Сяркоў Iван Kiрэевiч

Мы — хлопцы жывучыя

Выпуск выдання ажыццёўлены па заказе i пры фiнансавай падтрымцы Мiнiстэрства iнфармацыi Рэспублiкi Беларусь

© Сяркоў I.К., нашчадкi, 2015

© Афармленне. УП «Мастацкая лiтаратура», 2015

Мы — хлопцы жывучыя

Стрыгунок

Мінула ўсяго некалькі дзён, як нашы занялі сяло. Фронт яшчэ недалёка. Яшчэ трывожна на душы: ходзяць чуткі пра нейкія дэсанты, Вечарамі, як толькі змеркнецца, неба на захадзе пачынае чырванець, нібы бярэцца на мароз. Там немцы паляць вёскі. Па начах яны яшчэ прылятаюць бамбіць горад, і тады з акна нашай хаты відаць, як у тым баку блукаюць у небе ярка-блакітныя промні пражэктараў, як густую асеннюю цемрадзь пранізваюць трасіруючыя кулі і снарады. Агні то бягуць чародкамі адзін за адным, то рассыпаюдца па небе, як з сяўні. Такімі начамі ў нашай хаце ніхто не спіць. Жанчыны з пагарэльцаў шэпчуць малітвы, дзеці насцярожана прыслухоўваюцца да далёкага грукату. Мая бабка то пастаіць ля акна, то выбежыць на ганак, каб паслухаць, ці не ляцяць тыя гіцалі і сюды, і ўсё просіць бога, каб той адвёў ад нас бомбу, угаворвае папсаваць «іхнія ерапланы».

Кожны дзень вяртаюцца з бежанцаў нашы аднавяскоўцы. Адны валакуць на сабе свае клункі, нясуць на руках дзяцей, другія, упрогшыся ўсёй сям'ёй, цягнуць па разбітай грузавікамі і танкамі дарозе саматужныя каляскі. У Палікарпа, што жыве на Хутары, уцалела карова, дык ён абвешаў яе пажыткамі і яшчэ малога зверху пасадзіў. Малы, абвязаны пад пахі матчынай хуст-кай, трымаецца аберуч за мяшок і ганарліва паглядае па баках: ага, верхам еду! А мы з хлопцамі стаім ды пасмейваемся. Знайшоўся данскі казак! Глядзі, каб рагаты скакун не ўпудзіўся.

То на адно, то на другое пажарышча прыходзяць гаспадары, корпаюцца ў вуголлі, спадзеючыся нешта знайсці. Можа, чыгунок які не згарэў, можа, гліняны збан уцалеў. I мая бабка не адстае ад людзей: схадзіла на чужое папялішча і назбірала амаль не поўны фартух перагарэлых цвікоў.

— Жывы пра жывое думае,— сказала яна, высыпаючы цвікі ў скрынку з розным патрэбным у гаспадарцы жалеззем.

А я ні пра што не думаю. Мне добра на ўсім гатовым. Толькі і ведаю гойсаць па вуліцы, як той, што з ланцуга сарваўся. Няхай бы ўжо мой брат Глыжка біў лынды, дык таму дараваць можна. Бясштанька яшчэ. Ён толькі сёлета пайшоў бы ў школу, калі б не вайна. А я хлопец ужо вялікі, мне трынаццаць гадоў стукнула, бабка кажа, што вось-вось жаніць пара, але розуму і на бабульчынага паўкіпця не нажыў.

Бабцы здаецца, што і мой прыяцель Санька Макавей, сын хахлушкі Марфешкі, таксама ветрагон. У нас абодвух наўме адно войска, што ідзе па шашы, у нашых галовах толькі танкі, як быццам не нагледзеліся на іх за вайну: спачатку — на нямецкія, цяпер — на свае. Дома двор разбураны, сенцы раскіданы, дык у мяне рукі адсохлі падняць на пажарышчы цвік і прыбіць хоць адзін аполак. Вось калі б нам з Санькам патроны давалі — іх бы мы, напэўна, з хлебам елі.

Тут бабка, як заўсёды, павінна была яшчэ сказаць, што не будзе з мяне чалавека, але не сказала: пад акном свіснуў Санька.

— Іван! Гайда самалёт нямецкі глядзець! Ноччу збілі!

Бабка аж за сэрца схапілася. I не дзіва: Санька — лепшы свістун на нашай вуліцы. Закладзе чатыры пальцы ў рот ды як дзьмухне — мёртвы падскочыць. А вераб'і месца сабе на вербах не знаходзяць.

— Каб цябе нячыстая сіла свіснула, ідал рагаты,— сказала бабка, а я тым часам выпырхнуў на вуліцу. Калі ўпаў нямецкі самалёт, то хіба ты будзеш думаць пра нейкія там цвікі і аполкі, пра разбураны двор і незасыпаную прызбу? Няхай старая ўжо як хоча злуецца, а бегчы трэба. Не пабяжыш — хлопцы і без цябе паадкручваюць і разбяруць усё самае лепшае, а ты застанешся так, будзеш потым сядзець без нічога.

— Хутчэй! — нецярпліва махнуў рукой мой прыяцель і ўжо на хаду з зайздрасцю сказаў: — Васька Мамуля знайшоў там штось такое, як гадзіннік. Са стрэлкамі.

Нам у твары б'е золкі вецер са снежнымі крупамі. 3-пад ног разлятаюцца пырскі бруднай вады: на дарозе вялікія лужыны — не кожную пераскочыш. Але калі б з неба сыпалася каменне, і гэта б нас не спыніла. Не кожны дзень падаюць за нашым сялом нямецкія самалёты.

Самалёт упаў далека, за Лісінымі равамі ў лазе. Калі пойдзеш па вуліцы, то дасі кругаля ледзь не да хаты бязногага Цімоха, а там яшчэ лугам вярсты тры з гакам. Але цяпер такія хлопцы, як мы, па вуліцы не ходзяць. Дзе гуляе вольны вецер, там і нам ёсць дарога. Нi платоў табе, ні агароджаў, ні парканаў з варотамі. Варта дабегчы да Міронавага пажарышча, потым па двары, ад якога за-сталося адно абгарэлае шула, шмыгнуць у сад, пераскочыць цераз падсечаную снарадам грушу-спасаўку, і ты адразу апынешся на Малахавым агародзе.

Тут немцы выкапалі глыбокі бліндаж. 3 Малахавай хаты яны зрабілі сцены і накат, а парэчкі перасадзілі на насып для маскіроўкі.

3-пад накату выведзена бляшаная труба, з якой валіць шызы дым і ляцяць іскры. Хацелі мы з Санькам зазірнуць у амбразуру, паглядзець, хто там пасяліўся, але нічога не ўбачылі. У амбразуру ўстаўлена шыбка з кавалкаў замурзанага шкла і вісіць нешта па-добнае на фіранку.

За агародамі, у траншэях, процьма пустых нямецкіх гільзаў, большых і меншых, у стужках і насыпам, вінтовачных і ракетных. Але на гільзы мы цяпер і глядзець не хочам. Падумаеш, дабро! Абы толькі была ахвота, дык можна поўны мех назбіраць.

А вось рознакаляровыя тэлефонныя правады — гэта рэч. 3 іх выходзяць цудоўныя каралі. Многія дзяўчаты такія носяць. Шкада, што ў нас часу няма, а то і мы з Санькам пашукалі б правадоў і нарабілі б караляў усім-усім: маёй бабцы, Санькавай матцы, цёт-цы Марыне.

На вочы трапілася нямецкая каска. Санька па-заліхвацку падфутболіў яе нагой. Каска з бразгатам пакацілася з гары ў тарфяны кар'ер, а мы пабеглі далей.

Знайсці самалёт аказалася не так проста. За Лісінымі равамі лазы багата. Можна, не ведаючы, цэлы дзень хадзіць і нічога не выхадзіць. А тут яшчэ асака, куп'ё, балота. Балота славутае — Махавое. Усе нашы Падлюбічы дралі тут мох канапаціць хаты, таму што столькі моху нідзе не знойдзеш. Ідзеш, як па падушках.

Не было таго лета, каб у Махавым не тапіўся конь. Бягуць тады дзядзькі па вуліцы: хто з вяроўкай, хто з ручніком, хто з рыдлёўкай, як на пажар.

Калі я быў малы, дык верыў, што ў Махавым жывуць чэрці. Так бабка казала. Бывала, спытаеш:

— Баб, куды ты?

А яна:

— У Махавое чарцей сляпіць.

Вось і паспрабуй тут знайсці самалёт. Сунуліся мы з Санькам у адно месца — багна; паткнуліся ў другое — грузне пад нагамі куп'ё. Толькі ў абход застаецца ісці. Па Сухой грыве.

Але і на Сухой грыве не так ужо і суха, каб бокам каціцца. Санька не пацэліў скочыць на купіну і набраў поўныя буркі рудой і халоднай, як лёд, вады. Давялося разувацца і выкручваць анучы.

— Нічога, сагрэюся,— падбадзёрыў ён сам сябе, дробна ляска-ючы зубамі.

