Бабкоў Ігар

Адам Клакоцкі і ягоныя цені

Ігар Бабкоў

АДАМ КЛАКОЦКІ І ЯГОНЫЯ ЦЕНІ

Бабкоў І.М.

Адам Клакоцкі і ягоныя цені. Раман у дзесяці гісторыях. 2-е выд. / Ігар Бабкоў. — Мінск : І. П. Логвінаў, 2012. — 136 с. — (Серыя “Я кнігу маю”).

ISBN 978-985-6991-90-8.

© Бабкоў І., 2012

© Афармленне. Выдавец Логвінаў І.П., 2012

Адам Клакоцкі і ягоныя цені

Раман у дзесяці гісторыях з жыцьця адважнага асьветніка й энцыкляпэдысты Яна Адама Марыі Клакоцкага і ягоных ценяў, з дадаткам зацемаў аўтара, двух эпіграфаў зь лістоў сусьветна вядомых творцаў ды пасьляслоўем Францішка Эн., у якім той упершыню ў беларускім літаратуразнаўстве скарыстоўвае пост-каляніяльны панятак галюцынагеннай прысутнасьці Сябе як Іншага, а таксама фрагмэнтаў двух ненапісаных раманаў, якія — з глыбокай мэтафізычнай пэрспэктывы – бачацца як адзін ненапісаны раман пад рознымі назвамі.

У гэтую кнігу можна ўвайсьці праз чатыры розныя дзьверы. Выйсьця зь яе няма аніякага. Вы ўваходзіце ў раман, калі ўпэўненыя, што ўсё ў сьвеце мусіць мець свой сэнс і сваё мейсца. Вы ўваходзіце ў кнігу гісторыяў, калі перакананыя, што ня варта склейваць у адно чарапкі ад розных вазонаў. Вы ўваходзіце ў філязафічны трактат, калі вы ня ў чым не перакананыя й ня ўпэўненыя. Вы ўваходзіце ў практычны дапаможнік па кітайскай народнай гульні ў інь і ян, калі адчуваеце, што няма каму быць у чымсьці перакананым альбо ўпэўненым.

Пасьля таго, як сон на працягу доўгага часу прагульвае мой дух сярод буксаў, садоў ды чароўных палацаў, дзе я атрымоўваю ўсе казачныя прыемнасьці, я незаўважна перамешваю свае дзённыя і начныя мроі...

Рэнэ Дэкарт, зь ліста да Жана Люі Бальзака

Мы надта лёгка паверылі, што прыгажосьць не ратуе Вядзе легкадумных ад сну да сну — ажно да сьмерці

Зьбігнеў Гэрбэрт, зь ліста да Рышарда Крыніцкага

Матэрыялы да жыцьцяпiсу Адама Клакоцкага

Ян Адам Марыя Клакоцкi нарадзiўся шостага верасьня 1793 году ў фальварку Сапуны непадалёку ад Наваградку ў сям’i дробнага шляхцiца. Год ягонага нараджэньня супаў з годам другога падзелу Рэчы Паспалiтай, ён сам заўсёды памятаў пра гэта, неаднаразова падкрэсьлiваў, а пад канец жыцьця нават надаваў гэтаму факту сымбалiчнае значэньне.

Ягонае жыцьцё дастаткова вывучанае дасьледнiкамi, каб спадзявацца ў гэтым сьцiплым нарысе прапанаваць нешта новае. Зрэшты, гэта й ня ёсьць нашай мэтай. Усё, што можна было знайсьцi ў архiвах, ужо знойдзена, апошнiя знаходкi Язэпа Янушкевiча, якiя тычацца «беларускага» пэрыяду жыцьця гэтага вядомага лiтаратара й навукоўцы, толькi падкрэсьлiваюць агульнае правiла. З усяе багатае спадчыны Яна Адама Марыi, якой «маглi б пазайздросьцiць энцыкляпэдысты» (* Словы Сыракомлі.), мы хацелi б выбраць толькi адну лiнiю, адну тэму, а менавiта: Адам Клакоцкi як зьбiральнiк, сыстэматызатар i дасьледнiк сноў. Перад тым, як цалкам заглыбiцца ў гэтую праблему, у сьвятле якой, мы перакананыя, толькi й можна па-сапраўднаму зразумець i ацанiць цэльнасьць ягонага жыцьця, мы ўсё ж такi спынiмся на некаторых момантах ягонай бiяграфii.

Як мы ўжо казалi, Ян Адам Марыя нарадзiўся ў фальварку Сапуны ў тыповай для таго часу сям’i дробнага шляхцiца. Ягоная мацi атрымала выдатную адукацыю: ад яе Адам навучыўся даволi добра гаварыць па-француску, а таксама займеў цiкавасьць да ўсяго чароўнага, таямнiчага, iрацыянальнага. Гэтая цiкавасьць яшчэ больш узмацнiлася пасьля даўгiх зiмовых вечароў, падчас якiх распавядалiся страшныя гiсторыi пра русалак, чараўнiкоў, пра розныя незвычайныя здарэньнi.

Пра пэрыяд вучобы ў наваградзкай школе мы маем крыху больш зьвестак. Адам меў добрыя адзнакi ў лацiне, крыху горшыя па астатнiх прадметах. Ён быў досыць флегматычны, задумлiвы i ўхiляўся ад звычайных падлеткавых гульняў i забаваў. Ад гэтага пэрыяду да нас дайшоў адзiн ягоны верш па-польску, у якiм Ян Адам Марыя параўноўвае радзiму з прыгожым сном, якi сьнiцца герою. Напрыканцы, у звароце да чытача, выказваецца пажаданьне, каб гэты сон доўжыўся вечна, бо мы ня ведаем, дзе i ў якiх краявiдах нам давядзецца прачнуцца.

Пасьля школы Адам Клакоцкi паступае ў Вiленскi ўнiвэрсытэт. У гэты пэрыяд ён сустракае сваё першае каханьне, рамантычны сантымэнт да якога ён пранясе праз усё сваё жыцьцё. Ва ўнiвэрсытэцкiя гады Ян Адам Марыя заводзiць безьлiч знаёмстваў, удзельнiчае ва ўсiх магчымых сябрынах, як легальных, так i нелегальных, — часам супрацьлеглай скiраванасьцi. У гэтыя часы ён пачынае цiкавiцца iдэяй усеагульнай энцыкляпэдыi — iдэяй, якой, разам з глыбокай цiкавасьцю да сноў, было наканавана адыграць такую iстотную ролю ў ягоным жыцьцi. Ён наведвае лекцыi па гiсторыi, праве, лiтаратуры, але канчаткова спыняе свой выбар на фiлязофii як навуцы, якая здольная сынтэзаваць усе магчымыя веды ў адзiны вялiкi энцыкляпэдычны сынтэз. Пэўны час ён знаходзiцца пад сьледствам за сувязi з гуртком фiляматаў, але ў чымсьці канкрэтным яго так i не змаглi абвінаваціць. Разам з усiмi Ян Адам Марыя захапляўся Напалеонам i нават распавядаў пра сон, у якiм ён быў адным зь ягоных слаўных маршалаў.

Пасьля сканчэньня Вiленскага ўнiвэрсытэту Адам Клакоцкi важыўся абаранiць дысэртацыю «Сон як аргумэнт у палемiцы з картэзiянствам», у якой спрабаваў далучыцца да запозьненай на стагодзьдзе тэмы палемiкi з Дэкартам. Агульны патас дысэртацыi цалкам супадаў з настроямi тагачаснай вiленскай прафэсуры, але яна так i не была залiчаная. Хутчэй за ўсё, сама аргумэнтацыя падалася занадта радыкальнай. Ян Адам Марыя цьвердзiў, што менавiта сон ёсьць тым неабходным i дастатковым аргумэнтам, якi цалкам руйнуе славутую тэзу cogito ergo sum, а таксама апазыцыю рэчы працяглай i рэчы ўяўнай. Калi мы сьпiм, пiсаў ён, мы, вiдавочна, ёсьць, прысутныя ў гэтым сьвеце, але анiякага cogito, анiякага ўсьведамленьня не назiраецца. Зь iншага боку, калi браць пад увагу сны й палiчыць iх пэўнай зьмененай формай такога ўсьведамленьня, ўсё роўна немагчыма выснаваць з гэтага факту анiякага праўдзiвага цьверджаньня аб iснаваньнi «Я». Таксама, паколькi рэальнае «Я» зьнiкае разам з сном, мы мусiм прыняць магчымасьць iснаваньня ў адной асобе некалькiх «Я», адно (альбо адны) зь якiх мела бы iснаваньне рэальнае, а другое — соннае. Анiякiх крытэрыяў, якое з гэтых «Я» памеркаваць праўдзiвым, знайсьці немагчыма.

Адразу пасьля сканчэньня ўнiвэрсытэту ўсялякiя сьляды аб iм губляюцца, гэта той самы «загадкавы» пэрыяд, якi iнтрыгуе шматлiкiх дасьледчыкаў. Адзiнае, што мы пэўна ведаем, гэта тое, што Ян Адам Марыя быў заангажаваны ў падрыхтоўку паўстаньня, але ў якой дакладна якасьцi — невядома. Тое, што засталося ад гэтага пэрыяду, гэта лiставаньне з Адамам Чарноцкiм i Аляксандрам Рыпiнскiм. Я думаю, менавiта ад iх пайшла глыбокая цiкавасьць, нават замiлаваньне народнай культурай, якое затым будзе рэалiзаванае ў другiм томе «Ўсеагульнай энцыкляпэдыi сноў».

Па некаторых зьвестках, у гэты час Ян Адам Марыя вывучаў гiпноз у Бэрлiне. Прынамсi лiсты да Адама Чарноцкага маюць вiдавочны «бэрлiнскi» калярыт. Падчас паўстаньня Адам Клакоцкi — зноў на радзiме. Ёсьць тры розныя вэрсіi ягонага ўдзелу: паводле адной, ён быў шараговым iнсургентам у адным з аддзелаў пад Вiльняй, паводле другой — кiраваў аддзелам пад Наваградкам, а паводле трэцяй — увогуле не прымаў удзелу ў вайсковых дзеяньнях, а даваў iстотную iнфармацыю пра перамяшчэньні расейскiх войскаў, служачы на пошце ў Менску. Ягоная цiкавасьць да сноў, гiпнозу і мрояў набывае практычную скiраванасьць: ва ўспамiнах паўстанцаў апiсваецца гiсторыя, як ён загiпнатызаваў цэлы эскадрон казакаў (разам з коньмi), якiя заснулi i прапусьцiлi рэшткi iнсургентаў у накiрунку аўстрыйскае мяжы (праўда, паводле расейскiх рапартаў, заснулi менавiта iнсургенты i ўсе да аднаго былi адпраўленыя ў кiрунку iншай мяжы — расейска-японскай).

Далей лёс Яна Адама Марыi складваўся даволi традыцыйна. Пасьля здушэньня паўстаньня мы знаходзiм яго ў парыскай эмiграцыi. Ён заняў у Парыжы вiдавочную антымагнацкую пазыцыю, што дазволiла некаторым абвiнавацiць яго ў хлапаманстве. У Парыжы ён быў блiзкi да асяродку лiцьвiнаў, сябраваў зь Мiцкевiчам, адзiн час нават уваходзiў у Кола Тавяньскага. Шапэн прысьвяцiў яму адзiн са сваiх палянэзаў. Але, безумоўна, менавiта парыская эмiграцыя паспрыяла рэалiзацыi самае iстотнае падзеi ягонага жыцьця. У Парыжы ён падрыхтаваў i выдаў тры тамы з сваёй «Усеагульнай энцыкляпэдыi сноў».

Энцыкляпэдыя мусіла выйсьці па-француску, на мове тагачаснай адукаванай Эўропы, i сам гэты факт паказвае ўсю амбiтнасьць аўтаравай задумы. Тэхнiчныя праблемы занялi каля трох год, i ў 1836 годзе выйшаў першы том энцыкляпэдыi (паводле агульнай нумарацыi — сёмы), якi меў назву «Сны адроджанай Польшчы» i адбiваў усеагульную цiкавасьць да «польскага пытаньня» ў Эўропе.

Кола рэспандэнтаў было надзвычай шырокiм. Тэма — надзвычай актуальнай. Таму няма анiчога дзiўнага, што Адроджаная Польшча сапраўды выклiкала такую колькасьць сноў — iх сьнiла як найменей палова прагрэсіўнай Эўропы. Але тут Адама Клакоцкага сьцерагла першая праблема, вырашыць якую было зусiм няпроста. Праблема клясыфiкацыi сноў. Усялякая энцыкляпэдыя мусiць мець пэўныя крытэры клясыфiкацыi. Прынцып альфабэтнай арганiзацыi Адам Клакоцкi адкiнуў амаль адразу: клясыфiкацыя паводле «аўтараў» была немагчымай, бо значная частка настойвала на ананiмнасьцi, а iншага крытэру Адам Клакоцкі так і не знайшоў. У прадмове да гэтага тому, гаворачы пра iдэю энцыкляпэдыi, Ян Адам Марыя прыходзiць да сумнай высновы аб «няўцямным, iрацыянальным парадку (маецца на ўвазе парадак альфабэту — аўт.), на якiм грунтуецца нашая цывiлiзацыя i якi мы ня можам анi рацыянальна пацьвердзiць, анi абвергнуць».

Урэшце Ян Адам Марыя падзялiў першы том на дзьве часткi: ананiмныя сны i сны рэспандэнтаў, якiя пагадзiлiся пакiнуць свае прозьвiшчы. Кожная частка, у сваю чаргу, дзялiлася на сны жаўнераў, сны жанчынаў i дзяцей ды «астатнiя». Усе сны былi пададзеныя ў храналягiчным парадку(?), што, паводле Яна Адама Марыi, мусiць адбiць глыбокiя сувязi мiж актуальнай гiсторыяй i «гiсторыяй, адлюстраванай у снах».

Гэты том шырока аналiзаваўся i апiсваўся дасьледнiкамi (хаця й не перавыдаваўся), таму мы спынiмся толькi на адным моманце: ананiмныя сны выглядаюць значна больш разьняволенымi, натуральнымі (калi не сказаць праўдзiвымi), чым сны, што маюць дакладнага рэспандэнта. «Аўтарызаваныя» сны iнтэрпрэтуюцца наўдзiў адназначна, iхны сымбалiзм занадта празрысты i мае часам вiдавочныя лiтаратурныя каранi. У ананiмных снах хаця й прысутнiчае аўтарская iнтэрпрэтацыя, але яна выглядае толькi адной з магчымых вэрсіяў.

Так, у ананiмным сьне нумар 441 дзiкiя конi хаатычна нясуцца па полі, топчучы ўсё на сваiм шляху, i рэспандэнт адчувае сябе адным з гэтых коняў. Iнтэрпрэтацыя рэспандэнта досыць штучная — ён лiчыць, што сон сымбалізуе шлях да свабоды, шлях, на якiм нiхто ня ў змозе спынiць Адроджаную Польшчу.

Насуперак гэтаму, Ян Адам Марыя ў сваiх камэнтарах вытлумачвае гэты сон як бег Гiсторыi, няўмольнай i бязьлiтаснай, i прыходзiць да высновы, што «прымаючы гiсторыю як такую, мы мусiм быць гатовыя разьвiтацца з усiм самым мiлым i дарагiм — i нават сны нашыя пры гэтым ня ёсьць надзейным прытулкам».

Яшчэ адно цiкавае назiраньне: у той час, як жанчыны й дзецi пераважна сьнiлi жаўнераў ды вайсковыя эпiзоды й баталii, самi жаўнеры (і мужчыны ўвогуле) апраналi свой патрыятызм у жаночую вопратку...

З пасьляслоўя да гэтага тому вынiкае пэўная расчараванасьць Адама Клакоцкага сабраным матэрыялам. Ён выбачаецца перад чытачамi за пэўную павярхоўнасьць i банальнасьць прысьнёнага i фармулюе некаторыя тэарэтычныя i мэтадалягiчныя тэзы што да сну як такога. Ян Адам Марыя цьвердзiць, што сны, як i жыцьцё, маюць шматслойную структуру i толькi «глыбiнныя сны» дазваляюць нам пранiкаць на другі бок i атрымоўваць праўдзiвыя пасланьнi. «Мы жывем на паверхнi свайго жыцьця i сьнiм на паверхнi сваiх сноў», — гэтым бязьлiтасным прысудам i сканчаецца кнiга.

Першы том энцыкляпэдыi выклiкаў грандыёзны скандал. Мы ня будзем апiсваць усе магчымыя й немагчымыя прэтэнзіi й абвiнавачваньнi, якiя былi высунутыя. Усё гэта добра вядома i не спынiла апантанай дзейнасьцi нашага героя. Праз пяць год выходзiць другi том (паводле агульнай нумарацыi — дзясяты), якi атрымаў назву «Сны простага люду». У iм Ян Адам Марыя спрасьцiў клясыфiкацыю — матэрыял арганiзаваны паводле тэрытарыяльнай лякалiзацыi — i ўзяў за аснову iнтэрпрэтацыi навуковы апарат тагачаснай этнаграфii. Сама праца адбывалася падчас «беларускага» пэрыяду жыцьця Яна Адама Марыi. Том атрымаўся дзьвюхмоўны: сны запiсаныя беларускай лацiнкай з францускiмi перакладамi, камэнтары збольшага па-француску, але трапляюцца й беларускiя iнтэрвэнцыi.

Агульная iдэя тому, выказаная ў прадмове, — тое, што народная традыцыя захавала глыбокiя пасланьнi зь мiнуўшчыны i гэтыя пасланьнi зашыфраваныя як у фальклёры (якi Адам Клакоцкi разглядае як калектыўны сон), так i ў глыбiнных структурах iндывiдуальных сноў.

Нягледзячы на калясальную сетку рэспандэнтаў i прыхiльнiкаў, якую меў на той час Адам Клакоцкi, праект скончыўся паразай. Матэрыял сабраны неверагодна багаты (беларускiя мовазнаўцы даўна ўжо ацанiлi ягоныя вартасьцi), але прарыву ў глыбiнныя структуры не адбылося. Сны маюць пераважна пабытовы, прыватны (эратычны) i сацыяльны характар, а спробы Яна Адама Марыi вывесьцi зь iх «пасланьнi» (мы б сёньня сказалi — знайсьцi архетыпы) выглядаюць штучнымi й непераканаўчымi. Так, інтэрпрэтацыя вядомага выпадку, калi цэлая вёска тыдзень сьнiла пярэстую карову, якая прапала колькi часу таму i лёс якой быў тэмай усеагульнага зацiкаўленьня — выяўляе ўсю штучнасьць сытуацыi. Ян Адам Марыя спрабуе зьвязаць гэтыя сны з культам каровы ў iндыйскай цывiлiзацыi, але, падобна, сам верыць у сваё вытлумачэньне хiба што напалову.

Пра трэцi том мы ведаем толькi назву — «Лiтаратурныя сны», што трэба разумець як «сны, запiсаныя й захаваныя ў лiтаратурных творах». Па некаторых зьвестках, том пасьпеў выйсьцi i захаваўся ў некаторых бiблiятэках (у прыватнасьцi, Хорхэ Люiс Борхэс прыгадвае, што ён гартаў «нешта такое» ў Цюрыху). З гэтага тому для нас былi б цiкавыя аўтарскiя заўвагi й тлумачэньнi — бо якраз пасьля выхаду гэтага тому Адам Клакоцкi спыняе праект Энцыкляпэдыi, атрымоўвае дараваньне ад царскiх уладаў i вяртаецца на Беларусь, дзе пачынае праект ня менш цiкавы й захапляльны — засноўвае Беларускi Архiў Сноў.

Але гэта ўжо цалкам асобны сюжэт, i мы ня будзем падрабязна разглядаць яго тут. Скажам толькi, што ўдзельнiкамi й рэспандэнтамi Яна Адама Марыi сталiся практычна ўсе беларускiя культурныя героi дзевятнаццатага — пачатку дваццатага стагодзьдзяў. Хаця ня ўсё захавалася, ня ўсе матэрыялы апрацаваныя й уведзеныя ў навуковы ўжытак — мы чэрпаем i яшчэ шмат часу будзем чэрпаць з гэтага Архiву.

Архiў тлумачыць усё, акрамя самой апантанасьцi, зь якой Адам Клакоцкi прысьвяцiў сваё жыцьцё снам. Сны можна вытлумачыць, але ўласна гэтая апантанасьць i застаецца загадкай.

Мы, грунтуючыся на адным з прыватных лiстоў, хацелi б прапанаваць сваю вэрсiю. Рэч у тым, што Ян Адам Марыя нiколi ня сьнiў уласных сноў. Мы лiчым, што менавiта гэта турбавала яго ўсё ягонае жыцьцё й было той крынiцай апантанай дзейнасьцi, у якой ён, вiдавочна, зьдзiўляў сваю эпоху. Пад канец жыцьця, ужо ў глыбокай старасьцi, ён нават перастаў верыць, што жыве наяве, і лiчыў, што ўласна ягонае жыцьцё і ёсьць тым глыбокiм, даўгiм, абсурдным сном, ад якога ён вось-вось мусiць прачнуцца. Ян Адам Марыя чакаў гэтага моманту з радаснай нецярплiвасьцю, як дзiцё.

У ператвораным у гатэль клясыцыскім палацы пад Варшавай, на псэўданавуковай канфэрэнцыі па Віленскім барока, у другой палове дня, калі бутэлька з кашэрнай вугорскай сьлівовіцай ужо напалову пустая, а сьвядомасьць, наадварот, поўніцца дасканала стылізаванымі вобразамі й знакамі чужых культураў, натуральна паўстае тэма Менску, згвалтаванага гораду, які, паводле лёсу, няпоўны, але запоўнены — і таму сутнасна пусты. У кожным пункце ягонай прасторы маніфэстуе сябе абсечаны сэнс, фрагмэнты самотаў.

Пра Менск можна гаварыць толькі ў Вялікі Поўдзень і выключна шэптам гаючай непрысутнасьці, шэптам, які, абрываючыся ў крык, потым натуральна пераходзіць у сьпеў даўна памерлай літоўскай бабулькі, форма душы якой так падабалася Міцкевічу, бо Менск — онталягічны скразьняк, пройма, пустата, якая прымушае цябе здрыгануцца, і з гэтага трымценьня, якое не праходзіць усё жыцьцё, паўстае недавер да канчатковых запоўненых рэчаў, тоесных сабе назаўсёды.

Гэты горад мне ўпершыню прысьніўся ў сямнаццаць год, у адзін шэры, восеньскі, дажджысты дзень, і таму ў маім Менску заўсёды ідзе дождж, хаця гэта быў магічны горад, стары Менеск нездарма паставіў свой млын на гэтым мейсцы, ён мяняўся разам з намі, і мы знаходзілі сябе напачатку ў Минске, потым у Мінску і далей у Менску, а яшчэ быў Mińsk...

Вядома, побач сьвяціла цьмянымі паганскімі вагнямі Вільня, горад-нэкропаль, ідэальная запоўненасьць, могілкі гісторыі, на якіх так хораша супадаць з сваім часам... маршрут у паўтысячагодзьдзя, ад Вострай Брамы да Гедыміна, які адольваўся за паўгадзіны, лёгкая эйфарыя, да якой немагчыма звыкнуцца. Побач была Варшава, якую немагчыма любіць, празь якую заўсёды кудысьці праяжджаеш. Лёндан, зь ягонай утульнай самотнасьцю. Любляна — горад-паверхня, венскае барока, насычанае вэнэцыянскай бязьлітаснасьцю. Будапэшт, які б мог стацца сярэднеэўрапейскім Парыжам, калі б вугорская мова не была б такая складаная. І Парыж, вядома, Парыж...

Пасьля Парыжу можна нікуды не сьпяшацца: крыху кальвадосу ў гасьцявым пакоі на вуліцы Жан Гужон і дасканалае разуменьне, што, акрамя Менску, адзінае мейсца ў сьвеце, у якім ты дома, — пустата гатэльных пакояў, у якіх заўсёды побач з табой гэты маўклівы, згвалчаны ўсімі ўладамі горад, які ўжо даўно анічога анікому не прапаноўвае на продаж, толькі руіны, што застаюцца пасьля кожнай улады...

Горад, які затаіўся.

* * *

У Менску я ўпершыню сустрэўся з Валянцінам А., і далей мы, як сьляпыя зьвяры, пэрыядычна сутыкаліся ў шэрым лябірынце сьвету. Валянцін А. любіў Мінск за ягоную далікатную адсутнасьць як падзеі быцьця, я любіў Менск за ягоныя мэтафізычныя прадоньні. Такім чынам, мы існавалі ў розных гарадох, але ў адным лябірынце.

* * *

Менск — гэта адхіленьне ў непаўнату, непаўната як прытулак, — сказаў я.

Мінск — гэта паверхня, якая нас трымае і не замінае нам ня быць намі самімі, — сказаў Валянцін А.

Мінск — гэта прыгожа асьветлены тунэль у Нішто, — сказаў я.

Менск — гэта архаіка логацэнтрычнага сну пра магуту, — сказаў Валянцін А.

Mińsk — гэта пяшчотнае шаленства чужой памяці, — сказала мова.

* * *

Мы ў палоне гэтага гораду, — сказаў Багдан, — мы, праўду кажучы, чыстыя прывіды.

Мяне гэта цалкам задавальняе, — адказаў Францішак і шчыльна захінуў фіранку.

Пад раніцу ў гэтым жа нумары пад Варшавай нарадзілася ідэя шыкоўнага падарунку для спадара Х.: дваццаць пяць кактусаў у камплекце з кранікамі для тэкілы. Як вядома, тэкіла паўстае з кактусаў і глыбокая онталягічная сувязь гэтых дзьвюх рэчаў не падлягае сумневу, але ў справу ўблытваюцца разнастайныя пасярэднікі: мэксыканскі ўрад, які прыватызаваў вытворчасьць тэкілы, пакупнікі і перакупшчыкі etc і etc.

