінен стаць мужчынам...

Броня нібы знерухомела, дазваляла яму ўсё, што ён жадае, ды ён пачаў адчуваць, што вяртаецца свядомасць i паўстае неспадзявана нялёгка, што ім час разлучацца целамі, што выйшла ўсё не так, як ён уяўляў, марыў пра гэта (асабліва ў апошнія месяцы ў вайсковай казарме, калі нясцерпна чакаў, калі здолее вырвацца ў цывільнае жыццё i трапіць у яго ўжо дарослым). Калі ён лёг побач, Броня хуценька абцягнула на ногі халат i прыкрыла рукой вочы.

«Яна пакрыўдзілася! — апякла яго ўжо халодная як лёд думка. — Я яе абразіў. Але як супакоіць яе, што я не хацеў яе ні пакрыўдзіць, ні абразіць?»

— Ну, што скажаш? — сама падала голас Броня, i, як пачулася, яе голас быў зусім не такі, як раней, а чужы, можна сказаць, варожы.

Ён — ні слова.

— Ты ж — сіламожац! Гвалтоўнік! Я магу аддаць цябе над суд!

Невыносная пакута: няма для яе i для сябе таксама паратавальных ці проста ўдала ці хітра прыдуманых слоў. Яму было не так страшна, што яна яго пасадзіць, як тое, што яна можа яго зненавідзець.

— Чаго маўчыш? Гавары!

— Выбачай... — нарэшце прамозіў дрыготкім голасам, адчуваючы, што на вочы нагортваюцца зусім няпрошаныя слёзы. — Я першы раз такое...

Яна тут жа адхінула руку i зірнула на яго ўжо, здаецца, з цікаўнасцю. Ён жа апусціў галаву i затуліў вочы складзеным ў кулакі рукамі — i каб не плакаць, i каб яна не бачыла, што ён слабкі як мужчына.

— Ты зажадаў жанчыну? — ягоныя вушы чуюць яе ўжо лагодны голас. — Вельмі зажадаў? — Броня ўзяла яго за рукі, адвяла ix ад твару. — Так?

Ён па-ранейшаму маўчаў, не могучы падняць на яе вачэй. Яна ж сагнутым пальцам выцерла яму слёзы на шчоках, ціха i яшчэ больш лагодней запытала:

— Чаму ж ты не папрасіў? Па-добраму?

— Я саромеўся... — нарэшце падаў ён голас.

Броня нечакана пацягнула яго да сябе, паклала галаву сабе на грудзі, заласкала яе:

— Ты — i мужына ўжо, i хлапчук яшчэ... — Затым, праз хвіліну: — Я хоць падабаюся табе?

Ён хітнуў галавою ў знак згоды.

— Ці, можа, па-твойму, я нават прыгожая?

Ён зноў паўтарыў тое ж.

— Пакахаў? Ну, не маўчы. Будзь мужчынам. Скажы смела i ясна.

—Кахаю.

— I хочаш, каб была я тваёй любай?

— Хачу.

— Завабіў i ты мяне, Кастусёк... — нечакана прызнаецца яна. — Каб ты не быў мне любы, дык ніколі я не паддалася, як не паддавалася іншым. Я i сілу маю, i не толькі адбівацца, але i добра біцца магу. Ды, кажу, не супраціўлялася вельмі... Не люблю, ледзь толькі цярплю свайго п'яніцу. Жыву з ім найперш з-за дзяцей. Але хачу ласкі, любові, пяшчоты: я ўсё ж жанчына i яшчэ, як бачыш, не старая...

Броня адхінула ягоную галаву, доўга, пільна i з кожным мігам усё цяплей i лагодней пазірала яму ў вочы, нібы хацела адчуць, што ў яго там, у тайніках душы, а пасля павабіла да сябе i сама дала паўраскрытыя вусны. Нават, здаецца, зусім нязмушана паказала, як трэба цалавацца, i ён быў пакорлівы, упершыню адчуваючы адмысловыя слодыч i галавакружэнне.

— Будзеш са мной далікатны, ласкавы? — пасля запытала шэптам. Нават больш — душою: — Будзеш мяне галубіць, мілаваць? Як самую-самую прыгожую, добрую, жаданую i дарагую табе?

— Буду.

— Але я патрабавальная. Калі ўлюблюся як след, дык запатрабую i ад цябе ўлюбіцца як след. Насуперак усім. Майму апівошу, яго i тваім бацькам, нават насуперак усёй вёсцы. Я змушу цябе хадзіць за мной ценем, нікога іншага не бачыць. Можа, нават ажаню на сабе. Не баішся?

— Не.

— Я люблю мілавацца. Ты толькі расцвяліў мяне, дык цяпер пяшчотна паласкай, скажы мне чароўнае слова. I не адно, — гаварыла i сама пяшчоціла яго галаву, шыю, плечы, сама паказала, дзе i што рабіць ягонай руцэ. — Ну, кажы мне, любы, чароўнае слова!

— Якое? — асмялела здзівіўся ён, сціскаючы далоняй яе белыя тугія грудзі.

— Няўжо ні адной дзяўчыне яго яшчэ не гаварыў?

— Не.

— Нікога не любіў?

— Не.

— А мяне любіш?

— Люблю.

— Дык i кажы, не, адмыслова, хораша шапчы пра гэта! Ласкаі, пяшчоць i шапчы, каб я забылася пра ўсё на свеце, каб хацела быць толькі тваёй i каб я адкрылася табе ўся. I целам, i душой.

— Люблю... Моцна, хораша... Усёй душою... — шаптаў ён, адчуваючы, што ўжо не толькі шугае яму кроў у скроні, але палымнее, усё больш трымціць i яна, а пасля прыпадае да ягоных вуснаў, моцна i ўтрапёна цалуе, ціхенька i нібы жаласна альбо адчайна войкае i ахкае, звіваецца ўсім целам, становячыся зусім безразважлівай, a калі безразважлівасць пачынае агортваць i яго, Броня ўладарна вабіць, i яны несвядома, але разам з тым па магутным поклічы зноў пазнаюць адно аднаго.

Хоць Кастусь да сённяшняга дня не ведаў вось так блізка жанчын, але цяпер неяк ці міжволі па мужчынскай здагадцы адчуў, што цяпер Броня не проста яго, але адкрылася яму ўся, па-сапраўднаму жадае якраз яго, дык ён павінен быць асцярожным, пяшчотным, даваць моц не юру i сіле, a летуценнасці. Броня нічога не прамаўляе, маўчыць — не, не зусім так, яна не маўчыць, яна цалуе, звіваецца, жаліцца, адчаіцца, выдыхвае іначай, i гэтае інакшае без слоў проста паказвае, што ён ёй любы, жаданы, што яна радасная, шчаслівая, разам з ім спявае дзівосную i чароўную песню закаханых, i што гэтая песня магутнейшая за ўсякі разважлівы i мудры гімн...

...Гадоў пятнаццаць таму гэта было. Праўда, не доўга, усяго некалькі месяцаў, пакуль не ўведалі пра гэта ў вёсцы. I ў Броніным, i ў Кастусёвым доме ўскіпелі разлад i вайна; выяўленыя Броніным дамагацелем i агалошаныя па ўсёй вёсцы жаночымі шэптамі, яны сказалі ў сваіх сем'ях: мы кахаем адно аднаго, калі вы лічыце, што мы грэшнікі, дык мы гэты грэх змыем тым, што мы пажэнімся.

Але ix разлучылі — не так Бронін муж, які больш поўзаў i плёўся, адзічэлы, каля платоў, чым хадзіў i свядома думаў i гаварыў, не так ягоныя даволі прыстойныя бацькі, як Кастусёвы маці i бацька, паўстаўшы сцяной супраць таго, каб ён, хлопец, «раскідваў чужую сям'ю i сіраціў дзяцей, якія маюць бацькоў».

Кастусь, хоць i кахаў Броню шчыра i самааддана, не пераламаў на сваё. Скарыўся ад таго, што, як казалі бацькі, Броня i муж памірацца, будуць разам гадаваць сваіх сына i дачку, пакінуў вёску, Броню i з'ехаў у горад.

Броня час ад часу вырывалася i прыязджала да яго; у пакоі, дзе ён кватараваў, плакала, што «цяпер ёй нямілы ўвесь свет i не хочацца жыць»; ён глыбока разумеў, што вінаваты перад ёю, без яго яна жыла б усё ж лягчэй, супакойваў, прасіў дараваць яму, але не зрабіў таго, пра што шаптаў ёй у хвіліны ашаламляльнага любоўнага шалу. Бедная Броня супакойвала яго: «Такая ўжо наша доля...»

Паволі, месяц за месяцам, яны сустракаліся ўсё менш i менш, а пасля перасталі бачыцца ўвогуле. Ён ажаніўся; Броня, як яму расказвалі, нейкі час пахадзіла наўмысна вясёлая, на мяжы нейкага дзіўнага ці, лепш сказаць, нездаровага смеху, а пасля пачала піць, а п'янай мянялася, была грубая, лаялася альбо плакала... Летась яна памерла ад рака...

Кастусь жыве, жонка i два сыны здаровыя, дагледжаныя, задаволеныя ім, але ён не можа не ўспомніць i не падакараць сябе за тое, як павёўся тады, калі высакаватае неба легка i прыемна імгліла блакітным, крыху падбеленым ад сонца мроівам, калі лес быў ціхі, зялёна-паджоўчаны, калі пасвіўся статак, а каля яго думаў свае думы стары бусел, калі было ясна i цёпла, а ён, хлапчук-мужчына, са здзіўленнем, з радасцю, з хваляваннем i пажаднасцю пазіраў на маладую i вабную маладзіцу, якая не проста побач спала, а хораша i велічна ляжала на зямлі, выпраменьваючы здароўе, сілу i красу...

1993 — 1994

Дарога

1.

Палуднёвая пара.

Ліпеньскае сонца — не круглае ды маленечкае, як у звычайны цёплы дзень, a нібы расплаўленае, разлітае шырокім кругам — вісіць сама высока на пабялелым, амаль без блакіту небе. Гарачынёю дыхаюць зямля, каменні, нібы пераліваецца-мітусіцца блакітнае паветра; ад спякоты, здаецца, агнём гараць голыя плечы, на лобе буйнымі кроплямі выступіў пот. Ён цячэ струменьчыкамі па шчоках, трапляе на вусны — i ў перасохлым роце робіцца солана.

Я, абуты ў цяжкія ялавыя, з белымі жалезнымі заклёпкамі чаравікі, у выцягнутых на каленях картовых штанах, пад поясам якіх вільготна ад поту, у газетным капелюшы, ужо каторую пару — з раніцы, калі было яшчэ свежа i халаднавата ад расы, — дубасіў сырой тоўстай метровай калодкай па каменнях, забіваў ix у цвёрды грунт. Тыя каменні, што я ўжо ўбіў, здаецца, лезлі ў зямлю з ахвотаю, але вось тэты — тоўсты, пляскаты — ніяк не лезе, толькі ўціскае, моршчыць пад сабою тугі пясок. Ад працы гараць, пацеюць у рукаўках далоні, ныюць локці i плечы, агортвае стома, i я, спадзеючыся на кароценькі адпачынак, зірнуў на другога трамбоўшчыка, на свайго аднавяскоўца Антона, старэйшага на гады тры, ніжэйшага, але болей плячыстага: ён, як i гадзіну-дзве назад, усё гэтак, здаецца, ціха i без спеху таўчэ i таўчэ ўсё новыя i новыя каменні, аж калоцяцца мускулы рук, i не думае адпачываць. Хоць стаміўся i ён: цячэ вунь ручайком з лоба пот, збіраецца на доўгім носе i падае кропелькамі долу, але Антон не спыняецца, усё трамбуе, калі-нікалі паварочвае галаву то да аднаго, то да другога плечука i выцірае аб ix пот з носа.

Я нарэшце не вытрываў, не збаяўся, што з мяне, такога «рабочага», пасмяюцца маладыя языкатыя дзяўчаты — яны падносілі нам з крушняў каменне. Я прыпыніўся, абапёрся грудзінай на калодку i прыбітую да яе зверху невялікую, на паўметра, кій-ручку, за канцы якой абедзвюма рукамі падымаў i апускаў дасюль калодку, аддыхваўся, чуючы, як сохне, сціскаецца ад сонечнай гарачыні спіна, як торгае кроў у скронях.

Падышлі дзяўчаты — у выцвілых сініх штанах i ў кедах, у выпаленых сонцам станіках i хусцінках, — прынеслі перад сабою на апушчаных руках каменне. Здаецца, нават не зірнулі на мяне, прамаўчалі. Відаць, таксама стаміліся. Моўчкі кінулі ля нас каменне i адышліся.

Я павярнуў грудзінай калодку, сам павярнуўся i ca стомаю паглядзеў на прымлелы наш, янкоўскі, лес, на новую, у вёрст пяць, дарогу. Яе мы брукуем ад Дзераўной замест старой, выбоіністай, мясцінамі вельмі пясчанай, сыпкай улетку, мокрай ды гразістай увосень. Пазіраў, бачыў i чуў непадалёку нашу дарожную тэхніку: з бліскучымі вальцамі цяжкія каткі, што поўзалі па дарозе то ўперад, то назад i ўціскалі пясок, за каткамі гудзеў грэйдэр, што адвалам распіхваў кучы пяску, засыпаў яміны, раўняў дарогу, i далёка ўперадзе, ля самага лесу, там, дзе пералівалася-мітусілася паветра, кратаўся скрэпер — зразаў грунт на пагорках. Ад мройлівага паветра ні вадзіцеля самага далёкага адсюль скрэпера, Васіля, ні брыгадзіра, дзядзькі Стася — самага сталага чалавека нашай маладой брыгады, — не было відаць, як i зусім не бачна за імі i акоранай сасновай жэрдкі праз усю дарогу. На жэрдцы пасярэдзіне вісіць жоўты трохкутнік з чырвоным абадком, а на трохкутніку намаляваны сагнуты чалавек, які ўпіхвае ў грудку пяску рыдлёўку. Такі самы знак i ля дзераўнянскай павароткі, там, адкуль мы пачалі ўкладаць брук. Яшчэ ў нашай брыгадзе дзве грузавыя машыны, адна з ix, самазвал, возіць пясок з кар'ера, дзе стаіць наш экскаватар, другая дастаўляе з блізкіх i далёкіх палёў каменне.

Самазвал сёння сапсаваўся, стаіць ля Дзераўной, у БМУ, там i шафёр ды экскаватаршчык, рамантуюць яго; грузавік недзе на ніўнянскім полі, ён павінен вось-вось вярнуцца. Як будзе тут i дзяўчаты-грузчыцы скінуць каменне, тады мы пойдзем палуднаваць.

Толькі я, сёлетні выпускнік тутэйшай дзесяцігодкі, самы малады з нашай хлапеча-дзявочай брыгады, куды сабралася моладзь з блізкіх вёсак, падумаў, што трэба перасіліць сваю стому, узяцца зноў трамбаваць, як пачуў сярод назойнага шуму каткоў, грэйдэра i скрэпера далекаватае ціхае, але натужнае вуркатанне грузавіка, — сэрца маё, здаецца, спачатку прымлела, так заціхла, што не стала чуваць яго, а пасля так раптоўна азвалася, як вынырнула аднекуль з глыбіні, што я мусіў прыжмурыцца ад болю. Я адчуў, што разгубіўся i захваляваўся: едзе грузавік, едзе i яна, Вікця, у якую я за гэтыя два тыдні, што працую тут, вельмі закахаўся.

Закахаўся, праўда, не ўпершыню, бо з бояззю, тоячыся ад усіх, кахаў некаторых харошых з твару аднакласніц, але ніколі пра гэта ім не прызнаўся. Цяпер, як мне здавалася, кахаю зусім інакш. Ca сталасцю ды сур'ёзнасцю. Вельмі хачу пра гэта сказаць Вікці, бо вельмі хачу, каб i яна мяне пакахала. Зноў коса пазіраю на Антона: ці не прыкмеціў ён мае хваляванне. Але той, выціраючы аб плечукі спацелы твар, так i не прыпыніўся ні на хвілінку, тоўк i тоўк калодкаю каменне, большыў брук на невялікай бездарожнай лапінцы стаўбцоўска-налібацкага шляху. Ад моцных удараў аб зямлю з яго бярозавай калоды адлушчылася, абвісла i трасецца беларудая кара, а на ручцы пасярэдзіне ўсё больш вылазяць наверх цвікі, i ручка пачынае паднімацца-апускацца на ix, замінаць, але Антон, вельмі ядавіты да работы, хоць можна было на хвіліну якую прыпыніцца i забіць каменей цвікі, не зважаў на гэта, усё трамбаваў.

«Ці два ў яго сэрцы? — з зайздрасцю падумаў я. — Адкуль толькі бярэцца ў яго сіла?»

Я зноў, адчуваючы яшчэ большую ад кароценькай перадышкі стому, пачаў гэтаксама трамбаваць: ніяк няможна, каб Вікця ўбачыла, што Антон працуе, а я стаю. Я не толькі баяўся яе насмешкі, без чаго яна, здаецца, i жыць не можа, але мне i самому хацелася пахваліцца, што я не гультай i не такі ўжо «маладзенькі» сярод усіх астатніх, на гады тры-чатыры старэйшых за мяне.

Грузавік пад'ехаў абочынай дарогі ад Дзераўной, запыліў — следам за ім цягнулася шэрая пясчаная сцяна. Яе не зносіла ўбок, бо не было ветру, а пакрысе, жаўцеючы на сонцы, яна асядала долу. Ужо здалёку ўбачыў, што ў кузаве на каменнях сядзіць толькі рабаціністая, вельмі дужая Гэлька, a Вікця — у кабіне побач з Фэлікам.

Сэрца маё зноў спачатку заціхла, а пасля затрапяталася хутка-хутка. Можа, i ад таго, што я добра ведаў: нядаўна дэмабілізаваны Фэлік думае жаніцца і, здаецца, вельмі ўпадабаў Вікцю. I мяне каторы ўжо дзень палохае не толькі тое, што Фэлік, якога я цяпер ненавіджу, такі смелы, a i тое, што Вікця, здаецца, яго ўпадабала.

Машына пад'ехала i прыпынілася паблізу нас, ля саменькага неглыбокага рова, абціснула яго бераг, i я, не перастаючы трамбаваць, правым вокам убачыў задаволенага, са шчасліваю ўсмешкаю Фэліка, убачыў ля яго невялікую, з чорнымі валасамі галоўку з круглаватым прыгожым тварыкам. Мне здаецца, што Фэлікава i Вікціна галовы вельмі блізка адна ад адной.

Фэлік, нарэшце, вызваліушы рукі ад руля, не асцерагаецца, што мы ўсё бачым, прыхінуўся, абняў Вікцю, i яна, мусіць, не зусім шчыра пішчучы, не адрывалася ад яго, сядзела побач, пакуль ён не пацалаваў яе ў шчаку. Толькі пасля выскачыла з кабіны, скокнула ў роў, шчасліва ўсміхалася. У гэтую хвіліну яна — высакаватая, вельмі стройная ў трыко — была надта харошая, як красуня на карцінах.

Вікця, усё смеючыся, паднялася, стала адною нагою на задняе кола машыны — яе трыко пры гэтым яшчэ больш абціснулася, паказала, якія стройныя яе ногі, — ухапілася рукамі за борт кузава і, матлянуўшы кароткімі распушчанымі валасамі, перавязанымі ля галавы гумкай, ускочыла наверх. Адчыненыя дзверцы ўсё яшчэ хіляліся, рыпелі.

Сюды высунуўся Фэлік, прыжмурыў левае вока. Я не вытрываў гэтай пераможнай ухмылкі, адвёў позірк; маўклівы Антон нават не зірнуў на машыну сваім адным вокам, нібы нічога не бачыў i не чуў. Я ж коса кінуў яшчэ позірк на Вікцю: яна, седзячы на каменнях, глядзела на нас, пасміхалася («Няўжо так усцешыла яе Фэлікава заляцанне?»), а пасля, сустрэўшыся позіркам з маім, нечакана пасур'ёзнела.

— Малавата, малавата вы, хлапцэ, падагналі!— заківала яна галавою.— Можна было i далей умасціць. Відаць, болей сядзелі, чым рабілі.

Антон прамаўчаў, толькі, здаецца, яшчэ больш сярдзіта, раздзімаючы шырокія ноздры ды прыкусваючы сасмяглыя вусны, заляскаў калодкай, i я зразумеў, чаму ён сярдзіты: i ён, як i ўсе астатнія хлопцы, нядаўна гэтаксама заляцаўся да красуні Вікці, i яна спачатку яму, як i кожнаму, усміхалася, жартавала, заманьвала, а пасля высмеяла за гэтае кавалерства, асароміла. Хлопцы-няўдачнікі хутка перажылі гэта, па-ранейшаму ліпнуць да яе, а Антон зацяўся — не дакарае, не ліпне, але болей яе як не бачыць.

— Дзе дзядзька Стась? — спытала Вікця. — Трэба нацкаваць яго на вас — лепей будзеце таўчы... З такім спрытам мы i да зімы нейкую там вярсту не забрукуем i нічога не заробім... Таўкачы!

Антон зноў прамаўчаў. А я не ведаў, як трэба аджартаваць. A апраўдвацца, што мы добра працуем, стараемся, не варта: Вікця ўсё роўна яшчэ да нечага прычэпіцца, скажа дасціпней, а то i асароміць, не дасць, каб яе перагаварылі.

Фэлік — невысокі, але плячысты, у вайсковых зялёных штанах i ботах, у чырвонай майцы — вылез з кабіны, адшчапіў бліжэйшы ад сябе борт — каменне абсунула, выгнула яго, як адшчапіў i з другога боку, адскочыўся, кінуўшы борт уніз: у кузаве было поўна камянёў, i палавіна ix адразу, абіваючы край борта i грукочучы, пасыпалася ў роў. Узбіла там перагрэты пясок, стукалася адзін аб адзін ды пырскалася дробненькімі адбітымі кавалачкамі. Некаторае, руда-чырвонае ўсярэдзіне, крохкае, каменне расколвалася папалавіне, а то i зусім на маленькія драбкі. Калі каменне далей само не падала, Вікця i Гэлька пачалі піхаць каменне нагамі — i яно адно за адным кацілася долу, на верх крушні.

— Не згружвайце ў адну кучу! — нарэшце, прыпыніўшыся, зірнуў на грузчыкаў i сярдзіта сказаў Антон. — Трэба думаць i пра тых, хто будзе ix тут разносіць.

Грузчыцы паслухаліся яго, намесніка брыгадзіра i вельмі сур'ёзнага хлопца, перасталі скідаць, прыхінуліся да таго борта, што — цяпер добра не змацаваны — перагінаўся i гайдаўся; Фэлік, пасміхаючыся сам сабе, як змаўляючыся, падміргнуў Вікці, падаўся ў кабіну i ад'ехаўся — як ехаў i машыну падтрасала, з кузава па адным падала долу каменне. Прыпыніўся за крокаў дваццаць, i грузчыцы рукамі пачалі ўжо браць i скідаць на дарогу астатняе каменне.

Калі зірнуў на янкоўскі прылесак, я ўбачыў, што сюды пешшу ідуць грэйдэрыст, скрэперыст i брыгадзір. Значыць, пойдзем ужо на полудзень.

Вадзіцелі прыпыніліся ля машыны i пачалі жартаваць з грузчыцамі, брыгадзір, дзядзька Стась — гадоў трыццаці васьмі, высокі лысы мужчына, адзеты ў новыя шэрыя штаны, жоўтую з кароценькімі рукавамі тэніску, у саламяным капелюшы, — падышоў да нас з Антонам, зірнуў, колькі i як мы тут зрабілі без яго, пасля зайшоў на ўтрамбаваны намі брук, стаў на край уплясканага ў цвёрды дол каменя i пагойдаўся на адной назе, — але ні камень, ні пясок вакол яго нават не зварушыліся. Раней, як толькі я пачынаў брукаваць, было, што камень кратаўся i мне прыходзілася вяртацца i перабрукоўваць, Дзядзька Стась патаптаўся яшчэ па некалькіх маіх i адным-двум Антонавых каменнях i ix не зрушыў, але нам нічога не сказаў. Падышоў затым да правага боку дарогі, дзе стаяў я, прысеў i паглядзеў, ці ладна — роўненька па нацягнутым шнуры — клаў я ля ўзбочыны каменне. Доўга пазіраў i зноў маўчаў.

— Хоць трыма вокамі глядзець, але не крывяць... — вылезшы зноў з кабіны, захіхікаў Фэлік, скінуў майку i пагладзіў сваю дужую, загарэлую да колеру бронзы грудзіну.

Яму ніхто ке адказаў; не ведаю, як у каго, a ў мяне паднялася лютая злосць на Фэліка, а пасля, калi ўбачыў, як успыхнуў сарамлівай чырванню Антонаў твар, — i нянавісць.

Дзядзька Стась раптоўна выпрастаўся, з гневам глянуў на Фэліка — i той, як i мы усе, вельмі паважаючы строгага, але справядлівага нашага брыгадзіра, зніякавеў, закруціўся, як вінаваты шчанюк. Пастаяў крыху навідавоку i схаваўся за машыну.

— Абед, хлопцы, — чамусьці толькі нам сказаў дзядзька Стась. — Кідай калодку, Антоне. Адпачывайце, падсілкуйцеся. Пасля абеду, Антоне, будзь за старшага, мне трэба падскочыць у Стоўбцы...

Я адразу паваліў долу калодку; Антон гэтаксама прыпыніўся, але не паваліў калодку, a ўзяў з зямлі невялікі камень, забіў на ручцы выпаўзлыя цвікі, абадраў з калоды адлушчаную кару i кінуў яе ў роў. Пасля ён падаўся па ўтрамбаваным намі бруку, туды, дзе мы сёння раніцай пачыналі працаваць, узяў свой i мой пінжакі, нашы сумкі з ежаю, вярнуўся сюды, бліскаючы адным вокам. Быў маўклівы і, здаецца, злосны. Ён першы, а я за ім услед залез у кузаў машыны. Тут у полі, пад сонцам, мы ніколі не палуднуем, пад'язджаем да лесу, садзімся ў бярозавым гайку на густой мяккай мураве.

— Паехалі, дзядзька Стась, — сказаў з віною Фэлік, выйшаўшы з-за машыны, падняў i пачаў зачыняць борт.

— Я пасля...— як i заўсёды, адмовіўся брыгадзір, збіраючыся i сёння есці адзін. — Едзьце ды на хвілін якіх трыццаць i зацягніце полудзень: гэтакая ж гарачыня! Пекла! Лепш вечарам пазней папрацуйце!

Вікця, стоячы ў кузаве, стрэсла з грудзей, са штаноў пыл, паправіла валасы, усміхнулася — i ад гэтай яе ўсмешкі палягчэла, прапала стома, хацелася думаць пра нешта вельмі прыемнае. Але Вікця не засталася з намі: саскочыла долу i падалася да Фэліка ў кабіну. I я праз задратаванае акенца бачу, як яны там сядзяць блізка, плячо ў плячо, усміхаюцца. Ніхто не ведаў, як я цяпер зайздросціў шчасліўцу Фэліку, як шкадаваў, што я яшчэ такі малады, не быў у войску i не вывучыўся за шафера.

Фэлік, увесь час рагочучы з Вікцяю, падвёз нас да бярозавага гайка, прыпыніўся. Як мы злезлі, развярнуўся i паехаў дамоў. Разам з ім паехала i Вікця.

Паехала Вікця з Фэлікам у кабіне i вечарам...

2.

Назаўтра, з самай раніцы, Вікця шапталася, пасміхалася з дзяўчатамі, i тыя, слухаючы яе, заліваліся смехам, часта кідалі насмешлівыя позіркі на Фэліка. Ён быў сумны, злосны, амаль не вылазіў з кабіны. Прывязе грузчыкаў i каменне з поля, сядзіць у кабіне i чакае, пакуль тыя разгрузяць. Калі аднаго разу Вікця паспрабавала сесці побач з ім, дык ён не пусціў: седзячы ў кабіне, трымаў за ручку дзверы i не даваў ix адчыніць.

Антон, бачачы гэта, ляпаў калодкай і, здаецца, пасміхаўся. Павесялеў i я, аднак з трывогаю думаў, якая яна смелая ды хітрая, гэтая Вікця. Як добра ўмее прыблізіць i адштурхнуць!..

У гэты дзень Фэлік не падвёз нас да лесу на полудзень: як толькі ў апошні рэйс згрузілі каменне, развярнуўся i памчаўся дахаты. I мы ўсе гуртам, стомленыя, але вясёлыя, падаліся пешшу. Як i заўсёды, без брыгадзіра.

— Дзівак гэты чалавек... — сказала Вікця, несучы на плечуку мужчынскую чорную, на доўгім поясе сумку з ежаю. — Ніяк не магу разгадаць гэтага нашага дзядзьку Стася... Нейкі ж надта нелюдзіна ён...

— Табе толькі i засталося аднаго яго паэкзаменаваць... — усміхнуўся скрэперыст Васіль — высозны, але тонкі, бледны, — які, здаецца, вельмі хутка перажыў Вікціну насмешку з яго заляцання. — Усіх жа ўжо прымусіла, каб у любві прызналіся, i ўсіх жа ўжо абсмяяла.

Васіль сказаў гэтак, а мяне пакрыўдзіў: застаўся я яшчэ, каго Вікця не асароміла. Але Васіль, відаць, не зважаў на мяне, лічыў зусім замаладым, раннім для такіх заляцанняў.

Вікця прамаўчала, усміхнулася сама сабе.

— Фэліку ж ужо, відаць, гэтаксама дала анучаю па зубах? — дапытваўся Васіль.

— З такога фацэтнага кавалера, можа, i грэх смяяцца... — з жартам адказала Вікця. — Прывёз учора дадому i хваліцца, які ён багаты. Водзіць усюды i паказвае: паглядзі, які добры дом... «А гэта вось наш сад, нашы бджолы...» — яна гаварыла Фэлікавым голасам, i за ёю амаль упокат рагаталі i хлопцы i дзяўчаты. — A частаваў як, людцы мае!.. Чаго толькі не было на стале! Пасля усе куры, свінні свае паказаў, пахваліўся, колькі мае новых кашуль i шкарпэтак. У лазню з паўсотні венікаў ужо навязаў... Жонцы сарочак i трусоў, служачы за граніцай, накупляў... Я вось якраз падыходжу да памеру таго адзення...

Я, слухаючы гэтыя абгаворы, адчуваў: можа, так усё i не было, бо Вікця можа цяпер i наўмысна шмат перакруціць. I сам сябе перасцерагаў: глядзі, Чэсь, не трапляй ёй на язык — каго-каго, а цябе, такога смелага i гаварлівага, яна зусім звядзе са свету!

...Сёння селі палуднаваць на новым месцы — на свежай зялёнай траве, у цяні ад вялікай разлапістай ды густой бярозы, — разгарнулі газеты, выклалі на ix усе свае ласункі — хлеб, вараныя яйкі, сырое i печанае сала, гуркі, малако ў бутэльках — i абселі «стол» з усіх бакоў, елі ўсе разам — як адна вялікая сям'я.

Першыя наеліся дзяўчаты, адышліся, разаслалі свае пінжакі ды курткі i палеглі на спіны, падклаўшы пад галовы рукі.

— Хай тлушчык завязваецца, — нікога не саромеючыся, пажартавала дужая, як мужчына, Гэлька i пагладзіла тугі жывот. — Толькі сёння не мяшайце падрамаць.

Усе ўсміхнуліся, бо кожны ведаў: так, як яна хоча, яшчэ не было ніколі i не будзе: заўсёды яны, дзяўчаты, просяць спакою i заўсёды хлопцы не даюць ім ціха паляжаць, лезуць да ix, дурэюць. Янкоўцы — ні Антон, ні я — не лезем, i дзяўчаты, калі хочацца ім адпачыць, хваляць нас, папікаюць надта нахабных Васіля, Войтуся, Жэніка, а другою парою, калі працуем, калi ідзе між намі даверлівая гутарка пра ўсё маладое, дзяўчаты тады чамусьці якраз папікаюць нас з Антонам, кажуць, што мы цельпукі, што да нас ні адна дзяўчына сама не прыгорнецца.

— Дадзім падрамаць, калі толькі пусціце прытуліцца... — усміхнуўся Васіль, першы з хлопцаў адвярнуўся ад «стала» i на каленях ды на руках папоўз да Гэлькі, лёг побач, i тая не ўцякала, дазволіла вялікую, нават нечуваную для мяне, вольнасць яго рукам. Праўда, пасля, калі яны, гэтыя рукі, «палезлі туды, куды ім няможна», Гэлька схапіла ix, сціснула, што Васіль не змог i вырваць, — i між імі пачалася валтузня, ад чаго Васіль хутка апынуўся наверсе, трымаў раскінутыя ў бакі дзявочыя рукі, пачаў цалаваць Гэльку. Яна i ca злосцю, i ca смехам крычала, што ёй цяжка. Моршчылася, адварочвала твар, які разружовіўся да чырвані, як спелы памідор.

— Пусці, вой! — лямантавала Гэлька. — Злазь i ляж збоку крыцаю...

Ад гэтага зайздроснага піску пачалі ўхмыльвацца другія хлопцы: Войтусь, пасміхаючыся, падаўся да Ядзі, Жэнік — да Люсі, i яны гэтаксама пачалі гарэзна валтузіцца i качацца па зямлі. Дзяўчаты, вызваляючыся, здаецца, злаваліся, але так «сердавалі», што хлопцы ад ix не адыходзіліся, ліплі i молада, як ад агню, чырванелі.

— Хадзем, Гэлька, пашукаем ягад... — услых сказаў Васіль, усё яшчэ цалуючы яе ў шчокі ды цягнучы за руку, каб яна паднялася.

— Уга, пайдзі цяпер з табою! — зарагатала тая. — Дык добрую ягадку знойдзеш!

— Вой, які гадасны! Адлезь! — амаль у адзін голас вішчалі паблізу Ядзя i Люся.

Юзік, Антон — спакойныя, сарамлівыя хлопцы — адышліся ў зусім іншы бок i палеглі на спіны; я згарнуў газеты ў адну кіпку, падпаліў яе — каб не засмечваць лес. Бачыў, што Вікця сядзела, паклаўшы падбародак на калена, усміхалася. Глядзела спачатку на гарэзных дзяўчат i хлопцаў, пасля павярнулася i зірнула на мяне. Усміхнулася так міла, што ў мяне сціснула дыханне ў горле.

— Давай, Чэсік, пабарукаемся: хто дужэйшы... — нечакана сказала яна i махнула рукою, каб я падышоў да яе.

Я засаромеўся: яна лічыла мяне зусім маладым, роўным па сіле дзяўчыне. Не зважала, што ў мяне ўжо i пышная прычоска, i вусы растуць, што я, нарэшце, закончыў ужо школу.

— Хадзі, міленькі...— ужо як сур'ёзна папрасіла яна i, як убачыла, што сам я не падыду, падышла, узяла мяне за руку i пацягнула да сябе.

Трымаючыся за невялікую, але дужую цёплую яе руку, я запалымнеў ад сораму, не хацеў уставаць: брыдка барукацца з дзяўчынаю! Нібы нікога з хлопцаў я i не падужаю!

— Ды грымні ты яе, малец! — пажартаваў Васіль. Ён не толькі дурэў з Гэлькаю, але i бачыў, чуў, што робіцца вакол.

Я не змог выцерпець, што яна так доўга просіць, i падняўся, з сорамам усміхнуўся, затаптаўся на адным месцы, не ведаючы, як узяцца за дзяўчыну, a Вікця хуценька, што я не паспеў міргнуць, прыпала, хапіла мяне пад пахі, сціснула, перагнула ў паясніцы — i я, баючыся паваліцца на cпіну, ледзь устаяў на нагах, перагнуўся, замахаў рукамі, хапіўся за яе трыко, пачуў, што з мяне смяюцца. A Вікця ціснула мне падбародкам у шыю, аж скрыгітала зубамі, але сілы яе паволі слабелі, i я, ледзь утрымаўшыся, здолеў крутнуць яе ўбок — i цяпер ужо яна, саслізнуўшы цераз мой клуб, нахілілася, а я выпрастаўся, адчуваючы, што яна амаль вісіць на маіх руках. Каб хлопца, дык я гэтай хвілінай добра ляснуў бы спіною вобземлю, a Вікцю з асцярогаю, але па-дужаму пераціснуў, толькі пачаў шукаць рукою зямлі, каб абаперціся i балюча не ўдарыць, не пабіць ёй спіны. Вікця, моцна перагнутая, не змагла ўтрымацца, упала на спіну, цягнучы мяне за сабою, i я разагнуў калені, каб не прыціснуць яе, упаў, знецейкі моцна націснуў грудзінай яе грудзі, што яна аж зморшчылася. Яна войкнула, аж зяхнула, i я, баючыся, што прыціснуў яе, хацеў хуценька ўскочыць, але яна нечакана абхапіла мяне за шыю рукамі, прыціснула, i я з хваляваннем адчуў пякучы дотык тугіх грудзей, жывата, сцёгнаў — нібы правялі па мне нечым гарачым. Вікця пацалавала ў шчаку, i шчака мая суха запалымнелася. Я з сорамам скаціўся, лёг побач, але не мог яшчэ вызваліць шыю.

— Ты самы лепшы за ўсіх... Я цябе люблю... — зашаптала Вікця, i я паверыў i не паверыў у яе шчырасць, але зусім разгубіўся: вось, вось яно, каханне! — Сёння будуць у нас танцы, прыходзь. Буду танцаваць толькі з табою, вось паглядзіш.

Яна адпусціла рукі — i я мігам адскочыўся, як ад нечага недазволенага, грэшнага, сеў i з сорамам падумаў, што ўсе чулі яе гэтыя словы, усе бачаць на маёй шчацэ след пацалунка.

— Не ўцякай, паляжы ля мяне... — шапнула Вікця, наляпала рукою ля сябе на зямлі.

— Яшчэ адна будзе ахвяра любві... — уздыхнуў Васіль.— Ну i крывапіўка: нават дзіця не пашкадавала! Але глядзіце, людзі, хлапчанё, а як расчырванеўся! Чуе ўжо — халера — кабету... Зашумела маладая кроў...

Вікця міргнула, каб я не зважаў, але пасля такіх Васілёвых слоў я не магу не толькі прылегчы ля яе, але не магу ўвогуле тут быць: мне хочацца праваліцца скрозь зямлю. Але адчуваю, што Вікця мілая, добрая; так смяялася з усіх, бо ўсе залішне смелыя, недалікатныя, а я вось далікатны, i яна адчула гэта. I, можа, не толькі адчула, але i пакахала. Як i я яе. З першага позірку.

Усё ж які добры i мілы гэты наш свет! Як добра жыць у ім!

...На танцах у вялікім «смусаўскім клубе» Вікця — у чорнай кароткай спадніцы, у белай блузцы з маленькімі рукавамі, з пышнай прычоскай — была самая харошая з усіх дзяўчат.

Амаль цэлы вечар яна напраўду танцавала толькі ca мною. Сама запрашала на дамскія вальсы, не адпускала, калі канчалі танцаваць, адводзіла мяне ў куток i абы пра што пыталася — я адказваў i добра не ведаў, што гаварыў ці добра гаварыў. Калі зноў пачынаўся танец i хто-небудзь з хлопцаў праставаў да нас, яна ціснула мяне за локаць — i мы зноў ішлі танцаваць. Ад кружні, хвалявання я ўзмакрэў, ды яшчэ без толку, каб выглядаць больш стала i вабней, надзеў касцюм, кашулю i гальштук. Другім хлопцам, адзетым у штаны i лёгкія тэніскі, было нашмат вальней i лягчэй.

Я i радаваўся, што ўвесь час з Вікцяю, нікому яе, прыгожую, мілую, не аддаю, i трывожыўся, што вось-вось яна кіне мяне на насмешкі: бачыць жа маю таўкачаватасць. Збяжыць да некага другога, больш гаваркога, смелага: вунь колькі хлопцаў пазірае на мяне з зайздрасцю!

Як зайгралі развітальны марш, Вікця ўчапілася за маю руку i прытрымала, каб усе выйшлі. Толькі мы пасля ступілі ў сені-веранду, дзе звычайна перад пачаткам кіно стаіць кантралёр i прадае білеты, як патушылі святло. Я адчуў, што хлопцы, што стаялі тут, пачалі адпіхаць мяне плячамі, наўмысна наступаць мне на ногі — я ўжо, можа, i збянтэжыўся б, а то i збаяўся б тутэйшых задзірлівых кавалераў, аддаў бы ім Вікцю, але яна з рашучасцю расштурхнула ўсіх, вырвала мяне з гурту, выцягнула на цёмны двор i прымусіла пабегчы, мінаючы маладыя пары, што ўжо расцягнуліся ад клуба да дзераўнянскай дарогі.

Вікця жыла гэтую пару, што працавала тут, на дарозе, ля БМУ у прычапным вагончыку на колах: у адной палавіне спалі хлопцы, у другой — дзяўчаты.

— Не пойдзем туды, — прашаптала Вікця, прытулілася да пляча, — чуеш, колькі там стаіць скалазубаў? Будуць ацірацца да раніцы i лезці ў дзверы ды вокны. Я хачу з табой пагуляць... — I яна ўзяла за пальцы маю апушчаную руку, захінула яе сабе за спіну, а пасля прыціснула мае пальцы пад сваёю пахаю, i я, вось так неспадзявана абняўшы яе, адчуў тугую яе спіну, цвёрдую зашчапку ад станіка, адчуў такое хваляванне, што мне стала i радасна, i трывожна, што здалося, што цяпер, ноччу, іду не па янкоўска-дзераўнянскай дарозе, a іду па нейкім невядомым казачным каралеўстве, іду з казачнай каралеўнай...

— Вельмі чакаеш выкліку ў інстытут? — мусіць, бачачы, што я разгубіўся, запытала Вікця, як мы павярнулі i пайшлі па блішчастай i ўночы янкоўскай брукаванцы.

— Чакаю, — прызнаўся я, неяк нялёгка вяртаючыся са сваіх мар на гэтую зямлю.

— А я два разы, Чэська, паступала i два разы праваліла... — уздыхнула Вікця. — Летась — у медыцынскі, а сёлета — на завочнае ў педагагічны. Сачыненні спляжылі... Так што не шанцуе ў навуцы. Няздара я, мусіць, нейкая...

Я дасюль не ведаў пра гэта, дык цяпер здзівіўся, што Вікця, меўшы столькі непрыемнасцей, усё ж заўсёды вясёлая, гарэзная.

— Але не трэба больш пра гэта... — як папрасіла яна i мацней прыціснулася да мяне, прыпынілася, зірнула мне ў твар.

Ці мне здалося ў цемені, што твар яе блізіцца, ці, заміраючы, я сам нагнуўся, але хутка нашы насы сустрэліся, размінуліся, i я адчуў яе халаднаватыя вусны. Ад першага ў сваім жыцці пацалунка я аслабеў, асмялеў i абняў яе за плечы, прытуліў, адчуў, як яна блізка i аддана прыціснулася грудзьмі. Адчуў, як пахнуць яе валасы, як мяне ўсяго захлынае нейкае дзіўнае мяккае жаночае цяпло.

— Задушыш... — ціхенька засмяялася яна. — Малады, але гэтакі дужы... Чаго маўчыш? Прызнайся: любіш? Ці не?

Я змаўчаў — не паварочваўся язык вось так ні з таго ні з сяго сказаць: я цябе люблю i вельмі моцна люблю.

— Не бойся, з другіх смяялася, каб яны з мяне не пасміхаліся ды што ўсе такія з доўгімі рукамі... — як угадаўшы мае думкі, сказала Вікця. — З цябе не буду смяяцца. Ты гжэчны, не такі, як усе. Можа, нават i залішне ўжо нейкі далікатны, сарамлівы...

Я прамаўчаў. Але калi праз хвіліну мы зноў пачалі цалавацца, я пачаў шаптаць, што вельмі-вельмі кахаю яе...

У панядзелак, калі толькі прыйшоў на працу (прыйшоў заспаны, бо i ў нядзелю позна гуляў з Вікцяю), з трывогаю ўбачыў, што Гэлька, Ядзя, Люся пазіраюць на мяне i хіхікаюць, таўкуцца ля Вікці, а яна ім нешта шэпча. У мяне прыпынілася, здаецца, ад страху i крыўды сэрца, не мог дачакацца, калі дзядзька Стась, які даўно ўжо прыехаў ca Стоўбцаў, ад сям'і, ранішнім аўтобусам, скажа: «Ну, пара! Пайшлі на дарогу». Але брыгадзір сядзеў на камені, трымаў на каленях перагнуты вучнёўскі сшытак i нешта пісаў.

— Малы, малы, а як упіўся, што клешч... I гне... — пачуў я, як Вікця шаптала дзяўчатам. — Ледзь абаранілася.

Твар мой раптоўна загарэўся, i яго, мусіць, заліла чырвань: чаму я гэтак паверыў, быў такі шчыры? Дзеля чаго яна i з мяне строіць такія кепікі? Чаму яна такая?

I Вікця, i дзяўчаты зарагаталі — аж узняў галаву i ca здзіўленнем зірнуў на ix сур'ёзны дзядзька Стась, усміхнуўся. Я ж, здаецца, зненавідзеў у гэтую хвіліну Вікцю. Любіў i ненавідзеў...

3.

Пайшоў на схіл жнівень.

За гэтую пару мы яшчэ далей выбрукавалі дарогу, а я атрымаў вельмі чаканы выклік у інстытут на вучобу.

Усе мяне, шчаслівага, павіншавалі з гэтым. Толькі адна Вікця, здаецца, пасумнела пасля гэтай весткі. Але я ўжо, як i Антон, не зважаў на яе, як i не чуў ды не бачыў, што яна робіць.

У апошні дзень маёй працы на дарозе дзядзька Стась прывёз мне пад вечар са Стоўбцаў плату, прэмію. Я думаў, як толькі распісаўся ў ведамасці i паклаў у кішэню грошы, развітацца з усімі i пайсці дадому, але хлопцы так мяне не адпусцілі.

Калі звечарэла, мы гуртам падаліся ў аблюбаваны лясок, паселі, разлажылі перад сабою пачастункі.

— Ну, вучыся добра, Чэсь, — першы сказаў тост дзядзька Стась. — А вучыцца будзеш: маеш старанне, цярплівы, цягавіты. А дарогу мы ўжо давядзём да ладу, будзеш некалі ездзіць па ёй дадому са студэнцкім чамаданчыкам па сала, дык успомні i нас, i нашу работу тут.

Пасля гаварылі амаль усе, жадалі мне добра вучыцца. Дзядзька Стась, як i ўсе, падпіў, развесяліўся, пачаў спяваць песні: да яго падсела Вікця, прымушала яго дапіваць, «не пакідаць зла». Яна з ім выпіла i на брудэршафт. I, як мне здавалася, сёння, каб захацела, магла i яго прымусіць заляцацца да яе: мела такую ўладу. Уладу красы.

Як усе наспяваліся, нажартаваліся, — а я крыху сумотны ад ростані з сябрамі, — пачалі разыходзіцца. Я падаўся ў свае Янковічы з Антонам.

— Чэсь, пачакай! — тут жа пачуў я Вікцін голас.

Антон азірнуўся i мігам адвярнуўся, падаўся дадому адзін. Я не мог не прыпыніцца.

Вікця падышла, зірнула з нейкім смуткам. Яна, канечне, хацела мне нешта сказаць, але, мусіць, чакала, што загавару першы я, хлопец.

Але я маўчаў, пазіраў долу. На прыцемнены вечарам верас, на ўсыпаную рыжым шыгаллём зямлю, што пахла гарачынёю, смалой, мёдам, стомаю.

— Выбачай, Чэсь, не крыўдуй... — як папрасіла, усё ж першая загаварыла Вікця. — Я i сама не ведаю, чаму i цябе так пакрыўдзіла. Ты ж не такі, як каторыя, ты добры, а вот найшоў дур... — i зірнула на мяне з такою пяшчотаю, што я, каб быў старэйшы, смялейшы ды разумнейшы, можа, нічога i не сказаў бы, але ўзяў бы яе за руку — i ўсё-ўсё перамянілася б, было б у нас з Вікцяю нешта новае.

Я адчуваў, што гэтыя хвіліны вельмі важныя, але так i не здаўмеўся, што сказаць, не асмеліўся падысці да яе бліжэй. А яна — ці залішне паспадзявалася на маю сталасць, ці гэтаксама не асмелілася пасля ўсіх сваіх насмешак падысці бліжэй — стаяла, гэтаксама пазірала долу, наском кедаў шмаравала па зямлі, кусала сасмяглыя вусны. Ніколі я не бачыў яе такой нерашучай.

— Ну, я найду даганяць Антона, — сказаў я, парушыў вельмі гнятлівую цішыню. — Усяго табе добрага.

— Напішы, Чэсь, мне... — папрасіла яна, зірнула на мяне, i ці ў прыцемку, ці напраўду я ўбачыў, што яе вочы як затуманіліся. — Я буду чакаць твайго пісьма. Як напішаш, як уведаю твой адрас, тады сама табе буду пісаць. Напішаш?

— Напішу, — адказаў я.

— Добра, — сказала яна, зноў з пяшчотаю зірнула на мяне.

I я зноў не вытрымаў яе гэтага позірку, патаптаўся, пажадаў ёй яшчэ раз усяго добрага i пабег даганяць Антона.

4.

...I вось зноў полудзень.

Толькі ўжо праз дванаццаць гадоў. I не ў вёсцы, не на дарозе Стоўбцы — Кляцішча, a ў Мінску, на Камароўцы.

Я, як i часта дагэтуль, зайшоў сюды купіць гуркоў ды памідораў у вясковых кабет.

Гандлярак, пажылых i маладых, было шмат, i яны наперабой заклікалі пакупнікоў узяць толькі іхняе дабро; тых жа таўклося яшчэ больш, але яны не спяшаліся купляць што-небудзь, a хадзілі натоўпам між радоў, прыглядаліся, прыцэньваліся.

— Бярыце, мужчынка, гурочкі, укропчык, — запрасіла i мяне яшчэ маладая, прыгожая, загарэлая кабета ў светла-жоўтай даўгаватай сукенцы, — большыя во па рублю кіля, меншанькія — па семдзесят капеек... Звязка ўкропчыку зусім дарэмна, па пятнаццаць...

Я запыніўся: хацеў паслухаць дарагую мне вясковую гаворку i хацеў непрыкметна яшчэ i яшчэ паглядзець на прыгожую кабету. Пачаў дзеля прыліку пазіраць на гладкі, пакрыты сашмараванаю бляхаю стол, на два сплеценыя з сасновага карэння i дзе-нідзе падладжаныя ўжо белым дротам кошыкі з ссунутымі на бакі старымі

хусткамі: у кошыках зелянеліся гуркі. Свежыя, крамяныя, пахкія ад вятроў, сонца i расы.

Пасля, калі я агледзеў не толькі стол, гародніну, але i мазолістыя, крышку зеленаватыя ад травы гаспадыніны рукі, яе крышку паўнаваты ўжо жывот, які паказваў, што кабета ўжо раджала, i не раз, высокія грудзі, доўгую прыгожую шыю, лыпнуў позіркам па загарэлым прыгожым твары — i мы пазналі адно аднаго: я — Вікцю, а яна — мяне.

Усміхнуліся i, здаецца, абое абрадаваліся гэтай неспадзяванай сустрэчы: як-ніяк мы не бачыліся столькі гадоў. Папісалі спачатку адно аднаму лісты, а пасля i гэтая перапіска раптоўна абарвалася: яна, Вікця, напісала, што выходзіць замуж.

— Чэсь? — усклікнула яна, заківала ад неспадзяванага дзіва галавою, пляснула па стале рукою, з захапленнем зірнула на мой дарагі шэры касцюм, белую кашулю i шыракаваты руда-чорны гальштук.

— Пастарэў? — ужо без разгубленасці, а смела, толькі крыху з хваляваннем усміхнуўся я, бачачы, што Вікця не толькі ўжо добра ўсталелася, але i пастарэла: ёсць вунь — i нямала ix — маршчыны ля вачэй, на лобе, страціла некалькі зубоў, замест ix паставіла залатыя, мае сур'ёзны, сталы позірк.

Не страціла толькі былой сваёй красы, а, наадварот, набрала яе, як кветка ў цяпло ды ў дождж, яшчэ больш.

— Чысценькі які во! — пажартавала яна. Відаць, па-ранейшаму была смелай, гарэзнай. Толькі i я цяпер быў не такі ўжо сарамлівы, легка вытрымаў яе позірк. — Не тое што мы, вясковыя. Ведама, у горадзе жывеш, лёгкую работу маеш. Чула, колькі раз чула, як спраўна гаворыш па радыё... Журналіст... Пачую — сяду i паслухаю: ведаю ж чалавека, рабілі некалі разам, нават крышку ўлюбляліся... — i ўсміхнулася з сорамам, як за даўні свой грэх, i я не вытрываў, гэтаксама крыху засаромеўся. — Колькі раз бралася табе пісьмо на радыё напісаць, напомніць, што ёсць такая, але баялася, што смяяцца будзеш: мы ж людзі простыя... Куды там да вас...

— Дзе ты i як цяпер жывеш, непераможаная красуня? — запытаў я, не зважаючы на яе астатнія словы.

— Дзе? — паківала яна галавою. — На зямлі... I даўно пераможаная ўжо. Я тады, як ты пайшоў ад нас, зноў рабіла на дарозе, ля Стоўбцаў. Ой, колькі я таго камення папацягала! Яшчэ крыху быў дур у галаве, яшчэ кепікі строіла. I дажартавалася: наляцела на прыезджага шафера, i ён перажартаваў... Пасля не смяялася, а плакала, каб узяў... — яна нікога не саромелася, расказвала голасна, рэплікамі адказвала пакупнікам, колькі каштуе яе гародніна, злавалася, калі тыя нядобра гаварылі пра яе гуркі. — Жывём пад Мінскам, на яго радзіме. Ён шаферам робіць, я на птушкаферме. Трое дзяцей гадуем, дом свой, гарод, соткі маю. А ты?

— Думаеш, я да трыццаці ўсё яшчэ хаджу халасты? — усміхнуўся я. — Ці так i не здолеў перамагчы якой красуні?

— Ну, не... — зачырванелася яна. — Дзяўчат жа хапае... Ды цяпер гэтулькі многа пекненькіх дзяўчат. Каб i я разумнейшая некалі была, дык цяпер магла б быць жонкай такога важнага чалавека, у горадзе — пры газе, цёплай вадзе — жыла б... Але папікаю сябе i не папікаю: ты ж маладзейшы ды вучаны... Агледзеўся б некалі, мог бы яшчэ i не ўзяць. А са сваім мы абое рабое...

Я гэтаксама ўсміхнуўся: што было б, каб гэтая вось Вікця была маёй жонкай. I, можа, зусім іншае жыццё было б. А якое — цяжка i сказаць.

— Пэўне, бабы надта любяць: ладны ж?.. З такім i не грэх паўлюбляцца...

— У мяне i жонка ладная, дзеці харошыя, — адказаў я.

— Ведаеш... — ціха прашаптала яна, — каб зноў выпала калі з табою падужацца, дык, далібог, згадзілася б... Было не было... — i гарэзна бліснула маладым бляскам у вачах. — Пастарэла, растраціла малады агонь на дзеці, але не ўвесь яшчэ дур з галавы выйшаў... Помніш, якая я тады была? Дык i цяпер пачці гэтакая...

— Калі ўжо тое было! — махнуў я рукою, падумаў, колькі за гэтую пару было ўжо чаго новага i вартнейшага. — Ды i дзяцінства было!

— Ну, чаму дзяцінства? — не згадзілася яна. — Маладосць была. Самыя лепшыя нашы гады, можа... Цяпер мы інакш жывём, надта пра ўсё думаем, а тады іначай жылі... Вось жывеш-жывеш — возьме ды ўспомніцца, заные душа, захочацца нечага лепшага...

— Гэта праўда, — усміхнуўся я. — Напраўду не раз хочацца нечага інакшага.

— Мне — хоць бы тваё... — сказала Вікця, а пасля як спахапілася: — Занясі сваім гурочкаў... — узяла абедзвюма рукамі з кошыка гуркоў, запатрабавала, каб я разгортваў i падстаўляў сетку. — Нарасло процьму, дык вот i прадаць рашыла, капейку на што сабраць. Не крыўдзі... — нахмурылася, калі я загаварыў пра плату. — Ешце на здароўе... А сам прыедзь калі ў нашу Сенніцу, саўгас наш добры, багаты, — i напішаш нешта, i па радыё сваім зможаш сказаць добрае пра нас. Сазановіч цяпер я, на птушкаферме працую... Тады яшчэ болей пагаворым...

— Паглядзім... — падзякаваўшы, усміхнуўся я, развітаўся i адышоўся.

Калі пасля азірнуўся, дык убачыў, што Вікця не кліча да сябе пакупнікоў, a стаіць i з нейкаю журбою пазірае мне ўслед.

1976

Раздзел другі. ПАВОДКА ПАЧУЦЦЯЎ

Нібы ўцякачка ад пагоні,

Да сэрца тулішся майго.

Ты ўжо ў каханні у палоне,

Яшчэ не зведаўшы яго.

Лазінкай кволай гнецца цела,

А прагны рот шукае мёд.

Ты б вырвацца яшчэ хацела,

Ды зацягнуў вадаварот

(пераклад з нямецкай У. Папковіча).

Тэадор Шторм

Ксеня

Расказвае Васіль Д.

Тады я, узбуджаны i неўгамонны, паехаў у камандзіроўку на два дні раней, чым трэба было.

Жонка прадчувала, што неспакой мой незвычайны, не хацела, каб я пакідаў дом нават на кароткі час, знаходзіла для мяне сотню ўсякіх клопатаў, ды я, разумеючы ўсё, але ў той жа час амаль ненавідзячы справядлівую жонку, настаяў на сваім. Я ўжо не мог не вырвацца са сталіцы, дзе мне да адчаю надакучыла амаль усё: работа, хатнія турботы, газеты, дзе глумілі «нацыяналістаў i нефармалаў» i ca слязамі пісалі пра былое «святое». Мне хацелася трапіць у незнаемы мне горад, да іншых людзей, з якімі не было яшчэ цяжару сустрэч, размоў i непрыязі да ix, урэшце, выйсці з кватэры з дарожнай сумкай у руцэ.

«Ты імкнешся да жанчыны, — нарэшце сказала мне тое, што думала, жонка. — Едзь, гуляй, калі я i дзеці табе ўжо не самыя дарагія».

«Еду!» — абурана адказаў я, хоць, калі выскачыў з кватэры i ехаў на метро на чыгуначны вакзал, адчуў пякучы сорам за свае паводзіны, за тое, што крыўджу жонку, добрую маці i гаспадыню, з якой нашьм дзецям, як кажуць, уежна i ўлежна.

Праўда, ужо ў плацкартным вагоне, у паўкупэ, дзе я сядзеў толькі адзін, крыху паспакайнеў, настроіўся на даўгаватую дарогу, на сустрэчу з іншым, меншым горадам i з Ёю. Жонка мела рацыю: я хацеў пабачыцца з той, з якой яшчэ ні разу не пазіралі адно аднаму ў вочы, толькі даволі часта летась i сёлета размаўлялі па тэлефоне. Я зусім не ведаў, якая яна: высокая альбо нізкая, стройная ці нязграбная, вабная або непрыгожая. Зразумеў толькі, што яна недзе майго веку — пад сорак гадоў. Гэта значыць — у тым узросце, калі яшчэ можна захаваць свежасць i маладосць пачуццяў, нават больш — у гэты чалавечы век пачуцці ўжо не бяздумныя i сляпыя, а развітыя, могуць адгукнуцца на чыесьці шчырыя пачуцці ca сталай глыбінёю, якая ў маладыя гады яшчэ недасяжная.

Спачатку мы з гэтай Ксеняй гаварылі толькі пра яе манаграфію (яна хацела выдаць яе кнігай, а мяне прызначылі быць рэдактарам рукапісу), а пасля паступова пачалі азнаёмлівацца як людзі. Яна зацікавіла мяне як суразмоўца, як чалавек-жанчына. Можа, i таму, што я ў гэты час, маючы ўжо неблагую пасаду ў выдавецтве, прыстойны на той час аклад, прыгодную для сям'і кватэру, — адным словам, пры сваім дабрабыце нібы апамятаўся: ці не запыніць свой імклівы бег i пачаць жыць іначай?

Я яшчэ i да нефармалаў адчуваў: не зусім так i не тое раблю, мая кандыдацкая па гісторыі амаль нічым не лепшая за іншыя кандыдацкія i доктарскія, у ix зусім мала навукі, амаль адна, як можна сказаць на зэкаўскім жаргоне, туфта — фальш i фальсіфікацыя. Трэба ўсё рабіць нанова. I галоўнае, шчыра ды праўдзіва. A калі стала сорамна за тое, за што набыў кар'еру i заробак, кілзанула i іншае адчуванне: ты пражыў ужо сорак гадоў, але i ў сваім, асабістым, мабыць, жыў не так, але жыццё не чакае, калі ты разбярэшся, як трэба жыць, а шпарка праносіцца побач, усё адчувальней выяўляючы, што ў цябе ўсё менш i менш здароўя ды сілы.

Да ўсяго гэтага, скажу шчыра, мяне начала стрэмчыць яшчэ адна рэч, пра якую я не толькі нікому не мог сказаць, але намагаўся нават не думаць сам. У свой час я даволі выпадкова, пашкадаваўшы, ажаніўся са старэйшай на дзесяць гадоў дзяўчынай. Яна, мая жонка, была цнатлівая i, як казаў ужо, гаспадарлівая. Першы час мы жылі дружна, ніяк не заўважалі розніцы ў нашых гадах, але пазней, калі ёй мінула за сорак, а мне наблізілася да трыццаці, усе вакол i мы таксама пачалі адчуваць гэта. Далей мы ўжо не святкавалі яе юбілеі — сорак пяць i пяцьдзесят гадоў; жонка, ведаючы, што паміж намi няма ранейшай інтымнасці (калі я, бывала, гарэзаваў, расштурхоўваў яе, яна ўжо вельмі не адгукалася, магла сказаць: «Які ты ненатольны. Я магла б ужо жыць i без гэтага»), што мой суцішак яшчэ зусім ненатуральны, што я на гулянках пачынаю цягнуцца да маладзейшых i прыгажэйшых за яе, дык вось яна нібы мякка i лагодна, але на самай справе чэпка пачала кіраваць мною. Адпрацаваў — ніякіх кампаній, адразу дадому, калі хочаш узяць чарку, калі ласка, кульні, я не хаваю, у бары ўсё ёсць; калі якія госці альбо паездка на дачу — толькі ўдваіх. Яшчэ я ўсё болей i болей пачаў адчуваць: яна ідзе наперадзе мяне ў жыццёвай развазе i ў разліку — нібы маці перад сынам. Усё гэта паволі начало прыгнятаць мяне, я пакутліва адчуваў: у мне не вырас, як след не выпрастаўся мужчына, гаспадар, я мушу толькі спраўджваць тое, што ўжо добра абдумала жонка.

Душу маю яшчэ болей развярэдзіў знаёмы, старэйшы гадамі паэт. Калі аднойчы мы стаялі з ім каля аўтобуснага прыпынку i нязмушана гаварылі пра жыццё-быццё, я не вытрываў i заўважыў: «Колькі ў Мінску прыгожых жанчын!» Той, глыбакадумна ўздыхнуўшы, адказаў: «Пачакай, у маім узросце ты ўбачыш, што ix, маладых i пекных, вельмі шмат. А заадно зайздросна падумаеш: «А ix жа хтосьці кахае i галубіць!»

Што да нашага з Ксеняй знаёмства, дык яно пачалося з яе. Яна не толькі званіла мне наконт кнігі, але, маючы вольную часіну паміж лекцыямі, магла абзыўнуцца i зусім нечакана: «Як жывеш, Васіль? Выбачай, але мне хочацца пачуць твой голас, пагутарыць з табою».

З гэтых яе частых тэлефонных званкоў я хутка ўведаў амаль пра ўсё, што дзеецца ў ix на кафедры i ў інстытуце, хто яе прыяцель i вораг, пра мужа i дзяцей. Да слова, яе муж — дырэктар маторнага завода, уладны i жорсткі, але гулюн; Ксеня ненавідзіць яго, жыве з ім дзеля дзяцей, хоць пакуль што вялікага шчасця ад ix не мае: дачка зарана, у семнаццаць гадоў, зацяжарала, выйшла замуж за такога ж юнага, як i сама, а праз год развялася, сын-школьнік трапіў у абы-якую кампанію, праз яго яе літаральна замучвае міліцыя, ёй прыходзілася ўжо разы два выбаўляць яго ад турмы.

Так вось, па тэлефоне, мы амаль за год сталі незнаёмымі знаёмцамі i сябрамі. Па яе шчырасці i ў той жа час хітраватасці, па нясмеласці i дзёрзкасці, па меланхалічнасці i ажыўленасці я зразумеў: жанчына яна жвавая, хуткая на смех i на слёзы i, мабыць, ахвотніца да мужчынскай балбатні i ласкі.

На днях я пазваніў ёй сам: віншую, ёсць карэктура тваёй кнігі. «Васілёк, дзякую, цалую, — усцешылася яна, а пасля нечакана запрасіла: — Слухай, прыедзь на канферэнцыю на дні два раней. Убачым адно аднаго, пасядзім-пагаворым, а то i гульнём добра».

Я, паўтару яшчэ, загарэўся, панёсся. Меў рацыю паэт Максім Багдановіч:

Ёсць адна толькі мудрасць жыцця i яе я шаную;

Вось што кажа яна:

Калі хочаш праўдзіва ты жыць, дык пей чару любую,

Але толькі да дна.

Я, канечне, дагэтуль не «піў да дна», але цяпер мне захацелася прыгубіць болей...

...Цягнік дацягнуўся туды апоўдні.

Я ўзяў свой партфель, букет кветак i рушыў на сыры, але без снегу, студзеньскі перон, з яго — у мокры i халодны ад цэменту i белай пліткі падземны пераход, а ім — на прывакзальную плошчу, пільна ўзіраючыся на сустрэчных жанчын: хто ж з ix яна, гэтая загадкавая Ксеня?

Ды ніхто з гэтых жанчын нікога не сустракаў. Выйшаўшы з падземкі, я паўзіраўся вакол: адразу за шклянымі дзвярыма паходжвалі маладыя цыганкі ў яркай апратцы i выбіралі тых, да каго можна прычапіцца i ўзяць здабычу, воддаль, на жалезным бардзюры, звесіўшы ногі, сядзелі таксісты ў аднаго фасону куртках i фуражках, смела, нават нахабна выцікоўвалі патрэбных пасажыраў, найбольш кладучы вока на загарэлых i абчапляных валізкамі ды клункамі людзей з поўдня, a калі бачылі просьбу ў іхніх позірках, дык тут жа саскоквалі на дол i задаволена паціралі рукі: «Куда, шэф, нада?»

Я затрымаўся пры вакзале, паворочаў галавою — сярод тых, хто быў паблізу, каля цётак-прадаўшчыц у белых халатах за скрынкамі з калёсікамі i каля кіёскаў-буфетаў таксама не было той маладзіцы, якая чакала б госця. Праз некалькі хвілін пасажырскі натоўп разышоўся, з новых людзей я застаўся адзін. Стаяў i пазіраў на замглёны ў бясснежную зіму горад, па бліжэйшых вуліцах якога цяжка паўзлі аўтобусы i тралейбусы, шнуравалі грузавікі i борздка бегалі легкавікі, сюды-туды сноўдаліся людзі, i адусюль гучэла паўруская, паўбеларуская, з палескім акцэнтам мова — мова якраз гэтага горада, дзе тутэйшы люд амаль чарнявы.

Мабыць, праз паўгадзіну мне надакучыла падпіраць вакзальную сцяну; я збіраўся падацца ўжо ў недалёкую гасцініцу i ўладкавацца ў ёй, як згледзеў: з тралейбуса, што падпоўз амаль да самага вакзала, выйшла жанчына i не пайшла спакойна, як усе, а падняла галаву, агледзелася i, выхапіўшы позіркам мяне — гэта значыць таго, хто чакае i нудзіцца, — імкліва памкнулася сюды.

Падышоўшы, крыху схіліла галаву i ўсміхнулася:

— Васіль Данілавіч?

— Васіль, — я таксама крыху схіліўся.

— А я — вашая аўтарка, Ксеня Адамаўна, альбо Ксеня, — гарэзна прамовіла i падала руку ў чорнай пальчатцы.

Спачатку я паціснуў, а пасля паўжартоўна адгарнуў краёк пальчаткі i пацалаваў руку — ужо не зусім маладую» але, як адчувалася, дагледжаную, а пасля падняў вочы i агледзеў яе: Ксеня, як выходзіць, невысокая, мне па плячук, не поўная, але i не танклявая, яркая бландзінка з блакітнымі вачыма, з расцвілай, але ўжо затухаючай красою; раней, летам, мабыць, добра загарэлая пад паўднёвым сонцам, а цяпер крышку з пабляклым сонечным налётам, пад заліхвацкім чорным капелюшом, у скураной чорнай куртцы з белымі металічнымі заклёпкамі, у чорнай спадніцы i прыгожых чорных ботах на высокіх абцасах.

Калі прыгледзеўся лепш, заўважыў: на яе твары зашмат пудры i памады. Вочы жвавыя, нос дзёрзка задзірысты.

— Ну — што? — усміхнулася. Цёпла, але смела, а то i з жартам. — Старая я ўжо? Не спадабалася?

Хоць я, як казаў, быў ужо не маладзён, але ад такога бойкага запытання крыху разгубіўся.

— Вельмі прыемна пазнаёміцца, — адказаў я, адпускаючы яе караткаватую i лёгкую руку.

— Выбачай, — сказала яна, — ехала на машыне, а яна сапсавалася. Выклікала свайго майстра, а сама дабіралася сюды на гарадскім транспарце. Так што не думай, што наўмысна запазнілася, набіваю сабе цану. Што ёсць, тое ёсць: ты — сталічны гусак, а я ўсяго толькі правінцыйны верабей. Праўда, напачатку, чуючы твой голас па тэлефоне, слухаючы, як ты мудра разважаеш, я ўяўляла: ты — нізкі i лысы кансерватар. Ажно ты — відны мужчына. Ты павінен падабацца жанчынам.

— Калі ласка, гваздзікі, — падаў ёй букет.

— Дзякую. Да ўсяго яшчэ, бачыш, i добра выхаваны, — узяла кветкі, зноў схіліла галаву. — Хораша ўразіў. Люблю такіх мужчын. Але... Якую жадаеш праграму?

— Перш-наперш, як кожны камандзіровачны, хачу ўладкавацца ў гасцініцы. А пасля — да тваіх паслуг.

— Да ўсіх? — какетліва нахіліла ўбок галаву.

— Да ўсіх.

— Добра, — задаволілася. — Хадзем.

Крочачы ў гасцініцу, я ўяўляў, што будзе наперадзе: уладкуюся, а пасля мы педзем да Ксені, дзе мяне сустрэне яе нібы кампанейскі, а на самай справе няшчыры муж, мы пасядзім, вып’ем, пагутарым пра тое, што могуць гаварыць незнаёмыя, але партэбные адно адному людзі, — пра надвор’е, пра палітыку, — а пасля я вярнуся ў гасцініцу, пасплю, назаўтра паблукаю па горадзе, а паслязаўтра мы зноў сустрэнемся з Ксеняй. Ужо на канференцыі ў іхнім інстытуце, дзе будуць маскоўскія, мінскія і тутэйшыя гісторыкі, а сярод ix i я — пасланец навуковага выдавецтва. Затым — банкет, пасля яго — на цягнік, i гайда дадому, да маёй абачлівай жонкі-апякункі, да смачна прыгатаваный ёю страў, да тэлевізара і да бялюткай халоднай пасцелі. Калі будзе ўсё якраз так, то мне не варта было рвацца сюды, бо такое «мы праходзілі ўжо», яно, як правіла, амаль нічога не дае i хутка забываецца. Як штосьці часовае і не зусім шчырае ды сур'ёзнае, пасля якога жывеш сваімі клопатамі. Але... Што загадваць? Цяпер іншы выпадак: мой падапечны аўтар — не мужчына, а жанчына. І жанчына вабная ды жвавая.

У гасцінічным вестыбюлі, калі аформіў дакументы, я сказай Ксені:

— Хадзем са мной. Я ўрачыста ўручу табе карэктуру.

— Не, Васіль Данілавіч, — жвава абсекла яна мяне. — Я да мужчын у гасцініцу не хаджу. Уручай тут мне маё дзецішча.

— Тут? У калідоры?

— Тут. Віншаванні, падзякі, каньяк будуць пазней, — усміхнулася Ксеня. Паспрабуй вось зразумець яе: i адштурхоўвае, i заадно штосьці дакляруе.

Я не настойваў, аддаў ёй таўставаты стос паперы тут, у вестыбюлі.

— Гэта — маё? — па-дзіцячаму ўсклікнула яна, зачаравана гартаючы старонкі i пазіраючы на друкарскія адбіткі. — Палавіна люду на нашай кафедры лопне ад зайздрасці. Дзякуй! —Нечакана ды парывіста цмокнула ў шчаку i хуценька пальцам сцерла там след фарбы. — Ідзі, Васілёк, пакінь свой партфель i выходзь. Думаю, мой майстра хутка паправіць машыну i падгоніць сюды. Сёння я дзень i вечар прысвячаю табе.

Крыху пазней, калі я вярнуўся са свайго асобнага нумара, мы выйшлі з гасцініцы і, сапраўды селі ў падагнаную ўжо Ксеніну машыну. У «Волгу». Ксеня паказала мне горад, звадзіла ў краязнаўчы музей, у толькі што адноўленыя царкву i касцёл, у знакаміты гарадскі парк, дзе ў падземным бары мы папілі кавы.

— Ідзі, адпачні крыху ад мяне, балаболкі, — з мужчынскай зухаватасцю прывёзшы мяне зноў да гасцініцы, сказала яна. — У гадзін сем вечара мы сустракаемся ў вестыбюлі. — Убачыўшы мой запытальны позірк, загарэзіла: — Хочаш ведаць: куды паедзем? Дзе i як правядзём час?

— Канечне, — адказаў я.

— Не скажу. Гэта — мой сакрэт. Але, думаю, табе будзе добра.

Я мусіў падпарадкавацца. Вярнуўся ў свой гасцінічны пакой, асвяжыўся вадой, крыху вольна паляжаў i каля сямі спусціўся ўніз, думаючы, што маёй гаваркой i, як здаецца, крыху мітуслівай гаспадыні не будзе. Але яна ўжо сядзела на выцертай гасцінічнай канапцы, чытала газету.

Паколькі яна не сказала, на якой вуліцы яе дом, прыехала сюды сама, значыць, дадому не запрашала. Мабыць, не хацела хатніх турботаў, палічыла за лепшае звадзіць у рэстаран. Аднак я не ўгадаў. Калі мы выйшлі на двор, дзе ўжо гарэлі вулічныя ліхтары, а пры іхнім святле хораша церусіўся рэдзенькі снег, Ксеня адразу сказала свой сакрэт:

— Паедзем да маёй лепшай сяброўкі.

Бачачы, што я сумеўся ад таго, што трэба ехаць да незнаёмага чалавека, супакоіла:

— Яна жыве адна. Да ўсяго выдатны чалавек. Мы з ёй як сёстры.

Скажу шчыра, я не зразумеў, што i дзеля чаго Ксеня задумала ўсё гэта, чаму сабралася павячэраць са мной на кватэры адзінокай жанчыны?

Назаўтра я прачнуўся даволі позна.

Пасля ўчарашняй позняй гулянкі я адчуваў сябе добра, дык як толькі адплюшчыў вочы, убачыў у шчыліне сярод зацягнутых штор ужо яркае дзённае святло, пачуў звыклыя гарадскія гукі i шум, адразу ж успомніў усё да драбніц.

Ксеніная сяброўка (недзе нашых гадоў, разведзеная, дачка яе вучыцца ў Мінску ў інстытуце) сустрэла нас у сваёй двухпакаёўцы вельмі прыязна. Калі мы зайшлі, нас ужо чакаў багаты стол. Але за ім былі мы не ўтраіх, неўзабаве сюды ўкуліліся яшчэ дзве Ксеніныя сяброўкі — як я потым зразумеў, тая згуртаваная кампанія, якой яны зрэдку сустракаюцца i бавяць свой вольны час, не дапускаючы сюды ні мужчын, ні іншых жанчын. Я трапіў сюды з-за міласці Ксені, галоўнай завадатаркі кампаніі.

Сапраўды, Ксеня была душой нашай бяседы. Мала таго што была шыкоўная ў цёмнай доўгай сукенцы з глыбокім дэкальтэ, з яркім ланцужком караляў, дык яшчэ першая заводзіла размовы, жартавала, а пазней, калі прыгубілі крыху каньяку, i спявала. Адно, што трошкі бянтэжыла мяне, было тое, што яна чамусьці не толькі намякала, але i перабольшвала: мы з ёй больш чым знаёмыя, зусім блізкія людзі, увесь час натхняючы, каб я любаваўся ёю.

Вярталіся з гасцей ужо апоўначы. На таксі. На лёгкім падпітку, зачараваны Ксенінай жвавасцю, я туліў яе да сябе. Яна, тут ужо раптоўна аспакайнелая, нават нібы стомленая, не адсоўвалася, але заціскала мае пальцы пад пахай, каб не бачыў ix шафёр, ды час ад часу прыемна казытала мне шчаку каўняром паліто i пышнай шапкай. Праўда, калі рука мая стала ўжо засмелая, Ксеня папрасіла:

— Не трэба, Васілёк. Мы ж сталыя людзі.

— Няпраўда. Мы з табой яшчэ зусім маладыя. Мне сёння вельмі прыемна, чуеш?

— Я рада, што ты задаволены.

— Я не пра тое, Ксеня, — шчыра прамовіў я. — Мне прыемна якраз з табой.

Яна нібы не чула гэтага, перавяла гутарку на іншае:

— Глядзі, якая цудоўная цёмна-белая ноч! Можа, нарэшце зіма стане снежная.

— Для мяне цудоўная ты, — вёў сваё я. — Мы павінны сустрэцца яшчэ i заутра. — I ёй на вуха: — У гасцініцы. Чуеш?

— Вадзіцель, — зноў нібы не пачула мяне Ксеня, — мне вось за той высокі дом.

— Давай яшчэ паездзім, як ты кажаш, у цудоўную цёмна-белую ноч! — папрасіў я. Мне вельмі не хацелася разлучацца з Ксеняй.

Аднак каля свайго дому яна тут жа пацалавала ў шчаку i борздка вышмыгнула з таксі:

— Спакойнай ночы, Васіль Данілавіч. Я вам заўтра пазваню.

Калі мы ад'ехаліся ад Ксенінага дома, малады таксіст дазволіў сабе пажартаваць:

— Чаго не ўзялі з сабой? Красівая бабёнка! Далі б швейцару сотню — прапусціў бы...

Я такой размовы з чужым чалавекам, які, відаць, нагледзеўся ўжо ўсяго, не падтрымаў.

Цяпер вось, калі прачнуўся i ляжаў зусім цвярозы i зямны, мне было сорамна. За свае ўчарашнія захопленыя позіркі на Ксеню, за абдымкі i шэпты ў таксі. З гэтай няёмкасцю мыўся, снедаў у гасцінічным кафэ, купляў, а затым чытаў новыя газеты. Адчуваў: я — патрэбны для Ксені чалавек, але не больш. Яна нямала пастаралася, каб улагодзіць мяне як рэдактара яе кнігі, але як толькі я дазволіў большае, дык яна даволі нязмушана абсекла мяне. Я не ведаў, што яна скажа, калi пазвоніць мне. Бадай, будзе прыкідвацца, што між намі нічога не было глыбей за сяброўскія стасункі, будзе пра штосьці гаманіць, жартаваць, што рабіць ёй не зусім цяжка. Я не ведаў, як буду паводзіцца ў адказ. Што ні кажы, яна спадабалася мне, i я міжволі загарэўся зноў пабачыцца з ёю.

Ксеня доўга не званіла. Абзыўнулася толькі пад вечар.

— Гэта я, — голас яе быў бадзёры. — Як правёў цудоўную цёмна-белую ноч?

— Дзякуй. Няблага.

— А чаму не добра?

— Было сумнавата аднаму пасля такога вясёлага вечара, — прыглушана, з адпаведным намёкам адказаў я.

— Якраз пасля вясёлай успышкі патрэбен спакой, a часамі i добры смутак, — адразу ж астудзіла мяне Ксеня.

— Але не адразу. Ва ўсім гэтым патрэбен плаўны пераход.

— А ты, скажу шчыра, небяспечны.

— Чаму?

— Бач ты, яшчэ прыкідваецца, што нічога не разумее.

— Дык у чым я небяспечны?

— Нібы мяккі, далікатны, але настойлівы. Такія мужчыны, як ты, бываюць пераможцамі-сэрцаедамі. Я цябе пабойваюся ўжо.

— Не бойся, я не людаед. Хачу вось бачыць, чуць цябе, — прамовіў яшчэ больш прыглушана i мякка. — Заходзь, калі ласка, у маю келлю.

— Пакахаў? — усміхнулася. — Альбо толькі адчуў жаданне?

— Ты жартуеш ці кпіш, а я сапраўды хачу пасядзець i пагутарыць з табой. Сам не ведаю чаму, але мне з табой легка i добра.

— Што ж, — уздыхнула. — Мужчына ты ўплывовы i відны, не магу адмовіць. Іду.

Праз паўгадзіны была ўжо тут, у цеснаватым асобным гасцінічным нумары. Зноў у новым уборы — у чорных боціках з раменьчыкамі i металічнымі спражачкамі, у боцікі былі запраўлены маладзёжныя джынсы, у пуховай куртачцы, пад вялікім чорным берэтам. Калі скінула куртку, дык засталася ў цесным сінім свэтарчыку, што хаваў яе шыю i нацягваўся на поўных грудзях. Калі павесіў у шафу адзенне, я прытуліў Ксеню. Яна рэзка ўскінула галаву, але падставіла трошкі патрэсканыя вусны.

— Добры дзень, — тут жа адхілілася. — Кажаш, сумнавата пасля вясёлага вечара?

— Сумнавата.

— Тады трэба падняць настрой, — падышла да стала, паклала на яго сваю сумку i дастала адтуль пляшку каньяку, пачак цукерак. Села на крэсла, па-заліхвацку паклала нагу на нагу.

— Закурыць дазволіш?

— Калі ласка.

— Ты вось мужчына, не курыш, а я смалю. — Па-свойму, гарэзна i ў той жа час прыязна пасміхнулася. — Часамі не абураешся, не зелянееш ад злосці на нас, кур... жанчын, што кураць?

— Так i быць, куры.

Закурыла.

— Я, Васілёк, жанчына больш чым дзіўная, — прамовіла. — Прыйшла вось да цябе, да мужчыны, але мушу перасцерагчы: мы — сябры. Я люблю бяседы, люблю жартаваць i спяваць, люблю пакакетнічаць з вамі, рослымі i прыгожымі, але не больш. Чуеш?

— Чую, — усміхнуўся я, сеў насупраць на ложку.

— Значыць, адразу дамовімся: будзем піць, гаманіць, але ніякай спробы да шураў-мураў.

75

— Чаму ты гаворыш мне якраз пра гэта? Лічыш мяне разбойным донжуанам?

— Кажу ж, — пыхнула ўбок дымам, — я перасцерагаю. Бо крыху ўжо ведаю вас, мужчын. Усміхніся, прыхіліся — а вы нас у пасцель...

— I ўсе так? — пацвеліўся я.

— Амаль. Значыць, па-добраму дамовіліся пра ўзаемапавагу? A калі так, адкаркоўвай, вып'ем за наша большае сяброўства.

Калі крыху выпілі, яна змусіла мяне есці цукеркі, А сама зноў закурыла.

— Ты, бачу, прыстойны чалавек, дык раскажу табе, пра што дасюль не гаварыла, — здаецца, заспавядалася. — Ты ўжо ведаеш: я свайго мужа ненавіджу. Зараз скажу — за што. Я, калі вучылася ў апошнім класе, закахалася ў аднаго маладзенькага i прыгожанькага курсанта-лётчыка! Ой, каб ты ведаў, як я ўтрэскалася! Свету не бачыла з-за яго, гатова была бегчы за ім на край зямлі! А як раўла, калі ён на мой ліст адказаў, што не можа са мной сябраваць, бо мае ўжо прыгожую, добрую дзяўчыну i думае з ёю жаніцца. Я яшчэ была юная, але ўжо глыбока па-жаночаму ўразілася: я, мабыць, не толькі не самая прыгожая, але i ўвогуле без красы. Іначай мяне не адштурхнулі б. Ад гэтай роспачы я яшчэ на першым курсе інстытута замуж выскачыла. На студэнцкім вечары ён, ужо старшакурснік, раз за разам запрашаў мяне танцаваць, а пасля прычапіўся: «Я хачу правесці дамоў самую прыгожую студэнтку нашага інстытута». Дазволіла. А пазней крыху, калі пачаў ухажорыць, прасіць стаць ягонай жонкай, дакляроўваць, што я ўсё жыццё буду для яго каралевай, згадзілася на шлюб з ім. Зусім хутка адумалася, убачыўшы, што цяжка жыць з чалавекам без кахання. Хацела развесціся, ды бацькі адгаварылі. У мяне такі характер, што я магла б настаяць на сваім, але паасцерагалася: раптам у хворай маці будзе інфаркт i яна пойдзе з-за мяне на той свет. Без кахання нарадзіла дачку, сына, а потым пачала ўхіляцца, каб не быць з ім блізкай. A калі ўведала, што ён завёў сабе цыпу, зусім адвярнулася. «А ты мяне не кахаеш, — спрабаваў апраўдацца ён. — Ты да мяне халодная...» — «Ну ж чорт з табою! — адказала яму. — Жыві як хочаш, але да мяне нават не дакранайся...»

Павер, вельмі не пакутавала, што ён аддае свае ласкі не мне, а нейкай іншай. Не, я тады не думала быць манашкай, тады была я яшчэ маладая, гарачая, адчувала, што маю цела i што яно прагне мужчынскай пяшчоты. Але i яно, цела, i душа мая яшчэ драмалі, не разгарнуліся, як бутон маладзенькай ружы. Павяла туды-сюды галавою: дзе хто варты, у каго калі не закахацца, дык з кім можна стаць жанчынаю, адчуць тое, што адчуваюць закаханыя шчасліўчыкі. Убачыла: ёсць мужчыны-хваты, ёсць мужчыны-сарамліўцы. Першыя адчуваюць усё з аднаго позірку i з паўслова, але не ўсім з ix можна даверыцца. Многія з ix адразу ж кідаюцца, як на лёгкую здабычу, але пастаяннымі бываюць нядоўга. Другія добрыя, шчодрыя душой, здольныя на глыбокае пачуццё, але баяцца самі сябе i ўсяго свайго лепшага. Быў i ў нас адзін такі на кафедры. Без званняў i тытулаў, не прыгажун, але працавіты, сумленны i прыемны чалавек. Падступаюся да яго, заводжу гутаркі пра гісторыю (не магу ж я, жанчына, узяць i сказаць: «Не жадаеце завесці са мной раман?!»), а ён, ідэаліст-прастак, не бачыць, чаго баба хоча, з захапленнем, нават з уюшанасцю талкуе мне пра новую, неабэцэдараўскую канцэпцыю ў гісторыі Беларусі... Некалькі тыдняў паслухала яго, хітаючы ў знак згоды галавою, а пасля пачала спакваля адыходзіць ад яго... А тут заявіўся ў нас новы выкладчык. Прыехаў ажно з Масквы, каб тут у нас, як лічыў, у глыбокай правінцыі, хутчэй абараніць доктарскую дысертацыю па камуністычнаму выхаванню працоўных (i пасля абараніў, быў у абкомаўскім актыве прапагандыстаў). Ён з першага нашага знаёмства як рэнтгенам прасвяціў мяне, пачаў ліпнуць. Я адчула, што ён за птах. «Ладна, — думаю, — хлюст ты, на добры толк цябе не трэба падпускаць на пушачны стрэл, але, так i быць, станавіся палюбоўнікам. Зрэшты, з такімі амурнічаць лягчэй, чым з сур'ёзнымі людзьмі. Толькі, дарагі, прыйдзецца табе папахадзіць вакол мяне, уюном павіцца, пакуль я лягу з табою». I, злыдзень, павыгінаўся i папрасіў! Карацей, аддалася яму. Мужчына як мужчына, нічога незвычайнага. Можа, нейкі час гуляла б з ім — не для душы, толькі для цела, цярпела б яго пашлаватасць, каб не пачаў падбіваць мяне не на «дзедаўскае», а на «сучаснае» каханне, змушаць, каб я рабіла тое i тое... Не. На гэта пайсці я не магла. Не згадзілася больш i сустракацца з ім. «Ты — распуснік i мярзотнік, — так i сказала яму, — ганьбіць сябе як жанчыну, ганьбіць сваё пачуццё не буду». Сказала — зрабіла. Але гэта не толькі абурыла мяне. Яно выклікала ў мяне непрыязь да ўсіх мужчын, i я пачала паволі глушыць у сабе ўсё жаночае. I заглушыла. Я магу жыць без мужчыны. Верыш?

Я змаўчаў. Мяне ўразіла Ксеніна шчырасць, шчырасць жанчыны, якая зведала ў жыцці вялікія душэўныя ўзрушэнні, ды яшчэ здзівіўся: свет вялікі, шмат у ім люду, мужчын i жанчын, у кожнага з ix усё сваё, але тое-сёе нібы паўтараецца.

Гадоў пяць таму я з дзесяткам іншых сваіх супрацоўнікаў паехаў у падшэфны калгас на сенакос. Сярод нас былі пажылыя i маладыя, сямейнікі i вольныя птахі. Адным словам, там я нават нечакана для сябе сышоўся з малодшым рэдактарам з суседняга аддзела, з Сімай — на гадоў дзесяць, а то i яшчэ болей маладзейшай, замужняй, не красуняй, але i не брыдкой, паўнаватай i, здавалася, ціхмянай маладзіцай. Мала-памалу мы з ёй зблізіліся. Першы раз яна аддалася мне так, як звычайна аддаюцца жанчыны, спадабалася, i я падумаў, што якраз яна будзе мая каханка, з ёй буду мець тое, чаго яшчэ не меў. Але другі раз (а мы з Сімай удваіх былі позна вечарам каля возера), як толькі яна скончыла свае страсныя охі i ахі, нечакана смела i настойліва павяла мяне зноў у ваду, сама памыла з мылам, вывела на бераг, выцерла, свядома зноў узбуджаючы мяне, а пасля... як толькі што казала Ксеня, пачала спакушаць на «сучаснае» каханне... Я ашаламіўся, што ў яе няма ніякага сораму, усё ў маёй душы паўстала супраць бессаромнасці, i я груба адштурхнуў яе.

«Дурань! — авечачка накінулася ваўчыцаю. — Ты — дужы мужык, але мала цяміш, што i як павінна быць паміж мужчынам i жанчынаю! Ты хочаш любові, кахання, а трэба хацець сексу! Я магу навучыць цябе, i ты станеш майстрам, будзэш мець поспех у элітных слаях грамадства! »

«I гэтак ты жывеш з мужам? — запытаў я.

«Гэтак, — прызналася. — I я, i ён без комплексаў».

Як i Ксеня, я не пачаў вучыцца таму, супраць чаго бунтарыла душа. Але цяпер не сказаў Ксені, што i я зведаў тое, што i яна.

— Я, Васілёк, люблю мары, уяўленні, нават ілюзіі, — зноў падала голас яна. — Інтэлігенцкая, нават эстэцкая гамана мне цікавей за сувязь з мужчынам. — Усміхнулася, з чорцікамі ў вачах. — А ведаеш, чаго я цябе да сябровак патарабаніла?

— Хто можа ведаць цябе, такую загадкавую.

— Загадка, Васілёк, тут простая. Яны ж, мае сяброўкі, ведаюць: я са сваім не жыву як жонка. Ведаюць i іншае: новых раманаў не заводжу. Час ад часу спрабуюць вярнуць ува мне жанчыну, раяць якога-небудзь хахаля. Я — толькі не. Дык вось, каб не лічылі мяне непаўнацэннай, я ім цябе i прывезла: глядзіце, зайздросьце, які ў мяне відны каханец! Не з перыферыі, а са сталіцы! Так што ты, Васілёк, выратаваў мой жаночы гонар!

Скажу шчыра, гэта не зусім мне спадабалася. Цяпер я зразумеў: Ксеня ўчора вечарам калi не вадзіла мяне за нос, дык гуляла ў свае гулі. Я, канечне ж, насупіўся.

— Ты пакрыўдзіўся?

Я не адказаў.

— Пакрыўдзіўся? — перапытала яна, паклала руку на маю, гарэзна зазірнула ў вочы. — Не трэба. Я абы-каго ім не паказала, бо яны, хітрыя, адразу ж разгадалі б мой падман. Мы сёння перазвоньваліся: ты ім вельмі спадабаўся. Сталасцю i сур'ёзнасцю.

Адчуваючы, што цяпер якраз той момант, калі можна дазволіць такую-сякую вольнасць, я паціснуў яе руку, i яна згадзілася патрымаць яе ў маёй далоні. Пазіраючы вочы ў вочы, я прыцягнуў яе да сябе i прыпаў да яе вуснаў. Яны, пахкія памадай, цыгарэтным дымам, раскрыліся, але былі халодныя.

— А ты ўмееш цалавацца, — адхіліўшы мяне, зусім спакойна прамовіла яна. — Дарэчы, ты ўжо дзед? Я табе расказвала пра сябе шмат, а ты вось пра сябе амаль нічога мне не сказаў.

— Мае дзеці яшчэ халасцякуюць.

— А я, як казала, бабуля ўжо.

— Маладзенькая бабуля, — я падняўся, абышоў i моцна абняў яе, сціснуўшы далоньмі яе важкія грудзі. Нахіліў з крэслам i зноў прыпаў да яе вуснаў.

Яна дала ix, але стрымана, а то, можа, толькі для прыліку, каб не пакрыўдзіць мяне. Хутка зноў выцерабілася, амаль загадала:

— Сядзь. Давай забудзем, што мы жанчына i мужчына, давай пагаворым як сябры. Скажы вось мне, як ты жывеш са сваёй жонкай? Ты яе кахаеш?

Канечне, яна мела права пра гэта запытаць: мне ж пра свайго мужа яна расказала нямала. Ды пасля майго прызнання ёй будзе відаць лепш, як паводзіць сябе са мною.

— Я яе паважаю, — шчыра адказаў я.

— Дык кахаеш ці не?

— Я ж кажу: я яе паважаю.

— Але ж для сапраўднай сям'і гэтага мала. Дарэчы, яна маладзейшая, старэйшая, твая равесніца?

— Старэйшая за мяне на дзесяць гадоў.

— Ясна, — прамовіла яна. — Тады я цябе разумею... У нечым мы з табой роднасныя. I я, i ты, мабыць, жывём найперш дзеля дзяцей. Праўда, толькі матывы ў нас розныя.

Я змаўчаў, не хацеў больш нічога расказваць пра сваю жонку.

— Давай яшчэ крыху вып'ем, — падахвоціла Ксеня. — Мне з табой вельмі добра. Мне здаецца: мы знаёмыя ўжо даўно-даўно, i ты для мяне надзейны сябра. Давай вып'ем на брудэршафт!

Пераплялі рукі, выпілі каньяку.

— Трэба змацаваць усё добрым пацалункам, — калі паставілі шклянкі на стол, сказаў я i змусіў яе падняцца. A калі яна паслухала, устала, я моцна прытуліў яе i ўжо ўпіўся ў яе вусны. Яна спрабавала адхіліцца, але я не адпускаў, разгараючыся ад таго, што адчуваю яе калені, грудзі, што мяне хмеліць водарны пах яе валасоў.

Ды яна зноў вызвалілася, папрасіла:

— Супакойся. Ты пераходзіш сяброўскую мяжу, парушаеш наша пагадненне.

— Мы не проста сябры, — адказаў я. — Ты жанчына, я — мужчына. Я зачараваны табою, я не магу сядзець каля цябе спакойна, як статуя. У мяне па-маладому б'ецца сэрца, кружыцца галава, я хачу гаварыць табе пяшчотныя словы, лашчыць цябе.

— Усё-такі я гаварыла праўду: i ты небяспечны, — баранілася яна.

— Кажу ж, я не статуя, а жывы чалавек. Кажу ж, я прагну цябе.

Яна давалася ў рукі, адказвала на пацалункі, але як толькі я пачынаў вызваляць яе ад свэтарчыка, з хваляваннем бачыць станік, пад якім поўніліся яе снежнай белізны грудзі, яна зноў i зноў рэзка адхілялася, папраўляла на сабе адзенне i, здаецца, ні кроплі па-жаночаму незапалымнелая, астуджвала мяне:

— Вазьмі сябе ў рукі, Васілёк, Не змушай мяне згаджацца на тое, да чаго я амаль абыякавая.

— Не веру, — гаварыў я, адчуваючы, што ўсё болей распаляюся i не магу не дабіцца свайго. — I ты не статуя, а жанчына. Нагаворваеш вось абы-што пра сябе.

Праз хвіліну-другую акно было зашторанае; мы, з разутай ужо Ксеняй, апынуліся на ложку; я даў поўную волю рукам, а яна адчайна абаранялася, просячыся ўжо:

— Не-не. Прашу: не трэба... Хочаш, я знайду табе прыгожую i страсную жанчыну? З кватэрай!

— Мне не трэба іншая, — я ўжо не адступаў. — Мне трэба ты, толькі ты.

— Ты дабіваешся свайго супраць маёй волі.

— Няўжо я табе зусім не падабаюся?

— Падабаешся, але...

— Ксеня, шчырая i добрая жанчына, не адмаўляйся, будзь маёй, — задыхаўся ад барацьбы i страсці я.

— Не. I не насільнічай, калі ласка.

— Мы ж з табой абое не зусім шчаслівыя людзі, добра не ведаем, што такое каханне, — настойваў я. — Сам лёс збліжае нас, каб мы разам адчулі вялікі дар кахання i радасці.

— Гэта — словы, што насачынялі пісьменнікі. Я не чытаю тыя мясціны, дзе яны пішуць пра «вялікі дар кахання i радасці». Няма гэтага.

— Ёсць. Якое жыццё было без гэтага? Дык не трэба самім абкрадваць сябе, глушыць у сабе чалавечае, пачуццёвае i пяшчотнае.

— Цябе можна аддаць пад суд. За спакусу, — Ксеня была па-ранейшаму разважлівая, не дазваляла скінуць з яе джынсы, але, здаецца, пачала ужо змагацца слабей.