Нечакана ў кустах мы наткнуліся на лазовы будан, накрыты асакой. Перад буданом невялікая кучка вуголля, недагарэлыя галавешкі, бульбяное лушпінне. Заглянулі ўсярэдзіну — воглае, прымятае сена. Відаць, тут жылі не дзень і не два. Можа, і мой дзед Мікалай. Ён расказваў, што перасядзеў у Махавым усю страляніну, пакуль нашы не прыйшлі. I не адзін ён тут быў: поўнае балота і сваіх, і чужасельскіх. Перад самым прыходам нашых, за адзін усяго дзень, іх агледзелі немцы. Праўда, самі немцы, не ведаючы дарогі, лезці сюда пабаяліся, але адкрылі такі агонь, аж стагнала зямля. Дзедава шчасце, што непадалёку ямка ад бомбы была. Туды і кінуўся стары, проста ў брудную, халодную тарфяную твань. Цяпер кашляе так, што слухаць страшна. Але нічога, кажа: «Калі не памру, то буду жыць».

Чым глыбей мы з Санькам забіраемся ў Махавое, тым часцей нам трапляюцца такія буданы: то накрытыя асакой, то проста з вецця лазы, вялікія і як толькі аднаму залезці. А збітага сёння ўночы нямецкага самалёта нідзе не відаць.

— Нічога! Знойдзем! — не падае духам пасінелы Санька.

— Не мог спытаць у Мамулі? — злуюся я.— Можа, ён і не тут зусім.

Нарэшце мы выбраліся на сухое. Парадзела лаза, сям-там пачалі трапляцца пачарнелыя ад дажджоў копы сена. Значыць, мы цяпер на самай Сухой грыве. Ісці стала весялей, і Санька паспрабаваў нават засвістаць нейкі марш. Але нічога ў яго не выйшла. На холадзе губы сталі неслухмяныя.

I раптам мы спыніліся нібы ўкапаныя. Перад намі ляжаць перакуленыя набок разбітыя калёсы. У паламаных аглоблях адкінуў галаву забіты конь. Амаль побач — глыбокая варонка. I ўвесь мурог навокал густа ўсеяны камякамі торфу.

— Бомба? — спытаў Санька.

— Хто яго ведае,— паціснуў я плячамі.— Мог і снарад.

У сваім сяле мы ведаем кожнага каня. Можам здалёк угадаць, ці гэта Чмышыхіна «кувалда», вымененая ў італьянцаў на ікону Багародзіцы, ці старая кабыла Слепка дзеда Каўрача. А тут глядзелі-глядзелі і не ўгадалі. Не наш, не падлюбскі.

А непадалёку, каля схіленага набок невялікага стажка, стаіць другі конь, жывы, і скубе сена.

— Глянь,— аж не паверыў я сваім вачам.— Што гэта? Прыгледзеліся лепш — і зусім гэта не конь. Жарабок не болей года. Вараной масці. На лбе белая зорачка. Кашлаты, худы. У хвасце і грыве поўна ваўчкоў.

Жарабок таксама нас заўважыў, насцярожыўся, задраў галаву, натапырыў вушы.

— Гэта матка яго, відаць,— кіўнуў Санька ў бок разбітых калёс.— Вось ён тут і кружыцца, не адыходзіць.

— А дзе ж людзі? — спытаў я ў сябра і адразу ж сам зразумеў, што пытанне гэта недарэчнае. Ці мала дзе. Можа, загінулі. Можа, трапілі ў рукі немцаў. А можа, ратуючыся, кінулі воз і ўцяклі. Ці, можа, кабыла, спалохаўшыся страляніны, упудзілася, вырвалася з рук гаспадара і бегла, не выбіраючы дарогі, пакуль не напаткала сваю смерць. Як бы там ні было, жарабок зараз нічый, і яго трэба злавіць.

— Кось-кось-кось!

Мы паздымалі шапкі і, трымаючы іх у выцягнутых руках, рушылі да жарабка. Так я заўсёды лавіў дзедавага Шэрага. Шэры ведаў, што ў шапцы ёсць морквіна, бульбіна ці якія іншыя прысмакі, і ахвотна ішоў насустрач. А тут гэтак не атрымалася. Жарабок недаверліва скасавурыўся на мяне, потым на Саньку і падаўся прэч.

Нягледзячы на худзізну, ён аказаўся даволі жвавым. Быццам бы і не было куды ўцякаць: наперадзе — дрыгва, ззаду — мы з Санькам. Тады жарабок павярнуўся назад і, чвякаючы капытамі па гразі, прабег перад самым маім носам. Санька кінуўся напярэймы, хацеў схапіць за грыву і не паспеў.

— Адзічэў ён, ці што? — здзівіўся мой прыяцель.

Доўга мы ганяліся за жарабком, а той усё не даваўся ў рукі. Мы ўжо збіраліся плюнуць і пайсці далей, шукаць нямецкі самалёт. Няхай тут калее на холадзе, калі ён такі. Але падумаем, падумаем — і шкада. Загіне. Ваўкі нападуць, ці ў балоце ўтопіцца.

Нарэшце, падкраўшыся з-за куста, Саньку ўдалося ўчапіцца за грыву, і жарабок здаўся. Ці то ад стомы, ці то ад страху ён аж трымцеў. Падымеш руку, каб пагладзіць па шыі,— спалохана ўскідвае галаву. Не бойся, дурненькі, мы хлопцы добрыя! Мы цябе не пакрыўдзім, паставім у хлявок, дадзім сена. Яшчэ дзякуй скажаш.

Мы начапілі яму на шыю маю папружку ад штаноў і павялі ў сяло. Спачатку жарабок ішоў паслухмяна і толькі ў канцы Сухой грывы раптам страпянуўся, ледзь не вырваўся з рук і заржаў тонка, працяжна. У мяне аж сэрца зайшлося.

— Гэта ён па матцы,— сказаў Санька і ўздыхнуў.— Развітваецца.

Нічога, браток, цяпер не зробіш. Прывыкай жыць сам. Не маленькі. А матку забудзь. Не ўстане яна з тых аглобляў.

Так мы і ідзём дамоў утрох: я, жарабок і Санька. Саньку добра: адной рукой ён трымаецца за папружку, а другой памахвае як хоча. Мне горш: даводзіцца трымаць непадпяразаныя штаны.

Мы ідзём з Санькам і марым. Вось вырасце жарабок і стане такім прыгожым скакуном, які быў да вайны ў калгасе. Здаецца, звалі яго Буяном. Помніцца, як хлопцы-дапрызыўнікі выводзілі яго на поплаў і гарцавалі на ім па чарзе. Уздоўж дарогі яны ўторквалі ў зямлю доўгія лазіны і потым секлі іх шабляй. Даўгагрывы Буян ляцеў, нібы птушка. Такім будзе і наш жарабок. Толькі трэба ваўчкі павыскубаць з грывы і хваста.

Мы вядзём яго па перакапаных траншэямі агародах, міма нямецкіх бліндажоў; вядзём па вуліцы міма пажарышчаў. I хто ні сустрэнецца, кожны здзіўлена праводзіць нас вачамі. А мы шчаслівыя і радасныя. Успомнілася бабульчына прыказка: «Хто там ідзе?» — «Салдат каня вядзе». Наш «конь» спалохана касавурыцца на высокія закураныя коміны, што стаяць уздоўж вуліцы на чорных папялішчах, насцярожана паводзіць вушамі, раздзімае ноздры. Паветра ў сяле пахне мокрым попелам.

На Міронавым двары жарабок ледзь не ўпудзіўся. Нечакана побач з сабой убачыў чорнае абгарэлае шула і так кінуўся ўбок, што я не ведаў, за што мне хапацца: за грыву ці за свае штаны. Добра, што Санька не разгубіўся і павіс у яго на шыі.

I добра, што Санька пасля доўгай спрэчкі ўсё-такі згадзіўся весці жарабка ў наш двор. Інакш мне дома было б ад бабкі на абаранкі. «Што? — спытала б яна.— Пакармілі цябе каля самалёта?» А так не паспела спытаць, бо я зайшоў у хату і адразу пахваліўся:

— Баб, каня прывёў!

— А вала ты не прывёў? — не паверыла яна, але ўсё-такі глянула ў акно. I ўсе, хто быў у хаце — свае і пагарэльцы, дарослыя і дзеці,— прыліплі да шыб.

— Гля, і праўда! Конь!

— Як з палону ўсё адно,— уздыхнула бабка.— I чым жа яго карміць?

Дзед Мікалай таксама прыйшоў паглядзець на нашага з Санькам каня. Пакруціў свае сівыя вусы, патаптаўся, пагладзіў жарабка па спіне і сказаў:

— Стрыгунок яшчэ. Калі людзі не знойдуцца, няхай расце.

Нашы з Санькам планы на будучыню стрыгунка дзеду не вельмі спадабаліся.

— Яшчэ што прыдумайце,— бурчаў ён, выскубваючы з грывы калючкі дзядоўніку.— Скакун! Не скакун, а карміцель будзе. Трапіць у добрыя рукі — пакорміць людзей хлебам. А вы хіба гаспадары? Ахламоны вы. Дай вам волю — замардуеце.

Мы пакрыўджана маўчым. I нам ёсць чаго крыўдаваць. Ахламон — гэта чалавек, у якога ў галаве гуляе вецер. Дык няўжо і мы такія? I невядома яшчэ, хто хутчэй замардуе. Мы яго шкадаваць будзем. На дварэ цяпер холадна, і я накрыю стрыгунка нанач старой посцілкай.

— На печ яго з сабой вазьмі,— параша бабка.— А то штаны свае аддай, няхай носіць. Бач ты яго! Посцілку ўбачыў. Болей нічога твая галава не прыдумае?