Памятаючы пра першы (і галоўны) запавет Бадхітхармы — перадачу праўды без дапамогі словаў, — мы наважыліся на адпаведны крок: арганізаваць перадачу тэкілы спадару Х. без дапамогі мэксыканскага ўраду.

Кранікі мусяць напрасткі ўстаўляцца ў кактусы, і далей нам застаецца толькі чакаць і верыць. Пры гэтым рэцыпіент мусіць быць інтэлектуальна і духоўна падрыхтаваны. Але нават і тады ніхто ня можа даць аніякіх гарантыяў.

Зрэшты, як казаў другі спадар Х., галоўнае — верыць. У Бога. Радзіму. Кактусы. У кранікі. У пустату. У тэкілу.

Менская опэра

Яна сказала, што, апрача Кафкi, нiхто ня пiша сёньня такiх жудасных гiсторыяў.

Я асьцярожна падзякаваў. Потым была кавярня, мы сядзелi небясьпечна блiзка, п’яны й сьмешны Лангабард вёрз нам нешта пра нэабарока. Сусьветны архiтэктурны сынтэз, кельты, новы эўрапейскi парадак. Я ўзяў ейную руку, асьцярожна дакрануўся губамi. Яна засьмяялася. П’яны Лангабард пераконваў афiцыянта: плебейскi функцыяналiзм нараджае плебейскi ампiр, плебейскi ампiр — гэта руiны жыцьця... Дзеля пацьверджаньня ён пачаў размалёўваць рахунак карункавымi абрысамi. Афiцыянт цярплiва чакаў.

— Бедны Лангабард, ён позна нарадзiўся, — сказала яна й паглядзела на мяне. Я баяўся паверыць.

Потым у маёй маленькай кватэрцы мы стаялi каля вакна i я бачыў, як празь лёгкую тканку сукенкi ўладна праступаюць цмочкі яе грудзей.

* * *

Яна прачыналася сярод ночы ад свайго крыку й штораз пыталася, як я прыдумаў гэтую краiну. Я спрабаваў жартаваць, казаў пра Томаса Мора і лекара Гiльятэна, пра тое, што вокны маёй кватэры глядзяць на Ўсход, а там сёньня цудоўны сюжэт для нацюрморту. Яна павольна супакойвалася, тулiлася да мяне й мы зацiхалi ў працяглых пацалунках. Да наступнае ночы.

Удзень мы бадзялiся па менскiх вулках, увечары сядзелi ў кавярнi альбо ў майстэрнi ў Тодара. Ночы былi нашыя.

Кожная ноч была сьвятам, заўсёды нечаканым, мы знаходзiлi ўсё новыя магчымасьцi насалоды.

— Чалавек — вандроўнiк i госьць, — казала яна, — нам было наканавана сустрэцца, цалкам выпадкова, каб ствараць гэтыя днi ў харастве і няпэўнасьцi... Нельга думаць пра вечнасьць. Мы абавязкова разыдземся — кожны сваёй сьцежкай.

Усё гэта так, толькi яе губы казалi iншае, яе рукi, яе вочы казалi iншае... калi яна прачыналася й тулiлася да мяне ды пыталася, як я прыдумаў гэтую краiну.

— Я чытаю тваю кнiгу, — казала яна, — i адчуваю, што з усiмi гэтымi людзьмi адбываецца нешта жудаснае, пра гэта ты ня пiшаш, але само адчуваньне нараджаецца менавiта з таго, што ты пiшаш пра iншае. Твае героi жывуць, як быццам таго, жудаснага, не iснуе, але ад гэтага жудзь толькi ўзмацняецца, працiнае кожную iхную рысу, кожны рух i кожнае слова...

— Разумееш, — лiхаманкава шаптала яна, — яны толькi выглядаюць рабамi, жывёламi, у якiх зьнiшчана ўсё чалавечае, насампраўдзе гэта немагчыма, у чалавеку чалавечае зьнiшчыць немагчыма... можна размаляваць паверхню, можна разыграць п’есу, можна сфальшаваць, але ня зьнiшчыць... ты апiсваеш гэтую вонкавасьць, гэты абсурдны сцэнар, але далей ня йдзеш, пакiдаеш сьцежку, але сам ня йдзеш... i ад гэтага такi жах... з гэтай сьцежкi, адтуль точыцца сусьветнае зло...

Яна казала ўсё хутчэй ды тулiлася да мяне. Ейныя вочы глядзелi зь непадробным болем, яна чакала адказу. Я паспрабаваў быць сур’ёзным:

— Ты гаворыш так, як быццам у сьвеце не засталося анiякiх межаў. Мы жывем у Менску, а мае героi жывуць толькi ў маiм уяўленьнi ды ў гэтым невялiчкiм томiку. Гэта ўсё гульня, толькі гульня.

— Усё гэта так, — казала яна, — але так было, пакуль гэты сьвет быў тваёй уласнасьцю, тваiм уяўленьнем, цяпер жа ён адасобiўся, ён стаў незалежным... цяпер ён мае ўладу над намi ўсiмi...

Спрачацца было ня варта. Зранку я адвёз яе да знаёмага лекара. Лекар, чалавек сталага веку, адразу параiў невялiчкi прыватны пансыянат каля Слуцаку, з добрай абслугай ды квалiфiкаванай дапамогай. Праз тыдзень яна пераехала.

У апошнюю ноч яна распавяла ўсё.

Пасьля прачытаньня кнiгi, сказала яна, яе перасьледавала адное і тое ж трызьненьне: агромнiсты шэры будынак, нешта сярэдняе памiж антычным амфiтэатрам i вайсковым умацаваньнем. Людзi ўсярэдзiне, у мяшкох-балахонах, шчыльна завязаных на горле, так што наверсе застаюцца толькi галовы. Людзi варушаць рукамi і нагамi, гэта бачна, але балахоны прыхоўваюць рухi i ў вынiку ўсё гэта выглядае, як шэрыя хвалi на тле шэрага акiяну. Зазвычай усё патанае ў цьмянай невыразнасьцi, але часам праступаюць твары: вочы, поўныя пакуты, шчыльна сьцятыя вусны. Канцоўка гэтага трызьненьня заўсёды адна: пагойдваньне ўсё ўзмацняецца i ў пэўны момант людзi спрабуюць закрычаць... але толькi невыразнае сiпеньне. I тады пачынае крычаць яна...

Яна спадзявалася, што пасьля нашае сустрэчы ўсё зьменiцца, але наадварот, трызьненьне рабiлася больш выразным, твары ўсё больш пазнавальнымі...

Зранку мы разьвiталiся. Я меў пачуцьцё незразумелае прыкрасьцi, адчуваў, што яна нешта недагаворвае, магчыма, нешта iстотнае. Яна мяне шкадавала.

* * *

Наступны тыдзень я прасядзеў у кавярнi, спрабуючы даць сабе рады. Афiцыянт падносiў усё новыя порцыi каньяку, але я быў безнадзейна цьвярозы. Я падрабязна прыгадваў, як усё пачыналася, весела й гiранiчна; нiшто не паказвала на гэткi прыкры канец.

Кнiга была задумана ў жанры «камэдыi пераапрананьняў» з элемэнтамi антыўтопii. Мне было вясёла ўяўляць, якiм было б жыцьцё, калi б нашая «Ўсходнеэўрапейская Швайцарыя» не ўстаяла ў 1918 годзе. Калi б бальшавiкi здолелi разагнаць першы кангрэс, а беларускiя карпусы не пасьпелi б прарвацца з румынскага фронту. Я сьмяяўся, апiсваючы ва ўсiх дэталях сцэну расстрэлу Балаховiча (вядома, не мiнiстра ў гэткiм выпадку) i высылкi Ластоўскага (спадзяюся, што ў прэзыдэнта не было часу азнаёмiцца са сваiм лёсам). Але гэта задумвалася адно ў якасьцi дэкарацыi... У цэнтры была эпапея пабудовы Менскае Опэры. Страшнага шэрага будынку, нечага сярэдняга памiж амфiтэатрам i дотам. Я падрабязна апiсваў падвоз цэглы й працоўны энтузіязм, ранiшнiя перагукi брыгадаў i ўсенародны конкурс на стварэньне гiмну Менскае Опэры. Я зрабiў Лангабарда (гэтага безнадзейнага п’янiцу, апошняга рамантыка, аматара Гофмана й Гёльдэрлiна) — я зрабiў яго Архiтэктарам. У звышзадуме кнiгi ўсё жыцьцё ад васямнаццатага году мусiла быць афарбавана ў гэты сымболь. Усё жыцьцё — Менская Опэра! Парад марыянэтак!

Вядома, што сёньня, у нашыя часы афiцыёзнага рамантызму, калi Вiтаўт ды Сапега стаяць на кожным пляцы, а партрэт Барбары Радзівіл упрыгожвае ледзь ня кожную парфумную крамку — мая трагiкамэдыя пераапрананьняў засталася практычна незаўважанай. Я не пакрыўдзiўся.

I тут, пасьля адзiнага прыемнага вынiку — сустрэчы зь ёй — такi прыкры канец.

Афiцыянт прынёс рахунак, я зразумеў, што баюся вяртацца дадому.

II

...7 верасьня

...Удзень — працяглая размова з М. Толькi што выйшла ягоная кнiга «Цяжар Сьвету». Ён доўга казаў пра сваё захапленьне Ўсходам, пра паралельныя рэчаiснасьцi, пра iстотную няпэўнасьць Сусьвету. Ён казаў, што сьвет цiсьне на нас адно таму, што мы пагаджаемся лiчыць яго адзiным ды непазьбежным. У якасьцi прыкладу ён распавёў гiсторыю пра Чжуан Чжоў: як славуты пустэльнiк аднойчы заснуў ды прысьнiў сябе матылём, што вольна лётаў па-над кветкамi, зьбiраў нэктар i пачуваўся досыць няблага. Адчуваньне было такое выразнае, што, прачнуўшыся, Чжуан Чжоў нiяк ня мог уцямiць: цi ён Чжуан Чжоў, якому сьнiлася, што ён быў матылём, цi ён матылёк, якому цяпер сьнiцца, што ён Чжуан Чжоў... М. казаў натхнёна і пераканаўча. Я думаў пра свой раман ды крыва ўсьмiхаўся.

...15 верасьня

Уначы праглядаў досьлед пра паходжаньне гiльятыны. Высьвятляецца, што францускi лекар Гiльятэн вынайшаў спосаб гуманнага пакараньня: калi нож падае на шыю, усё адбываецца так хутка, што ня мае сэнсу казаць пра пакуты. Як гэта характэрна для Асьвечанага Розуму!

Гiсторыя — нашая гiльятына.

...1 кастрычнiка

Зь незразумелай тугой бадзяўся па вулках, трывожныя прадчуваньнi. Здаецца, уся гэтая крохкая гульня ў культуру, што так усiм нам падабаецца, — хутка скончыцца — i скончыцца жахлiвым, нiкiм ня бачаным дасюль крывавым хаосам. Зайшоў у кавярню. Сеў за той самы столiк, за якiм мы зь ёй сядзелi, замовiў каньяку. Прыгадаў ейныя вочы, нашае нядоўгае начное шчасьце. Гэта было ў iншым жыцьцi? Афiцыянт сказаў, што Лангабард ужо месяц як сюды не заходзiць.

...10 кастрычнiка

...Паўсюль толькi й размовы, як пра новы саюз з Усходам, сацыяльны аптымiзм, новыя тэхналягiчныя пэрспэктывы. Як мне гэта нецiкава! Няма нiякiх новых задумаў, адно гэтае мэханiчнае запаўненьне дзёньнiка... Жыцьцё цячэ мiж пальцаў. Куды?

...3 лiстапада

Заходзiў Лангабард. Паголены, у новым гарнiтуры, пры гальштуку. Паведамiў, што парваў зь мiнулым (?) жыцьцём, з п’яной безадказнасьцю ды вашапрудным рамантызмам... Хоча стаць прафэсійным архiтэктарам...

...1 траўня

...На вулках незразумелы шум. Страшна падумаць — вось ужо паўгоду, як я туды не выходжу. Так, жыцьцё паўсюль. Мне здаецца, што я ўжо не адрозьнiваю — калi сплю, калi абуджаюся. Гэты пераход — ад аднаго да другога — такi крохкi, такi незаўважны. Калi жыцьцё — сон, дык сон, напэўна, таксама жыцьцё.

...20 траўня

....

...7 карстры

прынесьлi балахон шэры з адтулiнай на галаве але бяз рук прысьпешваюць кажуць усе чакаюць пытаюся каго маўчаць кажуць хутчэй мушу апошняе ёсьць толькi тое што

Менск, 1934 г.

Шамбала

(раман)

Аднойчы раніцай Лявон К. прачнуўся і знайшоў-сябе-ў-сьвеце.

* * *

...Шчотка й зубны парашок былi з пракаветных часоў, яшчэ Гераклiт iмi карыстаўся, яны былi сярод алхiмiчных прыладаў Парацэльса, Вялікі гетман Агінскі вазiў iх у невялiчкiм куфэрку, уцякаючы ад маскалёў. Цяпер яны ляжалi ў шафачцы, побач зь iншымi рэчамi, шторанiцы ён чысьцiў зубы, палошчучы рот вадой, крыху iржавай, з прысмакам хлёркi. Ён тварыў гэты рытуал, спрабуючы затушыць усе пачуцьцi, каб засталiся толькi зубы й рука, цешачы сябе думкай, што прыпадабняецца прыродзе, якая таксама не ўсьведамляе лёт восеньскага лiста цi плёскат вады, што гэта нязначнае дзэн-практыкаваньне прыдасца яму для нечага iншага.

* * *

Набрынялыя нечаканай празрыстасьцю, ейныя вочы былi адзiнай сьветлай плямкай у ягоным жыцьцi, так яму чамусьцi падумалася.

Ён перайшоў дарогу й некаторы час бязмэтна ішоў па прашпэкце, потым збочыў, сеў, прытулiўся да агароджы. Дзьмуў лёгкi ветрык.

Лявон К. выцягнуў нататнiк, у якi ён запiсваў тое, што адбывалася вакол яго. Калi ён проста сядзеў, сузiраючы навакольнае асяродзьдзе, каля яго часам спынялiся людзi, аб нечым пыталiся, часам вымушалi паказваць пашпарт.

З нататнiкам жа ён нiбыта чымсьцi займаўся, i хаця, чым ёсьць гэты занятак, Лявон наўрад цi быў здольны камусьцi патлумачыць, у паветры лунала пачуцьцё пэўнасьцi й бясьпекi.

Лявон К. знаходзiўся ў стане разьяднанасьцi са сьветам i ўласным жыцьцём, на меркаваньне знаёмага псыхiятра, у яго назiралiся ўсе прыкметы падваеньня асобы, памножаныя на астэна-дэпрэсіўны сындром i неспрыяльныя хатнiя ўмовы. У дадатак да розных пiгулак псыхiятар раiў бегаць, пiць бром i сябраваць з кабетамi, на апошняе налягаў асаблiва, пры гэтым прыцмокваў языком i рабiў непрыстойныя гэсты. У адказ Лявон ласкава называў яго майн Фройд i, у сваю чаргу, раiў больш чытаць, тут жа прапаноўваючы якi-небудзь ноўбэл прайз ноўвэл са сваёй бяздоннай торбы альбо проста кнiжку з малюнкамi, якую ён часам купляў для дачкi гаспадынi.

Зранку Лявон К. наведваў лекцыi ў несамавiтым шэрым будынку на галоўнай плошчы гораду, але пасьля дзьвюх гадзiнаў ён быў ужо вольны. Ён адразу iшоў пiць каву ў бiстро «Хвілінка», i яму здавалася, што наведваў лекцыi iншы чалавек, а ён гэты час спаў i прачнуўся толькi тут, у бiстро, i з гэтага пачаўся ягоны дзень.

Часам кава ў горадзе зьнiкала, тады пасьля дзьвюх ён адразу iшоў у пакойчык i клаўся спаць, вырашыўшы, што калi немагчыма прачнуцца сярод сну, дык застаецца толькi заснуць. Тое, што жыцьцё — гэта толькi сон, было ягонай працоўнай гiпотэзай, якая фактам пакуль не супярэчыла й да таго ж мела доўгую гiсторыка-культурную традыцыю.

Праўда, гэты сон-навакольле запэўнiваў, што ён i ёсьць адзiнай i непахiснай рэчаiснасьцю, але якраз гэтай гiпотэзе супярэчылi шмат якiя факты. Па-першае, рэчаiснасьць нiяк не магла быць незразумелым балаганам, а ўсе ягоныя сябры пагаджалiся, што вакол менавiта балаган, рэжысэр якога аніяк ня можа працьверазець. Па-другое, Лявон К. прачынаўся сярод гэтага балагану, i тады яму прыходзiлi ў галаву яго лепшыя старонкi, ён адчуваў свабоду й гармонiю. Было б дзiўна, калi б iснавалi дзьве роўналеглыя рэчаiснасьцi, калi сапраўдная рэчаiснасьць — свабода, суладзьдзе й творчасьць, дык тое, iншае — напэўна толькi сон.

* * *

Ад некаторага часу Лявон уваходзіў у невялікую містычна-дэкадэнцкую групу, якая праходзіла па дакумантацыі раённага аддзелу КДБ як «рэлігійна-антысавецкая сэкта з цэнтрам у Шамбале» і ад якой цярпліва чакалі чаго-небудзь, што можна было б далучыць да справы як рэчавы доказ.

Яны звычайна сыходзiлiся ў Санскрыччыка а восьмай гадзiне i бавiлi час да адзiнаццацi. У студыi, якую той вартаваў, было прасторна й артыстычна, да таго ж шмат якiя рэчы, што служылi для нацюрмортаў, можна было выкарыстоўваць па прызначэньні, што яны й рабiлi з усёй непасрэднасьцю і артыстызмам.

Сьветлая плямка ў жыцьцi, празрысты аловак, якiм пiша свае пiсьмёны Бог, падумалася яму.

Яна таксама прыходзiла на iхныя сходкi, сядала ў кутку, незаўважна ўваходзiла ў патаемныя сувязi з рэчамi абсталюнку. Тое, на чым спыняўся яе позiрк, нiбыта вылучалася з усяго, ажывала. А потым пачыналi здарацца дзiўныя рэчы — сярод гутаркi зьнянацку ўсе змаўкалi й пачыналi бачыць. Што менавiта, нiхто растлумачыць ня мог. Часам хтосьці спрабаваў патлумачыць гэта тэарэтычна, але гэта ўжо было ня тое. Усе ветлiва слухалi, Санскрыччык пацiху заўважаў ветлiвасьць i абачлiва пытаўся ў Яе, што Яна думае пра Шамбалу. Яна ў адказ усьмiхалася, i ўсе разумелi: так, гэта й ёсьць Шамбала.

...нiкейскiя трыеры адышлi ў сваё апошняе падарожжа, на пошукi таемнай зямлi, праз усё змушэньне й недасканаласьць сьвету, праз тугу, што ўладарна пануе, нязбытна адшуквае нас у шчыльна набiтых кватэрах, сярод крыху сумнага фэсту жыцьця, ставiць тварам да вечнасьцi, i ў гэтым крохкiм люстэрку рэчаiснасьць адбiваецца як сон, што сьнiцца нiкому, сказаў ён.

Магдачка

На старым фатаздымку з Архiву Клакоцкага ледзь бачныя восем постацяў: стаяць, узяўшыся за рукi. Спакойныя, засяроджаныя твары, на некаторых усьмешка. Страх глыбока схаваны, амаль што забыты. Дзяўчына зьлева: твар у профiль: усьмешка. На адвароце атрамантам калiграфiчна: «малодшыя танцоры Беларускай гiмназіi ў Рэгензбургу». Унiзе ледзь разборлiва, алоўкам: «але сьвет, як павуціньне, трымае».

* * *

Мы сядзім у паўзмроку кавярні, гаспадар фатаздымка мае твар, падобны да хіжае птушкі. Ён доўга шукае словы, самі словы выплываюць аднекуль з глыбіняў, затрымоўваючыся па дарозе, пераадольваючы невядомыя прорвы... Надта павольна... Там, у гэтых глыбінях, няма столікаў з афіцыянтамі: жыцьцё там падобнае да цёмнага поля, засеянага сьмерцю. Адзін неадпаведны крок — і чалавек зьнікае назаўсёды, быццам яго ніколі й не было. Часам зьнікае й бяз крокаў, спрабуючы спыніцца, калі ўсе кудысьці бягуць. Бо насамрэч усе кудысьці бягуць, усе вымушаныя браць удзел у бясконцай лятарэі сьмерці.

Але ёсьць і штосьці горшае за сьмерць. Насамрэч памерці ня страшна. Страшна быць пахаваным ужывую — ва ўтульным пекле, складзеным з чалавечага страху.

* * *

Пекла — мая Радзіма.

* * *

Маё дзяцінства прайшло на бабуліным хутары пад Ваўкавыскам: бацькі мусілі адкульсьці вярнуцца, адкуль, бабуля не казала... Але сумаваць не было калі: на хутары было шмат працы, на гарышчы — шмат старых газэт і часопісаў. А яшчэ кніга прыроды, чытаць якую я ніколі не стамляўся...

Неўзабаве бабуля памерла, і я перасяліўся ў сталічны інтэрнат. І ўжо праз год разам з усімі ўскідваў руку ў піянэрскім салюце. Піянэрскія атрады прамаршыравалі праз рэшту майго дзяцінства...

У дваццаць два, на чацьвертым курсе ўнівэрсытэту, я пачаў задыхацца. Адчуваньне, што я пахаваны жыўцом, душыла й не давала жыць. Зрэшты, і жыць не асабліва хацелася. Ані веры, ані спадзяваньняў: я ўжо ведаў, дзе мне пашчасьціла нарадзіцца.

У дваццаць пяць я знайшоў Радзіму. Яна, нечакана для мяне, мела шмат агульнага з бабуліным хутарам: была схаваная ад усіх і паціху занепадала.

У трыццаць я навучыўся маўчаць. Маўчаньне было занадта гучнае і важкае, каб яго не заўважылі.

Праз пару год там выйшла мая першая кніга «Арфэй у пекле». Словы ў ёй былі, як запалкі, успыхвалі на хвіліну, асьвятлялі цемру й згасалі.

Паўгоду ім спатрэбілася, каб знайсьці аўтара: седзячы ў габінэце палкоўніка КДБ, я марна спрабаваў пераканаць сябе й яго, што той мне толькі сьніцца. «Мы пахаваныя, нашы галасы гучаць глуха, — падпісаў я пратакол допыта. А потым яшчэ: — І слухае нас толькі палкоўніка вуха».

У вар’ятні быў вялікі сад...

* * *

Выйшаўшы, я зразумеў, што жыцьцё зьмянілася. Сьціплае, утульнае пекла, з сваімі аўтобусамі й тралейбусамі, піянэрамі й палкоўнікамі, з словамі, якія нешта значылі, і кнігамі, якія былі напісаныя крывёю, — усё гэта засталося толькі ў маёй памяці. Сёньня, калі ўсё скранулася з сваіх мейсцаў, усё кудысьці паплыло, мне нават шкада тых часоў.

Зрэшты, мне ўжо глыбока за пяцьдзясят. Я тут анікому не патрэбны, акрамя аматараў архіўных успамінаў. Пасьля шпіталю знайсьці добрую працу было складана, урэшце мяне ўладкавалі ў невялічкі прыватны архіў на пасаду звычайнага архіварыюса. Часам мне здаецца, што і я сам ужо — толькі папера зь нейкага забытага фонду.

Твар дзяўчыны на адным з фатаздымкаў Архіву, што патрапіў да нас з новымі эмігранцкімі зборамі, падаўся мне страшна знаёмым. На ім я пазнаў Эўрыдыку з майго дзяцінства. Так, я нічога ня блытаю. Калісьці да мяне туды спусьцілася Эўрыдыка. Мёртвая, на парашуце.

* * *

Гаспадар фатаздымку цьмяна прыгадвае.

— Так, лягер. Вясновы пах, руiны, амэрыканская вайсковая адмiнiстрацыя, прыцiшаная нямецкая гутарка, жаданьне пачаць жыць нанова. Iншым жыцьцём. Часам аблавы з савецкай зоны, калi ўсе выходзiлi зь лягеру, вымушаныя былi хавацца. Яна нiколi не хавалася.

Нягледзячы на галечу, на страх, было адчуваньне дзiкага, забароненага шчасьця, сярод руiнаў, прыгожага, як шыпшына. Мы сьпявалi й танчылi крывiцкiя песьнi. Каханьне. Мы былi зусiм дзецьмi, шаснаццаць — васямнаццаць год... Мы выбраліся зь пекла, мы гэта ведалі. Перад намі быў вялікі сьвет...

* * *

Магдалена Вярбiцкая? Ня ведаю, цi сапраўднае iмя. Тады шмат хто назаўсёды стаўся iншым. Сапраўднае iмя было недаравальнай раскошай. Яе вымаўленьне досыць дзiўнае, я такога нiколi ня чуў раней. Яна прыгожа сьпявала, казалi, да вайны была студэнткай кансэрваторыi ў Менску.

Яе мiнулае? Нiхто не iмкнуўся прыгадваць мiнулае. Усе жылi, як быццам толькi прачнулiся пасьля цяжкога трызьненьня. У яе на руцэ быў нумар зь нямецкага лягеру пад Менскам...

* * *

Наперадзе было жыцьцё, і яго трэба было неяк пражыць. Лёвэн, потым Парыж, Ангельшчына. Потым усе зьехалi ў Амэрыку. Засталося няшмат. Тады шмат было такiх, як мы: бяздомных, закiнутых у сьвет бадзягаў. Сярод зруйнаваных гарадоў жыцьцё яшчэ толькi-толькi прачыналася...