— Судзі, — прашаптаў я ўзнёсла, прадчуваючы блізкую перамогу. — Судом любові.

— Нядобры ты... — паскардзілася i ў гэты ж час нават крышку прыпаднялася, каб быць без цеснаватых i каляных джынсаў. — Непаслухмяны... Упарты... Настойлівы...

— Ды не магу ўжо я без цябе, — вёў сваё я. — Сам лёс зводзіць, каб мы былі разам. Я цябе даўно ўжо шукаў...

— Я зусім не тая, — адказала яна, ужо дазваляючы лашчыць калені, сцёгны.

— Тая. Толькі ты сама абы-што нагаворваеш на сябе, — прамовіў я і, адгарнуўшы свэтарчык, прагна прыпаў вуснамі да яе ў меру паўнаватага, вабнага жывата;

Ксеня спачатку, здаецца, абурылася ад такога майго учынку, а пасля ўздыхнула, паднялася крыху i прытуліла мяне да сябе, дазваляючы, каб я стаў яе ўладаром. Аддаючыся, зноў уздыхнула:

— Колькі гадоў ужо адбівалася ад мужчын, а табе вось саступаю ў першую ж сустрэчу. Ты, мусіць, зусім легка бярэш жанчын.

— Павер, Ксенечка, я не донжуан, але не магу без цябе, — мабыць, крыху па-мужчынску эгаістычна я быў задаволены ад поспеху i заадно пачаў спрабаваць скінуць з яе свэтарчык.

— Гэтага не трэба, — папрасіла яна. — Чуеш? Я ніколі i нікому гэтага не дазваляла. Нават мужу.

— А мне дазволь, — не адступаў я. — У цябе маладыя i прыгожыя грудзі. Дазволь прыласкаць ix.

— Не сачыняй, — нібы не згадзілася, але перестала запыняць мае рукі. — Тугія i прыгожыя яны былі некалі. Цяпер яны вялікія i цяжкія.

Яе грудзі, сапраўды, былі буйныя, ужо не стромкія, але ўсё роўна вабілі вока паўнатой i пяшчотнай белізною.

— Гэта ж трэба так нагаворваць на сваю жаноцкасць!— прамовіў я.

— Казак-разбойнік!

Я, дагэтуль не спешчаны жаночай страсцю i ласкай, шаптаў Ксені, здаецца, самыя цёплыя i ўзнёслыя словы, быў пяшчотны, а яна была спакойная, ні разу не ўсклікнула, толькі заплюшчыла вочы ды лёгка сашчаміла на маёй шыі рукі.

Пазней, калі ляжалі побач i я ўжо супакоіў трымценне, Ксеня, прыкрыўшы прасцірадлам грудзі, павярнулася i доўга пазірала мне ў вочы.

— Расчараваўся?

Я, як i кожны мужчына, адчуваючы ў такія хвіліны адменную няёмкасць, вытрымаў яе дапытлівы позірк, пагладзіў яе па распушчаных, даўгаватых, прыгожых яркаю жаўцізною валасах.

— Гавары праўду, — папрасіла, але, здаецца, з не меншай, чым у мяне, няёмкасцю. — Я зусім не тая жанчына, якая табе трэба?

— Жанчына як жанчына, — адказаў я i, можа, нават зусім натуральна. — Першы раз, мабыць, ва ўсіх не зусім так выходзіць...

— Я не пра тое, — нявесела сказала яна. — Што да цябе, ты мужчына як мужчына... Ад цябе нармальныя жанчыны павінны быць у захапленні. А я, адчуў, была халодная, не магла адказаць агнём на твой агонь. Сорамна, але мушу сказаць: я не магу быць з мужчынам ва унісон, не ведаю, што такое, калі казаць мовай адпаведнай літаратуры, пік ды фініш... Дваіх дзяцей нарадзіла, але не адчувала таго, што адчуваюць многія жанчыны.

— Ca мной зведаеш, — усміхнуўся я, схіліў яе на свой плячук. — Я ж таксама яшчэ многага не адчуў як мужчына, дык мы з табой разам амалодзімся...

— Ты — слаўны, — цёпла прамовіла Ксеня. — Ты спадабаўся мне i па тэлефонных размовах, i тут, у першую нашу сустрэчу на вакзале. Была радая, нават шчаслівая, калi ты любаваўся мною ў гасцях у сяброўкі, калi прытуляў у таксі. Я засумавала без мужчынскай пяшчоты. Праўда, ідучы ў гасцініцу, вагалася: сустрэцца з табой тут альбо не? Мне хацелася пасядзець побач сам-насам, убачыць твае цёплыя позіркі, шчыра i даверліва пагаманіць. Але я адчувала: ты, здаровы i паўнацэнны мужчына, не задаволішся толькі гэтым, захочаш, каб я стала тваёй, i мне будзе цяжка засмуціць цябе. Не згаджуся — будзеш пакутаваць, згаджуся — вялікай радасці не адчуеш. Скажы вось шчыра: нам добра, што мы блізкія душой, але i табе, i мне цяжка, што я не падыходжу табе як жанчына?

— Падыдзеш! — я гарэзна адкінуў убок прасцірадла, асыпаў пацалункамі яе шчокі, вусны, шыю i грудзі, зноў узбудзіўся.

Цяпер яе пацалунак у адказ быў ахватнейшы, а плоць была не толькі падатная, але нібы нават спрабавала затрымцець.

Ксеня, удзячная за маю пяшчоту, гладзіла далонню мне шыю i плечы, але зноў не страціла развагі, не адчула страсці, толькі пазней пяшчотна прамовіла:

— Ты зусім стаміў мяне. Ты яшчэ малады i дужы.

— I ты яшчэ маладая, — наўмысна пахваліў яе я.

— Не, — адказала. — Я не ўмею, не магу кахаць як след. Я ж не маніла, гаварыла праўду: не падыходжу да кахання, нявартая палюбоўніца...

— Быць не можа, каб я не ўваскрасіў у табе жанчыну! — знарочыста бадзёра сказаў я.

— Мабыць, не. Такая ўжо мая планіда, — уздыхнула. — Не крыўдуй, калі больш не захачу быць тваёй. Павер, я не хачу расчароўваць цябе, глуміць у табе мужчыну. Кажу зусім шчыра: я магу пазнаёміць цябе з жанчынай, з якой ты зведаеш тое, чаго, мабыць, яшчэ не зведаў. Пажыві, пацешся жыццём i маладымі яшчэ гадамі. Я ж заўсёды i ва ўсім буду табе надзейным сябрам.

— Я ж, Ксеня, не проста жадаю жанчыну, а тую, без якой не магу, — адказаў я. — Жанчына можа быць прыгожая, страсная, але калі яна не будзе шчырая i добрая, сапраўднага кахання з ёй не будзе.

— Я ўсё разумею. Але я не магу ашчаслівіць цябе. Ёсць у прыроды няўдалыя асобіны. Я — адна з ix. Сама я з гэтым ужо змірылася, але засмучаць такога слаўнага чалавека i мужчыну, як ты, не хачу.

Ужо не саромеючыся, прыўзнялася, паўлегла на мяне i ўзяла са стала цыгарэты. Я палашчыў яе рукі, грудзі, пакатую спіну.

— Дзякуй, ласкавы мой, — пацалавала мяне ў шчаку. — Ты не супраць, я закуру?

— Куры.

Запаліла цыгарэту, пыхнула дымам i зноў стала звычайнай Ксеняй — гаваркой i гарэзнай.

...Я сустракаўся з Ксеняй амаль год. Мы, бывала, сазвоньваліся, дамаўляліся сустрэцца ў яе горадзе альбо ў Мінску, падоўгу сядзелі ў гасцінічным нумары, патрошку смакавалі каньяк ці віно, гаманілі, былі блізкія. Ксеня ўжо не супраціўлялася, была даступная, нават спрабавала, як я адчуваў, тое-сёе імітаваць, але ў рэшце рэшт папрасіла: «Васілёк, кажу ж, ты скарб, толькі дурная жанчына можа адмовіцца ад цябе. Але я ніколі не стану такой, якой ты спадзяешся мяне ўбачыць. Дык панічна баюся ўжо: ты хутка адвернешся ад мяне. Як ад жанчыны, так i ад чалавека. Я не хачу, нават баюся гэтага. Я палюбіла цябе, як добрую душу, як сябра. А што да кахання, дык паслухай мяне, дай згоду пазнаёміцца з адной мілай жанчынаю. Я ж табе абы-каго не параю...»

Не ведаю, можа, ты, мой слухач, не паверыш, што магло такое адбывацца паміж мужчынам i жанчынаю. Павер, было. Мы з Ксеняй перасталі быць каханкамі, хоць перазвоньваемся, зрэдку сустракаемся i цяпер. Думаю, яна не мае іншага палюбоўніка, аддае душу рабоце, дзецям i сяброўскай жаночай кампаніі, дзе гарэзуе i хораша спявае, я таксама іншай палюбоўніцы не завёў, здаецца, неблагі службовец i сем'янін.

Я ні на кога не крыўдую, але часамі возьме i накоціць нечаканы смутак, а то i жаль: кроплі гадоў капаюць адна за адной, ix для цябе становіцца ўсё менш i менш, а ты так i не зведаў, што такое любоўны жар...

1991 — 1992

I свае, i чужыя

1.

Рэгіна ішла-ішла, а пасля міжволі зірнула ўверх: за белыя, што гурбы снегу, толькі па краях падсіненыя воблакі заплыло невялікае няяркае сонца i раптоўна ўзвіўся налётны дзьмухавей. Здаецца, прамчаўся, гонячы замець, па доле, ударыўся аб сцяну, падскочыў угору, засвістаў пад страхою, а пасля выскачыў на дах i змёў з яго сухі снег. Ён, сыплючыся з даху, лёгка падаў долу, церусіўся i выснежваў абкладзеную рудою пліткаю сцяну, высокую елку, рослага мужчыну ў чорнай пыжыкавай шапцы i ў чорным паліто. Ён стаяў паблізу дома i пазіраў на сваю руку — на гадзіннік.

Як убачыла, што мужчына ад неўспадзеўкі ўгнуўся, ледзь не ўцягнуў у плечы шыю, Рэгіна развесялілася i ўсміхнулася, хутчэй пакрочыла да яго па рыпкім снезе. Яшчэ нядаўна яна адчувала стомленасць ад доўгай працы, ад непрыемнай спрэчкі са сваім мармытлівым намеснікам, але цяпер адразу ўсё — i стома, i спрэчка — забылася, з'явілася лёгкасць, тая сіла, вера, з якімі не толькі хацелася жыць, працаваць, але i ахватней верылася ў такое блізкае i такое няўлоўнае жаночае шчасце...

Як толькі аціхнуў узвей, Сяргей зняў вушанку, строс з яе белы пух, рукаўкамі змёў снежны пыл з бабровага рыжаватага каўняра, азірнуўся — і, як згледзеў яе, вочы ды вусны яго кранула ўсмешка. Усміхнуўся і, здаецца, вельмі пахарашэў, хоць i так быў прыгожы мужчына.

— Нарэшце бачу вас... — ён наблізіўся, хуценька цмокнуў у шчаку, ахаладзіў яе скронь настылай поўсцю абснежанай вушанкі. — Ну, добры дзень, радасць мая!

— Здароў, Сярожка! — ціха сказала яна, падала руку, з радасцю адчула, як ён моцна сціснуў яе ў сваёй гарачай далоні. — Прабач, калі ласка, што запазнілася. У другі раз бяруся хоць на хвіліну, але прыходзіць раней...

— Што ж, i гэта добра, — усцешыўся ён, не выпусціў яе рукі, i яны пайшлі поплеч. — Хоць калі трэба i ўзбунтавацца... — ён пацягнуў яе за руку i прытуліў да сябе.

Рэгіна, прыхіляючыся, наўмысна дзюбнула яму ў шчаку раз-другі носам: я ж жанчына, маўляў, i мяне трэба разумець, a ўзбунтавацца не дазволю...

— На нас жа глядзяць людзі, Сярожа, — потым прашаптала яна. — Ды не ў нашы гады так ужо гарэзнічаць...

— Ну i няхай! — махнуў ён рукою. — Ніякі я яшчэ не стары, я закаханы... А закаханым усё можна... Хто скажа, што гэта не так? Хіба той, хто ніколі не кахаў...

— Ладна табе, — яна ўзяла яго пад рукі, i яны — моўчкі, толькі ўсміхаючыся — паволі пайшлі па расчышчанай сцяжыне.

У прасторным, выкладзеным бела-рудою пліткаю, светлым ад белых сцен i дзённага святла фае Сяргей памог ёй скінуць футра, падаў яго — доўгае, цяжкое — старому гардэробшчыку, распрануўся сам i ўзяў пададзеныя ленаватым гордым старым два нумаркі; Рэгіна за гэтую пару падышла да вузкага, але высокага люстэрка, аблямаванага чырвона-карычневым дрэвам з рознымі ўзорамі, паглядзелася. Спачатку, крышку адышоўшыся, зірнула на ладныя, як прыліплыя да ног, замшавыя высокія боты, а тады падышла ўжо бліжэй, узняла рукі i пачала папраўляць на галаве чорны парык, заадно i любавацца сваім прыгожанькім, як яна лічыла, тварыкам. I ў гэтую хвіліну ў люстэрка ўбачыла Сяргея. Убачыла не ўсяго, а толькі яго вочы, гарэзны позірк, ім ён, ловячы хвіліну, што яна падымала рукі i ўзнімала міжволі сукенку, акідаў яе з ног да галавы i, здаецца, лашчыў яе гэтым позіркам лепш рук ды ўсякіх слоў.

Яна наўмысна пастаяла так яшчэ крышку, каб ён паглядзеў на яе з захапленнем, а пасля «грозна» паківала яму ў люстэрка пальцам: хіба можна так, бессаромнік?! — i павярнулася да яго.

— Каюся... — пацвеліўся ён. — Больш не буду.

— Ну-ну, так я табе i паверыла! — адказала яна i ўбачыла, што ён сёння ў новым чорным касцюме, белым світэры, загнутым пад барадою ў прыгожую складку.

Яны падняліся па шырокай лесвіцы на другі паверх, дзе ў шырокай, як акінуць вокам, зале з высокімі круглымі калонамі, на баках якіх віселі гаршчочкі з кветкамі, было ўжо даволі шмат людзей. Падаліся ў «свой куток», дзе яны, ужо даўно дамовіўшыся ca знаёмай афіцыянткай Жэнечкай, сядзяць раз ці два ў тыдзень — калі сустракаюцца.

Як праходзілі па цэнтры залы, дык i сустрэліся з невысокай маладзенькай Жэнечкай. Тая ў гэтую хвіліну несла паднос ca стравамі. Усміхнуліся ёй, прайшлі крыху i селі ў самым кутку, ля высокага фікуса, за невялічкі столік. На ім стаялі графінчыкі, чаркі — пасуда была для вока, каб трымаць столік для патрэбных людзей.

— Прывітанне! — неўзабаве падышла Жэнечка, забрала ca стала графінчыкі, чаркі, занесла непадалёку на шафку, вярнулася адтуль з вазачкаю са складзенымі ў ёй салфеткамі, з дзвюма беленькімі сурвэткамі. Тут жа паслала ix перад імі на стале, паклала доўгае i вузкае, белае, з буйнымі сінімі літарамі — назвай рэстарана — меню.

— Выбірайце па сваім гусце, а я зараз падыду, — сказала яна i адышлася, усміхнулася, як гадаючы: хто ж яны на самай справе? Брат i сястра, муж i жонка, жаніх i нявеста ці патаемныя каханкі?

— Ты імяніннік, дык i выбірай... — усміхнулася Рэгіна. — А я пагляджу, які ў цябе густ...

— З'есці смачна люблю, але гаспадарыць на кухні не.

— Ведаеш, i я не лепшая... — прызналася Рэгіна. — Вельмі ж неяк крыўдна, што яна, гэтая кухня, забірае ў нас, жанчын, кожны дзень гэтулькі часу, цярпення... Вары, смаж, з'еў — мый пасуду i зноў пачынай тое самае: вары, смаж... Ды гадай: што ж сёння зварыць? Я сплавіла ўсе гэтыя клопаты на маму-пенсіянерку, даручыла ёй хадзіць у магазіны, стаяць у чэргах, а сама з вялікім задавальненнем за гэты час ці кніжку пачытаю, ці ў кіно схаджу. У наш век неяк i боязна многа часу сядзець у хаце, стаяць ля пліты ці мыць бялізну ў ваннай... Лепш ужо болей пасядзець у цырульні, схадзіць у кіно, у тэатр, з'ездзіць куды...

Сяргей не паспеў ёй нічога адказаць: падышла Жэнечка.

— Разумееш, Жэнька, ён сёння юбіляр, дык і прынясі што-небудзь лепшае, — з жартам сказала ёй Рэгіна.

— Вшыстке бендзе ў пажондку! — усміхнулася тая і адышлася.

— Ну, як табе на новай пасадзе? — Сяргей перамяніў гутарку. — Прыемна ці цяжка кіраваць?

— Яшчэ не разабралася ... — паціснула яна плячыма, з любасцю пазірала яму ў вузкаватыя блакітныя вочы, у куточках якіх было ўжо крыху сталых маршчын. Ix ёй цяпер чамусьці вельмі хацелася пагладзіць пальцам, а то i пацалаваць — хоць яе на рабоце лічылі строгай жанчынай, але яна была не строгая, парою адчувала вельмі вялікія прылівы чуллівасці i пяшчоты. — Пакуль што няёмка, Сярожа, што начальнік над многімі сталымі людзьмі, маю большую за ўсіх плату. Няёмка, што равесніцы крышку зайздросцяць, а пажылыя недалюбліваюць: як гзта так, што не з ix каторую, a дваццацісямігадовую, не надта яшчэ ўмелую, як яны лічаць, бухгалтарку паставілі галоўбухам такога вялікага выдавецтва. Хоць людзі ёсць людзі: паставілі б на маё месца старэйшую —зайздросцілі б i ёй. Такія яны ўжо, гэтыя зайздроснікі... На мяне нават туды, — яна ўсміхнулася, паказала пальцам угору, — напісалі ананімку. Маўляў, разведзеная, a кіруе калектывам... Праўда, у мяне адтуль толькі далікатна спыталі, чаму я развялася...

— Прывыкнеш, — усміхнуўся ён. — Пройдзе год, другі, дык i думаць не зможаш, як гэта ты магла раней без такой працы... Як я цяпер не ведаю, як гэта мог раней не быць галоўным канструктарам нашага заводзіка...

— Праца мне падабаецца, толькі вось, можа, зашмат усякай пісаніны, — прамовіла Рэгіна. — Кліенты нашы — народ вучоны, са званнямі ды ўзнагародамі. Глядзіш на іх, вырачыўшы вочы, што ні чалавек, дык талент-выкапень! Адзін такі мілы барадаты дзядуля-ўдавец вельмі сімпатызуе мне: як толькі атрымае ганарар, дык цукеркі прыносіць, у рэстаран запрашае...

— Ты глядзі! — Сяргей кіўнуў на яе пальцам. — Не пагляджу, што ён творац, геній, так трасяну ў рэўнасці, што не толькі згубіць свой талент... Я i ў наш касмічны век па-старамоднаму раўнівы... Трымайся лепш мяне — звычайнага служачага са звычайным акладам...

— А я вось думала: а што, каб i пайсці замуж за гэтага дзядулю? «Волга», дача, кватэра люкс, жонка акадэміка, бібліятэка i яшчэ спецыфічная кніжка з кругленькай сумай... Колькі там яшчэ ён працыльгікае?..

Сяргей як разгубіўся ці праглынуў язык, бо нічога не адказаў. Толькі мармытнуў нешта, варухнуў вуснамі ды сціснуў ix з крыўдаю.

— Не злуйся, раўнівец старамодны, — яна ўсміхнулася, пагладзіла яго па руцэ, што нервова застукала пальцамі на стале. — Я ж ніколі гэтага не зраблю... Адно, што саграшу ў думках...

Вярнулася Жэнечка. Прынесла маленечкі графінчык каньяку, пляшку мінеральнай вады, па дзве талерачкі ca свежымі гуркамі i сухою калбасою, бутэрброды з чорнай ікрой.

— Булён, эскалоп ды каву пасля, — сказала яна, ставячы ім стравы на стол. — Смачна вам есці i піць!

— Дзякуем, — амаль у адзін голас адказалі яны.

— Ну, мілы, за твае слаўных трыццаць годзікаў! — калі Жэнечка адышлася i Сяргей наліў у чаркі пітва, ціха сказала Рэгіна, пазіраючы то на рудую пахкую вільгаць у кілішку, то на пачырванелага ад хвалявання Сяргея. — Будзь i ў сорак, i ў пяцьдзесят гэтакі ж здаровы, шчаслівы, май вялікія ўдачы па рабоце i ніколі не забывай ды не пакідай аднаго знаёмага табе чалавека...

— Дзякую! — усміхнуўся i ён. — Але давай толькі дамовімся, каб гэты знаёмы чалавек, з якім мы хутка будзем святкаваць гадавіну першай сустрэчы, таксама не забываў мяне, не меў больш ніколі такіх... ну, грозных думак у галаве...

— Ён абяцае табе гэта... — усміхнулася, дакранаючыся да яго кілішка, Рэгіна.

— Вось i добра, — узрадаваўся ён. — Мне болей нічога i не трэба.

Яна плюснула яму раз-другі вачыма, ціхенька пацмокала вуснамі — маўляў, моцна-моцна цалуе яго.

...Як пасядзелі яшчэ, пагаварылі ды натанцаваліся, выйшлі адсюль яны не позна, але i не рана для яшчэ кароткага лютаўскага дня — сама згусцілася, паніжэла над горадам шэрае, як туманістае, неба, неяк жаўцеючы ад агнёў. Ля тратуараў i надта ля дрэў прычарнеўся снег; вакол пакрысе пачаў аціхаць, здаецца, няўмоўчны гарадскі шум, i таму ўжо добра чулася, як i далекавата на шырокіх вуліцах праходзілі аўтобусы ды тралейбусы. Тралейбусы гучна ляскалі падпоркамі аб дрот, бліскалі на стыках агнём, кідаючы долу яркія іскры.

Падхапіўся, паціснуў марозік, пачаў шэрхнуць снег, што крышку прыадтаў за сонечны дзень. Але ўсё роўна неяк адчувалася, трывожыла душу няяснае пачуццё, што свяціла сонца, падалі ў зацішку з дахаў кроплі вады, што цяпер, нанач, загусцелася, правісла яшчэ маленькімі i тоненькімі ледзяшамі, што праталіўся снег ля нагрэтых камлёў дрэў, што мякка ўжо дымеліся стрэхі маленькіх дамоў, што стаялі між высокіх гмахаў, словам, трывожыла, што пара ішла да цяпла... Як гарачым, сухім летам прагнеш халоднай, снежнай ды мяцелістай зімы, гэтак такою вось зімою чакаеш вялікага святла, зелені ды сонечнага прыпёку...

— Спыняем таксі i едзем... — лагодна сказаў Сяргей, тулячы яе ды моцна абдымаючы за спіну i, як толькі засталіся адны на вузкай цемнаватай вуліцы, пацалаваў яе ў куточак вуснаў. — Чуеш?

— Не цалуйся на марозе... — усміхнулася яна. — I давай, мілы, пройдземся. Такі слаўны вечар! Хочацца некуды ісці i ісці, як да блізкага свайго шчасця...

— Я вельмі хачу хутчэй быць дома... — ён шапнуў ёй у вуха перарывістым голасам, даткнуўся вуснамі да яе мочкі вуха, што яна аж уздрыгнула.

— Вельмі хочаш хутчэй паехаць? — запытала яна крышку з какецтвам, бо хацела, каб ён гаварыў i гаварыў ёй пяшчотныя словы, туліўся, ад чаго ў яе заўсёды аж перахоплівала дыханне, крышку кружылася галава i на душы станавілася легка.

— Вельмі! — шэптам адказаў ён, прыгарнуў да сябе, пацалаваў.

— Паехалі тады хутчэй, міленькі... — ca згодаю прашаптала яна, адчуваючы, што ў яе чамусьці раптоўна аслаблі ногі, але на душы напраўду стала легка, шчасліва, як яна была ў якім харошым сне...

2.

З ціхай вуліцы — праз не зусім шчыльна зацягнутыя занавескі на акне — струменілася ў цёмны i ціхі пакой ліхтарнае святло, рассявалася, ад чаго тут выстойваўся жоўты паўзмрок.

Рэгіна, зусім ахмялелая, стомленая, але вельмі лёгкая, як зусім бязважкая, легла на Сяргееў смуглы плячук i пазірала яму ў твар, як не верыла ўсё роўна, ці тут яна, ці побач з мілым чалавекам, ці яны іменна зведваюць гэтакае шчасце, гадала, a ці паўторацца яшчэ калі такія цудоўныя хвіліны?

Сяргей, заклаўшы рукі пад галаву, ціха i спакойна ляжаў побач, накрыўшыся па грудзі цёплай коўдрай, ледзь-ледзь прыкметна пасміхаўся, а пасля прыхіліў яе за шыю да свайго пляча i пагладзіў далоняю па спіне.

Яна тулілася шчакою да яго грудзей, слухала, як там, аціхаючы, тахкае сэрца, i ўспамінала, нават не ўспамінала, а здаецца, усё яшчэ чула, што гаварыў Сяргей ёй, што сама з пяшчотаю шаптала. Чамусьці цяпер засаромелася, што была такая i што Сяргей быў такі. Заплюшчыла вочы, усміхнулася: вось такія яны абое...

Але не хацелася ні пра што гаварыць, цягнула памаўчаць, паляжаць прытуліўшыся i нават ні пра што не марыць, а хутка заснуць. Каб i цяпер, i прачнуўшыся, адчуць сябе шчаслівай, адчуць, што зноў будзе наперадзе любімая работа, сям'я, зноў будуць такія вось жаданыя сустрэчы з Сяргеем...

Рэгіна паляжала крыху, моўчкі пацешылася сваім шчасцем, а пасля пачала соладка драмаць, паглыбляцца ў нейкае салодкае, лёгкае i жаданае мроіва-цяпло, як неспадзявана, аж уздрыгнула, пачула рэзкі званок у дзверы.

I Сяргей, які гэтаксама сонна ўжо дыхаў, падхапіўся, сеў, пачаў шукаць позіркам, дзе цяпер ляжыць поспехам скінутая кашуля.

— Я пагляджу... — сказала Рэгіна, села, лёгка паваліла яго локцем на падушку, пасля азірнулася, прыкрыла грудзі коўдраю, з сорамам усміхнулася: — Не глядзі, пакуль не адзенуся. — Палэпала вольнаю рукою па коўдры, па нагах, абмацала там сваю беленькую сарочку, нацягнула яе праз галаву i, абхінаючы яе на клубы, перакулілася цераз яго, хуценька босая пайшла з пакоя ў калідор.

Яна зрэдзь, надта ў астаткія месяцы, моўчкі ды з рэўнасцю пакутавала, што ў Сяргея, можа, ёсць яшчэ i другая жанчына. Да свайго былога мужа, за якога, здаецца, выйшла па каханні i з якім пражыла разам чатыры гады, ніколі не мела рэўнасці, хоць ён у апошнюю пару вяртаўся дамоў i за поўнач: яна душою адчувала, што ў яго няма жанчыны-каханкі, што ён i не імкнецца яе завесці, у яго толькі ёсць прагавітасць да гарэлкі, што губіла i яго, i сям'ю. А вось амаль непітушчага Сяргея раўнавала, не раз далікатна распытвала пра знаёмых яму жанчын, але ён, калі чуў яе гэтыя сумненні, у вернасці ёй не кляўся, толькі пасміхаўся i з усмешкаю ківаў галавою.

«Эх, жанчыны вы, жанчыны!» — гаварыў ён.

I гэта яе трывожыла: падумай, калі табе, жанчыне, мужчына гаворыць зашмат пяшчотных слоў, але неяк i насцярожвае, калі ён надта ж ашчадны на ix — ці не мае ён другой жанчыны?

I вось нечаканы званок. Пра тое, што ён будзе, Сяргей дагэтуль нічога не гаварыў. Нешта трывожна ёкнула ў душы: гэта не суседка ці Сяргеева былая жонка, а гэта яна, тая таемная, грозная красуня суперніца!

Рэгіна наўмысна ішла да дзвярэй з распушчанымі валасамі, босая, у сарочцы: няхай тая ведае, што тут лішняя, што тут яна, Рэгіна, свой чалавек, што яна так доўга шукала сваё шчасце, знайшла i так лёгка яго не аддасць. Уключыла ў калідоры святло, хутка i нервова адчыніла дзверы.

У калідор напраўду зайшла дзяўчына. Маладая, прыгожая. Паштарка.

— Вам тэлеграма, — сказала яна мяккім, прыемным голасам, здаецца, са здзіўленнем акінула Рэгіну позіркам.

— Заходзьце, — ужо спакойна, нават з сорамам запрасіла Рэгіна, адступілася.

Адчуваючы, як палаюць шчокі, узяла з паштарчыных рук самапіску, блакнот, прыклала яго да сцяны i хацела хутка распісацца, але самапіска не пісала. Яна, чырванеючы, патрэсла яе i нарэшце распісалася. Узяла тэлеграму, зачыніла за паштаркаю дзверы i прыпынілася.

«Татка віншую днём нараджэння твой Косцік».

Рэгіна ведала, што гэты сямігадовы Косцік — Сяргееў сын. Ведала, што Сяргей вельмі любіць яго, сумуе па ім i дзеля гэтага нават мусіць бачыцца з былой жонкай. Hi раней, ні цяпер яна, Рэгіна, не крыўдавала за гэта: сама была маці — мела дачку, вельмі любіла яе, — дык спачувала Сяргею, ніколі не стаяла яму на дарозе, каб адвярнуць яго ад сына. I ведала, што ніколі i не стане.

Праўда, Рэгіна ўсё ж з рэўнасцю падумала пра былую Сяргееву жонку: яна ў апошнюю пару просіць дараваць, хоча сысціся з ім, ужо згодна жыць на яго новую плату i, ведаючы, што ён любіць сына, стараецца гэтым як прывязаць яго да сябе.

Вось i наўмысна такую чуллівую тэлеграму падаслала...

Рэгіна паклала тэлеграму ля тэлефона i, не выключаючы святла, вярнулася ў пакой.

— Хто прыходзіў? — папытаў Сяргей.

— Угадай... — сказала яна, падняла з падлогі свой парык, падабрала — колькі абмацала ў паўцемені — заколкі, паклала ўсё гэта на стол, перакулілася цераз Сяргея на канапу да сцяны, зноў зашылася пад цёплую коўдру, прытулілася.

— Суседзі?

— Не. Не ведаеш? Ах ты, хітрун гэтакі, падманшчык! — i з жартам застукала па яго грудзіне кулаком. — Твая яшчэ адна знаёмая прыходзіла. Згледзела мяне — i ходу... Так што зараз я дам прачуханкі, a заўтра яна дасць...

— Ну як яна табе, мая другая знаёмая? — ён не даў больш стукаць па грудзіне, злавіў яе руку i сціснуў у далоні.

— Ну, нічога... Бадай, лепшая за мяне...

— Не так, радасць мая, ты гаварыла б, каб ведала, што ў мяне ёсць яшчэ i другая... — усміхнуўся ён. — Так мільгнула б адгэтуль ды ляснула б дзвярмі, што яны i з завесаў зляцелі б...

— Няўжо я такая... ну, такая ўжо злючка-калючка?

— A хіба я гавару так? — усміхнуўся ён. — Я хачу сказаць, што ты вельмі... ну, надта ж шчырая, строгая...

— Ніякая я не строгая, — ужо не жартам, а сур'ёзна адказала яна. — Я гэтулькі выпакутавала са сваім п'яніцам, гэтулькі пасля баранілася ад бабнікаў, што маю права на нейкае... А табе я ўсё аддаю: маладосць сваю, душу... Таму ніколі не дарую падману. Выйдзе так, што надакучу, дык не хітруй, а прызнайся — i я сама сыду з тваіх вачэй... — яна прамовіла так са шчырасцю i падумала: не дай бог, каб так выйшла. Сам ён, можа, добра не ведае, што значыць цяпер для яе, яшчэ нядаўна расчараванай ва ўсім жанчыны...

— Тады i я шчыра, — ён усміхнуўся, але гэтая усмешка выйшла нейкая самотная. — Гаворыш вось так, мне ўсё гэта вельмі добра чуць, але... Але не хочаш, каб мы былі разам, былі муж i жонка...

— A хіба, мілы, нам цяпер блага? — як здзівілася яна, зірнула яму ў вочы, пацалавала ix у куточкі. — Ці мы абманваем каго, прыносім некаму пакуты? Не, не абманваем. Мы вольныя людзі... Але не гулякі-адзіночкі, не эгаісты ды пустазелле нейкае... У нас жа ёсць дзеці: у цябе сын, у мяне дачка. Мы любім ix i зробім усё, каб яны былі шчаслівыя.

— Але тваёй дачцэ я не бацька, а ты майму сыну не маці... Жывём паасобку, сваімі клопатамі. Толькі вось сустракаемся...

— Я разумею цябе, мілы... — сказала цяпер Рэгіна, пагладзіла яго па дужым плячы. — I я дзеля нашага будучага, дзеля цябе магу радзіць сына ці дачку...

— Але ўсё роўна не станеш маёй жонкай, не будзем жыць пад адной страхой? — самотна ўсміхнуўся ён.

— Так лепш, мілы, — адказала яна. — Станем мы жыць пад адной страхой, як ты кажаш, дык хутка надакучым адно аднаму, пачнём бачыць адно ў адным кепскае, спачатку моўчкі пакутаваць ад гэтага, а пасля i папікаць... А так мы кожны раз будзем сустракацца, як у першы раз, развітвацца — як назаўсёды... Ці як надоўга... А нашы дзеці, наша работа, нашы мары пра сустрэчу, пра нешта светлае ў нашым жыцці дадуць нам паўнату, радасць... Нашай платы нам хапае, мне гатуе, мые мама, ты схадзі ў кафэ, бялізну здавай мыць...

— Усё гэта так, — уздыхнуў ён. — Але нечага няма ў гэтым... Пакутліва, што жывеш, як дзік-бадзяга...

— Мяне чакай, жыві гэтай сустрэчай...

— A хіба я цябе не чакаю? Яшчэ як...

Яны з хвіліну памаўчалі.

— Ты пакрыўдзіўся, мілы? — спытала пасля Рэгіна.

— Не, — адказаў ён. — Але ўсё ж хто прыходзіў?

— Прынеслі сынаву тэлеграму з віншаваннем. Ляжыць ля тэлефона.

Сяргей з хвіліну зноў памаўчаў, ляжаў, гладзіў яе па шыі.

— Ідзі зірні, — ціха сказала яна, разумеючы, што ў яго цяпер на душы.

Сяргей з падзякаю пацалаваў яе ў шчаку, устаў, накінуў на сябе кашулю i пайшоў у калідор. А яна, застаўшыся тут, чула, як ён крочыў, узяў тэлеграму i заціх. Пашкадавала, што, можа, недзе чытае i ў яго падрыгваюць рукі, а пасля падумала, што не лягчэй i ёй: i яна вось мусіла дзеля любімага чалавека ўцячы ад любімай дачкі. Яна засумавала па сваёй светлавалосай дачушцы-красуні, падумала, што вось гэтак, знябыўшыся, сумуе дома без Сяргея, імкнецца да яго...

1977

Алеся

З расказу Міхася Я.

Жонка, развітваючыся ў вагоне, i жартам, i ўсур'ёз паківала перад ягоным носам пальцам:

— Глядзі, каб тут без мяне ніякіх шураў-мураў!

Ён у адказ гэтаксама гулліва перасцярог:

— Глядзі, каб там без мяне ніякіх шураў-мураў!

— За мяне не хвалюйся, — запэўніла яна.

— А ты за мяне, — ва унісон ёй прамовіў ён.

— Я табе буду часта званіць. У любую хвіліну дня i ночы.

— На жаль, — пахітаў галавой ён, — я не ведаю тэлефона твайго дома адпачынку.

Пажартавалі, далі адно аднаму сямейны наказ; жонка паехала на поўдзень, a Міхась, бадай, упершыню за свае пятнаццаць гадоў сямейнага жыцця, застаўся дома адзін: сыноў яшчэ раней, на пачатку лета, калi скончылі вучобу ў школе, яны адвезлі ў вёску да ягонай маці.

Першыя дні ён амаль не адчуваў сваёй нечаканай мужчынскай волі: як i заўсёды, рана падымаўся, рабіў гімнастыку, абліваўся вадой, лёгка снедаў і, уплішчыўшыся ў перапоўнены аўтобус, ехаў на завод у канструктарскае бюро, карпеў над чарцяжамі альбо біў лынды, разгадваючы красворды ці трацячы нямала часу на балбатню на розных патрэбных i пустых сходах, абедаў у заводская сталоўцы, а пасля рабочага дня вяртаўся дадому, вячэраў, чытаў газеты, глядзеў тэлевізар i клаўся спаць. Мабыць, жыў так, як жылі многія тэхнакраты i іншыя насельнікі вялікага горада.

Але недзе праз тыдзень пачаў адчуваць: яму адзінока i сумнавата без жонкі i дзяцей, без таго хатняга тлуму, што часамі ўжо надакучаў. Як i дамовіліся з жонкай, падфарбаваў кухонныя сцены, адрамантаваў канапу, якую разгайдалі жвавыя сыны, падправіў крэслы i табурэткі, ды супакаенне не прыходзіла. Усё, што рабіў, было патрэбнае, але пачаў тачыць душу непакой: жыве ён вельмі ж звычайна i будзённа. Як ні круці, усе ягоныя клопаты пра рубель, кавалак хлеба i апратку ды пра машыну — яна для ўсёй сям'і ўяўляецца найбольшай марай ды найвялікшым шчасцем. Усе трызняць найперш ёю: ён, жонка, сыны. I дзеля чаго трэба яна ім? Каб было зручней ездзіць у вёску i больш прытарабаніць дадому ўсякага дабра. «Была б машына, — не раз, да слова, гаварыла жонка, — можна было б не купляць бульбу ў магазіне альбо на рынку, a прывезці з вёскі». Альбо: «Была б машына — з'ездзілі б па журавіны. Людзі вунь вёдрамі цягаюць, a ў нас i шклянкі журавін няма на капусту».

Першыя гады яны, здаецца, па-сапраўднаму закаханыя, жылі ўзбуджана i нібы ў заўсюдным руху, амаль зусім адарваныя ад зямнога побыту: не прапускалі ніводнага новага, асабліва замежнага фільма, гучных спектакляў сваіх i гастрольных тэатраў, хадзілі ў турпаходы, млелі па спеваках, што адзін за адным станавіліся кумірамі моладзі. Пазней, калі пайшлі дзеці, калі навалілася процьма хатніх турботаў, жонка неяк адразу змянілася, пацягнула за сабой яго, пачала глядзець на сваю, настаўніцкую, працу толькі як на заробак, a ў вольны час шаравала кухню ды ванную, гатавала абед альбо бегала па магазінах, шмат трацячы часу i энергіі на тое, каб дзе купіць ці «дастаць дэфіцыт» — i тады ўжо, у брэжнеўскія часы, было модным насіць на сабе не сваё, а замежнае. Яно пачало ўсё больш i больш лічыцца не толькі праявай добрага густу, але i прэстыжам. Невыпадкова ж сярод такога люду была пахвальба: «На наш мільённы Мінск прыйшло сто такіх сукенак (паліто, ботаў, футраў альбо шапак), адна дасталася мне». Тых, каму штосьці даставалася ў ліку дваццаці пяці, дзесяткі, тройкі, у адной асобе, ён, Міхась i ў вочы не бачыў. Казалі, найбольш «дэфіцытнае», як кажушкі, спачатку размяркоўваў міністр гандлю, а пасля пачалі ўжо дзяліць гэта ў ЦК. Жартавалі, як адзін народны пісьменнік пайшоў да дырэктара ЦУМа папрасіць новую шапку. Той запытаў: «Хто вы?» Класік назваўся. «Мне не трэба ваша прозвішча, — сказаў гаспадар уплывовага кабінета. — Назавіце сваю пасаду». — «Я — народны пісьменнік». Дырэктар дастаў з сейфа блакнот з тайным спісам, пагартаў яго i непарушна прамовіў: «Я магу даць вам шапку не вышэй андатравай». Міхасёва жонка не трапляла ні ў якія спісы, у ix не было для гэтага знаёмстваў, a калі той-сёй мог штосьці дастаць, дык не кідаўся памагчы: дапускаў у сваё кола патрэбных людзей толькі тых, хто мог быць нечым карысны.

Што да інтымнага жыцця, яны, здаецца, зведалі малады шал, любоўную ўцеху i радасць, але паволі пачалі спакайнець (у першыя гады не маглі вытрымаць адно без аднаго да вечара, змаўляліся i сустракаліся дома ўполудзень), маглі дзень, два, а то i тыдзень спаць спіной адно да аднаго. Неяк самі па сабе зніклі заляцанні i гуллівасць.

Жонка за пятнаццаць гадоў сямейнага жыцця паправілася, нават памажнела, стала ўжо саліднай цёткаю; год за годам пачаў мяняцца i яе характар. Яна ўсё больш станавілася рэзкай, успыльчывай, магла нават з-за дробязі накрычаць на дзяцей i на яго, без канца наракала на тое, што зашмат турботаў выпадае на яе жаночую долю.

Раней яны любілі хадзіць у госці да яе i яго сяброў, да родных, запрашаць ix да сябе; амаль заўсёды, як лічыў ён, нават у «застойный гады» бяседы былі з добрым пітвом i закускаю, доўгія, вясёлыя, з песнямі i танцамі, але паступова якраз жонка пачала разбураць усё гэта. Ён мала прыглядаўся да таго, хто ў што апрануты, хто як зірнуў ці што сказаў, а яна прыкмячала ўсё да драбніц, год за годам перабірала i адпрэчвала ад сябе знаёмы люд. Яны пачалі ўсё радзей хадзіць да кагосьці, a іншыя прыходзіць да ix. «У цябе сябры альбо няўдачнікі, альбо выпівохі, — дакарала яна, калі ён, скажам, пасля зарплаты прыводзіў каго з канструктарскага бюро дадому ці зазіраў з ім у бар. — Разумныя з такімі не валаводзяцца, разумныя заводзяць дружбу не абы з кім, а з патрэбнымі людзьмі». — «Але гэта не дружба, гэта хаўрус». — «Твой дружбак нічым табе не паспрыяе, пагняце толькі сваімі нараканнямі i папрокамі табе душу, а вось патрэбны чалавек памог бы дастаць мне добрае паліто». Даставалася не толькі ягоным сябрам, але i ягонай, як жонка лічыла, хітраватай i эгаістычнай радні, яму самому, па яе словах, вельмі даверліваму i простаму, якога абводзяць вакол пальца нават малодшыя брат i сястра. Калі ён, бывала, гаварыў ёй насуперак, абараняўся, што якраз ён атрымаў іхнюю трохпакаёвую кватэру, прыносіць асноўны сямейны заробак, яна толькі злавалася: «Ай-яй-яй! Ашчаслівіў! Жыву ў палацы, ем на серабры i золаце, езджу на лімузіне, фаршу ў леапардавым футры, а за мяне гарбаціць спіну на кухні i ў ванне пакаёўка!»

Што да апошняга, дык гэта вельмі хвалявала Міхася. Ён адчуваў, што не ўсяго дабіўся, што мог, штосьці яму i не на сіле, не так сябе паводзіць, аде не мог зразумець, адкуль столькі злосці ў жонкі. У запале яна выгаворвала яму нават за тое, з чаго раней жартавала альбо на што нібы зусім не зважала; раней ён у спрэчцы ці гарачыўся, ці адступаў, прасіў нават выбачэння, а цяпер зацята замаўкаў, цярпліва ўсё выслухоўваў i гэтым яшчэ болей распаляў яе. «А яму, бач, усё роўна!» Некалькі разоў, калі спрэчка пераходзіла ў сварку, жонка пісала заяву на развод, кідала яе яму, але далей смеццевага вядра гэтая паперына не ішла.

«Распесціў ты сваю Алёну, — сказаў яму аднойчы падпіты яго былы сябрук, якога жонка сустрэла не вельмі ветліва. Лепш сказаць, ніяк не сустрэла, не выйшаўшы са спальні на кухню. — Паганяў бы добра раз-другі — зусім іншая была б! Дурэе ад дастатку i вольніцы, не ведаючы сапраўднай бяды, з якой жывуць іншыя бабы!»

Ён ніколі не падымаў i не думаў падымаць на жонку руку, не думаў i пра развод, бо любіў дзяцей, хацеў трымацца за сям'ю, але ў душы асядала штосьці калі не ненавіснае, дык не зусім прыязнае да жонкі. Нават яе хуткае прымірэнне, нечаканыя пяшчоты i загульванні ўжо не суцешвалі яго: ён чуў, бачыў ужо ад яе не толькі гэта, але i іншае. Далей — болей. Паступова адчуваў: мусіць, яму не абысціся без іншай жанчыны.

За сямейнае жыццё ён ні разу не здраджваў жонцы, не меўся рабіць гэта, як бы там ні было, не пакутаваў ад неспатоленасці плоці, але душа прагнула пяшчоты, новых пачуццяў.

Цяпер, калі застаўся адзін, той сум не толькі ўсплыў з-пад пакладзенага ім жа каменя, але i пачаў развярэджваць сэрца. Ён здзівіўся: многія ж са знаёмых жанчын — а сярод ix ёсць i абаяльныя, ахвотныя да старонніх раманаў — ведаюць, што ён адзін дома, але ні адна вось не пазвоніць, не намякне, што згодная сустрэцца. Вагаючыся, ён асмеліўся пазваніць сам адной, жончынай сяброўцы, якая падабалася яму. Праўда, не мог прызнацца, чаго падае свой голас, сачыняў абы-што — да слова, пытаўся, як трэба варыць варэнне з трускавак. Тая падказвала, але не пажартавала, скажам, вось так: «Слухай, а можа, прыйсці i памагчы табе?» Мабыць, яка лічыла яго вельмі сур'ёзным i верным сем'янінам: ён з ёю дагэтуль больш гаварыў пра палітыку, чым пра штосьці гуллівае. Карацей, не загульваў i не зусім умеў гэта рабіць. Як з ёй, так i з іншымі. Мабыць, трэба мець адпаведны дар, каб ладзіць з жанчынамі i дабівацца ад ix таго, чаго жадаеш.

Недзе праз тыдзень пасля гэтага няўдалага званка, калі яго сум па іншай жанчыне пабольшаў, Міхась узяў загадзя падрыхтаваную жонкай валізку з ужыванай бялізнай i парашком, талон i паехаў у пральню, каб там сустрэцца з былым службоўцам i ягонай жонкаю ды мыць, прасаваць з імі наўлечкі, прасцірадлы, чахлы i абрусы. Але ў пральню ягоны былы саслужбовец не заявіўся, яго i іншых з іхняга завода паслалі ў падшэфную вёску на працу, з сумкай прыбыла яго жонка (якраз яна, выпадкова сустрэўшы Міхасёву жонку ў горадзе, падакляравала дастаць ім абанемент у пральню).

Гэтая жанчына была з тых, з кім яны некалі сустракаліся. Яе ён не бачыў ужо гадоў пяць. Яна была i тая, што раней, — невысокенькая, русявая, жвавая, але за гэты час з дробнага i худога вераб'я аформілася ў паўнаватую i стройную для свайго росту кабетку. Усё добра пасавала ёй: караткаватыя, але ладныя ногі, шыракаватыя клубы, падцягнуты жывот, высокія грудзі, прадаўгаватая шыя i спрытная галоўка, паўнаватыя свежыя шчокі, раўнаваты нос i карыя вясёлыя вочы.

«Як змянілася! — як толькі ўбачыў яе, падумаў Міхась. — Як пахарашэла!»

Успомніў: пра гэта гаварыла яму i жонка. «Алеся ўмее стварыць свой вобраз. Паколькі малая, дык не носіць сукенак i паліто, a толькі спадніцы, блузкі ды курткі. Любіць выставіць грудзі. А на ix ёй патрэбен станік ажно сёмага ці нават восьмага нумару».

Сапраўды, прыгледзеўся Міхась, Алесі добра пасуюць да яе постаці караткаватая спадніца i блузка, што нібы падвышаюць яе, рухавасць і, здаецца, заўсюдная ўсмешка.

«Няўжо чаканая іншая жанчына — яна, Алеся?»

Алеся, адчуваючы яго захопленыя позіркі, усміхалася, пунсавела, хораша пры гэтым прыгажэючы i аж пырскаючы маладым здароўем, але нібы мала зважала на яго, увесь час была засяроджаная — на пральных машынах, на сушыльных цэнтрыфугах, на рабоце каля прасавальнага станка. Ён жа ўпершыню тут, у пральні, успомніў адзін даўні эпізод, што здарыўся на Алесінай кватэры: аднойчы, калі яны гасцявалі ў ix, пры развітанні ён выпадкова сустрэўся з гэтай Алесяй на кухні. Яна, вось гэтак хораша ўсміхаючыся i пунсавеючы, гарэзна шчыканула яго за бок, ён, на лёгкім падпітку, узнёслы, молада абхапіў яе, высока падняў, ды яна рэзка вырвалася, палахліва паказала вачыма на калідор: што ты, там жа твая жонка i мой муж! Цяпер той гарэзны эпізод не толькі нагадаўся, але здаўся i шматзначным. Чаму яна шчыканула? Чаму гэтак адскочылася? Хіба не магло тое быць за жарт?

З пральні вярталіся адным тралейбусам, стаялі побач на задняй пляцоўцы каля сваіх валізак, размаўлялі.

— «Я помню чудное мгновенье: передо мной явилась ты...» — нечакана нават для сябе працытаваў ён пушкінскія радкі, любуючыся яе пунсовымі шчокамі, а таксама схаванымі пад блюзкай высокімі грудзямі, што вельмі хораша пасавалі ёй.

— Што гэта з табой? — нібы здзівілася яна. — Нечакана на паэзію перайшоў!

— Алеся, — ціха сказаў ёй. — Ты адна, я адзін, давай разам пасядзім. Вып'ем добрага віна, пагамонім. Карацей, паехалі да мяне.

Тут жа яна кемна паківала яму перад носам пальчыкам:

— Ну-ну, халасцяк! Дакладу Алёне!

— Алеся, — прамовіў усхвалявана, з тым хваляваннем, што накочвалася некалі, у маладосці. — Мне вельмі хочацца пасядзець i пагаварыць з табой.

— Вось вернуцца Алёна i Юра — давай сустрэнемся, адновім нашы сяброўскія традыцыі, — адвяла ўбок гамонку яна.

— Я не пра тое. Я хачу сустрэцца з табой сам-насам.

Алеся, адчуўшы, як адмыслова змяніўся яго голас, чэпка i трошкі палахліва (як тады, на сваёй кухні) зірнула:

— Ты штосьці задумаў...

— Задумаў...

— Засумаваў без Алёны? — пагарэзавала.

— Не зусім. Я засумаваў па табе.

— Вось як! Так сумаваў, што за пяць гадоў ні разу не пазваніў!

— Але гэтыя гады зрабілі сваё...

— Што?

— Без ix не была б такая радасная сённяшняя наша сустрэча. Яна ўразіла i абудзіла мяне.

— Чым? — усміхнулася Алеся. — Тым, што мы дружна працавалі?

— Мяне ўразіла ты. Рухавасцю, спрытам, сваёй жаноцкасцю. Я сёння адчуў: кахаю цябе. Лепш сказаць, я кахаў цябе i раней, толькі не прызнаваўся ў гэтым нават самому сабе.

— А цяпер прызнаешся?

— I сабе, i табе.

— Не трэба, Міхась, — сказала яна. — Ты жанаты, я замужам. З тваёй Алёнай мне няпроста, яна ганарлівая, але я паважаю яе. Я не магу зрабіць ёй дрэнна.

— Я разумею цябе. Але ж, павер, я адчуў: кахаю.

— Ты ж, усе кажуць, ідэальны муж, бацька. Вы — узорная сям'я.

— Але ж я, Алеся, жывы чалавек, i мне ўсё чалавечае не чужое. Ці ты лічыш, трэба змагацца з тым, што ў сэрцы?

— Можа, i трэба.

— Можа. Але гэта глуміць пачуццё, збядняе свет, радасць, шчасце, жыццё.

Карацей, колькі ехалі, Міхась угаворваў завітаць да яго, але Алеся адмаўлялася. Дома сёння ён не толькі адчуваў неспакой, ён быў сам не свой. Ён не проста жадаў, каб быць з Алесяй побач, ён адчуваў маладое хваляванне, а разам з гэтым усё глыбей i глыбей тануў у супярэчнасці: што рабіць? Калі будзе дабівацца Алесі, дык будзе мець грэх перад жонкаю i дзецьмі, ступіць на шлях распусніка, ці што. Ці, можа, пачуццё да Алесі нечаканае i нямоцнае? Можа, яно паволі ацішэе i адыдзе?

Назаўтра чакаў: можа, Алеся пазвоніць першая. Скажам, з жартам запытае: «Прайшло тваё каханне, выкліканае нашай сустрэчай?» Але яна не падала голасу. Паслязаўтра, хвалюючыся, як хлапчук, ён пазваніў ёй на працу сам (дома ў яе не было тэлефона).

— Ты — што? — здзівілася яна. — Сур'ёзна? Я ўжо забылася пра тую нашу размову. Палічыла: яна — жарт.

— Не жарт.

— Дык няхай будзе жартам. На гэта ёсць сотня прычын.

— Але ёсць сто першая, каб ты ўсё ж была маёй жаданаю госцяй.

— Не-не.

На наступны дзень ён узмацніў тэлефонную атаку.

— Міхась, — папрасіла Алеся, — паразваж, астудзіся. Падумай: што будзе, калі гэта здарыцца? Я маю на ўвазе не толькі, што пра гэта могуць уведаць Алёна i Юра... Гэта ж — вялікі пералом. Ты гатовы да яго?

— Здаецца, гатовы.

— Бачыш, сам кажаш: «здаецца...» А я не гатовая. Я — сем'янінка ад пят да галавы.

— Але ж ты ад пят да галавы чалавек, жанчына. А я — мужчына.

Ён настойваў i ўрэшце дабіўся ад яе: «Я падумаю».

Як ён чакаў канца рабочага дня ў яе бухгалтэрыі! Вярнуўшыся дамоў, падыходзіў да аднаго i іншага акна — выцікоўваў Алесю сярод люду на тратуары ці ў сваім двары, то падыходзіў да тэлефона альбо да дзвярнога вочка: вось-вось яна пазвоніць ці будзе цокаць абцасікамі, падымаючыся на іхні другі наверх! Ён i баяўся, i жадаў гэтай сустрэчы, што, канечне ж, павінна шмат змяніць у ягоным жыцці.

Дачакаўся. Пазваніла. Па тэлефоне.

— Гэта я, — падала голас толькі тады, калі ён, можа, разоў сем выдыхнуў «алё». — Я не магу прыйсці.

— Чаму? — запытаў апалым голасам.

— Ну, як ты не разумееш усяго?

— Разумею, але...

— ...але, — перахапіла яна ход ягонай думкі, — у цябе ёсць Алёна, Валерык i Дзімка, a ў мяне — Юра, Сярожка. Разумееш гэта, муж i бацька?

— Разумею, але ёсць i Яны — Ён i Яна. Я i ты. Яшчэ маладыя людзі, якія мала чаго бачылі ў жыцці. Што да мяне, кажу ж, я закахаўся. Не па-юнацку, слепа, а па-сталаму, глыбока. Чуеш?

— Ты, мабыць, прыдумаў штосьці сам сабе.

— Можа, прыдумаў. А можа, i не. Ды гэта не тэлефонная размова.

— Я званю з вуліцы. Пераканай мяне, што трэба прыйсці, дык прыйду.

— У трубку, Алеська, усяго не скажаш. Трэба бачыць цябе, лашчыщь позіркам, прытуліць i прашаптаць на вуха патаемнае.

— Ты — распуснік альбо летуценнік?

— А як ты лічыш?

— Не ведаю. Ты здзіўляеш мяне.

— Мабыць, хачу быць летуценнікам.

Змаўчала.

— Алеся, кажу ж, не давай волі цвярозай развазе i разліку, дай волю пачуццю! Не заўсёды трэба быць прагматыкам, калі-нікалі варта i палетуценіць.

— Ты адчуў захапленне? Тoe, што вядома з літаратуры як увлечение?

— Не толькі. Больш.

— Удовлетворение страсти?

— Больш.

— Закаханасць? Влюбленность?

— Больш.

— Хочаш сказаць: закахаўся?

— Закахаўся.

— A ці было яно калі, гэтае славутае каханне? Ці не выдумка яно, ідэалізацыя альбо жаданая мара кожнага?

— Я думаю: яно — i мара, i існасць.

— I ёсць цяпер? У наш час? Калі i Яна вымушана пастаянна дбаць пра кавалак хлеба i часта спрачацца з-за дробязей, калі Дом — усяго толькі шпакоўня, калі Радасць — газеты, тэлевізар ці бяседы, калі Шчасце — няўлоўнае штосьці, калі, урэшце, цягнеш сямейны воз, стамляешся, але церпіш i сам сябе падганяеш: пляціся, бо трэба ж плесціся наперад!

— Я думаю: усё падуладна нам i цяпер. Заземленасць, лірыка, сантыменты i эрас.

— Дык мы — нармальныя людзі?

— А чаму не, Алеська? Трэба, кажу, толькі крыху летуценнасці.

Змаўчала.

— Шчырае, страснае памкненне даецца як вялікі дар, як светлы пробліск душы. А значыць...

— Ты ўсё паэт!

— А ты няўжо не жадаеш памарыць, закахацца?

Зноў не адказала. Мабыць, думала, вагалася.

— Чакаю. Ідзі сюды, да мяне, — прашаптаў. — I хутчэй. Цяпер, бадай, тая хвіліна, якая вырашае наш далейшы лёс.

— Не баішся: сустрэча абцяжарыць яго?

— А ты?

— Баюся.

— А ты не бойся.

— А ты не думаў пра тое, што, можа, ускладаеш на мяне лішнія надзеі? Я — звычайная. З таго, з чаго i ўсе жанчыны.

— Але ў цябе ёсць i сваё, непаўторнае.

— Што?

— Чароўнае.

— Не выдумляй.

— Я не выдумляю. Бачу яго ў табе.

— Слухаць цябе — безразважнасць. Ты літаральна спакушаеш, збіваеш з тропу.

Міхась яшчэ болей захваляваўся: значыць, i ён Алесі неабыякавы, яна, мабыць, вагаецца i сама дакарае сябе.

— Чакаю, — папрасіў шэптам. — Зайдзі.

— Добра, — здалася. — Іду.

Ён паклаў трубку i адчуў: падрыгваюць рукі. Ад хвалявання i боязі: сюды ўпершыню ў ягоным жыцці ідзе каханка. Лепш сказаць, тая жанчына, што можа стаць ёю, шмат чаго змяніць. Ён не ведаў, як яе сустрэць, якое сказаць першае слова, як паводзіцца. Памахаў рукамі, утаймаваў дыханне i падышоў да дзвярэй i зірнуў у вочка. Неўзабаве пачуў, як на першым паверсе ляпнулі ўваходныя дзверы, як марудна зацокалі жаночыя абцасікі, а пасля ўбачыў яе, Алесю, на лесвічнай пляцоўцы — значыць, яна званіла зусім блізка каля ягонага дома.

Каля дзвярэй яна запынілася, прыклала руку да грудзей — мабыць, супакойвала прыліўное хваляванне. Каб яна не адумалася, раптам не павярнулася i не пабегла ўніз, далей ад яго, Міхась, не чакаючы званка, адчыніў дзверы.

Алеся аж устрапянулася, з асцярогай азірнулася па баках, на суседскія кватэры, сарамліва сустрэлася з ягонымі вачыма i нібы адрачона зайшла ў знаёмую прыхожую. Калі ён зачыніўся, прыціснулася спіной да сцяны i зноў прыклала руку да грудзіны.

— Малайчына! — пахваліў яе.

— Ніякая не малайчына, — адказала. — Сама не разумею, што раблю...

Як i на днях, была ў сваім улюбёным уборы — у туфліках на высокіх абцасах, у новенькая клятчатай жоўта-карычневай спадніцы i бэзавай блюзачцы з кароткімі рукавамі — блюзачка i цяпер хораша i спакусліва акрэслівала яе паўнагруднасць i абаяльнасць.

— Алеська, ты — сама вабнасць! — захоплена прашаптаў ён.

Запунсавелася i нават нібы зніякавела.

Ён жа ступіў, прытуліўся. Яна са згодай дала вусны — праўда, паднятымі кулачкамі захавала мяжу паміж ім i сабою.

— Мы ж будзем разумныя, ці не так? — прашаптала неўзабаве. — Не дазволім сабе нічога лішняга?

— Але ж тое-сёе дазволім. — Ён не адступіўся i прагна ўжо прыпаў да яе пакорлівых вуснаў, а рукой смела нырнуў пад яе блюзачку i сціснуў важкія грудзі ў станіку.

— Ты звар'яцеў... — нібы папікнула, але зусім міралюбна, пачакала крыху, а пасля дастала з-пад блюзачкі ягоную руку i лёгка ўдарыла яе. — Яна не будзе болей даваць сабе такую волю?

— Яна не можа не цягнуцца да цябе, — калі зноў пацалаваліся, прамовіў ён, адчуваючы, як закалацілася сэрца ды сухая цяплынь хлынула да твару ад гэтай хвалюючай гульні. — Хадзем...

Не выпускаючы з абдымку, павёў яе, паслухмяную, у залю.

— Шаленец, — прамовіла Алеся ўжо там, бачачы, якую волю ён дае рукам. — Пачакай. Не спяшайся. Чуеш, не спяшайся. Ну, чаму ты зусім не слухаеш?

Міхась усё чуў, разумеў, што, сапраўды, варта быць больш спакойным, але ад узбуджэння ўсё болей i болей траціў развагу, ажно затрымцеў ад таго, што яна вось ужо ляжыць, дазваляе яму ўсё — прагінае спіну, прыпадымае клубы i ўскідвае ўверх рукі i, урэшце, застаецца толькі ў станіку. Яе целу зусім непатрэбныя змрок альбо якая-небудзь накідка, цяпер, пры дзённым святле, Алеся выглядала зусім не мініяцюрнай, а мела ўсё, што трэба для прывабнай жанчыны: ёмкія пруткія загарэлыя сцёгны i акруглыя клубы з палоскай ад купальнага касцюма, не поўны, але i не худы, з аксамітнай гладдзю ды з прыгожым пупком жывот, а пад станікам цясніліся, як адчувалася, моцныя грудзі, што вельмі ўпрыгожвалі яе цела, рукі былі спрытныя, як i шыя, якую яшчэ амаль не кранулі маршчыны. Алеся заплюшчыла вочы, ужо дазваляючы яму i любавацца ёю, i моцна сціскаць ды імкнуцца плоццю да яе яшчэ не зусім падатной плоці, трымцець i пазнавацца імкліва ды ўтрапёна. Як i трэба было чакаць, раптоўная гарачыня запаліла ды азарыла, але i неўзабаве асляпіла найвышэйшай сваёй успышкаю...

— Выбачай, — праз хвілю прашаптаў з вялікім, можа, вядомым толькі адным мужчынам сорамам, уткнуўся ў яе пульсуючую шыю. — Сам не ведаю, чаму ўсё якраз так... Мабыць, успыхнуў порахам...

— Мабыць, — ціхенька прамовіла Алеся i спагадна пагладзіла далоняй па яго шыі. — Я ж табе казала: не спяшайся. Але ж ты не паслухаў...

— Ты — добрая, — сказаў з падзякай, што яна ўсё разумее i даруе яму такi прыкры промах.

— Якая ж я добрая? — запытала гулліва. — Аддалася чужому мужчыне. Адразу ж. Як толькі ён зажадаў.

— Не адразу. Але цяпер я табе ўжо не чужы.

— Цяпер — не чужы.

— Твой. А ты ўжо мая.

— Твая, спакуснік ты гэтакі.

Пазней, калі ён вярнуўся з ваннай, Алеся ўжо стаяла каля люстэрка ў адзенні i, здаецца, зусім спакойна расчэсвала доўгія рудаватыя, з залацістым бляскам валасы. Праўда, была не толькі пунсовая, а чырванелася вялікімі плямінамі. Калі яна таксама памкнулася ў ванную, дык ён пяшчотна прытуліў яе, i яны аддана, як блізкія ўжо людзі, пацалаваліся.

Затым зайшлі на кухню, дзе ix чакалі загадзя адкаркаваная пляшка венгерскага віна, фужэры, цукеркі.

— Тое, што здарылася, шмат зменіць у нашым заземленым жыцці, Алеся, — калі селі, сказаў ён. — Відаць, нам не варта разводзіцца са сваімі, але... Я ўжо не магу без цябе. А ты?

Яна апусціла галаву i моўчкі слухала ягоную не зусім удалую казань і, перажываючы здраду мужу, пакручвала рукой крышталёвы фужэр. Мусіць, аддалася на волю лёсу ды ягонай, Міхасёвай, апецы.

— Не дакарай сябе, што ты мне такая жаданая, — папрасіў, цягнучыся да яе вуснаў.

— Позна ўжо пра гэта гаварыць, — прамовіла, даючы халаднаватыя пасля віна вусны. — Каб ты быў не такі, дык... Сама ж прыйшла сюды.

— Я кахаю цябе, вабнасць мая. I хачу кахаць зусім па-новаму, так, як яшчэ не кахаў. Павер, у мяне яшчэ нямала пачуццяў, i ix я хачу аддаць табе.

Зноў аддана пацалаваліся, яшчэ трохі выпілі i вярнуліся ў залю. Ён уключыў тэлевізар, сеў каля Алесі, i яны, сплёўшы пальцы, глядзелі на экран — там па першай, маскоўскай, праграме ішоў футбольны матч на чэмпіянаце свету. Адна з каманд была польская, i ў ёй гуляў футбаліст з прозвішчам Алесінага мужа; пачуўшы гэта, яны абое аж уздрыгнулі — канечне ж, ад затоенай віны перад сваімі сямейнікамі, але ўголас не сказалі ні слова, толькі мацней сплялі пальцы i гэтым самым адно аднаму гаворачы без слоў, што яны кахаюць, што іхняя сённяшняя сустрэча не апошняя. Час ад часу цалаваліся — моўчкі, падоўгу. Яе вусны былі спакойныя, столькі ў ягонай уладзе, колькі хацеў ён, але пажадныя. Неўзабаве новы іхні пацалунак зноў закружыў яму галаву, узбудзіў — праз імгненне Алеся была ўжо нават без станіка, асляпіла белізною сваіх сапраўды ёмкіх i тугіх грудзей, апынулася ў ягоным, цяпер ужо спакойным i пяшчотным, абдымку. Яна вельмі чуйна адчула ягоную пяшчотную страсць, ягонае захапленне ёю i жаданне прынесці ёй уцеху i радасць. Цяпер яе плоць ужо не чакала, a ўспыхнула, прагла ягонай разгарачанай плоці; вочы яе былі не заплюшчаныя, нават шырока разамкнутыя, i ў ix заззяў шчаслівы бляск.

Яшчэ нейкі міг Міхась шаптаў ёй пяшчотныя словы, яна таксама адказвала шэптам, а пасля яны заціхлі, аддаючыся пазнанню, здзіўленню i нават нейкай велізарнай урачыстасці, што была спасціжэннем таго, выпеставанага ў марах...

Нечакана Алеся замёрла i паслабіла поціск рук на ягонай шыі: рэзка зазваніў тэлефон. Званок быў міжгародні. Трэба ж, якраз у такую хвіліну.

— Мяне няма дома, — прашаптаў Міхась. — Так?

Яна не адказала, але аддана i ўдзячна сціснула мацней.

— Баюся пакінуць цябе нават на хвілінку. Баюся, што ты больш не будзеш маёй.

— Буду, харошы мой.

Даўшы, можа, дзесяць доўгіх трывожных поклічных гудкоў, тэлефон заціх. Міхась з Алесяй зноў хутка з рэальнасці пачалі адплываць у іншы, пачуццёвы свет.

— Жаданая...

— I ты жаданы...

Абое то шапталі адно аднаму ўцешныя словы, то падоўгу заміралі ў страсным пацалунку i ў радаснай гульні, не заўважаючы, што гудзе тэлевізар, цямнее ў пакоі i большае матавае святло. Урэшце Алеся зняможана выдыхнула:

— Паміраю...

Пасля гэтага вечара Міхась i Алеся правялі амаль два мядовыя тыдні — ездзілі ўдваіх некалькі дзён на Мінскае мора, пабылі ў тэатрах, кіно i ў рэстаране і, канечне ж, Алеся амаль кожны дзень прыязджала да яго дадому то ў абед, то пасля работы. Калі зноў i зноў трымцелі ў абдымках адно аднаго, яна не раз радасна i шчасліва выкрыквала адно i тое ж:

— Я не магу, Міхасёк. Я згару ў гэтым полымі альбо памру. Чуеш? Ты будзеш адказваць за маю смерць!

— А ты — за маю...

— Міхасёк, ласунец! Колькі нам гадоў? Няўжо вярнуліся нашыя васемнаццаць?

— У васемнаццаць таго не адчуць. Ды мы нарэшце знайшлі адно аднаго!

— Праўда! Я такога яшчэ не адчувала!

— I я.

Калi перад самым жончыным прыездам ён сядзеў на «іхняй» канапе, а Алеся паўляжала ў яго на каленях i з ахвотай дазваляла, каб ён пад кофтачкай легка ціснуў, песціў яе пышныя грудзі, нечакана задаволена, а можа, нават трошкі какетліва запытала:

— Табе сапраўды падабаюцца поўныя грудзі?

— Я магу паўтарыць толькі тое, што сказаў адзін паэт: хіба вялікія грудзі ў маёй каханай, калі яны месцяцца ў маёй далоні?

Алеся вельмі ўсцешылася, зірнула на яго з любоўю:

— Ты, мабыць, таксама хацеў стаць паэтам?

— Хацеў, але не стаў.

— Дык табе падабаюцца мае грудзі?

— Вельмі. Я аж заміраю, калі бачу, лашчу ix: павер, упершыню бачу такое хараство, — шчасліва адказаў ён. — А каб быў паэтам, дык не пісаў бы пра заводскія трубы альбо пра грукат станкоў, a толькі пра каханне. Паспрабаваў пра яго, пра нас з табою напісаць вялікую паэму «Міхась i Алеся». Пра вялікае каханне.

— A хіба ў нас вялікае каханне?

— A хіба — не? Хіба ты не адчуваеш азарэнне душы, страсць, прагу да пяшчоты i ласкі, да дабрыні?

— Адчуваю. Але ці доўга ў нас так будзе? Ці не астынеш ты раптам да мяне?

— Я сама прыгубіў з чашы жыцця, дык адчуваю яшчэ вялікую смагу.

— I я сама прыгубіла, Міхасёк, — прамовіла яна. — Маладая была я зусім несамавітая — дробная, худая, з тоненькімі нагамі i вузкімі, нібы ў хлапчука, клубамі, з маленькімі грудзямі. Мабыць, i ад гэтага была сарамлівая, не любіла такое няскладнае сваё цела. Я трымцела, калi на мяне кідалі позіркі рослыя i прыгожыя хлопцы ў школе i ў інстытуце, але замірала, аж плакала душой, калі гэтыя позіркі толькі на міг былі ca здзіўленнем i тут жа халаднелі, выяўлялі абыякавасць. Я адчула: у мяне ніколі не будзе не толькі прынца, але таго мужа, якога я захачу. Мяне, мабыць, ніхто не пакахае, не будзе мне апірышчам у жыцці. Дык я павінна ўстояць адна. З Юрам я пазнаёмілася выпадкова ў сяброўкі, куды ён прыйшоў з сябрам. Сяброўка была прыгожая рагатуха, Юраў сябра застаўся ў яе, а Юра пайшоў мяне праводзіць. Высокі, тонкі, у акулярах — як i я, студэнт-выдатнік. Толькі іншага інстытута. Крыху пагаварылі.

«Сучасная моладзь мне зусім не падабаецца, — зусім стала сказаў ён мне, — а вось вы разумная i сур'ёзная дзяўчына. Вы не супраць, калі мы з вамі заўтра сходзім у кіно?»

Юра здаўся мне таксама разумным i сур'ёзным, спадабаўся, але я адчула: не пакахаю яго. Я для прыліку паадмаўлялася, а пасля згадзілася. Потым мы пачалі сустракацца часцей, у адзін вечар зайшлі да яго бацькоў (на ix я вялікага ўражання не зрабіла, але яны, бачачы, што сын іхні раўня мне, запрасілі яшчэ заходзіць), i Юра папрасіў выйсці за яго замуж.

«Юра, — шчыра сказала я яму, — я ж зусім непрывабная».

«Для мяне важней краса духоўная, — спакойна адказаў ён, — а не цялесная».

Асмелілася, пайшла за яго замуж (на вяселлі міжволі я пачула ад адной госці: «Боже, какие они оба невзрачненькие!»). Першы час мы разам з ім хадзілі ў бібліятэку, пісалі дыпломныя, гаварылі-спрачаліся пра сусветныя навукова-тэхнічныя i экалагічныя клопаты, былі рашуча супраць побыту i заземленасці, хочучы жыць «не для страўніка, а для душы». Калі я нарадзіла, усё пачало мяняцца. Нідзе я не дзелася, пачала ўрастаць у жыццёвую прозу, ён таксама пачаў найперш дбаць пра капейчыну: выйшла, куды ні зірні, усё трэба — ад лыжкі ды відэльца да стала i ложка! Як спрыяльнае сонца, паветра, вада паволі спрыяюць налівацца, красавацца яблыку, так гэтак год за годам нават нялёгкае сямейнае жыццё пачало мяняць мяне — я паволі пакруглела, у мяне папаўнелі ногі, сцёгны i клубы, адскочыліся i наліліся грудзі, паспраўнеў твар. Нават нечакана для сябе я стала жанчына як жанчына. Няёмка каму, табе таксама гаварыць, але прызнаюся: бывала, пабудзем з ім блізкія, ён дабіўся свайго, задаволены, а я сама пачынаю палымнець, адчуваць страсць. Я хачу, каб ён не адвальваўся ўбок, а лашчыў-лашчыў, гаварыў, што я прыгожая, жаданая i мілая, што ён ганарыцца мной, кахае, я не адпускаю, сама лашчуся, але яго ўжо не раскатурхаць. На першым часе i ў гэтыя хвіліны ў нас былі нібы жарты ды гарэзнасць. Але аднойчы ён аж ускіпеў: «Чаму ты не можаш быць разам са мной ва ўсім? Чаму ты адстаеш?» — «Я хачу адчуць, што адчуў i ты». — «Адчувай». — «Але я не паспяваю за табой». — «Дык што? — крыўдзіцца. — Я абы-які мужчына?» — «Я не кажу так. Ты павінен думаць не толькі пра сябе, але i пра мяне», — адказваю, a ў душы растуць крыўда i прыкрасць: як ён не разумее такога простага? Як ён абыходзіцца з маёй жаноцкасцю?

Яна, гэтая мая жаноцкасць, стала для мяне цяжарам. Я не ведала, што з ёй, такой нечаканай i прагнай да пяшчоты, рабіць. Можа, i ад яе пачаў мяняцца мой характар. Аж здзіўлялася сама з сябе: магла ні з таго, ні з сяго ўзарвацца, накрычаць альбо заплакаць, накінулася чытаць кнігі i глядзець фільмы пра каханне, марыць i летуценіць пра тое, што i як магло б быць... Знаходзіліся пажаднікі, мабыць, нюхам адчувалі, што ў мяне на душы, бачылі маё хваляванне, частую чырвань на маіх шчоках ад чыйгосьці позірку альбо слова-камплімента, але я абсякала ўсякія залёты i дамаганні. Але вось лёс звёў з табой, i ты збянтэжыў душу маю ласкай i пяшчотай.

Праўда, калі ты, калі мы вярталіся з пральні, запрасіў да сябе, я яшчэ моцна трымала сябе ў руках, не дазваляючы сабе ніякай волі. Калi ж ты не адступіўся, зусім збянтэжыў душу, я адчула: мусіць, супраць лёсу не пойдзеш, мусіць, прыйдзецца цераз штосьці пераступіць i пайсці насустрач новаму, невядомаму. Як толькі ты пазваніў, мне хацелася сустрэцца з табой, даверыцца, але я з апошніх сіл стрымлівала сябе, дакараючы: што ты хочаш зрабіць? Ты — жонка, маці? Пашкадуй блізкіх табе людзей, не думай толькі пра сваё, асабістае! Але ж яно, гэтае асабістае, зноў разгубіла, узяло ў палон, калі ты зноў i зноў загаварыў пра сваё, асабістае, калі пачаў клікаць да сябе. Урэшце не вытрывала, кінулася з высокага берага ў раку i вось ужо трапіла ў яе вір, у вір пачуццяў i любові. Грэшнікі мы з табою, спакуснік i палюбоўнік мой!

— Бяру ўвесь грэх на сябе. Не змог я без цябе, Алеся. Кажу ж, у новую нашу сустрэчу ты проста зачаравала мяне.

— Прызнацца табе, Міхасёк, пра іншае сваё патаемнае? — прашаптала.

— Калі можаш, прызнайся.

— Калі мы першы раз сталі блізкія, я мала сказаць была ашаломленая, разгубленая. Я была ў адчаі. Па-першае, за тое, што зусім хутка аддалася табе. А па-другое, ад расчаравання: i гэта — усё?! Толькі мая сталасць ды твая новая страсць суцешылі. Дома доўга не магла звесці вачэй: бічавала сябе за слабасць ды за грэх, а заадно адчувала: паклічаш — зноў прыйду, што ўжо належу i табе. Чым далей, тым менш дакораў i большая цяга да цябе. Я з табой пазнаю тое, што пісьменнікі з любоўю апісваюць як страсць, i яна, гэтая страсць, адчуваю, узвышае, высакародзіць мяне. Я хачу быць добрай. Да ўсіх. Да свету, да людзей, да сына і, павер, нават да мужа. Праўда, часамі шкадую, што пазнала гэта не з ім, але... Вось якая я, Міхасёк. Грэшніца альбо нават распусніца.

— Калі ты будзеш адчуваць сапраўднае каханне толькі са мной, то гэта ніколі не будзе распустай.

— I не грэхам?

— Я ж кажу, увесь грэх бяру на сябе. З-за любові i страсці да цябе.

— Цяпер я пачынаю разумець, чаму я такая, — Алеся затрымала ягоную руку на грудзях. — Я некалі марыла стаць спявачкай, паступала ў тэатральна-мастацкі інстытут, але не паступіла, даволі выпадкова трапіла ў фінансава-бухгалтарскі свет, дзе пануюць цвярозы розум, дакладнасць i закон лічбаў. Але ў маёй душы застаўся мастак, свет пачуццяў i эмоцый, бо, казала ж, увесь час жыла з нейкімі іншымі, чым у жыцці, уяўленнямі, ілюзіямі, без чаго, мабыць, не можа абысціся сапраўднае мастацтва. Карацей, у мяне заўсёды была прага да больш паўнакроўнага жыцця, да большай гармоніі цела i душы. A хіба гэтыя паўнакроўнасць i гармонія могуць быць без пачуццяў, без страсці перажыванняў, уцех i радасці? Ты, Міхасёк, вярнуў мяне да мастацтва...

— Я — тэхнакрат, але, мабыць, таксама ўва мне ажыў нейкі мастак. У гармоніі з табой.

— Калі ты астудзішся альбо здрадзіш мне, усё гэта адразу ж знікне, Міхасёк, — задумліва прамовіла Алеся. — Я, вось пабачыш, адразу ж пастарэю.

— Я не змагу здрадзіць табе, чароўная мая.

— У жыцці ўсяк бывае, харошы мой. Мужчына можа i заганарыцца ды распусціцца.

— Не буду гаварыць за ўсіх, але я першы не пакіну тую, якая гэтак хораша азарыла душу.

— Гэта, Міхасёк, мусіць, мая апошняя, лебядзіная песня. Услед за маёй маладосцю.

...Міхась не астудзіўся i не адышоў ад Алесі. Яны, бывае, не бачацца тыдзень, другі, а то i месяц, бо часамі зацягвае жыццёвы вір, але рана-позна знемагаюць без сустрэчы, без пяшчоты i кахання, з'язджаюцца, парыўна кідаюцца адно да аднаго i ажно заміраюць у прагным слодычным пацалунку. Сёлета вось будзе ўжо дзесяць гадоў, як яны першым пацалункам запалілі ў высозным паднябессі сваю зорку закаханых...

1991 — 1992

Знайсці — страціць

1.

Доўгае, але вузкае люстэрачка густа запацела — i Навіцкаму, каб паглядзецца, прыйшлося выцерці яго мяккімі ручніковымі матузкамі. Цярнуў улева-ўправа, адлюстрыў шкло, пасля адпіхнуў на падстаўцы ў бакі павільгатнелыя шампуневыя бутэлечкі, слоік з зубнымі шчоткамі — i зірнуў на сябе.

Спачатку здалося, што адтуль, з люстэрка, глядзіць зусім яшчэ маладун з апалымі на шчокі мокрымі валасамі. Але як падняў, залізаў ix расчоскаю на патыліцу, адкрыў твар з буйным носам, пасля адкрыў высокі лоб, дык адразу пастражэў i стаў падобны на самога сябе, на саракадвухгадовага мужчыну. Так раптоўна пастарылі яго сур'ёзнасць, задумлівасць ды, відаць, i маршчыны. Ix было вельмі шмат на лобе, ля i пад вачыма, дзе яны цямнеліся глыбокімі плямкамі.

Калі папхнуў дзверы на калідор-прыхожую i ў цёплую, запараную ванную ўварваўся свежы струмень, пакрысе пачаў астываць ад цёплага душа, суха палымнець i чырванецца на жаўлаках. Не выціраўся, a толькі прыкладаў ручнік да цела. Бачыў: яно белае-белае, не крамянае ды дужае, як было яшчэ гадоў пяць назад, a залішне нейкае мяккае i вялае, як ва ўсіх людзей яго веку, што больш сядзяць, чым ходзяць, лянуюцца раніцай памахаць рукамі ды раз-другі нагнуцца-разагнуцца.

Як зусім абсох, тут жа надзеў адпрасаваныя жонкаю штаны, белую кашулю, гальштук — што ўсё вісела дасюль на дроце, — i вось цяпер, прыбраўшыся, ён неяк памаладзеў, схаваў сваю заранаватую паўнату, стаў, здаецца, зноў «ніц собе», як жартуюць яго жанчыны-падначаленыя. Яны кажуць, што ён не маладзёнак ужо, але яшчэ надта не пастарэў.

Прыбіраўся i чуў, што жонка — на кухні. Ляскала там то вечкамі каструль, то рэзала ды шаткавала, стукала нажом па кружку, часта пускала ваду ў ракавіну — i тады тут, у ваннай, гулі трубы, a калі рабіла моцны струмень гарачай вады, дык верхняя труба трэслася, падкідала падстаўку, i на ёй з'язджалі ўбок бутэлечкі. Ён узлаваўся на жонку, не вытрываў, выцягнуў руку i пастукаў пальцам у запацелае акенца — i Валя адразу паменшыла струмень.

Навіцкі крыху супакоіўся, падумаў, што не трэба затрымлівацца, а варта хуценька выйсці з ваннай, апрануць пінжак, плашч i, каб не бачыла жонка, падацца з кватэры. Не хочацца не толькі гаварыць з ёю, але i гэтак жа не хочацца нават сустракацца з яе самотным позіркам. Глядзець у вочы — не тое што не хочацца, а неяк сорамна. Сорамна ад таго, што яна — вельмі спагадлівая, чулая, добрая характарам жанчына — даўно ўжо, можа, ведае, чаго ён кожную пятніцу прыходзіць з працы раней дадому, мыецца, прыбіраецца i куды з'язджае на цэлы вечар, яшчэ даўней, можа, адчула, што яна яму надакучыла. Ведае, але маўчыць. Маўчыць, каб не зналі пра гэта дарослыя дзеці, каб быў лад у сям'і.

Як патушыў святло, Навіцкі стараўся ціха выходзіць з ваннай, але маснічыны пад нагамі ўсё роўна зарыпелі. Можа, i ад таго, што ішоў крадучыся, на пальчыках, i больш ціснуў на падлогу. Толькі калi ступіў на тоўсты, жоўты, з рудымі палоскамі дыван, стаў усёй падэшвай, маснічыны не азваліся. Падумаў, што на добры толк трэба было б падціснуць падлогу, замяніць у вокнах паколатыя шыбіны, яшчэ паправіць тое-сёе, але неяк няма часу i ахвоты, усё адкладвае i адкладвае на пазней.

Навіцкі падышоў у зале да ненакрытага стала, да вазы з чырвонымі кветкамі, узяў свой пінжак, што вісеў на спінцы крэсла, ускінуў на плечы, зашпіліў, зусім так схаваў свой паўнаваты жывот i цяпер ужо напраўду стаў «ніц собе». I толькі ціха падаўся з залы ў калідор, як адчыніліся дзверы, напусцілі салодка-прэснай пары, i тады ўжо выйшла ў калідорчык жонка — невысокая, паўнаватая, у доўгім цёмна-квятастым халаце, што вельмі старыў яе, маўклівая, некалі сімпатычная, а за апошнія гады вельмі пастарэлая жанчына.

Жонка акінула яго позіркам з ног да галавы, але нічога не сказала ні пра яго адзенне, ні пра абутак. Толькі, можа, падумала, што ён вось маладзей, дужэй выглядае, не мае такога хворага сэрца, як яна, зірнула на яго з журботаю. I ён адчуў душою яе гэтую скаргу на сваю раннюю старасць, хваробу, адчуў, што яна хоча расказаць яму пра нейкія хатнія клопаты, але не расказвае, бо ведае, што яму будзе непрыемна. Ён, разумеючы яе, вінавата лыпаў вачыма, не ведаў, куды пазіраць. Адышоўся, надзеў кароткі жаўтаваты плашч, белую брылёўку.

Валя зірнула на яго мокрыя валасы, хацела, мусіць, сказаць, што нельга так выходзіць на халодны восеньскі двор, але не сказала, загаварыла, відаць, пра самае важнае:

— Можа б, ты сёння, Тамаш, дома застаўся б? Ад навукі я цябе ніколі не адрываю, а вось... Няўжо ўсе не прапускаюць ніводнага паседжання камісіі? Гэтая грамадская работа... трэба яе, канечне, рабіць, рабі на здароўе, але, можа, сёння застанься дома, не пайдзі хоць з раз...

— Ну, што трэба? — буркнуў Навіцкі.

— Не думай, калі ласка, што гэта мае капрызы ці, можа, нават i нейкая рэўнасць... — ціха, як апраўдваючыся, прамовіла яна, разгубілася, зацерабіла ў руках крысо кароценькага фартушка. — Даўно па доме абыходжуся i без тваёй помачы... Як i без увагі... Я ўжо i не спадзяюся на гэта, бо век адна хаджу па магазінах, вару есці, абмываю ўсіх, прыбіраю ў хаце, i ўсе, i я сама прывыклі, што гэта толькі мая работа... А цяпер ужо i без пары старая стала... Але ж у нас дзеці... З імі я ўжо адна не магу зладзіць. З імі нешта няладнае робіцца. Душа мая чуе, што Тоня пакіне інстытут, а Вова абы-як скончыць школу. Ты ж бацька, пагавары з імі... — дагаварыла i ўсхліпнула.

— Пагавару... — каб усё ж сёння не застацца дома, прамовіў ён, зморшчыўся. — Заўтра i пагавару. Усе разам пагаворым.

Навіцкі патаптаўся ў калідоры, адчуваў, што напраўду варта было б застацца дома i пагаварыць з дзецьмі, хацеў запытацца, а дзе яны цяпер, але стрымаўся: ведаў што жонка будзе доўга скардзіцца на ix i яму доўга прыйдзецца стаяць i слухаць.

Каб Валя яшчэ што сказала i зноў папрасіла ўсё ж нікуды не пайсці, дык, можа, з невялікай неахвотаю i застаўся б, а раз яна прамаўчала, можа, бачыла, як ён ірвецца сысці, дык перасіліў нерашучасць, падаўся да дзвярэй. Падаўся i стараўся як можна хутчэй пакінуць пакой: раней, калi адыходзіў, кожны раз цалаваў жонку, гаварыў, што пастараецца хутка вярнуцца. Сёння не пацалаваў, бо не мог.

Калі збягаў з пятага паверха ўніз, падумаў, што калі быў малады, гадаў-разважаў: пройдзе вось пяць—дзесяць гадоў, большага даб'ецца ў навуцы, падгадуе дзяцей — i можна будзе пажыць без клопатаў. Ажно прайшлі гэтыя дзесяць гадоў, a клопатаў не меншае, а яшчэ i большае. То дзеці, то жонка, то работа... Вось колькі чаго было за сённяшні дзень!..

Яшчэ з раніцы паклікаў яго да сябе дырэктар інстытута. Не загаварыў спачатку, як заўсёды, пра надвор'е, футбол, пра навіны ў навуцы, а адразу — далікатна, але строга — пачаў распытваць, што цяпер робіць яго лабараторыя крышталаоптыкі, пасля папрасіў прабачыць i сказаў, што ён, Навіцкі, сам вельмі добры вучоны, але слаба кіруе сваімі супрацоўнікамі, якія мала займаюцца навукай, a толькі прыходзядь на працу, у рабочы час ходзяць у кіно, становяцца ў чэргі па памідоры ці модныя боты...

«Прыміце, Тамаш Францавіч, меры...»

Цяпер Навіцкі, як спусціўся i выйшаў на двор, падумаў, што зашмат сабралася назаўтра клопатаў. I па рабоце, i дома...

2.

Ён паехаў не на сваіх «Жыгулях», а на гарадскім аўтобусе. Дабраўся да патрэбнага прыпынку, сышоў, павярнуў направа i ўздоўж пяціпавярховага дома пайшоў па ціхай вуліцы, хутка трапіў у гэты, добра знаёмы ўжо за апошнія тры гады, вузкі двор, абгароджаны ад завода бетоннай сцяной i ўсаджаны вішнямі, яблынямі, грушамі-дзічкамі, вербалозам, рабінамі — яшчэ раз убачыў: ужо звосенілася. Хоць насады былі яшчэ зялёныя на першы позірк, але ўжо шмат ад першых вераснёўскіх начных халадоў i дзённых сонечных прыпёкаў парудзела на ix лісце, што чамусьці зажаўцелася раней, яшчэ ў жніўні, апала долу — i шмат ужо яго, пачарнелага ад зямлі, ляжала на дарожцы ды пад дрэвамі i яшчэ болей, змеценага ветрам, — у кустах бэзу, што рос пры самым доме. Чырвона стракацелі сярод зелені рабіны, ягадак з якіх, відаць, натрэсеных дзецьмі, гэтаксама шмат ляжала на зямлі. На шнуры, што быў нацягнуты на камлі дрэў, вісела мокрая бялізна, i на ўвесь двор пахла мылам i сырасцю.

Навіцкі парадаваўся, што нікога няма ля пад'езднай лаўкі, хутка шмыгнуў у пяціпавярховы дом, пераступаючы аж па дзве прыступкі, подбегай падаўся на трэці паверх.

На пляцоўцы націснуў на кнопку ля дзвярэй пад нумарам «30», апусціў галаву, пазіраў на круглы, шэры, з чырвоным асяроднічкам ходнічак, стараючыся аддыхацца перад тым, як яму адчыняць дзверы. Пачуўшы, што нехта спускаецца вверху, яшчэ раз пазваніў, павярнуўся спіною да пляцоўкі.

— Зараз, зараз... — пачуўся за дзвярыма прыемны знаёмы голас, i амаль тут жа шчоўкнуў замок.

Навіцкі сам лёгенька піхнуў дзверы. Яны зарыпелі (і ён у каторы раз падумаў, што пара ўжо змазаць ix). Зайшоў у невялікі калідор, убачыў наблізу высакаватую ды танкаватую прыгожанькую Элу — яна была сёння ў доўгай жоўтай, у клеткі спадніцы, белай цеснаватай блузцы з кароткімі рукавамі. Ён усміхнуўся, з радасцю глядзеў на прыгожы, з маленькім прамым носікам твар, з чорна-чорнымі брывамі i валасамі, любаваўся, што яна маладая, свежая, вабная ў свае трыццаць гадоў. Папхнуў плячыма дзверы, прымусіў ix зашчапіцца, ступіў крок наперад.

— Ну, добры вечар табе!

— Здарова, Том! — усміхнулася тая, падняла лёгкія даўгаватыя прыгожыя рукі, моцна абшчапіла імі за шыю, гэтак жа моцна прыціснулася шчакою да яго шчакі.

Навіцкі прыгарнуў яе да сябе, адчуў, як хвалюe яго гэта маладзічка — i яму становіцца добра, прыемна на душы, хочацца жаночай пяшчоты. Заплюшчыў вочы, правёў вуснамі па яе далікатненькай мяккай шчацэ, крышку пахкай ад духоў i пудры, знайшоў яе мяккія паўраскрытыя вусны i прыпаў. Ад пацалунка ў яго, як у маладзёнка, закружылася галава.

— Засумаваў без мяне, Томе? — Эла першая адхілілася ад яго, прыклалася да яго шчакі вухам — амаль адразу ж ён пачуў прыемны халадок ад яе залатой завушніцы.

— Засумаваў, малютка... — З пяшчотаю пагладзіў яе па спіне, можа, крышку i з дураслівасцю, але са шчырасцю прашаптаў ён, зноў пашукаў яе вуснаў.

— Не трэба... Пасля... — гэтак сама шэптам, не то сур'ёзна, не то з жартам, сказала яна, разняла яго рукі. — Распранайся, праходзь. Будзь, як i ў кожную пятніцу, гаспадаром маёй сціплай двухпакаёвачкі.

Навіцкі зняў брылёўку, плашч, разуўся i падаўся за ёю ў невялікую залю, дзе справа, пры глухой сцяне, пафарбаванай у жоўты колер, стаяла зялёная, з рудаватымі падлакотнічкамі канапа, пасярод — ненакрыты стол, ля акна ў кутку — тэлевізар на журнальным століку i злева, ля кухоннай сцяны, стаяла невялікая шафка на посуд i кнігі. Гэтую зальку, спальню пакінуў гаспадыні былы яе муж. Пра яго, праўда, яна ніколі не расказвала, i ён, Навіцкі, ніколі не распытваўся.

Ён сеў на канапе, Эла — ля яго.

— Што з табою, Том? — спытала яна, узіраючыся ў яго твар, узяла яго правую руку ў свае маленькія белаватыя ручкі. Нa ix было аж чатыры пярсцёнкі. Глядзела як па-мацярынску, з клопатам, хоць гэта ёй не зусім удалося, бо была вялікая розніца ў ix гадах, i як яна ні старалася быць надта сталай, усё роўна, гэтулькі не пражыўшы, не магла столькі ведаць, адчуваць, так думаць, як адчуваў, думаў ужо ён. Таму яе гэтая наўмысная сталасць была крышку смешнаватай.

— Абы-што... — адказаў Навіцкі, бо не хацеў усяго расказваць. — Непрыемнасці, словам. На рабоце, дома...

— ЧП якое ў нашай лабараторыі? — усё не выпускаючы яго рукі, спытала Эла. — Бо сёння, сам ведаеш, не была там.

«I з-за гэтага перапала...» — хацеў пажартаваць, але стрымаўся, бо ўжо добра ведаў, што лепш памаўчаць, чым лішне сказаць, толькі прамовіў: — Не, няма ніякага ЧП, дзякуй Богу. Але трэба наводзіць, як сказаў шэф, дысцыпліну...

— Думаю, што ты згодзішся, каб я i надалей засталася гэтакай недысцыплінаванай?

Ён нічога не адказаў, толькі з жартам паківаў пальцам.

— А дома — што? — зноў сур'ёзна спытала яна, трымаючы яго за палец, на якім быў шлюбны, пацямнелы ўжо за многія гады пярсцёнак. — Жонка здагадваецца? Пілуе?

— Ай! — ён зморшчыўся, махнуў рукою. — Сямейныя нелады... A ў мае гады, прызнацца, нялёгка пераносіць адмоўныя эмоцыі...

— Ты ніколі мне нічога не расказваеш пра сваё, Том... — як пакрыўдзілася Эла, надзьмула прыгожыя вусны, зірнула з дакорам. — Усё тоішся... Ці не верыш мне, ці лічыш лішнім расказваць. Маўляў, нашто мне ўсё ведаць?

— Не крыўдуй, малютка, — папрасіў ён. — Напраўду, не заўсёды хочацца табе расказваць пра непрыемнасці...

Яна прыхілілася, памаўчала крыху.

— Але табе заўсёды калі цяжка на рабоце ці дома, то добра ў мяне. Так, Том? — спытала шэптам. — Іменна ў мяне ты сярод жыцейскай прозы знаходзіш паэзію. Так? Бо я вельмі люблю цябе, свайго маленькага Томіка, заўсёды чакаю i ніколі не злуюся, не папікаю... Так, Том?

— Так, малютка, так, — шапнуў ён, пакратаў вуснамі яе мяккія пахкія валасы, i яна скокнула яму на калені, прытулілася. Яны моцна пацалаваліся.

— Яшчэ што скажы, мілы, — шапнула яна, з жартам кратаючы вуснамі яго вузкаваты падбародак.

— Што табе сказаць, малютка? — усміхнуўся Навіцкі, бо ведаў, пра што яна думае.

— Ці любіш ты яшчэ мяне, мілы?

— Ты ж ведаеш... — прамовіў ён. — I даўно ўжо.

Яна ўсміхнулася i саскочыла на падлогу, узяла яго за руку.

— Хадзем, я пачастую цябе за такія добрыя словы.

Яны зайшлі ў невялікую кухню, дзе стаялі халадзільнік, белая шафка, светла-зялёны стол, няроўна накрыты белым ватманскім лістом.

Эла ўзняла ліст — i паказаліся стравы: сухая кілбаса, сыр, нарэзаныя i аблітыя смятанаю памідоры, чорная ікра, масла, чорны i белы хлеб, на беленькіх, з чырвонымі абадкамі талерачках стаялі чарачкі. Ля ix ляжалі відэльцы i нажы.

— О! — здзівіўся ён, цмокнуў яе ў шчаку. — Ты цуд, малютка!

— Ведаю, мілы, якія ты любіш прысмакі, — усміхнулася яна, села насупраць яго. — Каб дагаджаць табе, дык наўмысна завяла знаёмствы ў магазінах.