Але мы хлопцы ўпартыя. Не посцілку, дык мяшок у бабкі ціхенька ўзялі. А на другую раніцу, выпусціўшы з хлява стрыгунка пагуляць, пачалі яго прывучаць да баявога імя.

— Буян! Буянчык! — крычым мы па чарзе з Санькам.

Стрыгунок стаіць сярод двара, кашлаты, худы, панура апусціў галаву, адвесіў ніжнюю губу, а ў наш бок і вухам не вядзе.

Калі хочаш вырасціць баявога каня, трэба набрацца цярпення.

Добра мне, што я Iван

Праз тыдзень-два пасля таго, як мы з Санькам прывялі ў наш двор стрыгунка, фронт пачаў сціхаць. Толькі начамі яшчэ гудуць самалёты і недзе далёка-далёка цяжка вухкаюць бомбы. Наш кульгавы сусед Захар Маляўка, ці, як завуць яго ўсе падлюбцы, дзядзька Скок, гаворыць, што фронт спыніўся на Дняпры і, напэўна, будзе там зімаваць. А дзядзьку Скоку можна верыць: у яго мужчынскі розум. Калі б такі розум нашай бабцы, яна б і бяды не ведала, хутка б знайшла на мяне з Глыжкам управу.

I не так па Глыжку, як па мне сумуе бацькава папруга. Дзень пры дні я прападаю на поплаве за сваім агародам, дзе размясцілася зенітная батарэя. Спачатку мы з Санькам памагалі дзяўчатам-зенітчыцам капаць акопы, а потым закочваць у іх гарматы. Мы ўсё думалі, што за гэта нам дадуць па разу стрэліць. Вось бы добра было! Усе б хлопцы ад зайздрасці паўміралі. Але дзяўчаты — народ несур'ёзны. Калі ўсчалася трывога, нас патурылі з батарэі як міленькіх.

— Во і добра,— пахваліла зенітчыц бабка.— А то я думала, што вы там наняліся, ці, можа, каторая прысушыла.

Часта на начлег у нашай хаце спыняюцца салдаты. Адны з фронту ідуць, другія — на фронт. На жалезнай грубцы яны заварваюць чай, гатуюць з канцэнтратаў суп або разаграваюць мясную тушонку — у каго што ёсць. Іншы раз і нам з Глыжкам перападае з іхняй вячэры то сухар, то скібка хлеба з маргарынам, то драбок мурзатага, выкачанага ў кішэні або рэчавым мяшку цукру-рафінаду, які заўсёды пахне тытунём. Часцей за ўсё шанцуе Глыжку і меншым нашай суседкі цёткі Пёклы. А на мяне яшчэ як паглядзяць: хлопец я ладны — магу і так абысціся.

Павячэраўшы, салдаты развешваюць вакол грубкі мокрыя анучы і ўпокат кладуцца спаць на падлозе. Пры гэтым часта жартуюць:

— Салдат, што ты пад бок паклаў?

— Шынель.

— А што пад галаву?

— Шынель.

— А чым укрыўся?

— Шынялём, цётка.

— Ды колькі ж у цябе шынялёў, сынок?

Мы з Глыжкам толькі дзівімся, якая ж цёмная тая цётка: не ведае нават, што ў салдата ўсяго адзін шынель. А бабка разумее гэта па-свойму. Яна ўносіць у хату некалькі снапоў саломы і адбірае ў нас з Глыжкам посцілку. На печы і так чэрці не схопяць.

Салдаты бываюць розныя. Адзін не паспее галаву пакласці і ўжо спіць, а другі ўсё варочаецца з боку на бок, курыць, уздыхае. Я болей люблю тых, хто доўга не можа заснуць. Тут толькі сам не спі — абавязкова пачуеш цікавую бывальшчыну. 3 салдацкіх размоў я ведаю пра вайну ўсё на свеце: як яно было ў абароне і як у наступленні; як яно, калі ідзеш у атаку, і як яно, калі цябе чыркне куляй. Ведаю, як акружылі немцаў пад Сталінградам і куды трэба цэліцца, калі на цябе ідзе іхні танк — «тыгр». Я ўсяго столькі ведаю, што бабка аж дзіву даецца, чаму мяне яшчэ на машыне не возяць. Усе ж разумнікі ездзяць, а толькі дурні пешкі ходзяць.

Многа ў нас перабыло салдатаў, але больш за ўсіх прыйшоўся нам па душы сяржант-танкіст.

Было яшчэ відно. Яшчэ і Санька не збіраўся дамоў, хоць мая бабка і хацела, каб ён згінуў з яе вачэй: ей і без Санькі за дзень галаву натлумілі. I тут яны заходзяць. Сяржант і два радавыя.

— Можна пераначаваць, гаспадынька? — пытаюць, прывітаўшыся.

— Начуйце, людзі добрыя,— дазволіла бабка.— Начуйце. Толькі цесна ў нас. I пухавікоў няма.

Мы з Санькам вачэй не можам адарваць ад сяржанта. Сам высокі, бялявы, а на падбародку і шчацэ скура чырвоная-чырвоная і бліскучая. Такі твар і такія рукі ў аднаго нашага падлюбскага дзядзькі. Па-вясковаму завуць таго дзядзьку Гарэлым. Калісьці, яшчэ ў маладосці, ён на пажары людское дабро ратаваў. А каб зразумець, дзе гарэў сяржант, вялікім здагадзькам быць не трэба: у яго на пагонах маленькія танкі.

Калі вайскоўцы паставілі ў куток карабіны і знялі шынялі, мы з Санькам пераглянуліся. У сяржанта на ўсе грудзі медалёў. Так і звіняць, калі ён ходзіць па хаце.

Нам сяржант вельмі спадабаўся, а мы яму, напэўна, яшчэ больш.

— Ну як, хлопцы, ваюецца? — пацікавіўся ён, сядаючы побач з намі каля грубкі.— Га?

— Ды ваююць нячысцікі,— адказала за нас бабка.— Бацькоў дома няма, на вайне, дык ім воля. Я тут адна вось з гэтымі антыхрыстамі,— паказала яна на нас з Глыжкам, а потым і на Саньку,— а ў гэтага маці ёсць, дык яму і маці — не указ.

Сяржант, відаць, дзядзька свойскі. Бабцы ён спачувальна паківаў галавой, а калі яна адвярнулася, падміргнуў нам адным вокам. I мы зразумелі так, што ён за нас, ды толькі з бабкай адносін псаваць не хоча. Таму, відаць, і гаворку такую завёў:

— Не па-гвардзейску ў вас, хлопцы, выходзіць, калі так. Выходзіць, хлопцы, што вы свайго камандавання не слухаецеся. Не думаў я.

Тут нават мурзаты Глыжка заўсміхаўся. Наша бабка — камандаванне. Генерал у латанай спадніцы і зашмальцаваным фартусе. А нос у сажы. Спачатку рукамі бралася за чыгунок, потым — за нос.

— Павучы іх, павучы, чалавеча,— папрасіла бабка сяржанта. Яна вельмі любіць, калі салдаты вучаць нас добраму, і заўсёды іх просіць аб гэтым. А нядобраму, як яна лічыць, мы і самі навучымся.

— Разбяромся,— паабяцаў сяржант, сцягваючы з ног боты, і зноў падміргнуў нам, як сваім. На гімнасцёрцы ў яго некалькі чырвоных нашывак. Мы ўпершыню такія бачым. Мабыць, гэта за падбітыя танкі. Колькі танкаў падбіў, столькі нашывак.

— Не, хлопцы,— пакруціў сяржант галавой,— не ўгадалі. Гэта за раненні.

Мы з Санькам вачамі пералічылі тыя нашыўкі і паглядзелі адзін на аднаго. Шэсць штук. Ну і народ у нас! Жывучы. Месца на ім жывога няма, і хоць бы што.

Мне закарцела даведацца: ці гэта толькі вайскоўцам даюць такія нашыўкі, ці могуць і Саньку даць.

Сяржант недаверліва паглядзеў на майго прыяцеля.

— А яму за што?

— Як гэта за што? Няхай паглядзіць.

Санька з ахвотай задраў кашулю, і салдаты з павагай паглядзелі на яго худую спіну, на якой выпіраюць лапаткі і можна пералічыць усе рэбры і пазванкі. Сінявата-белая скура распісана агністымі рубцамі.

— Гэта ў яго пісталет на спіне,— растлумачыла салдатам бабка, але тыя нічога не зразумелі, і давялося ўмяшацца мне.

Ніякага пісталета ў Санькі на спіне няма. Гэта немцы яго так білі. Мы хацелі ісці ў партызаны, знайшлі тры гранаты, а пісталетаў нідзе знайсці не маглі. Тады Санька ўкраў адзін у афіцэра, які жыў у іхняй хаце. А яго злавілі.

— Адным словам, нарабіў бяды і сабе, і матцы,— перабіла мяне бабка.— Тая аж пасівела, бедная. Партызаны знайшліся!

Але, нягледзячы на бабульчыну зняважлівую заўвагу наконт нашай партызанскай вартасці, Санькаў аўтарытэт вырас на вачах. Яшчэ раз паглядзеўшы на голую спіну, сяржант сур'ёзна сказаў:

— А нашыўку могуць даць... Баявыя раны.

I, крыху падумаўшы, дадаў:

— Э-э, ды што тут доўга чакаць! Назарэнка, у цябе там знойдзецца чырвоны шматок?