Яна была не такая, як усе. Яе часта бачылi з Багданам, ён выдаваў «Шыпшыну». Паглядзiце падшыўку, магчыма, штосьцi знойдзеце... Там мусiць быць адзiн верш, пра радзiму, ён нас тады моцна ўразiў.

Радзiма? Лёгка забыцца на Радзiму-забойцу. Цяжэй — на сьветлую, далёкую мрою. Зь ёй можна пражыць усё жыцьцё. Яна была iншая. «Сэрца — мая радзiма», — яна казала, i цяжка было запярэчыць.

Мы паклялiся стаяць дарэшты. А потым яна зьехала ў Парыж, з адным букавiнцам, яна называла яго Леа. Ён быў букавiнскiм гэбраем, пiсаў па-нямецку. Яе нiхто не разумеў да канца.

* * *

Наша радзiма — сэрца,

Яно ня здрадзiць нiколi...

* * *

Чаму яна зьехала з Паўлем? Ня ведаю. Яна паўтарала: сэрца — мая Радзiма. Потым яна ўзяла шлюб з Майклам, жыла ў Амэрыцы, потым — з французам...

* * *

Як яна патрапiла ў групу? Нас усiх цягнула да гэтага вогнiшча, як матылёў на вагонь, i мы да канца жыцьця будзем... самыя адчайныя ляцелi напрасткi. Зрэшты, яна так нiколi й не адыходзiла. Гэта было немагчыма.

Яна была лепшай радысткай. Мы ўсе падпiсалi кантракты, трыццаць год маўчаньня. Яна паляцела ў першай групе. На шыфроўку яна выбрала кнiжку вершаў, што выйшла ў Парыжы, па-нямецку, звалася, здаецца, «Мак i памяць».

* * *

Яна пакінула мне дзёньнікі, я іх разгарнуў два гады таму, калі пацьвердзіліся зьвесткі... што яе больш няма...

* * *

«...Сьцены раптам апрытомнелі ад сну. Яны былi жывыя, дыхалi разам з намi. Мы ляжалi аголеныя, маё цела ўздрыгвала. Столь была адзiным аграмадным вокам, яна глядзела на нас, яна спрабавала нас убачыць ва ўсiх падрабязнасьцях. Леа паставiў папяровыя кветкi ў ваду, кветкi ў форме сэрцаў, мы сьмяялiся. Потым я заплакала. Прыгадала Альму. Леа ня ведаў Альму. Я чытала яму на памяць яе вершы, апошнiя, напiсаныя за пару дзён да сьмерцi. Маё сэрца мокрае, як папяровыя кветкi ў гарлачыку, яно сплывае ў акiян немагчымага каханьня, немагчымага таму, што каханьне стаецца магчымым, толькi калi яно немагчымае...»

«Багдан, мiлы, я ня ведаю, дзе ты цяпер, ня ведаю, як гэта назваць, але чамусьцi адчуваю твой позiрк, твае вочы... мы дыхаем, мы ўсе памёрлi. Я зразумела гэта дакладна. Мы ўсе тут шукаем чагосьцi iншага, завем адзiн аднаго забытымi мёртвымi iмёнамi, якiя ўсё яшчэ жывуць у нас. Два самыя дарагiя мне чалавекі, ты i Альма...

але сьвет, як павуцiньне, трымае»

* * *

Iх выкiнулi пад Ваўкавыскам. Парашуты раскрылiся адразу, як вялiкiя белыя кветкi ў цёмным полi Радзiмы, уначы. Самалёт крыху затрымаўся, каб разьвiтацца, каб ветла памахаць крыламi, на адну хвiлiну даўжэй, чым трэба, якраз дастаткова дзеля таго, каб аператыўная група iх iдэнтыфiкавала й высунулася вялiкiм паўколам у меркаванае мейсца прызямленьня, падымаючы па рацыi ўсе мабiльныя сiлы ў раёне. Калi ж стала зразумела, што вецер зносiць iх за раку, у бок лесу, дзе яны маюць усе шанцы адарвацца, заблытаць сьляды, камандзiр даў каманду адкрыць агонь i бліскавічныя кулi з шаснаццацi аўтаматаў i аднаго дробнакалiбровага кулямёту панесьлiся насустрач белым кветкам, што павольна спускалiся ў цёмнае поле радзiмы. Яны былi расстраляныя ў паветры, уначы.

* * *

Апошнiя здымкi? Два гады таму. Я гартаў копiю справы. «Здымак невядомай». Яна ляжыць на мокрай траве, спакойная, жахлiва прыгожая.

Анiякiх дакумантаў i папераў не было знойдзена. Сьледчы нават ня мог iдэнтыфiкаваць асобу, так яна й засталася — «невядомая».

* * *

Гаспадар фатаздымку разгублена змаўкае. Можна паставiць кропку ў гэтай гiсторыi, расплацiцца за вячэру, выйсьцi на цёмную начную вулiцу забытага правiнцыйнага гарадку ў штаце Нью-Джэрсi, можна вярнуцца ў дзяцiнства, на хутар пад Ваўкавыскам, да бабулi, у цiхую летнюю ноч, калi так хочацца выбрацца з ложку, цiха апрануцца, незаўважна выйсьцi ўва двор, далей, да рэчкi, i далей, купал парашуту, брэх сабакаў, стрэлы й хлопчык, якi глядзiць i глядзiць, як ты сыходзiш зь нябёсаў, спускаесься па абшарпаных, брудных прыступках, сюды, да нас, у пекла, у цёмнае поле Радзiмы, стрэлы й сабакi з Аiду ўжо чакаюць, бягуць з ашчэранымi пашчамi.

Магдачка, Эўрыдыка.

Энцыкляпэдыя для героя: радзіма

Радзіма — Крыўя* (Атлянтыда)

Узрост: 27 год

Імя: Францішак

* 1. Пахаваная на ядлоўцавых пустэчах.

2. Ціха пульсуе ў крыві.

3. У восьмым стагодзьдзі апусьцілася на дно гісторыі.

4. Сёньня існуе як культурны міт.

* * *

Расчыніць дзьверы і ўвайсьці ў гастраном «Радзіма»: кавы, калі ласка. Падвойную з цукрам. Мусім тут сабрацца, дамаўляліся а дванаццатай, тут, пад гадзіньнікам. Будзем чакаць.

Чакаць-чакаць. Тут, пад гадзіньнікам, час спыняецца, можна згадаць дзяцінства. Заўсёды можна згадаць дзяцінства.

Запытацца — як — калі — высьпела гэтае цела, гэтая абалонка і што ўнутры? Якім чынам душа прыняла форму безнадзейнай выспы, замкнутае манады — сярод абставінаў, дэкарацыяў, іншых целаў? Куды, бяздомная вандроўніца, ідзеш, паліш цыгарэту, аглядаеш урбаністычныя краявіды? Адна.

Адна.

* * *

Ціха пульсуе ў крыві радзіма.

Выспа

Невялiчкi калiдор зноў i зноў прыводзiў да дзьвераў, трэба было вяртацца й пачынаць свой шпацыр нанова. Чалавек у даўгiм шпiтальным халаце атрутна-зялёнага колеру, здавалася, ня меў анiякай спакусы адчынiць гэтыя дзьверы. Яшчэ не даходзячы да iх, ён спакваля рыхтаваўся да павароту, сам паварот атрымоўваўся лёгка й натуральна. Чалавек ведаў: дзьверы замкнутыя. Ведаў таксама, што, калi, спадзеючыся на чыюсьці нядбайнасьць, дакрануцца да клямкi, сьпiнай можна адчуць пiльны позiрк санітара. I нават калi зробiш выгляд, што гэта выпадковасьць, вочы санiтара будуць сачыць за табой да канца дня. Так што ня варта. Лепей сказаць сабе, што ўсё добра, усё натуральна, i, застаючыся на самоце, дазволiць думкам вольна блукаць сярод рэчаў, пераходзiць ад аднаго да другога, згадваючы зноў i зноў тое жыцьцё. Асаблiва памяталася, як радасна прамовiў шафёр таксi, што яго прывёз: «Вось мы і прыехалі. Бадэнскі курорт». Так, найлепшае мейсца для мэдытацыі, падумаў ён тады, — тут ад цябе не чакаюць разумных учынкаў, розум можа адпачыць у размовах з далiкатнымi дактарамi.

Ненармальны, сапраўды ненармальны. Пастка, зь якой няма выйсьця.

* * *

Пачуцьцё безнадзейнасьцi, але безнадзейнасьцi звыклай i цёплай, агарнула яго, i з таго, што яна гаiла, мелася быць яшчэ больш безнадзейна. Ён спынiўся каля вакна. У цьмянай восеньскай золi ападала лiстота, сьцежка гублялася ў лiстоце й цемрадзi: было так блiзка й так далёка, як Парыж, як Быцьцё, як Вольнасьць. Ён адпрэчыўся гэтых простых жыцьцёвых сьцежак часткова па сваёй, часткова не па сваёй волi. Прырода была адцягненасьцю, сном. Рэальнасьцю было: невялiчкi калiдор, санiтар, палата.

* * *

Ён нерухома стаяў каля вакна, углядаючыся кудысьці праз шкло, кудысьці далёка-далёка. Ён адышоў у глыбiню памяцi, да мрояў.

Там быў спакой. Ён iшоў па зiмовым лесе, адзiн. Пад нагамi прыемна рыпеў сьнег. Сярод белай халоднай чысьцiнi быў ягоны дом, лёталi белыя птушкi. Сiвагракi? Калi гэта яны, трэба iсьцi за iмi. Празрыстасьць, лёт былi ягонай iстотай, але яны былi толькi тут, сярод гэтае мроi, калi ён iшоў немаведама куды. У рэчаiснасьцi было колькi крокаў па невялiчкiм калiдоры, да дзьвераў.

* * *

Чалавек адрынуў сябе ад халоднага восеньскага краявiду, павольна зайшоў у палату. Санiтар з палёгкай уздыхнуў i адвёў вочы: ня сёньня. Стары й спрактыкаваны, ён не даваў веры павольным крокам i быў упэўнены, што адбудуцца падзеi. Але якiя й калi? Гэтага санiтар ня ведаў i таму цiкаваў з насьцярожанасьцю й увагай. Самае крыўднае было тое, што чалавек нiбы й не заўважаў гэтага цiкаваньня. Ягоная хада была вольная. Ён быў ня тут.

Чалавек падышоў да свайго ложку, прылёг. Ляжаць яму не хацелася, ён зрабiў гэта амаль што iнстынктыўна. Мог зайсьцi санiтар i сказаць «удзень ляжаць нельга». Але цяпер у палаце нiкога не было, усе пайшлi на працатэрапiю.

Працатэрапiя значыла: усiм клеiць капэрцiкi.

У прасторным пакоi стаяў пах клею. Хворыя сядзелi за сталамi. У кожнага пэндзалiк, слоiк з клеем, папера. Усе клеiлi капэрцiкi, сур’ёзна й засяроджана.

Чалавек быў адмовiўся працаваць. Санiтар, ня ведаючы, што рабiць, паклiкаў доктарку, але тая адно запiсала нешта ў картцы й нiчога не сказала. Такiм чынам ён займеў дзьве гадзіны вольнага часу, калi ў палаце нiкога няма. Гэта была маленькая перамога, але хворыя глядзелi на яго з прыкрасьцю. Ён быў ня iхны.

* * *

Бралася на зьмярканьне. Пачалi выпаўзаць прусакi, ён быў ужо не адзiн. Можна запалiць сьвятло, гэта спалохае iх, але толькi на хвiлiну. Яны нутром адчувалi надыход ночы й анiякiм штучным сьвятлом iх не падманеш. Была нейкая дзiўная сувязь мiж паводзiнамi прусакоў i навакольнай рэчаiснасьцю: прусаксфрагэ.

Чалавек уявiў сабе карцiну: куток палаты, частка сьцяны, ложак, закратаванае вакно. За вакном цемра, палата ж асьветленая зыркiм сьвятлом. Усё мусiць быць проста, але ў той жа момант моцна й трагiчна, як у Ван Гога. Ван Гог ведаў, што гэта такое — вар’ятня.

Чалавек адчуў, што цяпер ён разумее ўсё i ўсё здольны прыняць i пражыць. Гэта было толькi на хвiлiну, але што гэта? Што дало яму моц на гэтую хвiлiну? Магчыма, вочы Ван Гога з аўтапартрэту, там, дзе ён у адзёжы дзэнскага мнiха. Зялёныя вочы. Ён падсьвядома згадаў гэты аўтапартрэт, калi падумаў пра мастака. Нейкае веданьне, нiбы маланка, працяла ўсю ягоную iстоту, але ад яго засталася толькi памяць. Каб намаляваць карцiну, трэба было затрымаць маланку, трэба было проста быць. Дзе ж шукаць сьцяжынак да «проста быць»?

Чалавек ведаў, што нiякiх сьцяжынак шукаць ня трэба, што гэта моўнае ашуканства. Але ў пэўных варунках такога ашуканства было не пазьбегчы. Дый чаму б не сказаць «сьцяжынка», калi ўжо ўсё роўна, як казаць? Дарэчы, можа, гэта ёсьць самае сапраўднае выйсьце да Ван Гога: калi ведаеш, што Слова немагчыма, узяць ды сказаць: сьцяжынка. Сказаць проста, услухоўваючыся ў само гучаньне, ня думаючы пра мэтафiзычныя складанасьцi. Хто ведае, можа, мы навучымся такiм чынам без унутранага фальшу казаць слова БОГ?!

Ва ўсiх гэтых думках не было нiчога новага, дый справа была не ў навiзьне. Наадварот, было цудоўна, што сярод такiх размаiтых дэкарацый людзi прыходзяць да агульнага. Дзiўна, спадзявальна — ты сядзiш у вар’ятнi, зь якой выбрацца амаль што немагчыма, а хада тваёй думкi такая ж, як у Картасара, якi сядзiць у сваёй кватэры ў Парыжы.

Чалавек падняўся з ложку — пачалi вяртацца хворыя. Ён выйшаў на калiдор, зноў падышоў да вакна. «Божухна, што здарылася, дзе мы, — падумаў ён, — калi ў гэтым шукаю спадзяваньне?!»

* * *

Запалiлi сьвятло. Нешта зьмянiлася ў палаце, зьявiлася нейкая цеплыня, спакой. Можа таму, што доктарка пайшла дахаты i застаўся толькi санiтар, а можа, з-за блізкай ночы. Хаця гэтай цеплынi зусiм не было адкуль узяцца. Шпітальнае сьвятло не лагодзiла, яно было жорсткiм i неўтаймаваным, абгастрала i высьвятляла кожную рысу, кожны колер. Нанова праявiлiся сьветла-зялёныя колеры сьценаў. Чорныя краты на вакне злучалiся зь цемраю. Жабрацкiя ложкi, коўдры i бялiзна з шэрымi плямамi — цi то кроў, цi то падаўленыя прусакi — сьвяцiлi брудна-белым, нiбы заляжалы сьнег на тлустай чорнай зямлi. I ўсё ж цеплыня прабiвалася праз усё, яе трэба было не вытлумачваць, а проста прымаць. Але ж як гэта цяжка, не прымаючы жыцьця, прыняць ягоную цеплыню!

Увечары выпадала крыху вольнага часу. Хворыя зьбiралiся ў хол, iм дазвалялася глядзець тэлевiзар. Звычайна выносiлiся крэслы, адбывалася кароткая спрэчка — што глядзець, — i нарэшце ўсё зацiхала.

Чалавек нiколi не выходзiў глядзець тэлевiзар. Аднойчы ён пастаяў пяць хвiлiн i пайшоў. Яму прывярэзiлася, што экран — не вакно ў шырокi чалавечы сьвет, а адно вузенькi пераход у другi корпус шпiталю, дзе ўсё такое ж, як i тут. Але сядзець у палаце не дасi рады — тая была побач з холам i гукi тэлевiзара чуваць, нават калi пакласьцi ваты ў вушы. Тады ён падымаўся i iшоў у канец калiдора, да піяніна.

Нiхто ня ведаў, як i калi зьявiлася піяніна, з выгляду можна было палiчыць, што яно стаiць тут зь мiнулага стагодзьдзя. Звычайна ў гэтым канцы зьбiралася братва, i прыгожы хлапец з асiплым голасам найграваў свой няхітры блатны рэпэртуар. Але разпораз сюды падыходзiў i музыка. Ён падыходзiў i ўважлiва слухаў. Калi сканчалiся блатныя песьнi i ўсе iшлi ў прыбiральню палiць, ён сядаў, кранаў клавiшы тонкiмi пальцамi.

Гэта амаль што заўсёды было cool jazz, дзiця эўрапейскiх кавярань, далёкi ад чорнай алiўкавай неўтаймаванасьцi мурынскіх сьвiнгаў. Бралiся нейкiя ноты — асобныя, разрозьненыя гукi, — i далей гэтыя ноты цягнулiся, існавалi паасобку, спрачалiся, але ў вонкавае суладзьдзе не сыходзiлiся. Музыка нiбыта казаў: вонкавага суладзьдзя можа i ня быць, звонку ўсё можа выглядаць абсурдам, хаосам, але ж ня трэба губляцца, мусiш заўсёды глядзець у твар таго, хто грае.

Чалавек стаяў побач i слухаў. У яго было адчуваньне, што музыка грае яму, але ён ня мог зварухнуцца, сказаць слова цi фразу. Калi гэта так, тады музыка быў вышэйшы за яго: ён яшчэ ня здольны зрабiць гэтую мудрасьць сваёй уласнай. Ён мог толькi слухаць яго як настаўнiка. А калi гэта адно ўяўлень не i нiякай мудрасьцi няма? Усё вельмi проста — трэба паглядзець яму ў вочы, спытаць. Але ж нечага не хапала, штосьцi замiнала яму гэта зрабiць.

Адчуваньне, што ўсё ёсьць, але нечага няўлоўнага не стае, даводзiла яго да шаленства. Не было нейкага подыху, крохкай i няўцемнай вольнасьцi, нематываванага кроку. Трэба было пачаць...

Зноў i зноў падчас калiдорнага шпацыру ён прадумваў, раскладваў на элемэнты сваё жыцьцё, знаходзiў паралелi. I чым болей ён гэтым займаўся, тым болей адчуваў, што адыходзiць ад сутнасьцi. Нешта падсьвядомае казала аб несапраўднасьцi ўсяго. Сканцэнтраваўшыся, ён уцямiў: падчас роздуму ён чамусьцi ўяўляў сябе ў вялiкай пустой прасторы, дзе ўсе толькi i робяць, як мэдытуюць, практыкуюць прасьвятленьне цi пiшуць вершы.

На самой жа справе: невялiчкi калiдор, санiтар, палата. Замкнутыя дзьверы.

Стоячы перад iмi, ён пачаў згадваць сваё жыцьцё — дзяцiнства, вучоба ў сярэдняй школе, юнацкiя адчуваньнi пустаты i хаосу. Потым фiлязофiя, паэтычныя спробы, задума рамана. Самота. Божухна, гэта яму толькi мроiлася, што ён кудысьцi iшоў, — усё жыцьцё ён прастаяў перад гэтымi дзьвярыма i толькi цяпер iх заўважыў. Чалавек здрыгануўся — на сэкунду ён зазiрнуў у вочы свайму лёсу. Так, можна было сьпяваць тужлiвыя песьнi, грукаць, скардзiцца багам, гэта была таксама сапраўднасьць. Але было i iншае выйсьце — пайсьці ўверх. Калi наземны шлях перакрыты, можна iсьцi ў iншым вымярэньнi, хадой мiстаў i паэтаў, сьцежкаю, якую ня здольныя перакрыць нават багi!

Стары санiтар насьцярожана сачыў за iм. Апошнiя тры хвiлiны чалавек нерухома стаяў перад дзьвярыма, углядаючыся ў нешта. «Звар’яцеў», — падумаў санiтар. Такiя выпадкi часьцяком здаралiся. Тры днi таму звар’яцеў хлопчык, якога прывезьлi зь вёскi, — там яму чулiся галасы. Прайшоўшы курс iнсулiну, запалоханы, ён чамусьцi вырашыў, што мацi прыехала яго забiраць, але яе тут забiлi, — i шукаў яе па ўсiх палатах, гледзячы на ўсіх пакутнымi вачыма. А колькi яшчэ было! Ды стары санiтар даўно засвоiў прафэсiйную мудрасьць, безь якой тут немагчыма: не лiчыць гэтых за людзей. Бо калi на хвiлiну ўявiць сабе, што яны людзi, дык узьнiкала шмат розных «чаму?» i станавiлася неяк трывожна. А санiтар любiў прастату i яснасьць.

Новы хворы турбаваў i непакоiў яго. Ён паводзiў сябе неяк падкрэсьлена чуйна і ўважліва, як быццам бы хворым быў ён, санітар. Усё назiраў, нешта думаў, часам занатоўваў у сшытак. Анегды спрабаваў перадаць праз студэнта-практыканта цыдулку сябру, у горад. Той, вядома, перадаў яе доктару. Але што там было!

Замалёўкi шпiтальных звычаяў i тыпаў, бальнiчныя сьняданкi i вячэры, тэлевiзар. Было там i пра яго, санiтара. Пры ўсiм iншым чалавек пiсаў, быццам меў уладу, хаця насамрэч хадзiў па кароткiм калiдоры i заварочваў перад дзвярыма. А ключы толькi ў яго, санітара. Вось табе i звар’яцеў. Санiтар адчуў палёгку.

Тут чалавек азiрнуўся. Вочы глядзелi з халоднай пагардай, але i з жалем, быццам мелі ўладу.

Чалавек прайшоў у палату, сеў на ложак. Разгарнуўшы сшытак, ён перачытаў запiс, што аднойчы зрабiў яшчэ на волi. Запiс быў ад трэцяй асобы:

«Болей за ўсё на сьвеце шанаваў ён вольнасьць i свой самотны начны шлях. Заўсёды быць здольным усё кiнуць i пайсьцi ў невядомае...»

Паклiкалi на вячэру. Лусты крышлiвага батону ды цёплае малако. Усё неяк сьпешлiва, трывожна. Мабыць, кухарам трэба хутчэй мыць посуд дый iсьцi дадому.

Чалавек зноў падумаў пра шлях уверх. Яму здалося, што гэта пэўная крывадушнасьць.

«У глыбiнi душы ён ведаў, што нельга iсьцi замежна, бо там нiчога няма».

«...таму той, хто iдзе шляхам упартай аскезы бачыць хараство прывабных таямнiц хто iдзе шляхам спрадвечных пачуцьцяў бачыць межы чалавечага сьвету параўноўваючы, назаву гэта адзiным выводзячы на сьвет, дам розныя iмёны кажучы аб адзiным, уваходзiм у патаемнасьць патаемнасьць жа ўтойваецца каля патаемнасьці шмат таямнiц каля брамы»

Гэта быў яго ўласны нелiтаральны пераклад, якi ён быў зрабiў падчас старахiньскiх штудыяў. Першы чжан ён ведаў напамяць: тао ке тао фэй чхун тао...

Сьвятло пачало рабiцца цьмяным — трэба iсьцi спаць.

«Калi зрабiць што-небудзь нечаканае, — падумаў чалавек, — пасадзяць на iнсулiн, а калi жыць, абы цiха, — можна й памерцi ў гэтым шпiталi».

Ён услухаўся ў сваю думку. Ягоны жах перад iнсулiнам зьдзiвiў нават яго самога.

Чалавек паспрабаваў уявiць сабе, як яго будуць iнсулiнiць. Прыйдзе доктар, скажа, што патрэбны невялiчкi курс. Яго перавядуць у iнсулiнную палату, хворыя пачнуць ставiцца з пашанаю, як да славутага нябожчыка. I вось першы дзень, яго прывязваюць да ложку i даюць дозу. Магчыма, гэта будзе прыемная маладая санiтарка з тонкiмi белымi рукамi. Ён уявiў гэта, але нават ад самых прыгожых рук мроiлася нешта павучынае.

Чалавек зазначыў, што звонку, у горадзе, усё такое ж. У рэшце рэшт цябе прывяжуць да ложку і дадуць дозу. А калi ты iдзеш супраць i гэта заўважылi — лiчы сябе мерцьвяком. Адзiнае выратаваньне — знайсьцi цёмны кут, выпасьцi з мэханiзму, дзе ты ня хочаш быць шрубiкам.

«Трэба спаць,» — стары санiтар сказаў гэта ў паветра, але, паколькi на калiдоры ён стаяў адзiн, «спаць» пэўна тычылася яго. Чалавек павольна падышоў да санiтара, паспрабаваў надаць голасу прыемнасьць, спытаў:

— Ці вам не здаецца, што мы і так усе даўно сьпім?

Санiтар маўклiва глядзеў на яго. Потым паўтарыў:

— Трэба спаць.

Чалавек павольна зайшоў у палату. Распрануўся, паклаў адзежу на стул, лёг у ложак. «Гiсторыя — гэта немарасьць, ад якой я спрабую прачнуцца». Цi заснуць? ... сярод якой я спрабую заснуць. Схавацца, перайсьцi ў iншае вымярэньне, уцякчы...

Чалавек заплюшчыў вочы. «Дыхаць павольна i глыбока, удыхаць гаючае малочнае паветра...» Тут ён прахапiўся, сеў на ложку. А што, калi i паветра тут... інсуліннае?