— Ты малайчына! — ён працягнуў руку i пагладзіў яе па плечуку.

— Еш, будзь дужы... — пасля, калі крыху выпілі i закусілі, шапнула Эла, паднялася, пацалавала яго ў шчаку i падалася з кухні.

Схадзіла ў ванную, уключыла там святло, пусціла з кранаў ваду — ён, пазіраючы ўверх, на невялікае акенца, з хваляваннем бачыў, як зажаўцелася за шклом. Пасля Эла выйшла з ваннай.

Навіцкі выпіў чорнай кавы, выцер сурвэткаю губы, тут жа, у кухні, спаласнуў пад кранам пальцы, выцер ix беленькім ручніком. Пасля дастаў з унутранай кішэні пінжака прыхаваную дзесятку, адчыніў пазногцем шыбіну ў шафцы i, як заўсёды, паклаў яе туды — на верхнюю маленькую талерачку.

I на кухні, i ў зале было ўжо даволі цемнавата; як ішоў, ён бачыў, што ў спальні на акно апушчана цёмная штора i там зусім морачна, ледзь відаць справа белая падушка, краёк беленькай коўдры, пад якой, як i заўсёды ў такую хвіліну, з галавою схавалася Эла.

Так i было: Эла ляжала ўжо накрыўшыся, толькі плямінкаю цямнеўся на падушцы хвосцік яе валасоў. Навіцкі прыпыніўся, зачыніў дзверы — i ўжо ў цемені пачаў хуценька распранацца, кладучы адзенне на загадзя пастаўленае сюды Элаю крэсла.

...Прачнуўся ён раптоўна, як i заснуў. Спачатку не мог разабрацца, што цяпер: ноч ці ранне. Але пасля, калі ўбачыў, што ляжыць не дома, у сваім пакоі-кабінеце, дык адразу ўведаў, што цяпер пазнаваты вечар, уведаў, дзе ён, адчуў з трывогаю, што затрымаўся, што павінен ужо гэтай хвілінай быць дома.

Эла — ужо ў доўгім расшпіленым халаце — стаяла паблізу, ля шафы, адна яе нага была на падлозе, другая — на крэсле. Яна пазіралася ў люстэрка, што было на дзверцах шафы, i расчэсвала доўгія валасы. Праз расчыненыя дзверы з залы падала сюды жаўтаватае святло, асвятляла Эліну спіну, шафу, а тут, дзе ляжаў ён, быў паўзмрок.

Пакуль ён спаў, Эла прыбрала на кухні, памылася i нават высушыла валасы. Як здагадалася, што ён ужо не спіць, хуценька захінула грудзі i жывот халатам.

Не раз засынаў ён i раней (толькі разам з Элаю), i тады, калі прачыналіся, яна лашчылася, старалася не адпускаць дадому, баялася, можа, застацца адна. Але сёння яна расхвалявалася, злавалася на яго, колькі разоў таўхала ў плячо, каб ён не спаў, а пасля здалася, заціхла, ляжала з заплюшчанымі вачыма...

Навіцкаму было сорамна цяпер загаварыць, бо адчуваў, што ўсякае яго слова можа ёй не спадабацца, i гэтаксама нельга было хітраваць — прыкідвацца, што ён яшчэ спіць. Было мулка ляжаць вось так ціха на спіне, баяцца нават паварушыцца, i ён не вытрымаў, крыху павярнуўся на левы бок, да ружаватай у паўзмроку сцяны. Падумаў, што па-добраму дык i не ведае, якога колеру тут, у спальні, сцены, бо заходзіць сюды заўсёды ў цемнаце.

— Табе пара ўжо... Падымайся, — прамовіла Эла, i яго, хоць i не адчуў у яе спакойным голасе злосці, усё ж апанавала крыўда, што яна не назвала па імені, не падышла ды не прытулілася. — Хутка дзесяць гадзін вечара — цябе чакаюць ужо дома...

Яна не падыходзіла, моршчылася, пазірала ў цьмянае люстэрка i расчэсвалася, i ён не падклікаў, бо не мог цяпер дураслівіцца, ведаў, што яна пакрыўдзілася, а то, можа, болей ужо i не кахае яго. Можа, расчаравалася ў ім.

— Бяжы, мілы... — як адумалася, што ёй не трэба крыўдзіцца, ужо ласкавей сказала яна, хоць зноў не падышла, падалася ў залу, каб ён змог падняцца i адзецца, i — ужо не то сур'ёзна, як разумеючы яго, не то з крыўдаю на свой лес — загаварыла адтуль: — Ідзі, Том, бо ты ўсё ж сем'янін... А я... Я адзінокая. Ніхто не спытае, чаму i дзе я позна затрымалася ці чаму дома заседзелася...

Навіцкі з сорамам падхапіўся, адзеўся. Адчуў, што валасы высахлі, збіліся ад лежатні на адзін бок. Расчасаўся i выйшаў: Эла чакала яго ў калідоры, стаяла ля вешалак, прыпёршыся спіною да сцяны ды склаўшы рукі на грудзях.

Ён падышоў, яшчэ больш засаромеўся, стараўся вытрымаць Элін спакойны, але незразумелы позірк, абуўся, адчуваючы, што спяшаецца i ад гэтага становіцца горача ў твар, паўз яе ўзяў свой плашч, брылёўку. Апрануўшыся, хацеў прытуліць Элу i не змог. Як не мог i нешта сказаць.

— Ну... Ты... — як бачыў, што i яна чамусьці маўчыць, ён паспрабаваў неяк па-людску развітацца. — Я... Я табе...

— Прыходзь, мілы,. — яна, відаць, зразумела, што ён хацеў сказаць, абняла яго за плячо, усміхнулася. — Буду чакаць... Калі абараню дысертацыю, дык тады, можа, не пушчу, маладога якога знайду... — I, як паказваючы, што жартуе, паляпала яго, разгубленага, зусім асаромленага, па плячах. — Ну, будзь! Да той пятніцы, мілы! — цмокнула ў шчаку, адхінулася, сама адчыніла дзверы i легка падштурхнула яго на калідор, адразу ж, як ён выйшаў, i зашчапілася...

3.

Калі вярнуўся дадому, Навіцкі яшчэ ў калідоры адчуў, што дома дачка i сын: на вешалцы віселі іхнія белыя плашчы. Але чамусьці ні галасоў ix, ні музыкі, ні спеваў ды гамонкі з тэлевізара ці з магнітафона, без чаго, здаецца, жыць не маглі дагэтуль дзеці, не чулася. У чатырохпакаёвай кватэры стаяла нязвыклая вячэрняя цішыня.

Ён распрануўся, разуўся i ўжо ў мяккіх тапачках зайшоў у ванную, паглядзеўся ў люстэрка — i не спадабаўся сабе. Памыў пунсовы твар, прымачыў злеглыя валасы i расчасаўся. Тады ўжо, думаючы, што трэба здацца вельмі стомленым, зайшоў у вялікую, агульную для ўсіх залю, дзе яны звычайна глядзелі тэлевізар, сядзелі з гасцямі, i здзівіўся: тут, а не ў сваіх пакоях, далека адно ад аднаго, нахмурыўшыся, сядзелі дачка i сын: Тоня — танклявая, дробная на твары, сімпатычная, як i яе маці ў маладыя гады, з вузкімі плячыма дзяўчына — падкурчыўшыся, паўляжала на канапе i падпілоўвала нефарбаваныя пазногці, Вова — не па гадах высокі, з шырокімі плячыма, увесь у яго, у бацьку, з чарнаватымі ўжо вусамі пад буйным носам, з доўгімі, амаль па плечы, чорнымі валасамі — сядзеў на крэсле ля шырокага акна, уткнуўшыся ў газету.

«Відаць, усе паспрачаліся... — падумаў Навіцкі, зайшоў у залю i адчуў перад дзецьмі вялікую няёмкасць, бо яны, надта ж дачка, пільна акінулі яго з ног да галавы позіркамі. — Валя разнервавалася, сышла ў спальню, а яны тут... Панадзімаліся во, як сычы...»

— Ну, што тут у вас? — запытаў ён, хоць перад гэтым думаў прывітацца: усё ж не бачыўся з імі сёння, сеў пасярод пакоя — ля стала.

Дзеці прамаўчалі, як i не пачулі яго запытання. Гэта крышку пакрыўдзіла: настрой настроем, а яго ж, бацьку, павінны паважаць. Ён апусціў галаву, зірнуў сабе на грудзіну — i адчуў, як хлынула цяплынь да твару: верхнія гузікі кашулі былі зашпілены няроўна: адна палавіна кашулі была вышэй, а другая — ніжэй. Падняў рукі і, не здымаючы гальштука, перашпіліў гузікі.

— Маці дзе? — пасля падняў галаву i запытаў, стараючыся вытрымаць позіркі дзяцей.

— «Хуткая» забрала... — буркнула дачка. — Нешта з сэрцам.

— Што? — з разгубленасцю i вінавата шапнуў ён, адчуў, што задрыжалі рукі, і, каб не паказаць гэтага, хутка апусціў ix пад стол — сабе на калені.

— Проста... Расхвалявалася во з-за яго, нашага дзесяцікласніка... — Тоня перастала падпілоўваць пазногці, неяк вельмі ж стала зірнула на яго, на бацьку, i нават змусіла яго апусціць галаву. — Паперка прыйшла пад вечар з міліцыі, каб на тым тыдні прыбыў туды з бацькамі... «За недастойныя паводзіны ў грамадскіх месцах...»

— Пачакай, — разгубіўшыся ад такіх навін, Навіцкі спыніў дачку. — Скажы спачатку пра маці... Няўжо інфаркт? Ці яшчэ што?

— Можа, i не інфаркт, — адказала яна, — але ў яе раптоўна забалела сэрца. Урачы сказалі, што ёй трэба паляжаць у бальніцы, ёй трэба спакой.

Ён, крышачку супакоіўшыся, моўчкі, але з крыўдаю зірнуў на сына: «Вось да чаго ты, сын, давёў матку! Вось які ты! Я ў твае гады стараўся вучыцца, працаваць, цяпер такою цяжкою працаю зарабляю для вас усіх грошы, даю, колькі i на што каму трэба, маці корміць, абмывае, а ты... «Недастойныя паводзіны...» Ды гэта ўжо адзін крок да...»

— А тады з-за цябе... — сын не пакаяўся, а, здаецца, са злосцю агрызнуўся на сястру. — Напалохала, што пераводзіцца на завочнае i выходзіць замуж... Вось мама i адгаворвала яе, плакала... А пасля схаваліся ад мяне на кухні, яшчэ пра нешта гаварылі. А потым мама ўскрыкнула i павалілася...

Навіцкі слухаў дзяцей ды пазіраў на ix, сёння ўпершыню падумаў, што яны маленькія былі такія дружныя, любілі адно аднаго, а цяпер нібы розныя людзі. I яшчэ скеміў, чаго магла ўскрыкнуць чуллівая жонка: Тоня, можа, прызналася ёй, што яна ўжо... Не толькі маці, жанчыне, але i яму, мужчыне, цяжка паверыць, вытрываць, што іхняе дзіця, зялёнае дзяўчо, хоча выходзіць замуж.

— Што ж вы так, дзеці? — спытаў ён з дакорам, зірнуў спачатку на дачку, i тая мігам апусціла ад яго позірку галаву, а пасля глянуў на сына, ён не ведаў, што з імі, такімі вялікімі ўжо, рабіць, што ім гаварыць. — Ты ж, сын, вучань, брыдка табе хуліганіць. Пасядзі лепш лішнюю гадзіну з кнігаю, рыхтуйся ўжо да экзаменаў. I боксам сваім больш займайся...

— Не смяшы, ён даўно ўжо кінуў займацца ім, як раней пакінуў лыжы, футбол... — асекла яго дачка. — А прыахвоціўся да цыгарэт, да чарачкі, прывык хадзіць па парках i заводзіць бойкі...

— Гэта, гэта ж... — у Навіцкага ад гневу аж сціснула дыханне, прапалі самыя патрэбныя словы. — Ты ведаеш, куды можа прывесці гэтая твая дарога?

— Яму сумна, бачыце, хочацца прыгод... — ухмыльнулася Тоня, якая, як ён помніць, яшчэ змалку мела такую нядобрую звычку — пакепліваць з другіх.

— А табе — вельмі хочацца замуж? — папікаў сын.

— Хочацца, — спакойна адказала тая. — Хоць табе яшчэ гэтага не зразумець.

— Ты гэта сур'ёзна? — Навіцкі павярнуўся да дачкі. — За маімі i за мамінымі плячыма табе ўжо кепска?

— Па-першае, я не маленькая ўжо, а маю дваццаць гадоў, якраз гэтулькі, у колькі мама выходзіла за цябе... — Смела, з гонарам сказала дачка, строга зірнула на яго. — Так што магу ўжо тое-сёе i сама... Па-другое, я люблю яго, i ён мяне любіць. А гэта, як ведаеш, нешта значыць...

— I даўно ў вас гэтая любоў? — з іроніяй спытаў Навіцкі.

— Ды другі год ужо...

— I хто ж ён, твой Рамэо? — ужо спакайней спытаў Навіцкі.

— Студэнт... Нашага інстытута...

— I дзе, на што вы, абое студэнты, думаеце жыць? — запытаў ён. — Ці добра ўжо абдумалі, на чый усесціся карак?

— Не пакеплівай, калі ласка... — незалюбіла дачка, успыхнула злосным чырванцом на маладых, свежых шчоках. — У нас гэта сур'ёзна. Пажывём першую пару тут, у маім пакойчыку. Калі будзеце прыдзірацца — сыдзем, знойдзем прыватную кватэру. Пойдзем працаваць, дык будуць i грошы. Ды i вы, i яго бацькі, якія жывуць у вёсцы i жывуць добра, не чужыя нам, паможаце. Так што мы ўжо пра ўсё напраўду дамовіліся, застаецца толькі адно — каб вы згадзіліся. А не будзе вашай згоды, дык мы i без яе... А цяпер я хачу пагаварыць з табой адным... — прамовіла i, не чакаючы, што ён скажа, падалася з залі ў калідор i, як чуваць было, пайшла ў самы крайні пакой — у яго рабочы кабінет.

Навіцкі адчуў, што ні крыкам, ні просьбамі даччыной задумы ўжо не зменіш, дык спачатку як разгубіўся, не ведаў, што рабіць, а пасля паслухаўся, пайшоў за дачкою. Як толькі ўвайшоў у кабінет, яна, чакаючы яго пры дзвярах, зашчапілася.

— Садзіся, тата... — строга сказала яна, i ён зноў паслухаўся, апусціўся на невялікую, абабітую дэрмацінам канапку, якая стаяла насупраць засланага дарагім пакрывалам ложка. — Цяпер пагаворым пра маму i цябе... Я сталая ўжо, дык магу... Чуў, што з ёю? Чуў. Усе мы — i я, i Вова, i ты — пакрысе давялі яе да гэтага... I сёння гэтаксама... Я, Вова, ты... Толькі што ты справядліва папікаў нас, цяпер дазволь папікнуць i цябе...

Ён спачатку здзівіўся, а пасля з гневам зірнуў на дачку; як яна можа гаварыць гэта, хто ёй даў такі дазвол? Бацькі могуць папракаць дзяцей, а не дзеці бацькоў...

— Паслухай, тата, не гарачыся... — сказала Тоня, склала тонкія рукі на грудзях i зрабілася нейкай доўгай ды тонкай у чорных штанах i чорным світэры. — Пагаворым сур'ёзна. Сёння мама разгневалася не толькі з-за нас, дзяцей, а яшчэ i... Разумееш, адна адной мы па-жаночаму даказвалі, i мама папракала, што я мала думаю пра цябе, расхвалюю. А табе трэба займацца навукай.

— Я ж не раз гаварыў вам, што i ваша маці была здольная студэнтка, займалася ў навуковых гуртках, магла б гэтаксама быць вучоным, i някепскім вучоным, але i я, i яна не маглі самааддана прысвяціць сябе навуцы, бо некаму трэба было гадаваць вас... Вось яна i ўзяла на сябе гэты клопат, памагла мне... I вам гэтаксама... Ну, а я стараўся з усіх сіл i, можа, тое-сёе i зрабіў. Так што віна мая — яшчэ трэба падумаць, ці віна...

— Я не пра гэта... — ціха прамовіла дачка. — Але я скажу праўду. Мне аж забалела сэрца, што мама лічыць цябе за самага справядлівага, толькі i думае пра цябе, слепа табе верыць, а мае пачуцці ды пачуцці майго жаніха не ставіць i ў грош. Дык я ў злосці не стрымалася i сказала ўсё...

— Што такое? — не зразумеў ён. — Кажы ясна.

— Я сказала, які ты на справе, як дзякуеш, — голас яе задрыжаў. — Сказала, што ты абманваеш, маеш жанчыну...

Навіцкі i зазлаваўся, i разгубіўся:

— Што ты пляцеш, зялёнае дзяўчо?

— Ладна, тата, перада мною не трэба... — Тоня прыплюшчыла вочы, ківала перад сабою праваю рукою. — Я ўсё ведаю. I Элачку тваю прыгожанькую знаю...

Навіцкі не дапытваўся, адкуль яна гэта ўведала. А дазнацца яна магла «па сакрэце» ад некаторых знаёмых супрацоўніц, якія, можа, пра ўсё ўжо i здагадваліся; ён прамаўчаў, адвярнуўся, апусціў галаву i абхапіў твар рукамі: вось гэтая звестка i падкасіла ўражлівую жонку.

Адчуў, як хіснулася, нібы ў землятрус, пад ім зямля і, здаецца, паплыла-паплыла.

— Ідзі адгэтуль... — без злосці i без крыўды шапнуў ён, адчуў, што яму стала горача-горача ў твар, нешта цёплае, цяжкае хлынула ў скроні i ў патыліцу, ад чаго раптоўна пацямнела ў вачах.

— Гэта, ведаеш... Сам ведаеш, што гэта... — дачка не пайшла, а засталася i не змаўкала, гаварыла: — Але я вельмі каюся, што не стрымалася. Як толькі мама ачуняе, я папрашу ў яе прабачэння, пастараюся даказаць, што я згарача зманіла. А ты... Сам думай, што рабіць...

Навіцкі чамусьці неяк раптоўна аглух, хіснуўся i ўпаў тварам на халодны падлакотнік каналы, ударыўся пераноссем — але болю не было, зрабілася неяк мляўка, лёгка, i гэтая слабасць нібы зацягвала ў глыбокую ваду.

— Та-та! — як з-пад зямлі ці з-за тоўстай сцяны пачуў ціхі даччын голас, пасля зусім перастаў яе чуць, як заснуў.

Пасля нешта халоднае закапала на твар — i ён, здаецца, прачнуўся, адчуў, што яму не лёгка, a вельмі цяжка: вельмі моцна тахкае сэрца, коле, i водгаласкі гэтага болю аддаюцца аж у скронях. Але ён з радасцю адчуў, што сэрца яшчэ вытрымала моцнае ўзрушэнне.

Тоня, якая налівала з кубка на далонь ваду i пырскала ёю ў твар, падала кубак, i ён узяў яго дрыготкаю рукою, звонка стукаючы ім аб зубы, адпіў крыху, адчуў, як адразу яму лягчэе.

— Дзякую, — прашаптаў ён, выцер рукавом мокры падбародак, убачыў, што прыбег сюды i сын, стаіць i ca сполахам лыпае на яго велікаватымі вачыма. — Ідзіце. Я хачу пабыць адзін. Скажы толькі, калі ласка, — ён зірнуў на дачку, — у якую бальніцу забралі маці...

Тоня сказала, кіўнула брату ды яшчэ раз зірнула на яго i выйшла з пакоя.

Навіцкі, як застаўся адзін, адчуў, як мацней закалацілася рука, якая трымала кубак. Ён яшчэ крыху выпіў вады, абліў ёю грудзіну, падняўся, паставіў кубак на стол. Хіснуўся, абапёрся рукамі аб сцяну. Асцярожна падаўся ў дзверы, а пасля па калідоры ў прыхожую — да плашча.

Ішоў, пераадольваў дрыготку ў каленях i адчуваў, што за сёння не толькі сіламі, здароўем, але i душою пастарэў, самае малое на пятнаццаць гадоў, хоць — добра разумеў — гэтыя бясчасныя гады прыйшлі не толькі за сённяшні дзень...

1976

Жамал

Расказвае Васіль П.

Я, як і кожны з нас, чуў шмат гісторый пра мужчын i жанчын, пра страснае, ашаламляльнае, вялікае альбо, наадварот, нешчаслівае ці трагічнае каханне, пра непазбежную ці выпадковую блізкасць — адным словам пра тое чалавечае, што было, ёсць i будзе, бо без яго не было б жыцця, пачуццяў, радасці i смутку, нейкай глыбокай тайны, якую мы адчуваем, але не можам як след зразумець. I ў тым, што мы не ўсё адчуваем ды разумеем, ёсць свой сэнс, вабнасць, магутная сіла, што робіць нас людзьмі альбо, на жаль, недачалавекамі, якія не могуць вытрымаць тое, што ім даецца Богам i падсоўваецца д'яблам: яшчэ нашы даўнія прародзічы ўсвядомілі самі, наказалі нам, што нідзе не дзенешся, такія рэчы, як каханне i голад, кіруюць светам. Чуеце, не толькі намі — мной, табою, — але ўсімі людзьмі!

Не хачу ды i не магу больш, глыбей пра гэта гаварыць, бо не здолею, а па-другое, i не зажадаю сказаць усю праўду (помніце, нават Леў Талстой, пачаўшы свой жыццяпіс, запыніўся на тым адрэзку, калі ён пачаў пераходзіць з дзяцінства ў юнацтва, карацей, станавіцца мужчынам), але табе, паколькі цябе паважаю i табе веру, раскажу адзін свой сакрэт. Тое, што ў маёй душы, — сапраўды, глыбокі сакрэт, табе першаму я агольваю яго, а ты, знаўца чалавечай душы, рабі што хочаш: разумей мяне альбо дакарай.

Я, браце мой, як i ты, чалавек, мужчына. Скажу шчыра, не гуляка, не жаночы сэрцаед, сем'янін у поўным сэнсе гэтага слова, але...

Я — жывы чалавек, рана пазнаў, што ёсць свет, мужчыны i жанчыны, што ад таго, як у ix усё складзецца, шмат значыць; я сябраваў з дзяўчаткамі ў школе, той-сёй пісаў лісты з войска, але пазней, калі шафёрыў на цаліне, жаніўся з той, якую блізка пазнаў першай, i жыў з ёю больш-менш дружна гадоў дзесяць. Жонка мая, як сам бачыў, не красуня пісаная, не пава з белымі ручкамі ды белымі шчочкамі, а звычайная здаровая i наглядная маладзіца, неблагая жонка, маці i гаспадыня. Канечне, бачыў я нямала прыгожых i спрытных дзяўчат, жанчын, бывала, на якой гулянцы, дзе свой, адмысловы настрой, каля якой-небудзь міледзі плыў лебедзем, але да граху не даходзіў: i сам стрымліваўся ад настойлівага заляцання, i мая Ірына ў час асаджвала, запыняла мае лёгкае галавакружэнне — разы са два са слязамі i ўзрыўной сямейнай вайною, калі яна не дапускала мяне да сябе ў спальню, падоўгу не гаварыла, а то нават збіралася пакінуць мяне.

Жончыныя рэўнасць, гнеў рана-позна праходзілі; я зноў вяртаўся ў спальню на наша сямейнае ложа, калі здраджваў жонцы, дык толькі ў думках. Бывае, едзеш, рулюеш, дарога доўгая, пустая, дык узбрыдзе тое-сёе ў галаву — надта пасля таго, калі паглядзіш перад гэтым кіно, дзе кахаюцца маладыя Ён i Яна. Вось i ты, марачы пра нейкае іншае, больш высокае ды летуценнае каханне, пачынаеш плесці ў розуме нейкія фантазіі, уяўляць сябе якім-небудзь гусарам альбо нават разбойнікам i маляваць сустрэчы, пацалункі i абдымкі з самай што ні ёсць красуняй... Праўда, мінаў час, i гэтыя трызненні знікалі. Да новага ўяўлення, што заяўлялася нечакана i часамі з такой сілай, што, здаецца, усё гэта было, ёсць у тваім жыцці, што ты, бадай, упершыню як след закаханы... у прыдуманы жаночы вобраз. Можа, i сорамна пра гэта гаварыць, можа, палічыш мяне калі не маньякам, дык дзіваком, але, далібог, што было, то было. Нават больш — бачыў у сне ix, гэтых стройных, прыгожых, высакагрудых маладзіц i адчуваў з імі такую радасную пяшчоту, такую ўцеху ад блізкасці, чаго не адчуваў у жыцці. Але хутка мае трызненні, сны скончыліся, i я нібы апусціўся з неба на зямлю, пачаў цвяроза i цвёрда хадзіць па ёй...

Ды, як кажуць, пачну з самага пачатку. Калі помніш, я гаварыў ужо: у маладыя гады жыў далека адгэтуль, у адным з цалінных пасёлкаў, шафёрыў, завочна вучачыся ў аўтатэхнікуме. Праўда, у той час, калі ўсё гэта адбылося, я ўжо дажываў там: сабраўшы грошай i апытаўшы праз сваіх родзічаў у родных мясцінах хаціну, адправіў туды сям'ю, з паўмесяца жыў адзін амаль у пустой кватэры, маючыся праз тыдні два дачакацца разліку i выехаць.

I трэба ж так, браце, здарыцца, што аднаго разу даволі позна, калі ўлеглася ноч i ярка свяціліся вокны пасялковых кватэр, а вакол, за платамі i тылавымі сценамі, чарнелі цені, я вяртаўся з гаража дадому i набрыў на вуліцы на недалёкіх суседзяў — на Жэню i на яе Сашу. Жанчына крычала, плакала, спрабуючы падняць з долу i валачы мужчыну, а той, як заўсёды, п'яны, што гразь, не мог устояць на нагах, падаў, злосна мацюкаўся, а то i адбіваўся, брыдка абражаючы i адштурхоўваючы жонку.

Гэтая Жэня — так называлі яе мы, прыезджыя са славянскіх мясцін, а яна на самай справе была Жамал, — дачка былога зэка-рускага i тутэйшай казашкі, недзе мая равесніца, гадоў за трыццаць, працавала ў нашай канторы бухгалтарам, была добрая i паважлівая кабеціна, а вось яе Сашка-разанец, шафёр, слесар, пастух, a ў апошні час Куды Пашлюць альбо Хто Падасць, быў зусім непуцёвы. Цвярозы быў ціхі, замкнёны, нават паслужлівы, а вось на падпітку мяняўся. Не раз i не два біў Жэню, ганяўся за ёй у двары i па вёсцы з сякерай, глуміў мэблю, падпальваў кватэру. Яго часта брала міліцыя, нават адседзеў тры гады, але са сваёй цяжкай планіды не вылузаўся, падаў усё ніжэй i цяжэй. Спачатку яго ўшчувалі, спрабавалі памагчы яму ачалавечыцца, а пасля, калі знясіліў усіхнае цярпенне, махнулі на яго рукой, як на прапалага ўжо. Яго нават не ўстрапянула i не змусіла ўзяцца за розум тое, што з-за яго п'яных дэбошаў захварэла дачка на нервовую хваробу, не змагла хадзіць у школу, надоўга трапіла ў бальніцу, а пасля памерла. Жэня з бяды i гора, з-за мужавых паводзін марнела проста на вачах.

Хоць было цёмна, Жэня мяне папрасіла:

— Вась, помоги дотянуть домой этого негодяя.

Сашка быў дробны, ад п'янства, курэння i недаядання худы i выпетраны, дык я, значна вышэйшы i дзебялейшы, легка падхапіў яго, закінуў ягоную руку сабе за шыю, другой рукой падчапіў яго пад паху i панёс. Той, адчуўшы, што трапіў у дужыя лапы, здаўся, толькі раз за разам брыдка лаяўся, плёў-вёрз штосьці бесталковае. Жэня ішла збоку i, плачучы, скардзілася мне як блізкаму суседу i сябру:

— Божа, як гэты мярзотнік скалечыў мне жыццё! Лепш бы я ўтапілася альбо трапіла пад машыну малая, чым пасля згадзілася звязаць з ім свой лёс! Многія выпіваюць, п'юць, але такога прагнага жлукты, бацай, нідзе больш няма. Калі бывае паўцвярозы, больш-менш пры розуме, дык дзень-два ў месяц.

У невялікі двор, дзе заўсёды былі паломаныя вароты i частаколіны ў плоце, дзе ўсё валялася абы-як i абы-дзе, Жэня зайшла першая, адчыніла дзверы ў недабудаваную цагляную веранду, a ў ёй — у сваю двухпакаёвую кватэру, уключыла святло ў калідоры.

— Кідай, Вась, яго тут. На падлогу.

Які ні гнюсны гэты Сашка, але ўсё ж чалавек. Дык няёмка было апускаць яго проста на старэнькі ходнік; я нейкі міг пачакаў, падумаўшы, што Жэня скажа зараз інакш, запаліць святло ў залі ці ў спальні i пакажа, куды пакласці там мужа.

— Кідай, Вась, — яна, аднак, i не збіралася адумвацца. — Ён пагнаіў ужо ўсе пасцелі. Яго месца тут, як цюцьку.

Што зробіш, асцярожна апусціў п'яніцу на дол. Сашка — даўно ўжо няголены, нездарова-чырвоны — адразу ж скруціўся ў абаранак, прыціснуўся да сцяны, хвіліну-другую памармытаў, а потым праваліўся не то ў сон, не то ў забыццё. Жэня, па-ранейшаму плачучы, адступіла ў паўасветленую залю, паспрабавала ўключыць там люстру, каб, можа, хвіліну-другую пасядзець са мной i выплакаць мне свой боль, a калі лямпачкі не загарэліся, прыперлася да вушака i цяжка застагнала:

— Вась, каб ты ведаў, як я яго ненавіджу, колькі разоў хацела накінуць яму, п'янаму, на твар падушку i задушыць! Сама не ведаю, чаму я ўсё цярплю, не кідаю яго i не бягу адсюль у свет божы? Ён загубіў дзіця, маю i сваю маладосць, ужо наперад атруціў кожны мой дзень. Мне трыццаць першы год, а я ўжо, здаецца, зусім старая, у маёй душы ўсё перагарэла. Там адзін попел... Твая Ірынка — аднагодка мне, у адзін год разам у школу пайшлі, але хіба цяпер параўнаеш яе i мяне? Яна здаровая, поўная, як кажуць, кроў з малаком, а я... Я ж гадоў сем ужо спакойна не сплю, усмак не ем, весела не ўсміхаюся. Я заўсёды нібы пад зямлёй, не магу адкрыта зірнуць людзям у вочы.

Што так, то так. Каму-каму, a Жэні дастаецца нашмат больш, чым іншай якой жанчыне. Хоць кажуць, што мужчынскае сэрца не вельмі мяккае ды чуллівае, нават эгаістычнае, але маё цяпер зашчымела ад шкадобы. Не ведаў i не ведаю, браце, чаму, але ступіў да яе, паспачуваў:

— Трымайся, Жэнечка.

Мала таго што прамовіў якраз вось так спагадліва, але яшчэ легка прытуліў — праўда, як брат альбо сябра, i яна, шукаючы спачування, з даверам падалася да мяне па-сястрынску, здаецца, яшчэ болей жалобна заліваючыся слязьмі. Я супакойліва пагладзіў яе па худаватых плячах, а пасля легка пацалаваў яе салёныя ад слёз шчокі. Але калі міжволі сустрэліся нашы вусны, дык яны нечакана былі не самкнутыя, a паўраскрытыя. Наш пацалунак выйшаў захоплены, ад яго пайшоў-пабег па целе цёплы ток, i мы мацней прытуліліся адно да аднаго. Я абняў яе, як жонку, i яна падалася да мяне выгнутым станам, як да мужа; мы пацалаваліся ўжо як саўдзельнікі; у мяне раптоўна закружылася галава, i я настойліва скрануў яе з месца і, зусім легка перагінаючы, апусціў на блізкую знаёмую канапу. Наш пацалунак стаў ужо слодычны, узбудзіў плоць, i мы моўчкі зблізіліся. Праўда, неўзабаве нам стала замінаць наша напаўскінутая апратка; я цярпеў, а вось Жэня, перастаўшы плакаць i ўздрыгваць, пазмоўніцку прашаптала:

— Давай, Васька, раскладзём канапу.

Праз хвіліну-другую, калі яна вызвалілася ад туфель i ніжняга адзення, а я, адчуваючы лёгкую дрыготку ў руках, расклаў канапу, мы зноў, але ўжо вольна, леглі i прыпалі адно да аднаго.

Браце мой, я не верыў сам сабе, што маю вось такое з Жэняй: як казаў, дагэтуль я мроіў пра каханне з красунямі, а тут трымаў у абдымку нешчаслівую i, можна сказаць, несамавітую аднавяскоўку — невысокую, бадай, нават малога росту, па-ўсходняму з вузкаватымі вачыма i выпуклаватымі шчокамі, як здавалася, з упалымі грудзямі, заўсёды сціпла, а то i бедна апранутую, — але зусім нечакана гэтая несамавітая жанчына не толькі тулілася ды лашчылася. Яна імкнулася да мяне ўсім целам, трымцела і, паволі ўзгарачаючыся, вабіла мяне ўсё больш i больш, i я ўжо зусім забыў, што з Жэняю, нырнуў у мора жаданай страсці.

— Вась, не спяшайся, — прашаптала яна. Я паслухаў, i мы ўжо абое паплылі-паплылі па чароўным моры, а з яго глыбіні чуўся мне ўзнёслы шэпт: — Вась, мілы, харошы! Як я цябе адчуваю!

Пасля яе стогн змяніўся на ўсклікі, плач, а то i на маленне, просьбу не губіць яе, — яна, маўляў, знемагае, нават памірае, але хто зважаў на гэта — наадварот, яшчэ болей палымнеў сам і, канечне, змушаў быць у полымі i яе.

Калі праз нейкі час мне стала зусім невыносна, але калі ўсё ж з апошніх сіл паспрабаваў быць па-мужчынску абачлівым, Жэня адразу ж адчула гэта i яшчэ мацней стуліла рукі на маёй шыі ды цясней прытулілася. Заміраючы ад найвышэйшай уцехі, мы сталі нібы адным целам i, моцна цалуючыся, дыхаючы адным паветрам, аддана слухалі мой часты пульс. Калі гарачая хваля адплыла, шал i ўтрапенне ўлягліся, Жэня ўжо абдумана, шчасліва задыхала мне на вуха:

— Мой! Увесь мой!

Выбачай, браце, што расказваю пра тое з такімі драбніцамі, я не хвалюся, не маю схільнасці да нейкіх нездаровых адхіленняў, я спрабую толькі расказаць, што адчуў тады як чалавек, як мужчына якраз з Жэняй, з якой так нечакана звёў нас лёс. Праўда, ёй не гаварыў нічога, доўга ляжаў побач моўчкі, толькі трымаў руку на яе папрутчэлых грудзях.

— Вась, ты жывы?

— Жывы.

— Табе добра было са мной?

— Мала сказаць — добра.

— I мне, Вась. Я, мабыць, разоў пяць амаль страчвала прытомнасць ад пачуццяў. Я ж, бадай, ужо з год не адчувала сябе жанчынаю... А ты такі дужы i пяшчотны... Ды яшчэ нібы маланка асляпіла, нібы полымя апякло... Я такога ніколі не адчувала.

— I я такога не адчуваў.

— Я нават падумаць не магла, што на такое здатная.

— Ты ж — жанчына. Маладая яшчэ.

— Сапраўды, яшчэ жанчына, магу быць маладой. Значыць, i нарадзіць змагу. Ты згодзен, каб я нарадзіла ад цябе?

— Не ведаю, — шчыра прызнаўся я. — Нечакана гэта ўсё...

— Для цябе, мілы i харошы, можа, i нечакана. Але толькі не для мяне. Я марыла, каб вось так сустрэцца з табой...

«А я i не думаў, што Жэня мае на мяне вока!»

— Бывае, ляжыш, ные-баліць душа, не спіш, дык самыя розныя думкі прыходзяць у галаву. Жыццё ідзе абы-як, я гібею, старэю, дык дзеля чаго жыву? Дзеля гэтага п'яніцы? Але ці варты ён таго, каб гэтулькі мне пакутаваць? Урэшце надумалася: знайшоўся б добры чалавек — я нарадзіла б ад яго i паехала б адгэтуль. Дык ты згодзен, Вась, вярнуць мне ахвоту да жыцця'?

— Згодзен.

— Дзякуй, Вась. Я не хітрую, гавару праўду. Дык ты можаш смела даверыцца мне. А заадно ведай: ні на цябе, ні на тваю сям'ю не пасягну. Усё гэта будзе нашай тайнай.

Узяла маю руку i, скажу шчыра, пацалавала яе, уздыхнула:

— Божа мілы, усё ж колькі мала трэба жанчыне: жменьку ласкі i любові! Спакою! Веры i надзеі!

Заціхла: загрукатаў у калідоры, застагнаў-завыў, можа, i ад сардэчнага болю, Сашка. Ды мне не было сорамна за тое, што ён ляжыць не тут, на сямейным ложы, а там, у калідоры: сам сябе асудзіў на такую долю. Хоць, канечне, па-чалавечаму было шкода яго, няшчаснага i непуцёвага.

...Тыя тры тыдні, што быў я там, на цаліне, мы з Жэняй сустракаліся амаль кожную ноч. Забегшы да мяне, яна нібы саромелася: «Я да цябе на хвілінку...», а затым, ужо ў маіх абдымках, не раз радасна стагнала: «Вась, я не ведаю, што са мной... Я ніяк не магу наталіць свой голад на ласку...»

Жэня не толькі разняволілася, але акрыяла: больш раскаванай i лёгкай стала яе хада, заявіліся бляск, усмешка ў яе чорных, як смоль, вачах, пахарашэў яе твар. «Вась, — цешылася, — я зноў жанчына! Я пазнала, што такое гарачае каханне! Я ўжо не магу не нарадзіць ад цябе!»

Калі я прыехаў дадому, у родную вёску, доўга не мог апамятацца ад нашай нядоўгай, але ашаламляльнай любові з Жэняй. Я сумаваў па ёй, яна бачылася мне нават тады, калі меў блізкасць са сваёй жонкаю, хоць, прызнаюся, ува мне абудзіўся мужчына, i я нібы набыў другую маладосць.

Праз год Жэня даслала мне i Ірыне ліст, расказала, што яе Сашка не ацалеў, загібеў пад плотам i што яна пераехала да маці-ўдавы, гадуе з ёю сына. У лісце быў здымак, дзе яна была з дзіцем (пазіраючы на яго, Ірына, між іншым, заўважыла: «Нешта ў ім i казахскае, i наша славянскае»). У самым канцы ліста Жэня тройчы вялікімі літарамі напісала: «СПАСИБО! СПАСИБО! СПАСИБО!»

«Добры яна чалавек», — лічы, пусціла слязу мая Ірына, хоць, бедная, не ведала добра, што гэтая падзяка не столькі ёй, а мне.

Гады са два я ўпотай пасылаў Жэні заробленыя мной не ў рабочы час грошы; яна ix не вяртала, значыць, мела ў ix патрэбу; яшчэ праз год прыслала віншавальную паштоўку, дзе пісала, што выйшла замуж. У канцы кароценькага ліста зноў паўтарыла тыя прыемныя мне тры словы.

1991 — 1992

Раздзел трэці. І З’ЯВІЛАСЯ ТЫ...

Я так шчасця на свеце знаў мала

I прывету не знаў ад людзей, —

Цябе ўбачыў — i весела стала,

I ты стала за ўсё мне мілей.

Янка Купала

Валя

Расказвае Анатоль К.

Спачатку колькі слоў не пра гэтую Валю, а пра сябе i яе маці. А гэта значыць — пра сяброў.

Не ведаю, як у каго, a ў мяне з сябрамі неразбярыха. Спачатку ix было процьма — у школе, ва універсітэце, у раённым гарадку, дзе сем гадоў працаваў у газеце, i тут, у сталіцы, у якой вось ужо, дзякуй Богу, больш дзесяці гадоў. Бог ты мой, колькі i каго мы з жонкай паілі ды кармілі, колькім давалі начлег, чаго толькі не паслухалі і самі расказалі шчыра ды памагалі як маглі, але... Паволі, год за годам, мае сябры адышлі, i я, можна сказаць, застаўся адзін.

Той-сёй з маіх калег, хто ў свой час лісліва служыў нашаму, беларускаму, «Беламу дому», залез высока, дык пры ўладзе i цяпер; той-сёй надта не выслужыўся, а той-сёй пакаціўся ўніз i заняпаў. Адны сталі са мной няшчырыя ці здзекліва паблажлівыя, іншыя, як толькі вып'юць чарку, спрачаюцца, папікаюць, а то проста выядаюць душу. І найбольш тыя, хто ў мяне дняваў i начаваў, каму я паспрыяў стаць на ногі i хто хацеў ехаць ды ехаць на маім карку, лічачы мяне за свайго папіхача. Вельмі ж аваўкалачыліся i каб прымелі, дык утапілі б мяне ў лужцы вады два рыжыя і лысыя журналісты — аднаму я доўгі час не толькі памагаў, aлe нават перапісваў яго творы, паспрыяў выдаць кніжку, уладкавацца на працу i займець кватэру, а другога, калі ён нудзіўся на правінцыі, прывячаў у любую хвіліну, мусіў піць з ім без меры, як i бясконца служаць пра тое, які ён харошы, але якія паганыя жонка, яго калегі па рабоце, я, гаспадар, таксама. Першаму я мусіў рана-позна сказаць, што не буду працаваць на яго як чорны вол, хопіць злоўжываць маёй шчырасцю, а другога не мог не суцішыць: нельга ж гэтак зайздросціць i ненавідзець людзей, трэба быць больш памяркоўным i цярпімым, а тое, што нагаворваеш на жонку, маці тваіх дзяцей, — ганьба. Як казаў, здавалася, лепшыя дружбакі перакінуліся ў самых зацятых ворагаў. I чым ім цяжэй без мяне, тым болей яны ашалелыя. Вельмі ж джаліць гэты другі, што ўрэшце пакінуў жонку i прыехаў у сталіцу шукаць шчасця; «Куды нам, няўдачнікам, да цябе! Ты i сем'янін, i творца выдатны!» Адным словам, я не так, як трэба, паводзіў сябе, нарабіў шмат памылак — нават сваёй залішняй шчырасцю.

Паверыце ці не, але сярод маіх рэдкіх сяброў — наша рэдакцыйная машыністка Клара (Валіна маці), на два ці тры гады старэйшая жанчына. Той-сёй не верыць, што мы проста таварышкуем, лічыць: у нас штосьці большае. Бачыце, з маладзіцай свайго веку можа быць альбо раман, альбо непрыязь. У мяне ж з Кларай, кажу шчыра, няма ні любошчаў, ні варожасці.

Гэтая Клара — цікавая кабета. Яна яшчэ i цяпер — а ёй недзе пад пяцьдзесят ужо — стройная, заўсёды модна апранутая, непадступная. Не толькі радавыя журналісты, але i намеснікі галоўнага рэдактара, нават сам «шэф» павінны быць з ёй толькі на «вы», а то яшчэ i ліслівіць: у свой час яе муж працаваў загадчыкам сектара друку ЦК, меў сам i даваў доступ ёй да лечкамісіі, у элітныя санаторыі i стол заказаў.

Праўда, пазней усё ў Кларыным жыцці раптоўна перавярнулася: яе мужа за выпіўку ў сваім кабінеце збылі з ЦК у «шэрую» газету, дык ён там зусім запіў. Неўзабаве яго патурылі i адтуль. Ён стаў валацужным п'яніцам, дайшоў да таго, што краў дома грошы i рэчы, а пасля пачаў хадзіць па рэдакцыях i вымольваць капейкі на віно.

Клара перастала быць у «эліце», зблажэла ад нэндзы i нястач, але не здалася, захавала i свой гонар, i свой, як мы казалі, «імідж». Нават i тады, калі развялася з мужам i пачала адна гадаваць дачку.

Мабыць, мы з ёй пасябравалі таму, што я спачуваў ёй, пачаў раіць яе як добрую машыністку знаёмым празаікам, спрыяючы зарабіць неблагую капейчыну. Ды мы з ёй сталі заядлымі дачнікамі, памагалі адно аднаму парадамі, насеннем ці расадай, а яшчэ я стаў яе «асабістым садоўнікам».

На маіх вачах звычайнела, пакрыху старэла Клара i падымалася яе дачка — тая часта, калі маці занядужвала i мусіла працаваць дома, прыносіла нам у рэдакцыю (найчасцей мне) надрукаванае на машынцы, а то мы часта бачыліся на дачы. Дзяўчынка хораша ўзяла ад бацькоў усё лепшае: ад маці — гонкасць, грацыёзнасць i далікатныя рысы ва ўсім абліччы, ад бацькі — цёмны колер валасоў i вачэй, жвавасць. Спачатку яна была нясмелая, нават сарамлівая, бянтэжылася перада мной — як падлетак, а пазней як дзяўчынка, у якой досыць рана з неадольнай сілай пачала праяўляцца жаноцкасць: паволі знікала яе худзізна, сутуласць, круглелі клубы i большалі грудзі. Затым, як заўважаў я, яе дзіцячая скаванасць змянілася радасным інтарэсам да жыцця, да ягоных тайнаў, нейкім хвалюючым узбуджэннем, а яшчэ пазней — i жаночым какецтвам, какецтвам той, што пазнала ўжо цану маладосці i красы, хоча i ўмее падабацца мужчынам. У васемнаццаць гадоў яна, гэтая Валя, паўстала ўжо красуняй.

— Мая юная лэдзі — самае дарагое, што ў мяне ёсць, — аднойчы з радасцю i матчынай уцехай сказала мне Клара. — Самы вялікі мой ізумруд. Калi яна, не дай Бог, будзе гэткая нешчаслівая, як i я, то не вытрываю, зайдуся з гора...

Што да мяне (а мы з Валяй, бывала, падоўгу, як я лічу, шчыра гаварылі пра яе школу i равеснікаў, пра мае i іншых літаратараў кнігі альбо пра новыя фільмы, а пазней я памагаў ёй паступіць на філфак), дык мне, скажу шчыра, было не толькі прыемна, але вельмі радасна бачыць гэтую юную лэдзі — яе зграбненькі стан, лёгкую i прыгожую, як у балерыны, хаду, прадаўгаваты тварык з роўным носікам, святло i чароўнасць, што сыходзілі ад яе сардэчнасці, яе цёплы i даверлівы позірк. Я яе нават палюбіў — не, не пакахаў, як кахае мужчына жанчыну, а якраз адчуў да яе чалавечую любоў. Як да маладой, чыстай i абаяльнай душы.

— Валечка, — неяк, любуючыся, сказаў я ёй, лічы, па-бацькоўску, — сталей, вучыся, а я за гэты час знайду табе сярод журналістаў альбо маладых пісьменнікаў добрага хлопца. Ты павінна ашчаслівіць сваёй красой іменна нашага брата.

— Добра, дзядзька Толя, — з жартам, а то нават i какетліва адказала яна, але крыху пазней, калі я аднойчы па-сяброўску выйшаў з рэдакцыі правесці яе да метро, мала сказаць збянтэжыла — можа, нават перавярнула ўсё мае жыццё.

Калі я збіраўся па-кавалерску ўзяць яе грацыёзную ручачку, каб далікатна пацалаваць, яна, неяк адразу наструніўшыся i сумеўшыся, нечакана падала мне паперчыну.

— Што гэта? — усміхнуўся я.

— А вы пачытайце.

Разгарнуў лісток: «Дзядзька Толя, шчыры i мілы чалавек, я вас кахаю!»

Я спачатку не зусім зразумеў, што тут i да чаго, бадай, дурасліва запытаў:

— Хто гэта кахае мяне?

— Я.

— Ты? Мяне?

— Я. Вас.

Пільней зірнуў: у яе кіпуча цёмных вачах не толькі звычайная ўзбуджанасць, мяккая цеплыня, але i хваляванне ды разгубленасць, поўненькія шчочкі пунсовыя, нават з чырвонымі плямінамі — значыць, нямала думала i зараз пакутуе за свой крок. Вось цяпер да мяне дайшло: гэтая юная лэдзі, мабыць, молада ўразілася ад нашых шчырых размоў, а таксама ад таго, што я пахвальваю яе, праводжу, цалую ёй руку...

Я сумеўся, нават разгубіўся.

— Валя, — запытаў, — ты жартуеш?

— Хіба можна з такога жартаваць?

Я не ўзяў яе руку, яна не падала яе мне. Бачачы, што я, старэйшы, зніякавеў, прамовіла:

— Падумайце. Колькі хочаце. Але рана-позна павінны сказаць мне сваё слова.

Тут жа мы развіталіся — хапатліва, таропка, саромеючыся пазіраць адно аднаму ў вочы, нібы ўчынілі якісьці вялікі грэх.

Валя перастала прыходзіць у рэдакцыю; я выбіўся з каляіны: мною захапілася маладое дзяўчо. Я дакараў сябе, што часамі чамусьці распускаў, як той певень, крылле, хацеў ёй спадабацца, не прадбачачы, што магу захваляваць маладое дзявочае сэрца, хоць загадзя добра ведаў: не пасягаю i не буду пасягаць на гэтую Валю, якую люблю, як сваю дачку. Ды на табе, выйшла тое, што калі-нікалі здараецца ў нашым жыцці: маладая закахалася ў пажылога. I не ў каго-небудзь, a ў мяне. Не зусім выпадкова дагэтуль яна часта гаварыла, што ёй не падабаюцца равеснікі, амаль усе яны, маўляў, несур'ёзныя i легкадумныя, дык цяжка каму з ix даверыцца. Ёй, казала, больш да спадобы сталыя мужчыны.

— У маладых — маладое, — адказваў я, — дык няможна ўзяць i пераступіць цераз сваю маладосць. Усяму свой час.

— А я вось хачу пераступіць...

Як я, сталы ўжо чалавек, тады не адчуў: гуляю з адмысловым агнём, што для мяне не страшны, бо я ад яго ўжо абаронены, але які можа абпаліць Валіну яшчэ незагартаваную душу. Няўжо — нават насуперак самому сабе — я захапляюся яе маладосцю i красой, а то i тайна кахаю, хачу часта бачыць i чуць?

Не раз i не два пытаўся ў сябе: што рабіць? Валя вясёлая па натуры, але вельмі пачуццёвая, у яе няўлоўная далікатная душэўная тонкасць, што ўсплывае шчырасцю, дабрынёй i пяшчотай, але заадно ёй самой можа прынесці глыбокую capдэчную рану. Прызнаюся, я не знаходзіў слоў, каб сказаць: Валя, між намі не можа нічога быць. Выбачай, мілае дзяўчо, што я міжволі абудзіў тваё першае пачуццё! А тут яшчэ маці, Клара, зусім расхвалявала мяне:

— Замаркоцілася мая юная лэдзі. Здаецца, закахалася. I няўдала.

Чуючы гэта, я не мог падняць на яе вачэй, толькі мармытнуў:

— Што ж, прыйшоў яе час.

—Прыйшоў, — уздыхнула затрывожаная жанчына. — Але не дай Бог, каб трапіўся які нягоднік...

Вось так, падумаў я сам сабе, гэтым мярзотнікам магу стаць я. Але не, не стану. Hi дзеля Валі, ні дзеля яе маці-гаротніцы, што цяпер бачыць сваё шчасце найперш ва ўдалым даччыным лёсе. Як добра кажуць, час — найлешны лекар. Пройдзе месяц-другі — Валя супакоіцца, пакрыху забудзе мяне, a некалі сама будзе з усмешкам успамінаць, як яна ў свой час, лічы, дзіця, закахалася ў дарослага дзядзьку. А я... Мне, канечне ж, будзе сумнавата без яе, але я павінен абарваць наша знаёмства ці сяброўства. Ды Валя не адступілася, аднойчы першая пазваніла.

Дазвання страціў я спакой i развагу, як хлапчук. Ды вельмі здзівіла Валіна маладая настойлівасць:

— Што вы мне скажаце, дзядзька Толя?

— Давай, — кажу, — сустрэнемся, пагаворым.

Сышліся ў Купалавым скверыку, селі ў зацішным месцы на лаўку. Гляджу на Валю i не магу не ўразіцца: каб не выглядаць побач са мной вельмі юнай, адмыслова апранулася. Сядзіць во ў чорных туфліках на шпільках, у строгім сінім касцюме, з гладка зачасанымі i сабранымі на патыліцы ў вялікі вузел валасамі — быццам сталая ўжо жанчына. Ды i на тварыку — сур'ёзнасць, нібы пражыла ўжо доўгае i клопатнае жыццё.

— Валя, — прамовіў, — верыш ці не: я ў адчаі?

— Веру, — адказвае ціха.

— Чаму?

— Бо я — дзяўчына, а вы — старэйшы, сямейны чалавек...

— Ты мяне, Валя, здзіўляеш усё больш i больш...

Апусціла галаву, мне-цісне чорную сумачку, а губы мыляюць-мыляюць. Зусім як у падлетка. Сціснулася сэрца: мала што з трывогай чакала гэтай сустрэчы, першая папрасіла яе, па-свойму апранулася ды строіць з сябе сталую, на самай справе ўсё ж горкае дзіцянё.

— Я не магу перамагчы сябе, дзядзька Толя, — падала голас. — Не лічыце, што я толькі захапілася. У мяне сапраўднае пачуццё.

— А што рабіць мне, сямейнаму?

— A якія вашы пачуцці да мяне?

— Я, сівы ўжо чалавек, не маю права гаварыць пра свае пачуцці да дзяўчат.

— Вы вельмі кахаеце жонку i вельмі любіце сына? — пытае засмучана.

Я не мог тады сказаць ёй тое, што скажу зараз. У мяне была свая глыбокая сямейная тайна. У свой час я ўзяў замуж неблагую — сціплую, мяккую i добрую — дзяўчыну, але... Яна не магла нарадзіць, дык наш сямейны карабель на пяты год жаніцьбы пачаў хіліцца набок, зачэрпваць ваду-бяду, станавіцца нямілым, нават малапатрэбным. Калі пазней сам дабіўся паехаць у Мінск на вучобу ў партшколу, то ўжо меў у галаве: ні ў раённы горад, ні да жонкі не вярнуся, знайду сабе іншую, нават, можа, жанчыну з дзіцем, абы стаць бацькам. Прызнаюся, адразу ж сярод аднакурснікаў кінулася ў вочы адна маладзіца — гладкая, высакагрудная i са спакусна ёмкімі i гуллівымі клубамі, з чорным кіпенем у вачах, з густам апранутая і, як хутка ўведаў, разводніца. Неўзабаве яна апынулася ў маёй пасцелі. Што яна, былая камсамольская дзяячка, птушка няпростая, зразумеў яшчэ тады, як толькі падмяў i сціснуў у абдымку: яна бессаромна зашаптала мне на вуха: «А у тебя все крупно и крепко! Еще! Еще! Еще!!!» Хоць не быў прыхільнік «шкурак», але захапіўся, захацеў адчуць сябе сапраўдным мужчынам ды заадно, думаю, дай паспрабую з гэтай падатной i гарачай паразумецца. Яна ж, калі пачула, што прашу нарадзіць мне сына, захіхікала: «Какой ты чудной, Толя! Во-первых, я не деревенская дура, защищена. Во-вторых, это я всегда могла сделать в своем районе. Я сюда ехала не ради новых пеленок, а ради карьеры...»

Я не мог не адцурацца ад яе. Яна нейкі час чаплялася, лезла пішчом, а затым махнула на мяне рукой i знайшла сабе «опекуна» ў гаркоме партыі, куды потым пайшла працаваць інструктарам. З гаркома трапіла ў абком. Калі на добрым харчы не толькі папаўнела, але i расплылася, страціла спакуслівую вабнасць, яе падштурхнулі ў міністэрства культуры. Там яна i цяпер. Жыве з дачкой i зяцем i, кажуць, добра папівае; да мужчын паспакайнела, хоць зусім імпэту не страціла: кінулася аднаўляць з чыкінцамі былую сваю партыю — для яе тая «святая i непагрэшная», а сама яна — «сумленны камуніст».

Карацей, жонку я не пакінуў. Пашкадаваў: а як ёй, беднай, жыць? Мала ёй свайго гора ды маёй здрады, дык яшчэ зусім знявечу ёй жыццё. Мы ўзялі пакінутае незамужняй парадзіхай здаровае дзіця i выехалі з раённага гарадка. Тады, калі я з юнай лэдзі сядзеў у скверыку i мусіў сказаць ёй сваё слова, хлапчук наш хадзіў ужо ў чацвёрты клас, i мы з жонкай любілі яго. Як свайго сына. Праўда, у нас з жонкай так i не было таго, што бывае ў мужчыны i ў жанчыны, у якіх усё добра. Я падоўгу мог быць без яе, а яна — без мяне, мы абое так i не зведалі разам, што гэта такое — страснае каханне...

Дык што я мог сказаць Baлi пра жонку, былую каханку i прыёмнага сына? Урэшце, пра сваё няўдалае сямейнае жыццё?

— Не выпадае, Валя, гаварыць пра тое, ці кахаеш жонку, ці любіш сына... — прамовіў. — Я — галава сям'і. Я павінен клапаціцца пра яе.

— Разумею, — прашаптала яна. — Гадавалася ж без бацькі...

— Ды... Нават не падбяру патрэбных слоў, каб сказаць тое, пра што думаю...

— Гаварыце так, як думаеце.

— Цяпер, Валя, я для цябе добры знаёмы ці нават старэйшы сябра, — прамовіў я з пакутаю, — a кім магу стаць пазней? Я ж даўно ўжо не дзяцюк, сям'і кінуць не магу... Выбачай, не тое i не так гавару, але што ёсць, тое ёсць...

Валя цярпліва ўсё слухала, мяла-ціснула сумачку, кусала вусны, а потым, калі я скончыў сваю няўдалую казань, запытала:

— Дык мы не можам сустракацца?

— Цяпер нам, Валя, нават як сябрам сустракацца нялёгка...

— Па-вашаму, мы не павінны бачыцца ўжо?

— Па-мойму, Валя, трапілі мы з табой у нейкія закалюты, у лабірынт, — уздыхнуў я. — Цяпер мы ўжо сябры i не сябры... Гуляць з табой? Як хлопец з дзяўчынай? Але ж, кажу, я даўно ўжо не халасцяк, я не змагу быць такім, якім быў у маладыя гады. Пазаляцацца мне да цябе? Але які табе толк з гэтага? Спакусіць? Рана-позна ўведаюць пра гэта людзі, твая маці...

— Я, дзядзька Толя, паўналетняя ўжо, — Валя па-ранейшаму гаварыла ціха, ужо наліваючыся чырванню. — Сама ўсё рашаю...

— Ты варта вялікага кахання, добрага мужа, харошай сям'і i шчаслівай долі. Я табе гэтага даць не змагу. Паспрабую даць — адразу ж пакрыўджу іншых...

— A калі я выйду замуж, вы зменіцеся? — нарэшце падняла галаву i зірнула на мяне вачыма, поўнымі любові i кахання. У мяне аж сэрца згарнулася ад гэтага позірку, што, здаецца, ішоў з самых душэўных глыбіняў. — Згодзіцеся бачыцца са мной?

Бач ты, што надумала! Ці не наракла сябе ў мае каханкі? Калі з той, камсамолкай-партыйкай, я ведаў, як паводзіцца i як ад яе пазбавіцца, дык Валя — гэта зусім іншае, ёй трэба будзе аддаць усю душу, а то кінуцца ў такі вір, што... Калі яна некалі разачаруецца, пакіне, дык можна будзе ад няспраўджаных надзей, болю, пакут i загібець. Колькі пажылых мужчын, што хацелі амаладзіцца з дзяўчатамі, якраз вось так прапала!

— Выходзь замуж, Валя, толькі за каханага, — сказаў.

— Тады я, мабыць, ніколі не буду замужняя... Альбо...

Яна больш нічога не дадала да гэтага «альбо»; калі мы развіталіся i разышліся ў розныя бакі, я потым нямала зведаў бяссонных начэй, думаў i пра тое, i пра іншае, хваліў сябе i дакараў, але паволі, не сустракаючы i не чуючы юную лэдзі, пачаў супакойваць сябе: у яе паволі астудзіцца, а то i знікне першае дзявочае захапленне, з'явіцца сапраўднае i яна пакахае, выйдзе замуж i ашчаслівіць добрага чалавека. Праўда, калі-нікалі трывожыўся, каб цяпер хлопцы-ўрвіцелі, а то i мужчыны-нягоднікі не спакусілі, не пусцілі яе па руках: яна з маладога адчаю можа ўчыніць абы-што. Ды Валя ўстаяла ад спакус, а на апошнім курсе выйшла замуж за крыху старэйшага камерсанта.

— Бачыце, — хітравата ўсміхнулася мне на вяселлі, калі нам выпала патанцаваць разам, — я споўніла ваш наказ: выйшла замуж...

— Бачу, — усміхнуўся я, хоць, скажу шчыра, заныла сэрца, што красуня дастаецца камусьці для цябе чужому, што ён, таўсматы i з рэдзенькімі валасамі на макаўцы, можа, i не варты яе. Праўда, не асмеліўся запытаць: кахае яна яго альбо не?

Недзе праз год мы сустрэліся зноў — на хрэсьбінах Валінай дачкі. I на гэты раз я танцаваў з Валяй, дык яна, пакруглелая i пасталелая пасля родаў, зноў з хітраватаю ўсмешкай успомніла наша былое.

— Бачыце, я яшчэ болей паслухала вас...

Зноўку не знайшоў смеласці папытаць: ці кахае мужа, ці шчаслівая. А то i больш — збаяўся. Taгo, што i як можа яна адказаць: зусім, канечне ж, не выпадкам хітруе, шмат недагаворвае, а то хоча i падкузьміць: дабіліся свайго?! I на вяселлі, i на хрэсьбінах я сядзеў як на іголках — то гаварыў-мянташыў шмат i недарэчы, то замаўкаў i аж гарэў ад чырвані.

Яшчэ праз паўгода я зусім быў выбіты з раўнавагі, калі Клара з плачам i енкам сказала мне, што яе зяця арыштавалі. Канечне, яна гаварыла, што ён не вінаваты, не дачыняўся да розных падманаў i зладзействаў, але тым не менш камерсант сеў на пяць гадоў. Я добра ведаў: трэба пабачыцца з Валяй, суцешыць яе, неяк памагчы, але доўга не меў духу пад'ехаць i пазваніць у дзверы ў той час, калі яе маці на рабоце. Пытаў пра яе настрой, перадаваў свае суцешванні i зычэнні праз Клару, якая цяпер зусім захварэла на нервы.

— Толя, веру табе як нікому, дык скажу сваё горачка, — сказала яна мне аднойчы з плачам. — Прагаварыла я Валіну долю. Думала абы-што, баялася абы-чаго, вось яно i здарылася. Лэдзі мая, як i я, звычайная баба-гаротніца: ён жа, яе муж, i хлус, i латруга, i круцель, i... яшчэ мо сотню ў яго гэтых «і». Божа, як я падманулася! Я вінаватая, што параіла Валі выходзіць якраз за яго! Ёй жа патрэбен не шалапут, a такі паважны, як ты!..

— Каму падабаюцца спакойныя, а каму — дзёрзкія, — пачаў на іншае зводзіць гамонку я.

— Пажыла ўжо, ведаю: бывае, той, хто нібы спакойны, на самай справе натурысты, упарты i нудотны. Але ты, Толя, па-добраму паважны. За табой жонка, мабыць, як за сцяной. Калі разумная, дык павінна любіць i берагчы, як скарб.

— Ты, Клара, так ужо хваліш мяне, што я нібы нейкі ўзорны.

— Я, Толя, нутром адчуваю мужчын. Мела мужа, а потым, як ведаеш, аднаго бадзягу-начніка, дык нагледзелася. Добрыя мужчыны бываюць рэдка i трапляюць часамі не самым лепшым жанчынам, бываюць не зусім шчаслівыя. А што да дзёрзкіх, дык яна, гэтая бойкасць, розная бывае. У майго зяцька ягоная рызыка — дурната... Збэрсаў толькі маёй дзеўчыне жыццё...

— Пасядзіць, хлебане ліха — можа, адумаецца, ачалавечыцца.

— Толькі не ён, Толя. Там ён яшчэ абы-якіх звычак набярэцца, болей на горшае перакруціцца... Ён у душы нягоднік, вырадак нейкі, хоць умее таіцца i прыкідвацца анёлам... Кажу ж, нават я, ведаючы мужчын, падманулася, не ўгледзела, што ён толькі на Валіну красу пакваніўся...

Пачуўшы гэта, пра што не ведаў, але здагадваўся, я ўжо зусім перастаў штосьці разумець пра сябе i Валю: нібы вінаваты перад ёю за яе няўдалае замужняе жыццё, але i ў той жа час, дзе, у чым i за што мая віна?

I вось яшчэ праз некалькі месяцаў планіда зводзіць нас зноў. У летку, цёплай парою. За горадам, на дачы. Туды сярод тыдня я прыйшоў пазнавата i адразу ўбачыў: у недалёкім Кларынык доміку за зацягнутымі шторамі святло. Значыць, тут Валя з дзіцем, бо яе маці які ўжо час на дачу не ездзіць. Маючы хворае сэрца, тая баіцца адлучацца з горада. Ведаючы, што з маладой дачнай суседкаю ў мяне адны клопаты, я спачатку намерваўся не паказвацца ёй на вочы, тым больш у позні час, але пасля перадумаў: назаўтра будзе няёмка, што надоечы не пераведаў.

Зайшоў, пастукаў.

— Заходзьце, заходзьце, дзядзька Толя, — у адказ Валін голас.

Бач, прыгледзела-такі, што я тут, на дачы. Заходжу. У залі адразу кінулася ў вочы каляска, дзе спіць падгадованае дзіця, i сама Валя — высакаватая, статная, у караткаватым халаціку, з усмешкай у вачах i на вуснах, з новай, мабыць, памякчэлай жаночай красою.

— Добры вечар.

— Добры вечар.

Каб суцішыць хваляванне, што моцна прылівае, нібы вада ў паводку, спрабую жартаваць:

— Ну, пакажы, якая ўжо твая каралеўна?

Падыходжу да каляскі, азіраю дзіцячы мілы тварык, адчуваючы, што Валя пільна сочыць за мной i цешыцца ад таго, што яе дачка мне падабаецца.

— Ой, — легка сплёўваю, — якая брыдкая!

Падымаю галаву і, сапраўды, сутыкаюся на чэпкі, але цёплы i радасны позірк, што змушае ажно ўздрыгнуць мае сэрца: на мяне пазірае ўжо не сарамлівае дзяўчо-падлетак, а смелая замужняя жанчына.

— I мамуся зусім брыдкая!..

Гавару якраз вось так, але ніякай зніякавеласці альбо крыўды на Валіным натуральна i молада свежым, без ніякай парфумы твары, усё тая ж ласкавая ўсмешка: канечне ж, чуйным жаночым сэрцам адчувае мае захапленне яе жаноцкасцю i маю мужчынскую ўсхваляванасць. Нейкую хвіліну мы пазіраем вочы ў вочы; я не магу не любавацца ёй, лашчыць позіркам i заадно бянтэжыцца. Нечакана перахопліваю яе крыху паімкнёны ўвысь, затуманены позірк, паварочваю туды галаву i амаль натыкаюся вачыма на тое, на што вельмі засяроджана глядзіць Валя, — на выключальнік. Штосьці, сам не ведаю што, проста загадвае мне падняць руку i патушыць святло. Тут жа, у змроку, Валя рашуча ступае, закідвае мне на шыю рукі, быццам жонка, прытульваецца i дае вусны.

Яе мяккія далоні пяшчоцяць мне патыліцу, вусны раскрытыя i слодычна цёплыя, пруткія грудзі i выгнуты стан льнуць усё бліжэй — да мяне імкнецца тая, што жадае быць блізкаю са мной. Гарачыня ўспыхвае ў маіх жылах, сэрца гулка б'ецца, a рукі дробна трымцяць на яе плячах.

— I цяпер адштурхняце? — калі адхіляемся вуснамі, але ўсё яшчэ ў абдымку, па-змоўніцку шэпча яна. — За тое, што кахала, кахаю толькі вас аднаго?

Я ўжо сам не свой, пераможаны, усё менш i менш думаю пра тое, што «трэба» i не «трэба», «можна» альбо «нельга», толькі раптоўна ўспомніў адзін перакладны — ці не з амерыканскай літаратуры — раман, які чытаў даўно, можа, яшчэ ў школе. Там пісалася пра добрую, з мяккай душой i тонкімі пачуццямі прыгожую, але нешчаслівую дзяўчыну. Пра многае ўжо забыў, але вось адна думка, мусіць, назаўсёды ўрэзалася ў памяць. Пра жанчын-красунь.

Гэты скарб творыцца ўсім, што ёсць на зямлі i ў паветры, — амаль вось так пісалася ў тым рамане. Ад усходу i заходу сонца, што бываюць кожны дзень, кожны год i стагоддзі за стагоддзямі. Ад высокага ці нізкага, блакітнага з белымі кучмамі альбо цяжка захмаранага неба, ад белага снегу, моцных маразоў i віхурыстых мяцеліц, ад першых праталін, вясёлых ручайкоў i першых кветак. Ад высокай духмянай травы, над якой лётаюць пчолы i матылі. Ад яблыневага цвету, ад шматфарбнасці, скажам, руж, што цешаць вока рознымі колерамі i прыносяць лёгкі смутак, калі адцвітаюць i ападаюць пялёсткамі. Ад дажджу, грому, бліскавіц i вясёлкі над зямлёй, ад пладоў, што наліваюцца i цукравеюць, ад першай жаўцізны ў прыродзе. Ад спёкі альбо ценю ў густым сырым лесе, ад холаду ды замірання ўсяго жывога перад зімою, ад ясных альбо, наадварот, цёмных начэй. Ад песень, танцаў, смеху i плачу... Гэтых «і ад...» вельмі i вельмі шмат, яно i паўтараецца з дня ў дзень, з году ў год, i кожны раз усё новае i здзіўляючае, i рана-позна нараджае Яе, у якой усе вышэйзгаданыя тайны i чары стагоддзяў. I калі вы тое-сёе зразумелі, калі ад гэтага не абыякава, а часцей б'ецца ваша сэрца, калі адчулі не толькі вялікую радасць, але i вялікі смутак ад таго, што ўсё гэта часовае, i вось калі Яно даецца вам у рукі, дык перш чым усё гэта знікне, ці адмовіцеся вы ад Яго?..

Я ўжо не здолеў адмовіцца ад любімай жанчыны, ад кахання i не адштурхнуў Валю...

...Вось ужо трэці год мы з ёй жывём не то наяве, не то ў сне. Сустрэнемся, разыдземся, а пасля зноў i зноў нецярпліва чакаем, каб сустрэцца. На дачы, у якой-небудзь раённай гасцініцы, у адпачынку на поўдні, у горадзе — на кватэры майго нежанатага сябра.

Кожны раз, здаецца, бывае адно i тое ж, што можа быць паміж мужчынам i жанчынаю, але кожны раз усё непаўторнае. Скажам, я прыйду раней на «нашу» гарадскую кватэру, усхваляваны, як маладзён, узбуджана хаджу па пакоі, з нецярпеннем чакаю ўзрушлівага гулкага цокання абцасікаў на двары, па лесвіцы, а пасля кароткага змоўніцкага званка ў дзверы, i вось ужо яна тут — у прыгожай прыталенай сукенцы ці ў шыкоўным касцюмчыку, зграбная, пыхкая здароўем i свежасцю, з любоўю i шчаслівым ззяннем у цёмных вачах, — заходзіць у прыхожую i адразу кідаецца мне на шыю: «Любы! Каханы! Адзіны!» Мы моўчкі, але доўга i пажадна целуемся, а затым, калі п'янка пачынае хадзіць у бакі галава, a ў крыві ўскідваецца пякельны агонь, я нясу яе, прыемна важкую, на руках, у залі распранаю i зноў ды зноў задыхаюсь ад таго, што паволі бачу ўсё больш i больш яе красы: вельмі вабныя ад пяшчоты i жаночай нядужасці пакатыя плечы, дзівосную шыю, слабыя, але гожыя рукі з вузкімі запясцямі, па-дзявочаму тугія i стромка настаўленыя, асляпляльна белыя, за апошні час папаўнелыя грудзі з хвалююча-сіняватай жылкаю, што спадае з-пад пахі да буйнаватага смактунка густа-ружаватага колеру, вузкую паясніцу з асабліва моцным загарам i з сяйвом-кружочкам радзімак ды ўжо хораша, па-сталаму акруглелыя клубы ды ад таго, што яна гэтак аддана льне, неспатольна цалуе, а пасля страсна ўскрыквае, а то i плача...

— Я з табой стала жанчынаю, — бывае, стуліўшыся пад маёй пахаю, шэпча пасля шчасліва. — Я ўжо люблю жыццё...

— I я з табой, лэдзі мая, стаў мужчынам.

— Не, любы. Ты — мой муж. А хутка станеш i бацькам нашага дзіцяці...

— Ты — што? — здзівіўся, калі ўпершыню пачуў такую навіну, хоць, як ведаеш, i жадаў гэтага больш за ўсё на свеце. — Ты ж казала, што...

— Казала. Але перадумала. Я цябе кахаю, дык i хачу нарадзіць ад цябе.

— Але ж...

— Для мяне ніякіх тваіх «але ж...» не было i няма. Я даўно ўжо казала: я — паўналетняя, дык сама ўсё рашаю!

— А што скажа маці? Ён?

— Маці мяне зразумее, калі нават не скажу ёй, хто мой па-сапраўднаму любімы i каханы. А з тым жыць не буду. Ён не быў i не будзе толькі маім... Ці ты, можа, не хочаш ашчаслівіць мяне?

— Хачу, мая дарагая лэдзі, мая тайная, але сапраўдная жонка.

I праўда, праз паўгода Валя нарадзіла. Здаровага i харошага хлопчыка. Мне, брат, паджыламу ўжо, i радасць, шчасце вялікае, i трывога ды клопаты ад такой вось жанчыны, што сустрэлася мне ў маім жыцці...

1991 — 1992

Эльза

З расказу дзядзькі Сяргея

— Вось вы, дзядзька Сяргей, мабыць, ніколі нават не зірнулі на іншую жанчыну?

— Чаму ты так думаеш? Што — я такі ўжо непрывабны? Не мог спадабацца жанчынам?

— Не, наадварот, вы цікавы, нават крыху загадкавы як чалавек, вамі не маглі не захапляцца некаторыя жанчыны. Але ж вы, здаецца, зусім абыякавыя да іхніх чараў.

— Памыляешся, дружа. Я не з тых мужчын, каму абыякавыя жаночыя чары. Толькі я... Адным словам, не кідаўся налева i направа, не хацеў абмануць нечыя надзеі, кагосьці пакрыўдзіць, бо каханне i ўсё тое, што вакол яго, рэч тонкая, далікатная. Тут можна ўсцешыць, ашчаслівіць іншага чалавека, а можна засмуціць, параніць яго на ўсё жыццё.

— Значыць, былі заўсёды верныя жонцы?

— Я не любіцель расказваць пра тое, што трэба насіць у сэрцы, трымаць там яго на высокім i чыстым п'едэстале, не дапускаючы сюды іншых, найперш нядобрых людзей. Але табе я веру, дык прызнаюся: у свой час я зведаў, як ты кажаш, жаночыя чары, здрадзіў жонцы i не каюся за гэта, шаную тое, як вялікі дар сэрца i душы. I, канечне ж, зусім здзіўлю цябе: азарэнне тое я зведаў не з нашай жанчынаю, а з чужаземкай.

— Што вы кажаце, дзядзька Сяргей?

— Тое, што ты чуеш, дружа. Я ж не толькі, як вы, маладыя, лічыце, працаўнік, гэткі новы Максім Максімыч, клапатлівы муж i бацька — карацей, цярпліва з году ў год валаку ўвесь сямейны цяжар (да слова, гатую, мыю i сабе, i дзецям), але я i жывы чалавек, у якога ёсць вочы, вушы, сэрца, душа, пачуццё, якое, бывае, вышэй за розум...

...Яны ў той вечар вярталіся з недалёкай ад Прагі вёскі, дзе выступалі ў тамтэйшай школе, паслухалі фальклорны канцэрт, папалуднавалі. Сяргей сядзеў на мяккім крэсле i спрабаваў чытаць часопіс на чэшскай мове, а побач месцілася яго новая знаёмая, немка Эльза. Яна прыхілілася, паклала на яго плячук галаву i смачна, легка ўсміхаючыся, спала.

Сяргей бачыўся-ведаўся са сваёй суседкай апошнія пяць дзён — столькі яны, выдавецкія рэдактары з розных еўрапейскіх краін, знаходзіліся тут на курсах, дзе вывучалі чэшскую мову i літаратуру. Сюды прыехалі пажылыя i маладыя людзі, але здарылася неяк так, што Сяргей i гэтая Эльза сустрэліся яшчэ на вакзале, дзе ix спатыкаў маладзенькі чэх-перакладчык, разам ехалі ў гасцініцу, а пазней, як добрыя знаёмыя, сыходзіліся i былі побач за абедзенным сталом i на курсах, спрабавалі размаўляць — не, яшчэ не па-чэшску, бо гэтую мову абое ведалі яшчэ слаба (што да яго, Сяргея, дык яго паслалі сюды найперш таму, што ў яго была «чыстая» анкета), a перакідваліся мігамі i асобнымі фразамі па-нямецку. Сказаць шчыра, Сяргей не мог пахваліцца, што вялікі знаўца нямецкай мовы, помніў тое-сёе з вайны ды са школы: «гутэн таг», «гут», «аўфвідэрзэен» ды шырока вядомае ўсім беларусам «хальт» i «хэндэ хох». Калі Эльза лапатала хутка i падоўгу, ён, лічы, нічога не разумеў, a калі гаварыла памалу, жэстыкулюючы, дык ён здагадваўся, што яна хоча сказаць. Да слова, разабраўся нават у такім, пра што гаварылі яшчэ ў першы дзень:

«Вы, Сяргей, казак?»

«Не, беларус».

«Гэта — Брэст? Мінск? Хатынь?»

«Так».

«Але я чула: у вас жывуць русявыя i спакойныя людзі. Вы ж чарнявы, жвавы, як турак. Я нядаўна прачытала раман «Ціхі Дон» Шолахава, дык вы нагадваеце мне Мелехава».

«У нас не ўсе русявыя i спакойныя. А што да Мелехава, вы, мушу сказаць, трапна заўважылі: у свой час, у першую сусветную вайну, мая будучая бабуля падгуляла з казаком. Ад іхняй любові нарадзіўся мой бацька, ён i перадаў мне казацкія рысы».

«Я i бачу: у вас — штосьці ад Мелехава, але штосьці i іншае, сваё».

«Беларуска-сялянскае ад маці. А вы, Эльза, нібы не зусім немка».

«Чаму?»

«Так мне здаецца».

«Угадалі. Мой бацька — немец, a маці — францужанка. Я ўдалася ў матчыну радню».

«Рафік», наблізіўшыся да іхняй гасцініцы, тармазнуў — ад штуршка Эльза адкінулася ад яго, мігам прачнулася i ўсміхнулася вінавата — маўляў, эншульдзікен зі біттэ, выбачайце, што вось задрамала ад віна i калыханкі, змусіла вас адчуць нязручнасць. Ён таксама ўсміхнуўся, паказаў жэстам: што вы, ніякай няёмкасці не павінна быць, нават больш — мне было вельмі прыемна падставіць свой плячук маладой i прыгожай даме.

— Данке, — задаволена прамовіла яна, адчыніла невялікую прадаўгаватую чорную сумачку, дастала з яе касметычку, а з той — пудраніцу з люстэрачкам, ліловую губную памаду. Паглядзелася, танклявым пальчыкам з доўгім налакіраваным пазногцем прыбрала над павекамі зеленаватую туш, лёгка абнавіла фарбу на вуснах, на хвіліну самкнула ix, схавала касметычку ў сумку i, зноў прыемна ўсміхаючыся, паднялася выходзіць услед за ім з аўтобусіка.

Выйшаўшы першым i трымаючы пад левай пахай сваю папачку, Сяргей падаў Эльзе руку.

Яна зноў падзякавала за ўвагу і, лёгка абапёршыся, саступіла на асфальт, паправіла на сабе караткаватую, вузкую ў паясніцы i напятую на клубах ды грудзях, падперазаную чорным раменьчыкам белую сукенку.

Сяргей ніколі не быў у Германіі, дык чамусьці ўвесь час лічыў: немкі — адмысловыя жанчыны. Высокія, худыя, спартыўныя, амаль мужчынскага складу, абавязкова рыжыя, рабаціністыя, з вастраватымі i прадаўгаватымі насамі. I да ўсяго стрыманыя, разліковыя, а значыць, як кажуць, сухія. Эльза, недзе на гадоў дзесяць, а то i трошкі болей маладзейшая за яго (ёй цяпер, мабыць, было гадоў дваццаць сем), была чымсьці падобная на прыдуманы ім тып нямецкай жанчыны, але i чымсьці зусім разбурала той стэрэатып. Сапраўды, мела высакаваты рост, не нашмат меншы за ягоны, была з даўгаватымі нагамі, стройная, рыжаватая, але ні на яе твары, ні на шыі ды руках не было шмат вяснушак, нос быў роўны, але не востры, a ў яе постаці i паводзінах не было ні спартыўнай мускулістасці, ні сухасці, усё гэта было панадна жаноцкае. Яна была не толькі жвавая, але часамі нават гуллівая.

Пажылыя калегі, стаміўшыся за дзень i дарогу, пабрылі ў гасцініцу, туды ж сваёй згуртаванай купкай паваліла i моладзь — канечне ж, каб найхутчэй апаласнуцца ды падацца ў досыць багаты піўны бар, дзе можна было выпіць, пакурыць i патанцаваць (Сяргея тады, у тую першую замежную паездку, вельмі здзівіла, што гэтак заўзята i адкрыта смаляць замежныя маладыя дзяўчаты: у Мінску не толькі маладыя, але i пажылыя жанчыны цыгарэцілі за зачыненымі ад мужчын дзвярыма). Яны ж, Сяргей i Эльза, міжволі, не змаўляючыся, затрымаліся, пазіраючы на ўжо вячэрнюю, асвечаную рэкламнымі агнямі ды зіхоткую на асфальце ад нядаўняга дажджу Прагу.

— Шпацырэн? — запытаў ён.

Яна міла ўсміхнулася — можа, найперш ад таго, як ён па-свойму, не зусім правільна прамаўляе па-нямецку. Але не паправіла, узяла яго пад руку:

— Біттэ, Сэргэй.

Яны паціху рушылі па незнаёмай, нешырокай i спакойнай, аслоненай густымі дрэвамі вулцы. Маўчалі. Ён пазіраў то ўдалеч, на ўтульны, з рэдкімі ліхтарамі цемнавата-зялёны калідор, то перад сабой, любуючыся, як спрытна мільгаюць Эльзіны голыя ногі ў белых басаножках. Яна ж засяроджана пазірала на вулку, думала пра штосьці сваё. Можа, i пра свайго мужа Карла — той, як Сяргей убачыў учора на паказаным Эльзай здымку, быў, як кажуць, выкапаны немец (высокі i худы, рыжа-рабаціністы), а можа, успамінала малога яшчэ сына. Зрэшты, хто ведае, можа, яе думкі былі i пра яго, Сяргея: ён за сённяшні дзень часта адчуваў на сабе яе пранікнёны і цёплы позірк, ды, што ні кажы, цяпер між імі была нейкая адменная змоўніцкая еднасць: ім абаім захацелася яшчэ крыху пабыць разам.

Дагэтуль Сяргей быў верны муж i сем'янін, той-сёй са знаёмых выдавецкіх жанчын i сяброўскіх жонак хіліліся да яго, мабыць, былі не супраць завесці з ім раман, але ён стрымліваў сябе, часам са шкадаваннем i зайздрасцю бачачы, што некаторыя з гэтых жыццялюбных жанчын становяцца каханкамі іншых мужчын. I не толькі жывуць, не марнеюць, а яшчэ болей набіраюцца жаноцкасці, зграбнасці i красы. Што да Эльзы, дык ён не зусім разумеў, чаму яна пацягнулася якраз да яго (можа, ёй было не зусім зручна як з нежанатай ды незамужняя моладдзю, так i са старымі), але ён адчуў да яе закаханасць, што, бывае, узнікае нечакана паміж мужчынам i жанчынаю, скажам, у адной паездцы ў цягніковым купэ, за некалькі гадзін на сумеснай бяседзе, за той час, што стаіш у доўгай чарзе... Свежае i хвалюючае пачуццё ўзнікае, але паколькі Ён i Яна не прызналіся пра гэта, разыходзяцца i больш не бачацца, міжволі адплывае i затухае, застаючыся ў душы светлым i прыемным адценнем. Можа, штосьці такое было i цяпер. Але i для яго, i для Эльзы ёсць адна рэч, што не можа не хваляваць: яны, з любасцю пазіраючы адно на аднаго, не развітаюцца праз некалькі хвілін, а будуць разам яшчэ болей тыдня...

Тут, у мокрай засені, было даволі стыла. Неўзабаве Сяргей адчуў: Эльзе ў лёгенькай сукеначцы знобка, i яна мусіць наструньвацца, каб не пацепваць плячыма. Церпіць, ідзе з ім далей. Яму нечакана захацелася ў знак аддзякі альбо з-за звычайнай гарэзнасці прытуліць яе, але не змог даць сабе такой вольнасці: усё ж гэта будзе залішне, i яна можа занелюбіць. Паразважыўшы, ён мякка вызваліўся ад яе аголенай вышэй локцяў зграбнай рукі, зняў з сябе пінжак i накінуў ёй на плечы, сам застаўшыся ў белай кашулі з доўгімі рукавамі i пад гальштукам.

— Данке шон, — Эльза зноў адарыла яго прыязнаю ўсмешкай. A калі ён павярнуў, са згодаю, пад яго пінжаком пайшла да гасцініцы.

Там, у гасцініцы, зусім не бянтэжылася, што на ix пільней, чым на іншых, пазірае стары нізкарослы вахцёр, позіркам ужо строга патрабуючы візітоўкі. Пад ягонаю апраткаю яна ехала з ім i са старой, сціпла, але з густам апранутай незнаёмай бабулькаю (яшчэ адно, што вельмі здзівіла Сяргея за мяжою, было тое, што там гэтак мадняць, малодзяцца пажылыя людзі), разам выйшла на ягоным, сёмым, паверсе, хоць яна жыла паверхам вышэй. За хвіліну-другую, што былі ў ліфце, яны не размаўлялі, але з хваляваннем час ад часу падымалі вочы адно на аднаго i сарамліва ўсміхаліся.

Выйшаўшы з ліфта, ён адразу адчыніў дзверы ў свой нумар, запрасіў:

— Біттэ.

— Найн, — зняла з плячэй i падала пінжак. — Іхь мёхтэ аін Бад нэмэн.

Ён не ўсё зразумеў (здаецца, «бадэн» — купацца), але добра адчуў усю глыбіню гэтага яе «найн», збянтэжыўся. Паслухмяна ўзяў сваю апратку i ўжо сумеўся ад гарачыні, а значыць, i чырвані, што хлынула на твар. Нічога не скажаш, трапіў у нерат — ні назад ні наперад. Ясна, Эльза насцярожылася, па-свойму зразумела яго запрашэнне, дык выхавана адмовілася апынуцца з ім сам-насам у ягоным нумары. Яна адразу ж скмеціла яго цяперашні стан душы, але нібы не пазважала на яго, падняла руку i ўказальным пальчыкам абвяла нумарацыю на дзвярах — праўда, замест 728 наказала 828, а пасля тым жа пальцам даткнулася да сябе. Ясна, яна жыве ў пакоі амаль з такім нумарам, як i ў яго. Бачыце, якое супадзенне!

Эльза, па-ранейшаму свецячыся ўсмешкай, падала яму руку. Ён хуценька ўзяў i легка пацалаваў яе.

— Аўфвідэрзэен, — прамовіў. — Гутэн наг.

Яна не адказала, толькі ветліва хітнула галавой ды яшчэ раз не пашкадавала для яго вабнай усмешкі, а пасля падняла над сабой руку i вялікім пальцам зацерла аб іншыя, а потым распрамленай далонню правяла сабе па галаве, па твары, па грудзях. Цяпер ён зразумеў, што яна хацела нядаўна сказаць: пойдзе прымаць душ. Значыць, стамілася за гарачы дзень, хоча адпачыць.

Яны пакланіліся адно аднаму, i яна тут жа закрочыла пешкі на свой паверх. Ён не мог не праводзіць з захапляльным позіркам яе спрытную галоўку з караткаватымі светлымі валасамі, хораша пакатыя плечы, вузкую паясніцу, зграбныя паўкруглыя згібы яе вабных клубоў, лёгкія ногі — што ні кажы, Эльза вельмі спакуслівая.

«Пачакай, — схамянуўся, — я ж не зусім так пажадаў ёй спакойнай ночы. Здаецца, правільна будзе не «гутэн наг», а «гутэн нахт»!

У нумары ён адчуў прыліў цяжару незразумелага расчаравання, а заадно i самоты — можа, i ад таго, што гэтак няўдала схібіў зусім нядаўна i што яго гжэчна паправілі: хоць усе знаёмыя лічылі, што ён цягавіты i стойкі, яго нібы нічым не зрушыць i не выбіць з каляіны, але ён быў лёгкаранімы. Надта тады, калі штосьці добра не абдумваў, паддаваўся на праяву настрою i ашукваўся, а то i горш — нечакана крыўдзіў каго. Гэтая светла-рыжаватая красуня-немачка пачціва тыцнула яго носам: ёй даспадобы, што ты трымаеш месца ў рэстаране i ў аўдыторыі, што падаеш знакі ўвагі на кожным кроку, але на большае не замахвайся, ведай меру.

Што ж, яна паводзіць сябе добра. Сапраўды, ёсць мяжа, i яе не варта пераходзіць малазнаёмым ды яшчэ сямейным людзям. Перажываючы за свой недаравальны для яго гадоў промах, Сяргей пахадзіў па прасторным i ўтульным нумары, паглядзеў з акна на чужы прыгожы горад, дзе здаўна мелі прытулак i ягоныя землякі, дзе яшчэ ў 1517 годзе была надрукаваная першая беларуская кніга, пасля падаўся ў ванную i доўга абліваўся цёплай вадою, спакваля адчуваючы, як знікае стома, а з ёю i пякучы сорам, як цела напаўняецца сілай i бадзёрасцю. Выціраючыся мяккім ручніком, падумаў, што зусім дарэмна дакарае сябе, бо нічога непрыстойнага ён не ўчыніў, праявіў самую звычайную ўвагу i гасціннасць. Калі ж пачысціў араматнай чэшскай пастай зубы i апрануўся ў новенькі спартыўны касцюм, выйшаў з ваннай i прылёг на шырозным, засланым зялёнай аксамітнай накрыўкай ложку, зноў узяўся за чэшскі часопіс. Ён не прывык лайдачыць, змалку ўцягнуўся ўсё рабіць шчыра i сумленна.

Зусім нечакана, аж ён уздрыгнуў, пачуўся тэлефонны званок. Першы раз за ўсе гэтыя дні: ні родзічаў, ні знаёмых у Празе не было. Ён молада падхапіўся, узяў трубку:

— Алё.

Hi слова, ні гуку.

— Алё.

Зноў маўчанне, a неўзабаве — адрывістыя кароткія гудкі. Што гэта? Хтосьці памыліўся, набраў не той нумар, пачуў чужы голас, дык паклаў трубку?

Пахадзіў па нумары, чакаючы новага званка. Але яго не было. Лёг. Але спакойна чытаць ужо не мог: адчуваў нейкае дзіўнае ўзрушэнне. Нібы гэты званок кудысьці яго клікаў.

Зноў падаў голас тэлефон. Сяргей цяпер не падскочыў, пачакаў — вось пяты ўжо сігнал. Тады ўзяў трубку:

— Алё.

Зноў ніякага слова, толькі, здаецца, чуваць перарывістае дыханне, зноў неўзабаве — піп-піп-піп. Не, гэта не звычайная абмылка, каб званіў нават незнаемы чужаземец, дык папрасіў бы хоць на сваёй мове выбачэння. Дык што — падае знак вулічная дзяўчына? Кажуць, тут, за мяжой, такія ёсць. Ці, можа, звоніць... Эльза?

Эльза? Сапраўды, можа, пацвельваецца яна: маўляў, як адчуваеш сябе? Дакараеш? A калі не пацвельваецца, жадае, каб ён, мужчына, быў кавалерам, зайшоў? Пайсці? Але калі гэта звоніць не яна, калі не так думае, дык як зірнуць ёй у вочы i што сказаць?

Паклаў трубку. Завагаўся, адчуваючы, што нейкая нябачная мяжа стрымлівае яго, але i ў той жа час нейкая таксама нябачная сіла штурхае яго на незвычайны ў ягоным жыцці ўчынак.

Сямейны, Сяргей не мог не падумаць у гэтую хвіліну пра жонку i дзяцей. Будучую жонку ён сустрэў некалі ў невялікім гарадку, куды яго пасля універсітэта прыслалі працаваць у раённую газету i дзе жыла яна, Тамара, студэнтка біяфака. Пазнаёміліся яны на танцах у РДК, ён праводзіў яе дадому, пасля часта сустракаў на вакзальчыку — адным словам, упадабаў яе, стройную, хораша апранутую, нават нібы арыстакратычную (яна была дачкой дырэктара гарадскога рэстарана). Бацькі яе, як пасля ўведаў, хацелі парадніцца з кім-небудзь з райкома партыі, але паколькі гэта не ўдалося (сынкі i дочкі тых, хто працаваў там, парадніліся з дзецьмі тых, хто працаваў у райвыканкоме, у судзе i ў органах), потым згадзіліся на іхнюю жаніцьбу.

Іхняе вяселле было, мабыць, купецкае — на ўвесь рэстаран, з удзелам другога сакратара райкома партыі, з паставым-міліцыянерам; самымі ганаровымі гасцямі было гарадское начальства, тут, на пышнай гулянцы, яно, увабранае ў адзенне, што было недаступнае простым смяротным, наглянцаванае i блішчастае, здавалася, вельмі кампанейскае i вясёлае, зусім без цяжару пасад i сувязей, але з нябачным жалезным этыкетам, яно шмат піло, гуляла, спявала рускія песні, бясконца падыходзіла, ціснула яму, Сяргею, руку, цалавала маладую, дакляроўвала быць заўсёды разам, назаўтра ж, мабыць, успамінала пра ўсё гэта нібы пра штосьці непрыемнае, пры сустрэчы дзеля прыліку жартавала, паляпвала па плячы, але ў сваё «кола» блізка не падпускала. Сваякі, сябры, знаёмыя на гэтым вяселлі адчувалі сябе ніякавата, саромеліся i бянтэжыліся перад гарадскою элітаю.

Першая ж сямейная ноч глыбока ўразіла Сяргея: калі ён, тэмпераментны, яшчэ зусім не пазнаўшы жанчын, схапіў i прытуліў да сябе тую, з якой ён толькі цалаваўся дагэтуль, якая стала ўжо ягонай жонкаю, яна нечакана адхіліла яго: «Не чапай, баюся я гэтага». Ён, ясна, не адступаў, тады яна папікнула: «Ты — п'яны, пахнеш гарэлкаю» — i так моцна сціснула ногі, што ён так i не здолеў ix разамкнуць.

Што казаць, ён крыху выпіў, мусячы шмат разоў падымаць чарку з сотняю гасцей, ён мог у першую шлюбную ноч не ўчыняць таго, што спрадвеку прадпісвалася пісанымі i няпісанымі законамі, але яго не маглі не ўразіць дзве рэчы: жончыная бесцырымоннасць i нервовы спазм моцна сціснутых ног. Зрэшты, гэтыя дзве рэчы будуць суправаджаць усё іхняе сямейнае жыццё.

Пазней ён зразумеў прычыну такіх жончыных паводзін: як аднойчы прагаварыўся яму адзін яго п'яны сябра, яго жонку, калі яна, яшчэ васьмікласніца, была ў лагеры адпачынку, згвалціў п'яны выхавацель, дык у яе, ашаломленай i душэўна растаптанай, з'явілася, нават укаранілася нянавісць да мужчын, а да п'яных найперш, а з гэтым прыйшла i завалодала непрыязь да блізкасці.

Ён глыбока пакрыўдзіўся, што яму не сказалі праўды, але змог пераадолець жончыныя недавер i скрытнасць, узяўся адагрэць, палюдзіць яе як чалавека i жанчыну, пяшчотай i ласкай памагчы не толькі звыкнуцца, але мець натуральнае жаданне да таго, без чаго не можа быць сапраўднага кахання i ладу паміж мужам i жонкай.

Канечне, рана-позна пазналіся, i, дзякуй Богу, жонка здолела зацяжараць, нарадзіла здаровага i харошага сына.

Зразумела, ён быў рады, нават шчаслівы, хоць ягоная прымаковая доля была нялёгкая. Часта пыхлівая цешча ды не зусім задаволеная жонка, якія ў свой час жадалі іншага, элітнага, зяця i мужа, тыцкалі ў зубы: твае пасада i заробак такія, што без нашага ўсяго ты не змог бы як след утрымліваць сям'ю, твае жонка i дзеці былі б «серые и нищие».

Пазней усё змянілася: ён змог выбіцца з раённага балота i паехаць у Мінск на вучобу ў партыйную школу, пасля застаўся ў сталіцы ў выдавецтве, неўзабаве па спецспісе атрымаў кватэру i перавёз туды жонку з сынам. У гэты час нечакана абласныя следчыя выйшлі на цесця, арыштавалі, неўзабаве суд даў яму восем гадоў, а незаконна набытую маёмасць канфіскаваў. Цешча мусіла з меншаю дачкою пазнаць «шэрасць», жыць толькі на сваю зарплату, як i ён, Сяргей, але, апусціўшыся з нябёс на зямлю, не падабрэла, нават яшчэ болей пыхцела на яго: быў бы яе зяць у радні з райкомаўцам, дык, можа, уплывовы сват памог бы выбавіць мужа з бяды.