Той, каго назвалі Назарэнкам, даволі ўжо немалады і, відаць, руплівы дзядзька пачаў корпацца ў сваім рэчавым мяшку, перакладваючы з месца на месца мыла, дратву, новую пару ануч... Знайшоўся там і шматок чырвонай матэрыі. Назарэнка сам адрэзаў ад яго колькі трэба і на нашых вачах зрабіў нашыўку — цот у цот, як у сяржанта.

Санька засаромеўся, расчыванеўся і пачаў аднеквацца, маўляў, ён нічога не хоча, але, калі салдат паклікаў яго да сябе, усё ж такі падышоў.

— Ну во... Бачыш, як добра? — спытаў сяржант, калі Назарэнка перакусіў нітку і павярнуў Саньку тварам да хаты.

I нават бабка сказала:

— Дарагая рэч. Цяпер ей цаны няма,— і цяжка ўздыхнула.

Бабка глядзела не на нашыўку, а на іголку, якую салдат збіраўся ўторкнуць у сваю шапку. I ўторкнуў бы, і схаваў бы, калі б бабка не ўздыхнула яшчэ раз. Не ўздыхнула, а ледзь не прастагнала. I іголка з зеленаватай салдацкай ніткай апынулася ў бабульчыных руках.

— На, гаспадынька, карыстайся,— велікадушна махнуў рукой Назарэнка, і бабка аж пасвятлела.

Цяпер усім добра: у Санькі — нашыўка, у бабкі — іголка. Адно мне крыўдна: сяджу — і нікому да мяне справы няма. Санькава доблесць усім зацьміла вочы.

I толькі калі Назарэнка сеў на свае месца каля грубкі, сяржант звярнуў увагу і на мяне.

— А цябе як завуць? — пацікавіўся ён.

— Іван.

— Малайчына,— пахваліў сяржант, быццам гэта я сам сябе хрысціў.— Правільнае імя. Іван — гэта Іван. Сіла.

I хоць такая пахвала — не чырвоная нашыўка, у мяне крыху лягчэй стала на душы. Асабліва калі пайшлі розныя гісторыі. А з тых гісторый, якія салдаты расказваюць, перабіваючы адзін другога, выходзіць так, што куды ні кінь — Іван і больш цягавіты, і больш працавіты, і болып жывучы, і хітрэйшы, і разумнейшы за фрыца. Яго толькі раззлаваць цяжка, бо душа ў яго добрая, але калі ўжо раззлуецца, то дасць дык дасць. Не панясеш.

Салдата, які зрабіў Саньку нашыўку за ранение, завуць Васілём. Другога, нізенькага, падобнага на татарына,— Юсупам. Але абодва яны гавораць пра сябе, як пра Іванаў. А мне і прымазвацца не трэба: я сапраўды Іван! Гэта ж і я такі — і хітрэйшы, і разумнейшы, і болын жывучы... Ды і Санька жывучы. Бабка казала, як той кот.

Наша бабка — салдат i доктар

Дзе і хто цяпер жыве, не разбярэш. Пойдзеш да дзядзькі Скока пазычыць жару, каб падпаліць у печы, а там у яго і Пяюны, і Нятылькі, і Кажухі — паўвуліцы. Адны снедаюць, а другія чакаюць, калі стол вызваліцца.

У нас жыве суседка — старая Міроніха, другая суседка — цётка Пёкла з дзецьмі, ці, як яна кажа, з плоймай. I старасельская адна сям'я папрасілася. Хоць і не свае, а бабка не магла адмовіць. Калі б хоць не супраць зімы...

I так яно гуртам добра выходзіць, што бабка аж сама дзіву даецца. Пачнеш, напрыклад, з бульбы-гнілушкі каржы рашчыняць, а закваскі няма.

— Хоўра, пазыч.

I старасельская Хоўра пазычыць.

А там, глядзіш, солі — ні сінь-пораху. Цётка Пёкла памуляецца-памуляецца і скажа:

— Вазьмі вось шчопаць, пасалі.

А ў бабкі шчопаць такая: калі Пёклінай соллю пасоліць — вады абап'ешся, калі сваей — прасняціна прасняцінай.

Ды яно і весялей, і цяплей гуртам. За ноч як надыхаем, дык бабка раніцай аж дзверы адчыняе, каб свежага паветра пусціць.

I што галоўнае — пазабываліся бабы, чые куры на чые грады хадзілі, хто каму цяля сурочыў. Калі і пачнуць бурчаць адна на адну за гарачэйшае месца ў печы, дык бабка сама качаргу возьме, сама жару пад чыгункі падграбе — і ціха. Усё зварыцца, і ўсё ўпрэе.

Аднойчы паміж жанчынамі зайшла гаворка, чаму гэта яны сталі такімі добрымі, і бабка ім сказала:

— Цю-ю! Пра што ўспомнілі: куры-хварабуры, грады-хварабады. Гэта ж калі дабро людзі дзеляць, тады і сварка. А тут бяда. Яе на ўсіх хопіць. I што ты зробіш? Трэба жыць як набяжыць.

I ўсе з ею згадзіліся: трэба жыць мірна.

Дык нам яшчэ добра: мы сядзім у хаце. А як тым, што ў нямецкіх бліндажах? Праўда, тым, хто на гары, жыць можна. А вось тыя, хто бліжэй да балота, кожную раніцу цягаюць вёдрамі ваду, што збіраецца за ноч на доле, і праклінаюць немцаў на чым свет стаіць. Знайшлі, гады, дзе бліндажы капаць!

Бацькаваму дзядзьку, дзеду Мікалаю, яшчэ пашанцавала. Хоць у нашу хату ён і не паспеў убіцца, затое ў яго агарод высокі і ў бліндажы суха. Мы з Санькам памаглі яму скласці печ, і цяпер дзед у вус не дзьме: сячэ вербы і грэецца.

А на дварэ не восень і не зіма. То імжыць золкі, дробны, быццам мак, дождж, то лётаюць белыя мухі, то сякуць па шыбах снежныя крупы, то зноў ідзе дождж.

— Не пагода, а самая хвароба,— уздыхае бабка.— I як толькі тыя салдаты ў акопах сядзяць?!

I сапраўды, мы з Глыжкам і кашляем, і перхаем на розныя галасы: Глыжка — тонка, залівіста, што свісток, а я — глухім басам, як у бочку. У мяне кашаль нутраны.

— Так-так! — падбадзёрвае нас бабка.— Болей, нячысцікі, расхрыстаныя бегайце, яшчэ не тое будзе. Немцаў перажылі, дык кашаль шлункі адаб'е. Гэта ж трэба — не раўнуючы, як сабакі гаўкаюць!

Сама бабуля ніколі расхрыстанай не бегае. Немаведама дзе яна знайшла нямецкі фрэнч і хацела, каб я яго насіў. Толькі не на таго натрапіла — ніякія ўгаворы не памаглі. Каб хлопцы Адольфам дражнілі?

— Ну і толькі тае бяды,— сказала бабка. Укараціла ў фрэнча рукавы і цяпер не здымае яго з сябе з раніцы да позняга вечара.

У вайсковай адзежыне яна вельмі смешная. Фрэнч вісіць на ей, як на коліку. Крыссе звісае аж да каленяў, выраз каўняра шырачэзны.

— Баб, каску табе даць?

— А ідзіце вы свіней пасвіць, мае ўнукі.

Калі бабка, апрануўшы свой «хрэнч», яшчэ накіне на галаву і падраную, невядома ўжо якога колеру хустку, мы аж паміраем з рогату.

— Глядзі-тка. Шалдат! — паказвае пальцам Глыжка.

Бабка пакрыўджана падцінае губы, і тады яе барада ледзь не кранаецца дзюбатага носа. А шчокі западаюць глыбока-глыбока: у бабкі не засталося ўжо і тых зубоў, што былі да вайны. Яна засмучана ківае: ну што ты з яго возьмеш, з гэтага бясштанькі? А на мяне яе добрыя вочы глядзяць з дакорам. Мне пара ўжо і свой хоць які-небудзь розум мець.

Стараючыся паказаць, што нашы кепікі ёй не ішлі і не ехалі, бабка абыякава махае рукой і з пачуццём уласнай годнасці заўважае:

— Вачам не прыгожа, затое душы радасна.

Я прыціхаю, а Глыжка не сунімаецца. Замурзаны да самых вачэй, у зрэбных латаных штоніках на адной шлейцы, ён скача на прымурку і гыгыкае:

— Гы-гы-гы, улашавец!

Ну, гэта ўжо ліха ведае што! Тут нават я цыкнуў на малога, каб прыкусіў язык. А ў бабкі аж рукі апусціліся. Як падвязвала фартух, так і кінула не падвязаўшы. Ад крыўды ў яе задрыжалі губы, але голас зрабіўся такі лагодны, такі пяшчотны, быццам яна немаведама як узрадавалася, што яе так назвалі.

— Во дзякуй табе, мой унучак даражэнькі, во і дачакалася я, мой саколік, ад цябе ласкі...

А сама, папраўляючы стары дзяркач, ідзе міма печы на кут — збіраецца падмятаць хату.

— Я думала, мае сонейка, што памру і добрага слова ад цябе не пачую.