часам так хочацца ўсё перапiсаць як было насамрэч адкiнуўшы непатрэбныя самастылiзацыi забыўшыся на даўгiя й беспасьпяховыя спробы ўцiснуць жыцьцё ў тэкст i захаваць адно крыху безнадзейнасьцi самотнай безнадзейнасьцi калi глядзiш з закратаванага вакна чацьвертага паверху вар’ятнi й вакол столькi псыхаў што плакаць хочацца сапраўдных псыхаў гэта табе не выкладчыкi дыямата якiх вы лiчылi крыху ненармальнымi магчыма яны й былi такiмi ўсё жыцьцё жыць паводле дыялектычнай лёгiкi такое дарма не праходзiць

толькi навошта хлусiць лекарцы пра Янку Карамазава якi прыходзiць да цябе ўначы глядзець як яна акуратна запаўняе шпiтальны фармуляр сьмяяцца ўяўляючы пэрсанажа Тодара Мiхайлавiча ў ролi пэрсанажа гiсторыi хваробы ўдалы гiпэртэкст цяпер Янка якi сам бачыў ува сьне неапазнаны тэалягiчны аб’ект можа ў сваю чаргу папросту прыйсьцi як да старой знаёмай да Алены Іванаўны й запытацца цi ўсё ёй тут у шпіталі дазволена i цi каштуе ейны сярэднестатыстычны заробак сьлязiнкi невядомага псыха цi часта яна думае пра Бога i што менавiта

але цяпер ты сам у гэтым гiпэртэксьце на правох лiтары невядома якога альфабэту магчыма ў гэтым i ёсьць штосьцi цынiчна вясёлае й вельмi мадэрнiсцкае але ўрэшце

адно чуць як Сяргей стогне ў суседняй палаце ад канёвай дозы iнсулiну й цiха выплёўваць пiгулкi (потым ты заплачаш разам з Джэкам Нiкалсанам прыгадваючы ягоны цалкам адсутны твар вось мы й палёталi дружа сапраўды one flew east one flew west one flew over the cuckoo’s nest пачынаючы люта ненавiдзець сыстэму (ты думаў яе перахiтрыць а патрапiў у самае пекла й толькi застаецца як распавядаць лекарцы пра Фройда гледзячы на яе прыгожыя сьцёгны ды перадаваць праз практыкантак цыдулкi ў горад (iдыёт твае мадэрнiсцкiя тэксты нiчым не адрозьнiвалiся ад трызьненьняў гэтых вар’ятаў што сядзелi побач хаця й былi творамi мастацтва (?!) i што мусiлi рабiць няшчасныя практыканткi перавязаныя па вушы клятваю Гiпакрата як не занесьцi гэтыя цыдулкi да Алены Iванаўны i потым доўга праглядаць падручнiк псыхiятрыi шукаючы адпаведны дыягназ

назад поўны назад i ты гаворыш асьцярожна карэктна падбiраючы словы так гэта была няпраўда няўдалы жарт (ты ўжо дастаткова разумны каб не казаць пра свае мэта-фiзычныя матывацыi й мадэрнiсцкi досьвед якi ты шукаў i Алена Іванаўна з шэрымi мэталёвымi вачыма ласкава не адыходзячы ад агульнапрынятага (мiж намi псыхамi) тэмбру голаса пытаецца як вы думаеце нармальнаму чалавеку могуць прыйсьцi ў галаву гэткiя жарты i ты халадзееш разумеючы што гэта й ёсьць сапраўднае гермэнэўтычнае кола ў якое ня трэба шукаць уваходаў i выхадаў папросту таму што ты ўжо знаходзiсься ў гэтым коле i цябе ўжо зь яго ня выпусьцяць

i потым перапалоханая Герда й Вiктарас М. Шосты Патрыярх якi ўжо прыняў свае дозы iнсулiну ў няроўнай барацьбе з сыстэмай i братва выцягвае цывiльнае адзеньне (да панядзелка толькi да панядзелка) i вы ловiце таксоўку якое шчасьце гэтыя страшныя зiмовыя краявiды i паперка з усiмi подпiсамi й пячаткамi сапраўдны блянк нiчога ня скажаш хiба стыль крыху кафкiянскi што ты сапраўды ляжаў у вар’ятнi што яны думалi ты поўны шызафрэнiк яшчэ б сябра Ванечкі Карамазава але выпiсаны ў якасьцi цалкам здаровага

i потым выраз твару Кузьмiча старога садыста-адстаўнiка гэбiсцкага дыспэтчара гiстфакаўскага цiхага монстра якi прыходзiў на ранку ў трывожныя сны да ўсiх маленькiх (да трэцяга курсу) дзяўчынак вы зноў спазьнiлiся на лекцыю зайдзiце да мяне калi ты прынёс гэтую паперку ў дэканат так за гэты выраз можна многа аддаць нават джойса паўнда i ўсiх тваiх кiтайцаў разам у чым сэнс прыходу Шостага Патрыярха ў далёкую менскую вар’ятню?

«Этнапаталёгii» сноў

«Прагрэс мкне наперад, а я паціху іду ўбок...»

А. Клакоцкi

У Архiве Клакоцкага ёсьць невялiкi фонд, у якiм сабраныя «этнапаталёгii». Фонд гэты нiколi не карыстаўся асаблiвай папулярнасьцю дасьледнiкаў, дый супрацоўнiкi Архiву ня ставiлiся асаблiва сур’ёзна да збору сьведчаньняў, якi складаецца з трох тэчак ды стосу неразабраных папераў. Падчас пераездаў «этнапаталёгii» звычайна грузiлiся апошнiмi альбо нават увогуле забывалiся ў якiмсьцi закутку; тое, што яны дажылi да нашага часу, — чыстая выпадковасьць.

Калi я пачаў сваю працу ў Архiве, я таксама ня надта зацiкавiўся гэтымi паперамi: за больш чым стагодзьдзе няспыннае працы тут назьбiралася й не такiх дзiвосаў. Зрэшты, сьцiплая пасада асыстэнта не вымагала веданьня ўсiх фондаў: дастаткова было арыентавацца ў трох-чатырох найбольш iстотных зборах, астатняе, як тут казалi, — справа часу.

Час сапраўды iшоў хутка i праз чатыры гады я захварэў на прафэсійную хваробу супрацоўнiкаў АК — я пачаў шукаць адказ на загадку Архiву. Рэч у тым, што, нягледзячы на прыгожа выдадзены Каталёг, дзе расстаўлены ўсе даты й акцэнты, пазначаны ўсе вехi й названыя ўсе фонды, — у паўставаньнi Архiву ёсьць нешта незразумелае, альбо, калi хочаце, ненатуральнае.

Архіў быў заснаваны Адамам Клакоцкім напрыканцы мінулага стагодзьдзя; ягоная поўная і праўдзівая назва — Беларускі Архіў Сноў альбо, у скарачэньні, БАС. Зрэшты, ані поўнай назвы, ані скарачэньня ніхто не ўжываў, — яшчэ пры жыцьці заснавальніка замацавалася назва Архіў Клакоцкага, а пасьля ягонай сьмерці супрацоўнікі пачалі пазьбягаць якіх-колечы публічных спасылак на сны, каб грамадзкасьць не пераблытала іх са шматлікімі складальнікамі гараскопаў альбо соньнікаў. Сама сыстэма Архіву паўстала яшчэ пры Клакоцкім і практычна не мянялася, адзінае што супрацоўнікі ўжывалі розныя скарачэньні й розначытаньні, каб крыху прыхаваць сваё соннае паходжаньне. Так, адзінкай уліку ад самага пачатку быў сон, але праз скарачэньне с. ён не адрозьніваўся ад справы. Хіба адзінае, што вытыркала, дык гэта падзяленьне ўсіх фондаў на «аўтэнтычныя» і «дадатковыя». Няма пра што казаць — «аўтэнтычныя» фонды складаліся з уласна сноў, «дадатковыя» — з рэальных дакумантаў. Дасьледнікі, якія ўжо даўно працавалі ў Архіве, успрымалі гэта як даніну традыцыі, але тыя, хто патрапляў упершыню, са зьдзіўленьнем знаходзілі ў «аўтэнтычных» фондах сны Магдалены Радзівіл альбо сон вядомага паэты Лангабарда, які прысьніў сябе архітэктарам. Зрэшты, там былі й сапраўдныя пэрлы, як невялічкая калекцыя сноў Міцкевіча альбо сон Ластоўскага падчас Парыскай канфэрэнцыі, перад тым, як Антанта прызнала БНР. Я сам на другі год сваёй працы знайшоў сон Оскара Мілаша. Але ў большасьці сны былі не такія істотныя і, да сораму супрацоўнікаў Архіву, часам нават неаўтарызаваныя. Ва ўсім астатнім гэта быў звычайны архіў, з штодзённай, руціннай працай, выконваньнем запытаў, аўтарызацыяй і каталягізацыяй фондаў, мізэрнымі заробкамі супрацоўнікаў і бясконцымі плёткамі ды інтрыгамі.

Такім чынам, я пачаў шукаць адказы на загадку Архіву. Зрэшты, незразумела было, у чым ёсьць сама загадка. Усе адчувалi, што з паўставаньнем Архіву ў рэчаіснасьць прарвалася і замацавалася ў ёй штосьці Іншае і гэтае Іншае цяпер відавочна спала, заціхла, чакаючы свайго часу. «Сны заснулі» — гэты калямбур быў надзвычай папулярным у мясцовых гіраністаў, хаця ў самых прасунутых выклікаў зразумелую трывогу. Бо ў Архіве суіснавалі побач розум і неразумнае — гэта неяк муляла і не дазваляла сур’ёзна ставіцца да рэчаіснасьці ўвогуле. Мушу заўважыць, што ў Архіве быў хіба найбольшы працэнт будыстаў.

Які сэнс быў у зьмяшчэньні на адну паверхню, у адну прастору сноў і рэчаіснага? Пра што думаў Клакоцкі, засноўваючы свой Архіў? Было адчуваньне, што праўдзiвая мэта, цi мэты, знаходзіцца недзе побач, магчыма, схаваная альбо зашыфраваная ў адным з камэнтароў, прысьнёная ў адным са сноў. Кожны з супрацоўнiкаў прайшоў праз гэтыя пошукi, а некаторыя, я ўпэўнены, дасюль лiчаць, што ведаюць адгадку (цi загадку).

Звычайна высоўваліся гіпотэзы, самыя розныя. Адна з гіпотэзаў, самая банальная, палягала на тым, што ўвесь Архіў і ёсьць адным вялікім сном Адама Клакоцкага. Яе звычайна прыгадвалі на сяброўскіх вечарынах, звычайна пад самы іхны канец. Зрэшты, гэтую гіпотэзу сур’ёзна ўспрымалі хіба што нэафіты, а старыя супрацоўнікі скарыстоўвалі яе дзеля ахмурэньня маладзенькіх асыстэнтак («не хвалюйцеся, усё гэта вам толькі сьніцца»).

Ключ быў відавочна ў тэкстах (альбо ў снах) самога Клакоцкага, бо толькі яны маглі даць канчатковыя адказы альбо хаця б крыху прасьвятліць сытуацыю, ад цьмянасьці якой даўна стаміліся нават самыя ўпартыя шукальнікі.

У пошуках аўтэнтычных тэкстаў празь нейкi час я і прыйшоў да пяцi запыленых скрынак, да «этнапаталёгiяў». Мне пашчасьцiла: неразабраны стос папераў належаў самому Клакоцкаму, гэта былi ягоныя камэнтары й вытлумачэньнi справаў, а таксама фрагмэнтарныя нататкi, што тычылiся больш адцягненых рэчаў. Але паспрабую пачаць ад самага пачатку — гэта значыць, ад саміх справаў.

Паводле правiлаў Архiву, мы ня маем права беспасярэдне цытаваць дакуманты, ня кажучы ўжо пра іхную поўную навуковую публікацыю. Гэтае права мае толькi ўладальнiк дакумантаў альбо — у адсутнасьць уладальнiка цi ягоных нашчадкаў — чалавек, якi перадаў дакуманты ў Архiў. Але супрацоўнiкi даўна знайшлi выйсьце з гэтай сытуацыi. Нiшто не замiнае (а статут Архiва папросту не забараняе гэта) даваць ускоснае апiсаньне справы, асабліва калі пры гэтым зьмяніць прозьвішчы, даты і канву падзеяў, пакідаючы, як любіў казаць Клакоцкі, «аголеныя сутнасьці».

* * *

Першая справа ананiмная, напiсаная (цi перапiсаная) на бляклай паперы, парэзанай на вялiкiя аркушы нестандартнага фармату. У ёй распавядаецца пра шляхцiца ўчцiвага Стэфана Дастаеўскага, апекуна аднаго зь менскiх манастыроў, асобу ў вышэйшай ступенi паважаную ў тагачасным менскiм асяродзьдзi. Стэфан выконваў розныя даручэньнi вядомых i ўплывовых магнатаў, але нiколi не адмаўляўся прадстаўляць у гродзкiм судзе шараговага шляхцiца (у кнiгах Менскага гродзкага суду захавалiся некаторыя ягоныя справы). Недзе пад канец жыцьця Стэфан Дастаеўскi пачаў весьцi дыярыюш, апiсваючы цiкавыя падзеi й здарэньнi, сьведкам якiх ён быў. Напрыканцы нататак падаюцца некаторыя ўрыўкi з дыярыюша, якiя тычацца эпiзода, што й выклiкаў цiкавасьць Адама Клакоцкага.

Аднойчы Стэфан Дастаеўскi прысьнiў сон. У гэтым сьне ён бегаў п’яны з шабляй па менскiх валох, лаючыся й пагражаючы мяшчанам, мнiхам i розным выпадковым людзям. Сон быў надзвычай выразны, прачнуўшыся, Стэфан прыгадаў усё да апошняй драбнiцы. Але самае жахлiвае было ў адчуваньнi немагчымага шчасьця, якое спадарожнiчала гэтай прыгодзе. Такога шчасьця Стэфан нiколi ня памятаў анi ў дзяцiнстве, анi ў сталасьцi, хаця ён намагаўся весьцi дабрачыннае жыцьцё i цешыўся той павагай, што спадарожнiчала ягонай дабрачыннасьцi.

Пасьля гэтага здарэньня жыцьцё Стэфана Дастаеўскага рэзка зьмянiлася. Ён вярнуўся ў свой маёнтак у самым глухiм закутку Палесься, дзе праводзiў цэлыя днi на самоце, не запрашаючы да сябе нiкога. Яго бачылi ў самых розных мейсцах, ён хадзiў па лясох i балотах, выкрыкваючы рэзкiя, гартанныя словы на незнаёмай мове. Хадзілі чуткі, што ён пачаў вывучаць Кабалу. Таксама казалi, што ён пачаў прыходзіць у сны мясцовым жыхарам. Яго баяліся й пазьбягалі.

Адам Клакоцкi лiчыў, што гэта сапраўды так i што гэта ён пэрыядычна сьнiўся свайму далёкаму нашчадку, Ф. М. Достоевскому, якi памылкова прыняў яго за чорта. Менавiта пасьля такiх сноў Фёдор Михайлович пiсаў гнеўныя словы пра жидов и полячишек альбо прымаўся ўважлiва вывучаць свой радавод.

ІІ

Другi сон апiсвае незвычайнае здарэньне з рабi N. Аднойчы яму прысьнiўся ягоны ненароджаны сын у чорнай скураной куртцы, зь пiсталетам. Сын ягоны гучна сьмяяўся, лаяўся матам i друкаваў вершы пад псэўданiмам «Аристарх Леденящий». Рабi N. на наступны дзень разьвiтаўся са сваякамi, закапаў Тору ў цiхiм мейсцы сада i сышоў. Далейшая гісторыя разгортваецца досыць складана, часам нагадваючы люстэркі й лябірынты Тысячы й адной начы: апісваюцца ягоныя падарожжы, сустрэчы й размовы, даўгія дыскусіі з хасыдамі...

На сярэдзіне раптам паўстаюць тэалягічныя пытаньні... На жаль, менавіта гэты рукапіс моцна пацярпеў пры пераездах, і таму мы ня можам дакладна сказаць, чым скончылася гэтая гісторыя...

ІІІ

Апошнi сон датаваны пачаткам нашага стагодзьдзя. Мiтрапалiту Сергiю прысьнiлася «голая рыба». Як праiнтэрпрэтаваць гэты факт i чаму «голая рыба» патрапiла ў фонд этнапаталёгiяў, зразумець цяжка. Яна (рыба) паводзiла сябе так ласкава й так непрыстойна, што стары, паважаны мiтрапалiт, якi не без самазадаволенасьці (у якой каяўся) аглядаў сваё жыцьцё, ня вытрымаў i зьлёг з сардэчным прыступам. Не давяраючы нiкому, ён распавёў свой сон маладому паслушнiку, адзінаму чалавеку, да якога меў пэўны давер і вiдавочную сымпатыю. Паслушнiка гэты сон уразiў ня меней чым самога мiтрапалiта. Ён доўга спрабаваў зразумець, што значыць «голая рыба», перапытваў Сергiя, але той ня мог анiчога дадаць.

Трэба сказаць, што паслушнік сапраўды хацеў расшыфраваць сон, але яшчэ болей ён хацеў дапамагчы мітрапаліту, што пачаў згасаць літаральна на вачох. Паслушнік вывучаў розныя тэксты, ад звычайных соньнікаў да працаў Фройда, які тады толькі пачынаў набываць сваю папулярнасьць. Але ўрэшце спыніўся на Сьвятым Аўгустыне. Як мы памятаем, Аўгустын доўга спрабаваў зразумець, дзе мы можам знайсьці ў гэтым сьвеце знакі боскасьці. І пасьля розных развагаў, якія мы прыводзіць ня будзем, ён прыходзіць да высновы: знак боскасьці ў гэтым сьвеце — у паразе чалавечага розуму, у абсурдзе.

Мітрапаліт Сергій памёр у глыбокім душэўным спакоі, зь ціхай і яснай усьмешкай.

* * *

Як мы бачым, усе тры сны маюць вiдавочны «паталягiчны» калярыт.

А цяпер пра нататкі Клакоцкага.

Сам Клакоцкi пакiнуў пэўныя фрагмэнтарныя тлумачэньнi, зь якiх можна зразумець, што сабраны матэрыял бачыўся яму як пэўны ўрок цi пэўнае пасланьне, а магчыма, нават падыход да разгадкi некаторых тайнаў, што так хвалявалi яго ўсё ягонае жыцьцё.

Пасьля ўважлівага прачытаньня я пераканаўся, што нататкі Клакоцкага апярэджвалі сваю эпоху і былі ў пэўным сэнсе адказам на шматлікія рэдукцыянісцкія ініцыятывы...

Паводле формы, тэксты Клакоцкага — гэта фрагмэнты спантанных роздумаў, часам нават асобныя сказы, якія відавочна былі інсьпіраваныя этнапаталёгіямі. Гэтыя нататкі згрупаваныя ў дзьве тэмы.

Першая з гэтых тэмаў — тэма паверхнi. Мы жывем на паверхнi самiх сябе, успрымаем паверхню рэчаў, падзеяў, i ў гэтым няма анiчога дзiўнага. Бо наступны крок думкi палягае на тым, што за паверхняй пачынаецца доўгачаканая глыбiня, варта праламiць паверхню й мы абавязкова знойдзем сябе ў нечым абсалютна iншым: фантастычным, прыемным альбо, наадварот, жахлiвым. Адным словам, мы знойдзем сябе ў unheimliche. З нататак Клакоцкага зразумела, што ён трымаўся больш пэсымiстычнага пагляду. Глыбiня, лiчыў Клакоцкi, зусiм не абавязковая. Трэба адразу сказаць, што Клакоцкi, насуперак прыхiльнасьцям сваёй эпохi, ня верыў анi ў глыбiнi, анi ва ўнiвэрсальнасьць, анi ў агульначалавечыя праўды. Ён настойваў, што любое падваеньне сьвету — на глыбiнi й паверхнi, праўды й няпраўды, сутнасьцi й вонкавасьцi — непатрэбная данiна манiхейскiм iлюзіям, i за адной паверхняй папросту пачынаецца другая, за другой трэцяя i гэтак далей: уся вычварнасьць гэтай думкi не адмяняе саму магчымасьць. Ёсьць толькi ўнiкальнасьць, i ўсялякая спасылка на ўнiвэрсальную праўду — гэта апэляцыя да паверхнi абжытай i знаёмай, альбо, як ён яшчэ пiсаў, — да знаёмага твару. Праўдзiвае пытаньне, якое Клакоцкi задаваў самому сабе ў сваiх нататках, — што ж нам рабiць з гэтымi бясконцымi паверхнямi i цi ёсьць нейкi сэнс альбо сыстэма ў iхным чаргаваньнi.

Другая тэма — уласна «этнапаталёгiі». Трэба адразу сказаць, што ў выбары слова няма анiякай пагарды, нават скепсісу, што да этнаграфiчных захапленьняў ягонай эпохi. Клакоцкi сам прымаў удзел у большасьцi «этнапаталягiчных» праектаў свайго часу, а пад канец жыцьця слоўца «этнапаталёгiя» сталася ў яго ўлюбёным тэрмiнам, якi ён ужываў зь вiдавочнай асалодай.

Зрэшты, мушу сказаць, што пад «этнапаталёгiямi» Клакоцкi разумеў пэўныя этнiчныя скрыўленьнi, узаемапранiкненьнi і ўзаемазамены — адным словам, пэўную крывiзну, «няправiльнасьць» мясцовай этнiчнай прасторы. У гэтай частцы сьвету (у тэкстах Клакоцкi называў яе заўсёды Паўночнай Сарматыяй, але ў прыватных гутарках — Вялiкiм Шпiталем) няма нiчога назаўсёды вызначанага: лёгшы спаць балтам, ты прачынаесься славянiнам, выйшаўшы з дому палякам, вяртаесься немцам, з усiх бакоў цябе спрабуюць пераканаць, кiм ты ёсьць i кiм ты быць ня мусiш. Натуральна, што большасьць людзей здаровага клёку ад гэтага гармiдару называе сябе «тутэйшымi». Клакоцкi, якi цягам свайго жыцьця аддаў данiну польскiм, лiтоўскiм i жмудзiнскiм захапленьням i якi ўрэшце спынiўся на беларушчыне, хацеў крыху зьмянiць пэрспэктыву: ён хацеў быць адразу ўсiмi. «Пяць маiх твараў, як пяць люстэркаў, глядзяць у сьвет i ня бачаць...»

Але што значыць быць усiмi?! Альбо ўсім. Як мы памятаем, толькі Бог ёсьць усім. Ці ня значыць гэта, што Адам Клакоцкі хацеў стаць Богам?

Мушу сказаць, гіпотэза, што Адам Клакоцкі — гэта насамрэч адно зь імёнаў Бога, таксама абмяркоўвалася, хаця, па зразумелых прычынах, без асаблівага імпэту...

* * *

А цяпер пра галоўнае — пра загадку Архiву. Чаму менавіта сны былі выбраныя з патэнцыйна бязьмежнай размаітасьці фактаў чалавечае сьведамасьці? На адным з нумараваных аркушаў рукой Адама Клакоцкага выведзены сказ, надзвычай характэрны для тутэйшай мэнтальнасьці (я мяркую, ён належыць яму самому), якi ўсё ставiць на сваё мейсца: «Тое, чаго няма, кранае мяне сваёй далiкатнай адсутнасьцю».

Энцыкляпэдыя для героя: дзяцінства

Ён памятаў: яму сьнілася дзяцінства, такое знаёмае, прапахлае разваранай бульбай і нямоўкнай гаворкай радыё. Была цішыня цёплага летняга вечара, ён ішоў па незнаёмай вуліцы куды вялі ногі. Ён ішоў з «гарэлага балота», так звалася сьметня, куды звозілі мэталёвае ламачча з усяго гораду. Старэйшыя хлапчукі часьцяком наведваліся туды і прыносілі прыгожыя падшыпнікі, якія потым зваліся «цокамі». Сёньня ён пайшоў туды з старэйшымі, але заблукаў сярод сьметні і ўшчэнт запэцкаў кашулю. Затое набраў падшыпнікаў, вельмі прыгожых. Асабліва калі адмыць іх ад мазуту. Ён выцягнуў падшыпнікі з кішэні, паклаў на асфальт, паспрабаваў адмыць іх у невялікай калюжыне. Паспрабаваў таксама пачысьціць кашулю, але мазут толькі расплыўся вялікаю плямай. Ён спрабаваў зноў і зноў, але нічога не атрымоўвалася, мусіць, мазут застанецца назаўсёды. Гэта было вельмі блага — як ён пойдзе цяпер дадому?

Ён бадзяўся па вуліцах, ня ведаючы, што рабіць.

Дахаты ісьці не хацелася, там будзе лямант і плач і ўсё іншае. Падшыпнікі ўжо ня цешылі, па вуліцы зь імі было нязручна ісьці, ён паклаў іх на ходнік і пакрочыў далей. Надыходзілі прыцемкі, пачалі запальвацца ліхтары, ён прысьпешыў хаду. Трэба было да зьмярканьня патрапіць у парк, там ён будзе цяпер жыць, так ён вырашыў.

* * *

Мы мусім быць там, дзе мы знаходзім сябе сёньня, — падумаў ён, прачнуўшыся, — на ханскім піры, на зыходзе другога тысячагодзьдзя ад нараджэньня аднаго самотнага ўтапісты. А потым яшчэ: нідзе нічога не адбываецца.

Ён сядзеў у невялічкім калідоры хімкорпусу, паліў. Ішоў 1984 год. Учора Віктарас М. вынайшаў самае кароткае азначэньне дыямату: жывы труп. Так, усё праўда, вось ужо трэці год ён сядзеў у трупярні, дзе гэты труп ціха распадаўся на катэгорыі, паняткі, тэмы і праблемы. Кожны мог выбраць штосьці сабе, на ўсё далейшае жыцьцё. У ціхім філязофскім тупічку.

Ён чакаў Герду, яна спазьнялася, як заўсёды, ён выцягнуў нататнік і пачаў пісаць ашалелым рытмам, амаль бяз паўзаў. Словы клаліся навосьлеп, чорныя, сьляпыя словы суму.