Не пачалавечыла бяда i жонку. Бясконцымі дакорамі яна атручвала сабе i яму жыццё: ёй па-ранейшаму было мала грошай, двухпакаёвай кватэры, яна прагла насіць самы модны абутак, самае моднае адзенне, аж хваравіта ўжо імкнулася з году ў год быць стройнай, маладзіцца, ці то не заўважаючы, ці то не зважаючы, што з яе крыкліва-яркіх альбо звыш меры прыталеных убораў хіхікаюць яе саслужбоўцы па навукова-даследчым інстытуце. Яна падарыла яму яшчэ дачку, але раскаванай жанчынай так i не стала. Па-ранейшаму згаджалася на блізкасць не тады, калі па нястрымным поклічы прыроды жадаў гэтага ён, а калі ў яе быў добры настрой альбо ён прыносіў дадому ганарар. У іншы час, калі ён пераадольваў гэты злашчасны спазм яе моцна сціснутых ног, калі яна мусіла саступіць, дык ляжала непарушна i наўмысна, можна сказаць, забівала ўсё жывое ў яго душы: «А я цябе не жадаю», «А я цябе не жадаю...». Пасля ж, калі ён, так i не запаліўшы яе, прынікаў да яе так i неразвітых як след грудзей, злараднічала: «Ну што, задаволіўся?»

«Жонка, жанчына мая дарагая, — спрабаваў змагацца за яе самую ж ён, — чаму ты гэтак мучыш мяне? Хіба я цябе не кахаю? Хіба не пяшчотны?»

«Няўжо ты кахаў, кахаеш? — ці то не разумела яго, ці то здзекавалася. — Ты проста адчуваў , адчуваеш палавую патрэбу».

«Дзякуй Богу, я здаровы, нармальны чалавек, дык адчуваў i адчуваю, як ты кажаш, здаровую i нармальную патрэбу», — шчыра тлумачыў ён.

«I табе не ўсё роўна, з якой ты жанчынаю?»

«Канечне. Хіба не бачыш, што не кідаюся са сваёй патрэбай на іншых жанчын, а жадаю быць толькі з табой».

«Калі ёсць каханне, дык толькі ў юначыя гады, калі ўсё ўзвышана i чыста» — стаяла яна на сваім. — А пасля, калі пачнецца пасцель, каханне знікне, а замест яго прыходзіць іншае...»

«Не думай, не гавары так проста i груба. Якраз ад таго, як умеюць Ён i Яна, муж i жонка таксама, абыходзіцца ў пасцелі, радуюць альбо засмучаюць там адно аднаго, узмацняецца ці, наадварот, спустошваецца, разбураецца каханне, сумеснае сямейнае жыццё».

«Не тлумі мне галаву, скажы, прызнайся, што i ў цябе цяга да гэтага не столькі ад кахання, колькі ад біялагічнага інстынкту. Ёсць i іншыя не меншыя, а то i большыя адкрыцці, пазнанні, радасці i ўцехі, чым савакупленне».

«Ёсць, але не трэба жаданую i непаўторную блізкасць паміж любімымі абражаць непрыстойным словам. Тут зусім не да месца непаразуменне, абыякавасць да сямейніка, тым больш — пошласць i цынізм. Тут патрэбныя шчырасць, давер, узаемапавага».

«Дык хто я, па-твойму? Нейкая недаразвітая?»

«Я ж так не кажу. Я хачу, каб мы з табой жылі гарманічна».

Як ён ні намагаўся схіліць яе на свой бок, каб яна была з ім заадно, адкрылася яму целам i душой, хоць зрэдку зашаптала шчасліва: «Мілы мой! Любы!», але амаль нічога не дабіўся. Калі, бывае, не ўстоіць перад яго ласкаю, здасца, але не моўчкі, а прыгаворыць: «Ладна, бяры. Але як вулічную. A калі так, то плаці. Дваццаць пяць (пяцьдзесят, сто) рублёў». Ён спачатку жартаваў ад такой умовы, але пазней, калі яна на самай справе пачала патрабаваць перад блізкасцю грошы, не толькі пакрыўдзіўся, але з болем зразумеў: хтосьці з ix ненармальны, а то, бадай, яны абое такія. Да ўсяго жончын характар усё больш i больш пачаў ламацца на злосць i істэрыку. Яна не толькі ні з таго ні з сяго нават на людзях магла ахрысціць яго непачціва: «Дрянь!», «Дурак!», «Идиот, чтоб ты сдох!», дык яна перагрызлася з маці i з сястрой, з якімі апошнія гады не бачыцца i не размаўляе, а цяпер пачала часта счэплівацца i з дачкой. За дробязь якую — скажам, за шпільку да валасоў альбо памаду, а тая, удаўшыся ў маці, не толькі не саступала, але яшчэ нападала на яе i тымі ж словамі, што яна, маці, адорвала яго. Жонка тады аж калацілася ад гневу i няўмення стрымаць сябе, лямантавала на яго: «Иди, дрянной отец, успокой свою дрянную дочь!»

Адзін час, гадоў пяць таму, Сяргей не вытрьмаў, не толькі зламаўся, але мог сам сябе загубіць — адным словам, запіў. І трэба сказаць, па-чорнаму. Ад змрочнай тугі.

Вось тут жончыная злосць спатрэбілася добра. Яна ўжо не толькі шчодра абсыпала яго з ног да галавы грубасцю, ішла на самыя адчайныя крокі (да слова, пісала зневажальныя заявы са скаргамі ў ягоную партарганізацыю, падавала на развод, выкінула ў смеццевы кантэйнер ягоны гонар — томікаў дзвесце кніг з аўтографамі аўтараў, з тым-сім з якіх ён браў чарку), але, падымаючы на ногі ўсіх суседзяў, біла п'янага, абдзірала твар цвярозаму, верашчала не толькі ў кватэры альбо на лесвічнай пляцоўцы, але i ў двары. I адваявала: ён запыніўся i не пакаціўся з горкі ў п'янае балота ці нават да ранняй пагібелі. Праўда, гэтая перамога дала ёй новы козыр: «Каб не я, ты, дрэнь, ужо даўно прапаў бы».

Сваякі, сябры шкадуюць яго. Бывае, нават шчыруюць: «Чаго ты самаадрачона пакутуеш? Кідай ты сваю асу, няхай пажыве адна». Ён i сам не раз думаў пра такі крок, але шкадаваў i няшчасную хваравітую жонку, i дачку. Ведаў: пойдзе сын у армію альбо завядзе сваю сям'ю, дык яны без ix, мужчын, самі як след не прыбяруць кватэры, не згатуюць есці, раззлуюцца, давядуць адна адну да істэрыкі, калі, скажам, сапсуецца тэлевізар, халадзільнік альбо прас. Не мог пакінуць ix у бядзе, цярпеў усе знявагі, нягоды, як мог падлагоджваўся, каб у кватэры было як мага спакайней, але не мог не адчуваць: калі сваю душу поўніць чалавечнасцю, дык залішне рана глушыць у сабе мужчыну.

Вось цяпер тут, у Празе, гэтае мужчынскае не толькі ўсплыло, затрывожыла, але гарачынёй разлілося па целе: душа не магла не захапляцца, а то i купацца ў Эльзіных усмешках i абаяльнасці, у сардэчнасці, што сыходзіла ад яе чароўным святлом.

«Пайду!»

Намагаючыся ўтаймаваць узбуджанае дыханне, Сяргей рушыў з нумара. Каля Эльзіных дзвярэй крыху пастаяў, а пасля, адчуваючы, што вось-вось можа закрочыць адсюль назад, насуперак сваёй волі пазваніў.

Эльза даволі хутка адамкнула i адчыніла дзверы. Паказалася перад ім у доўгім квяцістым бела-сінім халаце, амаль такога колеру ручніком вакол галавы, з паружавелымі шчокамі пасля ваннай.

Яна нібы здзівілася, але зусім спакойна запрасіла рукой: заходзьце, калі ласка. Ён разгублена затрымаўся ў невялікай прыхожай, дзе, як i у яго нумары, з аднаго боку былі шафы для адзення i рэчаў, з другога — ванная. Эльза, зачыніўшыся, стала насупраць, ужо сумелася, але зірнула цёпла, з туманнай павалокай у лагодных вачах. Гэты яе даверлівы позірк быццам падштурхнуў, i Сяргей, бадай, неспадзявана для самога сябе рашуча ступіў i за паясніцу легка прытуліў Эльзу да сябе. Яна, можа, уражаная ягонай смеласцю, падалася, але не зусім блізка — уперлася далонямі яму ў плечукі ды крыху адкінула галаву. Ён i жартам, i ў той жа час настойліва прыціснуў ужо да сябе i вуснамі лёгка даткнуўся да яе вуснаў.

Эльза нейкі міг пабыла яшчэ наструненая, а пасля расслабілася i дала яму вусны. Яны былі сухаватыя пасля нядаўняга купання, але згодна раскрытыя i цёплыя — вусны той, хто хоча пацалунка. Як адчулася, у ix абаіх вось па-трапяткому забіліся сэрцы, а па целе пабегла ўспламяняльная цеплыня.

— Беларусішэн Мелехав... — пасля доўгага пацалунка прашаптала яна, абтуліла яго шчокі далоньмі i пацалавала сама. Лёгка, узбуджаючы кончыкам языка, ужо аддана, як ягоная.

Падахвочаны, ён уладна развязаў пояс на яе халаце, расхінуў яго i адразу ж ледзь не захліпнуўся ад упершыню ўбачанага так блізка жаночага хараства. Жонка была бедная на цела, амаль ніколі не заставалася нават перад ім без станіка ці начной кашулі, а вось тут ён убачыў гладзенькую высакаватую шыю, кранутую лёгкім загарам, буйнаватыя, акругленыя i ўзнятыя грудзі з вабнымі смочкамі, падцягнуты прыгожы жывот з прыгожым пупком i паўнаватыя вабныя сцёгны маладой i дужай жанчыны. Ён прыпаў да яе грудзей — яна аж выгнулася ці то ад нечаканасці, ці то ад прыемнага козыту, a грудзі яе пачалі адчувальна страмчэць.

— Сэргэй! — мляўка прашаптала.

— Эльза! — радасна i захоплена адказаў шэптам ён, п'янка хмялеючы ад арамату яе маладога i нядаўна аблашчанага вадой i пахкім мылам цела.

Яны зноў заціхлі ў моцным пацалунку; яна аддана закінула яму за шыю рукі i, адчуўшы, як абуджаецца, імкнецца да яе ягоная плоць, ужо сама, нават парыўна прыціснулася адкрытым станам, а пасля паслухмяна, не здымаючы з шыі рук, падалася з ім да ложка. Лежачы на ім, прагна адказвала на ненасытны пацалунак, здаецца, з заміраннем адчувала, як ён пяшчотна гладзіць яе набухлыя ўжо грудзі, мяккі, нібы аксамітны, але i ў той жа час тугі жывот, шорсткую мясцінку пад ім, ахвотна разамкнутыя i прызыўныя сцёгны, а таксама i самае адчувальнае на целе.

Упершыню вось так маючы доступ да такога вабнага i падатнога цела, не могучы стрымаць хвалявання i ўз'юранай страсці, Сяргей спачатку далікатна авалодаў Эльзаю i, адчуваючы, што ўпершыню ягоная плоць знайшла тое, чаго жадала, пасля з імпэтам i ўсё большаю прагаю да ўсё большага пазнання i адчування даў сабе волю. Яна з ахвотаю, з радасцю дала яму ва ўладу сваё дела, здаецца, з радасцю пазнавала яго, ціхенька захаплялася, а пасля, калі ён на ўсю моц прыпаў i затрымцеў, застагнаў, знаходзячы месца свайму твару на яе ўзгарачаных ім грудзях, да болі сціснула яго за шыю i чуйна слухала трапяткою плоццю біццё ягонай глыбока з'яднанай з ёю плоці...

Пасля доўгі час ляжалі моўчкі, толькі, пераадольваючы натуральны сорам i суцешваючы адно аднаго, пяшчоціліся моцным поціскам рук. Першы раз адчуўшы такое імкненне, такую страсную падатнасць жаночага цела, Сяргей хутка пераадолеў сорам, віну, быў удзячны гэтай немцы за пазнаную радасць i ўцеху, а заадно быў рады, што яна не адварочваецца, a імкнецца да яго з ласкаю. Значыць, ён не падмануў яе надзей, не засмуціў.

— Дэр Беэр... — здаецца, вось так падала яна голас, кладучы голаў яму на плячук i лашчачы яго грудзіну.

«Мядзведзь, ці што?»

Ён гадаў, а яна загаварыла-загаварыла паўшэптам. Каб ён усё добра разумеў, дык пачуў бы; «Кажуць, вы, усходнія славяне, мядзведзі. Дужыя, але грубыя. Няпраўда! Ты маеш немалую сілу, але ты прыстойны i далікатны. Ты — прыгожы мужчына. Я адразу, як толькі мы ўбачыліся, упадабала цябе. Разумееш, любы Мелехав?»

— Ix бін шлехт? — адчуўшы, што яна гаворыць штосьці пяшчотнае i ўдзячнае, з жартам запытаў ён.

— Найн, — прыпаднялася, зірнула ласкава i пацалавала яго ў шчаку. — Аін бравэр Буршэ!

«Бравэр» — мабыць; бравы? А што такое «Буршэ»?

— Буршэ?

— Я-я.

— Гут? — усміхнуўся.

— Я-я, — зноў пацалавала. Ужо ў вусны.

— I ты, Эльза, гут. Зэр гут. Я ўпершыню маю жанчыну, апроч жонкі, i ўпершыню пазнаў такую радасць. Ты не проста для мяне жанчына, ты — мая каханая. Па-свойму адзіная. Фарштэен?

Хітнула галавой: так-так, разумею. Пасля паднялася:

— Вас трынкен вір?

«Трынкен» — здаецца» піць. Значыць, хоча ўзяць па кілішку за нашу сустрэчу, за блізкае пазнанне.

— Айнэ кагнак? Кафээ?

Ён паціснуў плячыма.

Яна села, накінула на загарэлыя, сям-там з рыжымі крапінкамі, з белаю палоскаю ад станіка плечы халат, паднялася i пайшла да шафы, а ён, саромеючыся быць не апранутым, шпарка нацягнуў на сябе трыко i сеў. Вяртаючыся ўжо з двума фужэрамі карычневага пітва i з пачкам цукерак пад пахай, яна, з чырвонымі плямінамі на шчоках, з бляскам у вачах, убачыўшы, што ён ужо амаль апрануты, па-змоўніцку хораша ўсміхнулася — на ёй жа халат быў захінуты не шчыльна, хораша агаляў шыю i амаль усе прыгожыя грудзі. Падышла, села яму на калені i падала келіх, дакранулася да ягонага i падала вусны. Лёгка нацалаваўшыся, яны крыху адпілі, пасля яна развязала чырвоны шнурочак на пачку, дастала адтуль цукерку i падала яму. Затым падала яшчэ адну — ён паказаў мігамі, што хопіць, ён не вялікі любіцель салодкага, але яна не адступала, i яны блазнавата зазмагаліся, кожны дабіваючыся свайго, час ад часу прыпадаючы адно да аднаго i цалуючыся халаднаватымі i церпкімі ад каньяку вуснамі. Неўзабаве халата зноў не было на Эльзе, Сяргей зноў зачаравана гладзіў яе стройнае цела, але новы іхні парыў адно да аднаго запыніў міжгародні тэлефонны званок, i званок настойлівы, доўгі.

Эльза спачатку махнула рукой на зялёны апарат, што цяпер замінаў ім, а потым, адкаціўшыся на іншы край ложка, легла паўбокам да Сяргея i ўзяла трубку.

Каб Сяргей усё чуў i мог перакласці сам сабе, дык быў бы сведкам такой размовы:

«Слухаю».

«Эльза, ты што — спіш? Так рана?»

«Спала», — яна лена прамовіла i прытворна пазяхнула.

«Дзіўна! Я думаў: ты ў бары».

«Я вельмі стамілася, Карл. Гэтыя бясконцыя дальнія паездкі, выступленні, афіцыйныя прыёмы...»

«Беднае маё дзіця...»

Эльза павярнулася; убачыўшы, што ён з любасцю азірае яе пакатую спіну з прыгожым раўчуком, круглыя шыкоўныя клубы, узяла яго руку, змусіла наблізіцца i прыклала яе да сваіх грудзей, а пасля падала яму вусны. Яны замёрлі ў доўгім пацалунку.

«Эльза? Эльза? — чуўся ў трубцы ўсхваляваны голас пажылога мужчыны. Яе мужа. — Ты што — зноў заснула? Алё? Алё? Алё?»

Эльза адхілілася, заціснула пад пахай яго руку. Пасля, зноў імітуючы санлівасць, запытала:

«Ну што, Карл?»

«Ты не можаш паадолець сон?»

«Не магу. Літаральна самі зліпаюцца вочы».

«Бедная мая».

«Як ты? Як наш Ганс?»

«Добра. Мы чакаем цябе».

«Малайцы».

«Ну cпi, малышка».

«Спакойнай ночы i вам».

Эльза зноў прытворна пазяхнула, але ледзь толькі паклала трубку, борздка крутнулася i прыпала да яго.

«Сам храпі, стары сыч, — загаварыла. — Думай, што i я сплю. Але хіба я магу заснуць з беларускім Мелехавым? Ды калі я яго кахаю?»

Цяпер яны ўжо лашчылі рукамі адно аднаго; Сяргей быў звычайна сарамлівы, ніколі не дазваляў сабе нічога лішняга, але зараз зусім не бянтэжыўся, нават цешыўся, што Эльза лашчыць яго вельмі смела. Яна, гэтая смеласць, канечне ж, не магла не падахвоціць да новай, але ўжо іншай блізкасці. Ён адчуў: цяпер не трэба ўрывацца ў яе адкрытую i ахвотную да яго плоць, цяпер трэба быць асцярожным i асцярожна знаёміцца па-новаму, дарыць сваё каханне, сваю страсць пакрыху i пакрыху прымаць яе цялесны i душэўны дар: дакрануцца да яе — радасць, лашчыць, кахаць — шчасце.

Эльза, здаецца, добра адчувала яго новае, большае ўжо захапленне ёю як жанчынаю, красой, што мела яна, трымцела, калі яго вусны з прагаю прыпадалі да яе вуснаў, да шыі, да грудзей i жывата, а яго плоць, як марскі прыбой, гоніць слодычную хвалю за хваляй, i яны нясліся па ix кудысьці ўдалечыню.

— Любы! — зашаптала Эльза. — Які ты жаданы! З табою я жанчына! З Карлам я ніколі такога не адчувала. Ён не толькі стары, ён сухі i зусім непачуццёвы. Для яго галоўнае — служба i грошы. Я мусіла пайсці за яго, удаўца, бо я з беднай сям'і... Я не жыву, а пакутую з ім... Кажу ж, калі ўбачыла цябе, дык у мяне ажно ўстрапянулася сэрца: вось ён! Хоць на некалькі дзён, але ён павінен быць маім! Ты, канечне ж, яшчэ не патрачаны ні душой, ні целам. Ты хочаш i ўмееш кахаць. Такія рэчы, любы, адчувае сэрца, плоць. У нас пip кахання, праўда?

Яна шаптала па-рознаму: то зусім ціхенька, то ўскрыкваючы, то стогнучы, мабыць, як i ён, сыходзячы любоўю, неапісальнай насалодаю, спапяляльнай страсцю, у якой, выходзіць, столькі шмат новага натхнення i адчування, што, урэшце, асляпляе маланкавым бляскам, за якім неўзабаве пачынаюць адчувацца прыемныя аслабленне, стома i асалодны спакой, напоўненая ва ўсім целе, у душы радасць за жыццё, за спазнанае з жанчынаю...

Апошні пражскі тыдзень, лічы, прамільгнуў. Калі Сяргей ад'язджаў, Эльза праводзіла яго i на вакзале, узяўшы за рукі, закахана i сумотна пазірала ў вочы, а з яе вачэй ціха плылі журботныя слёзы.

— Сяргей, — гаварыла яна, — нават калі нам не ўдасца больш сустрэцца, я ўсё роўна буду шчаслівая. Мы зналіся, здаецца, толькі адзін міг, але гэты міг цудоўны! Кажуць, у адну i тую ваду двойчы не ўвойдзеш, але мы павінны зноў сустрэцца. Ці ў Празе, ці ў нас, ці ў вас. Чуеш, Сяргей?

Ён душой адчуваў, што яна гаворыць, хітаў галавой, пазіраючы на яе скрозь слёзы i любуючыся ёю, зграбнай, прыгожай i добрай.

Яна першая прыслала яму ліст (да запатрабавання, канечне), ён, напытаўшы выкладчыка нямецкай мовы, чытаў яе лісты, пісаў сам, як i яна, жывучы ўспамінам пра бліскавіцу іхніх пачуццяў.

Аднойчы (а гэта было яшчэ ў брэжнеўскія часы) яго паклікалі ў ваенкамат. Вайсковы лейтэнант пагаварыў з ім толькі дзеля прыліку, зверыў ягоныя месца работы, адрас i тэлефон, а пасля завёў у іншы кабінет, дзе сядзеў маладжавы мужчына ў новенькім шыкоўным цывільным касцюме, з кароткімі валасамі i з пранікнёнымі вачыма. На гладкім твары — нібы маска. Як толькі ваенкаматавец выйшаў, той адразу паказаў чырвоную кніжачку, завёў гутарку пра пустое ды парожняе, а пасля ашаламіў:

— Што гэта ў вас, грамадзянін Н., за кантакт з жыхаркай ФРГ?

Упірацца не было як; Сяргей мусіў спачатку пра ўсё расказаць, а пасля напісаць.

— Мы павінны сустрэцца яшчэ раз, — на развітанне сказаў яго нечаканы апякун. — Я пазваню вам, назавуся Міхаілам Іванавічам, скажу, дзе i калі будзе наша сустрэча.

Сапраўды, праз нейкі час гэты чалавек пазваніў, сказаў, дзе i калі з ім спаткацца.

— Мы праверылі па нашых каналах: вашая красуня Эльза — не разведчыца, звычайная маладая заходненямецкая фрау, — ён цяпер загаварыў лагодна. — Што да вас, дык вы дазволілі сабе памацаць яе. I трэба сказаць, спадабаліся ёй. Яе лісты поўныя страсці i кахання да вас. Сексуальная немачка, ці не так?

Сяргей змаўчаў: не мог кінуць камень на тую, якую пакахаў i кахае, з якой жадае сустрэцца зноў.

Апякун адчуў яго сур'ёзнасць, сагнаў з твару панібрацкую ўсмешку i зноў нацягнуў маску:

— Ёсць думка кіраўніцтва, каб вы ўстрымаліся ад далейшых кантактаў з жыхаркай капіталістычнай краіны, што з'яўляецца членам НАТА. Не выключана, што заходнія спецслужбы могуць выйсці на гэты кантакт i паспрабаваць спажыць яго.

— Але ж я не ведаю ніякіх дзяржаўных i ваенных сакрэтаў. Я магу даць толькі даведку пра моцныя i слабыя творы ў нашым выдавецтве.

— Ад вас могуць запатрабаваць антысавецкія творы. А гэта, ведайце, грамадзянін Н., не менш за выдачу дзяржаўных i ваенных тайн.

— Зразумела, — паныла падпарадкаваўся Сяргей.

— Не перажывайце, — зноў дазволіў сабе ўсміхнуцца той. — Можна, калі ёсць сіла, час i ахвота, знайсці i нашых, сваіх, сексуальных жанчын. Але калі будзеце не пільныя, пападзецеся, то тады вамі ўжо зоймуцца жонка, партыйная i прафсаюзная арганізацыі... Мы можам толькi пацвердзіць альбо абвергнуць гэта...

Сяргей моўчкі адказаў поціскам рукі на развітанне з гэтым чалавекам, задумаўся. Як ні дакараў сябе, але на Эльзіныя новыя лісты не адпісваў. Недзе праз год перастала даваць пра сябе знак i яна.

Цяпер, у зусім іншы час, можна было напісаць ёй, а то нават i прыдумаць, дзе сустрэцца. Але што ён можа сказаць ёй, як зірне ў вочы? Як апраўдаецца i на каго ўскладзе віну за тое, чым адплаціў ёй за такое ўзвышанае каханне да яго? Хоць хто ведае: новая сустрэча аднавіла б, натхніла іхняе каханне альбо, наадварот, расчаравала б, зацьміла б тое, што было?

1991 — 1992

Аля

З расказу Мікалая Ж.

1.

— Спадар Мікола, — па-новаму ўжо, як часцей i часцей начало чуваць у сталіцы, паклікала яго Сяргейчык.

Ён яшчэ сядзеў за сваім рабочым сталом, а яна, збіраючыся ўслед за іншымі супрацоўнікамі ісці дадому, некалькі хвілін стаяла пры дзвярах каля люстэрка — здаецца, падфарбоўвала вусны, расчэсвала караткаватыя валасы, намагаючыся вымайстраваць якраз тую прычоску, што спадабалася б ёй самой.

Ён падняў галаву, зірнуў са стомленым запытаннем: што трэба?

— Спадар Мікола, — хоць не павярнулася, па-ранейшаму пазірала на сябе ў люстэрка, але адчула, што ён слухае. — Хопіць карпець над паперамі, хадзем са мной. Зіначка мая ў мамы, дык я сёння вольная. Магу схадзіць з вамі, скажам, у кіно.

Ён быў тут, у інстытуце, загадчык аддзела, яна — малодшы навуковы супрацоўнік, яго падначаленая. Працуюць разам каля двух гадоў, калі яна скончыла тэатральна-мастацкі інстытут i чамусьці трапіла сюды, у літаратуразнаўчую навуку. Зірнуў пільней: жартуе? Мала таго што ён яе «шэф», дык яна нашмат маладзейшая, лічы, дачка яму, ды яшчэ, як кажуць, ён чалавек старой моды, а яна вунь якая сённяшняя: у чорных туфліках, у чорным — у абліпачку — трыко, кароценькай чорнай скураной спаднічцы, у шыкоўнай белай блюзцы. Адным словам, маладая i прыгожая. Ёй, канечне ж, не варта траціць час на сумныя артыкулы ды рэцэнзіі, а трэба даць волю таму, што шчодра мае ад прыроды-матухны.

— Чаго маўчыце? — запытала.

— А што — пасля? — запытаў ён з жартам i іроніяй.

— Вы зводзіце мяне ў рэстаран альбо ў кафэ, — спакойна адказала.

— А пасля?

— Зойдзем да мяне.

— А яшчэ пасля?

— Пабачым, — з хвіліну паглядзелася ў люстэрка, задаволілася тым, як цяпер выглядае, узяла з вешалкі чорную сумачку i накінула раменьчык сабе на плячук. — Спадабаемся адно аднаму — завядзём раман, не спадабаемся — разыдземся. Як у моры караблі.

— Я i не ведаў: вы, Алачка, жартаўніца, — усміхнуўся i хітнуў галавою.

— Ды не, я не жартую, — павярнулася, пільна зірнула з-пад вялікіх акуляраў. — Я сур'ёзна. Мне вы падабаецеся. Не толькі як шэф, але як i чалавек. Я нават у вас закаханая.

— А кажаце, не жартуеце, — прыкінуўся, што засмучаны ад яе слоў.

— Кажу ж, я не пакепліваю. Я гавару не пра службовы раман.

— А пра які?

— Пра той, што можа быць паміж маладою жанчынай i маладым мужчынам.

Здаецца, хоча сказаць, што яны абое маюць на гэта права: ён трэці год ужо як удавец, а яна недзе каля года разведзеная.

— Для мяне гэты раман, можа, быў бы падарункам лёсу, а вось для вас, Алачка... — апусціў галаву i сказаў ужо сур'ёзна: — Вы маладая, прыгожая. Нагледзьце маладога талковага мужчыну, а то i хлопца, i выходзьце замуж.

— Думаеце, легка знайсці талковага? — сур'ёзна запытала i яна.

— Нялёгка. Але ўсё ж падабраць сабе да пары можна.

— А чым вы, Мікалай Пятровіч, не жаніх?

— Мне, Алачка, ужо хутка сорак, а вам, на ваша шчасце, толькі крыху за дваццаць. Разумееце розніцу? — прамовіў i паказаў пальцамі на свае глыбокія залысіны, а таксама на пасівелыя валасы.

— Мне не за дваццаць, а дваццаць чатыры. Ды мне таксама некалі будзе пад сорак.

— Але мне тады ўжо набяжыць пад шэсцьдзесят.

— Сапраўды, — усміхнулася. — Але пакуль вам толькі пад сорак, пакуль не дзед, дык хадзем, возьмем тое, што даюць жыццё i маладыя гады.

Яна не проста ўсміхнулася: на яе вуснах i ў вачах было ззянне ўсмешкі i гарэзнасці. Легка, мільгаючы доўгімі стройнымі i моцнымі нагамі, падышла да ягонага заваленага кнігамі ды паперамі стала, запынілася, міжволі паказваючы толькі крыху прыкрытыя спаднічкай вабныя сцёгны. Ён не падымаў вачэй, але нібы бачыў i іншае, за што апошні час часта зачэплівалася ягонае вока: туга напятыя пад цеснаватай блюзкай два клубочкі, амаль палова якіх хораша была непрыкрытая, трошкі загарэла, a раўчучок між імі хвалююча адсвечваў пяшчотнай белізной, а таксама нібы бачыў яе лебядзіную шыю, прадаўгаваты твар, пунсовыя вусны, свежы чырванец на поўненькіх шчоках, задзёрты нос i велікаватыя чорныя жывыя вочы пад моднымі акулярамі.

— Не вагайцеся, хадзем, — здаецца, добра зразумела, што ў яго на душы. — Не бойцеся. Я не легкадумная i не драпежная, каго-каго, а вас не пакрыўджу... Мне сёння чамусьці вельмі сумна. I вам, думаю, не зусім весела. Дык чаму нам, гаротнікам, не пабыць разам?

— Што вы робіце са старым чалавекам? — пачаў бараніцца ён ды, канечне ж, слаба, паклаў у папку недачытаны артыкул. — Але перасцерагаю, Алачка: кепскі з мяне кавалер. Не для вас, такой юнай i абаяльнай. Вам яшчэ трэба хлапечыя заляцанні, высокія словы, летуценныя позіркі ў неба i любаванне зоркамі, шэпты пра вялікае каханне, вернасць... Я ж, Алачка, — уздыхнуў, — даўно ўжо іншы. Цвярозы i чэрствы. А яшчэ сумны i нецікавы.

— I я ўжо не дзяўчынка, — адказала яму. — Мне, ведайце, цяпер трэба не заляцанец i не шаптун, а сталы чалавек, каб я, безабаронная, магла адчуць трывалую падтрымку. А што да вас, дык не нагаворвайце на сябе лішняе...

— Ну, Алачка! Здзіўляеце вы мяне! — сказаў нібы жартам, але з амалоджаным хваляваннем.

— Я — жанчына, Мікалай Пятровіч. А жанчыны ёсць жанчыны. Таямнічыя i эмацыянальныя.

— Штурхаеце мяне да трагедыі! Змусіце захапіцца, а то нават i закахацца ў вас, а пасля жорстка пакінеце. Дык што мне тады рабіць? Старому i пакінутаму?

— А гэта ўжо вашы, мужчынскія, клопаты, — загарэзавала, выходзячы з рабочага пакоя. A калі вымкнуліся на ясны акадэмічны двор з жаўтаватымі дрэвамі, пайшлі ўздоўж сухой i пыльнай вулачкі, узяла яго пад руку.

Бач ты, здзівіўся, думаў: перагарэла ўжо ў ім усё маладое, не будзе нічога інтымнага мець з жанчынамі, настроіцца на затуханне i на старасць, на дажыванне пры дзецях. Ажно не. Зноў, як i некалі ў маладосці, неспакойна i хвалююча трапечацца сэрца, трывожыцца душа, i, што ні кажы, прыемна ісці з маладзічкай, ад якой аж гэта змушае быць i ўзнёслым, i па-хлапцоўску ўзбуджаным, рабіць самае простае глупства.

— Ці не здаецца вам, — вось адно з ix само міжволі вырвалася ў яго, — што ўсе прахожыя пазіраюць на нас i думаюць: ідзе бацька з дачкой?

— Затое здзіўляюцца: які малады бацька i якая ўжо сталая дачка! — хутка i, як здалося яму, удала адказала яна.

— Ну, Алачка!

— Што, Мікалай Пятровіч? — прытулілася.

Ён, заміраючы, адчуў дотык яе маладога цела — канечне ж, крамянага, пяшчотнага i загарэлага, урэшце, дужага і вёрткага.

— Што падумаюць пра нас нашы калегі! — зноў быццам не сваім голасам сказаў ён. — Хтосьці, будзьце пэўныя, падгледзіць, што мы вось так шпацыруем.

— Няхай, Мікалай Пятровіч, думаюць, гавораць усё, што хочуць, — здаецца, зусім спакойна i разважліва, нібы старэйшая за яго, прамовіла яна. — Чаму мы не можам пабыць разам? Каго мы гэтым крыўдзім альбо каму прыносім боль?

Яна гаварыла праўду, але нечаканую i не зусім натуральную. Калі наблізіліся да падземнага ўвахода ў метро, ён прамовіў:

— Вось ваша станцыя...

—Якая станцыя! Якое вяртанне ў шпакоўню! — усклікнула яна. — Я хачу ў кіно!

Рашуча пацягнула яго ў скразняковую i халаднаватую ад белай пліткі падземку (калі люд, выходзячы з метро, адчыняў шкляныя дзверы, дык сюды неслася сухое, настоенае цэментам i машынным маслам цяпло), а з падземкі павяла на другі бок праспекта — да шэрага, паўкруглага, з вялікімі шклянымі вітрынамі кінатэатра.

Як на тое, хоць ішоў амерыканскі фільм, былі вольныя білеты, i неўзабаве ён з Алачкай ужо зайшоў у досыць прасторнае, пахкае араматнай кавай фае, дзе былі ў высокіх кадоўбчыках кветкі, столікі, буфет. Ад напітку i бутэрброда Алачка адмовілася, але вось узяць марожанае згадзілася. Калі купілі яго ў пажылой прадаўшчыцы, падаліся ў залю, на десвіцы i ў фае на другім паверсе кідаючы позіркі на фотаздымкі славутых акцёраў.

«Гэтая Алачка таксама магла б быць папулярнай актрысай, — падумаў, — але чамусьці не пайшла ні ў тэатр, ні ў кіно».

У зашторанай паўцемнаватай залі знайшлі свае месцы, селі сярод рэдкіх маладых пap i адзінокіх пажылых людзей; Алачка даверліва прытуліла голаў да яго плечука i прашаптала:

— Будзем, Мікалай Пятровіч, не напружаныя, а свойскія.

— Ёсць!

У гэты дзень іхнял «свойскасць» скончылася тым, што ён пасля правёў яе на метро, а сам — узрушаны, з заблытанымі пачуццямі — паехаў аўтобусам дадому.

На новым тыдні яны схадзілі ў тэатр, а затым яна запрасіла яго дадому — памагчы пачапіць на сцяне ў яе аднапакаёўцы дыван, парамантаваць канапу, кран на кухні. Кожны раз яе дачкі не было дома, яна частавала яго чаем i пячэннем; апошні раз, калі адыходзіў, дык яна, пунсовая i ўзбуджаная, быццам незнарок прытулялася, нават цмокнула ў шчаку, але ён нібы не заўважаў нічога, баяўся пакрыўдзіць яе, знешне смелую, гарэзную, а на самай справе слабую i безабаронную.

Стрымліваў сябе як мужчыну, але нават са страхам адчуваў: закахаўся.

2.

Мікалай меў дачу — калі ў шасцідзесятыя гады не зусім без хітрыкаў рашылі даць пісьменнікам па кавалку зямлі (каб пераціралі не косці ўладзе, a камякі на сваіх градах), дык i ён уступіў у іхні садова-агародніцкі кааператыў i ўзяў чатыры соткі на пясчаным узгорку каля лесу. Спачатку пасадзіў садок, розныя кусты, пакрыху з нябожчыцай апрацавалі, падтлусцілі зямлю, а пасля агоралі невялікі, з дошак, дамок. Калі пазней адмянілі звышстрогія правілы для дачнікаў ды калі крыху абжыўся i сабраў грошай, абклаў домік цэглай, уцяпліў, зляпіў грубку з плітой, прыбудаваў веранду. Для яго i жонкі гэты куточак быў іхнім любімым месцам, яны рваліся сюды кожныя суботу i нядзелю, не на поўдні, а тут адбывалі адпачынкі — корпаліся, наварвалі сабе рознага варэння i самых розных кампотаў, маючы неблагую падмогу да сваіх сціплых заробкаў, гадавалі на свежым паветры i на вясковым малаку дзяцей, адпачывалі душой пасля гарадскога тлуму. Сын i дачка, калі былі малыя, таксама ездзілі сюды з ахвотай, любілі памагчы ў рабоце, пакатацца тут на веласіпедзе альбо пасядзець вечарам каля цяпельца, але цяпер, калі падраслі (сын на трэцім курсе інстытута, дачка перайшла ў дзевяты клас), на дачу ездзіць ужо не хочуць — ледзь даклічашся, каб прыехалі ды сабралі трускаўкі, парэчкі альбо абабралі гатунковыя яблыні. Дык ён цяпер на выхадныя прыязджаў адзін i пыніў тую работу, што раней рабілі ўдваіх з нябожчыцай. Гэтая работа спрыяла яму засяродзіцца, адагнаць боль i смутак па заўчаснай страце любімага чалавека, давала сілы на новы тыдзень. Можа, найперш з-за яе, сваёй дачы, ён адчуваў сябе яшчэ ніштавата i, як кажуць, выглядае маладжава.

Вось сёння, за кароткі, але цёплы кастрычніцкі дзень бабінага лета, даволі легка выкапаў глыбакаватую яміну, пасек, закінуў у яе пустазелле ды розныя дадаткі да яго i засыпаў зямлёй, каб пазней, вясной, на гэтым месцы паставіць парнічок пад агуркі. Калі пачало цямнець, пакінуў работу, памыўся, пераапрануўся, запаліў у грубцы і паставіў на пліту чыгунок з бульбай. Паколькі не было электрычнага святла, дык адчыніў дзверцы ў грубцы, сеў на невысокі ўслончык i задумліва пазіраў на агонь, адчуваючы нейкае незразумелае прыцягкенне i супакой — так, мусіць, некалі, у сівыя часы, вечарам сядзелі каля вогнішча i задумліва пазіралі на яго нашы дзікія (ці, можа, зусім не такія) продкі. Тым больш вабна было сядзець каля цяпла таму, што на дварэ зусім нечакана ўсхадзіўся вецер i зацубаніў ужо не лагодны, a золкі асенні дождж.

Яго засяроджаную задумлівасць парушыў тупат за акном i нечаканы стук у дзверы веранды — можа, ішоў хтосьці з суседзяў па нейкай патрэбе.. Па запалкі альбо па соль. А можа, разам пасядзець i пагаманіць пра жыццё-быццё, бо ўдзёнь кожны длубаецца на сваёй гаспадарцы.

Ён падняўся, адчуваючы прыемную стомленасць у плячах, спакойна адчыніў дзверы i гукнуў у цемень за верандай:

— Незамкнёна. Заходзьце.

Нечаканы госць незнаема зашкрэбаў па дзвярах, нарэшце абмацаў клямку, адчыніў дзверы i хуценька шмыгнуў у веранду — хутчэй ад струіны вады, што цурболіла з даху. Жанчына. Маладая.

— Можна, спадар Мікола?

Устрапянулася сэрца, пыхнула гарачыня па ўсім целе: Алачка.

—Калі ласка, — пахрабрыўся, адступіў, а пасля, калі зачыніў за ёю дзверы. У святле, што зыркала з грубкі, убачыў: Алачка ў чорных туфлях, у чорных панчохах, у жоўтай, з вялікімі чорнымі кружочкамі, пераціснутай вышэй паясніцы ременем сукенцы i з чорнай сумачкай на плечуку. Без парасона і плашча. А паколькі сукенка намокла, дык яна прыліпла, цесна аблягае цела — пакатыя плечы, узгоркі грудзей, клубы. Ён ужо шчыра здзівіўся:

— Адкуль вы?

— Не з неба. З электрычкі, — усміхнулася, здаецца, мала што бачачы, бо яе акуляры запацелі ад цяпла. — Гасцявала ў сяброўкі ў Маладзечна, вярталася дадому, засумавала i рашыла злезці ў Зялёнм i наведаць вас. Толькі адышлася ад станцыі, як лінуў дождж. Але я рашыла не вяртацца...

— Вы ж можаце прастудзіцца, — схамянуўся ён, кінуўся ў другі пакой да шафы, дзе было яго i жонкі-нябожчыцы адзенне, узяў яе халат, але пасля перадумаў, абмацаў сваё лепшае трыко i гукнуў: — Хадзіце сюды, калі ласка.

Яна паслухала, узяла трыко і, калі ён выйшаў, пераапранулася. І рубашка, i штаны былі ёй завялікія, дык яна закасала штаны i рукавы. На ногі ёй даў свае цёплыя шкарпэткі.

Сядайце i грэйцеся каля агню, — закамандаваў, наўмысна выбіраючы тон старэйшага чалавека, а калі яна паслухмяна апусцілася на ўслончык, зняў са сваіх плячэй цёплую куртку i накінуў ёй на плечы. — Хутка будзем есці гарачую бульбу з гуркамі, піць навар з маліны.

— Цудоўна! — усцешылася яна. Нават у гэтай, рабочай, апратцы была свежая і вабная.

Ён клапатліва падкінуў яшчэ дроў, каб у доміку было зусім цёпла, а пасля падаў на стол зусім простыя, вясковыя, але ім любімыя харчы — разварыстую бульбу ў місцы, талерку крамяных салёных агуркоў, патэльню з дробна пакрышаным свежым салам, яйкамі, пасыпанымі маладым укропам, а да гэтага паставіў пляшку гарэлкі, якую бярог для якога-небудзь праезжага шафёра-рвача, што, бывае, падвязе сюды, да дач, машыну торфу i не толькі яго, але прадасць найперш таму, хто дасць i грошы, i гарэлку. Убачыць пляшку — меншую плату грашыма возьме.

Калi селі за зроблены ім самім, цяпер накрыты дзеля госці лепшым абрусам стол, калі напоўніў простыя, гранёныя чаркі (лепшыя дома), усміхнуўся:

— Ну, за што вып'ем, мая нечаканая госця?

— За Эдэм, — паэтычна, але лагодна для яго душы тут жа адказала яна, пазіраючы на яго не толькі цёпла, але як нібы на якога мэтра.

— Які ж тут Эдэм?— зноў усміхнуўся, але ўжо калі не гулліва, дык па-зямному радасна. — Мы з вамі ў сціплай хацінцы ў дачным Шанхаі.

— Не, спадар Мікола, мы ў Эдэме. Тут вы i я. Уночы. У цяпле ў непагадзь...

— Паэтка вы, Алачка, — ужо не столькі пакакетнічаў, але ўсцешыўся ён, разумеючы, што ёй, маладой, зусім да твару летуценнасць, a ў дадатак да ўсяго, што яна сама прыйшла якраз да яго, яму трэба толькі радавацца, адчуваць сябе не пакрыўджаным жыццём. — А калі так, дык давайце за паэзію... Усё ж паэзія ёсць паэзія, без яе жыццё было б зусім нецікавае...

— За паэзію, — прамовіла яна з маладым летуценным захапленнем, а то i крыху артыстычна дакранулася да яго чаркі, а пасля рашуча выпіла ўсё да дна, міла замахала рукамі i з ахвотам ухапіла відэлец з невялікім гурком, што ён падаў. Смачна захрумстала, а затым, перабіўшы моц гарэлкі, узялася за бульбу i яечню. — Як усё смачненька, спадар Мікола! Цудоўна! Але вы ўсё ж нядобры...

— Чаму? — запытаў ён.

— Самі шыкуеце тут, а мяне хоць бы раз сюды запрасілі...

— Якое ж тут шыкаванне? — вёў далей сваю ролю. — Кажу ж, тут не сапраўдная дача, а малюсенькі кавалачак зямлі з домікам i садзікам сярод Шанхаю, вясковая праца, вясковы харч. Мне, вясковаму, усё гэта да душы, а вам, гарадской?

— Мне — больш...

— Не ведаю, — паціснуў ён плячыма. — У маёй жонкі-нябожчыцы была гарадская сяброўка, дык яна, пабыўшы толькі адзін раз тут, лічы, ашалела: што вы, людзі? Ды вы тут маеце кавал бруду!

— Я, Мікалай Пятровіч, так не думаю. Я, гарадская, люблю вёску, зямлю, праду. Я люблю вясковых людзей.

— Рэдкая з'ява, Алачка, — на ўсю глыбіню вясковай душы ўсцешыўся ён. — Я ніколі не нападаў i не нападаю на гарадскіх людзей, разумею ix, але сотню разоў бачыў, чуў, як гарадскія пасшіхаюцца з вясковых. Не толькі карэнныя гарадскія, але нават былыя вяскоўцы... Вы ж, Алачка, па адукацыі актрыса — значыць, вы — узвышаная асоба. I раптам — ваша любоў да зямлі, да вёскі, да ўсяго зямнога, а то часамі i заземленага? Ці рэальна гэта?

— А чаму не рэальна, мой гаспадар-валадар? — захоплена адказала яна. — Я ж сама адмовілася быць актрысай, захацела быць звычайнай, зямной жанчынай! — Усклікнула, а пасля апусціла галаву. — Праўда, сталася так, што я нешчаслівая... Але гэта...

Пасля яна толькі пакрышачку пацягвала з чаркі, а калі ён затым падаў гарбату, абхапіла далоньмі вялікі гарачы кубак i зусім даверліва ткнулася лобам у яго плячук:

— Я зусім п'яная, спадар Мікола.

— Ад чаго?

— Я не п'ю. А тут кілішак, а пасля i яшчэ выпіла.

— Затое ўберажэцеся ад прастуды, — не падымаючы рук, але з ахвотай адчуваючы яе голаў на сваім плячы, сказаў ён. — Як я разумею, вы не пойдзеце ўночы, у дождж на станцыю, а заначуеце тут. Дык папіце гарбаты, а тады — пад цёплую коўдру. Так?

— Так, — яна мацней утулілася. — А заадно ведайце: я прыйшла паглядзець, ці не маеце вы якую цётку...

— Паглядзелі?

— Паглядзела. Задаволілася. Нават больш — я ў прадчуванні шчасця...

Калі яна дапіла навар (ад яго ў яе выступілі дробненькія кропелькі поту на лобе, а сама яна аслабла), ён хуценька расклаў у зальцы канапу, паслаў прасцірадла, пагрэў каля грубкі коўдру i падушку, а тады, захоўваючы тон старэйшага, зноў закамандаваў:

— У цёплую пасцель, Алачка!

— Я хачу пасядзець каля грубкі, — закапрызнічала яна. — Я хачу разам з вамі моўчкі паглядзець на агонь.

— Хопіць паэзіі! — пераадольваючы самога сябе, рашуча перапыніў ён. — Хутчэй пад празаічную цёплую коўдру!

— Які вы дыктатар! — яна прытворна пакрыўдзілася, але паслухала, пайшла ў зальку класціся спаць.

Ён жа марудна, але клапатліва прыбраў са стала, дагледзеў грубку, а пасля, праходзячы непадалёку канапы, дзе пад коўдрай ляжала Алачка i дзе была відаць яе галава, няроўным голасам пажадаў:

— Моцнага сну i здароўя.

— Дзякую, — адказала, здаецца, праводзячы яго позіркам. A калі ён адчыніў дзверы ў спальню, папрасіла: — Толькі вы не зачыняйцеся, а то я адна буду баяцца быць у цемені.

— Добра, — згадзіўся ён, вобмацкам разаслаў ложак, распрануўся i, заплюшчваючы вочы, нырнуў пад настылую коўдру, нейкі час нават асцерагаючыся выцягнуць ногі.

Каб ён быў адзін, дык, канечне, пасля сённяшняй натомленасці, вячэры з чаркай i чаем хутка заснуў бы. Не мог доўга авалодаць ім сон улетку: тады зусім іншая, чым цяпер, цішыня, тады непакоіць усё, што нібы струменіцца: лагодны пошапк неба, рух паветра, тады зацікаўлівае, вельмі ўзбуджае нечы ажыўлены голас альбо смех, а яшчэ болей — музыка ды песня, тады нават вецер i дождж іншыя, лёгкія i хвалюючыя. Увосень жа, калі, здавалася, не ціхі, што губляецца сярод пышнага лісця, a парывісты, мяцежны i няўтульны вецер, калі не лагодна, спорна, а цяжка цурболіць дождж, ён тым не менш супакойваўся i, ледзь заплюшчыўшы вочы, адыходзіў у сон. Праўда, цяпер i думаць нельга было, што ён нават здолее самружыць павекі: кожнай жылкай адчуваў, што з залі, ад Алачкі, сыходзіць нейкае няўлоўнае, але i ў той жа час адчувальнае поле, дасягае сюды i непакоіць.

— Спадар Мікола? — вось пачуўся яе ўзмольны голас.

— Што, Алачка?

— Я ж вам не дачка...

— Канечне.

— Дык хто я вам?

— Вы — мая госця.

— Няпрошаная i нежаданая? — зноў, як i за сталом, закапрызнічала. Па-маладому, па-жаночаму. Альбо зноў, як i дасюль, трохі артыстычна.

— Спіце, Алачка.

— «Спіце! Спіце!» — абурылася. — I чаму — «Алачка»? Я — Ала. Альбо Аля — сталы ўжо чалавек.

Тут жа, як было чутна, рэзка адкінула нагамі з сябе коўдру, падхапілася i, мякка ступаючы босымі нагамі, закрочыла сюды, да яго. Ён павярнуў галаву: у паўзмрочна-матавым святле, што ішло ад незашторанага акна, убачыў яе доўгія ногі, a неўзабаве i тое, што яна на хаду падымае ўверх рубашку, паказваючы цёмны куточак пад жыватом, сам матавы жывот, i тут жа калыхнуліся яе круглыя грудзі. Рубашка паляцела ў кут, на крэсла; Алачка нагнулася, абмацваючы край коўдры (у цёмных вачах яе, здаецца, ззяла гарэзная ўсмешка), a калі падняла коўдру, рыўком нырнула пад яе.

— Маўчыце! — загадала. — Hi аднаго павучальнага слова!

Адчуваючы, што ён замёр ад нечаканасці, прыўзнялася i лёгка пачала дакранацца вуснамі да яго лоба, шчок, вуснаў ды тулілася ўсё бліжэй i бліжэй. Ён стрымліваўся, нават не кратаў рукою, але паволі яго п'яніў духмяны пах яе валасоў, дотык жаночага цела, якога ён не адчуваў так блізка ўжо даўно; калі ж яна надоўга прыпала да ягоных вуснаў раскрытымі i пажаднымі вуснамі, калі раптоўна ўспламянілася кожная жылачка, рукі самі пацягнуліся да яе, з хваляваннем i з прагай да пяшчоты пачалі гладзіць яе шыю, цудоўны выгіб спіны, тугія грудзі ды панадныя клубы, а пасля затрымцелі ад абуджанай страсці.

Алачка тут жа адчула гэта, таксама затрымцела; іхні пацалунак быў усё болей прагны i ненатольны, i неўзабаве, не могучы ўжо стрымлівацца, яны сталi блізкія. Яна была ўся яго, пакорлівая, нават нібы ў раптоўным паўзабыцці, але пазней, праз невядома які час, ці то ціхенька застагнала, ці то заплакала, а потым, калі ён, перажываючы найвялікшую страсць, што была вельмі блізкая да слодычнага болю, зняможана ўтуліўся тварам у яе грудзі, зноў замаўчала i моцна ціснула да сябе...

Калі зноў вярнулася памяць i калі трэба было разлучацца целамі, з усёй цвярозасцю пранізала думка: не ўстаяў, паддаўся юру. I з той, на каго, мабыць, не мае права. Не ведаў, што прамовіць, здаецца, не ведала i яна — нават тады, калі, прытуліўшыся, ляжалі побач.

Ці трэба было гэта? I што будзе далей?

— Дакараеце? — Аля першая падала ціхі голас. — I мяне? I сябе?

— А ты? — прашаптаў. — Не адчуваеш дакору?

— He, мілы мой Мікалай Пятровіч. А вы вось, здаецца, засмуціліся.

Змаўчаў.

— Скажыце! Шчыра!

— Калі шчыра, дык дакараю сябе.

— За што?

— За тое, што вінаваты перад табою.

— Ніякай вашай віны, Мікалай Пятровіч, няма, — прамовіла пяшчотна. — Вы ж не спакусілі i не пакрыўдзілі мяне. Я сама вам аддалася.

— Мабыць, неразважліва...

— Чаму — неразважліва?— пяшчотна паклала голаў яму на плячук. — Я ж не дзяўчына i не нейчая жонка. Я вольны чалавек i сама выбрала вас, таксама вольнага, сталага, але яшчэ i маладога, прыемнага мне мужчыну. Ці вы лічыце мяне распуснай?

— Не, — адказаў. — Лічу вельмі яшчэ маладой, свавольнай i трохі неразважлівай.

— Што ж, якая ёсць — такая i ёсць, — усміхнулася. — I ты, разважлівы, ужо мой.

Бач, перайшла ўжо на «ты».

— Толькі...

— Што — «толькі»?

— Як жа так можна? — прыкінулася капрызніцай. — Я ўжо твая, а ты не сказаў i не хочаш сказаць, што кахаеш, што я для цябе любая i жаданая.

— Я ж перасцерагаў цябе: я стары i чэрствы. Табе трэба іншы, малады i летуценны.

— Але ж кахаў мяне молада i з пяшчотай...

Што ні кажы, сапрауды многае адчула. Душой.

— Хіба не так?

— Так-так, свавольніца.

— Дык кахаеш?

— Не хапае ні гадоў, ні чэрствасці, каб не адчуць гэта да цябе.

Адказаў з жартам і, адчуўшы, што мінае сорам, віна, адчуў ужо іншае: яму не толькі дарагая гэтая маладая гарэзніца, але ён сапраўды кахае яе.

— Я радая i шчаслівая, што закахала цябе ў мяне, — пацалавала яго, пяшчотна прытулілася. — Дык давай знаёміцца бліжэй. Хочаш уведаць пра мяне ўсё-ўсё?

— Канечне.

— Тады слухай. Будзеш ведаць усё, паверыш — можа, возьмеш за жонку.

— Паглядзім, — пажартаваў, але прытуліў яе да сябе цясней, як жонку ва ўдзячныя хвіліны.

— Я марыла стаць актрысай i актрысай славутай. На трэцім курсе, калі пачала паяўляцца ў масавых сцэнках у тэатры ў ролі прыгожанькіх дурнічак, я захапілася адным акцёрам. Гадоў на сем старэйшым, прыгожым i вельмі бойкім. Карацей, не ўстаяла, аддала яму свой малады жар. Як i трэба было чакаць, зацяжарала. Ён не хацеў жаніцца, уталкоўваў, што сям'я i побыт загубяць у нас актораў. Я гатова была згадзіцца, пайсці на новы грэх, але ўсё рашыла мая рашучая мама. Яна, лічы, змусіла яго ўзяць замуж. З першага ж дня мы пачалі жыць не так, як трэба. Я хутка ўведала: я трэцяя i, канечне ж, не апошняя яго жонка. Спачатку мы спрачаліся, а потым, калі залавіла яго з іншай жанчынаю, разышліся. Я скончыла інстытут, але ад тэатра адмовілася, праз аднаго знаёмага ўладкавалася на працу ў ваш інстытут, усёй душой прыкіпела да сваёй Зіначкі, рашыла прысвяціць жыццё ёй. Але... Пачала ўсё больш адчуваць: штосьці са мной робіцца не тое. Я выбіваюся са сну, кідаюся вечарамі па пасцелі, без дай прычыны злуюся. Нават больш, што аж сорамна сказаць: у аўтобусе, у метро, на вуліцы я пачала бессаромна лупіць вочы на стройных i прыгожых мужчын, а той-сёй з ix, адчуваючы гэта, проста лезе сляпіцаю... Спавядацца далей?

— Калі ласка.

— Табе, можа, непрыемна?

— Гавары праўду i толькі праўду, — усміхнуўся.

— Дык слухай далей. Зусім нядаўна мая сяброўка, таксама разводніца, кажа мне: «Ці не запісалася ты ў манашкі? Кінь, не марнуй маладосць i не ўпускай моманту».

«А што ты параіш? — пытаюся. — Зноў выходзіць замуж за малазнаёмага?»

«Наіўная! Я не раю накідаць на сябе сямейны хамут, — адказвае тая. — Знайдзі сабе здаровага, нармальнага і, галоўнае, забяспечанага партнёра ды жыві з ім, каб у табе не патухла жанчына».

«Як? — аж усклікнула я. — Жыць не з мужам, не з палюбоўнікам, a толькі з партнёрам?»

«Дурніца, — тыцкае мне пальцам у лоб, — ты не толькі нармальная, вабная, табе сам Бог даў здароўе i красу. Дык не марнуй нябескі дар, жыві для задавальнення i заадно грабі вялікія купюры. Будзеш мець грошы — лепш апранешся i будзеш яшчэ больш ашаламляльная, яшчэ больш у цане».

Карацей, мілы мой i харошы Колька, яна крапала-крапала мне на мазгі, i я, сапраўды дурніца з дурніц, згадзілася пайсці на такое. Яна ж тут як тут: прыходзь да мяне, «падшукала добры варыянт» — маладога i грашавітага мужчыну з поўдня, які прадае на Камароўцы кветкі i садавіну, шукае тут, у Мінску, сабе партнёрку. Паверце ці павер, не з-за лёгкага жыцця i вялікіх грошай, а можа, нават з-за нейкай дурной цікавасці пайшла. Той — там. Скажу шчыра, не кракадзіл, не малпа, а рослы, наглядны, шыкоўны, зубы залатыя. Праўда, пакаўказскаму цёмны. Селі. Выпілі шампанскага. Ну, тыры-мыры. Я ж усё-такі жанчына, бачу: спадабалася яму. Вачэй не зводзіць, у думках распранае. Пасля, як i загадзя дамовіліся, мая сяброўка шмыг з кватэры, а ён — адразу да мяне. «Ладна, — думаю, — хапай, ламі, бяры, але каб быў ласкавы, каб паважаў у мне жанчыну. Я ж не нейкая рэч, а Жанчына!»

«Панымаю, — здаецца, учуўшы мяне, гаворыць ён задыхана. — Сколька хаціш за сеанс?»

Божа, мяне як халоднай вадою аблілі! Ён не толькі не зразумеў мяне, але лічыць за... абы-што! Зрэшты, як i кожную нашу жанчыну, якую можна купіць за грошы. Не, думаю, трасцу, не аддам табе такому маладое цела. Яно ж, маё цела, не толькі мае, але, як кажа мая сяброўка, нябесны дар! Я ж, на шчасце, ведала, што наш славуты Купала яшчэ даўно пісаў, што ў беларускую дзяўчыну яшчэ ніколі каменем не кінуў!

Яшчэ карацей, Колечка, я вырвалася, i ходу з кватэры. Ён — як барс, за мной. Схапіў адной рукой, а другой пахапліва аж вырывае з унутраных кішэнь вельветавага пінжака грошы — бачу, сотню, другую, упакоўку з белачырвонай папяроўкай. «Хаціш долары?» — выдыхвае. Я ж, бачачы, колькі ён можа заплаціць, цверазею ўсё больш i больш: я, дурніца, маю тое, што не купляецца, не прадаецца, што божы дар i дорыцца камусьці нібы дарма, а на самай справе за найвялікшую плату — за каханне. «Прэч!» — на колькі хапае сілы, адпіхваю «партнёра», адчыняю дзверы i бягу ўніз. Толькі дома, з мілай сваёй дачушкай апамяталася: эх ты, жанчына, маці, магла прадаўшчыцай цела стаць! Гэта ж — страшней, чым распусніца. Яна, распусніца, аддаецца таму, хто ёй спадабаецца, a прадажніца — таму, хто ёй больш заплаціць... Жах!

Замаўчала, а пасля запытала:

— Чуеш?

— Чую.

— Верыш?

— Веру.

— I можаш узяць мяне за жонку?

—А ты хіба мне ўжо чужая? — запытаў ужо сур'ёзна.

— Жонка, — згадзілася. — Вось паглядзіш: буду табе верная i клапатлівая.

— Але ж я не маю долараў, — усміхнуўся.

—Пражывём i без ix, — прытулілася шчакой да ягонай шчакі. — Толькі ты пакахай мяне як след. Я пастараюся, нават зраблю ўсё, каб твае сын i дачка былі мне не чужыя, а я не была ім чужой. А вы, думаю, палюбіце маю Зіначку. Праўда?

— Праўда, — шчасліва адказаў ён.

1991

Раздзел чацвёрты. ХВАЛАСПЕЎ СЯМ'І

...Я цалую свайго мужа

I нікога ў свеце болей.

(Пераклаў з польскай Нічыпар Чарнушэвіч)

Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч

Я знаю — шмат ты мела гора

I горыч дум піла да дна,

I шмат было тваіх дакораў,

Хоць ты ў душы маёй адна.

Якуб Колас

Клава

(Працяг апавядання «Іста»)

Расказвае Алесь С.

У той незабыўны для мяне дзень я прылёг уполудзень у невялічкай складской баковачцы на тапчанчыку i нечакана для сябе прыснуў. Як часта бывае, аднак у доўгі сон не пайшоў, раптоўна ледзь не падхапіўся: што я раблю?

Зноў зразумеўшы, дзе я, што маю права адпачыць, я супакоіўся, знайшоў самую ўтульную позу, заплюшчыў вочы, але ўсё, дрымота прайшла ўжо. Ды заадно не даваў сціхамірыцца, нырнуць у сон жаночы гоман. Я не зачыніў дзверы, не былі прыхіленыя дзверы ў пакоі нашай загадчыцы, дык, хочаш альбо не хочаш, мусіў чуць, пра што гаварылі яна, Каралёва, ды прадаўшчыца цётка Матруна.

Звычайна ў перапынак на абед магазін зачынялі, жанчыны ішлі ў кабінет Каралёвай, грэлі на плітцы ваду, заварвалі чай i падсілкоўваліся, адпачывалі; звычайна яны клікалі i мяне, грузчыка, падкормлівалі сваім харчам. Луста хлеба, шматок сала ды шклянка падсалоджанага пітва, канечне ж, мне, яшчэ маладому росламу i заўсёды паўгалоднаму мужчыну, былі проста паратункам, але я, саромеючыся, як мог ухіляўся ад яго. Не кожны ж радуецца ды ганарыцца за сваё нахлебніцтва ды яшчэ за кошт жанчын, бывала, перабіваў голад кубкам-другім звычайнай вады.

— Клава, адумайся, — вось пачуў я, як сказала Матруна, — гані яго прэч...

Я натапырыўся: каго гэта — «яго»?

— Хіба ён — абы-які мужчына? — здаецца, пацвелілася Каралёва. — Горшы за іншых?

— Пры чым тут «абы-які» альбо «не абы-які»? Я зусім не пра тое хачу табе сказаць.

— Пра што, Матруна? — запытала Каралёва i, як чуваць было, крактанула. Значыць, як часта здараецца, сербанула цяпер не чаю, а мацнейшага.

— Не прыкідвайся, ліса. Сама пра ўсё ведаеш.

«Няўжо кабеты гавэндзяць пра мяне?» — насцярожыўся я. Няёмка было, як казаў, міжволі падслухоўваць, але гэтак жа няёмка было i падаць знак, што я чую жаночыя сакрэты.

— Не ведаю, Матруна.

— Пацяшаешся са старой, — зусім сур'ёзна сказала Матруна (я называў яе цёткай). — Пацяшайся. Але не мне, а табе горш будзе.

— Эх, Матруна! — уздыхнула Каралёва. — Сама ж баба, маладой была, дык хіба не ведаеш: маладой не спіцца без мужчыны?

— Чаму не, ведаю.

— A калі ведаеш, дык чаго папікаеш? Глядзі: хіба мая нага не як нага? Рука — не як рука? Грудзі — не як грудзі?

— Хто ж кажа табе іначай? Дзякуй Богу, усё жаночае маеш, але ж не зла я табе хачу, дурная ты, — шчыра гаварыла старая кабета. — Хто-хто, а гэты памаўзель тоўсты табе не патрэбен.

Каралёва змаўчала.

— Чапляецца, ліслівіць, гарэлку падсоўвае, але ён жа жанаты, — пайшла ў наступ цётка Матруна, жанчына трохі грубаватая, але шчырая i добрая. — Яму, кату марцоваму, што ад цябе трэба? Узяў з табою чарку, павесяліўся, абваліў, дабіўся свайго — i ходу. Табе ж не так трэба той хлопец альбо мужчына, што прыйдзе, а той, хто застанецца.

— Вярэдзіш ты душу, Матруна, — зноў уздыхнула Каралёва. — Дзе яны, тыя хлопцы? Амаль усе на вайне палеглі. Засталіся жанатыя мужчыны ды калекі. А гады ідуць... Мне ўжо хутка дваццаць пяць, Матруна. Я хачу жыць, любіць, не магу глушыць у сабе бабу, чуеш?

— Чую. Канечне, ужо не дзяўчо, ведала мужчыну, дзіця нарадзіла... — Палагоднела старэйшая кабеціна. — Але шукай не ўрвіцеля, а мужа. Урвіцель пацешыцца, здароўе падарве, душу сапсуе i рана-позна пакіне. Тады другого шукаць будзеш. I той можа быць не лепшы. Сап'ешся, па брудных руках пойдзеш. Я ўжо нагледзелася на такое, дык шкадую цябе, яшчэ зусім маладую, наглядную i добрую. Ты ж вартая не цяжкой долі, пагібелі, а шчасця.

Цяпер я ўсё добра зразумеў: Матруна ўшчувала начальніцу i малодшую сяброўку, з якой, бывае, бярэ па кроплі, з-за начальніка раённай міліцыі, які пакручваецца каля Клавы.

— Дык як жыць мне, па-твойму? — запытала яна. — Цярпець? Чакаць, калі падрасце які цяперашні хлапчук?

Кідацца па пасцелі i плакаць у падушку, біць яе кулакамі?

— Ніхто табе не кажа пра хлапчукоў. Я хачу сказаць табе пра мужчыну. I не абы-якога, а, як i ты, пагляднага ды добрага.

— Хто ж гэта? — усміхнулася Каралёва. — Дзед Базыль?

Дзед Базыль — вартаўнік нашага магазіна, стары ўдавец.

— Праўду людзі кажуць, — усміхнулася i Матруна. — Бывае, шукаеш далека, а не бачыш таго, што ў цябе пад носам.

— Усё загадкамі гаворыш ты, Матруна.

— Якія тут загадкі! Пры табе блізенька паходжвае твой жаніх. Толькі ты як не бачыш яго.

— Гэта хто?

— Алесь наш... — старая назвала мяне.

— Алесь? — здзівілася Каралёва.

— Алесь.

— Ды я яго амаль не ведаю яшчэ. Ён жа меней двух тыдняў у нас.

— Дурня пазнаеш i адразу.

— Ён, канечне, не дурань i не ёлупень, але...

— Што — «але»?

— Не курыць, не п'е, не лаецца, не крадзе, да баб не лезе...

— Дык што, па-твойму, гэта пагана? Табе трэба зухі i хваты? На адным з такіх апяклася ж ужо, да другога ляціш, як матыль на агонь!

— Не ведаю, Матруна, — цішэй i задуменна сказала Каралёва. — Не разбяруся, што ён за чалавек. Здаецца, разумны, шчыры i добры, але заадно i скрытны.

— Мы прыглядаемся да яго, а ён — да нас.

— Ён жа сядзеў. А ты ведаеш, за што? — запытала Каралёва i, здаецца, з непрыхільнасцю да мяне. — Сам жа казаў: прасіўся з лагера на фронт, ды не пусцілі. А чаму? Мабыць, не даверылі зброю. Баяліся: а раптам пачне ў сваіх страляць альбо пяройдзе да немцаў!

— От кажаш дурное! — незалюбіла Матруна. Я нават не ведаў, што яна такі надзейны мой саюзнік, што гэтак верыць мне.

— Чаму — «дурное»? Мне Сеня (гэта начальнік міліцыі) так казаў. Ён жа на фронце камандаваў штрафной ротаю, дык ведае, каго з лагераў бралі на вайну, а каго не бралі. Паліцічаскім, такім, як наш Алесь, не давяралі.

— А я вот веру яму. Дзякуй Богу, нямала пажыла ўжо i ўсякіх людзей пабачыла, кемлю ўжо трохі, што бывае i да чаго, хто чым дыхае. Душой адчуваю: Алесь — добры чалавек, толькі бяздольны. Хто паверыць яму, пагорнецца з ласкаю — ён не толькі адагрэецца чалавечым цяплом, але душу сваю аддасць, верным да магілы будзе.

Каралёва не адказала.

— Падумай, прыгледзься, — параіла ёй Матруна. — Сама ж кажаш: цяпер жаніхі на дарозе не валяюцца. Здаровыя, разумныя i добрыя — удвая альбо ўтрая. А мо давай я першая з ім пагавару, распытаю ў яго пра ўсё? Мне, старой, будзе лягчэй завесці такую гутарку.

— Не трэба, — папрасіла тая. — I давайце запынім такія гавэнды. Ды, можа, ён не спіць, усё чуе!

— Няхай сабе i чуе. Мы ж не проста так па-бабску чэшам языкі, абгаворваем, а вунь пра што думаем...

— Годзе, Матруна.

— Глядзі, хапяну i падарунак добры як свацця, — усміхнулася старая i, як чулася, устала i асцярожна закрочыла сюды, да бакоўкі.

Я, канечне ж, заплюшчыў вочы i затаіўся. Нават наўмысна засоп. I Матруне, i Каралёвай, ды мне таксама будзе лягчэй, калі нядаўняя гутарка паміж жанчынамі не ўсплыве, калі мы ўсе будзем паводзіцца толькі як калегі па рабоце: Каралёва — наша начальніца, а мы — яе падначаленыя. Прыйшлі, сустрэліся, зрабілі кожны сваё — i разышліся. Кожны са сваім светам, кожны ca сваім лёсам. Хоць, як відаць, якраз так, адасоблена, сам па сабе, пражыць не зусім удасца.

— Алесь? — паклікала Матруна. — Спіш?

Я — ні гугу.

— Спіць, — Матруна адышлася. — Відаць, сястрынае дзіця i сёння ўсю ноч крычала, выбіла са сну.

Пазней, калі адчынілі магазін, калі я разгружаў машыну з гаспадарчымі таварамі — цягаў скрынкі з цвікамі, гаршкі, патэльні, уюшкі, грубкавыя дзверцы, мы часта i ўпрытык сустракаліся з Каралёвай, якая прымала груз, але цяпер i я, i яна намагаліся не пазіраць адно аднаму ў вочы. Сёння яна не какетнічала i не лаялася з нахабнаватым маладым жанатым шафёрам, а калі па звычцы ён шчыпнуў яе за клуб, дык рэзка ўдарыла яго па руцэ.

Увечар, калі зачынялі магазін, зноў пад'ехаў на матацыкле з каляскай таўсматы міліцэйскі капітан, зноў у яго пышна чырванелі мясістыя шчокі i масляна гарэлі вочкі на Каралёву — яна сёння не ўсміхалася яму, нават нібы саромелася нас, хаваючы ад усіх вочы, але зноў паехала з ім.

Калі я застаўся каля магазіна толькі з вартаўніком— невысокім старым у валёнках, у кажушку i з паляўнічай стрэльбай за плячыма, адным словам, копія вартаўніка, якога паказваюць у кіно, калі матацыкл знік за павароткаю, той, гэта значыць дзед Базыль, забурчэў:

— Ото ўрвіцель! Праходу не дае!

Я затрымаўся, каб па-звыкламу пагаманіць з гаваркім старым, паслухаць яго былі пра дарэвалюцыйныя падзеі i ягоную маладосць, пра першую сусветную вайну, дзе ён быў пры гармаце, але цяпер змаўчаў: асцерагаўся кінуць абы-якое слова пра начальніка міліцыі, які добра ведаў, хто я такі, меў нада мной значна большую ўладу, чым над іншымі. Ён мог не толькі ў любы час цыкнуць на мяне, але i затрымаць за нішто, i я ў любым выпадку быў бы толькі вінаваты. Я, як кажуць, скрозь пальцы глядзеў, што ён, жанаты чалавек, падлабуньваецца да нашай Каралёвай, але сёння мне гэта было вельмі непрыемна: нягоднік спрытна спажывае не зусім шчаслівую долю маладой вабнай жанчыны i крок за крокам, мабыць, разбэшчвае яе.

— Ведае, халера, дзе можна добра пажывіцца, — гудзеў незадаволены поспехамі высокаўладнага бабніка дзед, слінячы i закручваючы жаўтаватымі пальцамі ў мяккай паперыне тытунь. — Баба маладая, спрытная як ззаду, так i спераду, гарыць без мужчыны, дык, брыда, не ўпускае свайго! I, глядзі, даб'ецца, абкладзе яе! Га, Алесь, што скажаш?

Дзед Базыль, прыплюшчыўшы вочы, хітра зірнуў на мяне — я міжволі паціснуў плячыма.

— Шкода, скажу табе, яе, — закурыўшы, дадаў стары. — Пекная i добрая, але ні дзеўка, ні мужатка, ні ўдава... Таўсцюк гэты альбо іншы які ўрвіцель прыйдзе i пойдзе, а яна як была адна, без мужа, так адна i застанецца, будзе плакаць ці гарэлку піць, гора сваё атрутай заліваць... — Уздыхнуў. — Знайшоўся б ёй добры чалавек, шанаваў бы, a калі трэба, i ў руках трымаў бы — добрая жонка была б.

Чуючы гэта, я зразумеў: дзед Базыль гаворыць са мной пра лёс Каралёвай невыпадкова, з ім, канечне ж, заводзіла пра гэта гутарку Матруна, нават, можа, яны, старыя, змовіліся, каб звесці Каралёву i мяне. Мабыць, шчыра хацелі выратаваць сваю начальніцу i мне паспрыяць наладзіць жыццё.

Я яшчэ мала ведаў Матруну, дзеда Базыля i Каралёву. Што да старых, дык адразу адчуў: гэта — цягавіты, знешне просты, нават крыху грубаваты, але шчыры наш люд, на якім, як кажуць, свет наш трымаецца, а вось што да Каралёвай... Не ведаю, праўда, як гаварылі Матруна i дзед Базыль, Бог не пакрыўдзіў яе красой i жаноцкасцю, усяго даў нямала, але гэтыя краса i жаноцкасць былі не зусім звычайныя, натуральныя, але закідкія, нават крыху, як здалося мне па першым часе, пашлаватыя або вульгарныя. Можа, i таму, што на яе глядзелі пажаднымі вачыма, ліплі, а яна, ці то радуючыся, што падабаецца мужчынам, ці то не могучы ўтаймаваць сваю энергію, дазваляла тое, што не павінна дазваляць жанчына. Яна таксама выразна пазірала на маладых i сімпатычных мужчын, часамі непрыстойна жартавала, давалася ў абдымкі (праўда, тут жа i адштурхоўвала завельмі бессаромных), апошні час i на рабоце прыкладалася да чаркі. Да ўсяго гэтага, здаецца, хмялела ад улады i знаёмстваў. Ca мной была стрыманая i сур'ёзная. Можа, i таму, што такі быў i я — амаль заўсёды задуменны, смутны, паслухмяны. Яна, відаць, шчыра лічыла, што я скрытны, а гэта значыць не магла не быць да мяне калі не насцярожанай, дык без лішняй вольнасці. Мы з ёй абое былі нешчаслівыя, але наша няшчасце ўсё ж было рознае, мае было болей цяжкае i пакутлівае. Можа, гэта было i не зусім так, але якраз вось гэтак мне тады здавалася.

Дзед Базыль, мусіць, хацеў яшчэ пагаварыць, споўніць тое, што яму наказала Матруна, але я ўхіліўся ад размовы, баючыся не столькі развярэдзіць душу, колькі таго, каб не завязаўся небяспечны клубок: варта мне i Каралёвай пайсці адно аднаму насустрач, як адразу ж на нашай дарозе заявіцца начальнік міліцыі. Калі б ён быў звычайным Сенем, дык, мабыць, не зусім напужаў бы мяне, але ягоныя пагоны i пасада змушалі быць напагатове. Самім жыццём быў я асуджаны на страх i абачлівасць.

Развітаўшыся са старым, які не хацеў мяне адпускаць i нібы здзівіўся, што я так па-маладому замітусіўся, на гэты раз я павольна крочыў на сваю кватэру — не, я не меў свайго жытла ў гэтым невялічкім гарадку, я нядаўна прыбіўся сюды, калi тут займела пакойчык мая замужняя сястра, — дык вось я ішоў туды.

Я самы старэйшы ў сям'і, за мной былі два браты i вось гэтая сястра, Адзін мой брат, франтавік, з пакалечаным на вайне вокам, з ампутаванай рукой, жыў у роднай вёсцы, побач з бацькамі; ён, нядаўні салдат-працаўнік, шчыра ўсцешыўся, калі я ў сорак сёмым годзе вярнуўся з лагера. Ён, па натуры селянін, з хрысціянскай душою, не толькі не адвярнуўся ад мяне як ад «ворага народа», але шчыра ўсцешыўся, шмат выпіў, плакаў, абняўшы мяне за плечы («Я скалечаны целам, — гаварыў, — а ты — душою»), прасіў «кінуць навуку, пісацельства i ўсякую паліціку», застацца жыць з яго сям'ёю i працаваць у калгасе («Не панскі сын, пераадолей гонар, папрацуй з віламі, дык ніякага ўрадзіцельства не прыпішуць»). Дзівак, не ведаў, што можна ўсюды i за любое схапіць i кінуць на лесапавал альбо ў руднік. Пакінуў шматок сена альбо не так усміхнуўся — вось табе шкоднік ці «вораг народа». Тым больш такі, як я. Мечаны ўжо.

Другі брат, партызан i франтавік, жыў у Мінску, прыехаўшы сюды будаваць трактарны завод i прыстаўшы ў прымы да старэйшай на гадоў сем гаспадынінай дачкі. Ён сустрэў мяне прыхільна, без боязі, але без вялікай радасці — лепш сказаць, насцярожана, халаднавата сустрэлі мяне яго цешча i жонка. I, канечне, найперш з-за таго, каб я не адгаварыў брата, маладога i дужага малойца, пакінуць зусім непрываблівую кабеціну з дзіцем i пашукаць сабе жонку з дзяўчат, якіх, як я заўважыў, у Мінску было шмат. I дзяўчат не абы-якіх, а маладых i прыгожых, многія з якіх не толькі згадзіліся б выйсці замуж, але i ваявалі б за такога пагляднага хлопца, якім быў мой самы малодшы брат. Ды ён во паспяшаўся ў прымакі, не зважаючы на нязгоду бацькі i маці. Я нічога пра гэта яму не сказаў, хутка выбраўся з Мінска. Тым больш што доўга заставацца тут мне было няможна.

Адным словам, склалася так, што мае жыццёвыя пуцявіны прывялі ў гэты гарадок да нашай сястры. Яна сустрэла мяне цёпла, але неяк вельмі мітусліва. Яна i без чаркі гарэлкі плакала па мне, нібы па нябожчыку («Алесік, ты ж быў наш гонар, я цябе любіла больш, чым другіх братоў»), скардзілася, што няма чым частаваць, у першы ж вечар падала на стол, лічы, сухары ды паўшклянкі самагонкі. Хоць яна працавала на малаказаводзе, а яе ціхманы ды скрытнаваты муж шафёрыў, я паверыў: яны, як i многія цяпер, пасля вайны, жывуць надгаладзь. Застаўся з імі не толькі, каб нарэшце ўладкавацца дзесьці трывала, але каб i памагаць ім.

Неўзабаве быў я ашаломлены i ўніжаны. Ужо на другі дзень мяне вельмі здзівіла, што сястра, адыходзячы на работу, замыкае шафу, кладоўку (я ніколі не меў цягі па цікаўнасці альбо зламыснасці зазіраць у спраты нават сваіх родных), што, вярнуўшыся з працы, я чуў на кухні пах смажаніны, але яе для мяне не было. Далей — болей. Паколькі ў кватэрцы быў усяго толькі адзін пакой, дзе месціліся цяжарная сястра i швагер, дык я не хацеў ім замінаць, узяўся сам зрабіць сабе складны тапчанчык на кухні. Швагер пачаў ахвотна памагаць мне, у нейкі момант паслаў мяне па ніты (балты) i гайкі ў кладоўку, дзе на паліцы павінна была стаяць скрыначка з адпаведным начыннем, — як я заўважыў, швагер-шафёр быў запаслівы, усё, што трапляла над руку, цягнуў дадому. Я не ведаў, што там i дзе, пакорпаўся ў мностве скрыначак i зусім раптоўна аж пакрыўся потам: у кутку паліцы убачыў грудок бляшанак з тушонкай i згушчаным малаком, радок пляшак з гарэлкай i віном, што дасюль былі недасяжныя для мяне.

Божа, як мне забалела сэрца, душа! Я ўжо многае пазнаў i перажыў, бачыў здраду сяброў, страціў жонку, мяне бэсцілі, білі следчыя, тапталі блатары, я ледзь не загнуўся на лесапавале, але апошняя вера i надзея ніколі не пакідалі мяне. А тут... Як можа родная сястра, якую я любіў i люблю, якую вучнем i студэнтам цешыў гарадскімі падарункамі, гэтак маніць i таіцца ад мяне?! Хіба я вымагаю тыя прысмакі, не магу задаволіцца самым простым? Хіба доўга буду нахлебнікам? Я знайшоў тую нямілую скрыню, але нейкі момант не дакранаўся да яе: ці не пайсці адгэтуль? Якое гэта жыццё, калі да цябе такія няшчырыя нават твае родныя, калі з гэтай хвіліны па-свойму няшчыры будзеш i ты? I, мусіць, сышоў бы, падаўся ў свет, каб не ў час схамянуўся: пачакай, гэта не першы i, мабыць, не апошні для цябе ўдар, а то i злом, застанься, перацярпі, падумай не пра сябе, а пра сястру: яна ж цяжарная. Ёй хутка нараджаць — ды першае дзіця, дык раптам твой дэмарш расхвалюе яе i пашкодзіць яе здароўю ды новаму жыццю, якое вось-вось заявіцца на свет!

Я застаўся, жыў на кухні, дачакаўся пляменніка, радаваўся за яго, памагаў сястры па гаспадарцы, пераадолеў новыя крыўды i боль, але стаў яшчэ болей замкнёны для чужых людзей, з якімі я меў свае варункі, але якім не мог шмат расказаць пра тое, што на маёй змардаванай душы...

...Тыдні два я не чуў больш намёкаў ні ад Матруны, ні ад дзеда Базыля; Каралёва гаварыла, што мне рабіць, але не пазірала мне ў вочы, а то i пазбягала мяне, работу мне давала Матруна, праўда, «урвіцель» заяўляўся тут усё радзей i радзей; я ліпеў, чапляўся за жыццё, як ацалелы пасля жняяркі колас, не ведаючы, дзеля чаго ён жыве i колькі яшчэ будзе трымацца пад небам i на ветры...

Праз месяч я зусім нечакана трапіў... на банкет. Нашай Каралёвай споўнілася дваццаць пяць гадоў, i яна задумала пачаставаць нас, калег па рабоце, — як я разумею, бывае, ёсць радня, сябры, але калі-нікалі хочацца пасядзець за чаркаю i пагаманіць якраз з тымі, з кім працуеш, робіш штосьці адно.

Каралёва прынесла пляшку гарэлкі, хлеб, кавалак вэнджанага кумпяка, які перадалі ёй родзічы з вёскі. Як ні было гаротна пасля вайны, ды i тады не толькі смуткавалі, недаядалі, лілі пот ад цяжкай працы, але i гулялі, спявалі песні. Мабыць, іначай чалавек не вытрымаў бы гора i чяжару кожны дзень. А па-другое, мусіць, была неўтаймоўная прага выжыць, стаць на ногі, зноў адчуць сябе паўнакроўнымі людзьмі.

У нашу тую «юбілейную» пагулянку найбольшы ахвотнік выпіць i пагавэндзіць быў дзед Базыль; Матруна ўзяла чарку, прыкусіла, паслухала, сама трохі пагаварыла, а пасля затаўхала вартаўніка:

— Хадзем, стары. Дзе нам справіцца з маладымі. Няхай пасядзяць, яшчэ вып'юць. Дзякуй табе, Клавачка, — устала, пацалавала Каралёву ў шчаку.— Будзьце здаровенькія, Алесь, — i ў неўпрыкметку для іншых тыцнула мне локцем пад бок. Маўляў, храбрыся, будзь больш зухаватым!

— Застаньцеся, пасядзіце яшчэ з намі, — усміхнулася Каралёва.

— Не-не, — амаль у адзін голас замахалі рукамі старыя, хоць, як я ведаў, дзед Базыль мог сядзець тут i баяць аж да раніцы.

Каралёва правяла ix, яны там, каля выхаду, пашапталіся, а пасля паружавелая імянінніца вярнулася да стала, дзе мы засталіся з ёй сам-насам.

— Будзьце, Алесь, за тамаду, — усміхнулася ўжо i мне.

— A кім мне тамадзіць? — паўжартам запытаў я, адчуваючы, як гулка затахкала мае сэрца i ўсяго прабірае хваляванне.

— Мною.

— Значыць, мне трэба штосьці гаварыць вам адной.

— Мне. Адной.

— Дык што — параіць выпіць яшчэ па кроплі?

— Парайце.

Я ўжо выпіў пад жаночым прымусам чарку, дык на гэтую хвіліну амаль ахмялеў, а заадно i размякчыўся, падабрэў, думаючы, што жыццё не такое паганае ўжо i што мае гора можна выцерпець, а то i перамагчы, бо ёсць во ў ім, у жыцці, зямны спакой i зямная радасць. Узяўшы пляшку, я наліў патроху ў шклянкі для сябе i Каралёвай; яна, узяўшы посуд з пітвом, зірнула на мяне даверліва i глыбока:

— Дык што скажаце, маўчун? Мне, адной?

Звычайна Каралёва была ў валенках i фуфайцы альбо ў чорным халаце, жвавая, нават нібы лёгкіх паводзін жанчына, а цяпер вось ад яе сыходзілі задуменнасць i паважнасць. Яна ў свае дваццаць пяць гадоў была сярэдняга росту, зграбная, мела ў добрай меры ўсё, што трэба жанчыне для вабнасці. Нават яе крыху плескаваты нос быў, як кажуць, на месцы. Цяпер пры андуляцыі (завіўцы), у сіняй сукенцы з белым каўняром была святочная, узнёслая, але сціплая, нават сарамлівая.

Як я ўжо заўважыў, ёсць жанчыны, у якіх усё выключнае, спрытнае i прыгожае, яны — дзіўны цуд прыроды, а ёсць жанчыны, пекната якіх сыходзіць ад чагосьці аднаго альбо некалькіх рыс — скажам, ад грацыёзнай галавы i шыі, хораша пакатых плячэй, высокіх грудзей, вузкай паясніцы i спакусных клубоў альбо ад стройных ног. Каралёва мела ўсяго патроху ад гэтага, але іскрынка яе вабнасці была для мяне ад яе рук — паўнаватых, мабыць, па-сялянску дужых, але гібкіх — i ад поўных сакаўных ды прызыўных вуснаў. Як здалося мне, Каралёва павінна быць вельмі ахвотная да пацалункаў.

— Дык што скажаце, маўчун? Мне, адной? — перапытала яна, але ўжо з прышэптам, нават, бадай, інтымна.

Я, бывалы ўжо мужчына, захваляваўся, збянтзжыўся. Не ведаю, як хто, а я заўсёды з незнаёмымі i малазнаёмымі жанчынамі паводжуся не зусім натуральна. Ці то недарэчна жартую, ці то занадта сур'ёзны альбо пляту розную лухту, а пасля дакараю сябе за тое, што быў таўкач таўкачом: увогуле, я не зусім сарамлівы ды баязлівы, а раней, студэнтам, быў нават заядлы палеміст. Але жанчыны ёсць жанчыны. Ды калі яшчэ паводзішся з імі без здзеку i цынізму, а з пачуццём здзіўлення, пашаны, а то яшчэ i больш — з пачуццём святасці.

— Будзьце, Клава, заўсёды здаровая, прыгожая i шчаслівая, — сказаў я.

— Дзякуй Богу, я здаровая i, здаецца, не пачварына, — прамовіла яна, па-ранейшаму глыбока зазіраючы мне ў вочы i ў душу. — Але я не зусім шчаслівая, Алесь,

— Дык будзьце i шчаслівай.

— Але — як? Шчасця ж не купіш, не папросіш, яно, мабыць, само даецца. Але не ўсім. Мне з вамі яго пакуль што няма.

Я прывык, што Каралёва загадвае, пакеплівае, лаецца; з такою ёй мне было проста, але цяпер, калі яна зусім іншая, звычайная лагодная кабеціна, не ведаў, як з ёй паводзіцца.

— Алесь, вы чаго апусцілі галаву? — яшчэ больш збянтэжыла мяне. — Я не тое гавару?

— Усё тое, Клава.

— Я вам не падабаюся?

Я ўнурыўся, пазіраў на стол i не ведаў, што адказаць. Жарты, гуллівасць — тое, што часамі вельмі любяць некаторыя жанчыны, — цяпер былі не для мяне. Як, зрэшты, i занадта строгая сур'ёзнасць. Усё гэта добра ў свой час, у адпаведны момант.

— Давайце вып'ем, маўчун вы наш сівенькі, — прамовіла Клава, а калі я падняў галаву, убачыў: на мяне скіраваны не проста чалавечы позірк, a скіравана запытанне жаночай душы. — За тое, каб i мы былі шчаслівыя.

Пасля, калі закусвалі, Клава нечакана папрасіла:

— Алесь, раскажыце пра сябе, а потым я паспавядаюся вам. Мы ж разам працуем, але амаль нічога не ведаем адно пра аднаго.

— Што вы хочаце пачуць пра мяне? — запытаў я з усмешкай.

— Вы не думайце, што я нейкая занадта цікаўная, — сказала яна. — Я не хачу лезці ў вашу душу. Я хачу з вамі шчыра пагаварыць. Ці вы, можа, не хочаце гэтага?

— Гісторыя мая, Клава, рамантычная i заадно трагічная, — прамовіў я i расказаў пра сваё юнацтва, пра студэнцкія гады, пра Істу, цешчу-генеральшу i цесця, пра лагерную адысею.

— Вось яно што... — калі я замоўк, ціха прамовіла Клава. — Цяпер я разумею, чаму вы такі...

Калі я зноў зірнуў на яе, то нечакана для сябе ўбачыў у яе вачах слёзы.

— А я, дурніца, такое брыдкае часамі гавару перад вамі! — падакарала яна сябе. — Вы ж маеце вышэйшую адукацыю, паэт! Выбачайце, Алесь, за маю дурноту.

— Не трэба, Клава, — папрасіў я. — Не асуджайце сваю шчырасць i непасрэднасць.

— Вы не толькі адукаваны, вы яшчэ i культурны. Недарэмна ж многія пасміхоўваюцца: «У цябе, Клава, надта ж культурны грузчык». Каб ведалі, хто вы, дык не пасміхоўваліся б. Да вас, бачыце, ні кроплі лагернага бруду не прыліпла. Бывае, вернецца каторы з лагера, дык у яго адны мацюкі ды нейкія чужыя, незразумелыя словы.

— I я ведаю ўсё гэта, але магу легка абысціся без яго. Любая мова багатая i на добрыя словы.

— Багатая, але трэба шмат вучыцца, каб ведаць ix.

— Навука паспрыяе засвоіць літаратурную мову альбо навуковы стыль. А што да моўнага багацця, дык, бывае, ім цудоўна валодаюць зусім непісьменныя людзі. Часамі аж люба слухаць, як гаворыць якая цётка альбо які дзядзька.

— Я не буду больш гаварыць брыдка, — усміхнулася Клава i паклала сваю руку на маю. — Канечне, я не змагу быць такой культурнай, як была ваша Іста, але ўжо не дам лішняй волі языку. Ён жа, бывае, сам меле абы-што.

— Сам, — падтакнуў я.

— Вы i цяпер помніце Істу тоненькай, задумлівай, кволенькай? — нечакана зусім пра іншае, пра мае, асабістае, запытала Клава.

— Такой. Юнай. Зусім не ўяўляю, якой бы яна была ў трыццаць гадоў.

— Вы яе ўсё яшчэ любіце?

— Я кахаў яе моцна. Сэрцам i душой. Цяпер, калі яе няма, люблю яе, як светлы жаночы вобраз. Як хтосьці, скажам, любіць вобраз Наташы Растовай з «Вайны i міру» Талстога.

— Часта ўспамінаеце?

— Часта, бо часта думаю пра нашага сына.

— I за гэтыя дзесяць гадоў не пакахалі іншай? — Клавіна рука, як адчуў, наструнілася.

— Не.

— I зусім не зналіся з жанчынамі? У лагеры i тут, на волі?

— Не магу маніць, у лагеры міжволі пазнаўся з адной такой гаротніцай, як i я, але кахання моцнага не было. Ды нас хутка разлучылі, i яна неўзабаве памерла ад знясілення...

— Божа, — Клава сціснула маю далонь, — колькі вы ўсяго выцерпелі! Мае гора перад вашым — ніякае не гора, адно нейкае непаразуменне. Цяжка паверыць: як можна пасадзіць чалавека на дзесяць гадоў за нейкае адно неасцярожнае слова?

— Вось i вас, Клава, можна пасадзіць, — сумотна ўсміхнуўся я. — На дзесяць, а то i на больш гадоў.

— За што? — шчыра здзівілася яна.

— За АСА — за антысавецкую агітацыю.

— За якую?

— За тое, што сумняваецеся ў законнасці савецкага суда, у справядлівасці савецкай улады.

— Божа мой, Божа! — пахітала яна галавой. — Хіба чалавек не можа думаць?

— Не ўсе павінны ўмець гэта.

Яна ўжо моўчкі хітала галавой.

— А я, дурніца, верыла гэтаму з міліцыі: вы падрывалі моц нашай краіны, жадалі, каб нас узялі немцы!

— Не такі я ліхадзей, як пляце ён. Я не змагаўся супраць савецкай улады i не маліўся на фашызм. Я рваўся на фронт, каб быць разам з нашымі байцамі, але мяне не пусцілі. Не даверылі. Палічылі: мы затаілі злосць на Радзіму, прададзім яе пры першым жа зручным выпадку.

— Божа, — усё не магла пераадолець здзіўлення, а то i абурэння Клава, — на што, дзеля чаго так калечыць чалавека?

— Я яшчэ выжыў, Клава. A сотні, тысячы выдатных людзей — вучоныя, пісьменнікі, інжынеры, урачы, настаўнікі — ператварыліся ў «лагерны пыл» альбо ляжаць у вечнай мерзлаце. Ды не будзем больш гаварыць пра гэта, Клава. Мы з вамі не разбяромся, чаму такое было i

ёсць. Але шчыра параю: ні з кім не гаварыць пра гэта. Загучыць ваш голас у хоры іначай — яго адразу ж пачуюць бязлітасныя хормайстры... Вы маладая i прыгожая, дык жывіце нармальным жыццём. Яно, паверце мне, цудоўная рэч. Нават глыток волі — вялізная чалавечая радасць.

Клава пакратала пальцамі — ад яе далонькі i асабліва ад мяккіх кончыкаў пальцаў пайшло-пабегла цяпло, уміг расцяклося па ўсім маім целе. Я міжволі моцна сціснуў яе руку — яна ўздрыгнула, нібы ад удару токам, а пасля пакорліва сплялася з маёй; мы пільна пазіралі адно на аднаго i, хоць у пакоі ўжо гусціўся паўзмрок, я адчуваў у яе вачах любаванне мною, адданасць, а яшчэ праз міг i адчуў-убачыў, як трымцяць яе прызыўныя вусны. Я не мог не пацалаваць яе.

— Грузчык мой дарагі, — урэшце адарваўшыся ад маіх вуснаў i перавёўшы дыханне, прашаптала Клава, хілячыся i лашчачыся да мяне. — Абдымі мяне, прытулі.

Я паслухаў. Яна, уладкаваўшы голаў на маёй грудзіне, папяшчоцілася:

— Мне вельмі добра, Алесь. А табе?

— I мне.

— Праўда? Ты ж, здаецца, заўсёды пазіраеш на мяне спадылба...

— Не заўсёды.

— А чаму ўсё ж калі-нікалі нібы злы?

— З-за рэўнасці, — усміхнуўся я.

— Не хітруй. Кажы праўду. Лічыш мяне прапалай?

— Хіба можа так быць: крыху за дваццаць, а прапалая ўжо? У цябе ўсё яшчэ наперадзе.

— I добрае?

— I добрае.

— Я табе падабаюся?

— Падабаешся.

— Крышачку?

— Не, не крышачку.

— Вельмі?

— Вельмі.

— Ты, можа, нават мог бы мяне пакахаць?

— Не толькі магу...

— Не зразумела...

— Вось i я не зусім разумею сам сябе...

— У чым?

— Ды ў каханні...

— Патлумач крыху.

— Што тут тлумачыць, калі ты, мабыць, адчуваеш усёй сваёй душою...

— Ты хочаш сказаць, што закахаўся ў мяне? У такую нехарошую i баламутную?

— У тым, мабыць, i вялікая загадка жыцця i мужчынскай душы, што, бывае, выбіраеш якраз нехарошых i баламутных...

— Ты кпіш з мяне? — шэптам запытала Клава.

— Зусім не, — адказаў я, адчуваючы, што крыху ўжо залішне жартую. — Сапраўды, я — ахвяра тваіх чараў...

— Якія ж у мяне чары? — супакоілася. — Я, сам ведаеш, больш крычу, лаюся, чым чарую...

— Крычыш, лаешся, але ўсё роўна чароўная... Ты — прыгожая i целам, i душой жанчына. Цябе нельга не пакахаць.

— Праўда?

— Праўда.

— Тады ты павінен пра мяне ўсё ведаць, — лагодна прамовіла яна, злавіла маю руку i пяшчотна прыціснула далонню да сваёй палаючай шчакі. — Тады скажаш сваё слова. Добра?

— Добра, — падтакнуў я, хоць ужо адчуваў, што магу пайсці за ёй на край свету. Не верыў, што калі-небудзь зноў зведаю каханне, але вось зведаў. I зусім нечакана. Ад нейкага незвычайнага i ўзрушлівага нарыву ў Клавінай i заадно ў маёй душы, ад даверу да яе i, не буду таіцца, ад абуджанай мужчынскай страсці.