Глыжка нават разгубіўся: то на мяне зірне, то на бабулю і не можа зразумець, чаму гэта яна так мякка сцеле. Можа, бульбянога каржа зараз дасць, ці што? А калі ўгледзеў, што каржом тут і не пахне, дык было позна: пакуль шукаў нагой пячурку, каб ускочыць на печ, дзяркач разы два прайшоўся па яго штоніках.

— А во табе — салдат! А во табе — уласавец!

Трэці раз венік хвасянуў па голай чарэні: «саколік» сядзеў ужо за комінам.

— Вось прыйдзе бацька з вайны, ён табе пазбівае рогі, ідал! — прыгразіла напаследак бабка. Глыжка з-за коміна адказаў ёй доўгім, залівістым кашлем. Знізу яго падтрымаў я:

— Кгу-кгу-кгу!

Фельчара ў вёсцы няма, і лячыць нас некаму. Фельчара расстралялі немцы яшчэ ў сорак першым разам з апалчэнцамі. Па шаптуху ісці далека, ды яна і не пойдзе дарма. I бабка лечыць нас сама.

Калі ў яе адлегла ад сэрца, яна унесла з сенцаў поўны прыпол сухіх ваўчкоў, натаптала іх у шчарбаты чыгун і, заліўшы вадою, паставіла ў печ.

Ваўчковы адвар, на думку бабкі,— першы сродак ад кашлю. Ніякія дактары і ніякія фельчары табе так не памогуць, як ваўчковы адвар.

Я не хацеў лячыцца і пачаў апранацца.

— Ты гэта куды? — стала на парозе бабка.

— Буянчыку сена падкіну.

— Сядзь. Без цябе паклала. Гаспадар знайшоўся.

Бабка ведае нашы конікі. Мы з Глыжкам — вялікія асэсары. Перад намі трэба шапку здымаць, каб пілі такое добрае і карыснае лякарства.

А яно ўжо стаіць на стале і дыміць густой парай, і Глыжку ветліва запрашаюць з печы:

— Злазь, пярхун!

Заадно і цётка Пекла зганяе сваю плойму: Косціка, Мішку, Кацю і Маньку.

Глыжка, каб не піць адвару, знаходзіць сто адгаворак: то яму горача, то яму многа, то ў яго ўжо і кашаль прайшоў, то ў яго жывот забалеў. Нічога — ваўчкі і жывату памагаюць. Ад бабкі не адкруцішся. Яна стаіць над душой і сочыць за кожным глытком. Мы моршчымся ад гаркаты, а бабка толькі дзівіцца:

— Што — не соладка?

Каб паддаць нам ахвоты, яна і сама, хоць і не кашляе, выпівае карэц-другі гаркаватага варыва, ды яшчэ і пацмоквае, быццам гэта ёй мёд.

— Піце, піце, не вычварайце — усё як рукой здыме.

Учора танкісты пачаставалі нас цукрам, і мы адразу ж яго згрызлі. Нам здаецца, што апошні дзень жывём. А вось калі б паслухаліся бабулі, падумалі пра заўтрашні дзень, то цяпер не моршчыліся б.

«Спеванiна»

Санька так надакучыў маёй бабцы, што яна ў свет ад яго сышла б. Не паспеем паснедаць, як ён свішча пад вокнамі. А потым, калі я доўга не выходжу, і сам з'яўляецца на парозе:

— Добры дзень. А бабка яму:

— Сюды, руды,— хлеба дам, а ты, рыжы, пастой там. Даўно бачыліся.

Санька не крыўдзіцца на такую сустрэчу: ён да ўсяго прывык.

Сёння мой прыяцель прыйшоў раней звычайнага і — яшчэ з парога можна бачыць — з нейкай навіной. Па-змоўніцку плюснуўшы вокам, ён паклікаў мяне за печ, і мы зашапталіся. Так і ёсць — Санька знайшоў нешта нябачанае. Яно — чорнае, бліскучае і іграе. На Брыдкавым агародзе за свінушнікам стаіць.

Цяпер мне сысці з хаты — раз плюнуць. Стрыгунок выручае. Прывесці мы яго прывялі, а сена кот наплакаў. Вось бабка і ганяе мяне з мяшком на луг да стагоў. А пакуль той луг, усё сяло аббяжыш.

Выскачыўшы на вуліцу, мы падаліся на Брыдкаў агарод, але на паўдарозе спыніліся паглядзець, як буксуюць вайсковыя грузавікі. Недзе там, каля лесу, цераз Сож наведзена пераправа, і ад той пераправы на лузе, міма гарадзішча, а потым па нашым сяле ідуць і ідуць цяжка гружаныя машыны, з гарматамі на прычэпе і без гармат.

Коні аж выпростваюцца ў вазах: дарогу размясілі на цеста. Цераз яе можна перайсці толькі раніцай, калі замаразкі пакрыюць лужыны рыпучым лядком, а гразь возьмецца на сухрапы.

Самая вялікая лужына каля Скокавай хаты. Шафёры пераязджаюць яе з апаскай, высоўваючыся з кабіны, каб заглянуць пад колы. Машыны стогнуць на поўным газу, брызгаюць паначаплянымі на колы ланцугамі, тонуць па самыя восі, і здаецца, што яны не едуць, а плывуць. 3-пад радыятараў разбягаюцца ў бакі густыя хвалі бруднай мешаніны вады з ільдом.

Мы з Санькам стаім і радуемся: во колькі ў нашых машын, во колькі ў нашых усяго! Праўда, таго танка, пра які пры немцах расказваў Буслікаў Косцік, таго танка, у якім усярэдзіне схавана яшчэ штук дзесяць танкетак, мы пакуль што не бачылі. Дык па нашай дарозе ён, можа, і не пройдзе, угрузне ў балоце, а то і зусім праваліцца пад зямлю. Дзіва, ці што, калі ён, мабыць, тысячу тон важыць?

Мы стаім і ўглядаемся ў твары салдат: можа, майго ці Санькавага бацьку ўбачым, можа — камісара, якога хаваў ад немцаў нябожчык дзед Мірон. Усё можа быць.

А салдаты на нас глядзяць. I не так, відаць, на нас, як на Санькаву шапку. Сям-там прапаленая ля вогнішчаў, сям-там падраная і па жывому, яна мае маляўнічы выгляд — быццам стог, раска-лашмачаны бурай. Тэты стог увесь час налазіць Саньку на вочы, а той нястомна раз-пораз адкідвае яго на патыліцу. I ўсё гэта таму, што маці астрыгла Саньку, і вялікая бацькава вушанка стала яму яшчэ большай. Вядома, ён не хацеў стрыгчыся, доўга адбрыкваўся і ўпінаўся. Тады цётка Марфешка раззлавалася і — чык, чык яго, як авечку. Атрымалася радкамі: дзе гола, а дзе і тырчыць пучок.

На тым беразе лужыны, пад вербамі, стаіць наш сусед дзядзька Скок у старым рудым кажушку, які яны носяць са Скачыхай і скачанятамі па чарзе. Кажушок дзядзьку кароткі і цесны, пад пахамі ён разышоўся па швах, і скрозь прарэхі тырчаць касмылі шэрай воўны. За вайну сусед зусім зблажэў. Па шчоках зверху ўніз пралеглі глыбокія барозны, а ў няголенай барадзе свецяцца белыя валасы. Праўда, Скок не прызнае сівізны. Па яго выходзіць, што ён масць змяніў: быў вараны, а стаў гняды.

Днямі дзядзьку паставілі за старшыню сельсавета, і мая бабка гаворыць, што цяпер да яго на непадмазанай брычцы і не пад'едзеш, а нос і грабільнам не дастанеш, так задзярэ. I не так Скок, як сама Скачыха. Учора яна прыходзіла да нас прасіць рэшата і ўсё хвалілася: «Мой чалавек... мой чалавек». Цаны яму не магла знайсці.

Але мы з Санькам не прывыклі яшчэ да таго, што Скок — высокае начальства, і пад'ехалі да яго без брычкі, пешкі абышлі лужыну і сказалі:

— Добры дзень.

— Здаровы былі, калі не жартуеце,— па-свойску адказаў ён і заскакаў на месцы, стукаючы ад холаду нагой па назе.

Калі дзядзьку абрыдла скакаць, ён наставіў ад ветру каўнер і даволі зычліва растлумачыў нам, што хутка міне кату масленіца, а нам з Санькам — дурніца. Калі нас не пасадзіць за кніжкі — вырасцем пні пнямі. I няхай мы не думаем, што і ён тут ловіць варон, як некаторыя разявы,— ён ловіць машыну, каб прывезці хоць некалькі жэрдак ад разбітага бомбай Ахонькавага гумна, пакуль іх не расцягнулі на дровы. Трэба ж хоць старую школу, былую воласць, прывесці ў нейкі парадак. Так дзядзьку Скоку загадана. Кім загадана, сусед не сказаў. Але мы і самі здагадаліся: яшчэ вышэйшым за яго начальствам.

I як толькі палутарка, ці «студабекер», прытарможвае перад лужынай, Скок жвава кульгае да кабіны і пачынае дудзець, нібы ў дудку:

— Таварыш камандзір, таварыш камандзір! Тут бы пару палак прывезці, мой татка. Страху на дзве мінуты.

Камандзірамі ён называе ўсіх, нягледзячы на тое, ёсць што на пагонах ці няма. Мы з Санькам пасмейваемся: старшыня сельсавета — і не можа адрозніць камандзіра ад радавога. А ён з нас дзіву даецца: выраслі, а розуму не вынеслі. Многа мы, ёлупні, разумеем — гэта ж для палітыкі.