Дзе ж Герда?

Учора яны блукалі пад дажджом, увесь вечар, зазіраючы ў вокны, размаўляючы пра восень, пра дождж, пра дзяцінства. Ёй бы не спадабаліся ягоныя змрочныя трызьненьні, ён ведаў гэта дакладна. Яна была, нібы вада, хуткая і плястычная, магла цекчы ў якой-колечы прасторы, абмінаючы, ветла і незаўважна, усіх мерцьвякоў сьвету.

Потым, у пакойчыку, ён пацалаваў яе ў вусны, упершыню. Адчуў цёплы спакой яе цела, белыя пагоркі грудзёў.

Седзячы тут, на калідоры, ён ужо амаль ня верыў, што гэта было насамрэч, што гэта магчыма.

Ён падняўся і пайшоў па калідоры пагледзець расклад заняткаў. Лекцыя пра спадара Дэкарта. Можа, варта й паслухаць.

Учора ён слухаў простыя словы пра дзяцінства ў маленькім мястэчку, пра тое, як увосень пачынаюць сьвяціцца зіхоткім сьвятлом дрэвы ў прысадах, як сьпявае па начох вецер.

Дзіўным чынам ён адчуў, што гэта магло б быць мэтай: спакваля, асьцярожна выгадаваць у душы вецер, восень, прысады, просты самотны шпацыр у абляцелым парку. А потым разуменьне: Герда жыла там, а ён гэта прадумваў. Адно прадумваў.

Café «У Топія»

I

Як i ўсе iншыя кавярнi, якiя я сьнiў, гэтая пачыналася з даўгога калiдору, абарванага ў нiшто, i з гэтага нiшто спакваля, праз шэрае рэчыва сну, пачыналi праступаць абрысы. Зь цьмянае невыразнасьцi ўзьнiкалi сьцены, зь ледзь бачнага хваляваньня паветра нараджалiся столiкi, крэслы. Потым падрабязнасьцi: смарагдавы колер цяжкiх, глуха захінутых фiранак, затанулая субмарына ў зялёна-атрутных водарасьцях на карцiне над стойкай бара, хваравiтыя шэпты, далёкiя галасы. Сярод усiх гэтых дэкарацыяў сапраўды рэальнымi выглядаюць толькi сьцены: ад iх патыхае жахлiвым холадам, як быццам па-за iмi — вечная зiма.

Усё гэта апаноўвае маю сьвядомасьць, беручы ў аблогу памяць i жаданьнi, паралiзуючы волю, зьнiшчаючы ўсялякi ўспамiн пра мажлiвасьць яшчэ нечага iншага, як гэта часьцяком здараецца менавiта ў сьне — недзе там, далёка... Дзе гэта — там?

Але варта аднекуль зьявiцца лёгкаму, цёпламу, паўднёваму ветрыку — i ўсё павольна пачынае мяняцца: праз колькi часу я са зьдзiўленьнем знаходжу сябе сярод югендстылю, у прасторным, прэстыжным «Cafe New York», дзе цьмяныя турэцкiя

ўплывы амаль распусьцiлiся сярод пампэзнае Венскае сэцэсіi, крыху разбаўленыя румынскiм фальклёрам. Ёзэф Ацiла (я чамусьцi ведаю, што Ёзэф гэта прозьвiшча, а iмя менавiта Ацiла) распавядае сумную гiсторыю пра тое, што праз колькi часу гэтая кавярня будзе звацца «Будапэшт». Натуральна, нiхто гэтаму ня верыць, усе сьмяюцца, я запрашаю ўсiх у «Зялёны штраль» на келiшак «бэнэдыктына». Замест гэтага мы ўсе чамусьцi трапляем у невялiчкую кавярню ў адным паўднёвабеларускiм горадзе, што месьцiцца ў гроце на беразе Сожа, на ўскраiне старога парку. Я закiдаю ў музычны аўтамат савецкi пятачок i Марыля Радовiч пачынае сваю надрыўную песьню пра «каляровэ ярмаркi».

II

Цi гэта адно сон? А насамрэч усяго гэтага проста няма й, паводле дзiўнай лёгiкi каляровых галюцынацыяў, праз хвiлiну я ўбачу побач з сабою твар Апапеiча, унiфiкатара й атэiзатара нашых сьцiплых студэнцкiх мазгоў? Але гэта немагчыма й ня можа быць, бо гэта значыла б, што ўсё, чым я ёсьць, — плыткi й нетрывалы фантом, а ёсьць толькi ён i цяпер вось даходзiць да самых глыбiняў майго сну (калi гэта сон).

...Цень гэты, якi прывiдам прайшоў праз маю сьвядомасьць, плiшчыўся калiсьцi ва ўсе каморкi майго жыцьця, а цяпер я бачу, што ён дабiраецца й да маiх сноў. Так, гэта ягоны твар. Ён павольна праступае зь цемры, акрэсьлены шэрай пацуковай вастрынёй. Ах, гэты нястомны шукальнiк дысыдэнтаў! Зразумела, мы думалi ня так, як ён. Але тут ён на чужой зямлi: сярод мрояў, няўцямных трызьненьняў, сярод сноў — сярод каляровага iлюзыёну згубленага аднойчы пакаленьня — пакаленьня нянавiсьцi, пакаленьня няспраўджанае любовi.

Так, мы ўмелi ненавiдзець. Мы авалодалi гэтым мастацтвам дасканала. Усяго толькi пару словаў, нават не словаў, не — усяго толькi адзiн халодны, пагардлiвы позiрк — i iх трэсла, ванiтавала, перакручвала, карцела пiсаць дакладныя. Але што можна зрабiць супроць нянавiсьцi? Адно ненавiдзець у адказ. I мы прымалi гэтую зваротную нянавiсьць як кшталт сапраўднасьцi, як дасканалы знак нашае праўды.

I ўсё ж такi нянавiсьць — гэта залежнасьць i няволя. Залежнасьць ад таго, што ты ненавiдзіш. Гэты крок мысьленьня кiнуў нас далёка наперад, цi, лепей сказаць, вывеў нас з абсурдных апазыцыяў у сфэру вольнасьцi... у залатыя сны...

* * *

Але што можа сказаць Шосты Патрыярх чалавеку, якому няма куды прыйсьцi?

* * *

I вось гэтая кавярня. Маё прыватнае мейсца на Шырокiм Менскiм Прашпэкце ў Нiкуды. Нэўтральная тэрыторыя, дзе можна палiць цыгарэту й думаць пра сваё. Сапраўды: пра сваё. Хаця што мы маглi лiчыць сваiм у гэтым сьвеце? Боль? Нянавiсьць?

Але ж гэта iхная тэрыторыя. Выдавала на тое, што адзiна магчымае выйсьце было ў маўклiвай салiдарнасьцi: кавярня, кубачак кавы. Тайнiца чалавечага твару, цiхая ўлада магчымасьцяў. Цiшыня рэчаў. Гэта не было домам, не было прытулкам. Даўна прамоўлена — наш дом унутры нас. Але ж i ўнутры мы не пачувалi сябе гаспадарамi. Мы хацелi любiць, а вымушаныя былi ненавiдзець, мы прагнулi радасьцi, нам вярталi боль. Мы былi выгнанцамi й шукалi свой дом у бяздомнасьцi. Адно гэтыя сны, залатыя мроi...

Адно гэтая кавярня. Штоночы зь дзiўнай наканаванасьцю яна поўнiцца прывiдамi. Штоночы тут адбываецца кававая цырымонiя. Штоночы сюды прыходзяць i сыходзяць людзi. Тут спраўджваюцца няспраўджаныя памкненьнi, тут ткуцца вялёны шчасьця. Усе мы тут — пэрсанажы ў чаканьнi Аўтара. Аўтар заснуў, ня трэба яго будзiць. Значыцца, мы ўначы? Сярод уцёкаў?

* * *

Пайсьцi самотнаю сьцежкай — туды, дзе вечная восень рассыпаных хрызантэмаў...

III

Я сядзеў i чакаў Шостага Патрыярха аднаго са шматлiкiх сярэднеэўрапейскiх адгалiнаваньняў школы чань, Вiктараса М. Субмарына цiха варушылася сярод водарасьцяў, стыла кава. I якраз у гэты момант увайшла здань самотнага манаграфiсты

Фiнегана Зялёнага. Ейныя рухi былi дакладныя, вочы блiшчэлi. Сьвет разьлягаўся перад ёй у няпэўную колькасьць аб’ектаў, якiя зь неабходнасьцю пераўтваралiся ў прадметы досьледу.

Маё левае абсечанае вуха заняло пачэснае мейсца перад яе пытлiвым розумам.

— Брат Tэа, — закрычаў я, — tu viens chez moi, et je me reveille...

— Плятон любiў каву, — сказаў я ёй. — Я хацеў бы напiсаць пра гэта манаграфiю. Падрабязна рэканструяваць цырыманiял паводле старагрэцкiх крынiцаў. Цi будзеце Вы рэцэнзэнтам?

— Гэтае вуха, — сказаў я ёй, — ёсьць сымболем абсечанасьцi Вашага жыцьця. А Вы пра гэта нават ня ведаеце. Больш за тое, Вы ня ведаеце нават пра тое, што Вы пра гэта ня ведаеце.

— Рэчы, — сказаў я ёй, — анiколi ня ёсьць чыстымi аб’ектамi веды, яны проста ЁСЬЦЬ. Мусiм гэта прыняць як дадзенасьць i не рабiць непатрэбных варушэньняў.

— You are crazy guy, — закрычаў я нарэшце, — I like you, and your own way of life, really.

* * *

Ах, Шосты Патрыярх школы чань. Ён заўсёды спазьняўся, сядаў у куток, да кружэлак, пачынаў ад Малера й сканчаў шалёна-халодным джазам трох вiленскiх гэбраяў. Ён заўсёды быў ня тут i ўрэшце заўсёды зьяжджаў у свае вiленскiя лябiрынты, пакiдаючы нас на гэтым жахлiвым мэтафiзычным скразьняку, што завецца Менскам, дзе немагчыма за нешта зачапiцца, дзе цябе зьдзьмувае проймай, дзе не ратуюць рытуалы, а калi ты аднойчы наважысься паверыць, што сапраўды iснуеш — дык аднойчы знойдзеш сябе «ў кнiжцы бяз вокладкi i без апошнiх старонак, дзе вы, адмыслоўцы шалёнага часу, жылi».

А потым ты аднойчы прачнесься сярод утопii, што завецца Беларусяй, і зразумееш, што ў гэтым сьвеце толькi засынаць можна ўсiм разам, а прачынацца — адно паасобку. Калектыўнага выратаваньня не iснуе.

IIIa

— Ведаеш, як гэта адбываецца. Маленькае шкельца, нябачны крышталiк лёду. Табе чатырнаццаць, ты толькi зьбiраесься ўдыхнуць напоўнiцу гэтае паветра. Гэтую атрутную, жахлiвую магму чалавечага жыцьця. I тут — Кай глыбока ўздыхнуў i пераўладкаваўся ў старой абшарпанай фатэлi, шукаючы гармонiю мiж сваiм целам i гэтым апрацаваным кавалкам дрэва, — i тут у адным з кiнатэатраў, на позьнiм сэансе, «Салярыс». Вядома, сьмерць асьцярожна зазірнула з-за экрана ў тваю душу...

І далей, паранены вечнасьцю, ты ўсё жыцьцё грукаеш у сьляпую сьцяну часу.

IV

Не азiрайся, хлопча Што там, за сьпiнаю?

Купалiнка, МакДоналдз, Самота, Альба?

Ты iдзеш па адпалiраваных прыступках гарадзкога раю

Жалейка сiпла гучыць

выплятае

цёплыя гукi

Не азiрайся

V

А вось і Акадэмiк. Ён сёньня птушка — ён на гэта заслужыў.

Усё сваё жыцьцё ён быў падобны да даўгалыгага, разумнага бусла, якi прызвычаiўся хадзiць па зямлi, грунтоўна рыхтуючы свае будучыя ўцёкi ў неба. Гэтыя ўцёкi плянавалiся й абвяшчалiся штогод у адным з выдавецтваў, але абставiны складвалiся такiм чынам, што не дазвалялi непасрэднага ўзьнясеньня.

Я ветла ўсьмiхнуўся яму абсечаным вухам.

— Вы сёньня Ван Гог, — сказаў ён з высокiм, ледзь заўважным сарказмам.

— Гэта неiстотна, — перарваў я, — я напiсаў Вам лiста, з усёй бязьлiтаснасьцю маладосьцi, я напiсаў Вам пра Неба. Праўда ня можа быць падрыхтавана, яна ня можа рыхтавацца гадамi, тым больш стагодзьдзямi. Вы мусiце адчуць гэты пах, ён у паветры, яго хопiць на ўсiх.

— Наш друг Гайдэгер, — сказаў я яму, — Ваш былы студэнт, перадае Вам прывiтаньне. Ён узначалiў аддзел супрацiву, на Шварцвальдшчыне, змагаецца за вызваленьне мовы на больш пракаветную прастору...

* * *

Усялякая цырымонiя нараджаецца з прастаты, усялякая да яе прыходзiць. «Ускiпяцiце ваду, пейце гарбату», — апiсваў напрыканцы жыцьця гарбатавы цырыманiял Рэкю, дзэнскi майстра. Але здаралiся часы, калi нават за высакародную прастату мусiў плацiць пэўнай колькасьцю жыцьцёвых згодаў i кампрамiсаў. У такiя часы я не цураўся складанага.

Нягледзячы на тое, што ўсё нiжэйпададзенае — рэальнае апiсаньне сапраўдных падзеяў, якiя адбывалiся на ўсiм добра вядомых пляцоўках нашага КАХАНАГА ГОРАДУ, усе пэрсанажы, як гэта iм i трэба, — прыдуманыя. Тым ня менш, усялякае падабенства да ўяўных цi рэальных асобаў, усялякае супадзеньне iмёнаў, прозьвiшчаў, датаў i нават знакаў прыпынку — невыпадковае.

(словы, што мусiлi патрапiць напачатак аднаго зь ненапісаных раманаў, але так i не патрапiлi, невядома зь якiх прычынаў)

VI

Я сядзеў i чакаў Герду. Яна спазьнялася, як заўсёды, як усе спазьняюцца ў гэтай шалёнай гісторыі. Я сядзеў i думаў пра тое, што адмысловыя стасункi з часам даюць нам нарэшце нейкiя зьвесткi пра сьвядомасьць Аўтара, якога пакуль нiхто ня бачыў. Спазьнiцца — значыць прыйсьцi кудысьцi, але ня ў час. Ня ў час — гэта значыць, што часу ўжо няма. Што ж застаецца, калi ўжо няма часу?

Я чакаў Герду. Я ведаў, яна так нiколi й не патрапiць прыйсьцi ўчас. Яна была чужая ў гэтым горадзе, вулкi якога не трываюць асьцярожных, мяккiх, упэўненых крокаў, якi патрабуе непрысутнасьцi, у якiм добра жывецца адно прывiдам. Яна была жывая.

VII

Сон: рыба на апаленым сонцам жвiры. Не трапеча, ляжыць маўклiва, вада адыходзiць усё далей ды далей. Вочы зь невымоўнай пяшчотай глядзяць у маю душу. Тут я згадваю: рыбы ня мовяць.

VIIa

«Сьвятло спытала ў Нябыту: Цi ёсьць Вы, Настаўнiк? Можа, Вас няма? I, не пачуўшы адказу, пачало ўглядацца ў ягоную паставу. Абрысы: нешта цёмнае, пустое; хоць увесь дзень углядайся — ня ўгледзiш; слухай — не пачуеш; дакранайся — не дакранесься. — Што ж гэта за дасканаласьць! — закрычала Сьвятло. — Цi здольны хто-колечы яшчэ на гэта? Я магу адно прысутнiчаць цi адсутнiчаць, ды зусiм ня быць не магу. Я дайшло толькi да адсутнасьцi — як жа стацца такiм, як Вы?!»

там была твая сьмерць а ты спадзяваўся скончыць гэтае падарожжа ўрачыста пад гукi жалобнага сьпеву а ён спадзяваўся перайсьцi на другi бераг i застацца а яны думалi пазьбегнуць а нехта... але штосьцi iншае глядзела цяпер з-за прычыненых зьнянацку дзьвераў па мерцы кожнага зь iх i па тваёй таксама кожны плыў да берага але ўладная плынь зносiла й запавольвала жаданы фiнал магчыма тое што яны сустрэлi было фiналам канцом а для некага пачаткам iншай дарогi але ўсё вынiкала з таго дзе ты прыстаў i ты спадзяваўся верыў у непазьбежнасьць у вырок у лёс у тое што твой човен што iшоў увесь час супроць плынi сярод мерцьвякоў ледзь варушачых губамi каб сказаць тое што кажуць усе што даўна ўжо сказалi i немагчымасьць быць тут адно спадзявацца на фiнал на магчымае ўцелясьненьне ў iншым часе сярод iншых дэкарацыяў што там казаў Плятон але гэтая рака несла твае старонкi на якiх палымнеў адчай пра душу а ты спадзяваўся згадаць вечнае ды згадвалiся твары а потым дарагiя твары што былi поруч цагляныя камянiцы сярод якiх а потым зноў адчай i хвiлiны суладзьдзя ў якiя ты быў нечым большым чым проста жыцьцё чалавека ах так Плятон: душа несьмяротная

VIII

Ах Вiктарас М., Шосты Патрыярх, аматар Камю й футболу, сябра Гайдэгера, настаўнiк Дайсэцу Судзукi й Вадзiма Д., бязьлiтасны крытык дыямату, якi ты лiчыў жывым трупам! Твае доўгiя ногi вытыркалiся з кудаба калгаснага трактара, калi ты адважыўся на доўгае паломнiцтва, уцякаючы ад савецкага войска на аддзяленьне фiлязофii, вымушаны патрапiць на бульбу! Ты быў фрагмэнтам iншага сьвету сярод аднастайнае нямоты аднолькавае цяпершчыны. Ты быў прыдуманы намi, ад пачатку й да канца, ва ўсiх дэталях i падрабязнасьцях, разам з тваiм славутым падарожжам на Ўсход (у чым сутнасьць прыходу Шостага Патрыярха?), разам з тваiм даўгiм дзэнскiм дубцом, якi ты зазвычай выцягваў а палове на другую ночы, пасьля трэцяй пляшкi армянскага каньку (твая першая пляшачка была сапраўдным саторы, калi ты яе выцягнуў сярод вулiцы беларускай вёскi, зьнянацку, на першай бульбе) — i пачынаў змагацца з двойчасьцю сьвету, зь бiнарнымi апазыцыямi і з пэрманэнтнай адсутнасьцю грошай.

* * *

Пра сябе: ён жыў у едкiм i цягучым вымярэньнi нязгаснага болю й пiсаў доўгiя, як восень, дзэн-сказы, што цёплаю хваляй накатывалiся на сэрца, спакушалi нядвойчасьцю й узьяднаньнем, казалi як быццам нiчога i ўсё ж зашмат ды ўрэшце пакiдалi там, дзе ты ёсьць: сярод нязбытнага фарсу, у каморы, на Сьвятой Зямлi.

* * *

Ах, Вiктарас М., ты ведаў гэта напэўна. Усе мы пэрсанажы недапiсанага раману, але ж хто Аўтар? Зноў i зноў гэтае адчуваньне: мы патрапiлi ў лябiрынт, нехта гэта заве сьветам, нехта хаваецца ад яго, хтосьцi — ад самога сябе, напачатку паволi, потым хутчэй.

Прамінулыя гады падарылi яму сумны досьвед: у гэтым лябiрынце ўсё роўна анiчога ня знойдзеш. Магчыма, анiчога проста няма, а магчыма, ёсьць, але недзе далёка. Так што можна й не шукаць, а папросту ведаць, што нешта недзе ёсьць, і жыць з гэтым веданьнем, у салодкiм самазабыцьцi... сьвету.

Бо нават калi й пачынаеш нешта шукаць, кудысьцi iсьцi — усё заблытваецца. Па-першае, немагчыма сфармуляваць, што шукаецца. I што хоча знайсьцiся. Немагчыма гэта назваць. Бог, Быцьцё, сэрца сьвету — усе гэтыя словы маюць доўгую гiсторыю, на якую яны самi ўжо прагнуць забыцца. А не забываецца. Па-другое (i памяць, паслужлiва запабягаючы, сьведчыць) — каб знайсьцi тое, што немагчыма назваць, трэба зьмянiцца самому — а значыць памерцi. А каму хочацца памiраць дачасна?

Магчыма, аднекуль, зь нейкай дзiўнай, уфундаванай у сапраўдным быцьцi прасторы, усё гэта бачылася б iнакш. Тое, што мы тут завем безнадзейнасьцю, там завецца каханьнем, а мае абрыдлыя бадзяньнi па прасторы сваiх i чужых тэкстаў там кладуцца непахiсным кiрункам: у неба. Напрасткi. Хто глядзiць на нас, каму мы цiкавыя? Анёлы, дэманы?

У павуце вулак i словы, да агiды знаёмыя, прымушаюць разам з усiмi забыцца й прымаць усё як ёсьць i нават не чакаць, а толькi заходзiцца часам слабымi рэфлекторнымi рухамi. Словы, што ўсё блытаюць.

Дык дзе ты, сьвятая зямля? Хiба толькi там цяпер ноч i ўсе папросту леглi спаць: i Буда, i Заратуштра, і Iсус. А мы тут, пэрсанажы абсурднага раману, навобмацак шукаем тое, што даўна ёсьць i вядома, і непераможна?

* * *

Рэч вось у чым: cogito, якое задае гэтыя пытаньнi, ня мае надзейнае нiцi, каб выбрацца з лябiрынту. Мы можам дэкляраваць умовы магчымасьцi веды, але цi ня будзе гэта адно маленькiм свойскiм лябiрынтам у лябiрынце вялiкiм. Пытаньне ня ў тым, цi дагонiць Ахiл чарапаху, а ў тым, хто мы — Ахiл цi той, хто глядзiць на Ахiла. Ахiл не пытае сябе, цi дагонiць ён чарапаху, ён проста бяжыць. I, магчыма, у iншым кiрунку.

X

— Ты недасканала цалуесься, — сказала яна й засьмяялася свайму нахабству, — хто цябе вучыў?

Я не хацеў памятаць ейнага iмя, я зваў яе Гердай, гэта пасавала да яе зграбнае паставы, калi яна стаяла за стойкай бара ў «Хвiлiнцы», невялiчкiм бiстро, разьмешчаным дакладна на сярэдзiне Доўгага Менскага Прашпэкту ў Нiкуды. Мы прыходзiлi сюды ледзь не штодня, шукаючы паратунку пасьля зануднага фiлязофскага тупiчку на сёмым паверсе хiмкорпусу. Яна падавала нам кубачкi, i мы разумелi: кава ня ёсьць проста кавай, рэч ня ёсьць проста рэччу.

Яна была бiзантыйкай, iстотай з далёкай краiны Ўільяма Батлера Ейтса, так мы вырашылі аднойчы.

* * *

— Гэта зусiм нескладана, — яна прамовiла бадзёра й неяк адчайна, ускiнуўшы галаву, як быццамзьбiралася ўзьляцець, i пацалавала мяне ў вусны, сярод вулiцы, аднекуль з вышынi.

— Я не змагу цябе ўратаваць, — сказала яна. — Ты шукаеш занадта шмат, Дыятыму й Арыядну адначасова. Так не бывае.

* * *

Я ведаю, я хацеў зашмат. Я ведаю, так будзе заўсёды.

Ейныя рукi ўзьнесьлiся ў неба, адчайна, у раптоўным гэсьце. Рух гэты стагодзьдзямi спаў у глыбiнях i цяпер, прарваўшыся на паверхню, ня мусiў спыняцца, але... яна ўжо была згубiла сябе ў гэтым руху, амаль што патанула на дно свайго адчайнага памкненьня i, каб затрымацца (альбо ўзяць з сабой), яе рукi, як выратаваньне, абвiлi шыi двух мужчынаў, што сядзелi побач.

Двое мужчынаў, аднолькава жаданых, хаця й парознаму, у розныя часы i ў розных абставiнах, асьцярожна прачнулiся (?) — цi наадварот — асьцярожна ўступiлi на тэрыторыю гэтага сну, гэтага самазабыцьця, знайшлi сябе разам, побач зь ёй i прынялi гэта так, як мы звычайна прымаем сны — з засяроджанай удзячнасьцю i адначасова з прыкра-салодкiм шкадаваньнем, што ўсяго гэтага няма наяве.

Рэчаiснасьць, ява, паверхня жыцьця, на якой яны так упэўнена iснавалі, цiха праламiлася, і праз гэтую прабоiну пачаў сачыцца атрутны сон, сплятаючы целы й думкi ў нешта адзiнае, у якiм кожнага паасобку ўжо не было, у якiм кожны паасобку быў недарэчы — у нешта адзiнае, што ўжо не было простай сумай трох целаў цi трох душаў — але лёгкiм, эфiрным рэчывам, празь якое быў бачны (каму?) — альбо яўлены (кiм?) — твар Бога (багоў?!).

* * *

Якiя багi явiлiся тае начы?

Лёгкае, эфiрнае рэчыва, i вось яны крыху ўзьнiмаюцца па-над зямлёй, недастаткова высока, каб загiнуць, каб быць сплеценымi/спаленымi, як Iкар, каб назаўсёды застацца ў гэтым тройчым сьне (калi гэта быў сон) — i ў той жа час недастаткова нiзка, каб на ўсё забыцца.

У нейкiм адценьнi сну (палёту?!) яны прачнулiся з адчуваньнем цiхага шчасьця i сышлi, кожны ў свой бок, распалiся зноў на аскепкi трох самотаў, ведаючы, што гэтая прабоiна назаўсёды застанецца ў памяцi, як незагойны пралом, — праз памяць — у вышыню, у надзем’е.