— Я, як i ты, вясковая, змалку працавала з мамай па гаспадарцы, на полі, скончыла чатыры класы. Быў у мяне харошы хлопец, мы сябравалі, меліся ажаніцца, калі мне будзе васемнаццаць гадоў. Пайшоў на вайну, загінуў, бедны. У вайну пачаў ліпнуць да мяне прыезджы паліцай. Браў за горла: альбо выходзь за яго замуж, альбо папрэ мяне ў Германію. Прыйшлося ўцячы з вёскі сюды, да цёткі. Пасядзела крыху на печы, а потым пайшла працаваць у нямецкую сталоўку. Чапляліся фрыцы i гансы, але ўбераглася. Потым прыйшлі нашы. Каля мяне пачаў увівацца адзін лейтэнант. Рослы, прыгожы быў, з вельмі ж чарнявымі валасамі i вачыма, казак. Гаваркі, смелы — адным словам, задурыў мне галаву, запаліў i ўзяў. Дакляраваў пісаць, вярнуцца, узяць замуж i жыць са мной шчасліва, але як адарваў ад сябе, памахаў рукой, больш не паказаўся... Падмануў даверлівую дурніцу... Праўда, пакінуў пра сябе памяць — сына. У вёсцы цяпер, з сястрынымі дзецьмі. Хутка тры годзікі. Харошы, чернявы, прыгожы хлопчык. Увесь у бацьку. Спачатку не хацела яго, не плакала, a раўла, калі нарадзіла яго дзеўкай, хацела адрачыся, а цяпер люблю без памяці, i бацькі мае яго любяць. Людзі спачатку паролі ў вочы: ад немца нарадзіла байстручаня. Цяпер паверылі: не ад немца, ад нашага. Цярпела i цярплю ўсе здзекі i абразы, кукую адна...

Гаварыла i, каб супакоіцца, церабіла штрыфель майго пінжака.

— Але гэта не ўся праўда, Алесь, — сказала. — Калі быць да канца праўдзівай, дык трэба сказаць усё. Гады два, а то i болей пасля лейтэнанта я нікога да сябе не падпускала, Потым супакоілася, паразважыла: не быць жа мне век, як кажа дзед Базыль, ні дзеўкай, ні мужаткам, ні ўдавою, трэба выходзіць замуж за добрага чалазека, які палюбіў бы мяне i майго сына цярпеў бы. Але выходзіць няма за каго. Дык сёлетa ўжо чорт звёў мяне з жанатым. Думаю, сам ведаеш, з кім...

— Здагадваюся.

— Не люблю яго, нават праціўны ён мне, а вось вып'ем, палезе, сілаю бярэ — здавалася раз-другі... Сам ведаеш, гэта павінна быць, гэта добра, калі любіш адно аднаго. А так ніякай радасці, адзін сорам i пакуты. Узяла сябе ў рукі i больш ужо не падпускаю бабніка. Не хачу пошасці, хачу чыстай бабай быць. Дарыць усё, што маю, не чурылу якому-небудзь, а добраму чалавеку. Кахаць, лашчыць, пяшчоціць хачу не абы-каго, а мужа, варыць яму есці, мыць ягоную бялізну, сустракаць яго з работы, адчуваць яго дужую руку... Чуеш?

— Чую.

— Выбачай, буду называць на «ты». Дык што ты мне скажаш? Асуджаеш?

— Не.

— Не асуджай. Я не разбэшчаная, я дурная, даверлівая i падатная на ласку. Але буду вернай i клапатлівай жонкай. Я не буду сварыцца i лаяцца на мужа, ні на аднаго, нават самага прыгожага-найпрыгожага, іншага мужчыну не зірну, буду зубамі i рукамі трымацца за сваю сямейку, — узяла маю руку i пацалавала ў далонь. — Верыш?

— Веру.

— А што ты мне яшчэ скажаш?

— Толькі адно, Клава.

— Што?

— Toe, што я ўжо сказаў.

— А ты паўтары. Я люблю добрыя i ласкавыя словы.

— Я хацеў бы стаць тваім мужам...

— Але — што?

— Ды ёсць гэтыя «але» ці «што»...

— Можа, не можаш дараващь мне?

— Не. Я не маю права цябе папікаць. Ты варта добрага мужа.

— Які ты харошы! — прашаптала яна, падалася да мяне.

Мы зноў прытуліліся i пацалаваліся. Узбуджаючыся, я моцна абняў яе — яна была пакорлівая, нават падатная.

— Я дазваляю табе ўсё... — прашаптала: — Я твая... Душой адчуваю: ты не падманеш, не здрадзіш...

Канечне, мы не ўтрывалі б, не ўстаялі перад тым, што было вышэй нашага розуму i развагі, але зусім нечакана пачуўся настойлівы грукат у службовыя дзверы. Я ўздрыгнуў, але Клава не адрывалася ад мяне, не расшчапляла рук на маёй шыі.

— Каго там чорт нясе?— прамовіла пасля, папраўляючы на поўных грудзях станік, а затым зашпільваючы на плячах сукенку. — Гэта, відаць, ён. Калі так, то трэба выходзіць. Ён назольны, не адчэпіцца. Хадзем, толькі ты не бойся i не ўцякай. Я яго сама адпрэчу.

Сапраўды, калі неўзабаве мы прыбралі са стала i выйшлі на цёмны i халодны красавіцкі двор, тут тоўкся камлюкаваты начальнік міліцыі.

— Чаго гэта замыкаецеся? — адразу ж напаў ён. П'яны. I здаецца, у дыміну. — Ці не качаліся?

— Гэта з табой можна качацца, а вось з Алесем мы любілі адно аднаго, — абсекла яго Клава, замыкаючы знадворку на масіўны замок дзверы.

— Ты... — той абазваў яе грубым словам.

— А ты — мярзотнік, — не адступіла ад свайго Клава. — За ўсё. А каб ты болей не чапляўся, каб не кідаў больш мне бруду ў твар, ведай: я ў час спахапілася, не пайду крывой сцежкай, на якую ты мяне штурхнуў, а выходжу замуж за добрага чалавека. Буду любіць i шанаваць яго, нараджу яму дзяцей, i мы будзем шчаслівыя.

— Паліцічаскі ўраг — добры для цябе чалавек?

— Ты большы ўраг, чым ён.

— Ты — так на мяне? Я пры іспалненіі...

— Ідзі спаць, іспалніцель. Ты ледзь на нагах стаіш ад чамадуру. Толькі дурная альбо разбэшчаная якая можа знацца з табой такім.

— Во як пяеш, калі знайшла новага хахаля!

— Калі крыху цяміш, дык, кажу ж, дакумекай: я выходжу замуж. За добрага чалавека.

Капітан брыдка лаяўся, усю дарогу суправаджаў нас на матацыкле, каля Клавінага дома запыніўся i доўга наўмысна змушаў матацыкл аж выць.

— Не зважай, калі спаткаем каго з суседзяў, — непарушна сказала Клава, уводзячы мяне пад руку ў двухпавярховы драўляны барак. — Пачуўшы, што раве матацыклет, нехта быццам ненаўмысна выйдзе, каб пабачыць, што тут i да чаго, але ты не бянтэжся. Ты ідзеш сюды мужам.

— Яшчэ не мужам, — усміхнуўся я. — Вось калі запішамся, тады будзем мужам i жонкай.

— Што i як мы з табой рошым, тое i будзе...

Так i было: на доўгім, нібы інтэрнацкім, калідоры, абапал якога былі дзверы кватэр, мы сустрэлі маладжавую кабеціну ў доўгім халаце i з чайнікам. Яна, праходзячы побач, пільна агледзела мяне, павіталася. Я адказаў, а вось Клава так i не адабрала ад мяне рукі, горда вяла да свайго жылля.

— Праз хвіліну-другую гэтая сарока разнясе па ўсім бараку: у Клавы — новы мужчына, — упусціўшы мяне у сваю кватэру, усміхнулася мая неспадзяваная гаспадыня. — Збягуцца жанчыны на агульнай кухні i пачнуць гадаць: хто ты? Новы хахаль? Жаніх?

Калі Клава, добра спраўляючыся i ў цемнаце, распранулася, павесіла на вешалку ў цеснаватай прыхожай паліто, а пасля запаліла падвешаную да столі газавую лямпу, я ў святле адчуў утульную прыемнасць: Клавін пакой быў не толькі прасторны, але i хораша, з добрым жаночым густам увабраны: адразу за дзвярыма прыхожай стаяла засланая прыгожай вышыванай посцілкай канапка, насупраць яе быў абедзенны стол, накрыты беленькім абрусам, на ім — шкляная ваза з дзікім фізалісам (засохлыя сцябліны з вяленым скручаным лісцем i з велікаватымі чырвонымі кветкамі ў форме сэрца), над сталом былі прыбіты паліцы; побач — дзверы, мабыць, ва ўмывальню; за канапкаю высілася шырокая, зробленая добрым майстрам шафа, што разам з шырмай перагароджвала пакой, за шырмаю стаяў жалезны сіні ложак ca светлымі біламі, засланы прыгожай саматканай накідкаю, дарожкай, з горкай падушак у беленькіх наўлечках, над ложкам вісела рамка з фотаздымкамі, у кутку адгародкі-пакойчыка, каля акна з прыгожымі фіранкамі, стаяў нізкі столік з высокім прамакутным люстэркам, а на століку месціліся розныя бутэлечкі з духамі ды пудэлачкі з памадаю.

— Ну, што скажаш пра маё жыллё? — усміхнулася Клава, канечне ж, спраўная чысцёха.

— Утульнае i файнае. Аж вее любоўю.

— Падхвальваеш?

— Зусім крыху. Павер, для цябе гэты пакой — звычайнае жыллё, а для мяне — штосьці казачнае. Мне ў вачах стаяць шэрыя камеры з бруднымі лежбішчамі i вялізныя паўцёмныя баракі з казённай старой бялізнаю.

— Бедны мой,— прытулілася да мяне Клава. — Яшчэ ўчора лічыла: я адна з самых нешчаслівых жанчын. Ажно тваё няшчасце большае.

— Ужо не, Клава. Я ўсё ж шчаслівы.

— Праўда?

— Праўда. Крыўды, боль i пакуты адступаюць перад дабрынёю блізкай душы, перад каханнем. Я шчаслівы, што ёсць ты, што вяртаеш мяне да жыцця. Я акрыяў, хачу жыць i тварыць дабро.

— I я, Алесічак мой мілы.

Мы, прытуленыя, моцна пацалаваліся.

— Вып'ем яшчэ па кроплі? — пасля запытала Клава. — Дзень майго нараджэння яшчэ не скончыўся.

— Дзякуй, імянінніца дарагая, не трэба.

— Як хочаш. Тады я схаджу на кухню i згатую чай.

— Пазней, можа, — прамовіў я, не адпускаючы яе ад сябе i гладзячы хораша пакатыя плечы пад сукенкай. — Мне вельмі добра з табою, дык хачу, каб ты была побач, блізенька.

— Буду, мілы мой. Хадзем, прысядзем на канапу, а то ў мяне зусім аслабелі ногі.

Яна села на канапцы, я апусціўся, укленчыў на ходніку i схіліў галаву ёй на калені. Яна запусціла руку ў маю чупрыну.

— Малады яшчэ, a ўжо такі сівенькі, — пяшчотна прамовіла Клава. — Мабыць, на душы тваёй зіма.

— Цяпер — вясна. I прынесла яе ты.

— Алесь, мілы, гэта ява альбо сон?

— I ява, i сон.

— Божа, дзякуй табе вялікі, што ты прывёў сюды такога чалавека, што ён мой. Я дачакалася свайго шчасця. Каб ты ведаў, як мне лёгка i радасна, як я хачу быць тваёй. Я аддаю табе не толькі цела, але i душу. Бяры, кахай мяне, мой мілы. Я твая, твая, твая...

...Назаўтра, прыемна стаміўшыся, а пасля адпачыўшы за астатак ночы, суцешаныя i лагодныя, на працу з шумнага барака выйшлі з Клаваю разам. Але ў двары нас запыніў апрануты ў шынель i вушанку сяржант міліцыі.

— Грамадзянін С.? — казырнуў ён мне, a калі пачуў, што я якраз такі, дадаў: — Вам трэба зайсці ў міліцыю.

— Чаго гэта? — запытала Клава, вельмі пахарашэлая за ноч.

— Такі загад начальніка міліцыі.

— Ты што — стаяў каля пад'езда ўсю ноч? — здзівілася Клава.

— Усю ноч, — шчыра адказаў той.

— Не ідзі,— сказала мне Клава,— за табой ніякай правіннасці няма.

Так-то так, але я адчуваў: трэба ісці. Не той мой статус, каб ганарыцца, не падпарадкоўвацца нават капрызу міліцэйскіх улад. Варта не толькі начальніку, але i во гэтаму сяржанту пазваніць у органы бяспекі i штосыці брахнуць, як... Жах бярэ, калі зноў можаш зведаць канвой, падземныя муры, допыты, збіццё, перасылкі, лагер. Ды яшчэ цяпер, калі нечакана хораша ўсміхнулася доля.

— Пайду, Клава, — сказаў я.

— Толькі ты не хвалюйся, — яна адпусціла мяне, але не разгубілася. — Я не дам цябе ў крыўду.

Я наперадзе, а сяржант за мной пашыбавалі па ажылым гарадку да будынка міліцыі, да начальніка, які штосьці задумаў супраць мяне.

Той, паўнашчокі, чырвона-азызлы ад гарэлкі, сядзеў за сталом i быў хмурны ды злосны. Убачыўшы мяне ў парозе, падняў вочы i аж спапяліў позіркам.

— А, знаёмы тып!

— Грузчык з гаспадарчага магазіна, таварыш капітан, — паслужліва сказаў сяржант, стоячы за мной пры вушаку.

— Чаму, сяржант, вы прывялі яго сюды? — штучна сурова запытаў начальнік у яго.

— Ён парушаў грамадскі парадак, таварыш капітан, — завучана адчаканіў той.

— Вось як! — абурыўся таўсцюк, здаецца, з'ядаючы мяне позіркам. — I што ён рабіў супрацьзаконнае?

— Выбачайце, таварыш капітан, мачыўся на вуліцы.

Начальнік крыва ўсміхнуўся (aгa, папаўся, галубок!):

— Што ж гэта вы, грамадзянін былы інтэлігент, дазваляеце сабе? Ды ў нашым культурным грамадстве?

Я не абурыўся, як мог ускіпець у маладыя гады ды не пазнаўшы норавы міліцыі i органаў, змаўчаў, адвёўшы ўбок позірк.

— Я ж не ў вушака, a ў вас пытаю, грамадзянін С., — капітан адразу ж адчуў мой манеўр, але не запыняў гульню, «гнуў» законнасць. Не дачакаўшыся ні слова ад мяне, запытаў у сяржанта: — Пратакол ёсць? Сведкі распісаліся?

— Вось, — сяржант выхапіў з-за пазухі паперыну i падаў яе начальніку.

Той нібы прачытаў, што было там напісана, а пасля зноў штучна сярдзіта напаў на падначаленага:

— А чаму, сяржант, няма тлумачэння, подпісу парушальніка?

— Ён адмовіўся ад гэтага.

— Вось як! Значыць, для грамадзяніна С. савецкія законы — не законы, ахоўныя органы — не органы, правапарушэнні — не парушэнні. Грамадзянін С. лічыць, што можа дазволіць сабе ўсё?

Я не раскрываў нават рота, моцна сцяў губы.

— Напішыце свае тлумачэнні i падпішыцеся, — каштан кінуў мне паперыну, — калі не жадаеце вялікіх непрыемнасцей.

— Я нічога тлумачыць i падпісваць не буду, — нарэшце падаў голас я.

— Так i запішам, — капітан забраў хлуслівую паперыну, штосьці на ёй напісаў. — Але гэта не выбавіць вас ад пакарання. Аформім вам трое сутак. Прыйдзецца з рыдлёўкай i веткам вычысціць двор каля таго дома, які вы рашылі абгадзіць. Сяржант, вядзіце парушальніка на аб'ект.

Сяржант уручыў мне рыдлёўку, венік i павёў да Клавінага дома. Там ён сядзеў на лаўцы альбо паходжваў, курыў, кідаў пад ногі акуркі, а я шкроб рыдлёўкай бруд, падмятаў венікам леташняе лісце i акуркі пад пільныя здзіўленыя людскія позіркі з акон. Пэўне ж, адразу ўсе ў бараку ўведалі: шкрабе i мяце «Клавін ухажор. Мабыць, п'яніца альбо хуліган».

Мае ганьбаванне доўжылася некалькі гадзін; пасля абеду ў двор амаль уляцела расхваляваная Клава, адабрала ад мяне, адкінула ўбок венік, пагнала прэч сяржанта, а мяне пацягнула за руку ў свой пакой.

— Быдляціна! — абуралася на капітана. — Бач, адпомсціць задумаў! Не, знайшла i на яго ўправу. Няхай цяпер ідзе ў райком партьіі i патлумачыць, як хапаць сярод белага дня нявіннага чалавека! — Дома, пасадзіўшы мяне на канапу, апусцілася на калені, зірнула на мяне са слязьмі ў вачах: — Выбачай, Алесік. Цябе глумілі з-за мяне. Гэта яго такая подлая помета. Ведае, што ты бяспраўны, дык не баіцца, здзекуецца. Але не за ім будзе апошняе слова. Мне ў райкоме сказалі, што параяцца з органамі i знойдуць табе работу ў школе ці ў рэдакцыі. «Людзі з дыпломамі, канечне ж, — сказалі мне, — не павінны ў нас рабіць грузчыкамі». Не перажывай, мілы мой. Яго Бог пакарае за гэта. За яго зло i за чужыя пакуты.

Сапраўды, Клава была дзелавая жанчына, яна не толькі абараніла мяне ад начальніка міліцыі, але неўзабаве ўладкавала загадчыкам гаспадарчай часткі ў гарадскую школу, дзе мне падакляравалі ў новым навучальным годзе крыху гадзін рускай мовы i літаратуры, звазіла i паказала мяне сваім бацькам, сыну (я ім спадабаўся), купіла мне новы касцюм, кашулю i гальштук («Алесік, — шчабятала, — люблю мужчын у харошым касцюме, пры гальштуку i пад капелюшом»). Зразумела, я застаўся ў Клавы, a неўзабаве мы распісаліся, сталі законнымі мужам i жонкай. «Ты будзеш не толькі настаўнікам, — гаварыла яна з захапленнем, — але дырэктарам школы!» Калі я, цешачыся ад яе шчырага імкнення вывесці мяне ў «вялікія людзі», гаварыў, што не люблю быць начальнікам (калі па-добраму ды ў добрай краіне, дык за любым начальствам патрэбен пільны назірк. Ды ў нас, казаў я, усё іначай, нібы перавернута з ног на галаву: я начальнік — ты дурань, ты начальнік — я дурань). «Што б ты ні казаў, мілы мой, але ты будзеш начальнікам, — непахісна казала Клава. — Я хачу, каб ты не падчыняўся, а каб падчыняліся табе». — «Клавачка, мілая, пасада, надта кіраўнічая, псуе чалавека», — гаварыў я, але яна не адступала, стаяла на сваім: «Ты будзеш начальнікам i не сапсуешся. Я першая не дам, не дазволю, каб ты задраў нос, заганарыўся. Я якая добрая, такая злосная, мой мілы. Калі ты заганарышея альбо, не дай Бог, пабяжыш да другой жанчыны, дык я... не ведаю, што з табой зраблю... Ты павінен любіць толькі мяне, бо я, мілы мой, залаценькі i каханенькі, люблю, буду любіць толькі цябе. Я табе ўжо казала i яшчэ кажу: я — цяпер толькі твая. Што хочаш, рабі са мной. Кахай, пяшчоць альбо бі, калі я нешта скажу ці зраблю не так, але ты — іголка, я — нітачка... Я без цябе нішто... Ты — мой Бог, цар i герой!»

Я не ведаю, як ты, каму гэта расказваю, слухаеш, што думаеш, але павер, браце мой дарагі, вялікае, не, нават вялізнае, агромністае гэта шчасце — давер, радасць, шчасце жанчыны, якая даверылася табе, хоча быць табе вернаю жонкай, маці тваіх i яе дзяцей. Ёсць шмат чаго каштоўнага на свеце, але каханне, пашана да цябе жанчыны — гэта, мусіць, адно з велічнага i дарагога. Выбачай, што я, можа, празмерна пра гэта гавару, але я не магу не сказаць добрае слова пра тую, што дала мне радасць i шчасце...

...Як цяпер бачу, вось сяджу за новенькім, яшчэ пахкім ад лаку пісьмовым сталом каля Клавінага трумо, пішу рабочыя планы на заўтрашні дзень работы ў школе.

Чуваць шоргат замка, рып дзвярэй, i тут жа Клавінае поклічнае:

— Ку-ку!

— Ку-ку! — шчасліва адказваю, шпарка падхопліваюся i іду сустракаць яе — папаўнелую, вясёлую, з пахам вераснёўскага сонца, цалую, бяру з яе рук гаспадарчую сумку i нясу яе да кухоннага стала. Клава скідае туфлі, начэплівае мяккія тапачкі i крочыць услед.

— Што ты, мілы, сёння рабіў?

— Вось, — хвалюся новым табурэцікам, што нядаўна закончыў майстраваць.

— Майстра мой харошы! — Клава туліцца да мяне, цалуе, i я не магу выпусціць яе з рук.

Мы доўга цалуемся, лашчым адно аднаго, а пасля я моўчкі вяду яе да ложка.

— Я павінна цябе пакарміць, — шэпча яна, клічучы мяне да развагі.

— Я ж не патраціў яшчэ сілы, — шапчу я, дазваляючы сабе паўжарт, бо ведаю: любіць жартаваць i яна. Можа, каб хто падслухаў нас, дык усміхнуўся б альбо нават папікнуў, што я, старэйшы, i яна, ужо не дзяўчо, залішне не толькі гарэзнічаем альбо сваволім, але цяпер мы адны, i нам прыемна быць маладымі, пазнаваць кожны раз адно аднаго па-новаму i цешыцца каханнем.

— Сустракай, гаспадыня, госця, — памагаючы ёй распрануцца, трымчу ад нецярплівай прагі. — Вельмі важнага пана!

— Ведаю ўжо: гэта — не пан, а парабак, — з ахвотай адчувае мае ласкі яна. — Дужы i працавіты.

— Дык давай яму работу!

— Ён i сам знойдзе яе...

— Добра заплаціш?

— А я нічога не шкадую яму. Толькі яму ўсё мала i мала...

— Што ж зрабіць, калі такая гасцінная гаспадыня...

— Ад такога работніка ні адна гаспадыня не адмовіцца...

— Але ён верны толькі сваёй гаспадыні...

— Работнік мой залаты! Які ўвішны i любы! — цешыцца Клава, i мы, здаецца, не ведаем стомы, галубімся, можна сказаць, патанаем у слодычы ці задыхаемся ад галавакружнага палёту...

Вось так молада мы адгарэзавалі вясну, лета i раннюю восень, а пазней мае каханне да Клавы перайшло ў клопат, пяшчоту да яе: яна была дяжарная, пачала стамляцца ад сваёй важкасці, a часамі нават аж млець.

У снежні, калі ўжо толькі дзе-нідзе на дрэвах матляліся асобныя лісткі, скаваў зямлю мароз i ўбяліў прасторы снег, трывала ўлеглася зіма, Клава ўжо не працавала, сядзела дома, чакаючы сваёй пакутлівай i радаснай хвіліны мацярынства. Я ж працаваў ужо «паўнацэнным» настаўнікам, выкладаў рускую мову i літаратуру, чым вельмі радаваў i цешыў Клаву.

У сярэдзіне снежня (я добра помню той дзень, лепш сказаць, вечар, тыя гадзіну i хвіліны), калі мая мілая ад блізкага мацярынства Клава стракацела ручной машынкай, а я пісаў рабочыя планы, у нашыя дзверы пастукалі.

Да нас даволі часта стукаліся наші суседзі, з якімі мы жылі досыць мірна, але пры гэтым стуку мы абое ўздрыгнулі, зірнулі адно на аднаго з нямым, але з палахлівым запытаннем, спалатнелі: стук быў нібы нясмелы, падазрона перасцерагальны, нібы толькі для нас адных, каб не ўчулі нават нашы найбліжэйшыя суседзі.

Я схамянуўся першы — пайшоў да дзвярэй, адчыніў ix. За парогам стаяў стройны цывільны чалавек сярэдняга росту ў чаравіках, у зімовым паліто з каракулевым каўняром i ў каракулевай вушанцы-папасе, але не гэтая заможнасць на незнаёмцу кінулася мне ў вочы, а адразу ж уразіў позірк ягоных вачэй — пільны, глыбокі i нібы двайны, i той, другі, што ішоў з душы, быў цёмны, цяжкі. Я ўжо ведаў такі адмысловы позірк такіх людзей, якія жывуць патайным жыццём, шмат ведаюць цёмнага, але гавораць пра гэта толькі паміж сабою.

Я моўчкі адступіў — чалавек, абдаўшы пахам марозу, снегу i цыгарэтнага дыму, моўчкі зайшоў у пакой, сам зачыніў за сабой дзверы; як я i чакаў, тут жа, у прыхожай, палез рукой пад паліто, дастаў адтуль кніжачку, разгарнуў яе перада мной — мне аж засляпіла вочы ад ягонага фотаздымка, пячаткі i страшных літар.

Я звяў. Кажуць, чалавек можа быць моцны, непахісны перад ворагам альбо перад непрыяцелем (не ведаю, з ворагам-чужынцам мне не прыходзілася сутыкацца, а вось са сваімі непрыяцелямі, з тымі ж зэкамі-блатнякамі я не раз ламаўся, але i не раз устонваў), але, мусіць, далека не кожны будзе разважлівы i смелы перад сваёй уладай, калі яна гне цябе ў крук. Цяпер я ўжо разумеў, чаму зацята маўчаў мой былы цесць-генерал, калі першы раз арыштоўвалі мяне ў ягоным доме. Яго гняло непраціўленне сваёй уладзе ды страх за жонку i дачку.

Сюды, да нас, выйшла Клава, сашчаміла на поўным жываце накінутую на плечы цёплую хустку. У яе позірку было запытанне: гэта, Алесь, твой знаёмы? Калега-настаўнік?

— Мы слухаем вас, — сказаў я госцю.

— Таварыш С., вам трэба зайсці да нас, — у тон мне прамовіў той. — Ёсць патрэба пагутарыць.

— Гэта — куды? У райана? — запытала Клава.

Той не адказаў.

— Не, Клава, — прамовіў я. — У органы.

Я, прадчуваючы бяду, наўмысна падказаў ёй, дзе, калі што якое, мяне шукаць.

— Чаго? — зацерабіла хустку дрыготкімі рукамі Клава.

— Таварышы хочуць пагутарыць са мной, — сказаў я як мага спакайней. — Відаць, ім трэба час ад часу гутарыць з такімі, як я.

— Так точна, — пацвердзіў маю імправізацыю лейтэнант.

— Але чаму так позна? — здзівілася яна.

— Такая наша работа. Найбольш вечарам i ноччу, — шчыра адказаў госць.

— Вы будзеце рабіць вобыск? — запытаў я ў яго.

— Не.

— Паверце, Алесь нічога дрэннага для ўлады не думае i не робіць, — пачала загадзя закідваць за мяне добрыя словы Клава. — Ён — наш, савецкі.

— Мы ведаем гэта, — згадзіўся з ёй той. — Ніякіх прэтэнзій да вашага мужа не маем.

— Апраніся цяплей, — пачала, як i заўсёды, выпраўляючы ў школу, даглядаць мяне Клава. Паправіла шалік на шыі, каўнер паліто, прытулілася. — Вяртайся, буду чакаць.

— Не хвалюйся толькі, — папрасіў я. — Сама ведаеш, табе зусім непатрэбныя моцныя ўзрушэнні.

(Толькі праз шмат гадоў ад нашых з Клаваю суседзяў я даведаўся, што Клава, як толькі я выйшаў за дзверы, а яна засталася адна, аж устрапянулася: ды я не проста пазіраў ёй у вочы, a спрабаваў запомніць яe назаўсёды i быў вельмі ж белы, як палатно, з халоднымі як лёд вуснамі. «А я, дурная, — казалі, плакала яна, — адразу не здагадалася, што тут i да чаго, нават не сабрала для яго клунак».)

На крыху асветленым ад лямпавага святла двары я запытаў у лейтэнанта:

— Гэта — арышт?

— Арышт, — адказаў ён.

— За што? — з болем выдыхнуў я. — Я ж цішэй вады i ніжэй травы. Я адпакутаваў ужо ўдосталь за некалішнія свае неасцярожныя словы. Я адрокся нават ад таго, дзеля чаго марыў жыць, — ад роднай мовы i паэзіі. Каб, не дай Бог, нідзе i ніяк не падумаць, не ступіць так, як не трэба... Але я i цяпер не без душы. Жонка, цудоўны чалавек, адагрэла мяне як чалавека. Я хацеў прынесці людзям карысць. Як настаўнік i выхавацель.

— Мы гэта ведаем, — прамовіў лейтэнант.

— Дык за што арыштоўваеце?

— Ёсць загад таварыша Берыі выслаць усіх, хто ў свой час праходзіў па вашым артыкуле.

— За што? За тое, што мы ўсё ж выжылі? У жудасных умовах?

— Я, — ён назваў мяне па імені i па бацьку, — таксама гэтага не разумею. Але я — салдат органаў i партыі. Я выконваю загад.

Я нічога больш не прамовіў. Ды што падумаеш, скажаш, калі бяссільны перад нейчай вышэйшаю воляй, перад сваім асуджаным лёсам. Скажу шчыра, не шкадаваў сябе. Балела душа, прасіліся горкія слёзы з-за Клавы: бедная, паверыла мне, прытуліла, цешылася, што нарэшце зажывём сям'ёю i зажывём, як яна лічыла, шчаслівей за іншых людзей, а я прынёс ёй вось новую бяду. Крочыў i не ведаў, што вярнуся сюды толькі праз восем гадоў...

Праз месяц, ужо ў высылцы, уведаў: ва ўзрушанай маім арыштам Клавы пачаліся дачасныя роды. Дома. Позна ўночы. Паколькі ніхто не прыйшоў памагчы (той-сёй з нашых суседзяў кляўся мне потым, што Клавіны стогны i крыкі палічыў за звычайны жаночы боль i адчай), яна сканала пры родах. Задыхнулася i наша з ёю дачка.

Вось так яна, гаротніца, заплаціла за свой давер да мяне. Дзве малыя на той час істоты ўсцераглі мяне ад пятлі — мой i Клавін сыны: я змусіў сябе затаіць, заглушыць крыўду i боль, жыць дзеля дзяцей, каб у аднаго i другога ўсё ж быў на свеце блізкі чалавек: у майго сына — родны бацька, у Клавінага — той чалавек, хто ўсынавіў яго...

1992

Маня

1.

Нарэшце перастаў ліць, а пасля імжэць дождж. Неба пачало святлець, пакрысе выблакітнівацца, a невысокія чорна-сінія хмары пасунуліся за Налібацкі лес, i там цяпер злосна крыжавала маланка, бухкаў гром ды абвісала шэрая дажджавая сцяна. Тут жа, у Янковічах, ужо выбліснула сонца, зазіхацела ў кроплях расы на траве i на лісці, у запененых раўчуках i сцішэлых лужынах, прыпарыла — i мокрае наваколле задымілася.

Маня перачакала вялікі лівень i грымоты на лузе ў капе сена разам з вясковымі кабетамі. Як прыбегла дадому, адразу паглядзела, дзе сын. Баялася, каб не напалохаўся: гэтак было сцямнела, а пасля паліла i смаляла. Але Пецькі дома не знайшла: ён, відаць у навальніцу быў у суседзяў, бо цяпер бегаў з іхнім меншым хлопцам на вуліцы па лужынах.

У хаце з пазачынянымі вокнамі i дзвярмі стаяў густы дух, што сабраўся ад напаленай раніцай печы, ад спякоты на дварэ. Ведаючы, што сёння на луг яна ўжо не пойдзе, будзе ля свайго дома, падышла да акна, адкруціла ад цвічка дроцік (кручок вырваўся з падгнілай рамы), піхнула, расчыняючы дзве палавінкі.

Яна затрымала позірк на вуліцы: па ёй ішлі незнаёмыя мужчыны. Двое з ix былі маладыя — высокія, вузкаплечыя, доўгавалосыя i абутыя ў лёгкія сандалі, за плячамі ў ix віселі поўныя сумкі, трэці — пажылы, меншы ростам, але статны ў плячах, у саламяным капелюшы i ў ботах — нёс невялікі чамаданчык. Маладыя не дайшлі да яе хаты, завярнулі ў Янукоў двор, а старэйшы, здаецца, ішоў сюды. Маня ведала: гэтыя людзі — электрыкі i цяпер заходзяць да янкоўцаў i просяцца стаць на кватэру.

Электрыкі прыехалі ў вёску на тым тыдні. Лепш сказаць, спярша паказаліся не яны: спачатку рабочыя прывезлі на машынах, згрузілі i злажылі на выгане доўгія чорныя, прасмаленыя слупы. Потым адключылі святло, абарвалі дрот на старой электралініі, зрэзалі старыя слупы i пачалі выкопваць ямкі, ставілі ў ix цэментаваныя шалі, пасынкі, а да ix прывязвалі новыя высокія слупы.

Тады ўжо заявіліся электрыкі. Яны прыехалі на грузавіку, што вазіў вялікую шпульку тоўстага белага, аж сіняга, дроту, лазілі на слупы, свідравалі ў ix дзюркі i ўкручвалі жалезныя крукі са шклянымі ізалятарамі, пасля нацягвалі i прывязвалі да ix дрот. Жылі першы дзень у тутэйшай школе, самі сабе варылі есці. Але сёння, як гаварылі кабеты на сенакосе, будуць прасіцца ў вяскоўцаў стаць на кватэры.

Маня, як ад агню, адскочыла ад акна: мужчына напраўду ішоў у яе двор. Яна пачала хуценька збіраць i вешаць раскіданае на пасцелі адзенне, выбегла на кухню i паставіла на прыпек чыгуны з зеллем — толькі што збіралася карміць свіней, — зацягнула фіранку. Пачула, як незнаёмец скінуў на ганак лазы i зайшоў у сенцы. Убачыла, што ляжыць на стале нарэзаны хлеб, стаіць міска з кіслым малаком, у малако была накрышана зялёная цыбуля — збіраў сабе есці сын, падсілкаваўся i не прыбраў за сабою. Яна цяпер не паспела нават захінуць гэта газетаю, як незнаемы зайшоў у хату.

— Здарова, гаспадыня! — бойка прывітаўся ён, i яна ўбачыла, што не такі госць пажылы ўжо: проста ходзіць, апусціўшы галаву i згорбіўшыся, няголены, брудны, а так яму недзе гадоў, як i ёй, — за трыццаць. Каб быў светлавалосы, болей дробны на твары, то маладзей выглядаў бы, а то мае буйны нос, вялікі лоб, чорныя валасы, ад таго i старэйшым здаецца.

— Вазьмі, гаспадынька, на кватэру, — калі яна адказала на прывітанне, сказаў ён. — Пажыву з тыдзень, не болей.

— Ды цесна ў нас... — Ёй i адмовіць было цяжка, i запрашаць не хацелася.

— Пакояў мне тваіх не трэба... — ён гаварыў басавітым голасам, раз-пораз акідваючы яе ўсю позіркам, не саромеўся. — Спаць магу на падлозе або ў гумне на сене, калі маеш. Зварыш сабе раніцай ці вечарам — i мне міску якога булёну дасі. Мне абы гарачае. Заплачу, колькі скажаш.

— Мне не шкода, — засаромелася яна. — Жывіце...

— Ну, то дзякую, — узрадаваўся ён. — Сходзім зараз з хлопцамі на рэчку, памыемся, бо чорныя, што чэрці. Тады прыйду, шукаць ужо жытла нікуды не пайду. Заходзіў тут да адных — нават слухаць не захацелі.

— Я i праўду булёну зараз пастаўлю, засмажу цыбуляю, — сказала яна, збянтэжыўшыся яго позірку.

— Ды глядзіце самі, — ён назваў яе на «вы», i яна падумала: агледзеўся, падумаў, што яна старэйшая.

«Няўжо я так нямолада выглядаю?» — падумала яна i ўспомніла, што пасля смерці мужа, мусіць, добра i не глядзелася ў люстэрка. A ў верасні будзе ўжо шостая восень, як няма яе Сцяпана...

— Ну, я пайду, — здаецца, заўважыўшы яе гэтую сарамлівасць, сказаў электрык, паставіў пад лаўку свой чамаданчык i выйшаў з хаты.

«Шосты год... — Маня села на крэсла, невідушча зірнула ў акно на двор, забылася пра незнаёмца, падумала пра сваё. — Я толькі два леты пажыла са Сцяпанам. Год да войска i год, калі вярнуўся з салдатаў. Чакала тры гады... I цяпер колькі ўжо чакаю, але не дачакаюся...»

Яна паднялася, стрымалася, не заплакала, хоць вочы i павільгатнелі, пайшла на гарод i накапала маладой ранняй бульбы. Паскрэбла яе, прамыла, расклала на двары агеньчык i паставіла варыць на ім булён. Успомніла пра вясковага кладаўшчыка Франака, той сёлета пачаў ужо не толькі заляцацца да яе, але i лезці сляпіцаю. Сёння нават кабеты на лузе жартамі рабілі намёкі, ці не «сышліся» яны, расказвалі, што ўчора паднімала лямант Вікця, Франакава жонка...

Маня выйшла з хаты, дала есці свінням, пастаяла ля ix: зусім не хочуць браць паранай лебяды, варочаюць лычамі ў карыце, шукаюць бульбіны ці якой скарынкі, выкідваюць траву долу. Калі сцебане дубцом па вушах, то перастаюць наравіцца, усё глытаюць. Паблізу хадзілі куры i стараліся гэтаксама што-небудзь ухапіць з карыта. Маня не ўзлавалася на ix: сёлета добра несліся — хапала яек i сабе, i было на продаж. I цяпер пад ложкам стаіць поўнае рэшата ix, трэ было б завезці ў горад, прадаць i купіць сала: старое выходзіць, ды i нясмачнае ўжо, нейкае ёлкае, а да новага яшчэ далёка.

Карова яшчэ не скора павінна была прыйсці з пашы, таму Маня рашыла схадзіць на аселіцу, у свой гарод, — паглядзець, ці не пара зноў яго прапалоць, нашчыпаць шчаўя. Наўмысна, як i яе суседзі, зрабіла гарод далей ад дома, бо ля хаты i свае, i чужыя куры не дадуць ні ўзысці, ні завязацца якому зярнятку — выграбуць, здзяўбуць. Ды тут i свінні, калі ўварвуцца, златошаць.

...Гуркі, памідоры, морква ды капуста буялі, цёмна зелянеліся, i яна палюбавалася, парадавалася, што хутка будзе многа ўсякай гародніны, пайшла да градкі са шчаўем.

Толькі нагнулася яго нашчыпаць, як пачула крокі. Азірнулася: ішла суседка Ядзя — замужняя кабета амаль яе гадоў, маці пяцярых дзяцей.

— Во якія ў цябе ладныя грады! — Ядзя не падалася ў свой гарод, а прыйшла сюды, акідвала зайздросным позіркам кожную лапінку.

— Цьфу, цьфу! — усміхнулася Маня. — Прагаворыш...

— Ай, забабоны! — махнула рукою тая, адставіла поўны жывот: хадзіла шостым дзіцем. — Кватаранту прыйшла шчаўя нарваць? Кісленькага захацеў?

Маня не здзівілася, што Ядзя ўжо ведае пра тое, што яна ўзяла на кватэру электрыка: тая ўсё пра ўсіх у вёсцы знае. Яна ўсміхнулася i паківала толькі галавою.

— Можа, зарвецца язык Франакавай Вікці, не будзе страшыць, што прыйдзе i памалоціць твае вокны... — загаварыла Ядзя. — Хоць яе дурны поп хрысціў, будзе мянташыць, што ты наўмысна, з хітрынкай кватаранта ўзяла...

— Мне ад гэтага ні холадна, ні горача, — сказала Маня, адчуваючы на душы вялікую непрыемнасць ад гэтых плётак, i, каб не гаварыць пра гэта больш, сказала Ядзі: — Ну, я пайду: булён на агеньчыку варыцца.

Калі вярнулася дадому, несучы ў прыполе шчаўе, кватарант стаяў на двары, падкідаў у агонь трэскі. Быў ён цяпер паголены, мокрыя валасы залізаны назад, стаяў не ў ботах, a ў туфлях, у новых штанах, у белай тэнісцы. На яго даўгаватым носе блішчэў пот.

«Ды ён зусім малады», — падумала яна i засаромелася, што так i не пераадзелася, тупае босая.

— Кінула во агонь без догляду... — усміхнулася Маня.

— Нічога. Не суха ж, — сказаў ён, нагнуўся, дастаў з агню галавешку, прыкурыў.

Маня адразу адчула папяросны дым, што казытнуў у носе: пасля смерці Сцяпана, здаецца, ніхто i не курыў у яе хаце. Цяпер яе захваляваў гэты дым, зноў напомніў ён дарагога чалавека... Яна неяк уся зноў аслабела, пасумнела, стала абыякавай да плётак, што ўжо ёсць, што яшчэ будуць...

Вярнулася з пашы карова, відаць, наскублася ў полі добра, бо бакі былі поўныя, як бочкі, але ўсё роўна ткнулася ў свіныя вёдры, аблізала муку, што прыліпла там.

Маня загнала карову ў загарадку. Прынесла з хаты патэльню, кавалак сала i цыбулю, паставіла ля агню.

— Падсмажце, можа, самі, — ужо не з сорамам, а спакойна сказала яна электрыку, — я пайду карову падаю.

Зняла з частаколу даёнку i пайшла да каровы. Калі даіла, бачыла, як ён замітусіўся (відаць, ліўся на агонь булён), як зняў чыгунок, паставіў на трыножнік патэльню, смажыў, адхіляўся ад дыму, як варушыў сала i цыбулю.

Калі Маня прынесла малако ў хату, ён ужо сядзеў на лаве. На стале былі яго кілбаса, кансервы, слоік куплёнай капусты, пляшка віна.

— Ды вы ешце, нас не чакайце, — сказала яна. — Я пачакаю сына.

Працадзіла малако, наліла з адстойніка ў кубак, паставіла на стол, астатняе, што было ў бляшанцы, паставіла ў вядро з халоднаю вадою. Бачачы, што сам ён не бярэ есці, змахнула крошкі са стала, абчысціла кілбасу, нарэзала яе скрылікамі на талерку, памыла i падала гуркі, наліла міску булёну.

— Дык за знаёмства... — ён усміхнуўся, садраў зубамі з пляшкі бляшаную галоўку. — Мяне Віцем завуць. Віця Салавей. Голасу добрага не маю, a прозвішча во пявучае... — жартаваў ён i ўвесь час каўтаў у роце сліну, з прагаю пазіраў на ежу.

— А мяне Маняю завуць, пішуць Марыяй, — сказала яна, дастала з куфэрка i паставіла на стол кілішкі.

— Вы мне шклянку дайце, — папрасіў ён. — Не люблю цыркацца гэтымі... — Наліў ёй у кілішак, сабе ў шклянку, астатняе віно паставіў на падаконнік.

— Ну, будзьце здаровыя!

Яна кіўнула яму, крыху пакаштавала i паставіла кілішак на стол.

Еў ён са смакам. Відаць, добра прагаладаўся, з'еў усё, што толькі падала. Павячэраў, падзякаваў i падаўся ў вёску, дзе ўжо чуўся гармонік, — свае цяпер, летняю парою, вечарамі мала граюць, рана кладуцца спаць, — весяліліся, відаць, прыезджыя.

Маня не дачакалася сына i села адна есці, падумала, што трэба пагаманіць, каб не круціўся ля гэтых электрыкаў, не замінаў людзям працаваць. Вымыла пасуду i пачала збірацца спаць, ведаючы, што не хутка засне, пакуль усяго не перабярэ ў памяці, пакуль не паплача i не пагадае, як жыць далей...

2.

Назаўтра кватарант падняўся рана, услед за ёю — яна спяшалася адправіць на пашу карову.

Вечарам, калі вярнуўся з работы, зноў хадзіў купацца, сядзеў ля агню i варыў бульбу, пасля, ужо ў хаце, згледзеў, што стаіць некранутае віно.

— Няма каму піць, — прамовіла Маня, сёння ўжо дзеля госця ў новай сукенцы, абутая ў басаножкі, у новай хустцы (у Янковічах усе замужнія кабеты i летам носяць хусткі).

— Гаспадар ваш не бярэ? — здзівіўся ён, пазіраючы на яе не так, як учора, а з нейкім агеньчыкам у вачах.

— Няма ў хаце гаспадара... — чамусьці незадаволеная, што ён так гаворыць, адказала яна.

— Паехаў куды?

— Памёр...

— Так... Вы... — ён развёў рукамі. — Удава, значыць... Маладая ўдава...

— Жыву з хлопцам, — прамовіла яна. — Увосень ужо шосты год будзе...

— Я тож адзінокі... — сказаў ён. — Быў жанаты, меў дачку... — прамовіў i стаў самотны.

Маня не спытала, дзе яго жонка, збаялася вымавіць слова «памерла». Страшнае для яе было гэтае слова... Толькі неяк па-новаму, дабрэй зірнула на яго, паспачувала.

— Праўда, жонка мая жывая, — сам сказаў ён. — Работа мая такая — у паездках... Прытуліў яе другі, лепшае паабяцаў. Кінула... Езджу вось ужо чацвёрты год па свеце, нідзе затрымацца не магу. А хутка ўжо трыццаць з палавінаю, хочацца асесці...

— А дачка ваша дзе? — спытала Маня, шкадуючы госця i яго дзіця.

— Не аддала мне. Судзіўся, але прысудзілі ёй. Яна на месцы, а я вечна ў раз'ездах.

— I ў вас гора... — са спачуваннем прамовіла яна, села на лаўку.

— Спачатку мучыўся, цяпер прывык, ачарсцвеў.

— I я неяк адзервянела, звыклася з удоўскаю доляю — работа ды работа.

— А вы ж, відаць, маладзейшая за мяне? — спытаў ён, зірнуў на яе, гэтак сама са спачуваннем i лагодаю.

— Мне трыццаць тры.

— Сама жыць, а мы ў гэтыя гады...

— Што зробіш, калі так Бог даў, — сказала яна.

— Бог гэты... Да аднаго дык i дужа добры, а да другога ўвесь час спіною...

— Мне дык век не шанцуе... — паскардзілася Маня. — Не хочацца i расказваць...

— Так, бывае... — мармытнуў ён, закурыў i выйшаў на двор, каб дыміць там.

З акна Маня бачыла, як ён сустрэўся ў двары з яе сынам, загаварыў з ім. Сын гэтаксама нешта расказваў, паказваў рукамі, смяяўся.

Пасля кватарант вярнуўся да ганка i падняў лазы, ускінуў ix на плячо. Пайшоў на вуліцу, сын падаўся за ім. Яна, каб лепш бачыць, перайшла хату, прыпала да другога акна, што глядзела на вёску.

Кватарант адзеў на ногі лазы i лёгка, як кот, палез на слуп; сын стаяў i глядзеў разявіўшы рот, так, што ў яе зашчымела сэрца: мужчына мужчынскае любіць...

Салавей злез са слупа, пачаў адзяваць лазы на ногі яе сыну. Яна затрывожылася, пазірала, як сын няўмела, чапляючы лазамі то за свае ногі, то за зямлю, падышоў да слупа, лез на яго i спаўзаў долу. Тады Салавей падперазаў яго сваім поясам, прыхапіў i слуп, падняў малога i рукою прыціснуў лазы да слупа. Сын палез наверх, азіраўся ўніз i смяяўся. Такі ён быў задаволены, шчаслівы.

Калі крыху падняўся, зноў глянуў на зямлю, спыніўся i спалохаўся. Яна затрывожылася, што зваліцца яшчэ ды пакалечыцца. Сын закрычаў. Яна выскачыла з хаты. Але сын ужо стаяў на зямлі. Салавей адвязваў ад яго ног лазы, супакойваў.

— Скруціш галаву, калі такі дападны! — сярдзіта сказала сыну, хоць, мусіць, яе гэтая сярдзітасць была залішне мяккай.

— Нічога, — усміхнуўся Салавей, разумеючы яе. — Спачатку i сталыя вышыні баяцца. Але ўсе хочуць яе. Добра там?

— Ага, — кіўнуў галавою малы, пазіраючы на кватаранта.

— Будзеш электрыкам? — усміхнуўся той.

— Угу.

— Чаго ж галасіў тады? — усміхнулася i Маня, узяла сына за руку i павяла ў хату.

Следам за імі, усміхаючыся, падаўся Салавей.

Гэтым вечарам ён не пайшоў у вёску, рана лёг на канапе i чытаў. Ix раздзяляла тонкая шырма, i яна чула, як ён загарнуў кнігу, патушыў лямпу, уздыхнуў. Яна гэтаксама не спала, думала i пра Сцяпана, i пра свайго кватаранта, i яе аж палохала: пра чужога чалавека думала больш. Разважала, што благая была ў яго жонка: яна, Маня, каб быў у яе добры чалавек, — берагла б яго, калацілася б за ім, як за дзіцем...

«Што ён добрага бачыць? Лазіць па слупах, цягаецца па чужых хатах. Хто пусціць, а хто i не пусціць, каторы добры пачастуе, a другі абы-як. Глядзі ў чужую міску. Але што я пра яго?.. Чужы чалавек...»

...Назаўтра i паслязаўтра кватарант яе не прыйшоў вячэраць i начаваць. Яна ўжо моўчкі бедавала, што не ўтрымаўся i зляцеў ca слупа, пакалечыўся. Перабрацца на другую кватэру не мог: яна глядзела добра — што мела, тое i ставіла на стол, не павінен быў пакрыўдзіцца, ды рэчы яго засталіся, каб пераходзіў, то забраў бы. Яна ўжо хацела схадзіць да Януковых хлопцаў, якія штовечар прыходзілі дадому, спытацца, дзе падзеўся яе Салавей. Нават выйшла ўжо за вароты свайго двара, але вярнулася, паслала спытаць сына i гэтаксама вярнула яго: падумала, што скажуць на гэта людзі...

Варта было папрасіць мужчыну выкасіць дзялянку травы, з'ездзіць з ім у лес ці папрасіць закалоць свінню, як пра гэта ведала ўся веска. Аднойчы нават, калі частавала брыгадзіра, суседку Ядзю злавіла ля акна — стаяла i падцікоўвала... А цяпер во запляліся гутаркі пра яе i Франака...

«Ды, відаць, начуе недзе ў сяброў», — падумала яна i старалася забыцца пра яго, але ноччу не спала, уздрыгвала, калі рыпелі вароты, якія, відаць, матляў вецер...

3.

Прыйшоў Салавей праз тры дні, у суботу. Спачатку памыўся ў Януковай лазні, выпіў там з хлопцамі, тады паказаўся ўжо. Ад вячэры адмовіўся, загаворваў, жартаваў з яе сынам, браўся вывучыць яго за электрыка.

— Будзе лазіць па слупах, i ад яго жонка ўцячэ, — пасміхалася Маня.

— Тады не ідзі па маіх слядах, малец, — гаварыў ён, i яна заўважыла: вып'е — смешна плюскае вачамі.

— Лепш вучыся, малец. Скора ў школу?

— Ды сёлета, — сказала Маня.

— I мая скора пойдзе...

— Растуць дзеці, — уздыхнула яна.

— Яны растуць, а мы старэем.

— На гэтым i зямля трымаецца, — сказала Маня. — Некалі i мы маладыя былі.

— Ну, мы яшчэ... — Локаць саслізнуў са стала, i ён боўтнуў галавою ўніз, ледзь не зваліўся з лавы. — Але мне трэба спаць. Калі можна, пасцялі мне, гаспадынька, на сене. У хаце будзе душна, ды яшчэ ты гэтую печ напаліла.

— He паліла б, каб есці не варыць ды свінням траву, — адказала яна, узяла падушку, старую дзяругу i коўдру, падалася з хаты. Хістаючыся, выйшаў i ён.

— Налізаўся я сёння, — не трапляў ісці за ёю. — Ты не спяшайся, а то не бачу, куды ісці.

Яна пачакала яго на цёмным двары, адчыніла гумно i пачала слаць.

— Мала сена, — сказаў ён, убачыўшы нешта ў цемені.

— Ужала на межах, — сказала яна, думаючы, што кожны год мае шмат клопатаў з сенам. Ногі саб'еш, рукі ўварвеш, пакуль яго назбіраеш на зіму.

— Цяжка вам без мужчыны?

— А вам без кабеты легка? — смела спытала яна, паслала пасцель, пастаяла з хвіліну. — Спіце...

— Цяжка, — сказаў ён. — Застанься са мною, — злавіў яе руку, прыцягнуў да сябе: — Надаела мне аднаму. Вера...

— Вось i будзьце з Вераю, — нечакана ўзлавалася яна i вырвала руку.

— Ой! — ён зноў ступіў да яе. — Маня... Мы абое... Ну, не ўцякай.

— Спіце лепш, — з папрокам сказала яна i не спынілася нават: легка пераскочыла цераз загарадку, зачыніла дзверы, узяла ix на кручок.

«Усе яны такія, гэтыя мужчыны, — ішла ў хату i думала. — Вытуру заўтра... Дарэмна спачувала яму: падоўгу, можа, не быў дома, піў, не даваў капейкі, вось i кінула кабета, скінула гора з плячэй, жыць захацела. Крыўдзіцца яшчэ, сам на сябе наракаў бы...»

...Назаўтра ўстала позна: была нядзеля. Спачатку, праўда, паднялася раненька, падаіла, выпусціла на пашу карову i зноў легла. Не спяшаўся ўставаць i кватарант, доўга не выходзіў з гумна.

Злосць за ноч уляглася, але Маня ўсё роўна думала прагнаць яго, ляжала, пасля тапталася ля печы i абдумвала, якімі словамі адчытаць, адвучыць. Папусціся толькі такім...

Падняўшыся, прыгатавала сняданак, паставіла на стол, а кватаранта ўсё не было.

— Ідзі ў гумно, скажы, хай ідзе есці, а то галодны дзень будзе, — паслала сына, сама прытаілася ля акна i пачала глядзець, што будзе.

Салавей хутка выйшаў. Ступаў, апусціўшы галаву. Відаць, i не раздзяваўся: касцюм на ім быў скамечаны, у сене. Падышоў да калодзежа, доўга мыўся, відаць, чакаў, што яна выйдзе, падасць ручнік. Але яна не вынесла, стаяла, глядзела на яго i не са злосцю ды з крыўдаю, а крышку з пометаю ўсміхалася. Як убачыла, што прастуе ў хату, кінулася ад акна да печы — нібы адсунуць ад агню чыгунок.

— Здарова! — не бойка, як раней, а з разгубленасцю прывітаўся ён, калі зайшоў i стаў у парозе.

— Здрастуйця, — спакойна i як бы абыякава адказала яна не азірнуўшыся, хоць сама чакала, што будзе далей.

Ён зняў з цвічка ручнік, выцерся, зноў павесіў, сказаў малому:

— Схадзі, дружа, у гарод, паглядзі гуркоў.

Маня хацела затрымаць сына, але пасля падумала, што напраўду лепш пагаварыць без яго. Сын паслухаў, выбег з хаты.

— Маня, — ён падышоў, хацеў, каб яна зірнула на яго. — Ты не злуй... Я-то не апраўдваюся i сёння тое думаю, але ўчора не тымі словамі сказаў...

— Я ўсё разабрала, — зноў спакойна, не пазіраючы, прамовіла яна.

— Не, я не тое... I давай не будзем выкацца, — папрасіў ён, разгубліваючыся, што яна такая спакойная. — Кінулася ты мне ў вока. Добрая ты i спагадлівая... Калі згодзішся, бяры мяне за гаспадара.

Маня азірнулася, цяпер ужо з разгубленасцю глядзела на яго, вінаватага, але, здаецца, не з маною ў вачах, сур'ёзнага. Недзе торгнула i балюча зашчымела жылка, закалацілася сэрца так, як даўно ўжо не трывожылася.

— Гаворыце вы... — толькі вымавіла яна. — Гэта з учарашняга.

— Што я благое гавару? — ён сеў на лаве. — Сёння мне або ісці з тваёй хаты, або застацца... Не думай, што абманшчык, гуляка, што да чаркі вялікі любіцель. Магу жыць i без гэтага... Мы ўсё законна. Тады ўжо...

— Ці тое вы думаеце, што гаворыце? — пажартавала яна, a ў галаве паплылі самыя розныя думкі, i нельга было разабрацца, што з ёю робіцца.

— Toe, — сказаў ён хвалюючыся. — А ты што скажаш?

Яна паціснула плячыма.

— Сам не ведаю, скора мо гэта, не варта спяшацца, — ён устаў. — З другімі не хачу звязвацца, а з табою... Прыпала ты мне да сэрца, — сказаў i выйшаў з хаты. Яна бачыла: пайшоў у вёску.

Прыбег сын i прынёс маленькіх гурочкаў. Здзіўлена паглядзеў на яе: дзе ж дзядзя?

— Скажы мне, сын, не баішся ты дзядзькі Віці? — спытала яна, села, прыхіліла сына да сябе, зірнула яму ў вочы.

Той усміхнуўся, паціскаў плячыма.

— Дык не баішся?

— Не.

— Ну, садзіся есці, — чамусьці павесялела яна.

Самой ёй не хацелася снедаць: натапталася ля печы, нанюхалася стравы — адпаў апетыт. Яна выпіла шклянку малака i пайшла ў другую палавіну, падышла да люстэрка. Убачыла ля вачэй глыбокія маршчынкі, але яшчэ ix было мала. Падумала: трэба не насіць хусткі, не захутвацца: шчокі, нос чырвоныя ад сонца, а лоб зусім белы. Скінула хустку, распусціла валасы. Чорныя, яшчэ без ніводнай сівінкі, доўгія. Пачала расчэсваць. Падумала, што няма калі за работаю i за сабою паглядзець.

«Ды я яшчэ маладая, — узрадавалася яна, павярнулася, убачыла, што яшчэ i статная — грудзі, плечы i ногі як у дзяўчыны. — Так што, можа, недарэмна ліпне Франак, сватаецца во Салавей...»

Маня прыткнулася да халоднага люстэрка лбом i заплюшчыла вочы, пагладзіла сябе рукою па шчоках, падумала, што даўно не ведае ласкі, адчула, як цяжка жыць без яе.

...Салавей сам не пайшоў ад яе, i яна не праганяла. Ранічкаю ўставаў i ішоў на работу, вечарам не затрымліваўся, яшчэ да заходу сонца вяртаўся i стараўся што-небудзь зрабіць ля хаты. Памяняў дрот, паставіў яшчэ некалькі разетак, уключальнікаў, парэзаў з малым, раскалоў круглякі, што ляжалі яшчэ з зімы, на якіх ужо згніла кара, a самі пазарасталі травою.

Больш не сватаўся, як усё роўна i не гаварыў пра гэта ці забыўся. I яна не загаворвала, давала есці, адказвала, калі пра што пытаўся, хадзіла на работу, тапталася пры хаце i чакала, што ж будзе.

Праз тыдзень Салавей застаўся ў вёсцы толькі адзін. Раніцай прыходзіла i забірала яго машына, а вечарам толькі аднаго прывозіла.

Маня ведала, што так доўга цягнуцца не будзе. Трэба адно: браць у прымакі або не браць. Відны мужчына, працавіты, але што скажуць людзі, свякроў? Не пахваліць яна, узлуецца за сына.

4.

Свякроў прыйшла сама. Маня якраз вярнулася з саўгаснай работы i капала ў садзе на вячэру бульбу.

— Добрая картофля? — падышла, запытала свякроў i не павіталася.

— Дабро такое, — адказала Маня, — велькая, але не ядраная.

Свякроў, тоўстая, абутая ў цёплыя валёнкі, у старой фуфайцы, стаяла ля яе i гаманіла пра гаспадарскае, пакуль яна не накапала поўнае вядро. Пасля пайшла ўслед за ёю ў двор. Маня адразу здагадалася, чаго тая прыйшла, але маўчала, першая не загаворвала. Яна добра ведала сваю свякроў: адразу не скажа ў вочы, будзе падыходзіць здалёку, старацца мацней уджаліць.

— I доўга ён яшчэ будзе жыць? — нарэшце не вытрымала i запытала тая.

— Хто, мама? — як не здагадваючыся, спытала Маня i хацела, каб свякроў хутчэй пасунулася дадому.

— Хто — яшчэ пытае! — узлавалася тая. — Ён, кватарант твой.

— Не ведаю, — спакойна прамовіла Маня. — Не прагоніш жа чалавека.

— Магла i не браць, — папікнула свякроў. — Другія з мужамі, але не бралі.

— Папрасіўся... — апраўдвалася Маня.

— Мала хто прасіцца будзе. Ты чуеш, што людзі гавораць?

— Хай гавораць... — прамовіла Маня, трымала ў руках вядро, забылася паставіць яго на зямлю.

— Бачу, ты яго не думаеш праганяць, рада, што не выбіраецца, — свякроў злосна бліснула вачыма. — Надта скора забылася пра Сцяпана.

— Перастаньце, мама, не трывожце душы, — напрасна Маня, стрымалася, каб не раскрычацца. — Не паднімем мы яго ўжо...

— Во што ў цябе ў галаве, — усміхнулася свякроў, рукавом фуфайкі выцерла слёзы на маршчыністай шчацэ. — Гэта я толькі ўбіваюся, свету не бачу. Бо я маці, а ты хто...

— Прашу вас, сціхніце, або... — не вытрымала Маня, паставіла на зямлю вядро i рыдлёўку, але стрымалася, больш нічога не сказала.

— Ужо i не трэба мы табе? — гаварыла свякроў, як хвастала па шчоках. — А як дасюль чаго дранага-рванага трэ было, то да нас бегла... «Татачка, мамачка, памажыце». Цяпер ужо не трэба, з двара гоніш.

— Не ганю я вас, — усхліпнула Маня, — але не мучце вы мяне, бо i дагэтуль разам з чужымі людзьмі нямала пазласлівілі, а мне ніколі ласкавага слова не сказалі... Жыў бы Сцяпан — была б рада яму... Адзін Бог ведае, колькі я папамучылася, уплакала, які лёд у мяне на сэрцы. Пачала адтаваць крыху, а вы... I пра дзіця падумаць не хочаце.

— Не звальвай на дзіця, — крыкнула свякроў, сарвала з яе галавы хустку. — Валасы вунь надрала, сукенкі новыя носіш...

— Жывая ж я яшчэ! — крыкнула i Маня. — I не трэба мяне жывую без часу хаваць...

Яна пакінула свякроў на двары i пайшла ў дрывотню, каб не бачылі яе людзі, села на калодку, закрыла твар рукамі i заплакала.

Свякроў не зайшла — ці падалася дамоў, ці мо дзе стаяла паблізу i слухала.

Ды Мані было гэта ўсё роўна. Адно, што ёй было дорага, дык гэта сын, яе сіротка, які гэтаксама не зведаў мужчынскае ласкі, гадуецца самапасам.

Маня доўга плакала i не пачула, як зайшоў Салавей — стомлены, брудны ад смалы, — стаў i слухаў, здзіўляўся спачатку, а пасля занепакоіўся. Падняў яе, спытаў:

— Чаго ты, Маня?

Яна зірнула на яго, не вытрымала, зноў захліпала, ткнулася да яго грудзей i, не сціхаючы, плакала.

— Ну, супакойся, — з пяшчотаю папрасіў ён i гладзіў яе па галаве. — Ну, сціхні... Чуеш?

Але яна не чула, не адказвала.

— Ну, не трэба. Цябе больш ніхто не будзе крыўдзіць, — ён цалаваў яе шчокі, глытаў салёныя слёзы, так i не дабіўшыся ад яе i слова, а сам гаварыў ёй тыя словы, якія даўно ўжо, можа, не ўспамінаў, гладзіў сваёй шурпатай, як тарка, рукою яе валасы.

5.

Назаўтра Салавей, як яна бачыла праз адчыненыя дзверы, прачнуўся позна. Прахапіўся i ўсміхнуўся, быў, здаецца, памаладзелы, лёгкі, дужы.

Ускочыў, адзеўся, зірнуў на канапу, дзе спаў да сённяшняй ночы i якая сёння не разбіралася нанач, i выйшаў на кухню. Расчырванелая ад агню, у светлай сукенцы з кароткімі рукавамі, без хусткі, з гладка зачасанымі валасамі, зусім, здаецца, маладая, Маня зірнула на яго i ўсміхнулася, бачачы, што ён хоча нешта сказаць, а то i пажартаваць, засаромелася, успыхнула i заплюшчыла вочы.

— Маўчы! — сама падышла, прытулілася, моцна пацалавала, а пасля піхнула: — Прынясі вады... Гаспадар!

Ён усміхнуўся, узяў вядро i падаўся на двор, да калодзежа.

1973

Быць разам

Русовіч толькі вярнуўся з работы i не паспеў яшчэ распрануцца, калі пачуў, што нехта звоніць у дзверы.

— Заходзьце, калі ласка! — запрасіў ён. — Не замкнёна.

Дзверы адчыніліся — i зайшла маладая паштарка.

— Вам тэлеграма, — сказала яна, падала сіненькі лісток. — Распішыцеся... — потым дастала з сумачкі невялічкі блакнот i ручку, паклала ўсё гэта на пральную машыну, што стаяла непадалёку пад люстэркам.

Ён спалохаўся, зірнуў на паштарчын вузкі i доўгі, з кірпатым носікам, з самкнёнымі i крышку патрэсканымі ад холаду вуснамі твар i хацеў па ім здагадацца: што ў гэтай тэлеграме? Але гэты малады, свежы i чырванаваты ад марозу твар быў спакойны, можа, толькі крышку незадаволены, што ён так марудзіць. Тады ён дрыготкаю рукою распісаўся, думаючы, што здарылася нешта нядобрае з сям'ёю. Аднойчы ўжо тэлеграма вось так нечакана апавясціла яго пра вялікае гора, i ён з тае пары вельмі баяўся раптоўных позваў...

Паштарка забрала ручку, блакнот i выйшла. Ён, хвалюючыся, адразу не пачаў чытаць, а прабег позіркам па густым радку наклееных слоў, пасля ўжо прачытаў спакойна. Палажыў тэлеграму на пральную машыну, распрануўся і, узяўшы тэлеграму, падаўся ў залу, сеў на канапе, пачаў зноў перачытваць кожнае слова i ўдумвацца ў яго.

«Прыязджай вельмі чакаю Яніна».

Ён усміхнуўся: жонка, відаць, засумавала без яго i вось кліча дадому. Жыве ў далёкай адсюль вёсцы, стамляецца на рабоце, мае шмат клопатаў дома. А вольным часам не ведае, дзе прыткнуцца, з кім пагаварыць.

«Канечне, ёй там нялёгка... — падумаў Русовіч. — Хто-хто, а я добра ведаю. Можа, толькі не трэба расказваць пра гэта ўсім людзям, бо не ўсе разумеюць, не ўсе паспачуваюць. Вось расказваў на тым тыдні, як жывецца жонцы, як ён маркоціцца без яе, дык усе, здаецца, спачувалі, a намеснік дырэктара музея — нізкі, гладкі таўстун — пасміхаўся: «Эх вы, маладыя! Калі што ледзь цяжкаватае, дык i ў слёзы, у нараканне. Вось мы некалі... — i ён расказаў, як ён галадаў, але «выбіваўся» ў людзі. — Трэба во... — ён сашчаміў кулакі, патрос імі, насупіўся, робячы на твары ваяўнічы выгляд. — Толькі ўперад!..»

Русовіч, успомніўшы гэта, падумаў, што маглі б тады заступіцца за яго супрацоўнікі, што мог бы i сам неяк лепей апраўдацца, бо добра было так гаварыць намесніку: той меў не толькі ўласную чатырохпакаёвую кватэру, але i ладную дачу, збіраў грошы на машыну.

Але пазаўчора i ён падсыпаў яму крыху, што аж здзівіліся яго калегі. Прыйшоў у аддзел намеснік — i ўсё пра машыну, пра бензін, пра гараж... А пасля давай хныкаць, што не хапае крыху грошай, а так узяў бы на днях легкавушку.

«Эх вы, ваяка! — не выцерпеў тады ён, устаў, сціснуў кулакі, патрос імі, зрабіў ваяўнічы выгляд. — Жывяце на самай справе толькі марамі пра машыну, гараж, запчасткі, пра ўсякую дробязь... А трэба во як, толькі ўперад!..»

Намеснік анямеў, як праглынуў язык, заліўся чырванню, разгубіўся, пасля злосна буркнуў: «Ты малады яшчэ мяне вучыць, зялёны...» Выскачыў з аддзела i больш не «філасофствуе», a калі трэба нешта па рабоце, дык па тэлефоне выклікае да сябе i строга гаворыць толькі пра службовае.

«Але што гэта я думаю пра таго хітруна? — спахапіўся Русовіч. — Вось жа ў руках тэлеграма... Што рабіць?»

Ён пачуў, што прыйшла з працы гаспадыня, распранулася, патапталася, зайшла сюды, у залу.

У каляровым халаце, у мяккіх тапачках, ружовашчокая, яна выглядала намнога маладзей сваіх трыццаці гадоў.

Хуценька зірнула на яго, на тэлеграму.

— З дому? — як з клопатам спытала, відаць, хочучы ўзяць тэлеграму i самой пачытаць.

— Ад жонкі, — адказаў ён. — Просіць прыехаць.

— Сёння? — здзівілася гаспадыня. — Позна ўжо. Вам жа трэба заехаць спярша ў раён, а тады адтуль у вёску. Сёння не заедзеце, будзеце толькі заўтра раніцаю. Але ноч уся будзе бяссонная...

— Паеду... — прамовіў Русовіч.

— Глядзіце самі... — гаспадыня паціснула плячыма, пастаяла з хвіліну i выйшла.

Яна заўсёды спачувае, што ён адзін тут, у горадзе, што жонка з дзіцем жыве ў далёкай вёсцы, але не хоча ўзяць да сябе на кватэру яго з сям'ёю: цесна будзе, бядуе, ды дзіця замажа сцены, будзе шумець, не даваць спакою.

Русовіч тут жа ўстаў, пахадзіў па пакоі, настройваючыся на дарогу — на санлівы вечар у цягніку i на халодную, амаль бяссонную ноч у раённым скразняковым вакзале.

...Вагон быў амаль пусты. Сядзелі толькі трое пажылых рабочых-чыгуначнікаў. Яны ехалі з працы дахаты, паблізу прымасціўся i Русовіч.

Ён абапёрся локцем на тугую сумку, у якую раней напакаваў усякіх харчоў, сядзеў ля акна, чытаў вячэрнюю газету. Пасля заплюшчыў вочы i хацеў заснуць. Ане сон не ішоў: думаў пра сваю працу, пра сям'ю. Адплюшчваў вочы, калі на прыпынках дзверы адчыняліся i ўрываўся клуб белай халоднай пары, што паўзла долу, ледзяніла ногі, мігам абросвала жалезную абіўку вагона i затуманьвала вокны. Ведаў: жонка накрычыць, што не носіць цёплых шкарпэтак, напалохае, якімі хваробамі ён можа захварэць. Яна — фельчар, ведае пра гэта.

Русовіч працёр далонню запацелае акно i зірнуў у яго. На дварэ ўжо сшарэла — ссінеў снег, пачарнелі цені на ім, гусцеў змрок, што здавалася, напаўзаў з прыціхлага цёмнага лесу. Неба не відаць было — зусім нізка, адразу за верхавінамі прыдарожных прысад, звісала густая шэрань. Няйначай павінен быў вось-вось пасыпацца снег.

Неўзабаве ў вагоне, як толькі цягнік зноў крануўся, бліснула, рассеялася i з'ярчэла святло, высветліла кожны куток, але праз акно зараз нічога не было відаць. Русовіч пазіраў i бачыў толькі свой круглаваты, з невялікім, загнутым носам твар — за апошнія месяцы, здаецца, стомлены, з сумнаватым водсветам у вачах. Неяк нечакана зморшчыўся яго лоб, паглыбіліся залысіны i пацямнелі ўпадзіны пад вачыма.

«Можа, дарэмна я ўздумаў перабірацца ў горад? — падумаў Русовіч. — Можа, трэба было застацца ў вёсцы, загадваць тутэйшым клубам. З раніцы, калі вяскоўцы былі б на рабоце, a дзеці вучыліся ў школе, сядзеў бы ў вялікай i ціхай, прапахлай старымі кнігамі бібліятэцы, чытаў бы ці што-небудзь маляваў для клуба, а то гуляў бы ў шахматы ды гаварыў пра вясковыя навіны з маладым старшынёй сельсавета. Пад вечар, зноў вярнуўшыся пасля полудня ў клуб, пускаў бы радыёлу i ставіў на яе пласцінкі, «шумеў» бы на ўсю вёску, вечарам выдаваў бы дзецям кнігі i гуляў з імі ў шашкі. Па суботах i нядзелях іграў бы на баяне — былі б танцы.

Яніна працавала б зусім паблізу, на медпункце, што праз вуліцу ад клуба. Калі яна не ездзіла б па вёсках, сядзела ў сваім пакойчыку i чакала хворых, замкнуў бы клуб i схадзіў бы да яе. Увесь час былі б разам. А то во: я тут, у горадзе, а яна вунь дзе...»

Хоць не, можа, i добра, што пакінуў вёску: i ён, i Яніна ў Вішнёўцы былі прыезджымі. Дык мусілі апытаць прасторную хату i заняць у ёй адну палавіну. Жылі там, пакуль не ўзяла сабе прымака пажылаватая гаспадарова дачка. Тады прыйшлося шукаць новую кватэру. Вось i прыйшлі да адзінокай старой кабеты, у яе невялікі, з адным акном, пакой.

Русовіч уздыхнуў, успомніўшы гаспадыню i яе хату.

«Колькі я там чаго зрабіў! Паправіў грубку, памяняў у адпушчаным пакойчыку падлогу, паклеілі новыя шпалеры — i ўсё роўна не дагадзіў гаспадыні. Паглядзела яна на новую жоўценькую падлогу, патупала на ёй, на свежыя сцены — i аж заблшічалі ў яе вочы. А тады пачала загаворваць, каб перакрылі за свае грошы i хату».

«Аджывяце за гэта, — казала яна. — Бо ў дождж цячэ ў хаце, рудзеюць сцены, мокне i гніе столь. Ды i добра было б у сваім двары i студню мець...»

«Не ўжывёмся мы з ёю... — пабедавала тады Яніна. — Не будзем слухацца яе — будзе гудзець кожны дзень, як чмель. Падмалодзім яе хату — прагоніць... I веска добрая, i людзі талковыя, але, мусіць, не прыжывёмся мы тут. Сваёй жа хаты няма за што яшчэ купіць, саўгас толькі праз пяць гадоў думае вялікі дом ставіць, дык прыйдзецца некуды пераязджаць. Ці ў другую вёску, ці ў горад нават... Едзь, можа, пакуль што ты адзін куды, уладкуйся на работу, апытай кватэру, а я з Анькаю пакуль што тут застануся, параблю яшчэ на медпункце ды буду чакаць, калі нас забярэш да сябе».

...Прыехалі ў райцэнтр позна. Калі выйшаў з вагона, Русовіч зноў убачыў знаёмы гарадок — вузенькі пры пероне скверык, збоку яго — жалезныя вароты, праз якія трэба ісці ў горад, пустыя скрынкі з-пад піва, што былі складзены ля сцяны буфета. За варотамі разлягалася шырокая белая плошча. Збоку на ёй стаяла паблізу таксі. Шафёр сядзеў у машыне i курыў.

— Падвязі, сябра, у Вішнёўку, — папрасіў вадзіцеля Русовіч.

— Не, не, — замахаў той рукою. — Езджу толькі па горадзе. Туды дарога благая.

Расхваляваны Русовіч хацеў ужо зайсці ў кулінарную лаўку i купіць шклянку соку, як убачыў: прыпынілася паблізу плошчы бурачковая легкавушка i з яе вылез высокі, плячысты, у шапцы-вязанцы, у штанах-джынсах чарнабровы мужчына, ляпнуў дзверцамі, каб яны добра зачыніліся, i падаўся ў кулінарыю.

— Здароў, сябра! — дагнаўшы, наўмысна весела прывітаўся з ім Русовіч.

— Салют! — Той спачатку азірнуўся, прыплюшчыў вялікія выпуклый вочы, пакручваючы на пальцы ключы ад машыны. — Не ведаю...

— Падкінь у Вішнёўку, — папрасіў Русовіч. — Дваццаць вёрст. Але во як трэба, — i ён правёў пальцам сабе па шыі.

Уласнік плюснуў вачыма, згарнуў ключы, укінуў ix у кішэню, але нічога не сказаў.

— Чырвонец даю... Ну, прашу.

— Трэба жонку з работы забраць, —нарэшце прамовіў ён. — Вунь тая, тоўсценькая.

— Накідаю траяк... — сказаў Русовіч, адчуваючы, што таго можна ўгаварыць.

— Стой тут, — буркнуў шафёр, — пайду параюся з ёю. Сам ведаеш, баба...

Уласнік доўга стаяў ля буфета, піў паціхеньку сок, смяяўся з поўненькаю прыгожаю жонкаю ў белым халаце, з залатымі пярсцёнкамі на пальцы, тая i слухала, i, здаецца, нешта злосна гаварыла, раз за разам кідала позіркі сюды, на двор.

— Ну, паехалі, — выйшаў нарэшце i сказаў сваё слова ўласнік. — Толькі ўсё наперад...

— Будзе, — згадзіўся радасны Русовіч.

— Яно так лепей... Дарога добрая? — павесялеўшы, запытаў той.

— Ды, лічы, асфальт! — падбадзёрыў Русовіч.

— Глядзі, каб машыну не пасадзіць.

— Не бойся, — заспакоіў яго Русовіч, прысаджваючыся побач i даючы грошы.

— Знаеш, машына!.. З неба не звалілася... — Той, здавалася, не спяшаўся браць грошы, доўга праціраў анучкаю шкло, прымушаў патрымаць ix у выцягнутай руцэ, а пасля ўжо ўзяў, зірнуў i сунуў ix у кішэню курткі. Пасля паехаў памалу, за горадам аб'язджаў кожную грудку ды ямінку, усё цмокаў: — Вот табе i асфальт! Такая коўзь: можа закруціць, скінуць у канаву.

— Не скіне, — супакойваў яго Русовіч.

— Але добра во свайго каня мець!.. — усміхнуўся той пасля, бачачы, што Русовіч маўчыць.

— Ды няблага, — у тон яму адказаў Русовіч.

— Збіраеш гэтаксама? — разгаварыўся ўласнік.

— Збіраю... -

— I дом свой маеш?

— Маю. Чатыры пакоі, хлеў, гумно i лазню... — чамусьці задзірыста, успамінаючы намесніка іхняга музея, сказаў Русовіч. — Сёлета падвал яшчэ вымурую, гараж, цагляную будку сабаку зляплю.

— Ого! — здзівіўся том, зірнуў з павагаю. — Куркуль ты! Не дзіва, што так во раскідваешся. Другі ноч сядзеў бы на вакзале, але за дваццаць вёрст не даў бы столькі. А ты... — гаварыў ён i зайздраснавата круціў галавою. — Малады яшчэ, a ўжо такі забяспечаны.

— Самае важнае ёсць... — усміхнуўся Русовіч. — Не трэба шукаць.

— Ды канечне, — згадзіўся ўласнік. — Дзіва што!

...Ля жончынай кватэры, ля зацягнутага фіранкаю акна Русовіч прыпыніўся, узрадаваўся, што ў пакойчыку яшчэ гарэла святло. Адчуваючы хваляванне, радасць, што ён блізка ля сваіх мілых жанчынак, ціха зайшоў у сенцы, а тады на кухню, чуючы знаёмы прыемны пах хаты — пах печы i свежавымытай падлогі. Зірнуў на тапчан — гаспадыні не было, пайшла, відаць, да суседзяў глядзець тэлевізар.

Ён ціха адчыніў дзверы, зайшоў у жончын пакой i з замілаваннем убачыў, што дачка Анька, раскрытая, у кашульцы, цмокаючы вуснамі, спала ў калысцы, што стаяла непадалёку гарачага стаяка. Вакол яго на абвіслым шнуры сушыліся калготкі ды сукеначкі. Яму яшчэ бліжэй дыхнула знаёмым дамашнім пахам, водарам розных лякарстваў, без чаго яму было самотна ў горадзе...

Спала, падклаўшы пад падушку рукі, i Яніна. Ляжала на ложку ў халаце, босая. Відаць, доўга — пакуль не прыйшоў вячэрні аўтобус — чакала яго, замаркоцілася, прыхінулася на неразабранай пасцелі i заснула.

Русовіч нагнуўся, пацалаваў яе ў шчаку. Яна імгненна зморшчылася, а пасля падхапілася, абцягнула на круглаватыя калені халат, ca сполахам залыпала соннымі вачыма. Тонкімі пальцамі працерла ix, нібы не ўзрадавалася, што ён прыехаў, села i не пазірала на яго. Ён заўважыў, што павастрэў яе прыгожы шыракаваты твар, патанчэла шыя, не аблягае, a вісіць на ёй халат. Здаецца, нядаўна яна была паўнейшая.

— На чым ты прыехаў? — спытала яна, папраўляючы валасы, i была ў гэтую хвіліну свойская, блізкая ды родная, адно, што ў ёй нязвыклае, гэта тое, што яна не ўсхліпнула: звычайна, як толькі ён пасля тыднёвай ростані вернецца дадому, дык яна заплача ад радасці.

— На легкавушцы. Уласнік адзін падкінуў.

— А я во чакала i заснула... — сказала яна, чамусьці не падышла i не прытулілася, а падалася да стала, дзе пад газетай былі талеркі з грыбамі, салам i яйкамі — тлушч застыў, пабялеў, хлеб прысох; мелася i яго любімая яда — тоненька накрышаная капуста, пасоленая i аблітая маянэзам.

— Дзякую, дарагая! — ён падышоў, прыхіліў яе i пацалаваў.

— Калі ўспомніў, — з крыўдаю папікнула яна, але прытулілася. — Забыўся ўжо пра нас, не спяшаешся дадому... Табе там, канечне, весялей. Ды, можа, якую i маладзейшую ды прыгажэйшую знайшоў?..

— Па-твойму, мне ў галаве толькі адны дзяўчаты...

— Бог цябе ведае... — жонка ўжо зусім адышла ад сну, прамовіла крышку з рэўнасцю, а пасля, як адумаўшыся, каб не пакрыўдзіць, пажартавала: — Ох, бацька, глядзі, падскочу калі неўспадзеўкі, праверу, як ты там паводзішся...

— Правер, — усміхнуўся ён, ведаючы, што яна ніколі не паедзе яго правяраць.

— Ці скора ўжо будзе якая кватэра? — сур'ёзна спытала яна, села на ложак, i ён сеў ля яе.

— Праз год, кажуць.

— I летась i сёлета было «праз год»...

— Што я зраблю?

— I гаспадыня не хоча ўзяць з дзіцём?

— Не.

— Анька змучвае мяне, Міша, — паскардзілася Яніна на дачку. — Неслух, любіць гуляць на дварэ. Выпускаючы, накажу ж дзесяць, можа, разоў: гуляй ля дому, нікуды не адыходзься. Дык не слухае. То з вясковымі дзецьмі куды збяжыць, то на сані да каго ўсчэпіцца i з'едзе куды — усе ж бяруць: «Дакторчына дачка, без бацькі во...» Злуюся калі, а то i пацягну якім матузом, прыстрашу: прыедзе бацька, раскажу ўсё, дык дасць! Не баіцца, пацвельваецца, што «тата біць не будзе, а будзе гуляць». Так што не толькі гуляй, a i прыстраш гэты раз крыху: табе радасць, тыдзень не бачыўшы, пагуляць, а мне потым небалазе...

Ён усміхнуўся: як ты будзеш крычаць, калі дачка такая прыгожая, слаўная, пазірае i смяецца, а то i папросіцца на рукі, абаўе шыю i шчабеча: «Мой татка!»

— Але не магу я без яе... Як падумаю, што трэба аддаць яе бацькам, каб пераехаць да цябе i быць у горадзе, дык плачу... Лепш буду я з ёю тут чакаць цябе...

— I я чакаю суботы, каб паехаць да вас, пабыць з вамі...

— Ну, ладна, Міша, — супакоілася жонка. — Давай паставім сала ў печ, пагрэем. Ды i цішэй гавары, а то Аньку разбудзім, — прамовіла, абняла яго за шыю. — Не магу я так, паасобку, болей, дарагі... Не магу...

— Ну, мацуйся, — папрасіў ён, — не ўсё ж лёгка даецца. Ніхто нам не паможа, што самі зробім, тое i будзем мець.

— Табе добра так гаварыць...

— І мне нялёгка, — прамовіў ён, — але думаю, што даб'ёмся свайго i стане лягчэй. Абы мы з табой разумелі ўсё гэта i трымаліся.

— Можа, i твая праўда... — Яніна прылашчылася, пацалавала. — Мне з табою лёгка, з табою я спакойная i нічагусенькі не баюся. Калі адна тут, дык усяго надумаюся... A з табою я веру, што ўсё добра будзе...

Русовіч пацалаваў жонку, Яніна тулілася да яго i, мусіць, ужо радавалася, што ён прыехаў, i зноў, як раней, ціхенька заплакала ад пяшчоты.

— Паглядзі, што я табе прывёз, — сказаў ён, раскрыў сумку i падаў пакункі, якія купіў на днях.

Жонка, пакуль ён распранаўся, выцерла слёзы, разгарнула паперу з пакункаў, убачыла хустку, завязала яе i падышла да люстэрка, паглядзелася, азірнулася, каб i ён паглядзеў на яе. Цяпер яна здавалася прыгожаю як ніколі. Русовіч глядзеў i радаваўся.

— Дзякую, — Яніна цмокнула яго ў шчаку, разгледзела другія пакункі. — Ну, во i добра, што шаравары Аньцы ўзяў. Зусім падрала тыя, сёння латала ix. Смяецца гаспадыня: у горад прагнеце, а латанае носіце. Не разумее, што я кожную канеечку берагу... I ты, мусіць, заплаціў за кватэру, сталаваўся, патраціўся на падарункі, то будзеш на дарогу прасіць у мяне...

— Буду, — усміхнуўся, прытуліўся да яе. — Добра ведаеш, які я багацей...

...— Ну, скажы ты мне ласкавае слова якое, — прашаптала яна, калі яны павячэралі, прыбралі стол, памылі посуд, ляглі спаць.

— Што табе сказаць? — спытаў ён. — Ты мне нешта сваё скажы...

— Пасля... Спачатку ты скажы, ці любіш мяне.

— Я ж табе гэта ўжо даўно гаварыў, — усміхнуўся ён, пагладзіў яе па валасах, па шыі. — Яшчэ тады, калі думаў замуж узяць.

— А ты яшчэ раз скажы, — Яніна заплюшчыла вочы, пацалавала яго ў шчаку.

— Ну, так, — усміхнуўся ён, адчуваючы, што дома ўсё добра, што жонка паклікала яго толькі таму, што засумавала. Але ён не мог крыўдзіцца. Прыгарнуў жонку да сябе, пацалаваў.

— Родненькі, забяры ты мяне адгэтуль... Не магу я адна, хачу быць толькі з табою. Як падумаю, што магла б у любую мінуту падысці да цябе, прыхінуцца, сказаць ласкавае слова, дык так стане на душы... Мы ж маладыя, толькі цяпер нам жыць i радавацца...

— Ну, ты ж павінна разумець, — сказаў ён, адчуваючы нейкую перамену ў ёй, гадаючы, ад чаго яна магла быць.

— Розумам-то я ўсё разбіраю, — згадзілася Яніна. — Але сэрцам...

— Ну, усё будзе добра, — супакойваў ён, гаворачы тыя словы, якія гаварыў ёй ужо часта, крышку крыўдзячыся, што яна сёння да яго нейкая абыякавая.

— Міленькі! Як добра, што ты ёсць. Што я рабіла б, каб не было цябе? — Яна ўзнялася, прылегла на яго плячо i палажыла яму галаву на грудзі.

— Нехта другі быў бы, — пажартаваў ён.

— Што ты гаворыш? Я не хачу i думаць пра гэта, — гаварыла Яніна. — Каб не ты, я была б нешчаслівая. Ну, скажы, Міша, ці ёсць на свеце такія людзі, якія так любяць адно аднаго?

— Відаць, ёсць, — усміхнуўся ён, чакаючы, калі яна нагаворыцца i супакоіцца, дасць волю сваім пачуццям.

— Ох, ты, мае шчасце, гора i бяда. Усё ты мае... Адкуль ты ўзяўся такі? Аж страшна, калі падумаю, што мы ж маглі i не сустрэцца...

— Маглі... Гэта i ёсць тое, дзеля чаго ты выклікала мяне?

— Не, — прамовіла Яніна i адразу неяк пасумнела.

— А што? — зноў усміхнуўся ён: «Што ж яна хацела мне сказаць, акрамя ўсяго гэтага?»

— Ёсць адно такое...

— Ну, скажы, — Спакойна папрасіў ён, — хоць я ўсё роўна вельмі рады, што ты выклікала мяне.

— Цяжарная я... — сказала яна i прыціхла.

Ён, пачуўшы гэта, зразумеў, чаму яна так сёння сустрэла яго, нават здзівіўся, як яна здолела дасюль маўчаць пра гэта.

— Жартуеш? — ён захваляваўся, адразу зразумеў, што ўсё гэта для ix значыць, але спытаў яшчэ раз з надзеяю, што, можа, гэта жарт.

— Хто-хто, а я ж ведаю, не магу памыліцца... — сумна прамовіла яна. — Ну, што ты скажаш?

— Не ведаю, — прызнаўся Русовіч, здагадваючыся, што было гэтыя дні на душы ў жонкі. — Надта ж неспадзявана гэта...

— А для мяне... — сказала яна. — Каторую ноч ужо не сплю...

— Мо няхай... — прамовіў ён першае, што прыйшло ў галаву.

— Што ж тады будзе? Як я тут адна?.. — сказала яна. — I табе назад вяртацца няма як.

— Што ж тады рабіць? — спытаў ён. — Нешта адно трэба...

— Вось i я не ведаю, — прашаптала Яніна, ткнулася да яго пляча i ўсхліпнула. — Трэба было б, па-добраму, радавацца гэтаму, пра што людзі іншыя век мараць, а для нас з табою цяпер гэта... Баюся я...

— Ну, супакойся, — сказаў ён. — Не ў нас адных такое бывае. Жывуць жа людзі, i мы выжывем. Давай добра падумаем, што рабіць?

— Родны мой! — яна пацалавала яго. — Вось ты так гаворыш, i я спакайнею... Не ведаю, што я рабіла б, каб ты не прыехаў! Адна я... Не вытрымала б!..

— Усё будзе добра... — сказаў ён, адчуваючы новы вялікі клопат i добра не ведаючы, як з ім быць.

...Заснулі яны за поўнач, калі ўжо даўно вярнулася гаспадыня, палезла на ляжанку печы i суцішылася, калі яны нашапталіся, як жыць далей, заснулі, думаючы, што закончыўся такі клапатлівы ўчарашні дзень, апошні дзень сцюдзёнай зімы, i пачаў брацца новы, сакавіцкі, што павінен быў выдацца болей відным, цёплым i доўгім. Пад вясну заўсёды пасля маразоў, мяцеліц i настылага ветру цяплее, вышэе неба, большае сонца i прастарнеюць аблогі.

1974

Золкая раса

1.

...Калі ўгарэліся тоўстыя сухастоістыя, пакладзеныя адзін на адзін вываратні, звуголілася i спапялілася дробнае галлё, Здзіслаў паблізу сябе надзяўбаў рыдлёвачкай зямлі i ўскінуў яе на жар. Той адразу прытух, прычарнеў, а сыры пясок, грэючыся ды высыхаючы, пачаў шарэць, сыпацца праз вуглі на дол.

Гэтае невялікае, але яркае вогнішча палала на тупкім грудку-паляне ў густым, ад таго i зацішным стараватым хвоініку. Палымяныя языкі, іскры імкнуліся ўвысь, дзе адразу за цёплым i мільгатлівым паветрам усё ніжэй ды чарней згушчалася кастрычніцкая цемень, ухалоднівалася сыраватае неба. Калі вада, што выпарвалася з сыраватага камля, лілася на нямоцны яшчэ агонь, тушыла яго, дык цемра абрыньвалася ледзь не да зямлі, a калі агонь большаў, цёмная навісь адступала — i асветленая паляна мігам прастарнела.

Вакол вогнішча — на кучках назанашанага наноч сушняку — сядзелі Здзіслаў, яго жонка Валя, i паблізу яе стаяў ён, Мішук.

Муж i жонка Акаловічы паспускалі галовы, пазіралі моўчкі на шапатлівы агонь i, здаецца, ні пра што не думалі, хіба толькі з нейкім дзівам глядзелі на свае макраватыя штаны ды чаравікі. З ix цяпер — ад угрэву — цяплілася пара; Мішук зажмурваўся ад гарачыні, дыму, што выядаў вочы, нагінаў галаву над агнём i стараўся ўбачыць, ці не выкіпела вада ў падвешаным на сырой жардзіне кацялку — у ім варыліся грыбы. I агонь, i пара, i дым пяклі ў шчокі ды ў лоб, але ён усё ж пабоўтаў лыжкай у кацялку i адчуў, што там яшчэ рэдка, яшчэ не будуць падгараць дробна пакрышаныя сыраежкі.

— Ну, вось i пара, браткі мае, бульбу пячы! — нарэшце нарушыў маўчанне, усміхнуўся Здзіслаў, падняўся i — нейкі вельмі ж тоўсты ў свае дваццаць дзевяць гадоў, у чаравіках, у джынсах, у самаробным світэры — падаўся да свайго жаўтаватага «Запарожца», што стаяў непадалёку, ля самай туга нацягнутай палаткі, — на ёй цяпер жоўта адбіваўся бляск вогнішча, асвятляў, з неікаю прагаю выхопліваў з цемені.

Здзіслаў нагнуўся, лэпнуў раз-другі далонню па заднix — даволі ўжо з'езджаных — колах i, мусіць, адчуўшы, што яны нагрэліся, упёрся грудзінай i адапхнуў машыну далей. Пасля ўзяў з яе рэчмяшок i вярнуўся да агню.

— Гэта ж, браткі мае, адны прысмакі — печаная ў прыску бульба! — сказаў, прысеў ля яго, Мімука, развязваў некалі зялёны, а цяпер ужо шараваты ад старасці рэчмяшок i дастаў цэлафанавы мяшочак, завязаны капронавай белай ніткай. У ім было з паўвядзерца бульбы. — Зараз, браткі мае, пачастую вас, векавечных гараджан, лепшаю беларускаю страваю... Ласункам пастухоў i начлежнікаў — вялікіх рамантыкаў... Як i мы во сёння...

I Мішук, i Валя прамаўчалі. Толькі ён зірнуў на яе i ўбачыў, як яна сціснула вусны, усміхнулася, пацешылася з мужавага «браткі мае» ды яшчэ ад напаміну, што ён, яе гэты муж, некалі, у сваім вясковым маленстве, доўгі час быў падпасавічам — у кожныя летнія канікулы зарабляў так сабе на школьны касцюм ды на кнігі.

Здзіслаў не заўважыў гэтай жончынай усмешкі, распіхаў галінаю пад агнянымі паленамі чырвоныя вуглі, накідаў на ix месца бульбы, падгарнуў наверх прыску, пасля пастукаў галінаю па вываратнях — набіў гарачага вуголля.

— Пакрулюем, браткі мае!..

Здзіслаў жартаваў, хоць ніколі не быў надта вясёлым, кампанейскім, бо любіў пабыць сам-насам, падумаць ды памарыць, але цяпер, мусіць, стараўся развесяліць i яго, Мішука, i жонку: яны не вельмі хацелі ехаць з Мінска сюды, у восеньскую халаднаватую Налібацкую пушчу, ды начаваць у лесе. Валя збіралася сёння, у суботу, схадзіць на канцэрт прыезджага, не вельмі таленавітага, але ўсё ж прыезджага i моднага спевака, шкадавала збываць білет, што купілі ёй знаёмыя, а ён, Мішук, i ленаваўся ехаць, не маючы вялікай ахвоты збіраць грыбы, а пасля памагаць старэнькай матцы ix парадкаваць, i не надта хацеў быць у кампаніі чужой — трошкі дзіўнаватай — сям'і. Здзіслаў амаль сілаю вывалак яго з горада, каб i ён з'ездзіў у лес, — каб памог улагодзіць самалюбную, капрызную Валю: усе лічылі, што ён, Мішук, жартаўнік, умее развесяліць самых хмурных людзей, што ён да ўсяго гэтага яшчэ i вельмі хітры, ведае, што сказаць, а пра што лепш i памаўчаць.

Так, канечне, думаў i Здзіслаў: яны зналіся яшчэ са школы. Ведаў i хацеў, каб ён, Мішук, памог яму. Спадзяваўся i, відаць, нават падумаць не мог, што раптам ён не захоча памагаць i не захоча наўмысна: бо яны былі ўжо не толькі даўнія сябры, але i мастакі-супернікі. Наравістая Валя не вельмі супакойвалася ды развясельвалася. За дзень i грыбоў добра назбірала, i расчырванелася на раней белаватым твары ад ветру i ад агню, але не магла дараваць мужу. Таму i цяпер сядзела ля кастра маўклівая. Ca Здзіславам нават не гаварыла, як i не заўважала, што ён усяк хацеў падлагодзіцца.

Здзіслаў, крышку разгублены, што гаворыць, жартуе, а яны маўчаць, не слухаюць яго, дастаў з рэчмяшка загорнуты ў газету вялікі скрутак. Зняў верхнюю газету, разаслаў i, разгарнуўшы іншыя скрутачкі, паклаў на яе булку хлеба, ладны кавалак любовістага сала, салёныя гуркі, пляшку «Белавежскай».

— Зараз слаўна падзедуем, бо на прыродзе i апетыт лепшы! — ужо ў каторы раз пра адно i тое ж гаварыў ён, зноў пацёр рукі, падняўся i дастаў з кішэні штаноў «удалы» складанчык — ім сёння нарэзаў больш двух вёдзер ураджайных сёлета зялёнак, крапягоў, сыраежак ды апенек.

Як убачыў, што ўсе па-ранейшаму маўчаць, як без'языкія, толькі пасміхаюцца з яго гэтай гутаркі ды радасці, пазіраюць на агонь, адышоўся ўлева, у цемень, i — слепаваты, у акулярах, што, можа, прыпацелі, — пачаў абмацваць рукамі тонкія бярэзінкі ды алешынкі. Як было ледзь відаць, знайшоўшы тонкае, як на дубец, дрэўка, нагнуў яго, чыркнуў ножыкам на перагібе, падабраў i падаўся далей, знікаючы ў цемнаце.