Толькі і «палітыка» Скоку не памагае. Якія там палкі, калі машына гружана снарадамі? Нельга — і баста. Але Скок не такі чалавек, каб адразу адступіць:

— Ды што такое «нельга»? Нельга, мой татка, штаны цераз галаву надзець, а ўсё астатняе — абы захацеў.

Яму зноў кажуць:

— Не прасі, бацька, нельга.

Толькі тады сусед згаджаецца. Ён і сам добра разумее, што тут «такое дзела», але ж спроба — не хвароба, і разводзіць рукамі:

— Нельга дык нельга. Дайце хоць закурыць.

Дарога апусцела, і нам з Санькам стаяць ужо не цікава, тым больш што за Брыдкавым свінушнікам нас чакае нейкая чорная бліскучая скрыня. I мы пашыбавалі далей.

На ўсё нагледзеліся мы з Санькам за вайну — бачылі танкі, самалёты, гарматы розныя, кулямёты, а такой штукі бачыць не даводзілася. Стол — не стол, шафа — не шафа.

— Можа, гэта той самы, як яго? Раяль? — выказаў здагадку Санька.

Можа, і раяль.

А можа, і не раяль. Але ўсё роўна рэч цікавая.

Я кінуў мяшок, у якім яшчэ трэба было прынесці з лугу сена, змёў рукавом з бліскучага вечка снег і адчыніў. Вось дык яно!

— Пайграем? — спытаў Санька і, доўга не думаючы, з усяе сілы ўрэзаў па белых касцяных дошчачках пяцярнёй. Я ажно ўздрыгнуў, так гучна атрымалася.

— Блю-ю-м-м!

3 панурай Брыдкавай вярбы зляцела спалоханая варона і падалася далей ад нас, на балота.

— Бля-я-м-м! — яшчэ мацней ударыў Санька другой рукой. Хто яго ведае, адкуль узялося гэтае дзіва на агародах нашай амаль дашчэнту спаленай вёскі, на агародах, перакапаных і так і наўскасяк траншэямі, пакрытых варонкамі ад снарадаў і мін.

— Бом-м-м! — заракатала яно густым басам, нібы царкоўны звон.

Мы з Санькам думаем так, што ў бліндажы, дзе цяпер жывуць Брыдкі, або ў іхняй хаце, пакуль яна была цэлая, сядзела нейкая важная нямецкая шышка. Салдат такую аграмадзіну з сабою цягаць не будзе: на плячах яе не панясеш. Тая шышка, мабыць, любіла музыку і вазіла гэтую скрыню з сабой, каб было не сумна, каб, настраляўшыся, можна было і пайграць. А можа, думала зацягнуць яе ў сваю Германію, ды прыпякло — і адцуралася. Хопіць з іх, найграліся — цяпер пайграем мы з Санькам.

На самым версе адчыняецца яшчэ адно вечка. Во струн там дык струн! Не тое што на Косцікавай балалайцы. I тоўстыя, як драты, і крыху танчэйшыя, і зусім тоненькія. I па ўсіх гэтых струнах малоцяць невялікія малаточкі. Толькі ў адным месцы малаточкі не варушацца — там, дзе сценка прабіта асколкам.

Зноў ад пераправы пайшлі грузавікі, недзе ў хаце бабка, мабыць, ужо выпаліла ў печы і, зачыніўшы комін, разважае з пагарэльцамі пра жыццё, Глыжка заходзіцца ад кашлю. А мы тут іграем на раялі.

— Блім-блям, бом-бум!

Мы з Санькам не можам найграцца. Світка на мне расхрысталася, Санькава шапка спаўзае на вочы, а чорная, прабітая асколкамі скрыня то жаласліва стогне, то сярдзіта і грозна гудзе, то заліваецца тонкім голасам. Нам так радасна, што Санька аж заспяваў:

Фрыц на дзежцы сядзіць,

А дзежка з порахам!

Тут і мая душа не вытрымала, тут і я разышоўся на ўвесь Брыдкаў агарод:

Хутка дзежка ўзляціць,

Ды разам з ворагам!

У апошні час мы с Санькам нярэдка заводзім песні, і бабка кажа, што выходзіць у нас матыўна, толькі слухаць праціўна. А тут і зусім: мы спяваем свае, а скрыня свае. Нашы галасы глушыць густы бязладны звон. Тэты звон ляціць над панурымі голымі вербамі, над зямлянкамі і губляецца недзе ў туманнай, працятай сырасцю далечы.

— Блім-блям-бум-бом!

«Канцэрт» спыніла старая Брыдчыха. Яна выйшла з бліндажа і загрукала качаргой па накаце.

— От я вам пакажу, нягоднікі! От я вам дам!

Потым старая доўга ўглядалася падслепаватымі, слязлівымі вачамі, намагаючыся пазнаць, чые гэта такія музыкі. Не пазнала і разышлася зноў:

— Каб яны веку не дажылі, гітлеры праклятыя, як яны прыцягнулі сюды гэтую хваробу. Каб у іх і на тым свеце так у вушах званіла, як звоняць гэтыя басякі. Каб ім так сатана абедню правіў. Толькі адных адагнала, на табе — другія прыйшлі званары. Ну пасяку я яго! На трэскі пасяку!

I яна рашуча завярнулася ў бліндаж, мабыць, пайшла па сякеру. Яе агарод — яе і раяль. Пасячэ — і нічога не зробіш, хоць і вельмі шкада: такая бліскучая, такая акуратная рэч і так гучна іграе. Адзін ратунак — дзядзька Скок. Можа, ён і забароніць Брыдчысе рабіць з той скрыні трэскі. Усё-такі начальства.

Скок усё яшчэ тупаў пад вярбой. Але цяпер сусед быў не ў гуморы: болей гадзіны стыў на золкім ветры, а парожняй машыны не трапілася. I тут мы яшчэ прычапіліся са сваей скрыняй.

— Ды няхай сячэ! — не вытрымаў Скок, а потым перадражніў: — Скрыня... скрыня...

Мы пачалі маляваць у паветры рукамі, якое яно, тое чорнае за Брыдкавым свінушнікам, расказваць, якія там касцяныя дошчачкі.

— Дык то ж піваніна ці спеваніна, як яго? — здагадаўся дзядзька і толькі цяпер схамянууся: — Што? На трэскі?

Праз мінуту ён ужо стаяў каля вайсковай падводы і маліўся перад вусатым ездавым.

— Таварыш камандзір, а, таварыш камандзір, пасячэ дурная баба на трэскі. Ці ж яно есці просіць, мой татка? А мы яго мо ў школу б паставілі, а мо і клуб калі-небудзь у нас будзе. Вунь, бачыш, танцоры растуць.

I вусач паслухаўся. Ці тут памагла дзядзькава «палітыка», ці тое, што Скок сказаў, якое ён начальства, ці прысутнасць такіх танцораў, як мы,— завярнуў ездавы коней.

Пакуль мы прыехалі на Брыдкаў агарод, старая яшчэ не паспела пасеч скрыню. Праўда, яна ўжо стаяла з сякераю і пра нешта сама з сабою разважала. Скок, нягледзячы на сваю кульгавую нагу, проста выпырхнуў з калёс.

— Ну, чаму не сячэш? — са злосцю спытаў ён.

Брыдчыха ўздыхнула.

— Рука не падымаецца,— адказала яна і кіўнула ў бок таго, што дзядзька называў «спеванінам».— Хоць і непатрэбшчына, а ты паглядзі, як зроблена. Грэх глуміць.

Здагадаўшыся, чаго на яе агарод прыехала вайсковая падвода, старая аж узрадавалася:

— Бярыце, бярыце,— велікадушна дазволіла яна, хоць у яе ніхто і не пытаў дазволу,— вязіце з вачэй далоў. Мне хоць ціха будзе. Хоць званары вось гэтыя перастануць званіць цэлымі днямі.

А калі пачалі грузіць на калёсы, дык ужо нібы і пашкадавала: — Добрая ж такая рэч. Гэта ж каб умеў — такую шафку можна было б збіць або яшчэ што...

Мы з Санькам думалі, што піяніна павязуць у школу, але Скок сказаў, быццам гэта ўсё адно, што кінуць на вуліцы: ні акон там, ні дзвярэй. У суседавай жа хаце і без піяніна няма дзе павярнуцца. Давялося зацягнуць у дрывотнік. Мы з Санькам ужо так памагалі згружаць з калёс, што мне аж палец прышчаміла. А калі ўсё было гатова і мы выбеглі з двара, на поплаве ўдарыла зенітная батарэя. Цікава было б хоць здалёк паглядзець, як там вядуць агонь, ды трэба ісці на луг па сена. У хляве стаіць галодны Буянчык.

Я мужчына на ўсю радню

Стаяць маразы. Снегу намяло па вокны. Дзед Мікалай пасля нядаўняй завеі ледзь выбраўся з зямлянкі — не мог адкапацца. А Глыжка сёння раніцай знайшоў на двары замёрзлага вераб'я. Ён прынёс птушку ў хату, доўга на яе хукаў, грэў перад печчу, клаў у пячурку — усё спадзяваўся, што ажыве. Верабей не ажываў. Тады брат палажыў яго на ўслон, а сам пайшоў шукаць якую анучку, каб цёпленька захутаць небараку. I раптам — кошка! Не паспеў Глыжка і вокам плюснуць, як яна за вераб'я — і пад печ. Эх, і падняўся ж у хаце вэрхал! Малы шпурляў у падпечак тарфіны, грукатаў там качаргой, закінуў туды бабчын дзяркач і маю бахілу, але зладзейка так і не вылезла. Глыжка нарабіў плачу.