* * *

Гэты сон я ўбачыў у выпадковую хвiлiну халоднае явы, калi ўсе пачуцьцi абгостраныя i пункт замярзаньня арганiчна пераходзiць у кропку кiпеньня, мiнаючы ўсе прамежкавыя стадыi, далей у безнадзейнасьць, у экс-статычную безнадзейнасьць тысячы магчымасьцяў боскай адсутнасьцi, калi тысячарукi Шыва п’е кока-колу ў МакДоналдзе, i ў гэты час нешта жахлiвае падымаецца з глыбiняў памяцi, жахлiва прыгожае, як вечны сон, твар Бога, каханьне.

Стары сябра з Захаду

Ён увайшоў нечакана, мы не пасьпелi падрыхтавацца. На дошцы засталася рэшта нясьцёртых гiероглiфаў, назва верша — «Стары сябра з Захаду». Я прапанаваў яму гарбаты — у нас яшчэ заставалiся рэшткi язьмiнавай гарбаты.

Тонкiя рысы твару раптам раскрылiся й загучалi, быццам сухая лiстота, якую ён жменькай засыпаў у звычайную шклянку i залiў кiпнем. Ён зьявiўся нечакана, нiадкуль, зь iншага сьвету, пра якi мы шмат чыталi й марылi, якi старанна ўяўлялi й iмiтавалi, але якi не наблiжаўся, а наадварот, аддаляўся з кожнай новай кнiгай, з кожным новым вывучаным гiероглiфам. Вочы глядзелi ветлiва, уважлiва і спакойна, плечы былi крыху згобленыя, як быццам ён насiў на сьпiне ўсю сваю трохтысячагадовую цывiлiзацыю. Але пры ўсiм гэтым дзiўная адкрытасьць, неверагодная адкрытасьць. У ягоным позiрку не было анiчога загадкавага...

У той дзень мы разьбiралi адзiн зь вершаў Лi Бо пра разьвiтаньне старых сяброў. Iдучы ад аднаго слова да другога, мы спрабавалi скласьцi iх у верш, знайсьцi ў iх нешта такое, чаго мы былi пазбаўленыя. Мы шукалi невядомых глыбiняў, што засталiся там, у глыбiнi стагодзьдзяў, i якiя маглi нас зьмянiць дарэшты.

Усё было проста: старыя сябры разьвiтваюцца пасьля доўгай i прыязнай размовы. Магчыма, яны перад гэтым доўга ня бачылiся, магчыма, адзiн зь iх наважыўся на доўгую дарогу, каб патрапiць да сябра. I вось час разьвiтаньня. Яны абменьваюцца разьвiтальнымi словамi, простымi, дастаткова рытуальнымi, але ад гэтага ня менш паэтычнымi. Крыху краявiду, крыху традыцыйных мэтафараў. Надзвычай пусты верш. Пусты й цудоўны, як кажуць самi кiтайцы. Адзiная дэталь, неверагодна датклiвая, зьвязаная з кубкам для гарбаты. Гэты кубак, кажа на разьвiтаньне адзiн з сяброў, будзе цяпер заўсёды стаяць у мяне на стале. Кожны раз, калi я буду пiць гарбату, дадае ён, я буду глядзець на гэты кубак i ведаць, што на другiм канцы Паднябёснай у мяне ёсьць сябра. I ўсё ж датклiвасьць гэтая была надта простая, а мы тады ня верылi ў простыя рэчы.

Але ў вершы адчуваецца яшчэ нешта няўлоўнае, пра што нам тады цяжка было даўмецца. Сябры разьвiтваюцца на самоце, але ёсьць нехта трэцi, якi прадчувае, не, якi дасканала ведае, што ў гэты самы момант на другiм канцы Паднябёснай адбываецца падзея, вынiкi якой дарэшты зьменяць жыцьцё гэтых людзей. Падзея, пра якую яны ня ведаюць, але якая ўжо ведае пра iх. Падзея, якая iх разлучыць, якая не дазволiць iм больш сустрэцца. Няўлоўнае, цьмянае прадчуваньне. (Цяпер, празь дзесяць год, я амаль бачу гэтага трэцяга. Вочы, поўныя скрухi, ветлая мужнасьць iнтанацыi, калi ён — слова за словам — прамаўляе (пiша?!) гэты верш. Каму? Твар крыху губляецца ў паўзмроку, як на благiм фатаздымку, цяжка зразумець нават узрост. Трыццаць? Сорак? Пяцьдзясят год?!)

Фатум. Непрыняты фатум. Кон, якi разлучае. Анiчога ня ёсьць больш пустым i абстрактным у дваццаць пяць, як фатум. Смак да amor fati прыходзiць крыху пазьней. А адчуваньне незваротнасьцi, гэты саладжава-непрытомны пах паразы, якую кожны з нас атрымоўвае ў вайне з часам, паразы глыбока асабiстай, пэрсанальнай, — гэтае адчуваньне спазьняецца надоўга i прыходзiць, калi ўжо анiчога нельга зьмянiць, калi ўжо ўсё адбылося.

Фатум ня ведае глыбiняў. Ён прасоўваецца па паверхнi. Ён нагадвае звычайную банальшчыну. Напрыклад: два сябры разьвiтваюцца пасьля даўгой i прыемнай размовы й ня ведаюць, што ў гэты час на другiм канцы Паднябёснай адбываецца падзея...

* * *

Я запрасiў яго дахаты. У маленькiм пакойчыку мы пiлi каву, я распавядаў яму пра нас, пра нашае жыцьцё. Пра нашую маленькую «кiтайскую» сябрыну, пра вецер i плынь, пра Тао i прасьвятленьне, пра толькi адкрытую намi для сябе Беларусь i страшных суседзяў з Захаду і Ўсходу, якiя заяжджаюць сюды на танках раз у паўстагодзьдзе, думаюць толькi пра сябе i для якiх такiя тонкiя, далiкатныя, мэтафiзычныя рэчы, як Беларусь, папросту не iснуюць, пра Томаса Стэрнза Элiята i Вiльню, пра сваю дачку... Часам так бывае: ты распавядаеш сваё жыцьцё чалавеку, якога бачыш упершыню i якога нiколi больш... (Пазьней я даведаўся — калi ты распавядаеш такiя рэчы кiтайцу, ён памятае гэта да самага скону. У кiтайскай культуры асабiсты расповед ёсьць знакам найвышэйшага даверу, немагчымай шчырасьцi.) Фэн, так звалi майго госьця, слухаў нiбы ў здранцьвеньнi, потым выцягнуў фатаздымкi. «Мае карцiны», – сказаў ён.

* * *

Карцiны былi падкрэсьлена «заходнiя». Iхны заходні калярыт быў, напэўна, гэткай жа стылiзацыяй, як i нашая «кiтайшчына». I ўсё ж яна была iстотнай. Гэта былi партрэты на тле Вялiкага Муру. Дзiкi, бязьлюдны ляндшафт, намаляваны амаль рэалiстычна. Мур, зарослы i закiнуты, цягнецца, захiнаючы сабой (ва ўсiх карцiнах) далягляд. На цьвiках (забiтых у мур) вiсяць карцiны. Карцiны ў карцiнах.

Немагчыма апiсаць гэта адчуваньне: на момант мне здалося, што я зразумеў нейкую iстотную тайну. Там былi партрэты iмпэратараў, якiя акуратна вiселi на вышынi чалавечага росту, былi партрэты багоў, рыбаў i птушак, партрэты закатаваных (бязрукiх, бязногiх, безгаловых целаў). Часам партрэтная рамка зьлiвалася з тлом Вялiкага Муру, й тады здавалася, што на цьвiках вiсяць не партрэты, а самi людзi. Увесь гэты цыкаль зваўся «Барбары з Поўначы». На адной з карцiнаў я пазнаў самога Фэна.

* * *

На наступны дзень ён мусiў ад’яжджаць.

Праз тыдзень пачалi прыходзiць лiсты. Фэн пiсаў iх у цягнiку й адпраўляў з усiх магчымых станцыяў па дарозе. У iх было пра ўсё: пра дзяцiнства і пра калiграфiю, пра кiтайскую паэзію й пра Ван Гога, пра шанхайскую самоту, пра дзесяцiмэтровы пакойчык, у якiм яны жывуць разам з жонкай i маленькiм дзiцём, пра тое, што менавiта цяпер трэба быць асьцярожным — таму яны ня змогуць адразу выслаць запрашэньне — як мы дамаўлялiся ў Менску.

* * *

Апошнi лiст быў зусiм кароткi. Фэн паведамляў, што яны прыехалi дахаты й мелi колькi часу на невялiчкае падарожжа на Поўнач, да Вялiкага Муру. Яшчэ ён пiсаў, што, магчыма, хутка ўсё зьменiцца i яны гатовыя да ўсяго. Да лiста быў дададзены фатаздымак: Фэн разам з жонкай стаяць на Вялiкiм Муры, якi губляецца ў глыбiнi ляндшафту. На заднiм пляне нейкiя размытыя сылюэты — танныя кодакаўскiя апараты не бяруць заднi плян, — але можна заўважыць абрысы самой сьцяны, горы й нейкiя чорныя кропкi, раскiданыя паўсюль.

Фатаздымак адразу знайшоў сваё мейсца — на палiцы старой шафы з кнiгамi, за шклом. I, нягледзячы на ўсе нашыя пераезды й рэпарацыi, ён нязьменна знаходзiўся сярод папераў i кнiгаў i нязьменна ўзносiўся на старую шафу. Гэтая нязьменнасьць пачала дзiвiць i нават пужаць, тым больш што ад Фэна болей не было анiякiх вестак, а мой лiст, падпiсаны нязграбнымi гiероглiфамi, хутчэй за ўсё не дайшоў.

Час iшоў, абвалiлася Iмпэрыя і наш дзiцячы садочак з гiероглiфамi ўсё больш i больш адсоўваўся ў глыбiнi памяцi, каб выплываць адтуль у рэдкiя моманты ўспамiнаў. Я паступова забываў кiтайскiя вершы, Чжуан-Цзы, якога я быў зьбiраўся перакладаць, усё далей i далей патанаў у архiве. Маё памкненьне «на самоце граць старую мэлёдыю» таксама не атрымалася: пры першай жа магчымасьцi я нечакана для сябе рынуўся ў вiр жыцьця й праз пэўны час быў абкладзены з усiх бакоў падзеямi, праектамi, сустрэчамi, плянамi, рахункамi. Недзе раз на год, выпадкова перабiраючы паперы, я прыгадваю сваё старое жаданьне стацца вялiкiм самотнiкам i сэнтымэнтальна ўсьмiхаюся.

З часам усё мяняецца. Час увогуле надае ўсяму сапраўдны вымер i сапраўдную велiчыню. Так, некаторыя рэчы на фатаздымку, якi даслаў Фэн, нiбыта расплылiся — фотаапарат i торбачка, якую трымае жонка, амаль не апазнаюцца, пераўтварылiся ў каляровыя плямкi. Затое вочы сталi больш выразнымi. У iх раптам праявiлася туга, амаль што скруха. Ды й ледзь заўважныя кропкi на тле ляндшафту вiдавочна пабольшалi, пачалi набываць пэўную форму.

Звычайны турысцкi фатаздымак, нiчога асаблiвага.

Я ведаю: заўтра я напiшу пра гэта апавяданьне. Там будзе шмат культурных гульняў, стылiзаваных пад успамiны, крыху ўспамiнаў, стылiзаваных пад культурныя гульнi, жменька сэнтымэнтальнасьцi, разбаўленай юнацкiм рамантызмам, — тонкае пiсьмо, што так нагадвае ягоную ўлюбёную калiграфiю. Усё гэта таксама расплывецца зь цягам часу, й застанецца самае iстотнае: вочы, поўныя скрухi, ды чорныя кропкi на даляглядзе — барбары з Поўначы, што сьпяшаюцца на плошчу Цянь-Ань-Мэнь.

Менск, 1997

Гайд-парк

(раман)

цёмныя дрэвы ў парку

анічога ня бачаць:

нават уласнага ценю

За фiранкамi

Undoubtedly but that it show, Shaun replied, the muttermilk of his blood donor beginning to work, and while innocent of disseminating the foul emanation, it would be a fall day I could not, sole, so you can keep your space and by the power of blurry words I am lo...

Чытаць далей ня мела сэнсу. Ён паспрабаваў прасачыць ланцужок словаў наперад, радок за радком, намагаючыся адначасова ўцямiць, ухапiць, зразумець, прыдумаць (?) хаця б якi сэнс. Сказ быў зьдзеклiва-доўгi, кропка знайшлася адно на сярэдзiне старонкi.

У роспачы, незразумелай яму самому, ён паклаў кнiгу на стол, забыўшыся паглядзець нумар... Ён знайшоў сябе ў невялiчкiм, тыпова студэнцкiм пакоi. Ложак, дзьве шафы, лямпа, пiсьмовы стол. Да сьцяны была прымацаваная вялiкая дошка, на якой практыкавалiся ва ўлюбёнай гульнi лёнданскiх пабаў — кiданьні дроцiкаў. На стале ляжалi шэсьць кнiгаў. Яны былi падабраныя досыць дзiўна: тры Дэрыда, адзiн Эко, адзiн Кундэра, адзiн Ейтс.

Ён быў д-рам Стэфанам Д., ён ведаў гэта дакладна, знаходзячы сваё прозьвiшча ў крэдытнай картцы, банкавых сумаваньнях, чэкавай кнiжцы, а таксама ў разнастайных мэмарандумах, што прыходзiлi да яго з рэгулярнасьцю прыродных цыкляў: зарэгiстравацца ў лекара, аплацiць пражываньне, прыйсьцi на вечарыну, памерцi (?).

Ягонае прозьвiшча глядзела на яго таксама й са сьцiпла выдадзенай манаграфii — у маёй роднай мове — як ён часам тлумачыў.

Пагартаўшы кнiжку (каторы раз?), ён паклаў яе на месца.

Потым павольна падняўся й падышоў да вакна. Сёмы аўтобус, амаль што пусты, ехаў да Пiкадылi. Можна было б пагуляць. Але iншым разам.

Ён падышоў да дошкi й акуратна занатаваў на ёй чырвоным флямастарам: скончым самотай.

* * *

Усё складвалася няблага. Ён прыляцеў у Гiтроў увечары, яго сустрэлi й завезьлi на кватэру. Трымэстар пачынаўся толькi праз тыдзень, i ён меў часу паблукаць па горадзе, якi ня бачыў дзесяць год, а таксама крыху адаптавацца да iрляндзка-ангельскае вымовы факультэцкай сакратаркi. Гэта было неабходна, iнакш бы ён увесь год блытаў гадзiны й аўдыторыi. Ягоны кантракт з факультэтам i быў разьлiчаны на год, а потым аўтаматычна працягваўся, калi не паўставала пярэчаньняў аднаго з бакоў.

Ён перагледзеў свае канспэкты. Асаблiва не хваляваўся, бо чытаў гэты курс ужо пяць гадоў на сваiм факультэце ў Менску. Трэба было толькi сачыць за мовай ды стрымваць, па магчымасьцi, паэтычныя адхiленьнi, якiмi ён там карыстаўся блiскуча. «Усходняя Эўропа: гiсторыя й мэтафiзыка рэгiёну». Ён падрыхтаваў некалькі сюрпрызаў.

* * *

Заняткi пачалiся неяк незаўважна, і гэтак жа незаўважна ён уцягваўся ў рытм новага жыцьця.

Канец гiсторыi, канец жыцьця, блуканьнi па прасторы, лад якой ад цябе ўтоены, ён занатаваў гэта чырвоным флямастарам. I потым яшчэ: Утопii не памiраюць, яны пражываюцца й застаюцца ў памяцi, адкуль сьвецяць нам назаўсёды. Цi адбываецца што-небудзь?

* * *

Усё пачалося зь нейкай прыкрай няўтульнасьцi. Ён раптам зразумеў, што яму няма дзе застацца на самоце. Горад быў нiбы вялiкi пакой, добра мэбляваны, прадуманы, густоўны, някiдкi. Але без свайго месца. Яму анiчога тут не належала, акрамя ўспамiнаў ды мрояў. Ён раптам адчуў сябе Сартравай пусткай, дзiркай сярод iснага. Ён паступова прызвычаiўся сядзець у пабе, не размаўляць з калегамi пра iстотныя рэчы, увогуле не размаўляць.

Адзiнаю прыемнасьцю былi рэдкiя сустрэчы з Крысам, выкладчыкам славянскiх моваў, iрляндцам. Крыс меў пачуцьцё мэтафiзыкi й павагу да паэзii — якасьцi дастаткова рэдкiя на гэтай высьпе.

* * *

Свабода ня ёсьць чыстаю адсутнасьцю Ўлады, запiсаў ён на дошцы. Яна ёсьць прадуктам пэўнага тыпу Ўлады, яна ёсьць чыстаю адрознасьцю.

* * *

Вяртаючыся пятнаццатым аўтобусам праз Оксфард-стрыт, ён раптам прыгадаў гульню, у якую гуляў падчас доўгiх начных вартаваньняў пасьля ўнiвэрсытэту. Ён называў яе «за фiранкамi».

Тады ён практыкаваў яе як мэдытацыю альбо як выратаваньне. Ён ведаў, што ўсё безнадзейна, што прыйдзецца памерцi на Радзiме, у клетцы. I ён гадзiнамi ўяўляў, як ён блукае па Парыжы (Мадрыдзе, Лёндане, Рыме...), насяляў гэтыя прасторы сябрамi, падзеямi, тэкстамi. Ён займаўся гэтым як высокiм рытуалам. Урэшце, ён мог усю ноч трызьнiць «iстотнаю размоваю» дзе-небудзь у невялiчкай кавярнi на ўскраiне Мадрыду.

Потым быў арышт, вызваленьне, потым была незалежнасьць, якую ён дасюль успрымаў як цуд. Потым былi абыякавасьць i снабiзм з Захаду й нянавiсьць з Усходу. Урэшце ён стамiўся жыць у атмасфэры ўсеагульнае няпэўнасьцi, калi невядома — заваююць цябе заўтра альбо дзесяць гадоў пачакаюць.

* * *

Сэнсы нараджалiся й памiралi, усе ўтопii былi пражытыя й цьмяна сьвяцiлi з памяцi.

* * *

Ён вяртаўся пятнаццатым аўтобусам i незаўважна адчуў сябе «за фiранкамi». Уяўленьне аўтаматычна перанесла яго ў невялiчкi горад, якiм ён анiколi дасюль ня мроiў. Ён павольна йшоў па галоўнай (ён чамусьцi ведаў гэта) вулiцы, што, здаецца, заснула ў сваiм забытым i нiкому не патрэбным клясыцызьме. Ён павольна йшоў па невялiчкай вулiцы й чамусьцi ведаў, што за тым рогам — кавярня, а за гэтым — маленькая кандытэрыя. Усё так i было, i ў далейшым ён ужо не зьвяртаў увагi на горад, удыхваў яго даверлiва й глыбока, як паветра, зь ягонымi паркам i рэчкай, са зграбнымi й цiхiмi вулкамi.

Гэта быў горад, у якiм ён нарадзiўся. Ён раптоўна адчуў сябе Мiдасам — усё, да чаго ён дакранаўся, на доўгiя гады ператваралася ў мiт, у словы, у павуцiньне сэнсаў. Адно гэты горад неяк утрымаўся, ня трапiў у ягоныя каталёгi, так i застаўся на самоце, у патаемным схроне, безь нiякага сэнсу. Не схацеў быць мiтам. Ён адчуў неадольную агiду да словаў. Сярод усяго толькi гэты горад сьвяцiў маўклiвым спадзевам.

* * *

Сартр меў рацыю, — запiсаў ён сiнiм флямастарам, — мы нiколi ня ёсьць тымi, кiм мы ёсьць, i заўсёды ёсьць тымi, кiм мы ня ёсьць. Мы нават ня ведаем, цi сапраўды мы існуем.

* * *

Каля тэлевiзара ў холе было зашмат людзей. Ён асьцярожна падышоў, прытулiўся да сьцяны. Iшоў незаплянаваны выпуск СiЭнЭн, празь сьпiны на экране была бачная чародка панцырных машын, што з характэрнымi гукамi ехала па вулках апусьцелага гораду.

Пяты танкавы корпус расейскае армii ўваходзiў у Менск. Пачынаўся чацьверты падзел Усходняе Эўропы.

* * *

Яму асьцярожна спачувалi. Ён цяпер вёў яшчэ сэмiнар для выкладчыкаў, дзе, як мог, камэнтаваў ход падзеяў i далейшыя пэрспэктывы. «Гэта анiчога не вырашае», — паўтарыў ён словы аднаго менскага сябра. Прафэсары ў адказ усьмiхалiся загадкавымi ўсьмешкамi, сэнс якiх ён не хацеў разумець.

* * *

Усё сапраўднае адбываецца недзе там, за фiранкамi, запiсаў ён.

Крыс паведамiў, што на наступны год наўрад цi можна будзе працягнуць кантракт: нiхто не зацiкаўлены ў тым, каб фiнансаваць прывiды, альбо сны — такiя доўгiя сны аб iснаваньнi.

* * *

Дзень таяў, быццам недарэчны веснавы сьнег за вокнамi, асьцярожна прасядаў у сутоньне, стомлены, сьмяротна хворы. Разам зь iм цьмянелi фарбы, згасалi лiхтары. Горад цкавала ноч... Пакойчык. Так, пакойчык. Заўсёды знаходзiш сябе тут — i заўсёды знаходзiў. Ня памятаеш, калi гэта пачалося — гэты прастакутнiк падлогi, сьцены, столь, шпалеры. Хочацца сказаць: гэтак было заўсёды. Так, i лямпа пад стольлю — заўсёды. I фiранкi. Калi ўважлiва глядзець на iх зморшчынкi, на ледзь бачнае пагойдваньне, на тое, як зьмяняецца ўзор на бачынках — можна забыцца на ўсё. Але яны разыходзяцца i — апошнi тэатар — адбываецца там, за фiранкамi.

* * *

Ён вяртаўся праз Парыж, Вену й Менск, праз гады й падзеi, праз расейскiя танкi й праскiя кавярнi, праз пазнаньскіх iнтэлектуалаў i крывыя вiленскiя вулкi. Ён вяртаўся ў маўклiвы горад, якi не захацеў стаць мiтам, у горад, дзе маленства дарэшты зблыталася з каштанамi, а немудрагелiсты малюнак вулак, здавалася, iснаваў адвеку — цi то iх узрост быў старэйшы за яго, цi то праўда Плятона й спрадвечныя эйдасы забрылi ў вобразы ягонага дзяцiнства.

Ён вяртаўся, ён бег, нязграбна, сьмешна, безнадзейна, i расейскi вартавы гелiкоптар кружляў над iм, робячы далёкiя колы, хаваўся й вяртаўся зноў, каб працягнуць прыемнасьць, каб забiць яго не адразу, а ён усё бег, утаймоўваючы сэрца, у нiкуды, чымсьцi падобны да Дыянiса, а можа, і сам Дыянiс, памерлы i ўваскрослы бог, на тлустай чорнай ральлi Ўсходняй Эўропы.

Менск, 1994 г.

Энцыкляпэдыя для героя: цягнік

Прагрукатаў, шпурнуў на чыгунныя рэйкі, пацягнуў за сабой. Здалося: усё рынулася наўздагон. Але колы гучаць здалёк, вось іх ужо ня чутна. І да цьмянага шэрага сьвятла дадаўся гостры агеньчык цыгарэты. Малады хлапец, амаль што юнак, шмат часу стаяў, прытуліўшыся да агароджы, рука з цыгарэтай ледзь бачна дрыжэла. Потым ён павольна пайшоў каштанавымі прысадамі... На шматпавярховым гатэлі зьлева гэтак жа павольна каналі літары відэагазэты...

Асьцярожна, спрабуючы ня бразгаць, ён адамкнуў дзьверы, у перадпакоі паклаў торбу на падлогу, адразу прайшоў на кухню. Там з хвіліну сядзеў, абхапіўшы голаў рукамі. Потым знайшоў каўны млынок, засыпаў кавы, абкруціў ручніком, улучыў у разэтку. Гук усё адно быў прарэзьлівы, хлапец здрыгануўся.

У суседнім пакоі жанчына расплюшчыла вочы, прыслухалася. Паднялася, накінула халат, пашукала пантофлі. Адчыніла кухонныя дзьверы, але не ўвайшла, затрымалася ля іх.

— Мінулае начы ўсё нешта грымела на вуліцы, я так і не заснула... Яна сказала гэтыя словы стомлена й крыху няўпэўнена, быццам выбачалася. Хлапец вылучыў млынок, сеў, пагледзеў ёй ў вочы.

— Вядома, ноч. Так усё і адбываецца. Патанаеш у начы, нешта грыміць, скавыча й няможна спаць... Жанчына пацёпала плячыма.

— Пра што ты гаворыш? Хутка будзе сорак дзён... Бацька ўжо паставіў агароджу, зрабіў на заводзе... Трэба шмат грошай, дзе ж ты іх возьмеш... Калісьці і я там лягу...

— Ноч — лепшы час, каб верыць у сьвятло...

Жанчына ўзяла зэдлік, села, стомлена прытулілася да сьцяны.

— Пра што ты гаворыш? Ты ўвесь час пра штосьці гаворыш, я не разумею... Ты паглядзі на сябе, які ты стаў... Раней прыяжджаў, прыемна было глядзець... А цяпер...

Малады хлапец выцягнуў цыгарэту.

— Анічога ня здарылася. Ужо колькі год анічога анідзе... Ня варта нэрвавацца...

— Раней прыяжджаў, усё падабалася...