Мішук зірнуў на надзьмутую Валю i ў душы ўсміхнуўся: так яму, Здзіславу-шчасліўцу, i трэба! Ён даўно ўжо ўпотай, нават баючыся сам пра гэта думаць, не зусім шчыра ды добра зайздросціў Здзіславу.

Сем гадоў таму яны ў адзін год закончылі мастацкі факультэт тэатральна-мастацкага інстытута, сталі жывапісцамі. Яшчэ студэнтамі малявалі, i іхнія карціны траплялі на выстаўкі. Больш траплялі яго, Мішуковы, карціны. Сам гараджанін, ён ахвотна маляваў горад — заводы, працу рабочых на заводзе, новабудоўлі, — i старыя жывапісцы, крытыкі яго хвалілі, што ён сучасны, прысуджалі на конкурсах прэміі. Студэнтам i нават крышку пазней Здзіслаў быў не надта прыкметны: ён, жыўшы да сямі гадоў у вёсцы i навек, мусіць, не забыўшы ды палюбіўшы яе, маляваў рэчкі, лясы, вясковых людзей, i ўсе — студэнты, выкладчыкі, знатныя майстры — гаварылі, што ён несучасны, старамодны, шмат каго пераймае. Але Здзіслаў цярпліва рабіў сваё, прападаў у роднай вёсцы, накідваў тысячы эцюдаў прыроды, партрэтаў, маляваў карціны — i вось цяпер былыя выкладчыкі, крытыкі хваляць яго, гавораць, што ён i сучасны, i глыбокі. I яго веска «пайшла» па краіне, за мяжою, праславілася — Здзіслава пачалі называць першым сярод маладых жывапісцаў. А да яго, Мішука, як прырасло гэтае другое месца, хоць ён i шмат маляваў, маляваў самыя новыя будоўлі, маладых — стомленых, але вясёлых — рабочых, i ўсё роўна ён быў другі. А сёлета шмат пакутаваў, бо бачыў, што ў жывапіс ідзе шмат таленавітых жывапісцаў i яны хутка, можа, адапхнуць яго. Гэта можна было яшчэ перажыць, выцерпець, узяцца за нешта новае для сябе, але цяжэй, а то i нельга было перамагчы іншае: ён, добра вывучыўшы ўсе Здзіславы карціны, нечакана ўбачыў — у ix ёсць шчырасць, душа, а вось у яго карцінах гэтага няма.

«Вось i рабі што хочаш... — i цяпер падумаў-пагадаў ён. — Здаецца, умею маляваць, але малюю блага. Нікому — а цяпер ужо i мне самому — не падабаюцца мае карціны... А здаецца ж, малюю пра самае-самае сучаснае, пра тое, што ва ўсіх на языку. Але кажуць, што філасофіі, псіхалогіі, душы няма... Можа, з'ездзіць куды i паглядзець што новае? У Сібір ці да маракоў, за мяжу — можа, там знайду i для сябе, i для іншых нешта свежае, глыбокае, калі не магу знайсці яго тут, дома?..»

А са Здзіславам была ў ix яшчэ адна далікатнасць. Валя. Некалі, студэнтамі, яны з Валяю крыху кахаліся. Яна тады гэтаксама вучылася ў тэатральна-мастацкім інстытуце, толькі на акцёрскім факультэце. Пасля, за год да заканчэння інстытута, нечакана выйшла замуж за свайго педагога, вядомага артыста. Але пажыла з ім нядоўга, гады два, разышлася i вось цяпер была са Здзіславам: ён кахаў яе яшчэ са студэнцтва.

Мішук яшчэ не ажаніўся, хоць дзяўчат — добрых, прыгожых — меў шмат. Тыя дзяўчаты павыходзілі замуж, а яму засталіся пажылаватыя равесніцы ці маладзенькія порсткія дзяўчаткі. Праўда, сёлета пазнаёміўся з метадысткай Палаца мастацтваў, студэнткай-завочніцай, пахадзіў крыху, i яна пакрысе даводзіла ўсё да вяселля, з чым ён пачаў ужо маўкліва згаджацца.

Таму сёння i па дарозе, i ўжо тут, у лесе, крышку з пометаю цешыўся: не ва ўсім шанцуе i Здзіславу, зменнае, няўтрымнае часамі гэтае шчасце!

Валя моўчкі пасядзела з хвіліну, пасля чагосьці ўсміхнулася, паднялася i — высакаватая, вельмі стройная ў чорным світэры, увабраным у новыя блакітныя джынсы, прыгожая — роўненька, высока ўздымаючы галаву i крышку какетліва віхляючы клубамі, падалася да машины. Вярнулася адтуль хутка, з транзістарам, з джазавай музыкай. Як падышла, неяк хітра перахапіла яго позірк, насцярожылася, але ўсміхнулася. Такая — нейкая надта дзіўная — яна была заўсёды: за адну хвіліну магла i засмяяцца, ды не абы-як, а проста заліцца смехам, магла жартаваць, кпіць, i тут жа — ні з таго ні з сяго, здаецца, — магла ўзлавацца, надзьмуцца ці заплакаць. Мішук часта быў у Здзіслава, дык бачыў гэта.

«Хоць, можа, — падумаў ён, — усе такія гэтыя артысты, гэты вельмі настраёвы народ, але ўсё ж, можа, i добра, што некалі мы з Валяю не пажаніліся. Змучыла б яна мяне, ды i я так не цярпеў бы, не патураў бы, як церпіць цяпер ды патурае Здзіслаў. Ці спрачаліся б век, ці... Не, няхай лепш яна будзе некаму жонка!..»

— I ў горадзе, i ў лесе сумна без кампаніі, — зноў усміхнулася Валя, перанесла ношку галля, на якім дагэтуль сядзела, бліжэй да яго i села. Зірнула гарэзна — i ён засаромеўся яе. — Табе не надакучыла наша маўчанка, Вовік?

— Вы сямейныя людзі, а я старонні чалавек, не маю права ўмешвацца... — пажартаваў Мішук. — Таму i я маўчу.

— Помсціш? — усміхнулася Валя. Яна i раней мела вельмі дапытлівы розум, магла быць i хітрай, пастарацца так гаварыць, пасміхацца, каб цяжка было некаму зразумець, што яна думае, але магла быць i адкрытай.

— Чаго мне помсціць? — паціснуў ён плячыма. — Яшчэ раз шчыра прызнаюся: не хачу ўмешвацца ў ваша жыццё...

— Ну ладна, Вова, не будземо! — пажартавала яна. — I без лішняй гамонкі мы ўсё ведаем адно пра аднаго... — Валя дастала з задняй кішэні штаноў цыгарэты, патрэсла пачак, i калі з надорванага краёчка паказалася цыгарэціна, падала яму, узяла сама, ткнула яе ў агняную галавешку, закурыла i пусціла вялікі клуб дыму. — Як ведаеш, што мне вельмі цяжка са Здзіславам... Як, можа, i яму са мною... Адно нас ратуе, што мы мала бачымся: ён процьму часу сядзіць у вёсцы, а я шмат бываю на гастролях, жывём кожны сваім...

— Вы абое таленты, людзі мастацтва, абое павінны шмат чым ахвяраваць дзеля яго...

— Талент усё ж ён. Ды магутны талент, — сказала сур'ёзна Валя. — Я не бяздарная, але i не вельмі таленавітая. Але ўцягнулася, не магу без тэатра. I маю такія-сякія поспехі. А са Здзіславам нам цяжка стала, ён сам i далей хоча займацца сваім, а мяне стараецца прывязаць да дому. Проста трызніць, каб я радзіла яму сына... А я не асмельваюся: пайду з тэатра, перастану выходзіць на сцэну, страчу любоў да яе, страчу ўменне... Тады буду любіць дзіця, увесь час думаць пра яго, а цяпер я думаю толькі пра тэатр...

— Якраз яшчэ больш нешта ўведаеш, пабагацееш... — перапыніў яе Мішук. — Побыт больш асэнсуеш...

— Баюся я, Вова, гэтага побыту... — прызналася Валя. — Я ніколі не была i не буду гаспадыняй, добрай жонкай. Я люблю вольнае жыццё... Яму гэта не падабаецца, але ён любіць мяне i ўсё дазваляе... Усё даруе... Бо ён з тых магутных мужчын-пакутнікаў, што здольны дараваць. Ты вось не дараваў бы, не выцерпеў бы ўсіх маіх капрызаў i прыхамацей, а ён церпіць. Таму табе трэба вучыцца ў яго цярплівасці, гэта табе шмат i для творчасці дасць, навучыць нешта глыбей сказаць i ў тваіх трактарных одах... Не фатаграфіі рабіць, а тварыць мастацтва...

«Усе знаўцамі ды крытыкамі сталі, — злосна падумаў Мішук, зноў з самалюбствам думаючы пра свае няўдалыя карціны.

Болей ні Валя, ні ён не паспелі нічога сказаць; з трыма доўгімі дубцамі падышоў Здзіслаў, зірнуў i, як убачыў, што жонка ўжо не маркотная, зарадаваўся, кіўнуў на невялікі з белай рашоткаю транзістар:

— Ну i гэты прагрэс! Нават тут нельга ад яго ўцячы!..

Перанёс да ix сваю ношку галля i прысеў ля ix, радуючыся, што Валя павесялела, зняў акуляры i выцер ix аб світэр. З яго чаравікаў, калашын, што былі блізка ад агню, пачала віцца пара.

Падладзіў агонь, падгарнуў да яго адкочаныя галавешкі — пад імі паспела ўжо нагрэцца ды запарыцца, шэра засушыцца вільготная зямля, — тады выграб з прысаку бульбіну, памацаў пальцамі, зноў падапхнуў да агню.

— Зараз будзе i гатова, — шчасліва прамовіў ён. — А цяпер пячыце сала. Во гэта будзе смак! Куды там да яго вашым улюбёным сардэлкам ды дыетычнай каўбасе!

Адрэзаў ад булкі хлеба ладную лусту, пасля адчыкнуў ражон i падаў Baлi. Тая моўчкі ўзяла i хлеб, i сала, апусціла ражон над самым агнём — i сала адразу ж засквірчэла, пачало рудзець ды чарнець, ліцца тлушчам на агонь, пахнуць, мусіць, на ўвесь лес.

— Падымай вышэй, а то спаліш, пакорміш паветра, — сказаў Здзіслаў, i Валя паслухалася, узняла ражон. — Сабе рэж сам, бо я не ведаю цяперашняга твайго апетыту, — кіўнуў Мішуку, устаў, жмурачыся, зірнуў у кацялок, тыцнуў туды раз-другі нажом, насадзіў на яго грыб, пахукаў i паспрабаваў на смак. Пасля абабраў дзве вялікія бульбіны, пакрышыў ix i ўкінуў у кацялок, нарэзаў дробненька сала i апусціў яго на вечка ад кацялка, паставіў на вуглі — заскварыць булён. Толькі тады пачаў ужо смажыць сала на ражончыку i сабе, раз за разам, як i яны ўсе, тыцкаючы скварку ў хлеб.

Як убачыў, што i Мішук, i Валя спяклі сала, Здзіслаў паклаў на газету свой ражончык, падаў яму пляшку, а сам абчарнелаю галінаю разгарнуў прысак, выкаціў з яго бульбіну.

— Спяклася! — усміхнуўся ён, выграб з прысаку некалькі з прыемным парным пахам бульбін, зморшчыўся ад ix гарачыні, пачаў абіраць, сыплючы сабе на калені чорную сажу. Аскроб — i жоўценькую бульбіну падаў Валі.

Тая спакойна, як усё гэта павінна толькі так i быць, узяла, не ўсміхнулася, не падзякавала. Але, здаецца, i тое, што яна ўзяла, было для Здзіслава вялікім шчасцем.

...Пасля, позняю ўжо ноччу, калi выпілі пляшку i шмат чаго ўсмак з'елі, Мішук i Здзіслаў адышліся ад агню ў глыб лесу.

— Дзякую, браток, — ляпаў яго па плячы Здзіслаў. — Сам не ведаеш, як ты памог мне сёння: бачыў, як Валя развесялілася?! Толькі здаецца, што яна не любіць прыроды, а на самай справе любіць. Дык як можна не любіць гэтай цішыні, гэтага смольнага паху?!

Лес напраўду вельмі чуйна пахнуў вільгаццю, смалою, грыбамі, што ад свежасці аж кружылася галава; паблізу ix, на рыжаватай кары старой хвойкі бліскалі чырвоныя сполахі, i яны, то адціскаючы імжыстую цемру, то адступаючы, свяцілі на ўвесь лес.

— Ды ладна, стары, не перабольшвай маіх заслуг, — адказаў Мішук. Ён зусім не захмялеў, але быў вельмі чуйны да ўсяго — здаецца, кожнаю жылкаю адчуваў i прыгажосць вогнішча сярод ночы, вабнасць гэтых далёкіх чырванаватых сполахаў, мігатлівай у святле агню імжы. У яго душы ўвесь час жыў, непакоіўся мастак, той пакуль што не мог зразумець усяго, што бачылі вочы ды адчувала душа, але трывожыўся, непакоіўся: усё гэта просценькае, звычайнае, як само жыцце, але ва усім гэтым ёсць нешта вечнае, глыбокае, прыгожае!

Мішук стаяў, здзіўляўся.

«Вось Здзіслаў маўчыць, пазіраючы на гэтыя дрэвы, агонь, але ўсё запамінае. I гэтая ноч, гэтае відовішча ўсплыве ў яго памяці некалі пазней, можа, i ў дні тугі, тугі па лесе, вогнішчы, печанай бульбе i смажаным на ражончыку сале — i тады ён намалюе вельмі добра. Ён такі — гэты Здзіслаў».

Мішук зноў адчуў прыгнечанасць перад Здзіславам, нібы ён цяпер стаяў не побач з сябрам-аднагодкам, а з «масцітым» мастаком.

— Цяжка ў нас усё з Валяю, — прызнаўся Здзіслаў. — Абое мы — яна сваё, а я сваё — любім мастацтва, паважаем гэтую любоў, але мы зусім нейкія чужыя. Чужыя як людзі. Можа, i таму... Ну, як табе сказаць? Я табе, брат, веру, таму ўсё скажу: каторы ўжо год жывём разам, a дзіцяці мець не хоча. А я так хачу мець сына. Я хачу быць бацькам, хачу мець гэты клопат...

— Рашайце, стары, гэта ўсё самі, — разумеючы, сказаў Мішук. — Табе вось гэта, а мне, стары, можа, не менш цяжка. У мяне, стары, крызіс. Я стаю на раздарожжы: ці выйду на дарогу, ці буду блытацца i занепаду. Вось пытанне: быць ці не быць?

— Ты, браток, малюеш здорава, тэхніка ў цябе выключная, — прамовіў Здзіслаў, — але ты не ведаеш, што маляваць. Таму шукай нечага, старайся шмат-шмат маляваць. Бываюць жа дзве такія крайнасці: адзін ведае процьму чаго, што гэтага хапіла б на ўсё жыццё дзесяці мастакам, але не ўмее намаляваць, a другі ўмее маляваць, ды не мае гэткага багатага ведання. Вось i ў цябе ёсць такая закавыка... Банальшчыну гавару, але правільна...

— Гэтага я не падыму... — паківаў галавою Мішук, паказваючы на вогнішча. — Тут ужо ты — што рыба ў вадзе... Хоць ты мяне, відаць, недарэмна сюды прывёз...

Здзіслаў усміхнуўся i нічога не адказаў.

2.

Назаўтра, калі Мішук прачнуўся i вылез з машыны (спачатку ён лёг спаць у мяшку на свежым паветры, але пасля, ноччу, змёрз i ўцёк у машыну), Здзіслава не было: паехаў да рэчкі.

He азірнуўся, не бачыў, але чуў, як Валя выйшла з палаткі, з гультаяватай асалодай пацягнулася, а пасля, пазяхаючы i лэпаючы рукою па адкрытым роце, запытала:

— Куды панёсся наш рамантык?

— Па ваду, — не азіраючыся, адказаў Мішук, седзячы на галлі i пазіраючы на агонь. — Будзем зараз мыцца, людзьмі станавіцца.

Валя, як ён добра чуў, крадучыся падышла, нагнулася, прытулілася да яго спіны i абхапіла рукамі, сціснула ix у яго на грудзіне.

— Добрай раніцы табе... — ціха прамовіла, цмокнула яго ў шчаку.

— Добрай раніцы, — буркнуў ён. — Як спала? Сніла сцэну, гледачоў?

— Не, спала як забітая, — адказала яна, цмокнула яго ў вуха, ад чаго ў ім балюча зашчымела, а пасля i залажыла. — I вы, кавалеры, спалі як забітыя. Хоць бы хто з вас пабудзіў...

— Ты пра што гэта? — з жартоўнай строгасцю запытаў Мішук. — Ты, замужняя жанчына?

— Ладна, стары, кінь... — сказала яна, гэтаксама з жартам стукнула яму падагнутымі каленьмі ў спіну. — Хто-хто, а я ведаю цябе, помню... Думаеш, не бачу, што ты ўсё яшчэ любіш мяне? Бачу. Толькі дарэмна злуешся, помсціш: мы можам лёгка вярнуць тое... Ну, чаго маўчыш? Не верыш? — Яна павярнула да сябе яго галаву — i ён, саромеючыся, міргаючы, мусіў зірнуць ёй у прыгожы i пасля сну твар, зноў убачыў у знаёмых вачах знаёмую гарэзнасць, той настрой, што заўсёды бывае ў яе, калі яна хоча кахаць i быць каханай.

Мішук прыплюшчыў вочы, даўся, каб яна пацалавала яго, але сам вельмі з неахвотаю адказаў на яе пацалунак, пасля выцерабіўся з яе ўчэпістых рук.

— Ты чаго? — не пазіраючы на яго, толькі прысеўшы на калені i ўткнуўшыся тварам яму ў грудзіну, спытала яна, нібы разгубілася, нібы засаромелася.

— Не трэба... — адказаў ён. — Зразумей мяне.

— Ну чаму? — прашаптала яна. — Няўжо я памыляюся, няўжо табе ненавісная?

— Не, — сказаў ён. — Ты мне вельмі падабаешся. Ты такая прыгожая, што не можаш не падабацца...

— Дык што замінае нам кахаць адно аднаго?..

— Здзіслаў...— прызнаўся Мішук.— Я зайздрошчу яму, нават парою ненавіджу яго за тое, што ён такі таленавіты, што ён так шмат робіць, так далека мінуў мяне, але я не магу яго абмануць. Яго нельга абманваць.

— Я паважаю яго як мастака, як чалавека, але не люблю... — прызналася яму i Валя. — Ды, відаць, цябе аднаго толькі i любіла... Але... Ды што гаварыць, як я не зберагла гэта каханне, на што яго... Вось цяпер i выходзіць: у цябе крызіс, я не кахаю Здзіслава, Здзіслаў пакутуе...

— Я сёлета ажанюся, — адказаў Мішук, — i ў мяне будзе сям'я. А з крызісам... Паглядзім... Не такі ўжо я няздара...

Мішук, чуючы, што Валя ці не плача, зірнуў долу i ўбачыў недалёка ля сябе на зямлі жоўты бярозавы ліст, што нейкім цудам заляцеў сюды, у хваёвы лес, пакрыўся за ноч сцюдзёнаю расою. Як прыгледзеўся, дык здзівіўся: спачатку здавалася, што гэтая золкая раса была сіваватая ад холаду, але на самай справе буйная кропля, што сабралася пасярэдзіне ліста, у ямачцы, была вельмі чыстая ды празрыстая.

1977

Аглая

(Заканчэнне апавяданняў «Icтa» i «Клава»)

Расказвае Алесь С.

Калі мяне зняволілі другі раз, пад канец саракавых гадоў, дык ужо не ашаломлівалі i не ламалі, як раней, у сярэдзіне трыццатых: не глумілі ў камеры, не мардавалі на допытах, не судзілі i не кідалі па пересылках. Нават «шчыра», верачы ў сваю дабрачыннасць, «суцешылі»: паверце, мы не ведаем за вамі ніякай віны, але ёсць загад з Масквы выслаць усіх, хто «праходзіў па пяцьдзесят восьмым», дык вось i выдаляюць, адрываючы ад працы i сем'яў.

Мяне заперлі ў вагон-заку на Далёкі Усход. Узялі ў гарадку К. на ўлік i, паколькі я ў свой час скончыў педфак, адправілі ў райана — няхай яны ўладкоўваюць цябе на работу па тваёй прафесіі. У райана ўжо мелі варункі з высыльнымі настаўнікамі, выкладчыкамі вучылішчаў, тэхнікумаў i інстытутаў, «з адукаваным, але ненадзейным кантынгентам»; зразумела, у школах у гарадку вакансій для нас не было, ix пазаймалі ўжо свае, мясцовыя, многія з ix былі жонкі ўплывовых раённых службоўцаў i гарнізонных афіцэраў; мне знайшлі месца моваведа ў адной з самых далёкіх ад раёна школ (мы, беларусы, паколькі ў нас даволі цесна размясціліся гарады, аблепленыя вёскамі, па-свойму разумеем «далёка ад горада», гэта значыць маем на ўвазе самае вялікае кіламетраў пяцьдзесят, там жа, у Сібіры, зусім іншыя прасторы i падлікі. Я, да слова, трапіў у глухамань за трыста вёрст). Туды я дабіраўся на самалёціку, на грузавіку, ішоў пехатою, пад'язджаў на санях, прытульваўся ў гасцініцы альбо прасіўся нанач у чужых людзей, аддзячваючы чымсьці простым са свайго сціплага скарбу ці абыходзячыся шчырым «Дзякуй» (усюды ёсць людзі, якія адразу ж пагоняць прэч непажаданага госця, але ўсюды трапляюцца i тыя, хто не можа быць безуважны, абыякавы да турбот i няшчасця пакутных), — адным словам, лезучы па снезе i змагаючыся з завірухай, распытваючы, дзе той пасёлак Жамчужны, я крочыў, поўз і, нарэшце мінуўшы сотні вёрст прыгожых, але на той час чужых i ненавісных мне бела-зялёных таежных краявідаў, дацягнуўся туды, дзе жылі паляўнічыя, лесарубы, золаташукальнікі, былыя зэкі i вольныя, за якім яшчэ далей быў вялікі лагер. Вось тут альбо ў іншай сібірскай мясціне прадпісана было жыць мне аж да свайго скону. Для мяне, улюбёнага ў рускую літаратуру, заўсёды было велічнае слова «Расія», магічнае — «Сібір», але цяпер яны былі для мяне нялюбыя, бо супраць майго i свайго жадання глыталі мяне, засмоктвалі ў свой страўнік, зусім не зважаючы, што ў мяне ёсць родны i любімы кут, свая мова, праца, каханая жонка, якая павінна неўзабаве нарадзіць.

У школе мяне, высыльнага, сустрэлі не з абдымкамі, але досыць спакойна, далі амаль стаўку выкладчыка рускай мовы i літаратуры, а таксама некалькі гадзін працы, паколькі я даволі добра навучыўся ўжо абыходзіцца з пілкаю i рознымі гэблікамі. Цяпер разам ca мной у школе было трое мужчын — адзін з ix быў дырэктар, малады яшчэ чалавек, франтавік, ён без вышэйшай адукацыі, толькі з пасведчаннем выпускніка курсаў настаўніка пачатковых класаў выкладаў гісторыю, другі быў завуч, фізік, пажылы ўжо, кульгавы i падслепаваты, спакобны i памяркоўны чалавек. Астатнімі настаўнікамі былі жанчыны розных узростаў. З інстытуцкімі дыпломамі былі толькі двое: завуч i я. Жыць мяне прыладзілі да старой адзінокай кабеціны Аграфены ў яшчэ старэйшую, аселую i скасабочаную хатку.

Сумуючы i маркоцячыся, пачаў, аднак, я шчыра «сеяць разумнае, вечнае i добрае». Мне далі некалькі дзён, каб я пазнаёміўся з дзецьмі, а пасля пачалі правяраць маю работу: спачатку са мной на ўрок прыйшоў завуч, а пасля — дырэктар. Завуч сказаў мне: «У меня к вам претензий нет. Чувствуется: вы — профессионал», дырэктар таксама задаволіўся, але дадаў: «Мое критическое замечание следующее: необходимо никогда не упускать из виду воспитательного момента, подчеркивать любовь нашего народа к товарищу Сталину, к партии». Хоць мой урок быў па літаратурным творы мінулага стагоддзя, прышпільваць да яго партыю, тым больш Сталіна, было недарэчы, але я не заспрачаўся, спакойна ўсё паслухаў i сказаў: «Спасибо». Дзеці-вучні, убачыўшы, як выкладаю, паводжуся, хутка пераадолелі насцярогу да мяне, былі пачцівыя, a настаўніцы, пачуўшы, што мяне хваляць, пачалі ў вольныя часіны, у «фортачкі», прасіцца пабыць на маім уроку i, не палічыце за пахвальбу, за многае былі ў захапленні; з маёй гаспадыняй, хоць яна была маці герояў грамадзянскай вайны, а я, што ні кажы, «вораг народа», мы пасябравалі ўжо праз некалькі дзён. Карацей, даволі хутка я набыў у пасёлку добрую рэпутацыю: «Этот учитель-белорус — серьезный и культурный человек», да мяне ўсе звярталіся толькі па імені i па бацьку, a калі я пачаў складаць некаторым малапісьменным людзям розныя заявы, прашэнні, а то i проста лісты іхнім сынам туды, «у Расію», памагаць выпускнікам i нашым настаўніцам, некаторыя з якіх не былі нават на курсах, паступаць у інстытуты, аўтарытэт мой яшчэ ўзрос. «Жаль, Иванович, что ты пораженный в правах, иначе мы бы выбрали тебя нашим депутатом. Даже в Москву».

Каб не даваць волі смутку, маркоце i болю, я намагаўся ні хвіліны не сядзець без работы: у школе не толькі даваў урокі, але па сваёй ахвоце сталярнічаў з дзецьмі ў школьнай майстэрні, ладзіў розныя гурткі, літаратурна-музычныя вечары (крыху рыпаў на баяне), а на кватэры, калі спраўляў настаўніцкія клопаты, майстраваў для Аграфены зэдлікі i ўслончыкі, этажэрку для кніг, драўляную выразную канапку, падрамантаваў печ, а пасля ўзяўся рабіць новыя вокны i дзверы.

— У вас разумная галава i залатыя рукі, Іванавіч, — бывала, захаплялася гаспадыня, калі я з усмешкай прасіў агледзедь тую ці іншую рэч. — Нашы маладыя незамужнія жанчыны пачалі сохнуць па вас...

Чуючы гэта, я змаўкаў i зацінаўся: зусім нядаўна даляцела сюды да мяне звестка, што няма ўжо ні маёй Клавы, ні нашага з ёю дзіцяці, што каханне маё зноў абарвалася на самым пачатку i мне не суджана лёсам зведаць як след яго сілу i моц, быць па-сапраўднаму абласканым жанчынаю, жонкай i маці маіх дзяцей, напоўніць сваю душу глыбокім i добрым пачуццём, па якім сумую, але якое ніяк не магу набыць у свае сталыя ўжо гады.

У нядзелю, калі не працаваў, я ці гадзінамі ляжаў i, заплюшчыўшы вочы, думаў пра сваё такое няўдалае жыццё, ці выходзіў за пасёлак, паглыбляўся ў тайгу, запыняўся каля старога магутнага дрэва, слухаў, як непарушна стаіць лес — агромністы, велічны, спакойны, а то нават глухі да тваіх думак, да твайго болю (невыпадкова ёсць у тайзе станцыі з такімі красамоўнымі назвамі, як «Погорюй» або «Покукуй»), адчайваўся, на нейкі час траціў розум, развагу, знібеў душою, нібы сам станавіўся нейкім дрэвам, а пасля, адчуўшы, што тайга велізарная, але кожнае дрэвіна пяе ёй сваю песню, вяртаўся ў пасёлак з яснай думкай: «Трэба жыць!»

— Вы яшчэ малады, Іванавіч, дык вам трэба жаніцца,— як я цяпер разумею, спрабавала вярнуць мяне да звычайнага жыцця Аграфена.— Не хочаце браць простую жанчыну — бярыце якую настаўніцу.

— Я не магу, пакуль не пройдзе гадавіна жалобы, нават думаць пра гэта, — адказаў я ёй шчыра (з іншымі я ніякай гамонкі пра сябе i сваё не вёў). — У нас такі звычай, баба Аграфена.

— I ў нас такі, Іванавіч, але не ўсе шануюць яго. Надта цяпер, пасля вайны.

— Але я не магу парушыць яго. Мая Клава была неабыякавая мне.

— Помніце, шануйце ў памяці i ў душы, але не глуміце сябе жалобаю. Я некалі, калі прапаў на вайне з немцам мой гаспадар, калі потым, у грамадзянскую, склалі галовы мае сыны, магла яшчэ выйсці замуж, а можа, нават і нарадзіць. Але зажурбоцілася, панікла, падумаць нават пра гэта не магла. Дык вось адна век свой дажываю.

Не скажу, пасялковыя жанчыны — удовы, адзінокія маці, незамужнія, настаўніцы таксама — адразу ж уважылі мяне, пачалі прыкідваць, каго я магу ўзяць альбо хто можа пайсці за мяне, але, учуўшы пра мае сямейнае гора i ўбачыўшы, як перажываю, нібы далі мне час, каб папакутаваць i зноў акрыяць, спачуваючы хто добрым словам, хто спагадным позіркам. I, канечне ж, жылі сваім жыццём, якое бярэ сваё: той-сёй, каго раіла Аграфена мне браць за жонку, выходзіў замуж за іншага альбо заводзіў мужчыну, той-сёй траціў маладосць, здароўе i сілу ў працы, у сумным пасялковым побыце альбо ў выпіўках. Прызнаюся, я доўгі час здзіўляўся вельмі, што тады, пасля вайны, пачалі часцей выпіваць — i франтавікі, i жанчыны. Як бачыў, збіраліся ў кампаніі, весяліліся, а пасля плакалі i па тых родных ці блізкіх, хто загінуў, i пa сваім, як гаварылі, скалечаным жыцці. Нэндза, пакуты, боль, радасць, слёзы — усё гэта крочыла побач, разам, кладучы свой адбітак i на старэйшых, i на маладзейшых, i на тых, хто нараджаўся. Праўда, была адна рэч, што суцешвала, спрыяла валачы цяжар, турботы i беднасць, а таксама ўстойваць перад сваёй доляю: гэта — вера ў тое, што калі нават такое, як вайну, выцерпелі, выжылі, дык хутка, вось-вось зажывём усе багата i шчасліва, як паказваюць у кіно, а гэта значыць так, як ужо недзе жывуць людзі...

Вось так я і пражыў свой сумны ды жалобны год у тым далёкім ад свету Жамчужным, усё больш звыкаючыся з думкай: высылка твая, браце, пажыццёвая, не быць табе ўжо ніколі сярод сваіх людзей, гаварыць i пісаць на роднай мове (на ёй ты можаш толькі моўчкі думаць альбо калі-нікалі спяваць), жыві так, як жывуць тут усе, i вечны спачын твой будзе тут, дзе здаўна ляжаць у сырой зямлі сотні, тысячы самага рознага прыезджага люду, у тым ліку i такіх выгнаннікаў, як я...

...Зноў вось зіма — з працяжным далёкім стогнам i блізкім не то злосным, не то адчайным выццём; завіруха; як відаць праз шкло, снег па вокны; скупа свеціць лямпа, крыху пагойдваецца, i ад гэтага гайдання трымцяць сполахі па хаце; накінуўшы на плечы паліто, я сяджу за сваім пісьмовым сталом, чытаю познія дзённікі Талстога i міжволі адчуваю самыя розныя пачуцці. Я разумею клопаты i пакуты старога сямейнага чалавека, насуперак якому робяць тое-сёе жонка i дзеці, я разумею думкі вялікага мысліцеля i пісьменніка пра светастварэнне i пра лад (альбо нялад) у ім; у яго жорсткіх, часамі крышку какетлівых ацэнках як чалавеку i творцу сабе, у яго безапеляцыйных словах пра іншых людзей i літаратараў бачу я, грэшны, работу вулкана думкі i душы, i гэты вулкан выштурхоўвае ўсё, што бурліць i бурліць... Аўтар, здаецца, стаміўся ад побыту i ладу, ад думак i пачуццяў, ад сваіх супярэчнасцей, але ўва мне, чытаючы ўсё гэта, паволі з разуменнем расце нязгода: дзякуйце Богу, Леў Мікалаевіч, што вам не заміналі жыць у палацы, прапаведаваць Расіі i ўсяму свету, нават спрабаваць зладзіць свае вучэнне i рэлігію, сваё ўладкаванне дзяржавы, вучыць цара, як трэба кіраваць, i пісаць супраць яго. Вы маглі колькі хочаш не згаджацца з іншымі, сумнявацца, у цішыні i цяпле кабінета ды за каваю наракаць: «Все больше и больше почти физически страдаю от неравенства: богатства, излишеств нашей жизни среди нищеты; и не могу уменьшить этого неравенства. В этом тайный трагизм моей жизни», але вас не хапалі сярод ночы, не шпурлялі вобзем i не тушылі аб вашую галаву цыгарэціну, не даводзілі да звяроты i пагібелі ў лагерах... Дык чый большы трагізм? I за што?

Я не магу не думаць пра іншае, пра што баліць душа. Я — канечне, усяго толькі з вышэйшаю адукацыяй, інтэлігент у першым пакаленні, па-ранейшаму паэт-пачатковец (хоць за апошнія больш чым дзесяць гадоў мог мець ужо не адну кніжку), але з беларускай літаратуры яшчэ да мяне вырвалі сапраўдных прафесіяналаў i майстроў — Гарэцкага, Дубоўку, Зарэцкага, Галавача, Жылку... Што будзе з ёю, калі ўжо няма Купалы i Чорнага, калі, як чуў, усё радзей i радзей гучыць беларуская мова, калі ўсе, хто на ёй размаўляе шчыра, у любы час могуць быць залічаныя нацыяналістамі i трапіць сюды?

Нечакана я спахопліваюся, нават аж уздрыгваю: пра што я думаю? Каго асуджаю? Ды пра гэта нават не пагаворыш шчыра са сваім земляком: колькі нават з нас, зняволеных, верыць: гэта я зняволены выпадкова, па памылцы, а вось ты, пэўне ж, у чымсьці вінаваты! Колькі, пачуўшы, што ты «кідаеш цень на родную ўладу», нашкрэбае на цябе «туды, куды трэба»! Я, сялянскі сын, разумеў, што трэба спасваць азіміну ды тое-сёе праполваць, але ніяк не мог уцяміць: чаму нас, ахвяр, столькі шмат i чаму, як пырскаў мне са слінай мой першы следчы, «мы дурняў не бяром, мы бяром самых разумных i адукаваных»? Чаму мы, такія, небяснечныя свайму народу?

Паверце, i тады, у канцы саракавых гадоў, думаў пра гэта, але не мог сам адказаць сабе. Што ж, многія вяскоўцы, вучоныя, сябры па вучобе i па паэзіі не жадалі калгасаў, ix, можа, трэба было адпіхнуць, каб не заміналі, што ж, такія, як я, селі з-за «ворагаў» — такіх, як Зіноўеў, Каменеў, Ягода, Яжоў ды Бухарын. Сталін, можа, i не ведаў, што яны робяць. Але чаму нас садзяць, высылаюць цяпер? Колькі яшчэ будуць знявольваць? За кожнае неасцярожнае слова? А то проста так — па чыёйсьці волі?

Я ўжо не чытаў, нават не па-сапраўднаму думаў, а патануў у безнадзейнай развазе, калі ты, просты смяротны, не можаш патлумачыць, чаму i дзеля чаго робіцца столькі зла «ў імя народа», «у імя светлай будучыні», чаму якраз цябе бяруць за ахвяру?! Бездань пакуты i болю проста душыла мяне: у бядзе i горы ты адзін. Сам-насам з няшчасцем, сваім лёсам, а то i са смерцю...

Зусім нечакана ў шуме завірухі чую ледзь выразныя жаночыя галасы, смех. Што гэта? Ява? Альбо тчэцца нейкі ўспамін пра нейкі самотны зімовы вечар з маёй вясковай маладосці? Можа, пра валачобніцтва ці пра забаву-гулянку, вяселле на маёй радзіме?

Не, гэта — тут: чуваць стук у дзверы.

— Іванавіч, — падае голас з печы Аграфена, — старая, кепска чую, дык не разбяруся: гэта мяцеліца шалее альбо нехта просіцца да нас у хату?

Я апамятаўся, падымаюся і, вяртаючыся ў думках да рэалій майго побыту, іду да дзвярэй. Выходжу ў прыбудоўку i, адкінуўшы крук, не столькі адчыняю, колькі пхну ад сябе ў гурбе ўваходныя дзверы — з двара ўвальваюцца жанчыны. Па постацях, па тым, як яны крэкчуць, пасміхоўваюцца, уцякаюць ад холаду, пазнаю: ix ажно трое. Нашы настаўніцы.

— Мы да цябе, Іванавіч, — чую знаёмы голас. — Пусціш на агеньчык?

— Заходзьце, — запрашаю, зачыняю за імі дзверы, адчуваючы ажыўленне ад першага на маю кватэру такога шматлікага прыходу жанчын-настаўніц.

Тыя заходзяць, вітаюцца з гаспадыняй — яна, у валенках, у доўгай цёмнай спадніцы, у кофце i ў цёплай хустцы, худая i дробная, трошкі падобная на казачную Бабу Ягу, вызірае з-пад занавескі, адказвае на прывітанне i назірае, як жанчыны скідаюць цёплыя, загорнутыя вакол шыі хусткі, верхнюю вопратку i паўстаюць у валенках, сукенках зграбнымі маладзіцамі: бялявая, лялечна прыгожая паўнагрудая Наталля-хімічка (гэта яна запытала пра дазвол зайсці), высакаватая i танклявая, з хлапчукоўскай прычоскаю Вера-матэматычка i мая калега-мовавед Аглая — сярэдняга росту, круглатварая i поўненькая жанчынка са смуткам у чарнявых вачах. Ім ад дваццаці да дваццаці пяці гадоў, яны нашмат маладзейшыя за мяне.

З ix найбольш смела, a часамі i гулліва-задзірыста паводзіцца са мной Наталля — яна жыла ў горадзе, была замужам, развялася, a калі завяла раман з жанатым інструктарам райкома партыі i пра гэта ўведалі ад жонкі нявернага мужа, яе саслалі сюды. Была замужам i Аглая (ёй, як i Наталлі, пад дваццаць пяць гадоў), але яе муж загінуў сам i загубіў дзіця, яна, гэтая Аглая, бывае i вясёлая, i сумная, увогуле спагадная жанчына. Самая маладая, сарамлівая i непрыгожая Вера — яна, як кажуць, яшчэ нават не цалавалася з хлопцам.

Уваліўшыся, настаўніцы прынеслі ў хатку водар ветру i снегу, марозу, абаяльнасць жаночай маладосці, позіркаў i ўсмешак — той дух, якога тут яшчэ не было за маёй памяццю, які не можа не ўзрушваць i не хваляваць.

— Не супраць, гаспадынька, што ўкуліліся да вас? — пытае ў Аграфены бойкая Наталля.

— Чаго ж мне, сударынька, быць супраць? — усміхаецца амаль бяззубая кабеціна, але яе зморшчаны, непрывабны стары твар дабрэе, — Заходзьце, сядайце. Нам з Іванавічам весялей будзе. А то ён вочы слепіць над кніжкаю, а я дзяўбу носам альбо свае сумныя думы думаю.

— Бабуль, а вы хітрая! — жартоўна ківае белым прыгожым пальцам Наталля.

— Якая ж мая хітрасць, сударынька?

— I самі не выходзіце на сяло, i Іванавіча не пускаеце...

— Дык, па-вашаму, каля сябе трымаю?

— Каля сябе.

— Такога чалавека, сударынька, не грэх i не аддаць абы-каму.

— Бабуль, прызнавайцеся: прыварожваеце да сябе? — пакеплівае Наталля, i я заўважаю, што нашы госці пагулялі крыху ўжо недзе, бо паволі пачынаюць молада налівацца чырванцом, сарамліва ўсміхацца. — Усе ж ведаюць: Іванавіч закаханы толькі ў вас!

Аграфена ўсё разумее, смяецца разам з усімі i нават жартуе:

— Хоць вы ўсе маладыя i прыгожыя, але, бачыце, зачаравала.

— Мусім, бабуль, патрывожыць вас, разбіць вам сэрца, — не адступае Наталля. — Не аддадзім, забяром ад вас кавалера. Хоць адной з нас, але дастанецца нам.

— Бярыце-бярыце, сударыні мае, — цешыцца Аграфена. — Хопіць яму бабылём быць, казкі мае старэчыя слухаць ды памяццю жыць. Малады яшчэ, можа ашчаслівіць каго i сам шчаслівым быць.

— Залатыя словы, бабуль, — кажа Наталля, пасля з павешанага мной у парозе свайго кажушка дастае i падае мне зялёную армейскую фляжку, у якой штосьці булькае, бляшанку тушонкі i паўбохана хлеба (канечне ж, падарунак вайсковага старшыні, з якім у яе «шуры-муры»). — Падавайце, Іванавіч, посуд. Думаю, будзе не лішне выпіць па кроплі за наша бліжэйшае знаёмства. Мы ўсё ж маладыя людзі. I ўсе несямейныя, — хораша ўсміхаецца, нават зусім без збянтэжання прытульваецца, абдаючы пахам прыемных духоў, — закаханыя ў вас.

Яна, здаецца, гуллівая ад прыроды, ад неўтаймоўных энергіі i эмоцый (можа кожнаму, нават самаму стойкаму i халоднаму, закружыць галаву i не проста завабіць, але i раз'юшыць), але са мной яе гуллівасць мае свае межы: ведаючы маё сямейнае гора, яна, Наталля, умее падахвоціць, разлучыць з кепскім настроем далікатным жартам i прыязнай усмешкаю, схаванай, але ўласцівай ёй жаночай дабрынёю. «Харошая яна жанчынка, — аднойчы не ўтрываў i сказаў мне сам-насам наш малагаваркі завуч, — ды толькі вось тое ў яе жулік... Калі хочаш зведаць жаночыя чары, жар кахання, дык толькі зірні на яе: яна ўсё адразу ж адчуе, дасць табе ласку i яе ад цябе запатрабуе... Ты, Іванавіч, не чырваней, павер мне, старому воўку: здаровы мужчына не павінен доўга быць без жанчыны...»

Я, адказваючы Наталлі прыязнай усмешкаю, адчыніў бляшанку, падаў шклянкі i кубак вады, а Вера i Аглая пачалі наразаць хлеб i намазваць яго тушонкай. Першая луста — Аграфене, яна бярэ яе ад Аглаі i шчыра дзякуе.

— Вы, Іванавіч, наш рыцар, дык налівайце, — калі мы абселі стол, кажа Наталля i падае мне фляжку. Як я i чакаў, там спірт. Наліваю ўсім патроху, a ў сваю шклянку дадаю i вады. У след за мной разбаўляюць пітво Аглая i Вера.

— Сапраўдныя мужчыны, Іванавіч, любяць натуральнае, пякучае, — усміхаецца Наталля, як бачыў я ўжо колькі разоў, добра ўмеючы піць спірт.

— Я тут не зусім сапраўдны, — адказваю, адчуваючы, што мне паступова лягчэе на душы, я радуюся, што ў мяне сёння госці i якраз жанчыны, што адна з ix, Наталля, смелая, вядзе рэй, a іншыя дзве трошкі бянтэжацца перада мной за свой нечаканы візіт.

— Тост скажу я, калегі, — зноў бярэ ўсё ў свае рукі Наталля i хітравата пазірае на мяне. — А тост мой кароценькі: «За жыццё!»

Я ўсё разумею, удзячны, што мае калегі помняць, што мінулася мая жалоба i я магу крыху падвесяліцца, шчыра дакранаюся да шклянак, што трымаюць жанчыны, i першы выпіваю ўсё. Гэта вельмі здзіўляе ўсіх: ого, наш Іванавіч можа i чарку ўзяць!

Толькі мы пачалі закусваць, як у дзверы зноў пачуўся стук, a неўзабаве сюды сам укуліўся чалавек — наш дырэктар. Невысокі, у валенках, у вайсковым галіфэ i бушлаце, худатвары, з вузкім носам i тонкімі нервовымі вуснамі. Не скажаш, што дурны альбо непуцёвы, але няпросты: цвярозым быў асцярожны, хітры, каб, мабыць, не рабіць промахаў перад завучам i мною ды i іншымі, а вось п'яным мяняўся, ліпнуў сляпіцаю, спрачаўся, папракаў i лез на ражон.

— За бяседай — i без мяне!— жартоўна падакараў цяпер. Значыць, яшчэ не шмат кульнуў, на той мяжы, калi з аднаго стану выйшаў, a ў другі яшчэ не трапіў. — I ў каго! У Іванавіча!

— Аднак нюх у цябе слаўны, Трыфанавіч! — пахітала галавой Наталля. — Добра ўзяў наш след!

— Я як начальнік павінен ведаць, як жывуць мае падначаленыя! — Той зняў вушанку, паказаў віхрастую русявую чупрыну, расшпіліў бушлат, пад якім паказалася паношаная «сталінка» з каляровым радочкам ордэнаў i медалёў. — Вось уведаў: Іванавіч прымае жанчын! Адразу па некалькі!

З дырэктарам пачалася ўжо лішняя выпіўка, i рэй ужо захапіў ён i чым больш касеў ды «плыў», тым болей вёрз абы-што. Урэшце ён усё ж здолеў агледзець, што яго не столькі шчыра слухаюць, колькі не замінаюць балабоніць, перасыпаць сваю звягню не столькі досціпамі, колькі непрыстойнымі жартамі i анекдотамі, лічачы, што гэтым ён «просты», «свой» з намі, падначаленымі (тады і пазней я сустракаў нават сярод высокага начальства самых звычайных «простых» i «сваіх» мацюжнікаў); Наталля неўпрыкмет перакрыўляла яго; маладзенькая Вера гарэла ад чырвані; Аглая, бачачы, як зямляк сам выяўляе дурноту, апусціла сарамяжліва галаву.

— Што ты такая сумная, падруга? — паклаў Трыфанавіч руку на Аглаін плячук.

— Штосьці ты, Трыфанавіч, як мы заўважаем, не абыякавы да нашай Аглаі! — пацвелілася Наталля. — Прызнайся: найперш з-за яе i сюды зайшоў?

— Як я магу быць абыякавы, калі я з яе Колем змалку сябраваў, разам пайшоў на фронт i столькі быў пад варожым агнём!

Наталля гаварыла праўду: Трыфанавіч заўсёды ва ўсім апекаваў Аглаю, быў да яе шаўковым i п'яны, але гэтая яго апека не зусім падабалася той: здаецца, Аглая асцерагалася ўсякіх размоў i рэўнасці сяброўкі, Трыфанавічавай жонкі.

— Але ты пазіраеш на яе не зусім па-сяброўску. Абдымаеш i распранаеш вачыма!

— Перастань, Наташа, — папрасіла яе Аглая. — Такія жарты недарэчы.

— Цыц! — падтакнуў Трыфанавіч, грукнуў па стале кулаком, сцяў тонкія вусны, што яны ажно пасінелі. — Не смей сказаць на яе ні аднаго дрэннага слова!

— Я жартую, Трыфанавіч, — прыхінулася да яго лісой Наталля. — Мы ж маладыя людзі, хіба не можам расслабіцца, павесяліцца?

Я некалькі разоў за гэты час трапляў тут на розныя гулянкі i амаль заўсёды пасля ix засмучаўся: эх мы, браткі-славяне, канечне, трэба сабрацца, пасядзець разам, выпіць, пагаманіць i паспяваць, даць адпачынак альбо ўзлёт душы, але не можам, не ўмеем мы гэта рабіць! Мы не ўтрымаемся, каб не нажлукціцца, не пасварыцца, не натаўчы адно аднаго, а то i яшчэ горш — усадзіць каму ў запале нож, а пасля пайсці ў турму... Бач, нават тут, у настаўніцкай кампаніі, не прыстойная бяседа, а сарамоцце.

Трыфанавіч, хоць п'яны, не зусім задаволіўся ад Наталлінай ліслівасці, перавёў позірк i крыўдліва загугнявіў:

— A Іванавіч мяне не паважае...

— Не, — абачліва забегла наперад Наталля. — Паважае.

— Не,— нават яе, красуню, адпіхнуў Трыфанавіч.— Ён глядзіць на мяне звысоку, лічыць: я — ерундовы настаўнік i дырэктар, яму не раўня.

— Іванавіч, вы ж так не думаеце? — па-змоўніцку падміргнула мне Наталля, каб я не пачынаў спрэчку.

Я не збіраўся падкідаць дровы ў агонь, дык змаўчаў.

— Мы аказалі яму давер, а ён, бачыце, з амбіцыяй i апломбам! Мы п'ем, а ён амаль не п'е! Не ўважае, не хоча апусціцца да нас! Ён жа — з Еўропы, а мы — Сібір, Азія!

— Я ўдзячны вам усім, што вы згадзіліся ўзяць мяне ў вашу школу, — падаў голас я. — Ніякіх сваіх ацэнак нікому не даю, бо сам павінен працай i паводзінамі заслужыць добрую ацэнку. Амбіцый i апломбу, здаецца, не маю. Іншая справа, што i ў мяне ёсць свой характар, сваё, адметнае ад вашага становішча...

— Чуеш, Трыфанавіч? — тушыла дзёрзкасць i задзірлівасць у дырэктаравай душы Наталля. — Мы цябе не толькі паважаем, мы цябе любім, бацька наш дарагі!

— Наш бацька — таварыш Сталін, — той, як я ўжо заўважаў, які б ні быў надзюдзюканы, мог верзці абышто, самае брыдкае плюгаўства, але ніколі не траціў палітычнай асцярогі. Вось i цяпер не толькі ажывіўся, але вырачыў вочы i затрос у паветры кулаком. — Смерць імперыялізму!

Само па сабе зразумела, я не мог пагаварыць з гэтым Трыфанавічам шчыра. Зрэшты, як i з іншымі франтавікамі, якія, падвыпіўшы, хацелі «сказаць мне праўду». Быў я не той суразмоўнік, якому трэба было гаварыць пра тое, што на душы, дык я не хацеў, каб ім дасталося з-за мяне. Хоць, скажу шчыра, многім франтавікам i партызанам, найперш простаму люду, не вельмі зайздрошчу: многія з ix дачасна дайшлі ад ран i кантузій альбо звекавалі свой век у брудных гумовых ботах, фуфайках ды з віламі, a многія, кінуўшыся жыць пасля вайны, верачы, што для ix, пакутнікаў i герояў, іхніх дзяцейхутка наступіць рай на зямлі, але не змогшы дачакацца, каб ix хоць палічылі за людзей, а не за гужсілу, пазней зняверыліся, залівалі розум, душу гарэлкай... Толькі жменька ўдачлівых партызан i франтавікоў, якая трапіла ў навуку, у культуру, на пасады, не толькі пажыла, але i пажыравала, зубамі i нагамі трымаючыся за партыю i лад, што ўзняслі ix за верную службу з гразі ў князі... Яны i цяпер, маючы добрыя пенсіі, лечачы нават самую маленечкую больку ў спецпаліклініках i бальніцах, ходзячы альбо нават беручы дома далікатэсы ca спецмагазінаў, наганяючы альбо скідаючы тлушчык на спецдачах ці ў спецсанаторыях, дык вось яны як лічылі, так i лічаць: усё былое — слаўнае, яны — святыя, за народ, зусім не чырванеючы, што простаму люду няма доступу туды, дзе займелі месца яны, a такія, як мы, па-ранейшаму для ix — ворагі, якіх толькі яны, на жаль, не дадушылі...

Ды я забег наперад. Тады, у канцы саракавых, такія, як Трыфанавіч, мелі ўсю ўладу над такімі, як я, хоць самі былі амаль няпраўныя перад тымі, хто сядзеў на вышэйшым, чым іхняе, крэсле.

— Іванавіч, у нас не адбылася адна размова, дзеля якой, уласна, мы сюды i прыйшлі, — таямніча шапнула мне на адыход чырвоненькая, пыхкая ад маладосці, здароўя i жаноцкай шчодрасці Наталля i, як кінулася мне ў вочы, на гэтыя яе прытульванне i шэпт вельмі насцярожана стрэльнула позіркам Аглая. — Але пагаворым пра гэта заўтра. У школе.

Назаўтра я першы запытаў пра тое, пра што хацелі пасакрэтнічаць са мной жанчыны, i Наталля сказала мне зусім простае:

— Вы, Іванавіч, як педагог ачаравалі нашую Аглаю. Яна марыць выкладаць мову i літаратуру гэтак, як i вы. Адпаведна, хоча паступіць у інстытут. Дык ці згодны вы, Іванавіч, быць яе рэпетытарам?

— Я не супраць, — адказаў я Аглаі, якая была побач. Яна чамусьці густа пачырванела.

— Вось i добра, — усцешылася за тую Наталля. — Ідзе вясна, адклад не ідзе на лад, дык варта пачаць ужо вучобу. Лепш за ўсё, як я думаю, Іванавічу даваць урокі на сваёй кватэры, дзе ціха i спакойна. Канечне, могуць быць суды-перасуды, але зважаць на ix не трэба.

— Іванавіч, гэта Наталля настойвае, каб займацца ў вас, — зірнула на мяне са збянтэжаннем i мальбой Аглая. — Вы, калі жадаеце мне памагчы, можаце прыходзіць да нас.

— У вас дзеці не дадуць вам як след займацца, — сказала Наталля, i ў вачах яе заскакалі гарэзныя чорцікі. — Я вось не супраць прыходзіць да Іванавіча, але, на жаль, думаю паступаць не на філалагічны, а на хімічны факультэт. Дый мой старшына раўнаваць будзе.

Карацей, мы началi вучобу; тыдзень-другі Аглая прыходзіла да мяне вечарамі з Верай, але потым тая перастала суправаджаць яе. Мы з Аглаяй пасябравалі. А то i больш. Калі яна прапускала вечар-другі, я адчуваў трывогу i занепакоенасць, не мог за што-небудзь узяцца i не знаходзіў спакою.

«Мабыць, захварэла наша вучаніца», — гаварыла мая гаспадыня, здаецца, таксама ўжо сумуючы па ветлівай i прыязнай госці, а заадно, мабыць, добра адчуваючы мой неспакой.

...Завірухі, адвыўшы i нагнаўшы снегу, зімовай задумнасці, збеглі ў тундру; пачалі ўсталёўвацца ясныя i сонечныя дні, спакойныя, але з моцным марозам i срэбным холадам ночы.

Аграфена, начапіўшы на нос акуляры, сядзіць на печы i вяжа, здаецца, зусім не зважаючы на ціхі гоман у хаце, а мы з Аглаяй прымасціліся за сталом i робім сваё: я дыктую ёй абзацы з кнігі, яна піша, а пасля мы разам разбіраем усё i тлумачым, чаму тут трэба якраз такія знакІ прыпынку, чаму «не» альбо «в» з некаторымі словамі пішуцца разам ці асобна.

У нейкі час я адчуваю: Аглая няўважлівая: яна нібы слухае, але ці адказвае мне не зусім дарэчы, ці ўвогуле маўчыць. Я падымаю вочы ад кнігі, гляджу на Аглаю — на гладка зачасаныя i сабраныя за патыліцай у «куклу» i прышпіленыя паўкруглым грэбенем чарнявыя валасы, на адкрыты высокі лоб, на гладкую, яшчэ з крэмавым загарам шыю, на паўнаватыя свежыя шчокі, на стройныя плечы i заўважаю тое, чаго раней не бачыў: на яе лобе, у куточках вачэй разгладзіліся, зніклі маршчыны, з вачэй сплыў смутак, на паўнаватых вуснах блукае штосьці па-жаночаму няўлоўнае, але добрае, а пад цеснаватай сукенкаю хораша кругляцца грудзі. Адным словам, бачу новую Аглаю — маладую i здаровую, акрыялую пасля вялікай бяды i прагную да жыцця, а можа, i да кахання... Цяпер вось яна не спахопліваецца, не рдзее, як яшчэ нядаўна, не адводзіць вочы, глыбей пазірае, нібы спрабуючы зазірнуць мне ў душу, — я не вытрымліваю, зноў апускаю галаву, адчуваючы, што нешта зрушваецца калі не ў свеце, дык між намі. Нейкі імпульс, што пранізвае душу, пачынае хваляваць, а то нават i трывожыць.

— Іванавіч, — падае ціхі голас Аглая, — адкуль вы столькі ўсяго ведаеце?

— Я ж не толькі скончыў універсітэт, але нашмат старэйшы за вас, — адказаў ёй таксама ціха. — Але вы здольная вучаніца, хутка будзеце ведаць усяго не менш за мяне.

— Іванавіч, раскажыце пра сябе.

Я нейкі час маўчу, не магу падняць вочы, а пасля пытаю:

— Што вы хочаце ведаць? За што мяне судзілі, а цяпер выслалі сюды?

— Не толькі пра гэта.

— А яшчэ пра што?

— Пра вашыя юныя гады, пра жонку, па якой вы столькі верна насілі жалобу.

— Я магу расказаць пра сябе маладога, але прадбачу: расчарую вас.

— Чаму?

— Цяпер вы ўяўляеце мяне з нейкім арэолам таямнічасці i нават пакутнасці. Мой расказ разбурыць яго, гэты арэол. Вы ўбачыце мяне звычайным i простым чалавекам, праўда, з нялёгкім лёсам.

— Дык раскажыце мне пра сябе.

Я не адчуў у яе голасе нездаровай альбо наўмыснай цікаўнасці, адчуў шчырасць, дык, як i некалі Клаве, я паволі распавёў Аглаі пра сваю вёску, бацькоў, пра сваё маленства, пра вучобу ва універсітэце, пра Істу (праўда, цяпер ужо амаль без абурэння гаварыў пра цешчу за тое, што спачатку не хацела мець мяне за зяця, а пасля не аддала мне майго сына), пра свой першы арышт i лагеры, пра вяртанне на волю адразу пасля вайны i пра ўспышку кахання да Клавы, якая, будучы, як кажуць, простай жанчынай, адчула маю душу i аддала мне сваю.

— Божа!— пачуўшы маю адысею, захітала галавой Аглая. — I вы лічыце сябе звычайным i простым! I вы падымаеце пакуты Дастаеўскага i яго герояў! Вы ж — большы гаротнік: вінаваты без віны!

— Я не адзін такі, Аглая. Нас, такіх, шмат.

— Цяпер, калі вы шчыра расказалі пра сябе, я разумею: сапраўды, у нас такіх, як вы, шмат, — скрушліва прамовіла яна. — Дагэтуль многіх з вас я, дурніца, шчыра лічыла «ворагамі народа». Як i гаварылі ды пісалі ў газетах.

— Аглая, мілая, — я падняў галаву i зірнуў у яе павільгатнелыя ад спагады i перажытага болю вочы. — Вы папрасілі — я даверліва расказаў пра сябе. Але не для таго, каб тут, тым болей па-за гэтым домам гаварыць пра гэта i рабіць высновы.

— Вы не верыце мне? — запытала яна з болем.

— Баюся. За сябе i за вас. Думаць, разважаць пра ўсё гэта вельмі небяспечна.

— Дык што — трэба замест галавы мець гарбуз?

— Я ж не маню: за неасцярожнае слова я адседзеў, змарнаваў больш дзесяці сваіх лепшых гадоў. А вось цяпер мяне кінулі сюды з-за перасцярогі. Мабыць, каб адфільтраваць нас ад франтавікоў i партызан. Яны не скажуць усёй праўды, але нашай не павінна быць ні кроплі... Мы, мусіць, ужо спісаныя...

— Што вы кажаце, Іванавіч? — не згадзілася Аглая. — Як можна спісваць такія светлыя розумы, як у вас?

— Я — звычайны, Аглая. Але для некага небяспечны...

— Няпраўда. Звычайная — я. Вы — асоба, — яна абхапіла рукой маё запясце i сціснула яго. — Вы не хочаце заўважаць: у вас закаханыя калегі-жанчыны... I ведаеце, хто першы захапіўся вамі?

— Скажу шчыра: я не думаў пра гэта, — адказаў я i адчуў, што не так i не тое гавару: Аглая заводзіць гэтую гутарку не зусім выпадкова.

— Вы заглыбіліся ў сваё гора i не хочаце заўважаць, што жыццё не спыняецца, a ідзе... Ды хіба мне вам пра гэта казаць? Вы самі добра гаварылі пра гэта на прыкладзе Андрэя Валконскага з «Вайны i міру», калі той бачыў адзін i той жа спачатку сухі, непрывабны, а пазней зялёны ды велічны дуб... Дык вось вы, Іванавіч, адразу ж спадабаліся нашай Наталлі. Але яна пашкадавала вас: «На жаль, я не магу быць добрай жонкай, рана-позна захаплюся іншым. Дык не хачу прыбліжаць, а пасля кідаць, глыбока раніць такога высакароднага чалавека». Чуеце?

Я адразу адчуў пэўную гульню, i па ёй мне трэба было трошкі гулліва запытаць: «А хто яшчэ, апроч Наталлі, захапляўся альбо захапляецца мною?» Але мае сталыя ўжо гады, пакуты i боль не падштурхнулі да гэтага.

— Адхіліліся мы з вамі ўбок,— сказаў я.— Давайце займацца далей.

Аглая адразу ж адпусціла мае запясце, густа пачырванела, нібы яе залавілі на якойсьці правіннасці, i зусім нечакана пачала складваць у свой рыдыкюль сшыткі. Колькі я ні затрымліваў, гаворачы, што сёння мы працавалі менш, чым калі, але яна не паслухала, пайшла, на хаду развітаўшыся з гаспадыняй, i на тэты раз не дазволіла, каб я правёў яе нават за вароты.

Застаўшыся без Аглаі, я адразу ж адчуў, што нібы раздвойваюся: не мог фрывольнічаць, дазваляць сабе абы-што з нашмат маладзейшаю жанчынай, але быў i не зусім тактоўны ды гібкі, а то i пакрыўдзіў яе. Але як павінен быў я паводзіцца іначай? Завесці гаману пра яе i сябе? Але дзеля чаго? Пазаляцацца?

— Я не слухала, пра што вы бубнілі, — падала голас з печы Аграфена, бачачы, што я хаджу туды-сюды па пакоі. — Але ці не пасварыліся вы?

— Чаму вы так думаеце, цётка? — запытаў я.

— Вельмі ж рана i шпарка яна сёння выскачыла адгэтуль, а вы не выйшлі яе праводзіць.

— Яна заспяшалася па сваіх клопатах, — схлусіў я.

— Хіба так.

Я сеў, паспрабаваў далей чытаць дзённікі Талстога, але, выбіўшыся з раўнавагі, не запамінаў таго, што бачыў вачыма. Мабыць, Аглая мела рацыю: жыццё мацней класікі i асабістага, няўхільна кліча i вабіць. Але куды i да чаго? Па-другое, чым так незадаволілася Аглая? Ажно здзівіўся: бач, гэтая маладзічка з іменем гераінь Дастаеўскага i ў школе, i тут нібы глядзіць мне ў рот, захапляецца, але ўсё ж з характарам! Няўжо яна закахалася ў мяне? У абяздоленага i старэйшага? Ці толькі захапілася?

— Не пашанцавала ёй у жыцці, — быццам адчуваючы мае думкі, прамовіла Аграфена, — але яна добрая. Выбачайце мне, старой i дурной, але... Ці не гаварыць, Іванавіч?

— Гаварыце, калі ласка, — адгукнуўся я.

— Здаецца мне, каб вы яе ўзялі, дык яна пайшла б за вас. Каб вы бачылі, як яна хораша на вас пазірае, калі вы апусціце вочы на кніжку...

— Стары я для яе, цётка, — усміхаюся.

— От скажаце! Які вы яшчэ стары!

«Дык што? Гэтая вучоба толькі дзеля прыліку? Яна пачала ўжо злавацца, што я сляпы i глухі? Няўжо здольная ў свае маладыя гады пры такой жаночай красе злучыць са мной лёс i падзяліць, узяць на сябе мае нягоды? »

Я гляджу, узіраюся на бела-жоўтую кветку на шпалерах i адчуваю: як ні ныраў у свае пакуты, адгароджваўся ад жыцця, ад жанчын, уцех i радасці i як ні збіраўся дажываць толькі памяццю, але вось вынырваю на паверхню, узбуджаюся i хвалююся тым, што ёсць у жыцці. Адчуваю: прызнавайся сабе альбо не прызнавайся, але гэтая Аглая табе не абыякавая, табе хораша, калі ты яе бачыш i гаворыш з ёю, яна цябе вабіць як жанчына, i ты ўжо не раз жадаў яе прытуліць i пацалаваць. У цябе большае ўжо да яе пачуццё, чым схільнасць, сяброўства ды сімпатыя. Дык што — гэта каханне? Але ж я кахаў ужо Істу, Клаву. I не абы-як, а шчыра, глыбока, здавалася, на ўсё жыццё. Ці яно, гэтае каханне, неабдымнае i невычарпальнае?

Назаўтра ў школе Аглая (у яе вачах зноў ажыў смутак) намагалася не сустрэцца са мной, мітусліва забягала i тут жа зноў выбягала з настаўніцкай, увечар не прыйшла на вучобу. Гэтак доўжылася, мабыць, з тыдзень. Я засмуціўся, але не асмеліўся першы загаварыць, зацяўся. Хоць быў двойчы жанаты, але слаба разбіраўся ў жаночых норавах: i з Істай, i з Клавай жыў разам менш года, калі мы яшчэ былі не столькі муж i жонка, а маладыя Ён i Яна (праўда, з Клавай я, сталы ўжо чалавек, неяк адразу адчуў сябе мужам i гаспадаром, але зусім ненадоўга), дык многага не змог пазнаць у жыцці i ў жанчыне, што звычайна пазнаецца тады, калі з'ясі разам пуд солі. Дык i з-за гэтага не зусім разумеў учынак Аглаі, а таксама не ўяўляў яе новых паводзін, калі я паспрабую тое-сёе запытаць i пры гэтым, можа, загаварыць няўдала.

Першы крок насустрач зрабіла Аглая.

— Іванавіч, — аднаго дня, калі мы засталіся ў настаўніцкай толькі ўдваіх, яна, апранутая ўжо ў паліто, прыхілілася да вушака, — выбачайце.

— За што? — запытаў я, хоць, здаецца, зразумеў усё, што цяпер у яе маладой душы.

— За тое, што я дурная...

Я збянтэжыўся, як хлапчаня. Ад яе перажыванняў, ад таго, што не я, мужчына, першы ступіў, паспрабаваў пераступіць цераз непаразуменне.

— Ніякай вашай віны перада мной няма, Аглая» — апусціў галаву я. — Дык i не дакарайце сябе ні за нішто. Прыходзьце, будзем дзяўбці граніт навукі далей.

— Прыйду, — усміхнулася, пажвавела, залілася здаровым чырванцом.

Сапраўды, зноў начала заяўляцца вечарамі, i мы нібы зусім спакойна пачалі карпець над кнігамі ды сшыткамі далей. Чаму — «нібы снакойна»? Мы пазіралі адно на аднаго, гаварылі, быццам сябры, але пад гэтым сяброўствам было ўжо i іншае — штосьці змоўніцкае, тайнае наша, адно, пра што ведалі толькі яна i я. I хоць я яе праводзіў, ціснуў на развітанне руку, але гэты поціск, ціхае i пяшчотнае «Да пабачэння» поўнілі сэрца ўсведамленнем хуткага большага i еднаснага. Мы не гаварылі, але адчувалі: сам лёс зводзіць i збліжае нас.

Так вось цягнулася да Восьмага сакавіка. Вечарам гэтага святочнага дня — пасля прамовы дырэктара i канцэрта для вучняў i насельнікаў пасёлка — мы настаўніцкім гуртам засталіся ў школе i наладзілі банкецік з гулянкаю. Нам іграў на баяне вайсковы старшына — каханак нашай Наталлі i наш «карміцель».

Калі пачаставаліся i пачалі танцаваць, дык наш дырэктар (а ён зноў джыгнуў болей за ўсіх) пачаў прыставаць да Аглаі. То ўсаджваўся побач з ёю i вёрз-вёрз пра сябе i яе былога мужа, пра іхнія франтавыя перыпетыі, а то, як усе бачылі, пажадна нашэптваў ёй на вуха i заманьваў у настаўніцкую.

— Іванавіч, — не раз i не два штурхала мяне локцем Наталля, — ратуй Аглаю. Хіба не бачыш яго юру?

Я ўсё бачыў. Як i тое, што Аглая не гарэзнічае i не сваволіць. Наталля ж, думаючы, што я не ўсё разумею, калі такі спакойны, улучыўшы момант, зашаптала мне:

— Глядзі, не страць сваё шчасце! Аглая цябе любіць!

Мала гэтага, дык Наталля намагалася яшчэ зусім спаіць Трыфанавіча, затрымаць каля сябе, каб з Аглаяй мог патанцаваць я; той куляў чарку за чаркай, касеў, але з мяне вока не спускаў. Нават больш — пачаў задзірацца, a ўрэшце схапіў мяне за кашулю на грудзіне.

— Ты што сабе дазваляеш, «герой»? — вытарашчыў ён чырвоныя вочы, а ягоныя тонкія нос i вусны яшчэ болей патанелі ад злосці.

— Што я дазваляю забароненае? — як мага спакойна запытаў я (пасля мне сказалі, што я ў гэтую хвіліну збялеў).

— Ты нахабна прыстаеш да жонкі майго друга, франтавіка!

— Я яе не крыўджу, — я спрабаваў адарваць ад сваёй грудзіны ягоныя рукі. — А вы, калі ласка, вядзіце сябе прыстойна!

— Ты, хітрая i двудушная контра, будзеш яшчэ вучыць мяне?!

Спачатку ўсе анямелі, пазіралі на нас, а пасля кінуліся раздымаць — Трыфанавіч забушаваў, адпіхваў настаўніц, але тыя абляпілі яго i абсадзілі на крэсла.

— Мікалай, — падышла да яго i сцята прамовіла бледная Аглая, — сёння скажу перад усімі: запыні свой кантроль, свае дамаганні да мяне!

— Які «кантроль», якія «дамаганні»! — узвіўся той. — Я абараняю гонар свайго друга-франтавіка!

— Я сама абараню яго i свой гонар. Калі б ён жыў, была б яго вернай жонкаю, — дадала Аглая са слязьмі. — Але яго няма i не будзе ніколі. Дык не глумі мне душу, не выношвай свае непрыстойныя намеры. Каханкай я не буду. Нікому. Я хачу быць жонкай i маці. Жонкай — таму, каго я пакахаю, хто мяне пакахае.

— Дык ты гатова памяняць героя вайны на «ворага народа»? — упершыню, адчуваючы крах сваіх надзей, напаў-раніў яе той.

— Кажу, я сама буду рашаць свой лёс.

— Эх, сволач! — Трыфанавіч падскочыў, вырваўся з жаночых рук, падбег, мігам сцягнуў са стала абрус з рэшткамі пітва i ежы, строс усё гэта на падлогу i зларадна-пераможна заззяў: — Наце! Мае вам!

Нейкую хвіліну ўсе анямела маўчалі.

— Дурань, самы неабчасаны пень, — ціха прамовіла Аглая. — Табе месца не ў школе, а самае вялікае — конюхам на канюшні. — Пасля да настаўніц: — Збярыце ўсё, навядзіце лад, дзяўчаты. — А затым да мяне: — Хадзем, Іванавіч. Не перажывайце. Гэты хамут унізіў не вас, a ўнізіўся сам. Паказаў: яму далека да вас.

Трыфанавіч нібы астудзіўся, абмяк — апусціў долу абрус, адышоў i, адвярнуўшыся ад усіх, спрабаваў закурыць; жанчыны пачалі прыбіраць.

— Не перажывайце, Іванавіч, — ужо на двары, трымаючыся за маю руку, зноў папрасіла Аглая. — Гарэлка зацьміла яго невялікі розум, абудзіла зайздрасць, злосць, нянавісць да вас. І не толькі таму, што вы — добры настаўнік.

Я змаўчаў.

— Вы мяне разумееце, Іванавіч?

— Разумею, Аглая.

— Што вы разумееце? — запытала ўжо крыху гулліва.

— Усё.

— Скажыце, пра што вы думаеце.

— Ён, мабыць, кахае вас.

— Вы так лічыце сур'ёзна?

— Адкажу пытаннем на пытанне: хіба ён не ўмее, не можа кахаць?

— У яго ёсць жонка, дзеці, дык вось няхай ix кахае i любіць.

— Бывае, Аглая, i жанатыя ды сямейныя ўпершыню адчуваюць каханне.

— Ці не апраўдваеце вы яго, Іванавіч? — здзівілася Аглая.

— Не, не апраўдваю. Я гавару тое, пра што думаю.

— I што вы яшчэ думаеце пра яго? Да слова, пра ягоную зайздрасць, злосць i нянавісць да вас?

— Ён раўнуе.

— Чаму? Хіба ў нас з вамі каханне?

Яна запытала нібы з гуллівасцю, але голас яе заўважна затрымцеў, а крок змяніўся. Мы пры срэбным святле i холадзе начнога неба падышлі да развілкі дарогі: мне было направа, ёй — налева. Мы прыпыніліся каля тоўстага камля высокага i чорна-матавага дрэва.

— Вы зноў маўчыцё ў важны момант, Іванавіч... — прашаптала Аглая i злёгку даверліва прытулілася. — Скажыце мне праўду. Пра тое, што ў вас на душы, што вы можаце сказаць толькі мне...

— Скажу шчыра, Аглая: я не ведаю, што сказаць... — прызнаўся я. — Дакладней, ведаю, магу сказаць, але... не ведаю...

— Іванавіч, у вас светлы i ясны розум, дык не туманьце, калі ласка, — папрасіла Аглая. — Вы можаце стрымлівацца, трымаць сябе ў руках у школе, я гэта разумею, але са мной будзьце шчырыя.

«Яна мяне кахае, я не абдзелены жыццём, — маланкай мільгнула ў маёй галаве. — Але яна яшчэ маладая, добра не разумее, чым можа заплаціць за гэтае каханне да мяне, чалавека такого цяжкага лёсу...»

— Не замыкайцеся, Іванавіч. Давайце пагаворым шчыра. Мы, думаю, зразумеем адно аднаго.

— Аглая, мне трэба гаварыць пра мае думкі i пачуцці...

Яна, як адчуў, устрапянулася, але не адхілілася, нават паклала галаву мне на грудзіну, казычучы цёплай хусткай мой падбародак, закруціла на маім паношаным паліто гузік.

— Я зусім не падабаюся вам?

Мне ўжо не было выйсця, трэба было гаварыць праўду i разам з ёю ныраць у новы вір, што зноў трапіўся мне на жыццёвай сцяжыне.

— Не, Аглая. Наадварот, думы i пачуцці мае пра вас i да вас самыя лепшыя. Толькі я ix баюся.

— Чаму?

Я ўздыхнуў. Цяжка.

— Гаварыце, Іванавіч. Усё. Як ёсць. Мы ж не юнакі, каб не ўмець сказаць i не ўмець паслухаць пра самае, можа, цудоўнае i запаветнае на свеце.

— Дык сёння мы павінны рашыць: або — або?

— Або — або! — Яна зразумела тое, пра што думаў я.

Я ўзяў яе за плечукі, стуліў:

— Аглая, мілая мая сібірачка, адна з лепшых жанчын на свеце, я насуперак сам сабе кахаю цябе. Люблю ўсёй душой, усёй сваёй любоўю.

Яна падняла галаву, зірнула на мяне, i я нават цяпер, уночы, убачыў, як ззяюць яе вочы:

— I я, Іванавіч, кахаю вас. Бадай, упершыню ў сваім жыцці гэтак захоплена i моцна. Чуеце, мой мілы i дарагі маўчун?

— Чую, але...

— Ну, што яшчэ за «але»?

— Я, Аглая, ніколі не кідаўся, не кідаюся i не буду кідацца такімі словамі. Калі гавару ix, дык толькі ад сэрца, ад душы...

— Дык чаму ўсё ж «але»? — ціха запытала яна, не зводзячы з мяне захопленага позірку.

— Ды не маю я права гаварыць такое, бянтэжыць вас: не маю права на ваша пачуццё.

— Па-мойму, Іванавіч, права на сваё i нейчае пачуццё мае кожны. Нават закаранелы злачынец.

— Я — іншае, — стаяў я на сваім. Як разумееце, не гуляў, не какетнічаў, a думаў i гаварыў ужо стала, як кажуць, з вялікай адказнасцю.

— Чаму вы — «іншае»? Вы не верыце, што мы, сібірскія мядзведзі, здольныя на вялікае пачуццё, на каханне?

— Не, Аглая. Вы — людзі як людзі, a ў чымсьці нават, можа, лепшыя за нас, з мацерыка. Я хачу сказаць іншае. Пра сябе.

— Скажыце, можа, i я, ваша вучаніца, крыху вам памагу.

— Вы ж чулі: я, як i кожны, амаль змалку марыў пра добрую i прыгожую дзяўчыну-прынцэсу, пра высакароднае каханне. Я хацеў кахаць, быць любімым, хацеў быць верным мужам i шчаслівым бацькам. Я сустрэў Істу. Пакахаў яе за чыстую душу, за светлыя думкі, за летуценнасць i пяшчоту. Але... Пазней, болей дзесяці гадоў паблукаўшы па пакутах, мае сцяжыны прывялі да Клавы. Я i яе пакахаў. За шчырасць, за дабрыню, за жаноцкасць i за жаданне жыць па-зямному паўнакроўна. Але... Бачыце, да мяне літаральна прыліплі гэтыя клятыя «але». Я міжволі прыношу сваім каханым не толькі бяду, але смерць...

— Вы найперш сябе лічыце вінаватым за гэта?

— Не найперш, але доля віны ёсць i мая. Без мяне, можа, Іста i Клава не толькі жылі б, але былі шчаслівыя.

— Нейкая доля праўды альбо ісціны ў вашых словах ёсць, але толькі доля, Іванавіч. Астатняе — іншае. Нейкае нешчаслівае супадзенне.

— Але мне, Аглая, ад гэтага не лягчэй. Я не магу забыць, што не ўбярог любімых жанчын. Я не магу не думаць пра тое, што i цяпер не здолею як след абараніць, шанаваць любімую жанчыну: не ўладаю сваім лёсам, сваім кожным днём...

— I што вы думаеце рабіць? Збіраецеся заглушыць сваё пачуццё, каханне i адмовіцца ад пачуцця, кахання любімай жанчыны? Рашылі скарыцца свайму лёсу альбо року?

— Я ж казаў, Аглая: я разгубіўся, не ведаю, што i як рабіць.

— Але вы ўжо не можаце думаць, дбаць толькі пра сябе, — прамовіла Аглая.— Вы павінны ўжо клапаціцца i пра мяне: вы міжволі змусілі закахацца ў вас. Я ўжо не ўяўляю без вас свайго жыцця, сваёй новай сям'і.

— Але...

— Я гатова выцерпець з вамі ўсе выпрабаванні, нягоды.

— Але ж нас могуць у любую хвіліну разлучыць. Я — зусім ненадзейны жаніх, муж: кажу ж, не належу сам сабе, a ў руках нават сляпога выпадку.

— Я ведаю гэта, але мне нават папакутаваць за вас — вялікі гонар.

— Аглая, — усміхнуўся я, прытуліў да сябе бліжэй, — гэта гаворыце не вы, a прамаўляе гераіня Дастаеўскага.

— Гэта прамаўляю я!

— Значыць, гэта словы вашай маладосці, нейкага рамантычнага ўяўлення.

— Гаварыце што хочаце, але нідзе не дзенецеся, будзеце спрыяць, каб я мела Сям'ю, была Жанчынай, Жонкай i Маці, — сказала i для пераканання пастукала кулачком мне па грудзіне. — Я недзе чытала: мы, людзі, павінны клапаціцца нават пра звяркоў, якіх прыручылі. Не гнаць прэч, адпіхаць, а дбаць пра ix. А я, Іванавіч, не толькі звярок, а закаханая ў вас адзінокая, як вы кажаце, маладзіца, якая хоча быць шчаслівай i ашчаслівіць любімага чалавека...

Яна наблізілася, дакранулася вуснамі да маіх; паколькі я стрымліваўся, не адказваў схільнасцю на яе схільнасць, яна пакратала, пашоргала вуснамі аб мае, пасля раскрыла ix, i мы ўпершыню адчулі сябе адданымі адно аднаму мужчынам i жанчынаю. Па меры таго як пацалунак наш зацягваўся, нас пачало пранізваць слодычнае цяпло i трымценне.

— Вядзі мяне...— пасля, калі адарваліся адно ад аднаго i пераводзілі дых, прашаптала ўзгарачэлая Аглая, пераходзячы ўжо на «ты».

— Куды? — з жартам i ўсцешана запытаў я.

— Туды, куды вядуць любімую. Да сябе.

...Назаўтра мы прачнуліся амаль разам на досвітку, прытуленыя адно да аднаго, цёплыя; я, супакоены, здаецца, дужы i ўпэўнены ў сабе чалавек, з уцехай, што была ў кожнай жылцы, пачуў прыемны водар блізкіх валасоў, маладога жаночага цела, якое было ўжо маім. Ужо не саромеючыся паказаць, якія ў яе шыя, плечы ды грудзі, Аглая прыпаднялася, паўлегла мне на плячук, i я нават у паўзмроку ўгледзеў: на мяне скіраваны не круглаваты твар, аслонены распушчанымі валасамі, а натхнёны, адухоўлены лік.

— Дзень добры, муж мой!

— Дзень добры, жонка! — шчасліва адказаў я. Не магу гаварыць за ўсіх мужчын, што яны адчуваюць пасля першай адной ночы з каханаю жанчынай, але я, спакутаваны, адзінокі, адчуваў невыказную радасць, што душа адагрэтая вось гэтай прыгожай, маладой i страснай асобаю, i цяпер яна, твая душа, нібы разліваецца шырокай i паўнаводнай ракою — ракою дабрыні i надзеі на шчасце.

— Як спаў, муж мой?

— Вельмі моцна.

— I я, бадай, упершыню за гэты год спала як забітая.

Нашы рукі спляліся, i мы замёрлі ў доўгім слодычным пацалунку, што адразу ж змусіў часцей, чым звычайна, біцца сэрца, успламяніў кроў i поклічна зблізіў нас.

— Муж мой! Муж мой! Муж мой! — чуў i не чуў я шчаслівы шэпт, радаваўся i цешыўся, не помнячы ўжо ні пра ніякія беды i няшчасце, бо спяваў гімн жыццю i каханню.

Гімн наш закончваецца на велічнай i адухоўленай ноце, мы, мусіць, доўгі час усё яшчэ адчуваем штосьці нашмат большае, чым уцеху i насалоду, непераможныя «блаженство и истому», тайна i чароўнасць якіх у тым, што яны даюцца як вялікі дар i кожны раз нібы на ўсю глыбіню i моц, але ўсё па-новаму.

— Каб ты ведаў, як мне легка, — шэпча пасля Аглая. — I на целе, i ў душы.

— I мне, — адказваю. — Здаецца, я яшчэ зусім малады.

— Малады, муж мой.

— Мы павінны чым хутчэй запісацца, Аглая. Баюся цябе страціць.

— Не страціш, бо я ўжо толькі твая. Пайду за табой на край свету. A запісацца можам хоць сёння. Сакратар сельсавета — мая сяброўка, дык яна ўсё зробіць так, як я папрашу. Я табе скажу яшчэ больш. Я не буду раўнаваць да тых, хто кахаў цябе i каго кахаў ты. Няхай памяць твая пра ix будзе свяшчэнная. Калі цешча аддасць табе сына, дык я прыму яго як свайго.

— Дзякуй, залатая мая, — яе гэтыя словы цешылі мяне не менш, чым наша блізкасць.

— Давай жыць толькі так — з верай, павагай, любоўю адно да аднаго, разам пераносіць усе няшчасці, злыбеды, навалы i ліхія часіны!

— Давай! Я прысвячаю табе сваё жыццё.

— А я — табе.

— Дык нас тады нішто не сагне i не зломіць!

— Нішто!

Пазней, калі мы падняліся, апрануліся i выйшлі з-за шырмы, не магла не адбыцца наша сустрэча з Аграфенай. Канечне ж, нам з Аглаяй было крыху сорамна перад ёю, старой цнатлівай жанчынаю. Тая, ясна, чуючы i бачачы, што я ноччу вярнуўся i лёг спаць не адзін, таксама сумелася, але, угледзеўшы Аглаю, здаецца, супакоілася.

— Цётачка, — абняла яе, нізкую i гарбаватую, за плечы стройная i жыццярадасная Аглая, — выбачайце нам, грэшнікам. Адбіла я ад вас вашага кватаранта, бо люблю яго, хачу мець за мужа.

— Адбівай сабе на здароўе, мілая мая, — усміхнулася Аграфена. — Сыходзьцеся, жывіце сабе на радасць. Абое ж маладыя, харошыя.

— A калі я перайду сюды жыць? Прымеце?

— Пераходзь, мілая мая. Месца хопіць i табе.

— Дзякуй, цётачка.

— Загінулі мае сыночкі яшчэ ў грамадзянскую, дык не зрабілі мяне бабуляю, — усхліпнула старая, — дык я хоць вамі ды вашымі дзеткамі пацешуся. Я глядзела на вас i думала сабе: калі гэтак люба пазіраеце адно на аднаго, вуркуеце, як галубы, дык быць не можа, прыліпнеце, сыдзецеся. Ажно па-мойму i выйшла.

— Па-вашаму, цётачка, — зацалавала яе ў шчаку радасная Аглая. — I заадно — па-нашаму.

Замест пасляслоўя

Расказвае Аглая А.

— Пражылі мы з Алесем разам амаль сорак гадоў, ён не дацягнуў да свайго сямідзесяціпяцігоддзя ўсяго некалькі месяцаў.

Я, сусед, не буду прыхарошваць ні яго, зямнога мужчыну i паэта, ні сябе, зямную жанчыну i былую настаўніцу, але скажу, паверце, ад усёй душы: было ў нас шмат клопатаў i турбот, усякага ліха, часамі былі ў нас непаразуменні i спрэчкі (кожны ж са сваім характарам), але я маю поўнае права сказаць: мы змацавалі з Алесем трывалую сям'ю, нарадзілі здаровых i разумных двух сыноў, дачку, не толькі далі ім кавалак хлеба, апратку, але вывучылі, паспрыялі кожнаму мець дыплом, выйсці ў людзі. Нашы дзеці абсямеіліся з іншымі добрымі людзьмі, падарылі нам здаровых i разумных унукаў, — адным словам, я, лічу, пазнала з Алесем сапраўднае шчасце.

Алесь — не ведаю, ці гаварыў вам пра гэта — меўся напісаць раман i назваць яго «Тры любімыя жонкі» з трох частак — «Іста», «Клава» i «Аглая». Калі быў маладзейшы, яшчэ здаровы, асцерагаўся брацца за гэта: у тыя гады i не надрукаваў бы такі твор, i пісаць было небяспечна — маглі б забраць не толькі рукапіс, але i яго самога, ткнуць у псіхлячэбніцу. Калі пачалася перабудова, калі зноў, але больш ужо адкрыта, пачалі гаварыць пра Сталіна i лагеры, ён загарэўся, засеў i пачаў пісаць дзень i ноч. «Аглаечка, — гаварыў мне, — каб ты ведала, як я, вяртаючыся памяццю ў трыццатыя гады, памаладзеў душой, як мне хораша, смутна i балюча, як мне хочацца расказаць, расказаць, расказаць пра тое, што столькі насіў у душы, як мне лёгка i, здаецца, добра пішацца! Я напішу лепшы свой твор, i ён зойме належнае месца ў беларускай літаратуры». Але гэты ўсплёск быў зусім кароткі i раптоўна абарваўся назаўсёды разам з Алесевым жыццём...

(Аглая, седзячы на лаўцы каля майго дачнага доміка, расказвае гэта мне i маёй жончы i плача.)

— A пачалі мы з ім разам жыць у маёй сібірскай вёсцы ў чужой хатцы: ён — спакутаваны, абяздолены, навек адарваны ад сваёй радзімы, пад наглядам, я — таксама не зусім шчаслівая. Hi ў яго, выгнанніка, ні ў мяне, са шматлюднай сям'і, амаль ніякага скарбу. Дзякуй Богу, была толькі маладосць, было здароўе, жаданне працаваць i бьщь назаўсёды толькі разам, была вялікая вера i надзея, што пазней будзем жыць лепш.

Веска, настаўнікі ўхвалілі наш шлюб, толькі наш дырэктар школы, як мы яго называлі, Трыфанавіч, аж ускіпеў, калі я перайшла з чамаданчыкам на кватэру Алеся, сабраў настаўніцкі сход, каб «асудзіць антымаральныя паводзіны некаторых членаў педкалектыву». Можа, i дасталося б нам, каб не Алесева абачлівасць: ён настаяў, каб распісацца, i мы ўпотай распісаліся ў сельсавеце. На сходзе мы крыху вычакалі, паслухалі, хто што пра нас скажа, а пасля я паказала свой пашпарт з сямейным штампам, а Алесь — даведку. Трыфанавіч проста звар'яцеў ад гэтага; пазней пачаў грубіць усім, напівацца да таго, што валяўся пад платамі (ён, мабыць, кахаў мяне, але неяк дзіка: не хацеў разлучацца са сваёй сям'ёю i ў той жа час жадаў трымаць мяне паблізу i каб я не выходзіла за нікога замуж). У рэшце рэшт чуткі пра паводзіны Трыфанавіча дайшлі да райана. Яго знялі з дырэктарскай пасады, перавялі ў радавыя настаўнікі, а пазней зусім звольнілі са школы, i ён колькі гадоў працаваў на лесапільні. Дырэктарам школы паставілі нашага завуча, а завучам — Алеся.

Маючы залатыя рукі майстра, Алесь хутка з хаткі Аграфены зрабіў церам-церамок: памяняў ніжнія вянцы, вокны, падлогу, ашаляваў i прыбудаваў новы трысценак, падняў i мудрагеліста заламаў страху, каб на другім паверсе быў яшчэ адзін пакой, перабудаваў печ i сам зляпіў новую грубку. Да ўсяго мы завялі курэй, парася, затым — i цяля, заадно Алесь зрабіў з рэек i шкла парнічкі пад памідоры i гуркі, выпісаў з радзімы i садзіў цыбулю, часнок, моркву, буракі, кроп, развёў парэчкі i сад. Скажу шчыра, я здзіўлялася з таго, наколькі ў яго было шмат цярпення i настойлівасці. Скажам, вось з садам. Яблыні i грушы часта вымярзалі, дык ён проста тварыў цуды, каб выратаваць ix: капаў канаву, на беразе яе садзіў дзічкі, пасля спілоўваў ix i прышчэпліваў чарнаплодную рабіну i яшчэ штосьці, а потым на гэтым — галінкі яблынь i груш (дзічка пускала моцнае карэнне, рабіна ці яшчэ што давала невялікую крону), а на зіму прышчэпы згінаў у канаву i ўцепліваў лапкамі ды снегам, i тыя не вымярзалі, давалі ўлетку яблыкі i грушы. Паступова мы, можна сказаць, нават абжыліся: круглы год штосьці мелі сваё. Улетку — малако, сыр i яйкі, свежыя гуркі i памідоры, увосень — сушаныя i марынаваныя грыбы, сала i мяса (вельмі смачна Алесь рабіў сальцісон, крывяную запяканку, кілбасы, вэнджаніну).

Карацей, у нашай вёсцы зайздросцілі мне: да ўсяго Алесь быў непітушчы, спакойны, шанаваў мяне i любіў — песціў нашых дзяцей, памагаў усім рукамі i словам. Адна з нашых настаўніц, Наталля, часта цмокала ды хітала галавой: «Дурніца я вялікая, магла б мець Аляксандра Іванавіча мужам, жыць за ім каралёвай, але сама ўпусціла, аддала яго Аглаі».

Увосень пяцьдзесят шостага года я ўпершыню ўбачыла, як мой дужы i мужны Алесь аднаго дня сеў за стол, апусціў галаву, абхапіў яе рукамі i плача — калі паштарка прынесла яму паперчыну пра ягоную волю. Я, абняўшы яго за плечы, плакала разам з ім, радуючыся, што з майго мілага чалавека, бацькі нашых дзяцей нарэшце, праз дваццаць гадоў глуму, змыта страшнае кляймо, а з яго душы ссоўваецца цяжкі валун. Тады ўпершыню ўбачыла яшчэ я, як пры мне Алесь адкаркаваў пляшку, наліў поўненькую «малянкоўскую» шклянку гарэлкі i адзін нагбом выпіў усё, зноў наліў i зноў выпіў — бутэльку за раз, моўчкі яшчэ паплакаў, а пасля кінуў-рынуў усю работу i ўпаў на ложак. Спаў цэлыя суткі, стогнучы i плачучы ў сне. Калі ачухаўся, яму было вельмі дрэнна. «Усё, Аглая, — сказаў мне, — амаль не піў дагэтуль, амаль не буду піць i пасля». I амаль не ўжываў спіртнога, толькі калі-нікалі, па вялікіх святах ды ў дзень свайго вызвалення.

Абжыўшыся, стаўшы гаспадыняй дома i гаспадаркі (Аграфена перад смерцю адпісала ўсё нам), я асцерагалася ехаць у незнаемую для мяне Беларусь, хацела застацца тут. Ды хіба я магла ўтрымаць птаха, які імкнуўся звіць гняздо ў родным кутку? Неўзабаве ён паехаў у Мінск, атрымаў грашовую кампенсацыю ў Літфондзе Саюза пісьменнікаў, апытаў работу i кватэру, наведаў сваіх i Клавіных родных, пастаяў i паплакаў каля Клавінай магілы (з таго часу ён моўчкі, не могучы стрымаць слёз, плакаў ужо часта — нават ад узрушлівага верша, апавядання альбо эпізода ў кіно), а па дарозе да нас, у Маскве, сустрэўся са сваім i Ісціным сынам.

Ен прызнаўся мне пра тую сустрэчу, але доўга ўсяго не расказваў. Сын (пад чужым прозвішчам, канечне) вучыўся ўжо ў Маскоўскім універсітэце, не па бацьку, быў невысокага росту, тонкі, нервовы. «Я, павер, — расказваў мне пазней Алесь, — толькі зірнуў у яго вочы, i ў ix, мігатлівых ды сумных, адразу ўбачыў з болем яго цяжкі лёс».

«Бабушка перед смертью сказала мне, кто моя мать и кто мой отец, — зашаптаў сын бацьку, калі выйшлі з універсітэта на двор. — Она винила во всем тебя за твой белорусский национализм. Я тебя прошу: простили тебя, вернули из ссылки — хорошо, живи, честным трудом докажи, что ты наш, советский, человек. Но от меня отойди. Я хочу быть физиком-ядерщиком, а твоя биография сломает мою биографию...»

Адным словам, той i тады ўзяў, i пазней браў грошы, але прозвішча не мяняў, лістоў бацьку не пісаў i ў Мінску не заяўляўся, не ведаў i не ведае, што пасля той маскоўскай сустрэчы бацька ледзь дабраўся да гасцініцы, a ўночы ў яго быў сардэчны прыступ...

Калі Алесь вярнуўся, мы сабралі такі-сякі скарб (самае дарагое з яго былі нашы сыны), прадалі дом, гаспадарку i паехалі ў Мінск, што стаў ужо для мяне дарагім i родным. Некалькі гадоў было нялёгка, нават цяжэй, чым там, на Далёкім Усходзе: жылі спачатку ў чужых людзей, а пасля — у паўтарачцы (Алесь узяў у нашу сям'ю Клавінага сына, памог яму паступіць у тэхналагічны інстытут; той, як вы ведаеце, добры хлопец, называў Алеся татам), абыходзіліся Алесевымі зарплатай і невялікімі ганарарамі (я насіла нашу дачушку). Пасля, год за годам, пакрыху сталі на ногі: займелі трохпакаёвую кватэру, пабудавалі невялікі дачны домік на Лысай гары, купілі паезджаны «масквічок», нават разы два пагрэліся на паўднёвых курортах.

Што да мяне, дык мае мары i надзеі спраўдзіліся, я, жонка i маці траіх дзяцей, была радая i нават шчаслівая, для мяне самы вялікі клопат быў усіх накарміць, прыбраць у хаце. Што да Алеся, ён часта засмучаўся. Да слова, хочуць даць яму ордэн ці медаль, пададуць паперы, але адусюль адбой.

«Кляймо з нас усё ж не змылі, — хітаў ён галавою. — Нехта недзе асобна трымае папкі з нашымі справамі i час ад часу зазірае ў ix...»

Ці вось, скажам, сустрэнем суддзю, які судзіў яго ў трыццатыя гады, дык Алесь, звычайна пачцівы, не вытрывае: «Жывы, як бачыш. Дзякуй Богу, паэт, бацька, дзед!» — «Пачакай, — не бянтэжыцца той, — скажа партыя — яшчэ раз судзіць буду. I цяпер ужо — да расстрэлу». — «Не, душагуб, ужо мінуўся ваш час. Хутка будзем судзіць вас мы, ахвяры!» — «Судзіце-судзіце, — у таго ядавітая ўхмылка, — а тым часам не вам, а нам пенсію павысілі! Не вы, а мы ходзім у спецмагазіны i ездзім у спецсанаторыі, у партыі ў актыве!»

I з гэтым скарыўся Алесь: так было ўжо ўсталявана. Праўда, было толькі адно, што адразу ж выбівала яго з раўнавагі, i ён не мог тады саўладаць з сабою: яго i Ісцін сын. Той стаў фізікам-ядзершчыкам, меў добрыя грошы, ажаніўся, займеў дачку, а пасля нечакана запіў, разбурыў сям'ю, страціў вакансію ў закрытым інстытуце i пакаціўся ўніз. Калі даваў якія весткі пра сябе, дык кароткія i адны тыя ж: «Нуждаюсь. Пришлите денег». Якраз вось так — «пришлите», ні табе «бацька», ні «тата», ні яшчэ як-небудзь, толькі безыменна.

Калі яго дачцэ ад першай жонкі (яшчэ ў яго два сыны з іншымі жанчынамі) споўнілася васемнаццаць гадоў, ён сказаў ёй: «Всё, алименты я тебе уплатил, больше ко мне не обращайся. Если хочешь деньжат, езжай в Минск, там живет мой отец, а твой дед. Он из репрессированных, полон ненависти к советской власти, но деньги тебе должен дать».