Бабка, як умее, стараецца развеяць яго гора:

— Кінь ты, дурненькі, па вераб'ю хаўтуры спраўляць. Іван табе новага, жывога зловіць.

I падміргвае мне вокам, сварыцца на мяне:

— Ты яму зловіш вераб'я ці не, абібок? Колькі табе казаць!

А мне холадна і хочацца есці. Я ляжу на печы, разглядваю столь, смалістыя сучкі на пагабляваных дошках, мудрагелістыя малюнкі распілаванай удоўж сасны. Не пра вераб'я — зусім іншыя мары ў маёй галаве. Вось было б добра, каб паднялася зараз адна дошка і ў дзірку з гарышча зваліўся на печ мяшок з такімі булкамі, якія прыносіла калісьці да вайны мама з горада. Ды няхай бы і са звычайным хлебам, хоць з чэрствым, хоць з цвілым. Вось бы цуд быў: кліча бабка сёрбаць зацірку, а я цэлы бохан на стол — грук!

Ад такіх думак у мяне засмактала пад лыжачкай. Вельмі шкада, што цуды бываюць толькі ў казках, што толькі з чарадзейнага рога ўсяго многа. Хаця, што гаварыць, і ў жыцці яно іншы раз шанцуе. Я з прыемнасцю ўспамінаю палявую кухню, што з месяц таму стаяла пад вербамі непадалёку ад нашага двара. Тады можна было жыць прыпяваючы. Сяржант-повар даваў нам з Глыжкам кожны дзень па лусце хлеба і дазваляў пасля разданы салдатам абеду выскрабаць кацёл. Дык тэта ж толькі так гаворыцца — выскрабаць, а на самай справе на дне можна было чэрпаць прасяную кашу на поўную лыжку. Іншы раз трапляліся і кавалачкі мяса.

А то, кажуць, у Глёкавай Насці і зараз на пастоі нейкія камандзіры. Вось каму жывецца, дык гэтай Насці з дачкою — паміраць не трэба! Камандзіры ей даюць і крупы, і цукар, і нават кансервы. Насцінай Каці кожны дзень тушонкі перападае. Хацеў я аднойчы адлупцаваць яе ля калодзежа, ды пашкадаваў каноплі тыя рыжыя. Толькі раз за касу тузануў.

Зачыніўшы комін, бабка прысела на ўслоне насупраць акна крыху адпачыць. Яна паклала галаву на прыпол бабе Міронісе, і тая не спяшаючыся расчэсвае ей валасы зломкам касцянога грабянца. Пры гэтым старыя размаўляюць пра жыццё. Вось людзі ў вёсцы мруць, як увосень мухі. Учора Палікарпа з Хутара хавалі. На памінках быў ячменны крупнік і бульбяныя каржы з тоўчанымі каноплямі. Па цяперашнім жыцці такое і на вяселлі не сорамна паставіць. А сёння аж трое хаўтур. Косіць нашы Падлюбічы сыпняк.

Успамінае бабка, што і ў тую вайну, як цара скінулі, такое было. Гэта ўжо так: з вайной прыходзіць і голад, і галеча, і нястача, і нуда. А хваробе толькі гэтага і трэба, тут яна і бярэцца за чалавека.

Гамоняць старыя пра лагер, што зрабілі фашысты для нашых людзей. Вялікія тысячы сагналі яны туды народу і напусцілі на іх сыпняк. Відаць, адтуль і нашы падлюбцы завезлі гэтую пошасць. I не так бабка самой пошасці баіцца, як жалезнай будкі, што ездзіць па дварах, у якіх ёсць хворыя. Возяць яе салдаты-санітары, чапляючы за машыну-палутарку. Тыя ж салдаты абліваюць хаты нечым такім смярдзючым, хоць нос затыкай, а потым пражаць у будцы людскія транты. А доўга іх там зусім спаліць? Вунь у Хоўрынай світцы, кажуць, увесь рукаў сатлеў. У такой спякоце яна ж на порах возьмецца. Хіба яе потым столькі вынасіш?

А я сам сабе ўсміхаюся: многа яны, старыя бабы, разумеюць. Нічога там вельмі страшнага няма. Мы з Санькам самі глядзелі, як Хоўрыну адзежу загружалі. Будка як будка. Дэзінфекцыйнай камерай называецца. Знізу гіечка, а зверху жалезная шафа. Хацелі мы паглядзець, якая яна ўсярэдзіне, але салдат нас патурыў. Чорны нейкі, як цыган, а вочы, быццам асакой прарэзаныя — вузенькія. Выскачыў ён з двара з той пырскалкай, што хаты абліваюць, і закрычаў, быццам мы на міну збіраліся наступіць:

— Ты сюды давай не хадзі! Твой паміраць будзе, мамка плакаць будзе!

Мы з Санькам не з баязлівых. Падумаеш, страх вялікі — паміраць. Няхай яшчэ што выдумае. А чорны салдат раззлаваўся, пырснуў у наш бок тым самым смярдзючым і проста Саньку на штаны. Мусілі мы ад камеры адступіцца.

— Ой, таечка ты мая! — перабіла Міроніха бабчыны разважанні і мае ўспаміны пра страшную будку.— Чамусьці Марына аж трушком бяжыць.

Цётка Марына, матчына сястра, толькі рыпнула дзвярамі, як бабка спалохана падхапілася з услона:

— Што такое?

3-пад цётчынай хусткі выбіваюцца непрычасаныя, пасівелыя ўжо валасы, шчокі ўзяліся чырвонымі плямамі, вочы прыпухлыя, заплаканыя.

— Андрэй памёр...

Зломак касцянога грабянца ўпаў на падлогу, а наша бабка разгублена забегала ў сваім «хрэнчы» па хаце:

— Ну во... ну во... і мы дажыліся.

Дзядзька Андрэй. Яшчэ на мінулым тыдні ён прыходзіў да нас, корпаўся ў бацькавым цяслярскім інструменце, нешта выбіраў, бо надумаўся быў з калодкі зрабіць жорны. Такі ж высокі, як і раней, такі ж нязграбны, ён усё спрачаўся з начаваўшым у нас салдатам. Дзядзька любіў вучоныя словы, немаведама дзе іх вычытваў, запамінаў і ў любой спрэчцы сыпаў імі, як гарохам:

— Атмасфера цяпер другая. Цяпер у немцаў не тая геаграфія, што ў сорак першым,— даказваў ён салдату.

А салдат лічыў, што «геаграфія» ў іх яшчэ не такая і кепская. Вось заселі за сотню кіламетраў адсюль пад Рагачовам, закапаліся ў зямлю, і не ўкусіш іх, не ўгрызнеш ні з якога боку. Вось табе і «геаграфія»! На гэта дзядзька пераканала адказаў:

— Канвульсіі.

Аж не верыцца, што дзядзькі болей няма на свеце.

— Ну во... ну во...— бегае па хаце бабка. А цётка зноў уголас:

— Ды як жа мне быць, ды як жа мне жыць ды чараду дзяцей расціць? А як жа мне яго з бальніцы прывезці? Ані каня ж у мяне, ані вала...

Надта холадна мне сёння. Век бы не злазіў з печы, калі б не цётка, калі б не гэты яе голас. Мабыць, трэба памагчы. Двое меншых яе таксама ляжаць снапамі, а большаму — Хвядосу — гэтулькі ж, колькі і нашаму Глыжку. Куды яму! А я запрагу Буянчыка і прывязу.

— Не прыцягне,— усумнілася бабка.

— Прыцягне! — упэўнена адказаў я, ператрасаючы на печы рызманы: недзе згубілася шапка.

Дзед Мікалай з месяц таму пачаў запрагаць стрыгунка; зрабіў яму невялікі хамуцік, прыладзіў да саматужных санак аглоблі, сена ношкі дзве пакладзе і вязе з лугу. Спачатку, праўда, жарабок брыкаўся, кідаўся ў бакі, падаў на калені. Цуглі ў зубы далі — змірыўся. Дзе ж ты дзенешся, калі трэба?

Гледзячы, як жарабок аж выпростваецца ў вазку, сапе і макрэе, стары сам упрагаўся побач і ўсё ўздыхаў:

— Малеча горкая. Гуляць бы табе яшчэ ды гуляць. Толькі што тут папішаш, калі вайна? Яна нікому ў зубы не глядзіць: ні малым, ні старым.

Так, вайна не глядзіць. Вось дзед Мікалай хваліўся, што яго цяпер ніякая хвароба не возьме: перахварэў і сыпняком, і нейкай іспанкай яшчэ ў першую сусветную, пры цары. Але злёг і дзед. Другі тыдзень не вылазіць з зямлянкі. Калі б на нагах быў, можа, ён сам сёння паехаў бы. А так мне выпадае, я адзіны мужчына на ўсю радню.