* * *

Наступным днём пасьля абеду хлапец стаяў у бібліятэцы, павольна гартаў томік Акутагавы. Бібліятэкарка, якой ужо не аднойчы прыходзілася спускацца ў сховішча і вяртацца ні з чым, глядзела на яго з прыкрасьцю.

Зірнуўшы на гады жыцьця, хлапец падумаў:

Пачатак стагодзьдзя, усё зразумела. Ніцшэ, Стрындбэрг, Дастаеўскі. Адзінота, пакута, Бог і ўсё гэткае: хаця б нейкія спадзяваньні.

Тут ён выпадкова пачаў чытаць апошнія радкі нататак «Зубчастыя колы»:

«...жыць у такім душэўным стане невыносна: няўжо ніхто не задушыць мяне паціху, у сьне». Надрукавана пасьля скону. 1927 год.

Некалькі сэкундаў ён стаяў у здранцьвеньні. Міжволі ў вачох зьявіліся сьлёзы.

— Божухна, няўжо чалавек можа так пакутаваць? — ён сказаў гэта паўшэптам, для сябе. Потым яшчэ раз, уголас:

— Божухна, няўжо чалавек можа так пакутаваць?!

Бібліятэкарка і некалькі наведвальнікаў са зьдзіўленьнем пагледзелі на яго.

* * *

Праз восем гадзінаў хлапец сядзеў у агульным вагоне начнога цягніка каля вакна. Побач селі жанчына гадоў трыццаці зь дзіцём і вясковая бабулька зь цяжкімі клункамі. На бязьлюдным пэроне сьпінай да яго стаяла зграбная дзяўчына з доўгімі прыгожымі валасамі.

У суседнім купэ пачалі спрачацца, нехта закрычаў, заплакала дзіцё.

Жанчына стомлена пакруціла галавой і прытуліла дзіцё да сябе, старая нешта сказала — і яе твар стаў да болю знаёмым. Дзяўчына на пэроне неўсьвядомлена паправіла валасы.

Нягледзячы на ўсе пакуты, сьвет таямнічым спосабам існаваў: ІСНАВАЎ.

Пэрон калыхнуўся, дрэвы, будынкі, дзяўчына скрануліся й паплылі. Горад паступова ішоў у мінулае.

Kindberg

Ад Курскай касы да Вiльнi колькi гадзiнаў i потым яшчэ крыху да мяжы, дзе заўсёды чакаеш найгоршага, пакуль памежнік не запытаецца, куды яна едзе, глупае пытаньне, апошняя мадэль Рэно зь беларускiмi нумарамi i эфэктнай брунэткай, энэргiчнай i крыху стомленай, вядома, яна вяртаецца дадому, так, надвор’е было фан-тас-тыч-нае, хацелася б пасьпець у Менск да дзявятай, Ганна паварочвае галаву ў звыклым гэсьце, якiм яна абрывае недарэчныя размовы, i глядзiць у будысцкую пустату наўпрост перад сабой, праз мытны ангар, рэйсавы аўтобус наперадзе, кудысьцi далёка, дэманструючы бiзантыйскi профiль, нос зь лёгкай гарбiнкай, якi так падабаецца Артуру, яе вусны яшчэ нешта прамаўляюць, але, вядома, ужо не для ашмянскiх памежнікаў, якiя мусяць разумець, што размова скончана, што для такiх, як Ганна, яны заўсёды будуць надакучлiвым i непазьбежным дадаткам да ружовага штампiка «вяртаньне на радзiму». Рука аўтаматычна цягнецца да Cosmopolitan, яшчэ сёньня на сьвітанку яна блукала па пяшчаных плёсах, самота, амаль два тыднi поўнага спакою, але гэта ўжо недзе далёка ў мiнулым, Ганна запальвае цыгарэту й прымружвае вочы, уяўляючы нечаканае вяртаньне, Артур, пацалунак i гарачая ванна, пена да столi i потым Paris Lumiére па TV 5, парыскiя тэатры — яе страсьць, галоўнае выехаць на наўпроставую дарогу, хуткасьць сто шэсьцьдзесят, бартавы кампутар з анты-радарам будзе надзейна сыгналiзаваць пра ДАIшныя патрулi.

Ганна ўключае запальваньне, памежнiк доўга глядзiць на ейны профiль, шукаючы падабенства з пашпартным фатаздымкам, якi, вядома, зроблены анфас, невыносныя сэкунды, калi ў сьвядомасьцi адбiваюцца ўсе дробязi, кроплі поту на твары кіроўцы аўтобуса, голас па рацыi, якi перадае прыкметы нейкага парушальнiка, лёгкі ветрык, пошум лістоты, чыесьці крыкi, але гэта ўжо агонiя, і праз хвiлiну Ганна ўпэўнена набiрае хуткасьць, галоўнае выехаць з памежнае зоны, напханай знакамi забароны й патрулямi, зрэшты, уся краiна -- памежная зона, пра гэта лепей ня думаць, не псаваць сабе настрой i бiзнэс Артуру, палiтыка псуе густы, яна нарэшце знайшла стыль для наступнай выставы, гострыя, рэзкiя абрысы ў пяшчаных дзюнах, паставы тонуць у жвiры, якi цячэ праз пальцы, як жыцьцё.

Ганна крыху расслабляецца, пры хуткасьцi пяцьдзясят краявiд за вакном праплывае надта павольна, сылюэты пагоркаў пачынаюць нагадваць штосьці няўлоўна знаёмае, пахi дзяцiнства. Наперадзе нейкi дзiвак няўпэўнена апускае руку, Ганна нiколi не спыняецца, нiколi не мяняе сваю аўтамабiльную самоту на бязглуздае марнаваньне часу ў дарожных размовах, але пагоркi за вакном пахнуць чымсьцi знаёмым, знаёмая пастава, i гэты гэст, нiбы з далёкага ўспамiну, зь дзяцiнства, не, гэта немагчыма, адкуль пасярод дарогi, тут, праз столькi гадоў.

* * *

Мiхал няўпэўнена апускае руку безь якога-колечы спадзяваньня спынiць гэтую машыну, усё адразу пайшло ня так, як задумваў, ён выйшаў на патруль, кляцканьне затвораў, i ён, з торбай бэтакамаўскiх касэтаў i глупым кошыкам для грыбоў, поўны назад.

Рэно спыняецца праз дваццаць мэтраў, гэта не мiраж, асьцярожна апусьцiць кошык на зямлю, спакойныя, упэўненыя крокi, ён не сьпяшаецца, пачакаць, сесьцi на задняе мейсца, дзякуй вялiкi, вы мяне страшна выручылi.

Пагоркi за вакном пахнуць забытым мiнулым, Ганна павольна кранаецца зь мейсца й паварочвае галаву, дэманстратыўна разглядаючы ў люстэрка чалавека на заднiм крэсьле, анiякiх сумневаў, праз дванаццаць гадоў выпадкова падабраць на гэтай жа дарозе, Ганна трымае паўзу, смакуе гэтыя сэкунды маўчаньня, да таго як будуць прамоўленыя першыя словы, радасьць сустрэчы, банальная й непазьбежная.

Лiна?! Мiхал нарэшце дазваляе сабе падняць голаў i крыху разгледзець эфэктную брунэтку ў апошняй мадэлi Рэно, страшна знаёмы профiль, лёгкая гарбiнка, няўжо, прайшло столькi часу, i вось гэтыя зялёныя вочы, да якiх ён аднойчы дакрануўся губамi.

* * *

Слова аднойчы, як і тузін іншых словаў-падманак, спрабуе нэўтралізаваць загадку часу, разьбіваючы яго на сотні і тысячы дробных «аднойчы», кожнае зь якіх мае дакладную адрэсу (аднойчы тут, іншым разам там), скончаную і самадастатковую, як прыступкі, але ўсё гэта ўрэшце сканчаецца вялікім аднойчы нідзе, і ўжо няма аніякіх адгадак, толькі пустата, як быццам прыступкі раптам абрываюцца, у бездань альбо ў неба.

Міхал даўна ўжо не спрабаваў дзяліць на кавалкі тое, што аніяк ня дзеліцца, ён адчуваў час як вецер, які дзьме і выдзьмувае кавалкі твайго жыцьця, часам лагодна й ледзь заўважна, калі ўсё вакол амаль не варушыцца, а часам як ураган, але галоўнае не падманвацца, што ты некуды ідзеш, па прыступках альбо па дарозе, разьбітай на кавалкі дробных аднойчы, насамрэч ты стаіш, нібы помнік, і вецер часу выдзьмувае зь цябе ўсё неістотнае, найменш трывалыя рэчы адыходзяць адразу, імпэрыі развальваюцца, руйнуюцца гарады і якая-небудзь сьціплая шафа застаецца з табой найдаўжэй.

Міхалу хацелася верыць, што вецер часу зьдзьмувае толькі абалонкі, але памяць, якая турбавала й не пагаджалася, зноў і зноў вяртала неістотныя дробязі, зь якімі не было як даць рады, і ён з жахам разумеў: ягоныя вочы ўсё больш углядаюцца ў мінулае і што сапраўдная таямніца часу ў тым, што аднойчы не адбылося, хаця магло адбыцца, імкнулася да здарэньня...

* * *

...тысячу гадоў нiхто не называў яе Лiнай, i Ганна раптам нямее, адчуваючы, як дзiўнае цяпло разьлiваецца па яе целе, як яе сьвядомасьць раздвойваецца, i вось яна стаiць на пустой дарозе, дванаццаць год таму, пад дажджом, за дзесяць кiлямэтраў ад Вілейкі, хiпушка-першакурсьнiца, якая вырашыла праехацца аўтастопам да Вільні. Дождж, які раптам пачаўся ў прыцемках, старыя дрэвы паабапал дарогі, ціхі й цёплы летні дождж, і яна раптам штосьці зразумела, адчула, лёгкія пяшчотныя датыкненьні, кроплі вады зь неба, і вось яна павольна ідзе па дарозе, прымружыўшы вочы, з адчуваньнем немагчымага шчасьця, амаль не рэагуючы на машыны, нібы аголеная, аўто спынілася за дзесяць мэтраў перад ёй, яна моўчкі адчыніла дзьверы й проста села на задняе крэсла, да Алены, нічога не тлумачачы, з прасьветленым тварам, з адчуваньнем немагчымага шчасьця. Міхал вёў машыну, і было так лёгка, яны адразу ўсё зразумелі і таксама сталі шчасьлівымі, таксама адчулі гэты дождж, Алена загадкава ўсьміхнулася й наліла каньяку, хаця ў гэтым не было патрэбы, гэта Міхал першы назваў яе Лінай, і яна раптам прыгадала, што так і не сказала, як яе завуць, але гэта было неістотна й было глупа пярэчыць, Ліна дык Ліна, Алена дапамагла зьняць мокрую вопратку, яна накінула стары плед, каньяк дадаў цеплыні і лёгкасьці, яшчэ крыху — і яна, напэўна, магла б паляцець, але яна проста сядзела, шчасная, слухаючы, як Міхал распавядае пра Ліну, дзяўчынку-медзьведзянятка з Картасаравай навэлы, якая спрабуе аўтастопам дабрацца ад Сант’яга да Капенгагэну і, напэўна, у яе атрымаецца, і гэтая дзяўчынка сустракае па дарозе Марчэла, які прадае зборныя канструкцыі паўсюль, дзе толькі можна, яна слухала гісторыю крыху няўважліва, яшчэ каньяку, так, дзякуй, і ў самы адказны момант, у Самы Трагічны Момант, калі пасьля начы каханьня Марчэла высаджвае Ліну на дарозе, яна раптам пачала ціхенька напяваць сабе «за дахамі места», ад залацістага цяпла цягнула на сон, яна засынала на хвіліну й прачыналася й раптам сапраўды адчула сябе Лінай з Картасаравай навэлы, Вільня, Капэнгаген, паўсюль ішоў цёплы дождж, і гэта было самае істотнае ў сьвеце.

Потым, у Вільні, у Аленінай аднапакаёўцы, заваленай эцюдамі й красьленьнямi, яны пiлi чырвонае вiно, прыгадваючы радкі й пэрсанажаў, і Ліне так хацелася слухаць, яна патрабавала музыкі, Міхал паставіў літоўскі джаз і, прамаўляючы гішпанскія словы зь незразумелым акцэнтам, інтанаваў Llamado Kindberg, a traducir ingenuamente por montana de los niсos, гэта таксама было, як цёплы дождж, які ўсё яшчэ ішоў за вакном, які дарыў шчасьце, было глупа пытацца пра імёны й адрэсы, яны абавязкова сустрэнуцца, у Менску, Вільні альбо Капэнгагене, пад цёплым дажджом, дамаўляцца — гэта значыць не давяраць сусьвету, так добра сядзець на падлозе, абдымаючы Міхала й Алену, не, яны не каханкі, проста сябры, хаця й могуць сабе часам дазволіць большае, але без каханьня, каханьне зьнішчае таго, хто любіць, зьнішчае жаданьнем валодаць і не аддаваць, жаданьнем затрымаць імгненьне, быць заўсёды, усе мы медзьведзяняткі пад дажджом, і апошні тост за беднага Марчэла, якога няма з намі, нарэшце яны заціхаюць, зьняможаныя, на падлозе, а потым

Міхал, які падыходзіць і асьцярожна цалуе яе ў вочы, у моцна заплюшчаныя вочы.

* * *

Дзiўнае цяпло разьлiваецца па яе целе, i Ганна высiлкам волi прымушае сябе быць тут, не правалiцца ў мiнулае, туды, дзе засталася Ліна (дзе яна пакінула Ліну?), наіўная істота без уласнай сутнасьці, гатовая распусьціцца ў сьвеце, гатовая ісьці пад дажджом немаведама куды, размалёўваць клетку дзіцячымі малюнкамі, бо Ганна ведае, што сьвет — гэта клетка, цэля, лябірынт — бяз сэнсу, затое зь безьліччу вартаўнікоў і канваіраў, гатовых прывесьці на чарговы допыт (у чым сэнс твайго мастацтва? а што ты зрабіла для Радзімы? чаму ты ніколі не падаеш жабракам?), упарта ісьці да выйсьця, адстрэльваючы вартаўнікоў, што там, за гэтым выйсьцем, пра гэта Ганна ня думала, бо галоўнае ісьці, не спыняцца, напэўна, яна не кахала Артура, бо кахаць — гэта заставацца тут, на мейсцы, а галоўнае прабрацца бліжэй да выйсьця, навонкі, у прастору, пра якую ніхто нічога дакладна ня ведае, дзе маленькая балерынка зь яе карціны танчыць у атачэньні хіжых вачэй, што глядзяць зь цемры.

Часам Ганна ненавідзела Ліну, даверлівую дзяўчынку, якая не задае пытаньняў, нікуды не сьпяшаецца і якая, здаецца, зусім не зьбіраецца аднойчы памерці, дзяўчынку-медзьведзянятка (саторы ў Вілейцы, дзякуй, чыталі мы вашага Судзукі), але цяпер пагоркі пахлі чымсьці знаёмым, прайшло столькі часу, і Ганна раптам адчула, што ёй нават

падабаецца быць крыху раздвоенай, мець побач яшчэ аднаго пасажыра, бо няма сумневаў, гэта яна, Ганна, вядзе гэтую машыну, яна кіруе і выбірае дарогу, дык чаму б не дазволіць сабе дзяўчынку-медзьведзянятка з забытай гісторыі, якая ціха сядзіць на заднім крэсьле і штосьці мармыча побач зь Міхалам, так, Міхал сядзіць і чакае, паўза зацягнулася, знайсьцi лёгкi тон i вось ужо першыя словы — сьмешна, як усё супадае, зноў аўтастоп, гэта наканаванасьць, памятаеш, як мы чыталi апавяданьне пра Кiндбэрг, i што ў нас са зборнымi канструкцыямi, цi заняўся хто-небудзь? Міхал раптам разумее, што анічога немагчыма патлумачыць, патрулі, касэты — усё гэта ў будучыні, яшчэ мусіць адбыцца, а размова адбываецца ў мінулым, а таму застаецца прыняць усё як было і вярнуцца назад, на мокрую, сьлізкую дарогу, у адзін зь летніх дзён, у мястэчка Кіндбэрг — вядома, як можна ня памятаць такiя рэчы, з канструкцыямi цяжка, прыходзiцца займацца разборнымi — даўна забытая гiронiя, лёгкая будысцкая безнадзейнасьць узору 1987 году, i раптам асьцярожнае маўчаньне — цi не замнога прамоўлена ў гэтай гульнi словаў, ці не спрабуе ён зблытаць памяць і жаданьні.

Празь некалькi кiлямэтраў паварот на Смаргонь, а потым далей на Вілейку, і Ганна пачынае крыху хвалявацца, праз дванаццаць гадоў, Вілейка, маленькая Вільня, мястэчка Кіндбэрг уласнай пэрсонай, дзіцячая гара, якая можа вярнуць цябе назад у дзяцінства, Ліна на заднім крэсьле штосьці сьпявае, Ганна спакойная і ўпэўненая, гэта яна вядзе машыну, яна выбірае дарогу і плаціць па рахунках, Мiхал змаўкае, а вось i заварот, крыху прытармазiць, а потым рашуча налева, заедзем у Вілейку, замовiм гатэль, я люблю гэтыя правiнцыйныя гатэлi, яны цяпер цалкам пустыя, паблукаем, вып’ем добрага віна, пазвонiм Алене ў Вільню, адчуць гэтую iнтанацыю спакойнай упэўненасьцi, яна можа сабе дазволiць маленькую дзіцячую казку, у якой героі сустракаюцца праз дванаццаць год, вядома, яна не тэлефанавала Артуру, яна любiла вяртацца нечакана.

* * *

У мястэчка Кiндбэрг добра заяжджаць пад вечар, калi ад будынкаў застаюцца адно цьмяныя сылюэты, якія плывуць у цёплым празрыстым паветры, стагодзьдзямі тут анічога не мяняецца, часу проста няма, яму тут няма чым заняцца, хіба што паціху расьцярушваць мясцовую царкоўку, касьцёл і руіны сынагогі, помнік Леніну на галоўным пляцы ўжо таксама стаўся руінай, ён амаль не вытыркаецца, а сам правадыр, здаецца, ужо гатовы разам з усімі прадаваць бульбу на мясцовым кірмашы, вядома, яна памятае дарогу, спачатку гатэль, апартамэнты на дзьвюх асобаў, калi ласка.

Кампары зь iльдом, адзiнае што можна пiць у мястэчку Кiндбэрг, адзiнае, што ёсьць у бары, акрамя мясцовай гарэлкі і падазроных настоек «са смакам ківі», Ганна страшна доўга стаiць пад душам, быццам змываючы зь сябе дванаццаць год, Лiна расплюшчвае вочы i выходзiць, адчуць гэтае цела, як быццам упершыню ў жыцьцi, Мiхал глядзiць на яе, расслаблена, згубiўшы адчуваньне часу, глядзiць, як яна выходзiць з вады з мокрымi валасамi, глядзiць на лiнiю сьцёгнаў, на вусны i раптам разумее, што гэта Лiна, што немагчымае вяртаньне ў мiнулае адбылося i Лiна, дзяўчынка-медзьведзянятка, толькi з-пад дажджу, стаiць перад iм, аголеная, Алена, дарэчы, у Калiфорнii, хтосьцi мусiць заставацца, хтосьцi мусiць любiць гэтыя пагоркi, Мiхал адводзiць мокрыя кудзеркi валасоў, ягоныя рукi сасьлiзгваюць унiз, туды, дзе плечы, грудзi, i супакойваюцца на выгiне сьцёгнаў, супакойваюцца перад тым, як канчаткова патануць у шале, на рыпучым дабiтым ложку, у гатэлi-руiне прамiнулай iндустрыйнай эпохi, у адным з магчымых часоў гэтага прывiднага жыцьця ў няiснай краiне.

* * *

Ганна прачынаецца першая, паварочвае галаву, халодна ў гэтых правiнцыйных гатэлях, душ, крыху макiяжу, зрэшты, няма пра што шкадаваць, часам варта выпасьцi са звыклага рытму, Артур не зьвяртае ўвагi на такiя рэчы, ён не раўнуе да мiнулага, а гэта ўсё адбылося ў мiнулым, дванаццаць гадоў таму, пэўна, голас у тэлефоне ў трэцi раз паўтарае, што няма нiякiх сьняданкаў, нiхто тут i ня чуў пра сьняданкi ў гатэлi, рэстарацыя праз квартал пачынае працаваць а дванаццатай, дзiўнае адчуваньне пустаты, Міхал расплюшчвае вочы й глядзіць на эфэктную брунэтку, такую знаёмую й такую чужую, бізантыйскі профіль, які так падабаецца Артуру, глядзіць, як з кожнай сэкундай зьнікае Ліна, зрэшты, немагчыма заставацца медзьведзяняткам у трыццаць, калі цябе штохвілінна шліфуе час, пакідаючы адно гострыя сылюэты ў пяшчаных дзюнах, застаецца толькі застыць, нібы камень, спадзеючыся, што час выкрасьліць выпадковае, Міхал углядаецца і ўпершыню бачыць Ганну, што стаіць перад люстэркам, Ганну, якая ведае, што такое руіны, ведае, што такое выбіраць, адмаўляцца і плакаць, эфэктную брунэтку ў апошняй мадэлі Рэно, выстава ў Празе, халоднае жыцьцё ў няіснай краіне.

* * *

Так хораша й крыху трывожна, Кiндбэрг, мястэчка, адкуль выяжджаеш зранку, у поўным шчасьцi, можна крыху расслабiцца, спакойна маўчаць, забыцца, зноў гэтыя патрулi, Ганна спыняе машыну, вось даверанасьць i тэхпашпарт, калi ласка, адчуць трывожны пагляд Мiхала, ягоная нага вытуквае нейкi рытм, ён вiдавочна захваляваўся, а цяпер вашыя дакуманты, адкуль едзеце, адзiн застаецца каля машыны, другi iдзе нешта спраўдзiць па рацыi, так доўга, адчуць халодны спакой Мiхала, Ганна паварочвае галаву, ягоныя вочы, з шчасным i безнадзейным адчаем, варушэньне вуснаў у разьвiтальным пацалунку, што адбываецца, хрыплы голас у мiлiцэйскай рацыi, так, гэта ён, безнадзейна халодныя вочы Мiхала й цьмяная здагадка, учорашнiя паведамленьнi, жарт пра разборныя канструкцыi, апісаньне парушальніка, пакінуты на дарозе кошык для грыбоў, эфэктная брунэтка ў апошняй мадэлi Рэно. Адчуць непрамоўленае жаданьне Міхала, так, гэта магчыма, адпусьціць счапленьне, разгон за шэсьць сэкундаў, а потым згубіцца дзенебудзь сярод лесу, толькi трэба націснуць на газ, забыцца пра тое, што будзе потым, непрыемнасьцi ў Артура, яе выстава ў Празе, трэба толькi зрушыць, націснуць на гэтую халерную пэдаль. Дзіўнае цяпло разьліваецца па яе целе, салодкая амарока, ад якой няма паратунку, нага сама цягнецца да газу, яшчэ крыху, забыцца на ўсё, Ганна амаль што гатовая зрабіць гэта і раптам пранізьлівае разуменьне, што гэта не яна, а Ліна спрабуе цяпер націснуць на газ, што гэта Ліна была зь Міхалам у гатэлі, толькі Ліна можа і мае права на такія ўчынкі, толькі яна ня плоціць па рахунках, і Ганна нерухомее ў здранцьвеньні, апошняй помсьце, апошняй перамозе над наіўнай дзяўчынкай з забытае навэлы, якая так настойліва ўблытваецца ў ейнае жыцьцё, дзяўчынкай-медзьведзяняткам, маленькай балерынкай у атачэньні хіжых вачэй, што глядзяць зь цемры.

Хрыплы голас па рацыi, прафэсійныя рухi, выходзьце з машыны, пiсталет Макарава, болей ня раiм нiкога падбiраць на дарозе, шчасьлiва дабрацца да Мiнску, Ганна паварочвае галаву й адчайна глядзiць яму ў сьпiну, навошта кайданкi, словы захрасаюць у горле, напэўна, нейкая спазма, што вы чакаеце, шчасьлiва дабрацца да Мiнску.

З маленькага беларускага мястэчка Вілейка лепш за ўсё выяжджаць зранку, i Ганна нарэшце адпускае счапленьне й кранаецца зь мейсца, эфэктная брунэтка ў апошняй мадэлi Рэно, крэйсэрская хуткасьць сто шэсьцьдзесят, бартавы кампутар з антырадарам, любiць наўпроставыя дарогi, без ухiлаў, гострыя, як страла, вакол вецер i дрэвы зьлiваюцца ў адзiн шэраг, у адну куламесу, наперадзе гарачая ванна, Paris Lumiére па TV 5, якi ўжо, дарэчы, пачаўся, сёньня мы наведаем невялiчкi тэатар у Café de la Gare на rue de Temple, маленькi аматарскi тэатар для беспрацоўных актораў, маленькі тэатрык на вуліцы, затлумленай дарэшты кiтайскiмi аптовымi крамкамi, на пачатку сямiдзясятых тут гралi Coluche i Miou-Miou, ня кажучы пра Дэпардзьё, камэра павольна, страшна павольна наяжджае на фатаздымак маладога Дэпардзьё ў фае, пакуль Лiна, схiлiўшы голаў на руль, да апошняга выцiскае газ i выяжджае на сустрэчную паласу, у адчайным безразважным гэсьце, адным з тых, якiя так любяць рабiць дзяўчаткi-медзьведзяняткi.

Ліст Адаму Міцкевічу

пра сьмерць Літвы,

напісаны Адамам Клакоцкім у Ліпнішках

па дарозе на Вільню

Час гуляецца з тварамі і нябытам

Душа набывае форму маўклівых прысадаў:

Па якіх ідуць на сваю Галгофу

Ксёнз Робак, сьляпая Марыля

Арфэй, Густаў, Анджэй Тавяньскі Гільгамэш,

Шапэн, граф Суліма-Заблоцкі...