Уражаная, што ў яе бацькі, выходзіць, ёсць бацька, а ў яе — дзед, дзяўчына прыехала ў Мінск, каб хоць зірнуць на дзеда-нелюдзя ды паспрабаваць яго перайначыць. Калі пасядзела ўсяго некалькі хвілін за сталом з намі, была зачараваная Алесевай абаяльнасцю i яго цёплым, радасным успамінам пра яе бабулю Істу. Слухала i, хоць не пачула пра свайго бацьку ні аднаго кепскага слова, ужо стала хітала галавой: «Как мог уродиться таким подлецом мой отец!» Мы супакойвалі яе як маглі, a калі яна ад'язджала, праводзілі яе, далі тысячу рублёў (на той час немалыя грошы), запрасілі прыязджаць яшчэ, як дадому.

Неўзабаве пасля дачкі прыпёр бацька. Зайшоў ён у кватэру, i ўсё, як кажуць, стала ясна: няголены, амаль бяззубы, у скамечаным касцюме, на пінжаку якога вісеў на нітачцы толькі адзін гузік, у даўно ўжо неваксаваных туфлях.

«В хоромах живете! — пазлараднічаў, азіраючы нашы тры пакоі. — А я вот не имею ни телевизера, ни холодильника...»

Алесь змаўчаў, нічога не адказаў, зразумела, па-бацькоўску радуючыся, што сын, які б ні быў, усё ж нарэшце заявіўся. Я магла б сказаць: «Дарагі мой, не зайздросць, што твой бацька пад старасць пабудзе ў цяпле i паляжыць на мяккай канапе: усю маладосць сваю пракідаўся па халодных i брудных нарах!», але стрывала.

Колькі ён ні быў у нас, разумнай, сямейнай размовы з ім так i не выйшла. Hi за чаркаю, ні без чаркі, якую ён з першага ж вечара пачаў вымагаць у Алеся: «Наливай, старик, еще выпьем». На другі дзень, зранку, калі сын быў цвярозы, Алесь спрабаваў пагаварыць з ім, даведацца, чаму ён так сябе паводзіць (цяпер сын быў без ніякай работы, разышоўся ўжо з трэцяю жонкаю), параіў застацца тут, у Мінску, дакляруючы знайсці яму працу. Праўда, патрабаваў, каб сын даў слова, што кіне калі не піць, дык напівацца звыш меры. Сын маўчаў, пазіраў у кут, але як толькі пахмяліўся i адразу ж захмялеў, груба абарваў бацьку: «Ты меня не воспитывал, так не имеешь права читать мне нравоучения» альбо: «Все ребята гордились своими отцами-фронтовиками, а я всегда был удрученный».

«А бацька твой быў не засмучаны i не прыгнечаны? — не выцерпела я. — Ды без віны вінаваты? Ці ты прадаўжаеш верыць, што i ён зламыснік?»

«Я ничего не знаю».

«Дык думай крыху, ты ж ужо не дзіця i не юнак» — сказала я. — Бацька пекла зямное — хлуслівыя абвінавачванні, глум, здзек, катаржную працу — прайшоў, страціў дарагіх людзей, быў на краёчку пагібелі, але не толькі ўстаяў, але застаўся чалавекам. У яго ёсць жонка, дзеці, унукі, якія яго любяць. Ён сумленна працуе ў літаратуры, i яго паважаюць калегі, чытачы. А ты? Канечне, не зведаў сапраўднай бацькоўскай увагі i ласкі, але, дзякуй Богу, добрыя людзі паднялі цябе на ногі, паспрыялі скончыць школу, а пасля — універсітэт. Ты меў добрую работу, зарплату, сям'ю, кватэру, дык чаму ты гэта ўсё змарнаваў?»

«Такая жизнь».

«Жыццё, — кажу, — нялёгкае, але не трэба ўсё-ўсенькае на яго альбо на свой лёс звальваць. Бяры, пакуль не позна, прыклад з бацькі. Найперш сам настройвай сябе на лад».

Настроіў. Мы купілі яму новы касцюм, кашулю, туфлі, гальштук, некалькі дзён не далі ні кроплі гарэлкі, адпарылі ў ванне, апранулі, i Алесь павёў яго ўладкоўваць на завод. Уладкаваў. Але ў той жа вечар ён загнаў пінжак i гальштук на гарэлку, вярнуўся дадому п'яны i выкачаны ў бруд.

Цярпенне Алесева лопнула, калі аднаго дня нецвярозы сын прыстаў да яго: «Слушай, ты уже старик, ты можешь в любой момент дать дуба. Дал моей старшей дочке тыщу, дай и моим остальным детям по тыще. А мне отпиши свою дачу».

Алесь збялеў ад такога нахабства, а пасля толькі вымавіў адно, але цяжкое слова: «Вон!»

«Да пошел ты, добродетель этакий, на ...! — узвіўся той. — Давили тебя, но не дадавили...»

Выпаліў, грукнуў дзвярыма і пайшоў, каб яшчэ болей напіцца, упасці на тратуары каля смеццевай скрыні і трапіць у выцвярэзнік; назаўтра вернецца адтуль i зойдзе ў нашу кватэру не з думкай папрасіць выбачэння, а неяк здолець урваць грошы на піва, але... Але бацькі ўжо не будзе: яго ўночы зваліць інсульт.

На пахаванне ён не застанецца, з'едзе, i некалькі гадоў пра яго не будзе ні слыху ні дыху.

(Я ўбачыў сына Алеся С. летась, калі мы з удавой i некалькімі пісьменнікамі ездзілі на радзіму нябожчыка, — у школе, дзе той некалі вучыўся, адчыняўся яго невялічкі музей.

Дык вось з намі ў невялікім аўтобусіку ехаў i сын Алеся С. (усё яшчэ з чужым прозвішчам). Ён пры вітанні з кожным называўся: «Я — сын Алеся Іванавіча», лісліва зазіраў усім у вочы, быў нервовы, нейкі змучаны ці нават стузаны — як я потым уведаў, ён толькі што выйшаў з ЛПП i пакутліва перажываў ломку ў арганізме, што быў падкошаны ўжо алкаголем. Здаецца, ён працаваў грузчыкам у мэблевым магазіне, быў, як жартуюць ці кажуць ca смуткам, біч.

У школьным музеі сказалі слова чалавек з райвыканкама, настаўнікі, мы, літаратары, а таксама ўдава Алеся С., Аглая А. Пасля, як заведзена, зайшлі ў сталоўку i разам пасядзелі за багатым сталом (як я заўважыў, сын Алеся С. чаркі не браў, але чамусьці ап'янеў не менш за тых, хто крыху выпіў). Калі вярталіся дадому, мы, усцешаныя тым, як сціпла, але ад душы цёпла настаўнікі i дзеці ўшаноўваюць памяць свайго земляка, а нашага брата-літаратара, крыху пагаманілі, а пасля далі волю добраму настрою — песні. Надта ж хораша спяваў самы старэйшы сярод нас, народны пісьменнік — высокі і плячысты мужчына, сапраўдны беларускі асілак, у свае семдзесят гадоў жвавы, востры на слова, а часамі i вельмі калючы, майстра слова, — карацей, мы ўсе любаваліся ім, а ён, мабыць, быў проста ў добрым гуморы: «Аглаечка, я ведаю: ваш Алесь любіў спяваць, дык i я паспяваю». — «Спявайце, мілыя, — з сумотай i заадно з радасцю, што мы шануем яе і яе мужа, адказвала тая. — Сапраўды, Алесь любіў песню. Найперш народную. Ён i ў лагеры ды высылцы часта ратаваўся якраз песняю».

Нечакана, калі выпала паўза, сын Алеся С. пацягнуўся да нашага лідэра-спевака: «Товарищ, давай споем «По долинам и по взгорьям».

Мы здзіўлена зірнулі на яго, бо гэтая яго просьба была зусім недарэчная — i ў дзень, калі ўшаноўвалі яго бацьку, i пад гэты настрой, калі спявалі тое, што само імкнулася з душы. Ніхто яму не сказаў ні слова; класік спахмурнеў, доўга маўчаў, мабыць, перажываў тое, што не магло цяпер не ўсплыць i не сціснуць душу (ён добра ведаў i пра жыццёвую адысею Алеся С., i пра яго варункі з сынам).

Пасля доўгага маўчання народны пісьменнік зноў падаў голас — ціхі, журботны: «По диким степям Забайкалья...»

Сын Алеся С. неяк счах, асунуўся, нібы зусім ужо стары, крыху паслухаў, а пасля прыхінуўся да сценкі аўтобусіка i неўзабаве адышоў у сон. Пачуўшы, што ён засоп, усе прыціхлі i ўжо да Мінска ехалі моўчкі, слухаючы, як гудзе матор, шыпяць колы па асфальце нашага аўтобусіка, як з гулам i ca свістам праносяцца сустрэчныя машыны. А пасля, мусіць, кожны паволі пачаў думаць пра сваё: у кожнага сваё жыццё-быццё, свае клопаты, удачы i няўдачы. Канечне, у гэтыя хвіліны не магло не кранаць душу жыццё Алеся С. ды не напаўняць яе болем, смуткам, а заадно нястрымнай прагаю жыць...)

1992

Міхаіл Апанасавіч i Каця

Конюх Мікола — у старой, выбеленай ад вотруб'я фуфайцы, у падвязанай на патыліцы шапцы-вушанцы, якая ўнізе выпацела, выцерлася аб шыю i была без падкладкі, у гумовых ботах, чырванашчокі — вывеў з цёплай канюшні высокага, белага, з чорнымі плямамі на баках каня, падвёў яго да калёс i паставіў між аглабель.

— Дзякую, — сказаў Міхаіл Апанасавіч, бачачы, што конюх не толькі апускае долу лейцы, але i бярэцца за хамут, які ляжаў ужо на добра падмазаных калёсах. — Я сам запрагу.

— Ды ладна, мы — людзі не ганаровыя, паможам... А то, можа, ужо i забыўся, як ушчэмліваюць каня ў аглоблі... — пажартаваў вельмі вясёлы сёння Мікола, мігам беручы хамут i нацягваючы яго на задраную ўверх конскую галаву, а пасля пераварочваючы гужамі ўніз. — Станеш гаспадаром у Каці, то на чарку калі заклічаш.

«Хоць крыху i старэйшы я па гадах, але настаўнік пачатковых класаў, а ix не так цэняць, як настаўнікаў старэйшых класаў. Словам, не надта салідны... — падумаў Міхаіл Апанасавіч. — Вось ён так смела i гаворыць са мною, пакеплівае...»

— Чаго маўчыш, як вады ў рот набраў? — як здзівіўся Мікола, папраўляючы пад хамутом конскую грыву, зірнуў, шырока раскрываючы белазубы рот, вышэй i ніжэй якога сінелася густая невялікая шчэць. — Мусіць жа, ужо добра прыгрэўся ля яе? Га? Недарэмна, я табе скажу, зусім недарэмна, — пры гэтым ён хітра прыжмурыў левае вока, — яна ўхапіла цябе ў кватаранты. Нябось хлопца якога маладога ці дзяўчыну не ўзяла, а цябе во, сталага, пад свае гады, так сказаць, прыняла...

— Трэба ж i мне, прыезджаму, недзе жыць... — заступіўся i за сваю маладую, працавітую, што пчала, гаспадыню, i за сябе сарамлівы Міхаіл Апанасавіч. — Так што не трэба абы-што гаварыць на спагадлівую жанчыну... — прамовіў, накруціў, падкарочваючы, гуж, падняў аглоблю i ўсунуў у гужавую пятлю дугу, другі канец цераз конскую шыю падаў Міколу, які гэтаксама ўжо накруціў гуж, зачапіў ім за дугу, ад чаго клешчы хамута шырока раз'ехаліся.

— Трэба-то трэба, гэта ясна... — загуў Мікола, каленам ціснучы ўжо на правы клешч. — Але ж яна — ты толькі не абіжайся, — я табе скажу, ніколі кватарантаў не брала. А гэта ні з таго ні з сяго падахвоцілася... Цяпер, брат, уся вёска гаворыць... I не толькі нашы Міланькі... Не злуй, калі табе гэта не надта будзе наравіцца, але я табе скажу: я добра ведаю, чаго яна хоча... Яшчэ як ведаю, я табе скажу... — Ён заматаў ужо на клешчы пасак, завузліў яго, ад чаго дуга зусім сціснулася ды выгнулася. — Часта прыходзіла дагэтуль да мяне то каня папрасіць, то баразну якую разараць... Пашчыплеш у кладоўцы за бакі — дык рагоча, я табе скажу... Вот што я табе скажу, а ты сам кумекай, — бо ў цябе не мая дурная, а разумная галава, — што гэта значыць...

Міхаіл Апанасавіч, ціха тоячы сорам i нават злосць на залішне гаманкога конюха, прамаўчаў, адвязаў ад падсядзёлка кавалак старой сашмараванай ляйчыны — церассядзельнік, — прывязаў да аглоблі, другі канец кінуў цераз конскую спіну на той бок. Там яго перахапіў Мікола, падняў каня.

— Ты не злуйся, калі я замнога лепячу языком... — Той паправіў падсядзёлак, а пасля пасак пад конскім жыватом. — Прыставай да яе ў прымы, я табе параю, калі бярэ. Не глядзі надта, што простая баба, а не настаўніца... — сказаў гэта ўжо не з насмешкай, а шчыра. — I маладая яшчэ, імчаць будзе, што воз з гары... I спраўная... За бабу i за мужчыну робіць... — i, бачачы, што яму не адказваюць, запытаў: — Куды паедзеш?

— У лес, — адказаў Міхаіл Апанасавіч.

— Тады не бяры драбін, — сказаў той i сам зняў ix з калёс, паставіў ля пафарбаванай вапнаю драўлянай сцяны канюшні. — Каня не кілзай, а то цуглі вострыя, губы парэжа... — прамовіў, сеў на цагляную прызбу, дастаў з кішэні замусоленую пачку, узяў адну цыгарэціну, пастукаў па далоні, прыпаліў, зацягнуўся i пусціў дым долу, на свае тоўстыя літыя гумовікі.

Міхаіл Апанасавіч, спяшаючыся i саромеючыся Міколавых дапытлівых i смелых позіркаў, хутка падлажыў пад дугу новыя цвёрдыя лейцы, выцягнуў ix, сеў на старой, учарнелай ляжанцы — дзвюх збітых на канцы перакладзінкамі дошках, — на якой сёлета за лета i за гэтую раннюю восень многа чаго паперавозілі, бо відаць была на ёй сухая кара, сена i мох, спусціў ногі i турзануў лейцамі каня.

Прысохлыя калёсы крануліся, для чаго каню прыйшлося крыху напяцца, аж рыпнула тугая дуга.

Міхаіл Апанасавіч ездзіў ужо ў лес не раз. Яшчэ на пачатку верасня прывёз Каці — гаспадыні — сухастою, бярозавага галля, што валялася на працярэбленай нядаўна лініі, пасля прытарабаніў два вазы смаловых карчоў. Цяпер вось ехаў па хваёвыя жэрдкі, якія насек на тым тыдні, каб паставіць яшчэ цяпер, восенню, новы плот.

Каб ён памагаў па гаспадарцы, Каця не прасіла. Але ён бачыў, што пры хаце шмат непаладкаў, i сам стараўся тое-сёе падладзіць. Ды i не мог сядзець без работы.

Школьнай працы было не шмат. Напісаць планы, праверыць дзеткам-другакласнікам сшыткі — i, бадай, усё. А так у вольную хвіліну чытаў ці сядзеў у хаце ля акна i пазіраў на кастрычніцкі двор — на пажаўцелыя бярозы, апалае лісце, якое ўжо зачарнелася пры плоце, пазіраў на дождж, што ці ліў цурком, ці раптоўна заціхаў, або пазіраў i не мог разабрацца, што ж на дварэ, бо часта з раніцы было хмурна, сыра — вісеў мокры цяжкі туман i імжэла дробненькая халодная морась. Гэта быў не дождж, на зямлю не лілося вады, а нешта мокрае нябачна i надта ж рэдзенька сеялася з неба ці — калі гаварыць праўдзівей — штосьці імжыстае павісла між небам i зямлёю, ліпла да твару, як ліпне мокрае павуцінне, калі нагінаешся i шыешся пад нізкімі густымі лапамі маладога сасняку.

Пазней, пад полудзень, нечакана між хмар выблісквала сонца — ужо высока ад зямлі,— разганяла туман, хмары, i пачынала бачыцца блакітнае неба. Падсушвалася паветра, падсушваліся барозны разагнанай з раніцы бульбы — i на зямлю лілося жаўтаватае i самотнае святло. Цяпла, аднак, вялікага ўжо не чулася, бо i сонца было няяркае, нібы астуджанае, i паветра прыкметна настоялася ўжо асеннімі скразнякамі, i зямля астыла, страціла цяпло ад першых замаразкаў.

Калі людзі сама распачыналі працу ў саўгасе ці дома — выбіралі бульбу ды сушылі атаву, — сіваватыя, шчодрыя на ваду хмары зноў згушчаліся, захутвалі сонца, моцна i ўліўна абрынваліся на зямлю халодным дажджом. Ён быў яшчэ не зусім восеньскі, бо не ліў падоўгу, а нечакана прыпускаў i гэтак жа нечакана аціхаў. Тады было, як кажуць, сем пагод i няможна было ўгадаць, што выдасца на дварэ праз гадзіну.

Вось так часта — амаль праз кожную хвіліну — нечакана мяняўся тады на дні i настрой Міхаіла Апанасавіча. I не таму, што ён да полудня сядзеў дома, быў зусім адзін (гаспадыня хадзіла ў саўгас на працу, а яе дочкі — у школу), пасля ішоў вучыць сваіх другакласнікаў, якія прыходзілі на другую змену. Не. Відаць, трывожна, a калі i сумна яму было ад іншага — што ён тут, у Міланьках, быў чалавек новы, прыезджы i ўсе тутэйшыя людзі, як i калегі-настаўнікі, былі незнаёмыя. Хоць адчуваў, што дырэктар пра яго ад загадчыка райана ведае многае, i тое-сёе расказаў пра гэта астатнім настаўнікам, i яны гэтаксама адчуваюць, які ён чалавек, як склаўся ў яго лёс...

Такую-сякую цікавасць да сябе ён адчуваў, хоць i думаў, што ён, гэты інтэрас, мог быць i ад таго, што ён новы чалавек тут. А да новых людзей заўсёды пільна прыглядаюцца.

Неяк паволі ён сам адчужваў сябе ад калектыву. I не таму, што сёлета адзін быў тут новы, а болей таму, што меў скрытнаваты i сарамлівы характар, які не дазваляў яму хутка пазнаёміцца ды пасябраваць з чужымі, малазнаёмымі людзьмі. Каб яшчэ хто іншы сам пайшоў яму насустрач, сам пастараўся б падружыцца, то i ён тады змог бы адказаць такім жа пачуццём. Хоць тут надта i не было яму з кім пасябраваць.

Алесь Трахімавіч i Іван Сямёнавіч былі намнога старэйшыя за яго, мелі свае клопаты, ды Зубок часта хварэе (вось i ўчора завезлі яго ў бальніцу лячыць жаўтуху), то з ім, хворым, i невядома, як паводзіць сябе, а Рагатка — дырэктар, неяк гэтаксама няёмка шукаць дружбы з ім, начальнікам. Ды яшчэ з надта ж строгім ды дзіўнаватым: то ён суровы, так хмурна пазірае i папракае, што мароз па скуры ідзе, то раптам так неспадзявана з некага пажартуе ці выбухне магутным рогатам, што i не ведаеш, што сказаць, усміхацца ці не... Відаць, са старэйшых самы кампанейскі — Вяртун. Здаецца, ён добры, спагадлівы, сяброўскі чалавек. Праўда, калі ён вып'е — нечакана мяняецца... Але ў школе спакойны, гутарлівы i жартаўлівы, як кажуць, душа калектыву: без яго намнога сумней было б працаваць... Хоць i з ім сяброўства не ладзіцца: ён сямейны, як адвучыць, дык i спяшаецца дахаты.

Астатнія — маладыя, намнога маладзейшыя за яго. З імі наўрад ці можа быць якое сяброўства: у ix зусім іншыя, чым у яго, клопаты. Настаўніцкія-то адны — вучыць дзяцей, памагаць адзін аднаму ў гэтым. Хоць i не зусім адны: яны вучаць амаль усе старэйшыя класы, а ён — маленькіх дзетак, як i Мая Сцяпанаўна. Гэта даволі розная праца, не лягчэйшая, але іншая. Што ж датычыцца пазашкольнага, свайго, то ён ім, маладым, не пара. Там у ix усё рознае... Таму ён, мала спатыкаючыся з маладымі, знаў толькі мужчын, Васільца, Сліжа i маладога Рагатку ды Маю Сцяпанаўну, з якой разам працаваў у другую змену, a астатніх, надта дзяўчат, нават яшчэ не ведаў, як ix называць па імені i па бацьку.

Ён, відаць, найбольш мог бы пасябраваць з Паўлам Мікалаевічам, з якім кватараваў амаль па суседству. Мог бы, каб разам хадзілі ў школу, вярталіся з яе, мелi вольны вечар. А то выходзіла так: ён — дома, a Васілец — у школе. I наадварот. А вечарам, позна зусім, ён хадзіў раз да яго, але гаспадыня сказала, што яе кватарант, Павел Мікалаевіч, вечарамі дома не бывае... А пасля i сам пачуў, што той ходзіць да настаўніцы нямецкай мовы... Вось ён так i заставаўся адзін, усё яшчэ ніяк не мог з кім сысціся, адчуваў, што ён, бадай, адзін з прыезджых яшчэ не прыжыўся тут, не прывык да школы i да вёскі...

Як добра яшчэ не прывык i да свайго кватаранцкага жыцця, не так, можа, не прывык, як усё яшчэ не мог звыкнуцца з ім: некалі быў ён жанаты, меў свой добры дом, сям'ю, гаспадарку. I яму, калі меў усё гэта, а пасля прыйшлося пакінуць, то нялёгка было пачынаць усё спачатку — стаяць з чамаданчыкам у руцэ i гадаць, дзе ж знайсці сабе прытулак. Маладыя настаўнікі тут, у Міланьках, i там, дзе раней ён працаваў, здаецца, ахвотна i бесклапотна жылі на прыватных кватэрах, сталаваліся, лёгка прывыклі да кватаранцкага жыцця, а вось ён, маючы некалі ўсё гэта сваё, ніяк не мог змірыцца са сваім кватаранцтвам...

Праўда, Каця, цяперашняя яго новая гаспадыня, добра глядзела, напраўду ці крышку хітруючы, адгаворвала яго ад гэтай i іншай гаспадарскай працы, але была ўсё ж вельмі рада, што ён памагае. Пасміхалася, смачней карміла, часта мяняла пасцель, мыла яму бялізну, пазірала на яго заўсёды добра, з павагаю. А яму было не толькі добра на душы, што памагае адзінокай гаротнай кабеце, але чамусьці не раз i сорамна. Ён пачаў бянтэжыцца, калі заставаўся з ёю адзін на адзін, пазіраў ёй у вочы, бачыў, што яна дзеля яго стараецца яшчэ ў большай чысціні трымаць хату, сама харашыцца...

Дзеля яго... Гэтае адчуванне вельмі ўразіла, i ён стараўся не асаромецца перад Кацяй — амаль i не браў за гэтую пару чаркі, сам паверыў, што ніякі ён не п'яніца, як пра яго не раз гаварылі. Ён адчуў, што можа i зусім не піць... З кожным днём ён усё болей хваляваўся ад жыцця пад адною страхою з маладою кабетаю, адчуваючы, што ён усё ж мужчына i ў яго — як гэта доўга здавалася — не зусім перагарэлі чалавечыя пачуцці ды жаданні...

Міхаіл Апанасавіч бачыў, што падабаецца Каці; быў рады, толькі крышку з сорамам заўважаў, што падабаецца не так, як маглі б быць даспадобы вясковыя мужчыны, а прыемна ёй, што ён настаўнік, «чысты чалавек», што жыве ў яе i памагае, зусім не ганарыцца, не баіцца вясковай працы, мае някепскую плату. Не раз ён, думаючы пра ўсё гэта, гадаў: можа, дарэмна чакаць у яго ўжо немаладыя гады не жаночага, добра абдуманага разліку, а сляпога юнацкага кахання, бо гэта ўжо было i, можа, ніколі не паўторыцца, але ўсё ж хацелася, каб ён быў пакаханы, як чалавек, каб былі адчуты i яго пачуцці... Але — як ні жадаў патаемна нечага святога i далікатнага да сябе — сам жа часамі здзіўляўся, што ён да Каці адчувае гэтаксама нешта падобнае, што, можа, адчувала i яна — «а разам жа жыць можна...». Можа, вось ведаючы такія свае думкі, бывала, саромеўся Каці, да якой пра свае пачуцці, думкі не загаворваў i якая гэтаксама не заводзіла пра гэта гутаркі, хоць часта-часта ў размовах была блізка да гэтага. Таму даўнавата ўжо адчувалася, што ў ix «нешта ёсць...».

...Міхаіл Апанасавіч патурзаў лейцамі каня, цмокнуў, каб той падбег — каб заехаць дамоў, узяць сякеру i ланцуг, з'едзіць у лес, забраць жэрдкі, прывезці, адвесці на канюшню каня i паспець на першы ўрок другой змены.

Паехаў не вёскаю, а крыху далей ад людскіх вачэй — сценкаю.

...Малады зялёны сасняк яшчэ пахнуў, здаецца, цёплаю смалою, летнім пылам, жоць зямля была ўжо нямала мочаная асеннімі дажджамі i па ўсім была відаць восень: стала рыжай мёртвая трава, ляжала жоўтае i прычарнелае лісце, чырванеліся над шыгаллём высокія мухаморы.

У старым лесе, які цяпер стаў нейкі спакойны, глухі, пажоўклы i пачарнелы, цемнаваты без сонца, рэха не кацілася — як летам — збоку, а прападала ўжо тут, на дарозе, — толькі чулася, як тупка бег конь, як ляскаталі, падтрасаючыся на абабітых i засмалелых каранях колы, як амаль нячутна чапляўся за ногі пабялелы верас, за якім — між высокіх сосен — бачыліся дзе-нідзе старыя пні, густа абсыпаныя дзікімі жоўтымі грыбамі ці лясной белай плесенню. I ад таго, што яна, плесень, ужо не сохла, а была вільготная, то зноў i зноў адчувалася: на дварэ ўжо халодная восень — пара, калі найчасцей i наймащней прыходзіць да яго смутак...

Не надта маладым, высокім хвойнікам пад'ехаўшы да складзеных адна на адну жэрдак, ён прыпыніў каня. Адпяў i падкінуў яму пад ногі сена, якое ўзяў у Каціным гумне, i ўсю дарогу — каб яно не зляцела — сядзеў на ім. Скінуў з калёс ляжанку, дастаў ззаду воза шворан, адцягнуў заднія колы.

Паклаў на перадок камлямі дзве жэрдкі, прымяркоўваючыся, каб яны былі не надта блізка ад конскіх ног. За задок калёс зачаніў ланцуг, прапусціў яго праз кольцы, падняў дышаль, усадзіў у яго шворан і, пацягнуўшы, зачапіў за яго ланцуг, абкруціў ім дышаль i дзве жэрдкі. Тады пачаў накладаць на расцягнутыя калёсы хвойкі, адчуваючы, як бярэцца, ліпне да рук мяккая смала, што выступіла буйнымі кроплямі на ссечаных i ацярэбленых мясцінах.

Як ускінуў усе жэрдкі — а яны, пакладзеныя адна на адну, дасталі каля паловы ручак, — падумаў, што трэба яшчэ ссячы хоць некалькі сосен. Узяў сякеру i адышоўся ад воза, задраў галаву i пачаў выглядаць высокія i гонкія хвойкі, жмурачыся ад нізкага светла-шэрага, як апусцелага неба. Ішоў i неяк раптоўна ўспомніў, што на днях будзе дзень нараджэння старэйшай дачкі... Прыпыніўся, заплюшчыў вочы i як убачыў яе такой, з якой развітваўся, — маленькай, поўненькай, светлавалосай, вясёлай-вясёлай... Пасля ўявіў яе такой, якой бачыў гэтым летам, — тонкай, высокай i прыгожай, як маці... Сустрэўшыся ў горадзе, яна першая падышла i павіталася: «Добры дзень, тата!..» Пагаварылі яны нейкую хвіліну, пакуль не выйшла з магазіна маці, якая прыязджала купляць ёй да новага навучальнага года абновы... Гэтая кароценькая сустрэча ўсё ніяк не забываецца, вярэдзіць i вярэдзіць душу...

Ён кожны год да даччыных імянін пасылаў ім падарункі, бо дасюль перагарэла сэрца па былой жонцы, а па любімай дачушцы ныла яшчэ моцна i цяпер: дзіця ёсць заўсёды дзіця, бо няма ні былых, ні цяперашніх дзяцей, яны заўсёды твае дзеці...

...Каця, невялікая ростам, не зусім тонкая, але i не поўная, вельмі загарэлая на твары, дужая i здаровая кабета, вярнулася з саўгаснага поля позна, калі ён, Міхаіл Апанасавіч, прыехаў з лесу, адвучыў другую змену i прыйшоў дахаты.

— Вы, мусіць, вельмі прагаладаліся ўжо? — сустрэўшыся ў двары, усміхнулася яна, усміхнулася, хоць была i стомленая.

— Ды не, — адказаў ён, адчуваючы, што напраўду хоча есці, але не стаў прыспешваць, каб яна тут жа гатавала вячэру: ведаў, што ёй яшчэ шмат клопатаў ды працы па гаспадарцы.

Ён з хвіліну пазіраў на яе кругленькі твар з невялікім роўным носам, з чырвонымі ад ветру i дажджу шчокамі, бачыў маладое здароўе на ім, заўважаў гарэзныя агеньчыкі ў яе кругленькіх вочках, адчуваючы сарамлівае хваляванне. А як яна яшчэ ўсміхнулася, зірнула пільна i з нейкім маладым выклікам, зусім разгубіўся, заміргаў, збянтэжыўся, чуючы, як у горле перахоплівае дыханне.

— Зараз, людзі мае, усё зладзім... — спахапіўшыся, што шмат стаіць, Каця неяк ненатуральна моцна i бадзёра загаварыла да дачок, загадала тым абіраць бульбу, а сама скінула фуфайку, атрэпала яе аб плот ад пяску, застаючыся ў даўгаватай сукенцы, пачала ўходжвацца.

Работа, як кажуць, гарэла ў яе руках. Яна хутка i амаль у адну хвіліну рыхтавала едзіва свінням i курам, насіла гэта ў загарадкі i праз міг ужо вярталася адтуль з трэскамі, бегла да нечага іншага. Зрэдку кідала на яго хуткія позіркі i, пылаючы суха на шчоках, усміхалася.

Міхаіл Апанасавіч, бачачы гэта i трывожачыся, прысеў на лаўцы, што была ля сцяны, пад кухонным акном. Пасядзеў з хвіліну, i як убачыў, што вярнулася з пашы карова, падняўся, адчыніў ёй весніцы. Каця вынесла з дрывотні i кінула ў куток двара ахапак звялай канюшыннай атавы — i карова ахвотна падышла да яе, узялася есці, раз за разам матляючы галавою, ад чаго закідвала на спіну траву. А Каця ўжо праз міг была ў хаце, загадвала дочкам падпальваць у печы i ставіць варыць бульбу.

Ухадзіўшыся, Каця вынесла з хаты гаршчок з цёплаю вадою, вымыла ёю каровіна вымя, абцерла яго сухім ручніком, села на столачку i пачала даіць. Пачуўшы пах сырадою, прыбег аднекуль з-за хлява рыжаваты кот, падняў кароткі хвост, замяўкаў, тручыся ля гаспадыніных ног.

— Естачкі захацеў? — жартам падражніла яго Каця. — Ах ты, стары гультай! А хто ж мышэй будзе лавіць? Бегаюць вунь па кладоўцы, гарцуюць, як коні...

Міхаіл Апанасавіч, зноў седзячы на лаўцы, усміхнуўся, бачачы, што гаспадыня вельмі паважае ката i сабаку, хоць не раз i кажа, што «замест гэтых гультаёў можна было б выкарміць добрага падсвінка», але зводзіць ката i сабаку не збіраецца.

«Любіць усё жывое...» — падумаў ён.

— Ну, як там, Апанасавіч, мае вучаніцы? — запытала Каця ў яго, бачачы, што ён сядзіць паблізу i саромеецца, запытала, хоць i добра ведала, што ён не вучыць яе дачок. — Усё гаварэця, каб я ведала.

— Дзеці як дзеці, — адказаў ён. — Ніхто на ix не наракае. Старанныя, працавітыя.

— Працуюць, бо жыццё прывучыла... — уздыхнула Каця. — Большая-то кожны год добра вучыцца, а вот меншая кепска... Ды i здароўе яе кепскае... Усё галава баліць...

— Двоек жа i меншая не мае... Падрасце, то i здароўе паправіцца... — сказаў ён, ведаючы, што Каця вельмі любіць, калі хто хваліць яе — i напраўду працавітых, сумленных, прыгожанькіх — дзяўчатак. — А цяпер, можа, яе рост такі...

— Можа, i так, — згадзілася Каця. — Я i сама некалі такая ўжо танюсенечкая была, зусім не такая, як цяпер...

Дочкі ж, слухаючы гэтую размову i сарамліва ўсміхаючыся, усё яшчэ бянтэжачыся яго, i новага ў доме чалавека, i настаўніка, запалілі ў печы (чуваць было, як пачаў слацца па двары смалісты дым), пасля намылі свінням бульбы, насыпалі яе ў гаршкі, каб маці адразу заўтра ранічкай магла паставіць ix у гарачую печ. Як толькі тут, на двары, памылі рукі, адразу шмыганулі ў хату.

— Брыдка во за троечкі... — усміхнулася Каця, якая паднялася ўжо, ішла да сянец з ледзь не поўным вядром малака, якое наверсе ўспенілася, пахла на ўвесь двор.

—Дзеці ёсць дзеці, — заступіўся ён. — Але няма чаго, далібог, маракаваць вам: добрыя ў вас дочкі...

— Такія ўжо добрыя!.. — гучна, каб чулі тыя, сказала Каця. — У людзей i лепшыя ёсць.

Яна паставіла паблізу ганка столачак, на яго — вядро з малаком, а сама падалася ў хату, заляскала там вілкамі пры печы, пасля вярнулася з бляшанкай i цадзілкай. Паклала жаўтаватую цадзілку на высокую тонкую бляшанку, абціснула яе, падняла вядро, перагнула крыху i пачала ліць з яго малако, якое адразу ж гучна заструменіла па дне.

— Пакіну, гультай, i табе, — міралюбна сказала кату, які зацёрся аб яе гумовікі.

Усё малако з вядра не ўлезла ў бляшанку. Каця дапільнавала, калі яно перастане цадзіцца, узняла цадзілку i астатняе працадзіла ў двухлітровы слоік. Крыху з дна вядра наліла кату ў кансервавую баначку, што з загнутым вечкам стаяла ля сянец.

Бляшанку Каця апусціла ў студню, a слоік занесла ў хату.

Калі вярталася адтуль, несла ў руцэ кубак, Міхаіл Апанасавіч ведаў, што гэты сырадой яму. Ён выпіў i падзякаваў.

— Піце на здароўе, — спакойна, як надта нічога такога добрага i не зрабіла, адказала яна. — Самі бачыце, малака хапае. Ды i другога чаго, хоць i без гаспадара жыву, ёсць. Не многа, але ёсць. Карова добрая, не прагаварыцца толькі, два парсючкі гэтаксама ладныя. Сена пачці сабрала за лета, дроў тожа хваціць на зіму. Толькі вот па мужчынскай часці вялікія непаладкі — плот пагніў ды паваліўся, веранда ды страха во абы-якія, што, здаецца, i не глядзеў бы, падпаветка развалілася... Ды, на добры толк, i хату ўжо варта было б ашаляваць, бо надта ж халодная.

— Страху-то позна ўжо раскрываць, бо восень на дварэ, — сказаў ён, бачачы, як яна, абцягваючы на поўныя калені сукенку, прысела на ганку. — А плот можна яшчэ i цяпер перасыпаць.

— Хіба мая гэта работа, Апанасавіч? — клапатліва, моршчачыся, прамовіла яна. — Ці надта час на гэта маю?

— Пагаварыце з лесніком, хай яшчэ дазволіць высекчы сасняку ды дасць на шулы чаго таўсцейшага, то я за восень пакрысе i перасыплю ўвесь частакол, — сказаў ён, — усё роўна мне да полудня няма чаго рабіць. То памагу.

— Вы ўжо i так... Гэта мы, простыя людзі, прывыклі да ўсялякай работы...

— I я ж не беларучка. Увесь час жыву ў вёсцы, раблю вясковую работу, — сказаў ён. — Калі быў жанаты, то i гаспадарку свію меў, усё сам рабіў. I настаўнічаў, i дома спраўляўся. Як цяпер Вяртун ці Рагатка...

— Я ж здалёку замуж сюды прыйшла, то i цяжка, бо адна жыву, без радні... I ён жа, чалавек мой, быў прыезджы... — прамовіла яна. — Што зраблю сама, тое i маю...

— Нешта будзе, — заспакоіў ён. — Дзяцей на ногі амаль паднялі ўжо, гаспадарку не толькі не запусцілі, але i добра трымаеце.

— Ды не прападзём жа, абы здароўе Бог даў... — згадзілася яна. — А я, дзякуй Богу, яшчэ добра чуюся... Шчасця вот толькі малавата... Лепей сем разоў згарэць, як адзін раз аўдавець... Ды ў маладым веку... — усхліпнула, шморгнула носам, але ўтрымалася, не заплакала, хутка выцерла падалом вочы, зірнула на яго і, чамусьці як саромеючыся ці позіркам просячы, каб ён цяпер нічога не гаварыў, усміхнулася. Пры гэтым не варухнула нават вуснамі, не міргнула вокам, усміхнулася толькі позіркам, выказваючы да яго вялікі давер.

— Але чаго мы, людзі, тут сядзім: холадна i цямнее ўжо, хадзем у хату.

Устала, падалася першая. У хаце прыпынілася ля печы, выцягнула вілкамі гаршчок з бульбаю, паторкала відэльцам, правяраючы, ці зварылася.

Ён гэтаксама падняўся, убачыўшы, як ад шыбін адарваліся дзеці — відаць, дзяўчынкі сачылі за ім i за маці. Але Каця нічога на ix не сказала, абхапіла гаршчок анучаю, зняла яго з прыпека i адцадзіла ваду ў вядро, а пасля высыпала бульбу на стол, на разасланы ручнік. Тады відэльцам, адпіхаючы лісце хрэну ды вішанніку, дастала з вядра салёныя гуркі, паклала ix, зялёныя, крамяныя, у талерку. Пасля ўзяла з паліцы загорнуты ў паперу, на якой самапіскай была напісана цана, кавалак купленай у магазіне каўбасы, парэзала яе, наліла ў кубкі кіслага малака.

Затым схадзіла ў другую палавіну i прынесла адтуль пляшку, заткнутую гумовым чорным коркам.

— Не трэба, — прамовіў ён, саромеючыся i Каці, i яе дочак-вучаніц.

— На апетыт трохі... — усміхнулася Каця, наліла яму з палавіну шклянкі, а сабе зусім крыху. — Ну, будзьце здаровыя, — сказала, але пастаралася не зірнуць, не глядзела: бярэ ён чарку ці не — выпіла, прыкрыла рот рукою. — Фу, як яе толькі п'юць!

Ён паволі выпіў, моўчкі пачаў закусваць.

— А можа, i гэта дап'яце? — спытала пасля. — Кропля тут засталася, што вам значыць, мужчыну...

— Ды хопіць, — усміхнуўся ён. — Не раз i кропля лішняй бывае, зводзіць... Што тады i стрымацца не можаш... Вялікая яна губіцелька, гэтая гарэлка...

— Гэтая халера толькі дурных ды прагных губіць, разумнага чалавека не звядзе... — сказала яна, зноў на яго не пазіраючы, але шмат што i намякаючы. — Ну, дык бярыце за здароўе ды за гэты розум...

Выпіўшы, ён зноў пачаў есці, адчуваючы, што ў яго разгарэўся апетыт, а яна яшчэ дастала гуркоў, парэзала каўбасы. Сама не ела больш, сядзела паблізу, як радуючыся, што сядзіць разам з мужчынам i той смачна есць тое, што яна прыгатавала, i не толькі смачна ўплятае, але i, канечне, у душы дзякуе ёй.

— Спадабалася вам у нас, Апанасавіч? — запытала пасля з хваляваннем у голасе.

— Ды няблага... — адказаў ён, зірнуў на яе, яшчэ зусім маладую, ружовашчокую, прыгожую, i адчуў такое збянтэжанне, якое даўно ўжо не адчуваў: прыйшоў вялікі смутак па жанчыне — па жонцы, сяброўцы, маці яго дзяцей, — па ўсім тым, без чаго, відаць, не можа жыць усякі разумны ды здаровы чалавек. — Ды чаму можа быць блага? Дырэктар як дырэктар, як i ў кожнай школе, калегі па рабоце разумныя, далікатныя, працавітыя... Толькі вот, можа, аднагодкаў маіх мала, бо ўсе маладыя амаль, са сваімі клопатамі, i я ім мала падыходжу, бо ў мяне іншыя клопаты... A ў вас мне — здаецца, лепш нідзе i быць не можа...

— Ці добра вам тут выходзіць? — як ужо між іншым запытала Каця, прыбіраючы стол.

— Ды рублёў сто трыццаць...

— Добра, — сказала яна.

Ён нічога не адказаў, закурыў, глядзеў, як увішна ўсё робіць гаспадыня, i адчуў трывожнае хваляванне ад блізкасці жанчыны...

1975

Асенняе лета

Мы многа пішам пра вайну i боль,

А пра каханне — час ад часу толькі...

Анатоль Сербантовіч

Бывае такая ня'доўгая, але вельмі прыкметная пара на дварэ — асенняе лета. Стаіць яно на пачатку верасня, калі яшчэ не паслабела святло, не паспела астудзіцца паветра i трымае летняе цяпло зямля. Тады некалькі дзён гэтак жа горача, як i ў чэрвені ці ў ліпені, бо няма яшчэ халодных скразнякоў i нудных дажджоў-абложнікаў. Морась — цёплы пырскуль ці ўліўны грыбасей — часта нарываецца, але яна хутка праходзіць, мякка парыць, прымушае красаваць у лесе зямлю.

Цёпла, утульна ў асенняе лета, але ўжо вока журботна заўважае жоўта-рудаватае лісце, чырвані ў якім большае з кожным днём, бачыць апусцелыя сухабелыя палі, пацукравелыя яблыкі ў садах i самотную пажаўцеласць на дварэ, якая надта відаць, наганяе незразумелы сум, калі сонца прыхаваецца за хмару i свеціць адтуль, свеціць, здаецца, ярка, але неяк па-жоўтаму самотна. Журбота i смутак прыходзяць, мусіць, ад трывогі за цяпло, зеляніну i кветкі, ад трывогі перад блізкімі халадамі i нізкімі сібернымі дажджамі.

Гэту пару — асенняе лета — Вольга Пятроўна вельмі адчула сёлета, адчула на саракавым годзе свайго жыцця. Дасюль, здаецца, i не заўважала надта, што там на дварэ — канчаецца лета ці ідзе восень, пацяплела ці крыху пахаладала. Важней за ўсё была праца, сям'я — муж ды дзеці — i свая маладосць. А вось сёлета, бадай, упершыню, прыйшла трывога, што ўсё на свеце мяняецца, прыходзіць i адыходзіць, але толькі не маладосць. Нечакана яна прыйдзе, закрасуе, успеніць кроў, ад якой закружыцца галава, затуманіцца розум — тады, можа, i прыйдуць цудоўныя хвіліны кахання ды шчасця, — але нечакана — што i не заўважыш — пасля атухне, хвалюе, як даўні ўспамін, ад якога часамі i зноў палягчэе, абудзяцца радасць, нейкія няспраўджаныя жаданні ды мары пра недасяжна прыгожае i неспрабаванае, а пазней усё нечакана i гэта адыдзе, знікне — i добра чуецца, што табе ўжо сорак, што няма маладой ношкі на плячах, якая зусім не чулася дагэтуль, бо была вельмі лёгкая, нячуйная, як крыллі, можа, затое другая — пажылая — пачала адчувацца адразу...

Вольга Пятроўна ляжала на канапе i адпачывала. Толькі што яна вярнулася дахаты са школы, праўдзівей сказаць, прыйшла не са школы, а з поля, бо дзеці ўжо другі дзень не вучыліся, a капалі ў саўгасе бульбу. Вярнулася, памылася, пад'ела i прылегла адпачыць, адчуваючы, што доўга не прыйдзецца паляжаць, бо трэба ісці i выбіраць сваю бульбу. Здзіўлялася, што цяпер так хутка пачала стамляцца, чаго раней з ёю не было.

Цішыня стаяла ў ix вялікай хаце. Надта ціха зрабілася нядаўна, калі паехала вучыцца ў горад дачка — закончыла дзесяцігодку i паступіла ў інстытут. Сын ужо з год служыў у войску. Дома была толькі яна, Вольга Пятроўна, ды муж-настаўнік.

Яна падумала, што незаўважна надта, хутка выраслі i разышліся дзеці, што ix ужо не збярэш, не ўтрымаеш тут, дома, а сама яна, маці, не такая старая, магла б яшчэ радзіць дачку ці сына, мець, словам, дзіця, з якім было б i цяпер i некалі весялей. Магла б, каб не было сорамна не так перад людзьмі, як перад сваімі дарослымі дзецьмі, якія ўжо, як яна адчувала сваім матчыным i жаночым сэрцам, маюць маладыя трывогі, жаданні, перажываюць пару першага кахання i яе, пажылой маткі, калі яна родзіць, не зразумеюць, пачнуць калі не папракаць, то саромецца. Ды i муж, саракасямігадовы мужчына, як яна адчувае, не хоча гэтага, думае, мусіць, што яны ўжо старыя...

Вольга Пятроўна выцягнула даўгаватыя ногі, выпрамілася, убачыўшы, што яна яшчэ надта не пастарэла, не страціла стройнасці — невысокія во, але не апалыя, тугаватыя грудзі, зусім не поўны жывот, ладныя загарэлыя ногі, на якіх толькі дзе-нідзе сінеліся падпухлыя жылкі. Не пастарэў i твар — высокі, мала маршчыністы лоб, жывы агеньчык у вачах, чырванаватыя шчокі. Толькi ў куточку вачэй ды вуснаў збегліся густаватыя зморшчакі, але яны яшчэ надта не стараць яе, бо відаць на яе твары былая краса. Так, яна некалі была вялікая красуня, мела многа хлопцаў, выбірала, мяняла ix, а вось выйшла замуж чамусьці за невысокага, не вельмі сімпатычнага Анатоля, які, як пасля агледзелася, i старэйшы быў за яе, i не такі разумны, як здавалася, але быў, праўда, добры настаўнік i гэтакі ж добры муж. Ціхманы i паслухмяны. Што яна хацела, думала, ён тое век i рабіў, слухаўся яе. Здаецца, толькі вельмі раўнаваў, мучыўся, як яна ў школе пасміхалася з калегамі-настаўнікамі ці вытанцоўвала ў клубе з прыезджымі шаферамі, але мучыўся моўчкі. Можа, нават i таму, што яна жартавала з чужымі мужчынамі, любіла закружыць ім крышку галаву, прымусіць ix i ўкахацца ў яе, паспрабаваць заляцацца, але ніколі большага чаго яна не дазваляла.

Анатоль, які гэтаксама быў з ёю сёння на полі, вярнуўшыся дахаты, пераапрануўшыся i перакусіўшы, не прылёг, a хадзіў недзе па двары. Ці не падбіраў у садзе ападкі — сёлета чамусьці яблыкі вельмі чарвівелі i абвальваліся. Ix не паспявалі есці — i крышаноў з ix насушылі, варэння наварылі, а цяпер дык не ведалі, дзе ix дзяваць.

Пачуліся крокі ў сенцах — ішоў у хату Анатоль. Ён прыпыніўся на кухні, паставіў, мусіць, ля пapoгa кош з ападкамі i ішоў сюды, у лепшую палавіну, дзе стаяла канапа, шафа з кнігамі, тэлевізар i стол.

— Мала што сыплюцца яблыкі, дык яшчэ адна напасць на ix... — сказаў ён, трымаючы ў руцэ вялікі жоўта-зялёны яблык з глыбокімі норкамі, у якіх была відаць чарнаватая труха.

Вольга Пятроўна, лежачы, зірнула не на яблык, а на мужа — невысокага, лысаватага i з густымі маршчынамі на вузкім, здаецца, зусім нясвежым, нават старым, твары, убачыла, што ён стаміўся. Яна пашкадавала яго, паклікала да сябе.

Ён паасцерагаўся, што ідзе па ходніку ў туфлях, можа натрэсці пяску, але бачачы, што яна кліча, зморшчыўся, падышоў i прысеў, стараючыся на яе не пазіраць.

— Сарокі клююць здаровыя жоўтыя антоны, — яшчэ раз заклапочана сказаў ён. — Гэта ж ніколі такога не было, каб птушкі яблыкі на дрэвах дзяўблі...

— Прыляж, — ціха прамовіла яна, пасунулася да сцяны, даючы яму болей месца ля сябе.

— Можа, пойдзем ужо на агарод, — сказаў ён, — буду падкопваць, а ты будзеш выбіраць.

— Выберам тую бульбу, нідзе яна не дзенецца, — адказала яна, — яшчэ вунь толькі пачатак верасня на дварэ. Чаму ты еў часнок?

— Вецер прахапіў, — прамовіў ён, — дык вось заклаў у нос, каб прагнаць прастуду. I з'еў пару драбкоў.

— Які ты нехарошы! Толькі сябе аднаго глядзіш... — яна прыгарнулася да яго. — Але прылашчы...

Ён як засаромеўся, што яна так гаворыць, паводзіць сябе як зусім маладая, азірнуўся, бы хто быў у хаце, а тады злёгку, каб паслухацца, не зусім ахвотна правёў далонню па яе русявых валасах.

— Як яна там, наша Ірынка? — нечакана спытала яна.

— Будзе вучыцца, як i мы некалі вучыліся, як i цяпер вучацца яе аднагодкі.

Пакуль ён гэта гаварыў, яна паспела ўжо ціха заплакаць — зажурбоціцца па дачцэ. Бязгучна плакала i адчувала, што муж гэта чуе, але не спяшаецца супакоіць, пацалаваць яе, як некалі, у маладыя гады, адразу ж супакойваў i цалаваў, а ляжыць побач моўчкі, добра ведаючы, што яна крыху пахліпае, выплача свае хуткія жаночыя слёзы i сама супакоіцца. Ёй стала балюча, што ён такі — спакойны i па-мужчынску чарстваваты.

— Не можа ж яна век быць з намі, — сказаў яшчэ ён, прамовіў зноў надта цвяроза i сухавата. — Пайшлі, бо нам з табой удваіх шмат работы.

I яна, слухаючы яго, паплакала, напраўду супакоілася, што дачцэ трэба было выязджаць адсюль, бо трэба вучыцца, думаць пра будучае, a ім во трэба застацца ўдваіх, працаваць i думаць пра ix, пра сваіх дарослых дзяцей. Яна, адчуваючы, што раптоўны жаль не зусім прайшоў, пацалавала мужа ў аброслую за дзень, калючую шчаку. Ён жа нават не варухнуўся, здаецца, нішто не захвалявала яго — што яна блізка, што ў яе крышку расшпілена блузка i з-пад яе відаць лагчынка ад яе тугіх грудзей, што вышэй каленяў агаліліся яе белаватыя роўненькія ногі.

— Дык пойдзем? — спытаў ён.

— Пойдзем, — уздыхнула яна, яшчэ толькі нядаўна хацела прашаптаць мужу: «А можа, нам i праўда асмеліцца?..» — нават прыдумала ўжо, як апраўдацца, але як толькі пачула сухаватае i настойлівае: «Дык пойдзем?» — стрымалася і не пачала гаварыць мужу пра свае патаемныя думкі, бо яшчэ збаялася, ці добра не толькі дзеці, але i ён, Анатоль, яе зразумее...

Муж падняўся i сказаў, што пойдзе падкопваць на аторку — лапінцы пры хляве — бульбу, а яна няхай зараз падыдзе з кашамі. Сказаў i, не азіраючыся, выйшаў.

Вольга Пятроўна паднялася, паправіла засцілку на канапе. Па целе прабегла нейкая прыемная стома, здаецца, прыліло цяпло да шчок. Яна падышла да люстэрка, паглядзелася i ўбачыла, што напраўду на шчоках гарыць чырванец, i адчула, што гэта не звычайны чырванец, а палымяны, малады.

Яна аж збянтэжылася ад яго.

Можа, муж убачыў яго i крышку раней, заўважыў i сышоў.

Яна ж, пазіраючы на сябе, думала, што зусім яшчэ не старая, даволі маладая на твары i постаццю. I тут жа ўспомніла, што ёй пра гэта — што яна маладая i прыгожая — гаварыў нядаўна адзін мужчына. Ды не пажылы чалавек, а малады хлопец, новы настаўнік.

Ён, гэты новы настаўнік, прыехаў у ix школу ў сярэдзіне жніўня. Быў здалёку, але тутэйшыя настаўніцы ўжо аднекуль ведалі, што яму трыццаць гадоў, што ён быў жанаты, развёўся, будзе плаціць аліменты за дзіця.

Гэты Станіслаў Браніслававіч здаўся спачатку зусім не настаўнікам. Здаўся па сваім адзенні. Усе мужчыны-педагогі хадзілі на працу ў строгіх — аднаго колеру штанах i пінжаку — касцюмах, у белых кашулях i пры гальштуках, а ён, новенькі, прыйшоў першага верасня ў школу ў шэрых джынсах, на якіх былі жоўтыя замкі, прышыты скураныя жоўтыя латкі з малюнкамі, шырокі з вялікаю бронзаваю панругаю пояс, быў у рыжай скураной куртцы, у расшпіленай на верхні гузік кашулі.

З усімі ён, ні кропелькі не саромеючыся, хутка пазнаёміўся, загаворваў, гэтак жа хутка пазнаёміўся i з ёю, усміхнуўся, што яна вельмі прыгожая, гаварыў i пільна, нясціпла пазіраў у вочы i пазней стараўся і ў настаўніцкай на перапынках жартаваць толькі з ёю, зусім не гледзячы, што бянтэжыцца яна i бялее на твары яе муж ад гэтага. Да яе прыйшоў страх ад яго вось гэтай смеласці ды хітрасці застацца з ёю адзін на адзін i гаварыць ёй пяшчотным голасам толькі прыемнае.

А на днях, атрымаўшы першую плату, яны, настаўнікі, наладзілі невялікую гулянку. Патанцавалі. Анатоль не танцаваў, сядзеў у кутку з мужчынамі, то яна вальсіравала з жанчынамі i з ім, Станіславам Браніслававічам. Танцор ён быў вельмі спраўны, умеў лёгка круціцца, вадзіць яе вакол сябе, прыбліжаючы часамі так блізка, што яна ажно хвалявалася ад гэтага.

Станцаваўшы польку, яна выбегла на двор астудзіцца. Следам за ёю выбег i ён, наблізіўся i шапнуў: «Якая вы мілая! Я ўкаханы ў вас. Чуеце?..»

— Што вы гаворыце? — усміхнулася яна, махаючы перад тварам хустачкаю. — Я ваша маці.

— Я люблю вас, чуеце? — шаптаў ён i прыбліжаўся да яе. — Hi адна дзяўчына вам тут не раўня... Прыйдзіце заўтра ў восем да Каменнай гары... Я буду вас там штодзень чакаць.

— Гаворыце вы!.. — прамовіла яна, усміхаючыся. — Не хапала мне толькі ў сорак гадоў на спатканні бегаць... Апомніцеся, што вы гаворыце, малады хлопец?

Але бачачы, што ён набліжаецца i ці не думае прыхіліць яе да сябе, крутнулася ля яго i хутка падалася ў хату, села ля мужа i болей не танцавала, а пасля ўгаварыла яго ісці дахаты. Нічога яму пра нядаўняе не сказала, a ўжо лежачы ў пасцелі i ўспомніўшы гэта, усміхнулася сама сабе, гадаючы, што было б, каб яна ў свае гады пачала яшчэ хадзіць на спатканні. Думала так i аж ківала галавою...

«А я яшчэ i не старая, — зноў падумала яна цяпер, стоячы ля люстэрка, — i кахаць яшчэ ўмею, магу...»

A Станіслаў Браніслававіч сёння, як яна ішла з поля дахаты, як наўмысна чакаў яе ля магазіна, прывітаўся i выхітраваў, размаўляючы з Анатолем, шапнуць ёй, што ён учора чакаў яе ля Каменнай гары i сёння будзе чакаць, i так зірнуў, што ў яе перахапіла дыханне.

...Ля васьмі гадзін вечара, калі ўжо прыцямнелася, яны пазносілі i высыпалі ў склеп выбраную бульбу, вярнуліся ў хату i хуценька ўхадзіліся па гаспадарцы. Яна сказала мужу абіраць i варыць бульбу, а сама падаіла карову, пасля сасмажыла яешню.

Калі ўдваіх моўчкі i нехаця павячэралі, прыбралі са стала, яна сказала мужу, што ў клубе будуць паказваць сёння цікавае кіно, можна схадзіць i паглядзець.

— Ай! — стомлена ўсміхнуўся Анатоль. — Давай лепш тэлевізар паглядзім ці спаць ляжам, — i, калі гаварыў, шырока пазяхаў i меў такі лянівы выраз твару, што добра відаць было: ніякімі сіламі яго з хаты цяпер не вывалачаш.

— Ну, што ты такі? — Калі ён уключыў тэлевізар, сеў на канапе, яна падышла, апусцілася яму на калені, абняла за шыю.

— Фіранка не зацягнута — людзі ўбачаць.

— Ну i што? — спытала яна. — Хай бачаць. А ты вось вазьмі i панасі мяне на руках...

— Яшчэ што выдумай! — сказаў ён i ссадзіў яе з каленяў побач на канапу. — Хочацца табе яшчэ дзяцініцца!..

— Дзяцініцца, дзяцініцца! — перадражніла яна зласнавата, i ён, здаецца, зразумеў яе, адчуў нават тое, што яна хацела сказаць, але не сказала.

Адчуў, але зусім не змяніўся. Сядзеў i ўзіраўся ў тэлевізар, у якім пачалі паказваць футбол.

«А можа, той на ніякія спатканні не прыходзіць? — нечакана падумала яна пра Станіслава Браніслававіча. — Можа, ён толькі насміхаецца з мяне?» — падумала яна так, i стала крыўдна, што малады хлопец надумаўся пацяшацца з яе.

Як падумала так, адчула горыч, чамусьці ёй захацелася напраўду схадзіць да Каменнай гары i неяк асцярожна, незаўважна паглядзець: прыйшоў той туды ці i не думаў ісці.

— Нешта галава баліць, так хочацца пабыць на дварэ, — сказала яна, ведаючы, што Анатоль нізашто зараз не выйдзе з хаты.

— Ну, пахадзі па свежым ветры, — сказаў незадаволена ён.

— Пайду, — прамовіла з крыўдаю яна, — пайду i не вярнуся да цябе такога...

— А дзе ж ты дзенешся? — усміхнуўся ён.

— Пайду шукаць кавалераў...

— Ідзі, ідзі... — пакепліваў Анатоль. — Толькі ты ім i трэба...

— Што я — такая ўжо старая ці зусім збрыдчэла? — пакрыўджана спытала яна.

— А што — маладзенькая? — усміхнуўся муж i аж падскочыў да тэлевізара: на стадыёне футбалісты ў белай форме забілі гол у вароты футбалістаў у чорным.

Вольга Пятроўна нічога болей не сказала мужу, падалася з хаты.

На дварэ цяпер, пазнаватым вечарам, добра чулася ўжо, што стаіць восень. Было свежа, астыла дзённае цяпло, ад рэчкі папоўз холад, ды i раса пачынала гусцець надта холадна.

Вольга Пятроўна, скалануўшыся плячыма ад дрыжыкаў, выйшла на агарод i разораю падалася на сценку, а з яе — полем да Каменнай тары. Ішла i не хацела ісці, думала, на што ўсё гэта яна робіць, чаго ідзе, чаго хоча, што трэба вярнуцца назад, але i вельмі хацелася пайсці i паглядзець, ці прыйшоў той, ці сур'ёзна ён нешта задумаў...

Вольга Пятроўна многа абгінала, ішла да рэчкі, каб падысці туды не з поля i быць заўважанай, а непрыкметна прыблізіцца з другога боку, з кустоў.

Як пачала прыбліжацца да высокай гары, якую цяпер пачалі раскопваць на жвір, пайшла цішэй, затупала мякка, узіраючыся наперад i ўслухоўваючыся. Часта прыпынялася i падоўгу стаяла, уважліва слухала i стрымлівала дыханне. Але нічога ўбачыць i пачуць не магла, хоць ужо зусім блізка была ля гары.

Можа, вось так уся як ёсць i выскачыла б з кустоў на дарогу, каб не пачула цыгарэтны дым. Тады раптоўна прыпынілася, прыклала руку да сэрца: так яно нечакана затрапяталася. Затрапяталася, як толькі ў роскапні ўбачыла ў джынсах i скураной куртцы, маладога, з цыгарэтаю ў зубах, Станіслава Браніслававіча, які сядзеў на вялікім камені i курыў, пазіраючы амаль на яе.

«Што ён сабе думае, гэты чалавек, за каго мяне лічыць? — падумала яна i разам з тым неяк узрадавалася, што ён не насміхаўся, a напраўду прыйшоў сюды, лічыць яе яшчэ за зусім маладую. — Але што гэта я?..»

Яна, спалохаўшыся сама сябе, адступіла крок назад i зачапіла галавою галінку сасняку, i тая загайдалася. Заміраючы, яна пазірала на галінку, прасіла Бога, каб хлопец не заўважыў гэтага. Пастаяўшы яшчэ крышачку, яна ціхенька адышлася i хутка падалася адсюль, адчуваючы, што нешта зрушылася ў яе душы, як абуджаецца, здаецца, забытае маладое хваляванне, як штосьці нядобрае цягне яе вярнуцца назад, а не ўцякаць адсюль, бо яна, можа, уцякае ад сваёй маладосці, ад свайго цяперашняга шчасця i пасля будзе папракаць сябе за гэта...

...Калі падыходзіла да свайго дома, што амаль ужо зліўся ў цемені з садам, з паветрам i небам, убачыла ў акне лепшай палавіны сіняе святло ад тэлевізара. Падышоўшы бліжэй, да самых шыбін, зірнула i з самотаю, з нейкім пачуццём вялікай страты згледзела: муж, прылёгшы на правы бок, падкурчыўшыся, ужо спаў нераспрануты на канапе.

1974

Дуся

З расказу Паўла Ш.

— Дуся! — як толькі ён зайшоў i сеў на сваё любімае месца за тоўстай калонай, загукала прыбіральшчыца, якую тут усе называлі Пятроўнай. — Твой уздыхацель прыйшоў...

Зноў гэтая паджылая, невысокага росту, таўсматая кабеціна ў неахайным шэрым халаце змусіла апусціць вочы i, мабыць, пачырванець: яна, па-жаночаму прадчуваючы, што яму падабаецца афіцыянтка Дуся, не вельмі шануе яго пачуццё, ды ведаючы, што ў Дусі ўжо ёсць «хахаль», не вельмі высока цэніць той яе любоўны раман. Сказаць шчыра, ён, Павел, з самага першага знаёмства недалюбліваў Пятроўну, якая ў свой час, «калі была маладая i прыгожая», была ў абслузе ў засакрэчаным пансіянаце «і ўбачыла, чаго вы, дурні, ніколі не ўбачыце, i пажыла так, як вы ніколі не жылі i жыць не будзеце», пасля працавала ў рэстаране афіцыянткай, a калі распілася, пачала апускацца, трапіла сюды прыбіральшчыцай. Ад гэтага была злая, грубая i цынічная. Некалькі разоў, падвыпіўшы, яна спрабавала пагаварыць з ім; да слова, магла сесці, падперці падбародак далонню i таямніча запытаць: «Ты ведаеш, хто ён альбо той?» Называла прозвішчы мінскіх начальнікаў, ухмылялася, але не распускала язык. Толькі, здаецца, душылася ад злосці i гневу за тое, што шмат ведае, «такое магла б сказаць, што ў вас усіх вочы на лоб палезлі б», але «гаварыць не мае права».

Дуся была на кухні, брала там «тавар» — вось вярнулася з падносам піражкоў, пасля, не пазіраючы ні на Пятроўну, ні на яго, зноў пайшла на кухню i прынесла адтуль паднос са шклянкамі з сокам.

— Дуся, — ухмыльнулася Пятроўна, абапёршыся на швабру. — Уздыхацель памірае ад голаду!

— Ужо выпіла! — незадаволена адказала ёй тая, але, не бачачы каля буфета кліентаў, узяла блакноцік i накіравалася да яго.

Незвычайная была гэтая прывакзальная ўстанова — буфет, сталоўка i рэстаран заадно. Звычайна ўдзень тут харчаваліся праезджыя шафёры i пасажыры, дык заходзілі ў верхняй вопратцы, бралі падносы i самі выбіралі сабе харч, а вось ужо ўвечар заходзілі сюды па-іншаму — як у рэстаран, садзіліся за столікі i маглі заказаць не толькі закусь, але i пітво.

Ясна, было тут далека не шыкоўна i не вельмі ўтульна, не мелася розных далікатэсаў, заўсёды рэзка пахла кіслай капустаю, але вячэраць ён, Павел, заходзіў якраз сюды, як адчувала гэтая разбэшчаная Пятроўна, з-за буфетчыцы-афіцыянткі Дусі. Вось i цяпер касіў вочы, назіраў, якая яна i як ідзе: яшчэ маладая, крыху за дваццаць пяць гадоў, сярэдняга росту i круглаватая, у кароткай спаднічцы, паверсе якой беленькі фартушок, у ружовай блюзцы i ў белай касынцы з прыгожым узорыстым стаўбунком.

— Добры вечар, — ветліва павіталася i, апусціўшы вочы, разгарнула на чыстым аркушыку блакноцік. — Што жадаеце?

Ён не зусім разумеў, нават бянтэжыўся, што яна з ім такая ветлівая i ў той жа час стрыманая: з іншымі яна ўсміхаецца, жартуе, а то, бывае, можа на п'яных i хуліганістых накрычаць, а то, штурхаючы ў плечы, i рэзка выгнаць ix з будыніны. Значыць, яна мела свой характар, толькі з ім, як кажуць, афіцыйная.

— Калі ёсць, дайце, калі ласка, салату, добрае мяса з бульбай i чай, — з перарывістым дыханнем прамовіў ён, не могучы зірнуць на яе круглаваты тварык з трошкі кірпатым носам i з велікаватымі прыгожымі цёмнымі вачыма.

Запісаўшы ягоны заказ, Дуся адразу ж падалася на кухню, ведаючы, што ні гарэлкі, ні віна ён не просіць.

Не, ён не ксёндз, браў чарку, калі быў жанаты, напіваўся i часамі брыдка, калі развёўся (жонка, грызучы, што ён мала зарабляе ў школе, паперла яго ў заробкі на Поўнач, а сама на гэты час завяла сабе іншага ўсцешніка), i зусім ледзь не загібеў, калі апынуўся без работы, жылля i капейкі. Што ні кажы, трэба дзякаваць i дзякаваць за тое, што выцягся з багны, цяперашняму свайму сябру, капітану міліцыі, які не столькі абражаў, піхаў нагамі, мерыўся засадзіць, колькі здолеў адшукаць у яго розуме i душы, здавалася б, вельмі маленечкае, за што ён зачапіўся i выбраўся на святло i свежае паветра... Вось ужо два гады ён, Павел, працуе ў тутэйшай раённай газеце i не мае ніякіх нараканняў, нават больш — сёлета, увесну, ягоная былая жонка прасіла вярнуцца: каханец, які з год жыў з ёй, прыдбаў сына, «няўдзячна» пакінуў яе i пайшоў да сваёй сям'і. Можа, адолеў бы крыўду, гадаваў бы сваё i чужое дзіця, калі б жонка, бачачы яго зацятасць, зноў не папікнула: «Каб ты добра зарабляў, дык не паехаў бы ў свет, не было б яго, гэтага падманшчыка...» Адчуўшы, што сапраўднага сямейнага жыцця з ёй i цяпер не будзе, ён толькі адказаў: «Я i цяпер, як адчуваеш, не шмат зарабляю...»

Калі б захацеў, дык за апошні год мог бы асямеіцца. Рэдакцыйная машыністка хацела звесці яго са сваёй сястрой, незамужняй дзяўчынай амаль ягоных гадоў, гаспадыня кватэры раіла ўзяць замуж яе сяброўку-разводніцу. Паколькі быў мужчына сярэдняга веку, не мог не думаць пра жанчын; жаніцца не спяшаўся, а вось палюбоўніцу выцікоўваў. Можа, i знайшоў бы, каб не гэтая Дуся.

Яна, як зусім выпадкова ўведаў, была ўдава. Года паўтара таму яе муж з малым сынам наляцеў на матацыкле на машыну i загінуў. Не выжыла i дзіця. Дуся, як казалі, ледзь не звар'яцела, хацела кінуцца пад цягнік, пасівела, была як мумія. Ды жыццё прытупіла яе боль, скруху. Яна пакрыху акрыяла, адчула, што трэба жыць. Але адзін Бог ведае, чаму яна адмовілася ад салідных мужчын i прыстойных хлопцаў, а з сёлетняга лета звязалася з тым, каго Пятроўна называла «хахалем». Той не толькі вярнуў Дусю да жыцця, але падпарадкаваў яе сабе: ён, разы два судзімы, зладзюган i вымагальнік, нахабнік, як казалі, нават i не меўся браць яе замуж, меў толькі за сваю «кралю». Здаецца, ніхто не разумеў, з-за чаго Дуся дазволіла i сабе, i яму такое. Няўжо з-за абыякавасці да свайго лёсу альбо з-за таго, каб хутчэй змарнаваць сваю маладосць?

Зрэшты, калі Дуся несла Паўлу на падносе вячэру, заваліўся сюды i яе «хахаль» з такімі ж, як сам, сябрамі. Тут жа кінуў чэпкі позірк i на яго, Паўла, i на яе, сваю «кралю», але толькі на міг — паблізу сеў за вольны стол, ведаючы, што Дуся адразу ж падыдзе да яго.

Так i ёсць. Пажадаўшы Паўлу «смачнага», Дуся закрочыла да ix, чатырох, ужо на лёгкім падпітку. Відаць, выпілі ў кагосьці на рабоце; усе працавалі, хто грузчыкам, хто слесарам, але за сваю працу мала трымаліся, прамышлялі іншым, нават i рэкецірствам. Як гаварылі пошапкам, якраз яны спраўна абіралі, патрабуючы даніну, некалькіх тутэйшых кааператараў.

Павел еў адбіўную, бульбу з гарошкам i агурком, але не чуў сёння вялікага смаку: яго прыгнятала рэўнасць, усёдазволенасць Дусінага «хахаля». Мала таго што той абы-што вярзе Дусі, дык бессаромна ляпае, гладзіць яе па нешырокіх, але ладных клубах, а яна не асаджае, толькі адмахваецца. Калі Дуся хутка прынесла тым графінчык з гарэлкай, закусь, яны шумна, не саромеючыся, лаючыся i рагочучы, пачалі піць, жэрці, ведаючы, што ніхто не асмеліцца сыкнуць на ix.

Жадаючы хутчэй пайсці адгэтуль, Павел не дапіў чаю i падняўся. Ды тыя заўважылі гэта; «хахаль» — аднаго з ім росту, але толькі шырэйшы ў плячах, лысаваты i круглатвары, у чорным касцюме ды шэрым тоўстым свэтры, падхапіўся i, дачакаўшыся, калі ён наблізіцца, нахіліўся i, няшчыра ўсміхаючыся, запрасіў:

— Прашу за наш стол.

— Дзякую, — адказаў Павел. — Мне трэба ісці дамоў.

— Мы частуем вас.

— Кажу ж, не магу.

— Грэбуеце рабочым класам? — ухмыльнуўся той, але ягоныя калючыя шэрыя вочкі бліснулі нядобра. — Гегемонам?

Бачачы, што Павел не сядзе, а таксама тое, што ўсе, а заадно i Дуся за буфетам, назіраюць за імі, паказаў вачыма на стол, дзе ён толькі што сядзеў:

— Калі не жадаеце выпіць, дык дазвольце пагутарыць з вамі.

Нідзе не дзенешся, мусіў вярнуцца i сесці. У след за ім сеў i той.

— Можа, вы што хочаце сказаць мне, таварыш пісьменнік? — запытаў. Звышветліва, але з холадам i з'едліва.

— Па-першае, я не пісьменнік, a журналіст раённага маштабу, — адказаў Павел, намагаючыся не захвалявацца. — А па-другое, не маю патрэбы ў гутарцы з вамі.

— I не хочаце стаць маім малочным братам? — пакпіў.

Павел пра ўсё здагадаўся, але адцерабіўся:

— Я вас не разумею.

— Вы? — наўмысна здзівіўся «хахаль». — Майстра слова?

— Я не разумею, што вы хочаце ад мяне.

— Патлумачу, — той ухмыляўся, кпіў, гуляў, адчуваючы сваю сілу i перавагу. — Мне даносяць: вы падбіваеце клінкі вунь да той красуні, — паўз пляча паказаў пальцам на буфет. — Гэта — праўда?

— Выбачайце, яна — ваша жонка?

— Не. Яна — мая краля. Па запісной кніжцы i па кашальку. Ясна?

— Ясна, што вы не маеце на яе тыя правы, што мае муж.

— Я з ёй сплю, — выпаліў той. — Яна ад мяне зрабіла нядаўна аборт. — Павярнуўся, зірнуў на буфет. — Так Дуся?

Тая, канечне, усё чуючы, апусціла галаву.

— Дуська! — фальшыва заветлічаў яе каханец. — Скажы яму, што ты мая, што другога... табе не трэба.

Дуся ўскінула голаў, гнеўна стрэльнула на яго вачыма і, нічога не прамовіўшы, рэзка вымкнулася з буфета на кухню.

— Вось бачыце: пакрыўдзілі жанчыну, — пахітаў галавой нахабнік.

— Вы пакрыўдзілі i зняважылі, — прамовіў, мусіць, бялеючы, Павел. — Калі ўсё гэта i праўда, што мы чулі, дык не трэба гаварыць услых на людзях. Дуся i сваёй цяжкай доляй, i сваёй красой вартая ўвагі, пашаны i любові, а не пошласці i цынізму. Калі вы яе пакахалі, калі хочаце ашчаслівіць, дык бярыце замуж i шануйце, як вялікі скарб.

— А кажаце, што не пісацель!

— Я, ведайце, каб Дуся згадзілася быць маёй жонкай, не глуміўся б з яе.

— I пасля мяне?

— I пасля вас.

Той уперыўся злым позіркам, зажаваў ад нянавісці, а пасля зноў павярнуўся i загукаў-закамандаваў:

— Дуся! Ідзі сюды! Саступлю цябе пісьменніку! Але з адной умовай: ён будзе займацца тваёй душой, а я тваім целам...

Паслухмяная яму Дуся не выйшла. Што да Паўла, дык ён не мог болей гавэндзіць з пашляком, падхапіўся.

— Вы...

— Ну, хто? — той падняў галаву, звузіў вочы. — Нявыхаваны? Не чыстаплюй? Ды ведай: яна не за табой, безграшовым інтэлігенцікам, а за мной пабяжыць. Бо я маю i грошы, i да ix усё...

— Я не жадаю з вамі больш гаварыць!

— I ўсяго? А чаму не жадаеце з'ездзіць мне па мызе?

— Бо не хачу пэцкаць рук.

— Ха-ха-ха! — зарагатаў той. — Чулі? Ён мог бы ўляпіць! Мне!

Можа, каб быў зусім п'яны, той пусціў бы ў ход кулакі, але цяпер разважліва фанабэрыўся, гуляў як кот з мышшу, намагаючыся ўесці іншай зброяй — словам.

— Паслухай, не строй з сябе фон-барона, — вось яшчэ працадзіў. — Калі ты забыўся, дык мы можам напомніць, як яшчэ нядаўна валяўся пад платамі, як цюцік, у вочы пазіраў, каб хто зміласцівіўся i кухаль піва падаў!

— Што было, то было, — адказаў Павел. — Але я здолеў падняцца з гразі, а вось вы i самі падаеце, i прыстойную жанчыну збіваеце з тропу.

— Няўжо? — задураслівіў той i працягнуў татуіраваную руку, каб ухапіць ягоную i, можа, памерацца сілай. — Што вы кажаце?!

Павел рэзка адкінуў яго руку, павярнуўся i закрочыў з рэстарана. Не герой, канечне, але i больш за іншых сказаў сёння таму, каго ўсе баяліся ў гарадку.

Пасля гэтага Павел перастаў хадзіць у прывакзальную харчэўню, хоць i сумаваў па Дусі. Праўда, i раўнаваў, i нават ненавідзеў яе за тое, што звязалася з «хахалем», але не мог без яе.

Недзе праз два тыдні яна пазваніла яму ў рэдакцыю.

— Дуся? — здзівіўся, а заадно ўсцешыўся i захваляваўся, як хлапчук. — Неверагодна, што гэта вы!

— Павел, — яна не падтрымала такога яго тону, прамовіла ўсхвалявана, але з ноткамі страху. — Сцеражыцеся!

— Чаго?

— Ён можа забіць вас...

— Хто?

— Ды ён... Помніце вашу гутарку з ім у нас?

Ясна. Яму пагражае яе «хахаль».

— Я не сустракаюся больш з ім, нягоднікам. Дык ён лез у маю кватэру сілком, ламаў дзверы. А цяпер... Лічыць, што я ганю яго прэч з-за вас...

— Дуся? — затактала ягонае сэрца. — Можна, я вас так буду называць?

— Калі ласка. Я i ёсць Дуся.

— Адкуль вы, Дуся, звоніце?

— З пошты.

— Гэта — блізка, — узрадаваўся ён. — Пачакайце хвіліну. Я хутка падыду.

— Што вы? — напужалася. Не трэба...

— Трэба, Дуся. Я іду, — i паклаў першы трубку.

Борздка накінуў паліто, шалік, вушанку — балазе за гэтыя першыя снежаньскія дні пачала патроху ўлегвацца зіма, — i подбегам пашыбаваў да пошты. Як i чакаў, каля ганка ўбачыў яе — у спрытных чорных боціках, у зграбным сінім кажушку з белай аблямоўкай i пад мужчынскай коцікавай вушанкай. Здаецца, ад яе, гэтай вялікай шапкі, твар яе драбнаваты, носік невялікі, але вочы ўсё роўна выразныя, a поўныя вусны вабныя.

— Якая вы прыгожая, Дуся! — шчыра зачараваўся.

Збянтэжылася, аж пачырванела. Але тут жа спахапілася:

— Мы не можам доўга быць разам.

— Чаму? — усміхнуўся. — Я вам не падабаюся?

— Я ж гаварыла... Знойдуцца тыя, хто ўбачыць i данясе яму. Я хацела перасцерагчы вас.

— А я, Дуся, вельмі рады, што бачу вас... Я... Давайце, калі ласка, сходзім з вамі ў кіно альбо ў гарадскі рэстаран!

— Праўда, асцерагайцеся, — сумелася, але была разважлівая. — Ён — каварны, жорсткі i помслівы. I сябрукі ягоныя — мярзотнікі.

— Адчуваю, — прамовіў ён. — Ды страх — не самае моцнае пачуццё. Ёсць яшчэ штосьці большае...

Змаўчала, але ён сэрцам адчуў не зацятасць — увагу, цеплыню да сябе.

— Здаецца, Дуся, сам лёс зводзіць вас са мной... — сказаў усхвалявана, па-свойму прызнаючыся ёй у каханні. — Што да мяне, дык я доўгі ўжо час жыву найперш дзеля нашай сустрэчы...

Зноў не адказала, ніжэй апусціла галаву.

— Хадзем, — запрасіў, — абы-куды. Абы быць разам. Паслухала, даверліва i лёгка закрочыла побач, трымаючы пад пахай сваю сумачку.

Праз гадоў пяць, выйшаўшы на волю, той, каго называлі Дусіным «хахалем», прыплёўся ў прывакзальную харчэўню i пасадзіў каля сябе яшчэ болей пастарэлую i неахайную Пятроўну. Наліў ёй чарку-другую, выпіў сам некалькі фужэраў гарэлкі, а пасля, ляпаючы па стале кулаком, пачаў выліваць з душы боль, гнеў, а заадно ўсё цяжкое i цёмнае, што наліпла i па-свойму грызла i бунтарыла, было ягонай зламанай доляй:

— Вось адседзеў я за ix, Пятроўна. I можа, найперш з-за Дусі.

Тая хацела лізнуць яшчэ, дык уважліва слухала, як кажуць, глядзела яму ў рот.

— Я нямала баб меў, Пятроўна, але яна, Дуся, болей за ўсіх увайшла сюды, — пастукаў кулаком сабе па грудзіне. — Яна не толькі стройная ды прыгожая, яна... карацей, не шваль, якой я нямала бачыў. Я, можна сказаць, пакахаў яе. Можа, i з-за таго, што шмат яе дабіваўся, выводзячы з трансу, праявіў у сабе нямала таго, чаго не праяўляў з іншымі. Часамі нават быў рыцарам, насіў яе на руках. Ды не ўлічыў: бабу лягчэй заваяваць, чым утрымаць. Я заганарыўся сваёй перамогай, лічачы, што не толькі падпарадкаваў яе, але яна сама за мной будзе бегаць... Ды яна не пабегла, а перабегла да іншага, Пятроўна...

— Мы, бабы, Валодзька, незразумелы народ, — заасцярожнічала старая прайдоха.

— Ёй, бачыце, «мала грошай, пасцелі, ёй трэба было болей душы, ласкі, павагі». Ca мной яна «памылілася, дарэмна мне паверыла, што змянюся, яна палюбіла яго, інтэлігентнага чалавека!». Больш — яна, Пятроўна, падгледзела, як я яго аднойчы перастрэў i крамзануў ножыкам, падняла шурум-бурум, паклікала людзей i міліцыю. Яна мяне пасадзіла.

— Але вярнуўся во жывы i здаровы, дзякуй Богу, — падлешчвала яму Пятроўна. — Знойдзеш сабе іншую. Не горшую.

— У першы ж дзень сустрэў яе. Аж сэрца зайшлося: яшчэ пахарашэла. Але ад мяне, як ад чорта, адскочыла.

— Пакуль дружна жывуць, двое дзетак ужо.

— Дуся!!! — ціснуў той свой лоб далоняй, унурваў галаву i выў. — Такая баба! I чужая! Не мая! Я ж прасіў: ладна, не хочаш быць маёй краляй, будзь жонкай! Не, адмовілася, выгнала з кватэры, з душы... — Падняў галаву, спадылба зыркнуў на выпадковую субяседніцу, махнуў рукой грэбліва. — Пайшла вон, старая галёшына! — I да новай буфетчыцы-афіцыянткі: — Эй, шахіня, нясі яшчэ пузыр гарэлкі! Піць, гуляць будзем, заліваць сваю нуду-жуду!

— Дурны ты, дурны! — пахітала галавою тая. — Сам такую жанчыну страціў, сам губіш сабе жыццё!

1991

Ён i яна

З расказу Кастуся Ж.

...Ён не бачыў яе недзе каля паўгода. Цяпер спяшаўся з далёкай экспедыцыі, радасна прадчуваючы i малюючы ва ўяўленні іхнюю хуткую сустрэчу.

Па тым, што дзверы кватэры былі замкнёныя толькі на адзін замок i то не да канца, зразумеў: яна мела на руках ягоную тэлеграму, наўмысна адпрасілася з працы i цяпер, пад вечар, дома i чакае яго. Сапраўды, так: у прыхожай на невысокай карычневай абутковай скрынцы ляжалі яе сумка, пакет з кнігай i невялікім складным парасонам.

Ён ціхенька зачыніў за сабой дзверы, апусціў долу валізы i ўсцешна знерухомеў: ca спальні чулася любімая ім i ёю пяшчотная музыка — яны часта ўключалі яе, слухалі яе, а то, лепш сказаць, луналі пад яе ў паднябессе ў адмысловыя інтымныя хвіліны...

З хваляваннем ступіў у знаёмую, але цяпер вельмі мілую сэрцу залю — з недарагой, але прыгожай секцыяй, дзе былі посуд, кнігі i шафка для адзення, з высокімі белымі гардзінамі i адцягнутымі ў бакі карычневымі шторамі. На нізкім часопісным століку абапал глыбокіх мяккіх крэсел — букет ярка-чырвоных ружаў, пляшка сухога віна, сухая каўбаса i свежыя гуркі. Ен узяў са століка адзін са сподкаў, накрыў яго сурвэткай і, дастаўшы з унутраных кішэнь пінжака пераклееныя паперкамі кіпы дзесятак, дваццацьпятак i пяцьдзесятак, паклаў ix сюды, выцягнуў паперадзе сябе i з урачыстым, пераможным выглядам пакрочыў у спальню.

Яна не чула, што ён ужо зайшоў: стаяла спіной да яго i глядзелася ў люстэрка. У доўгім ванным бела-сінім халаце, з загорнутым ручніком на галаве, сярэдняга росту i сярэдняй паўнаты. Вось угледзела яго перад сабой, у люстэрку, борздка азірнулася, нават нібы ад нечаканасці спалохалася, як перад незнаемым мужчынам, захінаючы на сабе халат.

Ён молада прыкленчыў на адно калена на ходніку i падаў ёй сподак: на, вазьмі, мая каралёва, наш жаданы легкавічок, я як след працаваў i зарабіў на яго. Яна апомнілася, заззяла ад радасці, але сподка не ўзяла, нечакана гарэзна расхінула на сабе халат, паказваючы белаватыя поклічныя сцёгны, паўнаваты жывот, на якім, аднак, хораша кідалася ў вочы ямінка ад пупка, круглыя белыя грудзі, вабную шыю, — а я, бачыш, вось што для цябе маю i берагла. Ён падхапіўся, паставіў на блізкі стол сподак i, адчуваючы моцнае сэрцабіццё, шпарка ступіў раз-другі, моцна абняў яе пад халатам — яшчэ вільготную, цёплую, адмыслова пахкую мылам ды шампунем. Сустрэўшы яе адданыя вусны, па-маладому задыхнуўся ад доўгага i ўжо нясцерпнага пацалунка. У ім, гэтым пацалунку, усё было сказана без слоў: як яны сумавалі адно без аднаго, як чакалі гэтай хвіліны, як цяпер хочуць яшчэ большага.

Хмялеючы, ён ужо не мог падумаць ні пра ванную, ні пра столік з пітвом, баяўся выпусціць яе, трапяткую, жаданую, з рук хоць на хвіліну, асцярожна схіліў на засланы ложак. Пад любімую музыку похапкам сарваў з сябе апратку, i яны адразу ж сталі блізкія, адразу ж, без адмысловай перадлюбоўнай гульні, іхнія целы i душы ва унісон музыцы абзыўнуліся сваёй мелодыяй...

Калі пасля ўтрапёнага парыву, радасных воклічаў, палёту вярнуліся да рэальнасці i леглі побач, толькі цяпер здолелі загаварыць. I першая падала голас яна:

— Сокал мой...

...Паверыце ці не: ён i яна былі не каханкі, а муж i жонка, бацькі дваіх дзяцей, жылі разам гадоў дзесяць, але вось такое ўзнёслае ў каханні зведалі, бадай, упершыню — пасля першай даволі працяглай ростані.

1991

Ніка

З расказу Максіма К.

1.

...Нарэшце, пасля доўгіх i бязладных вандровак па сібірскіх прасторах, Максім атабарыўся, здаецца, трывала — у невялікім таежным гарадку С., уладкаваўся мастаком у раённым доме культуры i займеў асобны куток для жылля, а таксама знайшоў паўскладское памяшканне пры клубе пад сваю майстэрню.

Спакваля ў яго ўжо калі не мінулася, дык аслабла прага да ўцёкаў ад самога сябе, да бадзяння па свеце. Нейкі голас у душы сказаў: усё, хопіць бегу, трэба асесці, супакоіцца, перагледзець сотні сваіх эцюдаў i накідаў, адабраць вартае пэндзля і, не трацячы марна часу ды не кідаючыся на розныя спакусы, маляваць, маляваць i маляваць тое, што не толькі апраўдала б ягоныя ўцёкі з радзімы сюды, у Сібір-матухну, было б свежым у іхнім, мастакоўскім, свеце, але i прынесла б яму самому сапраўдную творчую радасць.

Праўда, недзе з месяц маляваў, пісаў для клуба тое, што гаварыла загадчыца — нядаўняя камсамольская дзяячка. Яна, як зразумеў, глядзела ў рот райкомаўскаму начальству i да ўсяго была дзяўчына-перастарка. Яе фантазіі хапала толькі на тое, што трэба напісаць некалькі лозунгаў — «пра самыя перадавыя ў свеце нашы канстытуцыю i лад», «пра розум, гонар i сумленне нашай эпохі», аформіць стэнды пра «нашы поспехі» ды намаляваць некалькі агітацыйных карцін «пра мірныя працоўныя подзвігі нашых сялян i рабочых, дзе яны, людзі працы, былі б радасныя i шчаслівыя». Ён слухаў, рабіў усё, каб, улагодзіўшы начальніцу, спакваля i патроху пачаць карпець над сваім, а то браць i пабочныя заказы ад заводаў i бліжэйшых ад горада калгасаў: на той час меў вялікую патрэбу ў грашах.

Паколькі гарадок быў невялікі, усе тут пра ўсіх ведалі шмат, дык ён адразу ж сваёй незвычайнай прафесіяй i апраткай (старыя джынсы, тоўсты свэтар, берэт), сваімі паводзінамі (маўклівасць, абыякавасць да чаркі i жанчын) кінуўся ўсім у вочы. Як адчуваў, спачатку яго палічылі за дзівака, як не з гэтага свету, пасля, калі ўведалі, што ён разведзены i здалёку, здаецца, уявілі яго чалавекам з таямніцай. Праз яшчэ нейкі час, убачыўшы, што ён усё ж «нармальны», да яго пачалі прыглядацца некаторыя жанчыны.

Здаецца, іхнім разведчыкам альбо паслом была загадчыка гасцінічнага рэстарана Веліканава: з усіх мясцовых людзей, апроч загадчыцы клуба, бібліятэкаркі ды прыбіральшчыцы, з ёй найбольш бачыўся i меў гутарку. Яны жылі амаль у суседніх інтэрнацкіх пакоях: ён — у аднамесным, яна з мужам — у паўтарачцы, а па-другое, спачуваючы сціпласці ягонага халасцяцкага жыцця, яна ў любую хвіліну рабочага дня знаходзіла яму месца за сталом у рэстаране i нават ведала, што i колькі чаго ён жадае з'есці. Дык вось гэтая Веліканава, хітравата ўсміхаючыся, загаворвала з ім прыкладна так (праўда, не сам-насам, a ў рэстараннай залі прылюдна): «Сказаць вам, сусед, нештачка па сакрэце?» Ён адказваў таксама з усмешкай: «Хто ж, суседка, не любіць сакрэтаў?» — «Вы, Максім, — таямніча паніжала яна голас, — заінтрыгавалі адну маладую жанчыну». Альбо праз нейкі час: «Вашы акцыі, сусед, растуць: вамі зацікавілася адна з красунь нашага горада. I ведаеце, разведзеная. Праўда, з адным дзіцем».

Ён аджартоўваўся, але аднойчы зусім сур'ёзна сказаў: «Пакуль што жанчынам няма месца ў маім сэрцы, Ніка». — «Там толькі месца мастацтву?» — пакпіла тая. «Толькі яму», — адказаў і, як адчуваў, гэтым адказам ды сваім далейшым пурытанствам яшчэ болей змусіў усіх палічыць: ён мае нейкую тайну альбо драму i што ва ўсім гэтым, канечне ж, вінаватая далёкая незнаемая жанчына.

2.

Позна вяртаючыся з майстэрні, стомлены, але задаволены сённяшняй працай, Максім убачыў: інтэрнат шуміць-гудзе, нават на другім паверсе, у неахвочай да гулянак Веліканавай, яркае святло, вясёлыя гоман i смех.

Калі пераапрануўся, па-халасцяцку вячэраў паўбатонам i бутэлькай малака, думаў пра гэтую Веліканаву: калі i яна лічыць яго загадкавым чалавекам, дык не ўсё проста i з ёю. Ён быў некалькі разоў у яе ў гасцях — разы два запрашала адрамантаваць кран i прас, а таксама клікала за стол тады, калі вярнуўся i зноў ад'язджаў у доўгую экспедыцыю яе муж-геолаг, чалавек, як здалося яму, чымсьці вельмі прыгнечаны. Той не толькі цярпліва выслухоўваў усе жончыныя рэзкасці, кпіны, але яшчэ i ліслівіў перад ёю. Па-другое, у гэтых Веліканавых, як сказалі яму, было некалі дзіця, але памерла. Больш дзяцей яны, яшчэ маладыя, чамусьці не заводзяць.

Хто ведае, як паводзіцца дзесьці Веліканаў, мужчына рослы i сімпатычны, але яна, Ніка, тут сябе шануе. Як не раз прыкмячаў, сустрэўшыся на калідоры, тут, у інтэрнаце, калі была адна, яна сумавала, часта плакала, мала выходзіла на людзі, а вось на рабоце ажыўлялася, жартавала, гарэзнічала, хоць усё роўна ў вачах ляжаў глыбокі смутак. Hi разу не заўважаў ён, Максім, каб яна прыводзіла каго з мужчын у сваю кватэру альбо калі-небудзь не начавала дома, ды i мужчыны, нават грубаватыя шафёры, якія сілкаваліся ў рэстаране i заначоўвалі ў інтэрнаце, лішняга сабе з ёй не дазвалялі, усяк выяўлялі да яе сваю павагу i, бывала, абсякалі якога-небудзь праезджага калегу ці нахабнаватага камандзіровачнага, калі хто з ix дазваляў сабе непачціва пазаляцацца да Веліканавай. Праўда, яе апекуны трохі з рэўнасцю назіралі, што Веліканава так ветліва паводзіцца з ім, халасцяком, але, не бачачы ніякіх ягоных, як кажуць, шураў-мураў, мірыліся, разумеючы яе ўвагу як клопат добрай жанчыны пра адзінокага чалавека.

Гоман у пакоі Веліканавай узмацніўся — значыць, можа, яе госці пачынаюць разыходзіцца. Не, пачуў, не выходзяць, а загучнела ўсё таму, што на нейкую хвіліну адчыніліся дзверы кватэры. I вось ужо далікатны стук да яго.

— Заходзьце, — падхапіўся ён, ставячы на тумбачку бутэльку з недапітым малаком.

Суседка. Веліканава. Рослая, у целе, з буйнаватымі, але не грубымі рысамі твару (высокі лоб, на які спадае кароткая пасмачка цёмных валасоў, кучмістыя бровы, вялікія вочы, у якіх цяпер няма смутку, бо яны ззяюць, у меру даўгаваты нос i ў меру паўнаватыя шчокі), яна была апранутая ў караткаватую i дэкальтаваную блакітную сукенку — у невялікім выразе яе крыху, але кідка, бачыўся краёк грудзей маладой i здаровай жанчыны.

— Сусед, дзе вы былі? — запытала, i ён па яе голасе адчуў, што яна на лёгенькім падпітку. — Ці не ў той развядзёнкі, што зацікавілася вамі?

— У майстэрні. З той, што называецца Творчасцю.

— Так я вам i паверу! — гарэзна паківала спрытным пальчыкам.

Ён паціснуў плячыма: не верыце — дык не верце.

— Ды ладна, дзела маладое, — махнула рукой. — Але мы вас чакалі. Мы нават па вас засумавалі. Я, Максім, запрашаю вас на мой дзень нараджэння. Сёння я пачынаю выходзіць са свайго другога дзесятка.

— Віншую, — нахіліў ён галаву. Збянтэжыўся. — Але я не маю падарунка ды во які... — Паказаў на свае пацёртыя джынсы i на такую ж паношаную клятчатую кашулю. — Касцюм свой здаў у хімчыстку.

— Не трэба мне ніякага падарунка, — адказала i нечакана ўзяла i пацягнула за руку. — Хадзем. Вы i ў гэтым уборы хораша выглядаеце. Жанчыны проста прагнуць бачыць вас у нашай кампаніі.

— Пачакайце, — папрасіў ён, вызваліў руку, разгарнуў альбом, дзе часам маляваў алоўкам тых, хто сядзеў разам з ім у рэстаране, вырваў адзін ліст i падаў Веліканавай. — Няхай сёння будзе хоць гэта. Пазней будзе іншае.

— Гэта ж я! —усклікнула яна, пазіраючы на малюнак. — I быццам артыстка!

— Вы ж — багіня. Ніка. Багіня перамогі.

— Мы бачылі, што вы штосьці малюеце, але што нас i вось гэтак... — Здзівілася i неспадзявана цёпла цмокнула ў шчаку. — Дзякуй. Вы намалявалі мяне вельмі прыгожай.

— Вы i ёсць такая.

— Не, Максім, — зноў усміхнулася, але ўжо не гарэзна. — Вы намалявалі мяне залішне прыгожай.

— Вы тут такая, якой убачыў я вас пры добрым настроі. Ён бывае ў вас не часта, але я аднойчы паспеў яго не толькі ўбачыць, але i занатаваць.

Яна глыбока i дапытліва зірнула яму ў вочы, здаецца, аблашчыла цёплым позіркам, але нічога больш ні пра свой партрэт, ні пра сябе не сказала.

— Хадзем, калі ласка, — толькі прамовіла, але ўжо не ўзяла яго за руку, падалася з пакоя.

Ён паслухмяна пайшоў за ёй, разумеючы, што гэтым самым парушае свой усталяваны пурытанскі лад жыцця, вымушаны будзе знаёміцца з новымі людзьмі альбо глыбіць знаёмства з тымі, каго ўжо крыху ведае, больш пазнаваць нечы свет i больш некага дапускаць у свой.

Кампанія — а тут сабраліся жанчыны-калегі Веліканавай па рабоце — сустрэлі яго з радасным ускрыкам.

— Глядзіце, — адразу ж, паказваючы свой партрэт, пахвалілася перад імі гаспадыня. — Багіня Ніка!

— I калі ён паспеў намаляваць?! — здзівілася пасудамыйніца, паджылаватая i поўная, цяпер добра захмялелая ўжо Мікалаеўна (імя яе не ведаў). — Відаць, на хаду падэшвы адрывае!