Вечар Літвы: нібы кулі ноч рассыпала зоркі

Зьверы на ўсіх шляхох: што нам застаецца?

Сны

ды магія словаў, што забылі прачнуцца

Апалёгiя Сакрата

Прысьвячаецца Сяргею К.

Ягоная сьмерць не была раптоўнай: пра такі паварот падзеяў шмат хто здагадваўся ад самага пачатку. Але ён расьцягнуў свой кубак цыкуты на дзесяцігодзьдзі, разбаўляючы яго танным чырвоным віном, ромам, гарэлкай, півам ды іншымі напоямі... Я не пайшоў на ягонае пахаваньне: я быў хворы — альбо сказаў, што быў хворы... Па шчырасьці, я проста не хацеў бачыць, як яго апускаюць у зямлю: мне дасюль цяжка пагадзіцца, што яго больш няма з намі. Мая адсутнасьць на пахаваньні дазволіла мне ня верыць у ягоную сьмерць, ці, больш дакладна, паводзіць сябе так, як быццам ён нікуды й не сыходзіў...

Я часьцяком раблю яго героем сваіх тэкстаў... укладаю ў ягоныя вусны філязафічныя развагі, асабістыя прызнаньні ці нават простыя, звычайныя словы. Ён наўрад ці на гэта пакрыўдзіўся б пры жыцьці, а ўжо пасьля сьмерці... Спадзяюся, што тое мейсца, адкуль ён цяпер глядзіць на нас, яму спадабалася...

Ягоны твар, скрыўлены саркастычнай усьмешкай, дасюль зьяўляецца мне на менскіх вулках, нібы здань. Я нават не абарочваюся... У моманты рэдкіх успамінаў ён заходзіць і ў маю сьвядомасьць — гэтак жа ўпэўнена, як калісьці ў піўнуху — пацясьняючы ўсіх «несьмяротных», гётэў з кафкамі і джойсаў з вальтэрамі... Ведаю, што ён не дачакаецца запрашэньня ў манаграфію, дый што б ён там рабіў, на тых мёртвых старонках... Цалкам магчыма, што яны нагадалі б яму адмысловае пекла, прызначанае для філёзафаў-манаграфістаў... Напэўна, на скраі маёй душы засталася нейкая нітка, што ўсё яшчэ лучыць мяне зь ім... па якой ён перадае нешта істотнае... Яшчэ крыху — і яна зьнікне, таму я мушу ўсё гэта... Ведаю, што запозна... Яшчэ два па сто каньяку... Так, глёрыю і аловак, калі ласка...

* * *

Першая палова ягонага жыцьця настолькі звычайная, што ўтрымалася ў маёй памяці толькі ў самых агульных рысах: я ня памятаю ані назвы вёскі, у якой ён нарадзіўся, ані падрабязнасьцяў ягонага дзяцінства. Зрэшты, гэта ніколі не было тэмай нашых бясконцых дыялёгаў. Ён нарадзіўся недзе на Магілёўшчыне, ягонае другое нараджэньне адбылося значна пазьней і, наколькі я магу меркаваць, у Менску. Пасьля звычайнай вясковай школы і спаўненьня грамадзянскага абавязку ва ўзброеных сілах былой імпэрыі ён застаўся служыць далей прапаршчыкам: гэта забясьпечыла яму адносна бязьбеднае існаваньне... У параўнаньні з усходнебеларускай вясковай нішчымніцай яно, напэўна, здавалася раем... У якім ён за тры гады так занудзіўся, што вымушаны быў прачнуцца (нарадзіцца) яшчэ раз, гэтым разам на аддзяленьні філязофіі нашага слаўнага Ўнівэрсытэта. Там мы й сустрэліся.

* * *

Пра гэтую сустрэчу ходзяць шматлікія легенды. Распавядаюць розныя глупствы пра прыгожага белага лебедзя, нібыта прысьнёнага ім у брудным інтэрнацкім пакойчыку перад сэсіяй, пра нейкія незвычайныя прадчуваньні. Усё было больш проста і звычайна.

Я стаяў на калідоры гістфакаўскага інтэрнату на Сьвярдлова, пасьля сустрэчы новага (1983) году, і спрабаваў ня думаць увогуле. Ён падышоў і запытаўся, ці магу я растлумачыць яму простымі, звычайнымі словамі, тымі, што патрапіліся пад руку, што значыць «трансцэндэнтальнае адзінства апэрцэпцыі». Сакрат, дадаў ён, ня змог бы нікога спакусіць у сваіх Атэнах, калі б ён пісаў так стылістычна бяздарна, як спадар Імануіл, а значыць — тут ён зрабіў глыбокадумную паўзу — і філязофіі магло б не паўстаць, бо калі б ён не спакусіў Плятона... тут паўза была яшчэ даўжэйшая. Я ўжо ня памятаю дакладна, што яму адказаў, але сэнс быў у тым, што: а) Сакрат анічога не пісаў, бо ня ўмеў б) узятыя паасобку такія эмпірычныя факты, як брудны зялёны калідор, прусакі, раскіданае сьмецьце, бутэлькі з-пад шампанскага, прыгожыя дзяўчаты, два ідыёты, якія размаўляюць пра Канта, здольныя сынтэзавацца ў нашай сьвядомасьці ў адзіны і цэльны вобраз савецкага інтэрнату толькі дзякуючы гэтаму самаму буржуазнаму «трансцэдэнтальнаму адзінству апэрцэпцыі».

Проціпастаўленьне «савецкага» і «буржуазнага» ў маім прамаўленьні яму, відавочна, не спадабалася, але нашая палітычная дыскусія была нядоўгай. Рэч у тым, што я ў той час ужо шукаў мудрасьць, і таму, замест хаця б нейкай пэўнасьці, паціху пераставаў разумець сэнс таго, што адбывалася вакол мяне. Я пачуваўся, як актор на сцэне, які раптам пачынае ўсьведамляць, што цьмяна памятае свае словы — і які ўжо здагадваецца, што да пачатку другога акту ён іх пэўна забудзе.

У ягоных вачох я прачытаў той самы страх.

* * *

Мы чыталі адныя і тыя ж кнігі, але, відавочна, па-рознаму. Нашыя жыцьцёвыя сьцежкі таксама пайшлі ў розныя бакі. Ён мужна трымаўся на паверхні жыцьця, меў выдатныя адзнакі, вучыў старагрэцкую мову. Пасьля сканчэньня паступіў у асьпірантуру і напісаў-такі дысэртацыю пра сваіх улюбёных старых грэкаў. Нешта пра лёгіку ў Плятона. Ня ведаю, дзе ён знайшоў у яго лёгіку.

Я ж пасьля сканчэньня знайшоў сабе ціхае мейсца начнога прывіда ў адным зь дзіцячых садочкаў і пісаў свае абсурдныя дыялёгі, у якіх, напэўна, было ўсё, акрамя гэтай самай лёгікі.

Пасьля асьпірантуры ён паехаў у Гомель, уладкаваўся ў мясцовы ўнівэрсытэт і нават атрымаў службовую кватэру. Пры нашых рэдкіх сустрэчах ён натхнёна гаварыў пра студэнтаў, пра новыя магчымасьці, пра нашую родную старонку, у ваконца якой вось-вось зазірне доўгачаканае сонейка. Пісаў пра антычныя матывы ў Скарыны. Ён выглядаў аптымістам.

Зрэшты, чалавечы аптымізм зусім не злачынства. Калі развалілася імпэрыя, нават мне на хвіліну здалося, што мы выходзім зь пячоры да сьвятла ідэяў. Даравальная наіўнасьць. Цяпер я разумею, што мы проста перайшлі з адной пячоры ў іншую, больш зручную. У будучыні, напэўна, больш чыстую і прыгожую. Да таго ж мы атрымалі нарэшце магчымасьць пераходзіць зь пячоры ў пячору, задавальняючы сваю дзіцячую цікавасьць да новых мейсцаў. Я думаю, неўзабаве пачнецца іх прыватызацыя.

* * *

Я ня ведаю, чаму і ў які момант ён перастаў паўтараць напісаную кімсьці ролю.

Магчыма, ён проста яе забыў, магчыма, перастаў разумець, што адбываецца. Але ў пэўны час ён кінуў граць разам з усімі і пачаў бясконца пытацца ў сябе і ўва ўсіх астатніх, які сэнс у нашым спэктаклі.

Напачатку гэта ня надта адбівалася на ягонай кар’еры. Ён стаўся дацэнтам і адной з культавых постацяў мясцовай беларускай грамады. У яго пыталіся парадаў, асьпіранты ішлі да яго плоймамі. Праўда, ягоныя тэорыі станавіліся ўсё больш і больш радыкальнымі і ўсё менш зразумелымі.

... Але ўсё пачалося з сустрэчы ў рэктараце. Прыехалі заходненямецкія выкладчыкі, і расчулены рэктар сабраў усіх на нефармальную сустрэчу «пад гарбатку». Немцы таксама расчуліліся і гаварылі доўга і пераканана. Кожная другая прамова пачыналася прабачэньнямі за ваеннае мінулае, а сканчалася прыгадкай пра брудныя прыбіральні ўнівэрсытэту, з расчысткі якіх і трэба пачаць унівэрсытэцкую рэформу. Апошні прамоўца нават выказаў перакананьне, што на гэта, пэўна, можна будзе знайсьці грошы ў эўрапейскай супольнасьці. Пасьля гэтага далі слова С. як адзінаму, хто добра гаварыў па-нямецку.

Лепш быць бруднай жывой чарапахай, чым чыстым і мёртвым унітазам, распачаў ён на сваёй дасканалай нямеччыне. Мы знаходзім сябе ў чыстай прыбіральні сьвету. Знакі (інфармацыя) няспынна змываюцца, але прадукцыйнасьць такая высокая, што на іх мейсца адразу ж паступаюць новыя. Далей ён прапанаваў тэорыю сьвету як унітаза, а Бог (альбо Багі) выступілі ў яго дасканалымі сантэхнікамі.

Немцы правільна зразумелі, хто ёсьць кім у гэтай тэорыі. Яны падняліся і пачалі разьвітвацца. Калі зьмест прамовы С. пераклалі рэктару, той, натуральна, запатрабаваў заяву па асабістым жаданьні.

Заява была выкананая ў форме невялікага філязофскага трактату пра тое, што менавіта ў нашых жаданьнях мы можам лічыць асабістым, а што належыць да больш высокага онталягічнага ўзроўню.

Вы думаеце, што вы думаеце, — сканчалася яна, — і гэта самая вялікая памылка.

* * *

Ён ня быў настаўнікам і не хацеў гуляць гэтую ролю, хаця бясконца пытаўся ў сябе і ў іншых пра Аўтара нашага спэктаклю. Пасьля гісторыі з унітазамі яму прыйшлося здаць сваю гомельскую кватэру й зьехаць у Полацак. Там ён працягваў выкладаньне, гаворачы ў аўдыторыі пра ідэі і творы, а паза ёй — пра найвышэйшую мудрасьць на ўсё гэта забыцца. Па вечарох у інтэрнаце для выкладчыкаў ён спрабаваў уцелясьніць дыялёгі Плятона, ладзячы жывыя «сымпазыёны», на якіх, цалкам у згодзе з антычнымі рэаліямі, было шмат напояў і мала закускі. Гэта дадало яму папулярнасьці сярод студэнтаў і ціхі страх выкладчыкаў. Ясна, што для нашага слаўнага Адраджэньня ён таксама паступова ставаўся пэрсонай нон грата.

Ён анідзе ня мог затрымацца: Наваполацак яму надакучыў праз год, а ў іншыя ўнівэрсытэты яго больш не запрашалі. Карыстаючыся выпадковымі знаёмствамі, я знайшоў яму інтэрнацкі пакойчык у Менску і працу ў ПэдУнівэрсытэце. Але тое, што ён пачаў рабіць зь беларускімі пэдагогамі, прымусіла мяне абыходзіць гэты ўнівэрсытэт за два кварталы...

...Апошняй кропкай сталася ягонае затрыманьне прэзыдэнцкай камісіяй, што мусіла правяраць якасьць выкладаньня і вандравала па калідорах у пошуку выпадковых ахвяраў. Ён піў у аўдыторыі танную (на той час) Сафію славянскага разьліву разам са студэнтамі, абмяркоўваючы прамову Дыятымы ў Плятонавым «Піры». Гэтага было дастаткова дзеля распачынаньня працэсу.

* * *

Ён сышоў і вярнуўся ў сваю вёску, пасьвіў кароў, працаваў паштаром. Лепш размаўляць з каровамі, чым зь людзьмі, сказаў ён неяк пры сустрэчы, але такім тонам, што было ясна — менавіта размоваў зь людзьмі яму й не стае. Ён зразумеў, што ягоныя ўцёкі на Крыт былі памылкай. Увосень ён вярнуўся ў Менск і дапіў свой келіх цыкуты.

* * *

Ягоная апошняя ноч апісаная шматлікімі сьведкамі. На жаль, мяне зь ім не было: я захварэў.

* * *

Калі я сёньня прыгадваю ўсе гэтыя падзеі, я ўсё часьцей пачынаю думаць, што людзі — толькі лялькі ў тэатры ценяў, створаныя багамі... дзеля баўленьня часу ў іх сумнай вечнасьці. Мы, нібы акторы ў боскім тэатры, галоўнага рэжысэра якога ніхто ў вочы ня бачыў. Да нас, лялек, — да нашай душы — прымацаваныя матузкі, голад і пажада, гнеў і каханьне, торгаючы за іх, нас скіроўваюць у той альбо іншы бок. Нам дадзеная мова — зь якой мэтай і кім, мы дасюль не разумеем. Магчыма, гэта проста забаўка, каб нам ня так сумна было сядзець у нашым цёмным скляпеньні. Мы падманваем адно аднаго з дапамогай мовы, мова падманвае нас з дапамогай сваіх прыгожых словаў, якія, мы ўсё яшчэ спадзяемся, усё ж такі камусьці нешта гавораць...

Калі мы нараджаемся другі раз, мы пачынаем з пошукаў дасканаласьці, чалавечая душа, здаецца, мае ў сабе столькі высокіх памкненьняў, столькі сьвятла, што яшчэ пару крокаў — і мы зразумеем штосьці вельмі істотнае... У маладосьці мы нават спадзяемся стацца гаспадарамі саміх сябе. Потым мы знаходзім сябе ў пячоры, на сцэне тэатру ценяў, і разумеем толькі тое, што нам зь яе ніколі не ўцячы.

* * *

Пра зьмест самой п’есы меркаваньні падзяляюцца. Напачатку было нават захапленьне, потым усе крыху стаміліся. Сёньня мала хто ставіцца да яе сур’ёзна. Некаторыя нават мяркуюць, што багі проста памёрлі і мы граем адную й тую ж п’есу з уласнага глупства альбо па інэрцыі. Іншыя перасьцерагаюць, што нейкія спрытнюгі ў адсутнасьць рэжысэра пралезьлі за кулісы і спрабуюць торгаць адтуль за нашыя матузкі. Гэта праўда — калі багі былі жывыя, матузкі больш-менш кантраляваліся; сёньня іх торгаюць усе, хто толькі можа: мэдыі, палітыкі, бюракраты, ідыёт з суседняй кватэры.

Праўду кажучы, мне ўжо пад сорак і я мала думаю пра ідэі. Мяне больш цікавяць матузкі. Я нават вырашыў напісаць пра іх кнігу: Законы.

Вяртаньне ў Сэйкэн

Жыцьцё — такая рэч, у якую ты аднойчы выходзіш і больш нікуды не вяртаесься: ані ў места, дзе ты нарадзіўся, ані ў часы, якія ты памятаеш, і толькі бяжыш наперад, гнаны бязьлітасным часам, які, зрэшты, сам цячэ ўсё хутчэй, не даючы хаця б крыху затрымацца на скрыжаваньнях саду сьцежак, што ўцякаюць ад цябе ў розныя бакі...

Жыцьцё тут (некаторыя завуць яго беларускай доляй) — такая рэч, што з усіх магчымасьцяў (якіх, зрэшты, ня так ужо і шмат) ты мусіш выбраць адно з двух: альбо, знайшоўшы сябе ў маленькім затаптаным перадпакоі Вялікага Заходняга Сьвету, спрабуеш разам з усімі выбраць з 75 гатункаў кавы свой уласны гатунак і разумееш, што гэта онталягічна немагчыма, што цывілізацыя, якая прапануе 75 гатункаў кавы, насамрэч цікавіцца ня праўдай, але разнастайнасьцю, альбо, перайшоўшы праз дарогу, разьмяшчаесься разам зь Ніцшэ ў мясцовай вар’ятні і, як транквілізатар, прымаеш вечнае вяртаньне, захлынаючыся ў аргазьме amor fati...

Ня надта любячы выбіраць штосьці адно, урэшце я натыкнуўся на загадкавы верш аднаго кітайца, што дайшоў да мяне ў ангельскім перакладзе зь японскай мовы, недакладная беларуская вэрсія якога апошні год так грэе маё сэрца.

дваццаць гадоў вандроўнiк

рушыў на захад усход

вярнуўся ў Сэйкэн

я не зрабiў i кроку!

Калі яму верыць (а чаму б і не?), мы мусім уявіць, што існуе пэўная прастора, якая ў вершы завецца Сэйкэн, у якую мы заўсёды вяртаемся. Ці дакладней, зь якой насамрэч мы ані на мілімэтар ня можам скрануцца.

Магчыма, у гэтай прасторы не абавязкова выбіраць адно з двух. Магчыма, там няма аніякіх перадпакояў. Магчыма, там не абавязкова быць упэўненым у існаваньні ўласнага Я.

Магчыма, там усё яшчэ штосьці магчыма.

Францішак Эн.

«Ключы ад незамкнёнае брамы»

(10 думак на разьвітаньне)*

* Фрагмэнты лекцыі, прачытанай у Беларускім Калегіюме.

1. ...Хаця сам аўтар схільны лічыць гэтую кнігу «дзесяцьцю мэдытацыямі з нагоды неіснаваньня сьвету», у гэтым невялічкім разглядзе мы будзем трактаваць яе як факт літаратуры, г. зн. зь перабольшанай сур’ёзнасьцю ставіцца да словаў, выказаных аўтарам, і зь пераменшанай — да прабелаў між імі. Хаця, мушу адразу заўважыць, менавіта прабелы — між словамі, між аповедамі і нават між літарамі — мусяць быць прачытаныя найбольш уважліва, бо менавіта прабелы, недагаворанае, і даюць у гэтай кнізе сапраўдны ключ да разуменьня цэльнасьці ўсяго тэксту.

2. Такім чынам, перад намі прастора ценю, якую некаторыя завуць Лябірынтам, некаторыя Бібліятэкай, а некаторыя Беларускай доляй. Адам Клакоцкі, прывід якога зьяўляецца на пачатку раману, — не спрабуе шукаць уваходы й знаходзіць выхады з гэтай прасторы. Ягоная задача значна больш простая — распасьціся ў гэтай прасторы на дзесяць гісторыяў, разьмежаваных адна ад адной эпіфаніямі, у якіх аўтар (ня блытаць з Аўтарам!) адчайна спрабуе зашыфраваць свой містычны досьвед. Самі ж тэксты запісаныя ў розных кодах — ад клясычных палімпсэстаў (Kindberg як непрыхаваная алюзія-спрэчка з Картасаравым Lugar llamado Kindberg, Апалёгія Сакрата, дзе наратар са зьдзіўленьнем (вядома, крыху фальшывым) напрыканцы ўсьведамляе сябе Плятонам) да анты- і посткаляніяльных гісторыяў (Магдачка, За фіранкамі), герой якіх, выпадкова знайшоўшы Радзіму, потым спрабуе ад яе пазбавіцца. Сапраўднай жанравай знаходкай кнігі зьяўляюцца «ненапісаныя раманы» (мяне асабліва цешаць «Кнігі самураяў» — трэці ненапісаны раман, які не ўвайшоў у кнігу, сюжэтам якога ёсьць напісаньне ўсіх астатніх ненапісаных раманаў).

3. Некалькі вобразаў і ідэяў, якія паўтараюцца праз усю кнігу, мэтафары, якія перацякаюць са старонкі на старонку, прымушаюць думаць пра сымуляцыю прозы на карысьць паэзіі. Зрэшты, аўтар і ня думае хаваць свае паталягічныя прыхільнасьці да некаторых словаў (напрыклад, слова «сон», якое паўтараецца безьліч разоў у безьлічы кантэкстаў, хаця й азначае ўвесь час розныя рэчы).

4. Але менавіта таму, што тэксты так адкрыта дэманструюць сваю тэкстуальнасьць, так непрыхавана, навязьліва спасылаюцца на безьліч іншых тэкстаў, спрабуюць падгрэсьці пад сябе інтэлектуальную гісторыю роднай старонкі апошніх двух тысячагодзьдзяў — менавіта таму закрадаецца сумнеў у сур’ёзнасьці ўсяго гэтага. Урэшце да некаторых чытачоў прыходзіць разуменьне (хаця й памылковае), што перад намі — невялічкая галерэя фантазмаў, копіяў без арыгіналу, — г. зн. сымулякраў (няхай даруе мне беларускі тэатральны крытык Вячаслаў Р., які страшна ня любіць гэтых мілых зьвірушак).

5. Замкнуты ў клетку паўпрывіднай мовы, адной зь дзьвюх дзяржаўных моваў ня менш паўпрывіднай краіны, аўтар са сваімі пэрсанажамі не імкнецца выглядаць занадта рэальным, і гэта крыху суцяшае.

6. Кніга напісаная зь любоўю да Беларусі, і гэта суцяшае таксама. «Зь любоўю, — як любіць удакладняць аўтар у прыватных гутарках, — за яе далікатную непрысутнасьць у эўрапейскім культурным наратыве».

7. Часам аўтар стамляецца быць Аўтарам, і тады ён даручае гаварыць самой мове — die Sprache selbst — на што тая пагаджаецца зь відавочнай неахвотай. Гэта і зразумела: вось ужо другое стагодзьдзе мову нашую мы абараняем, песьцім, распавядаем ёй пра яе мілагучнасьць, матчыннасьць і беларускасьць. Сама за сябе гаварыць яна ўжо, відавочна, развучылася. У падтэксьце кнігі ляжыць цьмяны спадзеў, што мова нашая калісьці вымкне зь пялюшак лёгікі й граматыкі на больш пракаветную прастору і тады задушыць усіх сваіх абаронцаў.

8. (усё яшчэ няма думак)

9. Сэміятычным ключом да аналізу тэкстуальнасьці гэтае кнігі можа стацца праблема матываванасьці знака. Як мы памятаем, клясычная сэміялёгія настойвае на тым, што знак матываваны адвольна, але сыстэмна. Знакі гэтае кнігі — клясычныя клінамэны, якія імкнуцца забыцца на ўсе магчымыя матывацыі ў сваёй уласнай неабвержна-галюцынагеннай прысутнасьці. Тэма доктарскай дысэртацыі магла б гучаць: «Адам Клакоцкі: сэміятычны аспэкт галюцынагеннай прысутнасьці знака».

10. Таму, хто мае намер патануць у гэтых тэкстах, ня будзе патрэбная аніякая сэміялёгія.

Ігар Бабкоў

Нарадзіўся ў 1964 годзе ў Гомелі. Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (аддзяленне філасофіі). Працуе ў Інстытуце філасофіі Акадэміі навук Беларусі. Займаецца кампаратыўнай філасофіяй і гісторыяй ідэй. Выкладае ва ўніверсітэтах Мінска і Вільні. Пры канцы 80-х быў сябрам літаратурных суполак “Бабілён” і “Тутэйшыя”. Браў удзел у аднаўленні газеты “Наша Ніва” на пачатку 90-х, быў адным з заснавальнікаў “Беларускага калегіума”, выдаваў і рэдагаваў часопіс “Фрагмэнты”. Лаўрэат прэміяў “Гліняны Велес”, “Залатая літара”, “Залаты апостраф”. Фіналіст сярэднееўрапейскай прэміі Angelus (Вроцлаў).

Празаічныя творы, вершы і эсэ Ігара Бабкова перакладзеныя на польскую, украінскую, літоўскую, англійскую, нямецкую, чэшскую й вугорскую мовы. З’яўляецца аўтарам тэкстаў да песень гурта “Новае Неба”. Упершыню раман “Адам Клакоцкі і ягоныя цені” быў выдадзены ў 2001 годзе.

Іншыя творы Ігара Бабкова:

Solus Rex.

Вершы

Герой вайны за празрыстасьць.

Вершы

Філязофія Яна Сьнядэцкага.

Каралеўства Беларусь.

Вытлумачэньнi ру[i]наў.

Эсэістыка

Засынаць, прачынацца,

слухаць галасы рыб.

Паэзія

Партрэт мастака, нябачны ў сутонні

(рыхтуецца да друку). Раман

Content

Бабкоў Ігар Адам Клакоцкі і ягоныя цені

Ігар Бабкоў АДАМ КЛАКОЦКІ І ЯГОНЫЯ ЦЕНІ

Адам Клакоцкі і ягоныя цені

Матэрыялы да жыцьцяпiсу Адама Клакоцкага

Менская опэра

Шамбала

Магдачка

Энцыкляпэдыя для героя: радзіма

Выспа

«Этнапаталёгii» сноў

Энцыкляпэдыя для героя: дзяцінства

Café «У Топія»

Стары сябра з Захаду

Гайд-парк

Энцыкляпэдыя для героя: цягнік

Ліст Адаму Міцкевічу

Апалёгiя Сакрата

Вяртаньне ў Сэйкэн

«Ключы ад незамкнёнае брамы» (10 думак на разьвітаньне)*

Ігар Бабкоў