— Ды ён амаль кожны дзень малюе ўсіх нас, калі сядзіць за сталом, — падказала афіцыянтка Клава, зграбная, увабраная ў святочную сукенку, з каралямі на шыі i з пышнай завіўкай, бойкая i, здаецца, не без жаночых свавольстваў маладзіца. Яна, паходжваючы па рэстараннай зале, канечне ж, заўважала, што ён робіць накіды.

— I нашы партрэты ёсць? — запытала буфетчыца, сярэдніх гадоў i вельмі ж паўнагрудая ды з магутнымі паўаголенымі рукамі Нюра. — I такія прыгожыя, як Веліканавай?

— На цябе, Нюра, мабыць, будуць карыкатуры, — пакпіла Клава. — Ты ж мужчынам заўсёды недаліваеш.

— Я пагляджу! — затрэсла на яго пальцам п'янаватая Нюра. — Я праверу! Сёння ж!

З усіх жанчын-застольніц адна маўчала i неяк сарамліва пазірала на яго Аксана — кухар, маладзенькая, але лупаватая i не вельмі зграбная дзяўчына.

— Не зважайце, Максім, на бабскія гавэнды, сядайце, — Ніка пасадзіла яго непадалёку ад сябе (а яна, як імянінніца, сядзела па цэнтры стала), наліла яму чарку гарэлкі.

— Штрафную яму! Шклянку! — закамандавала Нюра, не зважаючы, што трошкі разбэрсаная.

— Не трэба, калі ласка, — папрасіў ён гаспадыню, бачачы, што тая вачыма шукае чысты фужэр. — Я амаль не п'ю.

— Не п'ю, не куру, жанчын не люблю! — перакрывіла яго Нюра. — Які ж ты мужчына тады!

— Ды сунімі ты язык, трапло! — паўшчувала яе Мікалаеўна. — Ты што, не бачыш: перад табой не проста мужчына, a інтэлігент! Мастак!

— Але ж ён не ў спадніцы, a ў штанах! — агрызнулася тая.

— Ты ў спадніцы, але вырабляеш абы-што!

— Ціха, бабы! — папрасіла Ніка. — Калі ласка, выпіце, Максім, i паешце, — падсунула да яго сподак i пачала накладаць на яго салату, каўбасу i вяндліну. — Ды выбачайце нам за гэты шурум-бурум. Не так ужо шмат у нас, жанчын, радасці i ўцех, дык вось дазволілі сабе расслабіцца.

— Дзякуй, — адказаў ён, устаў.

— Правільна, — падперла далонню падбародак Нюра. — Скажы прамову. Я люблю слухаць разумных людзей. Ды калі яны яшчэ гавораць пра нас, жанчын.

— Я мала ведаю вас, вы мала ведаеце мяне, — прамовіў ён, бянтэжачыся, што жанчыны, засумаваўшы ў сваёй кампаніі без мужчын, пазіраюць на яго ўчэпіста. — Але тое, што робіце вы для мяне, што робіць імянінніца, шаноўная Ніка, гаворыць: вы — добрыя рускія людзі. Дык я рад прыгубіць за вашу дабрыню, а таксама за здароўе, за доўгую маладосць i шчасце нашай гаспадыні. Абяцаю напісаць яе вялікі партрэт i паказаць яго на выставе, каб нашу Ніку ведалi далека.

Жанчыны запляскалі, усе пацягнуліся, каб дакрануцца да яго чаркі; ён выпіў, але не ўсё.

— Не-не! — не згадзілася Нюра, якая сядзела насупраць. — Усё! Да дна! Пакажы, што ты мужчына!

— Сапраўды, я не магу піць, — папрасіўся ён.

— Ты што — хворы? Альбо баішся сарвацца?

— Не. Не прывык піць.

— Так не бывае.

Адным словам, не ўстаяў перад Нюрыным змусам, выпіў усё. Заслужыў новыя воплескі, што паслухаў ix, але сам сабе наказаў: не, больш жанчынам паддавацца не трэба. Таму пазней ужо настаяў, каб i налівалі мала, i каб усе пілі менш, адвабліваў песнямі — балазе няблага спяваў. За гэта, здаецца, яго пачалі паважаць яшчэ больш.

Калі разыходзіліся, п'яная Нюра схамянулася:

— Зойдзем, бабы, да яго, няхай пакажа нам свае карцінкі.

— Позна ўжо, — паспрабавала яе i ўсіх адгаварыць вясёлая сёння Ніка. — Паглядзім іншым разам. Максім жа ад нас не ад'язджае.

— Бачыш, якая ты! — не здавалася Нюра. — Адхапіла сабе харошы партрэцік i задаволеная! А мы? Не вартыя? На нас толькі карыкатуры?

Хацеў ці не хацеў, a мусіў павесці падпітую жаночую камнанію ў свой пакой i паказаць альбом. Жанчыны шчыльна абселі i абступілі яго з усіх бакоў.

— Ніка! — заўсклікалі хорам, калi ўбачылі новы партрэтны накід.

— Ніка!

— Зноў Ніка!

— Клава! — загулі, калі ўбачылі сваю афіцыянтку ў белым фартушку i белым каптурыку. — Мікалаеўна!

— Ніка!

— Ніка!

— Зноў Ніка!!!

— Нюра! — ажывіліся, бачачы малюнак, дзе жанчына за буфетам дзёрзка падперла бакі рукамі i на кагосьці лаялася.

— Не карыкатура, але не так добра намаляваная, як Ніка, — нібы пакрыўдзілася тая.

— Ніка!

— Амаль усё пра Ніку! — пасля, калі ён загарнуў альбом з апошнімі сваімі накідамі, заўважыла Клава. — Ніка вясёлая, Ніка сумная, Ніка хітраватая!

— Зразумела, — пахітала галавой Нюра. — Ён закахаўся ў нашую Ніку!

У Максіма нечакана ўстрапянулася сэрца: акаселая Нюра чуйна ўгадала тое, што ён адганяў ад сябе, таіў; як убачыў, сумелася i Ніка — можа, ад таго, што зразумела: невыпадкова столькі шмат маляваў яе, а можа, ад таго, што жанчыны абы-што падумаюць пра ix. Праўда, узяла сябе ў рукі, перавяла гутарку на іншае:

— А вось партрэта нашай Аксанкі няма.

— Ведама, увесь час на кухні, дык не трапляла на вочы чалавеку, — па-свойму заступілася за маладзенькую напарніцу разважлівая Мікалаеўна. — Хіба Аксанка не прывабная?

— А ведаеце што, бабы? — загарэлася Клава. — Давайце пакінем тут Аксанку, няхай папазіруе Максіму!

— Пакідаем! — рашуча секанула паветра дужай рукой Нюра. Кажуць, кулаком яна збівае з ног свайго мужа.

— А ты што скажаш, Аксанка? — Клава прытуліла да сябе тонкую рыжаватую дзяўчыну, якая цяпер палала ад сораму. — Папазіруеш? Можа, нават i без адзення? Чула, мастакі вельмі любяць маляваць голых жанчын, а пісьменнікі — пісаць пра ix.

— Не бянтэжце дзяўчынку, — прамовіла Ніка, засаромеўшыся. Ёй, здаецца, пачала не падабацца гэтая залішне вольная жаночая размова.

— Знайшла дзіцятка! Ёй ужо дзевятнаццаты год, — хмыкнула Клава. — Яна хоча замуж. Дык i трэба завабліваць жаніха.

— А ты легла б альбо села перад чужым мужчынам голая? — паўшчувала Мікалаеўна.

— Села б! — не сумелася тая. — Ды перад высокім i прыгожым! Толькі, на жаль, мая постаць ужо не тая. Вось каб такая, як у Нікі!

— Хопіць, Клава, распускаць язык, — незалюбіла Веліканава. — Што падумае пра нас Максім!

— Хай ведае: бабы ёсць бабы, — паклала яму руку на плячо Клава. — Хоць, кавалер ты наш адзіны, раскажы пра сябе. Які лёс закінуў цябе сюды?

— Самы звычайны, — усміхнуўся ён.

— Які? Раскажы!

— Вам гэта будзе не зусім цікава. Ды...

— От прычапілася да чалавека! — заступаючыся за яго, напала на Клаву Ніка. — У яго, можа, усё глыбока асабістае.

— Хіба мы не паважаем яго? — апраўдалася Клава. — Мы не чапляемся, мы просім расказаць, што прывяло яго сюды, да нас.

— Сцежкі-дарожкі мае, кажу, звычайныя, — бачачы, што не адмоўчышся i не аджартуешся, сказаў ён. Тым больш што не адчуў, каб Клава хацела зняважыць яго. — Сам я з беларускай вёскі, з вялікай сялянскай сям'і. Змалку любіў маляваць. Скончыў наш тэатральна-мастацкі інстытут. За дыпломную i за яшчэ некалькі новых карцін стаў членам Саюза мастакоў. Маляваў для музеяў, для сябе, афармляў кнігі i розныя выставы...

Паколькі ўсе жанчыны слухалі яго амаль не дыхаючы, апусціў галаву, пачаў спавядацца далей:

— Аднойчы трапіў на конкурс прыгажосці. На ім вельмі ўпадабаў адну маладзенькую студэнтку. Яна ўзяла толькі трэцяе месца, але была варта большага. Запрасіў яе папазіраваць... Закахаўся. Пажаніліся. Неўзабаве павінен быў мець кватэру, майстэрню — здавалася, жыві, працуй i радуйся. Усё няблага ішло i ў маёй «міс-3». Пераходзіла з курса на курс, удала спявала ў студэнцкім рок-гурце. Нават больш — яе агледзелі прафесіяналы, пачалі запрашаць да сябе. Паклікаў i кіраўнік ансамбля, які яна любіла да самазабыцця. Але яе кумір вылучыў перад ёй умову... Яна згадзілася... Я ўведаў гэта ад яе суперніц, змагаўся, але яна сказала мне: «Мастацтва мне даражэй за сям'ю...» Я не мог не падаць на развод. Пасля пакінуў горад i з'ехаў сюды...

Калі ён заціх, расчуленая Мікалаеўна запытала:

— А дзяцей маеце?

— Не. Яна не хацела ix. Каб ні на дзень не адлучацца ад эстрады.

— Вось гэтыя артысткі! — абурылася Нюра. — Распусніцы!

— Не ўсе, — сказаў ён. — Ёсць сярод ix i іншыя, харошыя.

— Вы i цяпер кахаеце яе? — сардэчна запытала Клава.

— Пакрыху забываю...

— Забывайце яе, яна вас не вартая, — параіла Клава. — Вы яшчэ сустрэнеце тую, якую пакахаеце. I яна вас пакахае.

— У Максіма ўжо няма ў сэрцы месца для жанчыны... — нечакана гулліва ўсміхнулася Ніка.

— Быць не можа, знойдзецца, — сказала Клава. — Якое ні цвёрдае, непрыступнае мужчынскае сэрца, але павінен быць у ім куточак i для жанчыны. Ды яшчэ ў мастака, у каго зусім іншая, чым у звычайных, душа! Так, Максім?

Ён усміхнуўся i паціснуў плячыма, чамусьці саромеючыся ў гэтую хвіліну зірнуць на Ніку — паружавелую, з ззяннем у вачах i пахарашэлую.

— Была б я маладзейшая, дык не данусціла б, каб вы маркоціліся адзін! — уздыхнула Клава. — Хоць бы мне маіх сорак! Я ім, — хітнула галавой на Аксану i Ніку, — паказала б жаночы парыў да любові з адзінокім маладым мужчынам!

3.

Пасля гэтага вечара Максіму было вельмі няпроста сустракацца з Нікай. Зрэшты, як адчуваў, ёй таксама. Яны пазбягалі бачыцца, загаворваць, а калі перакідваліся словам-другім пра што-небудзь жыцейскае, дык абое бянтэжыліся, мітусіліся i пунсавелі.

Паволі загадчыца клуба пакінула яго ў спакоі, дык ён, нарэшце, у цішыні i спакоі маляваў сваё запаветнае. I пачаў цыкл сібірскіх карцін з партрэта Нікі. Узіраючыся ў свае ранейшыя эскізы, ён спрабаваў па-свойму зразумець глыбокі смутак у яе вачах, дабрыню, што высвечваецца з душы на звычайным твары гэтай жанчыны, — нават не толькі дабрыню, але i нейкае шчырае i прывабнае хараство. Па меры таго як усё больш i больш на палатне пад фарбамі нараджалася іншая, «ягоная» — i зямная, i трошкі адухаўлёная — Ніка, Максім ужо не толькі адчуваў, але ўпэўніўся: не, ён не захапіўся Нікай, як у свой час сваёй «міс», a закахаўся ў яе, як у жанчыну i чалавека.

— Ніка, — затрымаў яе аднойчы ў рэстаране. — Я заканчваю ваш вялікі партрэт. Я хацеў бы ўбачыць вас у вашым любімым адзенні.

— Што ад мяне трэба? — апусціла яна вялікія сумнаватыя вочы.

— Каб вы разы два-тры пасядзелі перада мной па гадзіне ў майстэрні.

— Я не магу прыйсці туды.

— Чаму?

— Хіба вы не прадбачваеце ўсякіх размоў?

— Але я не змагу дабіцца дасканаласці, як мы кажам, без натуры.

— Я магу даць вам мой здымак.

— Я не малюю па здымках.

— Не, Максім, — папрасіла, зірнуўшы на яго пяшчотна. — Я разумею вас, але мяне не зразумее горад.

— Я правяду вас у майстэрню i выведу з яе незаўважанай.

— Не.

— Вы асцерагаецеся мужа? — ціха запытаў.

— Не. Мне абыякавая яго думка, але мне не ўсё роўна, што пра мяне скажа горад.

— Тады хоць дайде мне, калі ласка, сваю любімую сукенку альбо кофту. Іначай буду вымушаны намаляваць вас у белым халаце, у якім вы цяпер, у рабочы час.

Яна згадзілася, схадзіла ў свой нумар i неўзабаве прынесла загорнуты ў газету пакет. Як потым убачыў у майстэрні, дала яму новую прыгожую сукенку.

Праз дні тры вярнуў яе.

— Выходзіць? — усміхнулася Ніка.

— Неўзабаве можаце ўбачыць сябе ўвекавечанай у мастацтве.

— Калі ласка, — папрасіла, прыклаўшы руку да грудзей, — нікому не паказвайце партрэт, пакажыце мне першай.

— Прынесці вам дадому? — усміхнуўся.

— Прыносьце,— згадзілася.— Спадабаецца — пачастую каньяком, не спадабаецца — знішчыце карціну.

— ... i намаляваць іншы партрэт, — дадаў ён. — Але ўжо з натуры. Так?

— Паглядзім. Хоць не такая я ўжо вартая, каб трапляць у вечнасць.

Сапраўды, неўзабаве, праз два дні, у нядзельны падвечар, калі многія гараджане яшчэ загаралі, купаліся, Максім выйшаў з паўзмрочнага i халаднаватага падвала, несучы пад пахай загорнутую ў шэрую паперу вялікую рамку з палатном. Паважна, як працаўнік, што зрабіў сваё, задуманае, крочыў па тратуарах, аслоненых слепкімі ад сонца белымі дамамі i заціхлымі зялёнымі древамі, здаецца, нават не хвалюючыся: упадабае карціну Ніка ці не. Можа, i таму, што выява яе яму самому падабалася. Каб нават прыйшлося знішчаць карціну, дык рабіў бы гэта не з прыкрым адчуваннем няўдачы i свайго бяссілля.

Як i чакаў, Ніка была дома. Можа, па звычцы пустэльніцы, можа, чакала яго. Ва ўсякім разе была ў караткаватай чорнай спадніцы, што вабна аблягала яе паўнаватыя сцёгны i клубы, у беленькай блюзцы з кароткімі рукавамі — яна, гэтая блюзка, пекна аблягала яе пакатыя плечы i паднятыя станікам грудзі ды не замінала ўбачыць спрытныя локці.

— Ёсць другая я? — усміхнулася, але, здаецца, з узрушэннем. — Тая, што ўжо ў вечнасці?

— Ёсць. Сустракайцеся.

Калі разгарнуў паперу i паставіў карціну на крэсле каля сцяны, Ніка больш чым здзівілася ці ўразілася:

— Я!!! Жывая!!!

Максім адышоў, сеў на канапе i пазіраў то на Ніку, то на яе партрэт, уяўляючы, што каб Ніка не апускала на лоб пасмачку валасоў, a пакідала высокі лоб адкрытым, дык яна была б іншай — мабыць, старэйшай, можа, нават строгай i непадступнай, пасмачка ж маладзіла i лагодзіла яе. Ніка села побач, пільна паглядзела некалькі хвілін на свой партрэт і, скрыжаваўшы рукі на грудзях, уздыхнула:

— Божа, які смутак у вачах!

— Я не ведаю добра, Ніка, чаму ў вас тэты смутак, але ён, па-мойму, святы...

Яна павярнулася да яго — доўгія павекі яе заміргалі, поўныя вусны ўздрыгнулі, а па бліжэйшай поўнай шчацэ паплыла буйная слязіна.

— Які вы ўважлівы i праніклівы, — сказала паўшэптам. — Вы ўгадваеце тое, што на душы.

— Не ўгадваю — толькі адчуваю, Ніка.

— Вы расказалі сваю гісторыю, хочаце пачуць маю?

— Калі можна, дык раскажыце.

— Мая гісторыя таксама простая, — задумліва прамовіла. — Я, як i вы, з вёскі. Праўда, змалку не ведала, чым буду займацца. Па парадзе бацькоў паступала ў інстытут народнай гаспадаркі — не паступіла. Пайшла, як цяпер жартуюць, у кулінарны тэхнікум. Скончыла, трапіла на працу сюды ў рэстаран. Тут пазнаёмілася са сваім будучым мужам, неўзабаве выйшла за яго замуж. Ці кахала яго? Здаецца, кахала, даверылася яму цапкам, як i трэба прыхіліцца жанчыне да таго мужчыны, хто бярэцца быць яе заступнікам. Прыйшоў час — нарадзіла дзіця. Ды лёс аказаўся неміласэрны да нашай дачушкі. Праз месяцы тры яна памерла. Самі разумееце, нам было вельмі цяжка. Я не бачыла свету з-за слёз, а ён хадзіў чорны, як хмара. Мінуў год, ці што. Гора наша прытупілася, хоць i радасці жыць не было. Ды, як кажуць, увесь век свой з пакутаю не пражывеш, рана-позна трэба сказаць сабе: «Отвяжись, худая жизнь, привяжись хорошая!» Карацей, я чакала: муж — усё ж мужчына, мае больш сілы i волі, паможа мне акрыяць. «Худ мой мужилка — а завалюсь за него, не боюсь ничего!» Я — да яго, а ён, бачу, халодны. Аднойчы вяртаецца — не прытуліў, не пацалаваў, у вочы не глядзіць, сеў i п'е. Напіўся. Як свіння. «Слухай, — кажу яму назаўтра, — не так, як трэба, ты жывеш, не так, як трэба, мы жывём.

Кінь напівацца, будзь чалавекам. Як бачыш, i я не весялюся, мардуюся, знемагаю, але ж я не знаходжу збавенне ў гарэлцы ды ў адчужанасці да цябе. Дасць Бог — у нас яшчэ будуць дзеці, жывыя i здаровыя». Ён доўга маўчаў, адводзіў вочы, а пасля прызнаецца: выпадкова пазнаў адну жанчыну, а яна... Словам, яму трэба лячыцца. Божа, мне аж свет пацямнеў уваччу. Як так можна?! «Вон!» — з болем, з крыўдай, з істэрычнасцю — з усім, што сабралася на душы, залямантавала я i пачала выкідаць з кватэры на калідор ягоныя рэчы. Пайшоў, але неўзабаве вярнуўся. Ужо з бальніцы. «Ведаеш што, — адказала на яго просьбу дараваць яму, — калі хочаш, жыві побач, але быць табе жонкай не магу. Тым больш не нараджу ад цябе. Але паколькі я яшчэ маладая, хачу мець дзяцей, дык буду нагледжваць прыстойнага мужчыну. Сустрэну такога, ну такога — я яго... А ты пасля рабі што хочаш. Не супраць гадаваць чужое здаровае дзіця — гадуй, супраць — сыходзь ад нас...» Вось Максім, мінула з таго часу ўжо два гады...

Пяшчотна, аддана зірнула на яго, але ўсміхнулася з глыбокай пакутніцкай самотнасцю. Пасля сумнавата ўсміхнулася:

— Вось якія няўдачлівыя мы з вамі, Максім. Нават за тое, што падманутыя: вы — жонкай, а я — мужам. Вы ўцяклі ад свайго гора сюды, а я... марную з-за нягодніка маладосць...

— Хто ведае, Ніка, — прамовіў ён, — каму цяжэй, а каму лягчэй. Зведаў бяду, гора, устаяў як чалавек — можа, зведаеш i жыццёвую ды чалавечую радасць; паплыў-панёсся, як трэска, па волі лёсу — можа i знесці ўбок, а то нават i асудзіць на пагібель...

— Праўду вы кажаце, — боль, а з ёю i сумота адступілі ад яе вачэй, а значыць, i ад душы, а замест ix усплылі цяпло ды надзея.

З хваляваннем, узрушаны, ён узяў яе пальцы, што былі блізка, i паціснуў ix; яна таксама ўзрушана паціснула ягоныя пальцы, перадаючы яму ўжо ўспламянёны імпульс. Яшчэ болей узрушваючыся, ён нахіліўся i далікатна пацалаваў яе ў вусны. Яна не адхілілася, але i не прытулілася, толькі заплюшчыла вочы і, здаецца, яшчэ болей даверылася яму. Устрапянулася, часцей, а то i нястрымана забілася сэрца. У абаіх. Міжволі яны прыпалі адно да аднаго. Калі нечакана не хапіла дыхання, адарваліся ад пацалунка i прыткнуліся адно да аднаго лбамі. Пасля, утаймаваўшы дыханне, зноў надоўга прыпалі адно да аднаго i зноў, супакойваючыся, аддана прытуліліся галовамі.

— Кахаеш? — запытала Ніка шэптам. — Хоць крыху?

— Кахаю. I не крыху.

— Прашу: скажы праўду.

— Я не маню. Кахаю.

— Мне вельмі трэба ведаць іменна праўду, — апякла гарачай шчакой ягоную. — Калі я табе толькі падабаюся, калi жадаеш мяне як жанчыну — калі ласка, буду тваёй палюбоўніцай, але не нараджу ад цябе. Калі ж ты пакахаў, амаль так, як пакахала цябе я, дык тады нараджу. Я хачу, каб даць жыццё дзіцяці не выпадкова, a толькі ў каханні. Каб яно было i здаровае, i добрае.

— Я кахаю цябе, Ніка.

— А былую жонку-красуню? Я ж, бачыш, не міс горада. Нават нашага, невялікага. Я звычайная.

— Ты — звычайная i незвычайная. Ты ўсё маеш: красу, чалавечнасць, пяшчоту. Калі можна так сказаць, вялікую душу. Яна выпраменьвае такое святло, такую вабнасць, нават чароўнасць, што маюць не ўсе самыя пісаныя красуні. Некаторыя з ix, самазакаханыя ад хараства свайго цела, не могуць быць з добрай душою. Яны па-свойму нешчаслівыя людзі. Яны прыносяць няшчасце не толькі іншым, але рана-позна i сабе.

— Дык хочаш, каб я стала маці твайго дзіцяці? — пяшчотна запытала Ніка.

— Хачу,— шчыра адказаў Максім.— Я люблю дзяцей. Я хачу быць бацькам.

— Тады я толькі твая,— прамовіла яна. I на вуха: — Ідзі ў спальню, на наш сямейны ложак. Ён справа.

Максім упершыню ступіў у той пакой, дзе ён яшчэ ні разу не быў i куды цяпер заходзіў ужо як гаспадар. Тут былі два ложкі: адзін злева, другі справа, каля шафы для адзення. Каля акна, што было пасярод сцяны i пазірала на вуліцу, стаяў накрыты абрусам стол, а на ім — ваза з чырвонымі ружамі.

Ніка вярнулася, калі ён ужо ляжаў на беленечкім прасцірадле i пад лёгкай, таксама ў беленечкім чахле коўдрачкай, зашмаргнула на акне цёмна-рудыя занавескі, утвараючы ў пакоі паўзмрок, а пасля, не саромеючыся, як жонка, паволі i, гарэзна ўсміхаючыся, пачала скідаць з сябе халат: глядзі, каханы, якая я i што можа быць тваім! Затым поклічна паімкнулася да яго — рослая, з моцнымі, у меру поўнымі нагамі, з прадаўгаватымі i каля буйнаватых смочкаў акругленымі грудзямі, хораша белая, — i ён аж замёр ад таго, што да яго сама набліжаецца, хутка будзе ягонай ажылая ад іхняй сустрэчы маладая жанчына.

Ён прыпадняў коўдрачку — яна легла побач i, паспеўшы нават за міг агледзець яго, радасна прашаптала:

— Ты не толькі прыгожы. Ты вельмі стройны.

— I ты прыгожая ды стройная, — таксама з радасным шэптам адказаў ён, тулячы яе ў абдымку.

Ніка заплюшчыла вочы, ахвотна тулілася ўсім целам, прагна цалавала i неўзабаве ўжо аддана была ягонай. Спачатку моўчкі прывыкала да іхняй блізкасці, пазнавала яго, а пасля, запалымнеўшы, ажывілася — пачала то нібы ўцякаць ад яго плоццю, то тут жа імкнуцца насустрач, заміраць, спрабаваць штосьці сказаць пра тое, пра што не хапала слоў, i зноў ды зноў зачароўваць яго сваімі клубамі. Аж да той хвіліны, калі яны абое зняможана ўпалі тварамі на падушку...

4.

Пасля гэтага Максім i Ніка пачалі жыць як муж ды жонка. Праўда, яны нават не загаворвалі, хто яны цяпер, жылі, цешыліся жыццём, адно адным, i ўсё.

— Дзівак ты мой міленькі i любенькі, — радавалася Ніка, калі ўжо мінала гарачая часіна, яны ляжалі побач, суцішваліся i пачыналі ўсвядомлена гаварыць, — як я ледзь не памылілася! Напачатку ж я цябе не ўпадабала. Палічыла: ты калі не дзівак, дык не зусім нармальны чалавек. Потым адчула: не, ты дзіўнаваты, не такі, як усе, але цікавы, памяркоўны, добры. Пасля, калі ўведала пра тваю няўдачу ў жыцці, я ўжо не магла не думаць пра цябе. А чым больш думала, бачыла, слухала цябе, тым больш захаплялася табой. I ўрэшце закахалася. Калі ты паказаў альбом, дзе гэтулькі маіх партрэтаў, я зразумела, жаночай душою адчула: i я табе неабыякавая. А зразумеўшы гэта, я ўжо не магла стрымаць сябе... Я хачу быць жанчынай, маці, я хачу кахаць i любіць. Цяпер вось, калі я твая, а ты мой, я іншая. Я ўжо не ведаю страху, ваганняў, я жыву, хачу жыць. Я ўжо іначай пазіраю на неба, на дрэвы, на дамы, на людзей, бачу ва ўсім гэтым прыгажосць, чароўнасць... Ты ведаеш, што мне сёння сказала наша Клава? «Ніка, ты зусім змянілася. Памаладзела i пахарашэла. Ты ззяеш. У цябе нават ужо іншая находка, іншы голас. Ты закахалася, i ў цябе лёгка на душы».

— Сапраўды, Ніка, ты цяпер іншая, — радасна гаварыў ён. — I я іншы.

— Іншы. Цяпер ты сапраўдны мужчына.

— Сапраўдны ці не сапраўдны — не ведаю, але я таксама хачу жыць, працаваць, кахаць. Карацей, паўнацэнны.

— Паўнацэнны, — больш чым згадзілася. — I, галоўнае, мой! Але прызнайся: не баішся, што я гэткая прагная да жыцця i любові?

— Не. Я такога не баюся.

— Не бойся, міленькі i любенькі. Я ж здаровая, дужая баба, i мне самой маці-прыродай дадзена жыццялюбнасць. Не распусная, не пошлая, а натуральная. А натуральнасці, мусіць, не трэба саромецца i баяцца. З яе кпяць найперш неразумный альбо цынікі. Так, тварэц багінь?

— Так, багіня жыццялюбнасці.

— Я, каб ты ведаў, часамі дакараю сябе: ці маю права прычэплівацца да цябе, нежанатага, майстра такой рэдкай прафесіі? Я ж, бадай, ніколі не зразумею таго, пра што ты думаеш, што i як робіш, буду апускаць цябе да сябе, простай бабы, да простага абываталя.

— Не такая ўжо ты простая, калі разумееш такія рэчы, — як i думаў, сказаў ён. — Ты разумная i адчувальная.

— Я чытала: пісьменнікам, мастакам, кампазітарам трэба вялікае натхненне, i яго найперш даюць ім новыя сустрэчы, як ты кажаш, з больш разумнымі i адчувальнымі жанчынамі, — скрушліва прамовіла яна. — Дык я таксама баюся: а раптам надакучу табе? Я ж бываю i злая, сварлівая, помслівая.

— З характерам? — усміхнуўся.

— З характарам.

— А якая ж гэта жанчына без характеру альбо без настрою i капрызаў? У гэтым, здаецца, уся яе вабнасць.

— Я не буду радавацца, не буду шчаслівая, калі надакучу i ты пакінеш мяне, — уздыхнула Ніка. — Але, здаецца, не буду пакрыўджаная лёсам. Ужо нават за тое, што звёў нас, што я i пакахала цябе, i магу даверыць табе стаць бацькам нашага дзіцяці. Мы ж даём яму жыццё ў каханні i шчасці, яно не можа не быць здаровае i добрае.

— Ты лічыш: яно пачало ўжо жыць?

— Хутка даведаемся, — шапнула яму на вуха, прытулілася, паклала ягоную руку сабе на жывот. — Палашчы яго, палюбі, пажадай яму расці...

...Праз месяцы два, калi зачасцілі ўжо дажджы i пацягнула з паўночнай тайгі холадам, Ніка парушыла сваё слова: сярод белага дня зайшла да яго ў майстэрню. Спакойная, радасная, як можа быць задаволеная жанчына. Пачала азіраць ягоныя прылады, карціны. Затым, убачыўшы, што ён пільна назірае за ёй, усміхнулася:

— Ты чаго так пазіраеш на мяне?

— Мне здаецца: ты невыпадкова асмелілася прыйсці сюды, — усміхнуўся i Максім. — Душой адчуваю: ты хочаш мне штосьці сказаць.

Як ты адчуваеш? — падышла, стала побач, пазіраючы ў вочы.

— Па тваёй спакойнай радасці.

— I што ты адчуваеш?

— Мусіць, здарылася тое, што павінна было выйсці ў маладых жанчыны i мужчыны...

— Які ты здагадлівы! — узлахмаціла яму чупрыну.

Ён літаральна схапіў яе, сціснуў.

— Мядзведзь! — шчасліва паўшчувала. — Задушыш! — Але калі сустрэла ягоныя вусны, яшчэ бліжэй прыгарнулася i закінула яму за шыю рукі.

Яны туліліся i цалаваліся доўга. Праўда, цяпер паіншаму, як раней. З радасцю i падзякай адно аднаму.

— Угадаў? — запытаў пасля, хоць ужо ўсё было ясна.

— Угадаў, — адказала шчасліва. — Застаецца толькі пачакаць i паглядзець, якія твае творчыя пошукі...

— Гарэзніца!

— А чаму мне не быць ёю? Што цяпер мне замінае радавацца?

— Калі так, дык ведай: будзе сын.

— Чаму ты так лічыш?

— Бо я, аўтар, так хачу.

— Бач, які славалюбны, а то i фанабэрысты! — пажартавала. — А я што — не аўтар таксама?

— Аўтар. Але i ты, думаю, хочаш сына.

Ён адхіліў яе, каб зірнуць у вочы; яна чамусьці пасупраціўлялася, не адхілілася i не наказала твару. Калі ж ён настаяў, проста адарваў яе ад сябе, убачыў: яе зрэнкі затуманеныя, вочы поўныя слёз, што вось пацяклі ўжо ўніз, па шчоках. Ён адразу зразумеў, ад чаго гэтыя слёзы: i ад пакуты, i ад радасці.

— Не плач, мілая, — папрасіў. — Усё будзе добра.

— Я не магу не плакаць, мілы мой Максім... — прамовіла i зноў прытулілася да яго.

— Я ўсё разумею, Ніка...

— Ведаю, што разумееш, не дакараеш за слёзы па тым, што я страціла...

Ён не адказаў, толькі мацней прыгарнуў:

— Паплач, мілая.

— Я больш ужо не плачу, — сказала, хоць, канечне ж, яшчэ не магла паадолець жалю па сваёй дачушцы. — Я з табой...

Максім зноў адхіліў Ніку, узяў адзінае тут, у сваёй сціплай майстэрні, крэсла, паднёс яго да нацягнутага чыстага палатна, а пасля падвёў яе сюды.

— Садзіся! — сказаў рашуча. — Зараз будзем пачынаць новую карціну «Ніка — будучая маці».

— Максімка, я ж... Ды во i апранутая не так, як трэба, — усцешана, але збянтэжана ўсміхнулася Ніка.

— Якая ёсць, такой буду i маляваць! — ужо не мог адступіцца ад свайго ён.

5.

Праз гады тры, калі Максім вярнуўся ў Мінск, у Палацы мастацтваў ён наладзіў выставу сваіх сібірскіх карцін, дзе быў i вялікі цыкл «Ніка — багіня перамогі», «Ніка са смуткам у вачах», «Ніка вясёлая», «Ніка хітраватая», «Ніка ў чаканні мацярынства», «Ніка з сынам».

Калегі — сярод ix некалькі паджылых, некалькі сярэдняга веку i яго равеснікаў, зусім мала маладых — учэпіста азіралі яго карціны. Тыя, хто прыехаў сюды здалёку i лічыў, што ашчаслівіў тутэйшае мастацтва, пазіралі на ўсё з рэўнасцю, мясцовыя мастакі, якія лічылі, што ён з'ехаў з роднай старонкі i прывёз абы-што, тое, чаго нямала навезлі іншыя, спачатку паходжвалі каля карцін з ухмылкаю, але ўсе яны каля цыкла, дзе гераіняй была Ніка, не толькі прыпыніліся, але i затрымаліся надоўга.

— Сапраўды, калега, гэтая твая Ніка — багіня i якраз багіня перамогі, урачыстасці, — хацеў ці не хацеў, але сказаў яму мэтр Н. — Больш чым удалы цыкл. Стары, гэта ўжо сапраўднае мастацтва. Ты не знік, ты ўваскрос i падняўся.

Павіншавалі яго, як кажуць, i свае, таксама раўнівыя, але цяпер некаторыя шчыра радыя за яго — за тое, як ён намаляваў жанчыну ў розных іпастасях. Усе ж разумелі, што такое можна было б намаляваць i не выязджаючы з роднага горада, але для таго, каб натхніцца на такое, не абысціся без вялікіх узрушэнняў i пачуццяў.

Улучыўшы хвіліну, Максім — у чорным касцюме i пры матыльку, шчаслівы — азірнуўся i сярод нешматлікай публікі падміргнуў рослай жанчыне ў цёмным парыку i ў вялікіх цёмных акулярах.

Гэтая невядомая тут нікому таямнічая асоба была не толькі яго ўзрушаная прыхільніца, але i ягоная жонка, Ніка. Яна, хочучы, каб яе пакуль што не ведалі, была сярод тых, хто першы агледжваў яго выставу i рашаў яе лёс, уважліва прыслухоўвалася да ўсіх, хто мог сказаць якое слова пра ягоныя карціны i пра яе, — лепш сказаць пра тую, якая ажыла ў вобразе Нікі-жанчыны альбо багіні. Цяпер Ніка чакала другое дзіця. Як лічылі яны з Максімам, дачку.

1992

Зіна

Седзячы ў самалёце;што плыў над белавоблачным морам у Ташкент, яна ўспомніла ўсё тое не раз i не два...

1.

— Дазвольце назвацца: старшы лейтанант Жураўлёў!

Яна не паспела ні абурыцца, ні ўсміхнуцца, толькі здзівілася: нечакана, нібы з-пад зямлі, паўстаў, загарадзіў дарогу вайсковец, падняўшы правую руку да блакітнага аколыша фуражкі. Пакуль яна, запыніўшыся, папраўляла раменьчык ад сумачкі-касметычкі на левым плечуку, ямчэй брала ў правую руку пакет з памідорамі, якія толькі што купіла ў вулічным кіёску, i заадно акідвала позіркам гэтага неспадзяванага зуха — высакаватага, стройнага i пагляднага, — той смела сваволіў далей:

— Дзяўчына, выходзьце за мяне замуж!

Цяпер ужо яна прыкінула: перад ёй звычайны юрлівы залётнік, але чамусьці — можа, i таму, што быў добры настрой, — не зазлавала, а нават пагарэзавала:

— Я — не дзяўчына.

Ён апусціў руку i нібы засмуціўся:

— Вы — замужам?

— Не, — усміхнулася. — Але не тая, што вам трэба вось так адразу...

— Якраз тая, — суцешыўся. — Дазвольце, — i даволі рашуча ўзяў з яе рук пакет з памідорамі, закрочыў побач.

Яна ўжо не зразумела самую сябе: дагэтуль не толькі не дазваляла незнаемым мужчынам прычэплівацца, але нават гуляць з ёю вачыма i няшчыра-спакуслівымі словамі, а вось сёння, тут не толькі не адганяе бойкага заляцаку, але нават адчувае да яго нейкую гарэзную цікаўнасць. Што ж, падумала, паглядзім, што будзе далей, наколькі хопіць у яго красамоўства i прыстойнасці.

— Вы, канечне, прабачце, — ужо не брава, а спаважліва прамовіў той. — Я, мабыць, здаюся вам нахабнікам. На самай справе гэта не так. Я прыехаў сюды з далёкага азіяцкага гарнізона, у мяне ў запасе ўсяго адзін сённяшні дзень, дык вось змушаны...

— ...адрываць падэшвы на хаду... — даказала яна i зірнула на яго.

«Здаецца, як i мне, гадоў дваццаць шэсць, лоб высокі, разумны, бровы густаватыя, вабныя, вочы глыбокія, блакітнаватыя, добрыя, нос кірпаваты, але добра падыходзіць да худаватых шчок, а вусны паўнаватыя, лагодныя, форма не новая, але дагледжаная...»

— Зусім не, — збянтэжыўся кавалер. — Паверыце ці не: пакуль вы бралі памідоры, разлічваліся i перакінуліся словам-другім з прадаўшчыцай, я назіраў за вамі i адчуваў: закахаўся. З першага позірку.

— I часта такое ў вас? — пакпіла, бачачы, што i ён пільна азірае яе постаць, твар.

— Я не шмат бачу жанчын-славянак. Некаторыя падабаюцца, але каб закахацца з першага позірку, — дык сёння першы раз.

— Дык я, па-вашаму, красуня? Німфа? Фея? Ці толькі паглядная краля?

— Навошта вы так? — сумеўся. — Я гавару праўду. Будзьце ласкавы: скажыце хоць, як вас зваць.

— Вельмі проста: Зіна.

— I ў мяне ўсё простае: Жураўлёў, Міша. Халасцяк, які марыць знайсці не фею ці німфу, а вартную дзяўчыну, ажаніцца i быць добрым мужам ды бацькам. Вы згодныя стаць афіцэравай жонкай? Пакінуць свой утульны Мінск i паехаць са мной у азіяцкі горны гарнізон?

Зіне здалося, што ён ужо не толькі не зухуе, але шчыры, вабіў i вабіць душэўнасцю, але яна рашыла астудзіць яго:

— Я ж казала: я — не дзяўчына. Разведзеная. Ды i не ведаю добра сама, ці, як вы кажаце, вартная.

— Дзеці маеце?

— Не.

— Паслухайце, Зіна, — запыніўся, зірнуў з маленнем ёй у вочы. — Вы — мой лёс. Я ехаў сюды па новы салдацкі набор i адчуваў: штосьці павінна змяніцца ў маім жыцці. I вось, ідучы па праспекце, зусім выпадкова заўважаю вас. Маё сэрца аж падскочыла: калі гэтая чарнявая, стройная, мілая, з добрымі вачыма незнаёмка незамужняя, дык яна — толькі для мяне!

— Вось як... — Разгубілася ад яго такога запалу, адчуваючы, што падскоквае ўжо, непакоіцца яе сэрца.

— Вы — настаўніца? Урач?

— Не. Я чалавек «сухой» прафесіі. Бухгалтер.

— Але вы вельмі жывая, пяшчотная i нейкая цёплая...

— Я звычайная.

2.

Назаўтра, едучы на работу, Зіна не верыла сама сабе, што нібы ў сне, нібы наяве ўтварыла ўчора: паблукаўшы па горадзе, дапусціла незнаёмага чалавека ў сваю аднапакаёўку, выпіла з ім віна, патанцавала пад грампласцінку, а потым, адчуўшы галавакружэнне, аддалася яму. Ды мала сказаць — была блізкая з ім, яны вуркаталі, галубіліся ўсю ноч, яна ніколі дасюль не чула столькі мужчынскага шэпту, пяшчоты i поціску дужых рук, столькі не знемагала ў слодычы i стоме. Ёй здавалася: усяго гэтага не было, як i ранішняга развітання, апошняга дыхзаймальнага абдымку i пацалунка, яго клятвы, што яна ўжо яго жонка, а ён яе муж. Каб упэўніцца, што гэта ўсё так, яна раз за разам адчыняла касметычку i даставала лісток з ягоным адресам i тут жа, бачачы прыгожы почырк, адчувала, што адмыслова смыляць яе вусны, хораша пачуваюць сябе, здаецца, усё яшчэ трапяткія клубы, абласканыя грудзі i спатоленая плоць у парыве маладой страсці i што сэрца як ніколі б'ецца роўна i спакойна ці, лепш сказаць, нячутна. А да ўсяго ёй здавалася, што гэтага Жураўлёва («Мой залётны птах, журавель!» — шаптала яму ўчора) ведае ўжо даўным-даўно, нібы на свае вочы бачыла, як ён нялёгка жыў з пакінутай бацькам маці, як падрастаў i добра вучыўся, стаў афіцэрам.

— Зіна! — здзівілася ў бухгалтэрыі яе сяброўка Алеся. — Ты сёння незвычайная!

— Я, дзяўчаты, — адказала з усмешкай, — зведала каханне з першага позірку, ноч любові ўсёперамагальнай...

— З кім?

— З лётчыкам.

— Ты выходзіш замуж?

— Выходжу. Наперадзе ў мяне рамантычнае падарожжа ў азіяцкія горы!

Але пазней здарылася тое, пра што часамі думала: лётчык прыслаў ёй толькі адну тэлеграму («Дзякуй за ўсё. Люблю. Навечна твой».), а потым заціх, не адказаў ні на першы, ні на другі яе ліст. Праз месяц уведала i іншы сюрпрыз: цяжарная. Усвядоміла: калі народзіць, дык, канечне ж, ёй прыйдзецца гадаваць дзіця адной. Мусіць, яна была для таго малойца толькі адной са спакусных, i ён узяў сваё. Можа, ён жанаты ўжо чалавек, мае дзяцей.

Насуперак Алесі (тая: «Журавель лятае высока, а лётчык яшчэ вышэй!..»), маці («Дзеўка, з дзіцем табе будзе цяжэй выйсці замуж!») не адчаілася i не засмуцілася: ёй далося тое, з-за чаго яны развяліся з мужам. Ёсць у яго з іншай дзіця, цяпер вось будзе яно i ў яе ад іншага. Яна будзе маці, жанчына як жанчына. Можа, нават i добра, што бацька яе дзіцяці будзе далёкі чалавек, дык яна не хваліла яго, але i не кляла. Хопіць сіл, здароўя i ўсяго іншага, каб падняць сваю крывінку на ногі, а там...

А там, праз месяцы тры, нечаканая тэлеграма ад Жураўлёва: «Ляжу пасля невялікай драпіны ў ташкенцкім шпіталі. Калі кахаеш, прыязджай. Я толькі твой».

Усё перавярнулася ў яе душы: ён — зусім не такі, як яна падумала пра яго ў сваёй сумоце, а, канечне ж, быў у Афганістане i вось там паранены — тады ўжо другі год ішла грамадзянская вайна ў той далёкай краіне i адтуль, як чула i сама бачыла, часта прывозілі труны i з маладымі забітымі мінчукамі...

3.

Шпіталь яна знайшла хутка.

Але калі ішла пад спякотным, вельмі ж плаўкім i яркім паўднёвым сонцам, бачыла на алеях на лаўках каротка пастрыжаных параненых у бальнічных піжамах i белых салдацкіх кашулях ды ў тапачках, нямала напужалася: а раптам не пазнае свайго лётчыка — у самалёце ўспамінала-ўспамінала ягоны твар i так не ўявіла добра. Ды баялася, што ў яго, можа, зусім не «драпіна», можа, моцна скалечаны.

Ды трывога яе была дарэмная. Як толькі ўбачыла на лаўцы сярод чорнавалосых русявага, з блакітнымі вачыма i кірпаносага, праўда, схуднелага i белага, дык ажно ўстрапянулася сэрца: ён і, дзякуй Богу, з рукамі ды нагамі! I Жураўлёў, трымаючы адну руку на падвязцы, падхапіўся, засвяціўся ўвесь:

— Зіна!

Не зважаючы на люднасць, яны прыпалі адно да аднаго i надоўга замёрлі ў душэўным пацалунку. Ёй адважвала руку напакаваная валізачка, але ні яна не здагадвалася апусціць яе долу, ні ён не здаўмеўся ўзяць яе вольнай рукою, якой пяшчотна гладзіў яе па плячах.

Калі разлучылі вусны, яна ўжо заслёзненымі вачыма ўбачыла: ён не толькі ззяе, a шчаслівы.

— Хлопцы, — апярэдзіў яе, паварочваючыся да чорнавалосых. — Мая жонка. Зіна.

— Возьми чемодан у супруги, дорогой, — усміхнуўся адзін з ix.

Жураўлёў борздка ўзяў яе валізку.

— Можа, табе няможна падымаць цяжар? — занепакоілася яна.

— Хутка буду насіць цябе на руках! — радасна шапнуў ёй на вуха.

Пасля, калі яны апынуліся адны ў ягонай палаце, калі дзверы былі замкнёныя на аддадзены «жураўлю» чорнавалосымі хлопцамі ключ, а за вокнамі паволі ўжо гусціліся цені, ён, скупа расказаўшы, як іхнюю часць нечакана перакінулі ў Афганістан, як быў там збіты ў небе i прастрэлены навылёт з аўтамата, калі спускаўся з пакінутага самалёта на зямлю на парашуце, паказаў ордэн, калі яна не раз i не два заходзілася ад страху i паплакала, — дык вось ён, тулячы яе, ужо ў кароткім халаціку i ў тапачках, пацешыўся:

— А ты яшчэ папрыгажэла! I папаўнела крыху.

— А чаму ж мне не папаўнець? — усміхнулася, ладуючы голаў на яго грудзіне. — Было ж ад чаго...

— Ды ты цяжарная?

— Цяжарная.

— Ад мяне?

— Больш ніхто не апусціўся перада мной проста з неба i не пакахаў з першага позірку!

Ён i адной рукой сціснуў так, што яна ажно крактанула.

— Я шчаслівы. А ты?

— I я, герой мой.

— Які я герой, любая мая. Гэтая вайна страшная, i не трэба было нам туды лезці, распальваць яе. Нічога мы там не даб'емся, будзем толькі вінаватыя за пралітую іхнюю i сваю кроў...

Ён, вайсковец, гаварыў пра тое, пра што зусім іначай талдычылі з Крамля i пісалі ў газетах, пра што іначай думала i яна, ёй нават было вусцішна, але яна слухала i не перапыняла: гэта гаварыў той, хто быў там i, канечне ж, цудам ацалеў, хто, урэшце, бацька яе дзіцяці.

— За адно я герой, — усміхнуўся. — За тое, што заваяваў цябе. Хоць, наадварот, заваявала мяне ты.

— Герой, мілы, — пацалавала яго ў шчаку. — Зухаваты, смелы, дужы, пяшчотны...

— Ты не кляла мяне за тое наша, не асуджала сябе?

— Можна сказаць шчыра, амаль не. Сама цяпер скажу табе: я хачу цябе.

— Але ж...

— Я ведаю, што кажу, — нядаўна, калі пераапраналася, змусіла яго адвярнуцца, а цяпер, любоўна пазіраючы яму ў вочы, паволі скінула з сябе халат i ўсё астатняе, нічога не саромеючыся i хочучы як мага мілей падарыць яму сябе.

— Ты больш цудоўная i чароўная, чым я ўяўляў цябе, калі вярнуўся да свядомасці, — прашаптаў ён, лашчачы яе позіркам. — Якая спрытная галоўка! Шыя! Якія пакатыя плечы! Якія стромкія i белыя грудзі, вось з гэтымі задзірыстымі смачкамі! Якія круглыя клубы! Гэта ўсё хараство толькі для мяне?

— Толькі для цябе, — яна нібы купалася ў ягоных захапляльных словах, проста i ў той жа час незвычайна радуючыся.

— Зіна, я не магу стрымацца. Штосьці мацней за маю волю...

— I не стрымлівайся, нам трэба пазнацца якраз цяпер...

Ён быў трапятлівы, але далікатны, пяшчотны, намагаючыся не праяўляць буйнасць страсці, не толькі, як той раз, спатоліць сваю пажаднасць. Пазнаўшы пагрозу смерці i цану жыцця, кахаючы яе, ён больш думаў пра яе, i яна адчувала гэта вельмі чуйна, таксама трымцела ад страсці, аддавалася ўсім целам, ведаючы, што ёй патрэбен якраз ён, яе «журавель». Міжволі пацёк час, у вушах звінелі чароўныя званочкі, a ў заплюшчаных вачах успыхвалі слепкія маланкі, a калі ён знясілена, з асаблівай пяшчотаю прыпаў да яе грудзей, i ў яе плоці пайшлі-пакаціліся вогненныя хвалі, узгарачаючы i лашчачы ўсё цела, яна адчула тое, чаго не зведала раней: ужо не толькі плоць, але i душа яе злучаецца з душой гэтага дарагога ёй чалавека...

4.

Зіна i Міша жывуць цяпер у Мінску, маюць двухпакаёвую кватэру, дваіх дзетак, радыя i шчаслівыя, хоць у ix, як i ва ўсіх, хапае сваіх клопатаў i турбот.

1993

Рэня

Расказвае Сымон Б.

1.

...Калі я падняў тэлефонную трубку i звыкла прамовіў, што слухаю, жаночы голас запытаў:

— Сымон, сын Аляксандра?

— Я, — адказаў, усё яшчэ пасучы вачыма рукапісны радок на папяровым лісце, каб паспець сёння ж дапісаць сваё, як лічыў, вельмі важнае эсэ i аддаць яго на перадрук рэдакцыйнай машыністцы. Жанчына, што званіла, здалася не чужая, але я не вельмі пазважаў на знаёмую інтанацыю: за столькі гадоў журналісцкай працы прывык i слухаць іншых, i рабіць у гамане сваё.

— А гэта я, Сеня...

Вось цяпер я ажно ўздрыгнуў — якраз ад гэтага пяшчотнага «Сеня»: іменна так, ласкава, некалькі гадоў таму пачала называць мяне адна дарагая мне жанчына...

Ускінуў галаву, a ўсхваляванае сэрца спачатку рэзка ўстрапянулася, а пасля часта i дробна застукала радасна ды прыемна: гэта ж...

— Не пазнаў? — i хвалюючы, i гарэзны паўшэпт у трубцы.

— Пазнаў! — усклікнуў я. — Рэня! Але як ты нечакана, нават дзіўна знікаеш i заяўляешся! Дзе ты цяпер?

— Тут, у вашым Менску. На аўтобусным вакзале.

— На якім? На старым? На новым?

— Ты — што, хочаш пабачыцца?

— А ты? Не?

Змаўчала, але ў трубцы добра было чуваць яе ўзбуджанае дыханне.

— Рэня, прашу, не знікай, — занепакоіўся я. — Дазволь сустрэцца i хоць хвілінку зірнуць у твае добрыя вочы! Я нават не ўяўляю, якая ты цяпер. Гэта ж столькі ўжо часу мінула, калі ты пакінула запіску i пайшла з нашай кватэры!

— Не шмат, але i не мала, — усміхнулася яна. — Пяць гадоў, сем месяцаў, тры тыдні, чатыры дні i шэсць гадзін...

— Значыць, ты не забылася пра ўсё тое наша!— светла расчуліўся я.

— А ты, Сеня?

— I я, Рэнечка, усё-ўсё памятаю. Дык дзе ты? Так хочацца зірнуць на цябе хоць краем вока!

— Не баішся? Я цяпер зусім не тая. Мажная i цяжкая цётка.

— Для мяне ты i цяпер будзеш маладая i вабная. Я ж нашмат старэйшы. Я — дзед ужо. Майму ўнуку паўтара года.

2.

Праўда, мы не бачыліся столькі часу, колькі так дбайна налічыла Рэня.

Пазнаёміліся тады, калі быў я разведзены i гады два зноў халасцякаваў, i трэба шчыра прызнацца, нягодна. Рэдакцыйная мітусня, частыя выпіўкі на рабоце, у камандзіроўках i ў мяне дома, як правіла, з няўдачнікамі, п'яная «разумная i смелая» кухонная балбатня з вечара да раніцы, цяжкое ачухванне, безграшоўе, па некалькі дзён непамыты посуд у ракавіне ды замочаная бялізна ў ванне, a ўрэшце лёгкія, але малаўсцешныя, а то i прыкрыя любошчы з малавядомымі распусніцамі — вось што пачало ўсталёўвацца ў маім жыцці ўсё больш i больш. Канечне, зусім невыпадкова мая сястра-гараджанка, бачачы, як я пакаціўся з горкі ўніз, хацела зноў ажаніць мяне, каб я трапіў пад пільны i строгі жаночы назірк ды на бязлітасны суд з немінучай караю; калі ж я, стрэлены верабей, ухіліўся ад яе разведзеных сябровак, якія не столькі хацелі мяне ашчаслівіць, колькі праглі пакінуць сваю невялікую кватэру сталым дзецям i перабрацца жыць да мяне, каб, можа, у адзін спрыяльны час вытурыць i стаць гаспадыняю майго жылля, — дык вось сястра сказала мне рэзка, але шчыра: «Баішся яшчэ раз апячыся — што ж, пачакай, не заводзь сям'ю. Але ведай: тваё цяперашняе казацтва да дабра не давядзе. Табе трэба прыстойная жанчына. Калі хочаш якраз такую, дык магу параіць адну. Простая маладзічка, прыёмшчыца-майстра ў гадзіннікавай майстэрні,але маладзейшая за цябе на гадоў дзесяць, паглядная. Муж яе ў турме, гады два ўжо, i яшчэ будзе там гадоў пяць. Дык яна на гэты час не супраць пазнаёміцца з добрым мужчынам. Спадабаешся ёй — будзеш i абласканы, i дагледжаны...»

Я з жартам згадзіўся: што ж, пакажы яе, што пакутуе без мужчыны. Зірну, ацаню сваім вокам: прывабіць — так i быць, няхай пагрэецца каля майго боку. Не ўпадабаю — бяда малая, яна — адной сцяжынаю ад мяне, а я — іншай ад яе.

Сустрэліся мы з той («пакутніцай», як я назваў яе за вочы) у сестрыной кватэры. Я чакаў, што ўбачу непрыгожую i нязграбную мымру, якую абыходзяць нават самыя заняпалыя мужчыны, ажно не, насуперак сваёй спапярэдлівасці паўстала перада мной маладая, гадоў дваццаці пяці-сямі, сярэдняга росту i паўнацелая маладзіца.

Мяне адразу ўразілі яе вочы. Не кіргізскім разрэзам i не чарнявай глыбінёю, а смуткам, а то яшчэ i сорамам. Значыць, душа яе была спакутаваная, сілы сцісклыя, з-за чаго яна не магла ні весела ды задзірыста стрэльнуць позіркам, ні заззяць усмешкаю, што, бывае, вельмі прыгожыць жанчыну. А што да яе цела, дык паўнаватасць была дарэчы: яе харашылі развітныя грудзі, стройныя ногі ды вабна акруглыя клубы, а да ўсяго яе прыемна i прыварожліва аздоблівала свежасць ды адмысловая жаночая чысціня, што даецца асобе шчырай i высакароднай. Праўда, калі яна, гэтая Рэня, забывала пра тое, што яе мучыла, усміхалася, дык, сапраўды, ад усмешкі яснела, азаралася жыццярадаснасцю. Калі ж спахоплівалася, зноў смутнела, сціскалася i напружвалася.

Пасля вячэры я праводзіў яе дадому. Але далей свайго аўтобуснага прыпынку мяне не пусціла: паасцерагалася, каб не падгледзелі яе з мужчынам суседкі i не нашапталі пра гэта свекрыві. Калі я папрасіў нумар яе тэлефона, яна зусім спакойна, толькі пільна-пільна зірнула мне ў вочы:

— Навошта?

На табе, ледзь не ўхмыльнуўся я! Шукае мужчыну-суцешніка, а тэлефона даваць не хоча! Дзеля чаго такая гульня? Ці, можа, я ёй не спадабаўся? Але ж многія жанчыны кажуць, што я — статны i разумны мужчына.

— Навошта? — усміхнуўся я. — Каб яшчэ раз сустрэцца з вамі.

— Навошта? — паўтарыла яна тое ж слова i тым жа нібы асуджальным голасам.

«А мы з характарам ці з капрызамі», — падумаў я, а ўголас запытаў, як лічыў, зусім натуральна:

— Чаму я, халасцяк, не магу зноў убачыць прыгожую жанчыну?

— Я — замужняя, — адказала яна.

— Мяне гэта не бянтэжыць, — не адставаў я, праўда, захоўваючы тактоўнасць i не гаворачы пра тое, што ведаю, дзе цяпер яе муж.

— У мяне — дзіця, свякроў строгая... — Здаецца, на гэты раз быццам пачала бараніцца ці, лепш сказаць, пераконваць сама сябе, чаму ёй не трэба сустракацца з чужым мужчынам.

— Ім неабавязкова гаварыць пра тое, што вы хочаце пабачыць маладога сімпатычнага чалавека.

— Хіба я вам сказала, што хачу сустрэцца з вамі?

— Не сказалі. Але сустрэцца з вамі хачу я: вы мне вельмі прыемная.

Рэня раптоўна запунсавелася i, здаецца, завагалася:

— Я не маю тэлефона. У нашай майстэрні ён будзе толькі праз тыдзень-другі.

— Тады, калі ласка, вазьміце мой хатні i рабочы тэлефоны. Стане маркотна ці, наадварот, радасна, захочацца пабыць не адной, а з чалавекам, якому вы спадабаліся, пазваніце. Ну, a калі ён, гэты чалавек, вам абыякавы, дык, што ж, не зважайце на яго...

— А вы — хітрун вялікі! — усміхнулася яна. І зычліва. Значыць, я ўсё ж знайшоў нейкі ключык да яе сэрца.

Яна ўзяла маю візітку. Але не падала знаку ні праз дзень, ні праз тыдзень.

— Нейкая дзіўная твая знаёмая,— сказаў я сястры.— Шукае мужчыну, але гуляе.

— Яна ж жанчына, — адказала тая з усмешкай. — А ты хіба не ведаеш, што мы, бабы, народ асаблівы. Мы хочам, каб мужчына лічыў цябе за самую-самую, дабіваўся не толькі сілай, але i ласкай!

— Я ж не юнак, i яна не дзяўчынка.

— Яшчэ раз табе кажу: яна — жанчына!..

Прызнаюся, я тады яшчэ не разабраўся, што мая сястрыца падманула мяне: на самай справе Рэня не прасіла яе падшукаць ёй мужчыну, таму для яе, Рэні, мае залёты былі, як i трэба, нечаканыя, насцярожлівалі. Што да мяне, дык я пачаў ужо забываць пра гэтую, як лічыў, самотную майстрыху, падкочваўся ўжо да паўнагруднай i з гуллівымі вочкамі касіркі з магазіна, як нечакана Рэня пазваніла i нават з гарэзнасцю:

— Гэта — адна вашая знаёмая. Не забыліся, хто іменна?

— Паколькі за апошнія два тыдні варункаў з жанчынамі не меў, дык пазнаю апошнюю: Рэня з сумнымі вачыма, — пажартаваў я i слова за слова ўгаварыў яе сустрэцца. Яна згадзілася, але толькі на тое, каб разам схадзіць на новы замежны фільм, ад якога ў горадзе быў проста фурор. Неўзабаве мы разам пабывалі ў тэатры, пачалі заходзіць у розныя магазіны. Калі яна дазволіла пацалаваць яе i калі аднойчы згадзілася зайсці ў мой аднапакаёвік, я самаўпэўнена палічыў, што заваёва мая трывалая, a поўная перамога блізкая. Нават здзівіўся: казала, што я хітры, ажно сама хвацкая i ўдатная — павадзіла за нос i змусіла закахацца ў яе.

Трапіць у мае жытло яна-то трапіла, нават дазволіла ў прыхожай прыціснуць да сцяны i прытуліцца ўжо з ясным намерам, але вялікай волі маім рукам не дала:

— Астудзіся! Пакажы, як ты жывеш без жанчыны.

Яна ўчэпіста, па-жаночаму агледзела вешалку з маім паношаным i не зусім дагледжаным адзеннем (да слова, на пінжаках не было ўсіх гузікаў, а на плашчы — чэпліка), a ў залі адразу ж акінула пільным позіркам выцертую накідку на канапе, некалі белую, а цяпер паджоўчаную занавеску на акне, заплямленыя пальцамі шкліны ў кніжнай шафе i зусім лагодна ці са спачуваннем усміхнулася:

— Гультай ты, аднак жа!

— Згодзен, — адказаў я, зноў спрабуючы сціснуць яе ў абдымку. — Хоць мужчына не зробіць тое, што ўмее рабіць спраўная i дбайная жанчына.

— Хочаш я навяду ў тваёй кватэры бляск?

— Хачу. Але я хачу i іншае, што дае свой бляск у душы...

— «Не спеши!»... — Рэня сціснула мне дзюбку носа i вызвалілася з маіх рук.

Ды я, узбуджаючыся ад таго, што яна такая павабная i спакусная ў прыталенай белай сукенцы з чырвоным раменьчыкам, не мог ужо не толькі не прытульваць яе, але і, урэшце, сілай кульнуць на канапу, раз'юрыцца ад блізкага i жаданага цела. Мая жарская пожадзь была ёй неабыякавая, яна не толькі папунсавела, але пачала нават брацца чырвонымі плямінамі на шчоках, ды i адчайна абаранялася, i рашуча адштурхоўвала:

— Не трэба!.. Супыніся!.. Нічога не будзе!..

Я проста раз'ярыўся, палаў ад сухой гарачыні, ужыў усю сваю сілу, але здолеў толькі ўбачыць i адчуць рукамі яе тугія i белыя сцёгны: Рэня, сабраўшы сваю немалую моц, рэзка i груба адшпурнула мяне на падлогу. Сама падскочыла з канапы і, папраўляючы на сабе сукенку, абурылася:

— Я думала: ты — прыстойны чалавек. А ты як i ўсе...

— Ты ж — маладая жанчына, я таксама яшчэ не стары мужчына... — душачыся ад прыкрасці i злосці, адказаў я. — Ці ты лічыш, што ў нас павінна быць толькі піянерская дружба?

Яна павярнулася i, прыжмурваючыся, зірнула мне не ў вочы — у душу, здаецца, апякаючы яе сваімі пакутай i болем:

— Ты — што? Зусім не паважаеш мяне?

— Каб я цябе не паважаў, дык чаго я знаўся б з табою! — адказаў я, сам ужо адварочваючыся. — Я кахаю цябе. А таму i жадаю. Ты ўжо для мяне самая жаданая.

Яна падышла, уткнула твар мне ў сніну:

— Выбачай, але я вось проста так не магу... Трэба ж дапусціць іншага мужчыну, здрадзіць мужу... Як пасля быць з ім?

— Тады навошта змусіла мяне закахацца ў цябе?

— Я i сама не ведаю... Ты паклікаў — я пайшла насустрач... Цяпер вось сумятня ў душы...

Я павярнуўся, i мы глыбока зірнулі адно аднаму ў вочы. Што да яе вачэй, дык яны былі лагодныя, цёплыя, нават у ix быў добра зразумелы мне покліч. Мы моўчкі прыпалі адно да аднаго i надоўга суцішыліся ў трапяткім пацалунку. Рэня прыціснулася ўжо да мяне ўсім станам, а потым, адарваўшыся ад пацалунка, выдыхнула:

— Буду твая. Толькі ты пачакай. Я сама падам знак, калi i ты станеш мне жаданы... Калi ўжо не змагу жыць без цябе... Тады я аддамся табе i, ведай, шмат запатрабую ад цябе... А цяпер, мой харошы, давай сядзем, пагаворым. Мы ж яшчэ мала ведаем адно аднаго.

Мы селі на канапе, узялі адно аднаго за рукі.

— Раскажы мне пра сваю жонку, — папрасіла Рэня. Дзіўны люд гэтыя каханкі: i тыя, ранейшыя, перш чым аддацца, распытвалі пра маю былую жонку.

— Выбачай, але я не люблю расказваць пра яе, — i Рэні я сказаў так, як i іншым. — Я не магу яе пахваліць, але i абгаворваць не хачу. Ды яна ўжо замужам, цяжарная ад новага мужа.

— Ты яе кахаеш?

— Цяпер — не. Люблю, i любоўю пакутлівай, толькі дачку. Ды яе маці настроіла супраць мяне. Мы не бачымся.

— Ты не спрабаваў зноў ажаніцца?

— Не.

— Але меў жанчын?

— Збягаўся i разбягаўся... А цябе кахаю. Калі згодная, дык выходзь за мяне замуж. Вось паглядзіш: буду добрым мужам.

— Я ж не разведзеная, — уздыхнула яна.

— А можаш развесціся?

— Падумаю. Час жа ёсць: яму яшчэ сядзець болей пяці гадоў.

Я пацягнуў яе да сябе — Рэня зразумела мой душэўны парыў, паслухала i села мне на калені ды абняла за шыю. Мы моцна i еднасна пацалаваліся; цяпер яе вусны, як ніколі дагэтуль, былі раскрытыя i падатныя, i руку маю са сваіх сцёгнаў яна не адкінула. Душой, мабыць, зразумела, што цяпер не буду насільнічаць, а захачу папяшчоціць яе.

— Ох, гэтая твая правая рука! — Пасля паклала на яе сваю далонь. — Гэтакая нясцерпная i гарачая!

— Яна хоча лашчыць цябе. Дык ці трэба за гэта яе папікаць? — гулліва адказаў я на яе мілую гуллівасць.

— Даб'ецца зарана свайго — можа задаволіцца, а то i астынуць...

— Такое цела, як у цябе, не можа не вабіць яе...

— А не здаецца табе, што я ў свае гады запоўная?

— Паўната паўнаце розніца. Твая — вабная i панадная. Вялікая радасць лашчыць цябе позіркам i рукамі.

Яна зноў сціснула дзюбку майго носа:

— Вось ты які! Пажаднік! A казаў, кахаеш!

— A хіба сапраўднае каханне можа быць без гарачай пажаднасці?

— Мабыць, не, — згадзілася, уздыхнула яна. — Я вось да свайго мужа не адчувала яе, гэтай пажаднасці. Не скажу, што ён слабы, але ён грубы, думае толькі пра сябе. Ён увогуле грубы, двурушны, цынічны, для яго нічога няма святога. Ён працаваў у ахове, навучыўся біць людзей. Біў i мяне, i маці сваю. Злодзей адпеты. Яго i пасадзілі за тое, што з хаўруснікамі краў у калгасе бычкоў i забілі вартаўніка. Ён мне зусім чужы. Я з жахам думаю пра той час, калі ён вернецца. I са страхам непакоюся, што мяне гэтак павабіла да цябе, мой харошы...

— Але чаму мы не можам кахаць адно аднаго? Быць мужам i жонкаю?

— Для цябе, Сеня, можа, усё i проста. Для мяне — не... Я нават не хачу гаварыць табе пра ўсе свае трывогі: нашто, каб трывожыўся, перажываў i ты?..

— Але цяпер, калі ты згодная быць маёю, у нас многае павінна быць адно. Трывогі i клопаты — таксама. Я хачу памагаць табе.

— Ёсць ты — i ўжо добра, мой харошы, — прамовіла шэптам Рэня. — Можа, не страну веру ў мужчын...

— Вось чаму ў цябе такія сумныя вочы!

— I цяпер?— усміхнулася.

— У апошні час яны, здаецца, павесялелі.

— Бо, мой харошы, павесялела на маёй душы... — Рэня ўжо сама прыпала да маіх вуснаў.

Карацей, Рэня пасля гэтага дня мела ўжо ад маёй кватэры ключ; яна заходзіла сюды, калі хацела, i сама, без ніякай маёй просьбы пачала наводзіць лад i чысціню: пабяліла столь, змусіла садраць старыя i паклеіць новыя шпалеры, абцягнуць новым палатном канапу i крэслы, перафарбавала вокны, дзверы, падлогу, батарэі i трубы. Мала што яна паспрыяла маёй кватэры стаць прыгожай i ўтульнай, дык яшчэ пакрысе адвабіла аднаго за адным сабутыльнікаў i мяне самога засцерагала ад лішняй чаркi, ласуючы мяне блінамі з тварагом i мясам, рознымі запяканкамі ды кашамі, булёнамі i поліўкамі... Я проста на вачах пасвяжэў i пагладчэў, а то нават i амаладзіўся, пачаў больш пісаць, часцей друкавацца, а значыць, узбіўся i на капейку, ужо не толькі за паўмесяца, але нават за дзень да зарплаты не гадаў, у каго б пазычыць рубель-другі. У нас з Рэняю амацавалася слова «наша». «Хадзем у нашу кватэру», «Дзе наш нож?», «Пусцее наш халадзільнік...». Мы па-ранейшаму цалаваліся, туліліся, але Рэня ўсё не падавала знаку, што нам трэба быць яшчэ бліжэйшымі.

...Тады, у суботу, яна зайшла да мяне з раніцы з пакоўнай сумкаю i тортам. Як цяпер бачу яе тую: у чорных туфлях на высокіх абцасах, у блакітнай сукенцы i, як заўсёды, з раменьчыкам, што спрыяе акрэсліць высокае пагруддзе i шыракаватыя клубы, з новай завіўкай, светлая i ззяючая. Я, скажу шчыра, ажно аталапеў ад таго, як яна сёння здолела проста, але ўмела аздобіць сваю жаноцкасць. Бачачы мае здзіўленне i захапленне, яна ўсміхнулася:

— Што — я сёння новая?

— Чароўная! — адказаў я, беручы ад яе пакункі.

— Я зусім простая, — паблазнавала.

— Але з простай умееш пераўтварыцца ў цудоўную! — пацалаваў яе ў шчаку.

— Ты ці наўмысна падхвальваеш мяне, ці...

— Не ведаю, — перапыніў яе, тулячы. — Можа, я i аслеп, бачу на табе i ў табе тое, што хачу бачыць...

— Добра гаворыш, — прылашчылася. — Прыйдзецца цябе ўзнагародзіць...

— Але ж ты, здаецца, забегла сюды на хвіліну-другую, бо i на гэтыя выхадныя паедзеш у вёску.

— Сёння — не, — адказала. — Гэта я сказала свекрыві, што паеду да бацькоў. А на самай справе суботу i нядзелю хачу пабыць з табой. Ты не супраць?

Я моўчкі сціснуў яе. Яна прытворна войкнула i падалася да мяне ўсім целам. Канечне ж, гэта быў яе той знак, пра які яна гаварыла. Калі я павёў яе ў залю, яна зусім не ўпарцілася, толькі як, нацалаваўшыся, я пачаў скідаць яе шыкоўную сукенку, яна нібы параіла:

— Можа, пачакаем вечара? У нас жа наперадзе два дні...

— Не буду чакаць ні хвіліны...

— Нясцерпны...

— Вельмі.

Мы задыхана шапталі i распраналі адно аднаго. Мяне прыемна здзівіла, што нават прыталеная апратка паўніла Рэню, бо на самай справе, без ніякага адзення, яна была танейшаю i больш зграбнай. Праўда, больш паўнейшыя былі толькі вызваленыя ад станіка грудзі — круглаватыя, бялюткія, колеру чыстага снегу, з сіняватай павуцінай жылак каля пахаў i з карычневымі кружкамі вакол буйных смочкаў, якія цяпер я асабліва прагна i ласкава запесціў.

Рэня ўжо не саромелася паказаць мне сваё цела, нават, здаецца, цешылася, што яно гэтак захапляе мяне, раз за разам падымала маю галаву, каб адарваць яе ад грудзей i жывата, каб самой пацалаваць у мае вусны, a неўзабаве павабіла да сябе...

— Супакойся, — прашаптала, адчуваючы мае трымценне. — Ты — яшчэ мне незнаемы. Дай пазнаць цябе... I я табе незнаемая, дык пазнай мяне...

— Ты вельмі жаданая, — адказаў i я шэптам, не верачы самому сабе, што наступіла вось часіна трымаць у абдымку каханую жанчыну.

— I ты мне жаданы, — прамовіла яна, таксама не могучы стрымаць трымцення.

Хутка мы перасталі гаварыць — лепш сказаць, запынілі свядомую гаворку, зашапталі-замармыталі, а яшчэ пазней i ў мяне, i ў яе пачалі вырывацца з душы толькі адчайна-радасныя стогны i ўскрыкі, — аж да таго часу, калі мы абое асабліва моцна сціснулі адно аднаго i замёрлі ў пакутліва-шчаслівай знямозе...

Адным словам, не толькі тыя два выхадныя дні, але i ўвогуле зажылі мы з Рэняй як муж i жонка — месяц, другі, паўгода. Каб i хацеў, дык не змагу як след расказаць, якія мы зведалі юр, жарскасць, гульні, уцехі, кожны раз усё ў нас было па-новаму i нібы напаследак. Мы проста павар'яцелі. Сталі зусім бессаромныя, але былі шчаслівыя. Рэня мая расцвіла, i я стаў лёгкі, рухавы, радасны.

Ды... Можна, канечне, звальваць усё на жыццё, на лёс, але ўсё ж я сам хутка спракудзіў усё. Калі Рэня ад'ехалася на тыдні два да сваякоў у Польшчу, я неабачліва дапусціў у кватэру былых сабутыльнікаў i сарваўся, нібы з ланцуга. Запіў — i запіў адзічэла.

Калі Рэня вярнулася, прыйшла з падарункам, дык убачыла ў нашай кватэры ранейшае бязладдзе: навал бутэлек, брудны посуд, пакамечаныя адзенне i бялізну, а ў дадатак, як потым расказала, мяне, смяртэльна п'янага i нераспранутага на яшчэ нядаўна бялюткім, а цяпер неахайным нашым прасцірадле.

«Я паверыла табе, пакахала як прыстойнага чалавека, — назаўтра я ўбачыў яе запіску. — Ты ж разбурыў маю веру i мае каханне, абразіў, а то i, выбачай, дарэшты знявечыў маю душу. Паколькі я табе не жонка, дык не буду ні ўшчуваць, ні бегчы на тваю работу альбо да тваіх сяброў, каб уратавалі цябе. Але скажу табе па-простаму, як зусім просты ў гэтым свеце чалавек: дзіўныя, незразумелыя вы, некаторыя беларускія ці ўвогуле славянскія пісьменнікі i журналісты. Бог, бацькі, часамі зусім простыя, далі вам светлы розум, шчодрую i сумленную душу, вы ўдала паступілі i паканчалі інстытуты, што многім з нас было не па сіле, выбіліся ў людзі, можаце рабіць сваё добра, зусім не горш за іншых, штосьці спаўняеце, але ў нейкі час, можна сказаць, самі ідзяце да чорта. Найперш з-за таго, што прыахвочваецеся да гарэлкі, топіце ў ёй свае згрызоты ці адчуваеце ў ёй смак. Я толькі што была ў Польшчы, дык там вельмі вялікі праклён, калі табе пажадаюць: «Каб ты ў гарэлцы смак пачуў!» Для каго гэты смак на весялосць i радасць, а для каго, хто не можа ўтаймаваць спачатку чортаву, а потым сваю бяздонную спакусу, ён разбуральны i пагібельны. Ты ж сам мне расказваў, колькі здольных тваіх знаёмых у маладым веку пайшлі на той свет з-за гарэлкі... Мала таго што яны яшчэ б маглі шмат зрабіць вартага, дык пакінулі сваіх бацькоў, жонак i дзяцей нешчаслівымі...

Сеня, прашу цябе вельмі: адумайся. Не зможаш сам кінуць піць, дык ідзі палячыся, паберажы сябе калі не для такой, як я, дык для таго, на што ты здатны. Вас жа такіх, як ты, у нас зусім мала...»

Як след яшчэ не ачухаўшыся, пакутуючы без апахмелкі, я, аднак, зразумеў: Рэня ад мяне сышла. I мала што зняверылася, дык напаследак сказала праўду i праўду горкую. Ды, як чамусьці бывае, гэта не суцешыла, а раззлавала, да мяне проста прыліла плынь гневу, непрыязнасці, а то i варожасці.

«Пайшла ты сама к чорту!» — скамячыў я гэтую паперчыну i шпурнуў яе ў кут, ненавідзячы ўжо не толькі былую жонку, сяброў, Рэню, але i ўвесь свет — нават самога сябе.

Піць не кінуў. Ліў у горла абы-што: піва, самае таннае i дрэннае віно, абы-якую самагонку, розныя ласьёны —усё, што трапляла ў рукі. Мяне панізілі на пасадзе, а неўзабаве ўвогуле выгналі з працы. Свет, мае інтарэсы звузіліся да маленечкай шчылінкі: выпіць i забыцца! Прыстойныя сябры, радня адвярнуліся ад мяне; я зведаў падваротні i падвалы, самае што ні ёсць быдлячае жыццё, не раз i не два засынаў на лесвіцы перад сваімі дзвярыма, не могучы адчыніць ix, стаў для сталічнай міліцыі адным з «вядомых» гараджан, якога не зусім ласкава кідалі спачатку ў патрульную машыну, а потым у выцвярэзнік.

Выратаваў мяне... чорт. Аднойчы, не проста п'яны, а асвінелы, я хмурнай часінаю ўдзень змог стаць каля люстэрка i зірнуць у яго. Канечне, адразу ж угледзеў свой ненавісны лыч — ускудлачаныя сіваватыя валасы, нездароўча чырвоныя i затуманеныя вочы, чорныя паўкругі пад імі, густую шчэць на ўпалых шчоках. Дзікун, дый толькі! Калі ж я наблізіў вочы да люстэрка, зірнуў туды атупела, дык нечакана адтуль, з маіх люстэркавых вачэй, а гэта значыць з маёй душы, паласнула па мне цемраю, а пасля з гэтай чарнаты нібы пачаў паўставаць хтосьці іншы — змрочны i бязлітасны, які, здаецца, хацеў вось-вось схапіць мяне за шыю i задушыць. Маленькай кропляй свядомасці я адчуў: з маёй душы выскачыў другі я, невядомы, але цёмны i паганы. Той нясе смерць мне гэтаму, якога я ведаю.

Я па-вар'яцку адкінуўся ад люстэрка, чакаючы, што той будзе ўжо тут, у пакоі, пачне са мной размаўляць, цешыцца сабою: маўляў, у кожнага чалавека, у мяне таксама, ёсць у спратах душы яшчэ іншы чалавек, i ён уладае i кіруе... Ды не, ніякай чорнай асобы я не ўбачыў, адчуў толькі невыказна дзікі страх i не мог заснуць. Баючыся цемені, я на ўсю ноч уключыў святло ў пакоі i ўжо гнаў ад сябе прэч думку, каб дзе чаго кульнуць у рот i нібы страціць прытомнасць.

Назаўтра, ужо ў светлы дзень, я зноў падышоў да люстэрка ў прыхожай, уталопіўся туды, датыкаючыся да яго носам, i зноў, ужо не ачмурэлы, угледзеў, што глыбее, гусцее цемень i з яе вымалёўваецца жудасная здань...

Зноў адскочыўся ад гэтага ненавіснага люстэрка, кожнаю жылкай адчуўшы, што той страшны пасланец заяўляецца ў спрыяльны для ягонай перамогі час.

«Гэта — мая смерць!..» — апякло розум i душу. Раней пра гэта, пра свой адыход з гэтага свету, мала думаў, а калі i разважаў, дык як пра штосьці яшчэ няблізкае i тое, што датычыць не мяне, а вось цяпер скалануў, узрушыў да самай глыбіні душы хуткі нябыт...

Я накінуў на сябе плашч, начапіў скамечаную брылёўку i, утульваючы голаў пад асеннім дажджом, пашыбаваў да майстэрні, дзе працавала Рэня.

Кліенты, работнікі майстэрні ды i Рэня літаральна знямелі, калі ўбачылі мяне, такога апушчанага i нашэршанага. Рэня, па-ранейшаму паўнацелая, вабная, але i па-колішняму са смуткам у вачах, сумелася-зніякавела i апусціла галаву.

Аднак калі я паклікаў на калідор, выйшла туды з сумачкай.

— Ну што? — запытала там хмурна. — Даць хоць на піва? «Апошні раз»?

— Не, — тросся я. — Памажы мне ацалець.

Яна зірнула на мяне сумна, нават горка (Хто я табе? Ды пасля тых брыдкіх слоў, што тут ты не раз кідаў мне ў твар?), пасля ўздыхнула i захітала галавою:

— Вось да чаго можна дапіцца! Яшчэ зусім не старому, здароваму мужчыне!

Канечне, яе словы былі непрыемныя, але я мужна сцярпеў іхнюю праўду.

— Цяпер пойдзеш лячыцца?— запытала яна.— Каб зусім кінуць піць?

— Пайду.

— Шчыра?

— Шчыра.

— Лічыш: утрымаешся ад таго страшнага смаку?

— Утрымаюся.

— Што ж, паверу яшчэ раз, але...

— Павер, — запэўніў я. — Хоць не маю ніякага права прасіць пра гэта якраз цябе.

Рэня ўзяла адпачынак на тыдзень за свой кошт, вымочвала мяне ў ванне, адпойвала настоем зёлак, за свае грошы зноў рамантавала маю кватэру, а пасля завяла мяне ў паліклініку, а з паліклінікі — у бальніцу.

Не буду шматслоўнічаць, як я пакутаваў ад зняваг i грубасці санітарак, перамагаў боль, спакусу, маркоту, безцікаўнасць, як пакрыху набіраўся сіл i духу. Рэня прыязджала да мяне зрэдзь, але намагалася, каб яе са мной мала хто бачыў. Калі я праз пэўны час, як пачаў люднець, загаварыў з ёй пра тое, каб нам зноў быць разам, яна адказала: «Не ведаю...»

Праз месяцы два, акрыяўшы, я вярнуўся ў сваю кватэру, настройваючы сябе на тое, што сёння ж пачну шукаць работу, запрашу да сябе Рэню — няхай паглядзіць, што я зусім новы чалавек ці, лепш сказаць, той, які трэба.

Рэня гаварыла мне, што раз-два на тыдзень зазірае ў маю кватэру, каб яе прыбраць i праветрыць, але цяпер, калi зайшоў, з задавальненнем убачыў, што тут не толькі лад, але i чысціня, утульнасць. Нават мая вопратка пачышчаная i адгладжаная, абутак ажно ззяё.

Калі распрануўся i зайшоў у залю, дык аж запыніўся i замёр: на нашым з Рэняй століку, што быў пасярод пакоя, паміж нашымі мяккімі крэсламі, стаяў вялізны букет рознакаляровых руж (цяпер, ужо зімою!), а на канапе, здаецца, пасля цёплага душа, пад коўдрай ляжала-спачывала Рэня. I ў адмыслова-мілай позе: адно яе поўнае i белае сцягно было ненакрытае, як i адна палавінка белых круглявых грудзей, на галаве — махровы ручнік, а на вуснах — шчаслівая ўсмешка аспакоенай жанчыны. Я затаіўся. Мне i хацелася падысці, палашчыць кідкае для вока ненакрытае цела, а то i абцалаваць яго, але мне было i боязна пабудзіць яе, перапыніць, мабыць, лёгкі i прыемны сон. Калі я ўжо збіраўся павярнуцца i на дыбачках выйсці з пакоя, Рэня зусім ужо натуральна i хораша ўсміхнулася, адкінула з сябе коўдру i працягнула да мяне поўныя, да локцяў загарэлыя, а вышэй белыя, са знаёмымі мне радзімымі крапінкамі рукі.

Я ступіў, паў перад ёй на калені; яна, не адплюшчваючы вачэй, прытуліла мой твар да сваіх тугіх, крышку, але прыемна халаднаватых i водарна пахкіх вадой ды мылам грудзей i расчулена запяшчоціла маю патыліцу...

Пасля гэтага мы зноў зажылі як сямейныя людзі, i шчасце гэтае цягнулася... ды не, не цягнулася, а прамільгнула за тры гады. Я, здаецца, ужо здолеў угаварыць Рэню, каб яна развялася i назусім перайшла жыць з дзіцем да мяне, як аднаго дня яна нечакана знікла, пакінуўшы мне новую запіску: «Мы вымушаны разлучыцца. Дзякуй табе за ўсё, мой харошы. Я з'язджаю з горада, але ты не шукай мяне. Так трэба. Цяпер я ўжо моцна веру, што ты ўстаіш i зробіш яшчэ нямала добрага».

...I вось званок. Праз столькі гадоў, калі сплыло столькі ўсяго ў маім жыцці, калі я страціў надзею яе калі-небудзь i пачуць, i ўбачыць...

3.

Перад аўтастанцыяй, каля газетнага кіёска, мой позірк міжволі запыніўся на двух цыбатых хлопчыках у аднолькавых клятчатых шэра-жаўтаватых штоніках, рудых куртачках i чорных берэціках, — звычайна вось так, на адзін фасон, прыбіраюць блізнят. Мабыць, i гэтыя, як адчувалася, жвавыя хлопчыкі, якія падрасталі ўжо да першакласнікаў, былі браты i аднаго ўзросту. Праўда, іхніх тварыкаў я не ўбачыў: яны стаялі спінамі да мяне i, водзячы па шкле кіёска пальцамі, разглядвалі маркі i чыталі надпісы на ix.

«Глядзі ты, якія малыя, a ўжо чытаюць!» — здзівіўся я.

Хлопчыкі зусім не пазважалі на мяне, для ix выпадковага прахожага, i я абмінуў ix, незнаемых, з хваляваннем прадчуваючы, што вось-вось, можа, ужо i паблізу, на пероне, убачу яе, Рэню.

Сапраўды, калі абмінуў рог будынка, на зусім малалюднай паднавеснай пляцоўцы каля лаўкі з сумкамі стаяла яна — ужо ў асенніх боціках на высокіх абцасах, у чорным скураным плашчы, у заліхвацкім капелюшы і, здаецца, яшчэ памажнелая — адным словам, сталая жанчына. Угледзела мяне — гарэзна ўсміхнулася, як

свавольніца, i яе паўнаваты, усё яшчэ свежы твар асвяціўся знаёмай i мілай душэўнай чысцінёю.

Мы разам, у адным памкненні, узялі адно аднаго за рукі, зірнулі ў вочы:

— Рэня!

— Сеня!

Пацалаваліся. Легка, тры разы. Я за гэты час адчуў, што ад Рэні павявае незнаемы мне водар — мабыць, ад дарагіх духоў i парфумы. Раней, калі мы былі разам, яна амаль не ўжывала ўсяго гэтага, дык цяпер, напамаджаная, здалася мне незвычайна яркай.

— Ну што? — запытала яна. — Пастарэла?

— Расцвіла! — шчыра захапіўся я. — Стала нейкай новаю!

— Якой, па-твойму?

— Шыкоўнай! Недасяжнай!

— А ты пасаліднеў!

Мы ўсё не адпускалі рук адно аднаго; яе далоні, пальцы былі мяккія, пяшчотныя, дык перадавалі мне прыемную i радасную цеплыню, жаночую дабрыню — гэта былі рукі каханай, з якой i праз шмат часу прыемна сустрэцца, ёсць што добрае калі не ўспомніць разам, дык з хваляваннем i шчасцем перажыць моўчкі.

— Куды ты тады ўцякла? Дзе схавалася? — запытаў я пра тое, што турбавала мяне не адзін год.

— Так трэба было, Сеня... — любасна адказала яна, ўсміхнулася, мацней сціснула мае рукі, дык яшчэ болей пачала перадаваць мне сваё цяпло.

— Чаму? Тады, пяць гадоў, сем месяцаў, тры тыдні, чатыры дні i ўжо сем гадзін таму, ты перестала мяне кахаць?

— Наадварот...

— Выбачай, але я не зусім разумею тыя твае ўцёкі...

— Усё проста, Сеня, — адвяла вочы, уздыхнула яна.— Калі ты пачаў настойваць, каб я развялася i запісалася з табой, каб мы былі законный муж i жонка, я напісала свайму ў турму, што не кахала i не кахаю яго, сустрэла i палюбіла добрага чалавека, дык, значыць, давай разыдземся. Не трэба нам болей мучыць адно аднаго. Ён хутка прыслаў мне ліст, абняслаўліваў, ганьбіў на чым свет стаіць i прыстрашыў: зарэжа i мяне, i цябе, «майго хахаля!». Ён, бачыш, нават не падумаў, што ў мяне ёсць душа, што я магу па-сапраўднаму пакахаць... Калі заўважыла, што за мной пачаў віжаваць яго хаўруснік, дык адчула: пагроза ягоная — не проста словы. Заб'юць. Найперш — цябе... Вось i ўцякла з горада. Каб ты застаўся жывы...

— Куды ты ўцякла? Думаю, ведаеш: у вашу вёску я ездзіў, але твае бацькі не сказалі мне, дзе ты.

— Бацькам ты спадабаўся, але яны зрабілі так, як я загадала. Я ж пераехала ў Слуцк. Да цёткі. Яна адпісала мне палову свайго дома.

— Але ж я...

— Каб ты не знайшоў мяне праз міліцыю, — падняла вочы, зноў гарэзна ўсміхнулася, — я адмовілася ад мужавага прозвішча...

— Ты жывеш з ім? — спахмурнела запытаў я.

— Не. Я з ім усё ж развялася. Цяпер ён зноў сядзіць, піша мне выбачальныя лісты, але я ix нават не чытаю.

— Чаго ж ты маўчала? Я паехаў бы за табой не толькі ў Слуцк, але i на край свету! Ты ж вельмі добра ведала, што для мяне значыла!

— Ён хутка знайшоў бы нас усюды. Ды...

— Што — «ды»? — уздрыгнуў я, прадчуваючы, што ў нас з Рэняй усё ж быў шанец застацца разам.

— Калі ён пабыў зусім мала на волі i зноў сеў, я адразу ж падала на развод, прыехала ў Мінск да цябе, ды... Адамкнула сваім ключом нашу кватэру, зайшла, а там — твая былая жонка...

— Яна мне ніколі не гаварыла пра цябе! — усклікнуў я. — Недзе з паўгода я з ёю не жыў, кватараваў у чужых людзей.

— Значыць, хацела ўтрымаць цябе.

Я ажно апаў душой: канечне ж, каб быць са мной не толькі з нашым, але i з чужым мне дзіцем, жонка магла звераломнічаць. Яна i мне хлусіла: маўляў, цяжка захварэла, новы муж ёй здраджвае, дык ратуй мяне ад смерці, бо мы з табой усё ж не чужыя людзі. Я паверыў ёй i пашкадаваў, спачатку ўпусціў яе з дзецьмі ў сваю кватэру, а потым вярнуўся туды i сам.

— Ты, мой харошы, засмуціўся? — ціха запытала Рэня.

— Чаму ты тады не сустрэлася са мной? — з болем выдыхнуў я. — Мы сёння былі б з табой разам!

— Твая жонка спачатку бэсціла мяне, а потым стала перада мной на калені i заламала рукі: «Я хворая, хутка памру. Не забірай ад дзяцей бацьку! Ён любіць i мяне, i ix. Ты ў яго зусім выпадковая жанчына».

— Ах, Рэня-Рэня! — падакараў. — Пра ўсіх ты падумала, толькі не пра сябе, i не пра мяне!

— Не, мой харошы. Падумала, i яшчэ як! — падбадзёрыла мяне харошай усмешкаю яна, вызваліла рукі i хітнула галавой убок.

Я азірнуўся: да нас ішлі тыя два хлопчыкі, якіх я нядаўна бачыў ля кіёска. Яны па-дзіцячаму здзіўлена (праўда, толькі на міг) зірнулі на мяне, на незнаёмага дзядзьку, што гэтак блізка стаіць каля іхняй маці, падаліся да Рэні i амаль у адзін голас загаварылі:

— Мама, паглядзі, якія маркі мы купілі.

Вось цяпер маё сэрца, можна сказаць, запынілася, а душа мая на самай справе апала ці знямела: мне даволі было беглага позірку на хлапчукоўскія тварыкі (а яны былі сапраўды падобныя адзін да аднаго), каб убачыць, што высокія лобікі, густыя, амаль зрослыя на пераноссі чорныя броўкі, кірпаватыя носікі, падціснутыя вусны (верхнія трохі навіслыя, нібы крыўдлівыя), вузкаватыя падбародкі — усё гэта мне вельмі знаёмае. Якраз такім бачыў я сябе на фотаздымку, калі мне было недзе столькі гадоў, колькі цяпер гэтым блізнятам.

Рэня, здаецца, занепакоілася: я, мабыць, змяніўся на твары, а то, можа, i пабялеў.

— Добра-добра, сыночкі, — яна прытуліла хлопчыкаў да сябе, але не зводзіла з мяне запытальнага позірку. Пасля ці то з разгубленасцю, ці то з вінаватасцю запытала:

— Праўда, Сеня, гэтыя малойчыкі — два крамяненькія баравічкі?

Скажу шчыра, я не мог нічога адказаць: мяне ашаламіла тое, што я цяпер зусім нечакана калі не ўведаў, дык адчуў душою. На мяне хлынулі, запэланілі ўсяго велізарнай сілы неспадзяванасць, расчуленасць i яшчэ не зусім усвядомленая радасць. Ад хвалявання я ажно зажаваў пашчэнкамі.

— Сеня, Усяслаў, — цёпла папрасіла Рэня блізнят, — схадзіце яшчэ паглядзіце марак ці яшчэ што, нам трэба яшчэ пагаварыць...

Як мне здалося, яна хацела сказаць, што трэба «пагаварыць з дзядзем», але ў апошняе імгненне схамянулася i стрымалася прамовіць такое; хлопчыкі зноў здзіўлена зірнулі на мяне, але маці паслухалі, зноў пакрочылі за рог вакзальнага будынка, да кіёска. Калі я, учэпіста правёўшы ix вачыма, зноў зірнуў на Рэню, то ўбачыў: хоць на яе твары мацярынская радасць, але ўсё ж неспакойная ўжо i яна, таксама пабялела i, здаецца, смыляе-смыляе поўнымі вуснамі. Я схапіў яе за рукі:

— Рэня, гэта — нашы сыны!

— Чаму ты так думает? — яна падняла галаву, зірнула мне, можа, як ніколі глыбока ў душу.

— Адчуваю бацькоўскім сэрцам!

— Значыць, сэрца тваё чуйнае... I, можа, нават адчуў, які з ix Сеня?

— Не. Але яны абодва — нашы!

— Нашы, харошы мой, — хораша i шчасліва ўсміхнулася.

— Але ж ты казала...

— Казала... — перапыніла яна мяне, ведаючы, што я хачу сказаць. — Але... Ды скажу табе ўсё як ёсць. Калі ты вылечыўся, паздаравеў i паспраўнеў, год, другі, трэці не браў у рот i кроплі, хораша абыходзіўся са мной, я цябе пакахала, як самага дарагога мне чалавека. Шчыра i глыбока, што можа шчырэй i глыбей не бывае. I целам, i душой усёй. Калі ж пасля ліста таго дурня ўбачыла, што нам не суджана быць з табой разам, я рашыла, што наша каханне не павінна проста так абарвацца i знікнуць... I, бачыш, як удала ўсё выйшла: ажно два баравічкі!.. Дзякуй Богу, здаровенькія, прыгожанькія i разумненькія хлопчыкі... Ты рады, што ў нас з табой ёсць не толькі памяць пра наша каханне, але i дзеці?

— Я не рады з-за таго, што я гэтага не ведаў.

— Спачатку я думала нічога табе не гаварыць. Каб ты не хваляваўся, не перажываў за нас. Пасля рашыла ўсё ж сказаць, — Рэня прытуліла мае рукі да сваіх грудзей. — Дык вось ведай, Сеня, пра ўсё.

— Малайчына ты, Рэня, — сказаў я чулліва. — Цудоўная жанчына. Цяпер такіх, як ты, не вельмі шмат.

— Ёсць i такія, як я, ёсць i яшчэ лепшыя, — яна прыхіліла голаў да майго плечука. — Але ўсё сваё маладое, гарачае, пяшчотнае я аддала табе, а нашым дзецям аддаю ўсё сваё самае добрае...

— Ты — адна? Замужам?

— Замужам, Сеня. Ён, мой гэты муж, павер, прыстойны чалавек. Я не кахаю яго, як кахала цябе, але паважаю. Жывём мы дружна, па-сяброўску. У яго памерла жонка, дык ён глядзіць нашых, а я, здаецца, як след гляджу яго сына i дачку.

— Штосьці ўсё i так, але штосьці ўсё i не так, Рэня...— уздыхнуў я.

— Мабыць, — згадзілася яна. — Ды ёсць тое, што выйшла... У мяне, у цябе, у іншых...

— Ты лічыш: нашы сыны не павінны ведаць, хто іхні бацька?

— Не ведаю, Сеня, — уздыхнула i яна. — Няхай яшчэ крыху падрастуць — пасля, бадай, i скажу ім пра ўсё. Тым больш што пазней табе прыйдзецца памагчы ім: Сеня добра малюе, a Усяслаў спявае. Па табе, бачыш, пайшлі... Лічы, ва ўсім...

...Сёлета нашы з Рэняй жэўжыкі пайшлі ў другі клас...

1994

Content

Далідовіч Генрых Жар кахання [Апавяданні пра жанчын]

Генрых Далідовіч ЖАР КАХАННЯ

Раздзел першы. ДВОЕ МАЛАДЫХ

Раздзел другі. ПАВОДКА ПАЧУЦЦЯЎ

Раздзел трэці. І З’ЯВІЛАСЯ ТЫ...

Раздзел чацвёрты. ХВАЛАСПЕЎ СЯМ'І