...Спіна і бакі Буянчыка ўзяліся інеем. Ад марозу зліпаецца ў носе. У дзядзькавай світцы і вялізных стаптаных валенках я сяджу на абярэмку сена і цмокаю на жарабка. Па гладкай дарозе санкі бягуць ходка, затое на ўхабінах не конь цягне іх, а яны цягнуць за сабой каня. А на галалёдзе Буянчык бездапаможна коўзаецца, раскірэчваецца, увесь трымціць і часта дыхае, пускаючы з ноздраў клубы пары.

Эх ты, стрыгунок Буянчык! Выходзіць, што дзедава была праўда. Не стаў ты баявым канем, не хадзіць табе, пэўна, у атакі, не таптаць ворагаў капытамі. Надзелі табе хамут да пары, не далі пагуляць і набрацца сілы. Дзедава праўда. Толькі ты не журыся, брат,— пераб'ёмся, перабядуем. Нам з табой абы да вясны, а там будзе сонца і шчаўе. Нам з табой абы бацька прыйшоў з вайны, а там не прападзём!

Цётка казала, што ў горадзе трэба ехаць прама і прама па Савецкай, потым за базарам пераехаць на другую вуліцу і зноў — прама і прама. Няхай бы сама паспрабавала праехаць, калі то мінёры не пускаюць, то дарога завалена каменнем. Доўга мы з Буянчыкам блукалі па анямелым халодным горадзе, пакуль нейкі дзядзька не паказаў на ўскраіне шпітальныя баракі.

У дашчанай будцы каля шпітальных варот паветра густое ад махорачнага дыму. Печка з жалезнай бочкі аж чырвоная. У гарачыні, прапахлай карболкай, прэюць людзі ў світках, ватоўках і шынялях. Хто з кашолкай, хто з торбачкай — прынеслі сваім перадачы. У кутку ціха плача жанчына. Ёй толькі што вярнулі праснак і бутэльку з малаком: таму, каму гэта перадавалі, болей нічога не трэба.

На мой «добры дзень» ніхто не азваўся. Вясковы дзед у аблезлай шапцы растапырыў над печкай рукі, быццам хоча яе абняць, і спрачаецца з салдатам-інвалідам ці то з-за англічан, ці то з-за амерыканцаў, якія павінны былі адкрыць супраць Германіі нейкі другі фронт, ды ўсё не адкрываюць.

— Іх Чэрчыль не дурны ў пекла лезці,— разважае дзядок-грамацей.— Ён на Іванавым гарбу хоча ў рай заехаць.

А салдат скептычна ўсміхаецца:

— Многа ты разумеет, дзед. Цяпер яны нідзе не дзенуцца, калі наша бярэ. Цяпер ім чакаць — не паласа.

— Не разумею і не трэба,— пакрыўдзіўся стары.— Толькі я так скажу: абяцанкі-цацанкі...

Салдат быў дзяжурным па шпітальнай прахадной. Даведаўшыся, чаго я прыехаў, ён неахвотна падняўся з цёплага месца і пайшоў адчыняць вароты. Прапускаючы ў двор падводу, дзяжурны, нібы не верачы сваім вачам, спытаў:

— Гэта што — твой конь?

— Конь,— пацвердзіў я.

— I ты справішся?

— Спраўлюся.

— Бач ты, які шустры,— крутнуў ён галавой і, не спяшаючыся, пайшоў наперадзе, паказваючы дарогу. 3 ветрам мне добра была чуваць яго незадаволеная буркатня: прысылаюць тут розных жэўжыкаў...

I вось я ўжо еду дамоў. Хрупае пад нагамі рыпучы снег, тонка скуголяць палазы. Я бясконца то цмокаю, то нокаю на Буянчыка. Яго бакі ходзяць нібы кавальскія мяхі, з мокрай, потнай спіны валіць пара — хутка ўгрэўся. Каб хоць падкаваны быў, а то коўзаецца і коўзаецца, не можа як след напяцца. Калі дарога ідзе на ўзгорак, жарабок зусім выбіваецца з сілы, раз-пораз спыняецца, цяжка сапе, увесь дрыжыць ад натуті. Тут даводзіцца ўпрагацца і самому. Затое з горкі можна і пад'ехаць, прымасціўшыся побач з дзядзькам, накрытым з галавой саматканай посцілкай. 3 гары санкі бягуць самі, б'юць перадком Буянчыку па нагах, хамут налазіць яму на вушы.

— Гэй, варушыся, малы!

Абапал вуліцы замест дамоў закураныя сцены камяніц. Вольна гуляе ў руінах вецер, барабаніць кавалкам іржавай бляхі, што вісіць на самым карнізе былой пошты.

Адна за адной мяне абганяюць машыны. У кузавах заснежаныя, як дзяды-марозы, салдаты панастаўлялі каўняры кажухоў, пахавалі рукі ў рукавы.

Затым пайшлі цягачы з гарматамі, грузавікі з накрытымі брызентам кузавамі. Во сіла, дык сіла! Не, не тая, як казаў дзядзька, цяпер геаграфія.

На скрыжаванні дзвюх вуліц махае сцяжкамі дзяўчына ў белым вайсковым кажушку, у валёнках і з карабінам за спінай. I так у яе прыгожа выходзіць, што я аж рот разявіў і тут жа ледзь не трапіў пад колы машыны. Грузавік, аб'язджаючы мае санкі, па восі зашыўся ў снег, рыкнуў усім сваім жалезным нутром, напусціў дыму і паехаў далей, а рэгуліроўшчыца наляцела на мяне.

— Куды прэшся? Куды прэшся? Ану — звярні сваё кацяня!

Ух ты — храбрая. Разышлася, як халодны самавар. Буянчык — ёй кацяня. Бачылі мы такіх. Усё гэта я хацеў ёй сказаць, але прамаўчаў, узяў жарабка за аброць і з'ехаў з дарогі ў снег.

А машыны ідуць і ідуць, дзьмухаюць мне ў твар бензінавым чадам, замятаюць снежным пылам. Буянчык пужліва водзіць вушамі, быццам збіраецца ўпудзіцца.

Не пяспела мінуць калона, як рэгуліроўшчыца падбегла да санак.

— Ты што — аслеп? У цябе вочы павылазілі, жаўтароцік?

I раптам, глянуўшы на доўгія дзядзькавы ногі, што тырчалі з-пад посцілкі, асеклася, заплюскала белымі ад інею вейкамі.

— Бацька?

Я быў сярдзіты на яе. Толькі што і кацяня, і жаўтароцік, а цяпер, бачыце, спачувае.

— А табе што?

Глянуў на дзядзьку — ці не згубілася шапка? — і цмокнуў на Буянчыка.

На былым аэрадроме лётчыцкія дамы глядзяць пустымі праваламі акон. Скрозь праломы ў сценах відаць разбураныя лесвіцы; абгарэлыя жалезныя бэлькі пакурчыліся ў агні пажару. На цаглянай сцяне выведзена белай крэйдай: «Мин нет». Сярод руінаў на дроце гойдаюцца акасцянелыя споднікі і ручнікі: вымярзаюць пасля мыцця. Глядзі ты — нават тут, сярод гэтага халоднага камення, жывуць людзі!

К вечару разгуляўся вецер. У полі цераз дарогу бягуць белыя ўспененыя ручаіны снегу. Мой жарабок зусім змардаваўся, спатыкаецца, як сляпы, спыняецца на кожным кроку, ужо двойчы падаў на пярэднія ногі. Заспее ноч, саб'ёмся з дарогі — тады бяда. Або замерзнем, або — ваўкі. Кажуць, што яны зараз гуляюць начамі і ў полі, і нават па сяле. Наша суседка Чмышыха, якую мы завём манашкай, сама бачыла. Ішла ўвечары з памінак, а ён стаіць на-супраць Пёклінага пажарышча, свеціць вачамі. Потым павярнуўся і — трух-трух — пайшоў за агароды.

Трывожна азірнуўшыся па баках, я хуценька адвязаў лейцы, зачапіў іх за капыл побач з аглобляй, перакінуў лямку цераз плячо і, упінаючыся штосілы, пайшоў побач з Буянчыкам. Няхай нашы ворагі не думаюць, што мы заплачам — не на тых нарваліся.

— Но-о, малы, но-о! Бач ты яго! Тпр-ру! Тпр-ру!

Ну, цяпер паскачам. I як гэта выйшла — розуму не дабяру. На ўзгорку санкі моцна кінула на ўхабіну, жарабок ірвануўся штосілы і... выскачыў з аглобляў. Каб яно ўсё гарам гарэла — гуж парваўся. Ды і не дзіва, калі ён з гнілой вяроўкі.

Мае рукі як граблі. Я хукаю на адубелыя пальцы, пляскаю ў далоні, а вяроўкі не звязваюцца. Яны, быццам жалезныя, не хочуць гнуцца. А наўкол чыстае поле, вецер і замець. Ні начаваць мне тут, ні кідаць дзядзьку аднаго і бегчы ў сяло па падмогу. Не, трэба пачакаць, можа, хто будзе ісці ці ехаць. Няма чаго дарма жылы рваць, адпачну трошкі.

Напяўшы на сябе посцілку, якой быў дагэтуль укрыты дзядзька Андрэй, я сеў на санкі. Цякуць цераз дарогу белыя ручаіны, цякуць. Белы, як вылеплены са снегу, стаіць Буянчык... За белым полагам ляжу я на печы. Ляжу і не магу зразумець, дзе гэта бабка ўзяла такой матэрыі. Да вайны, помніцца, такія марлевыя полагі давалі хворым на малярыю. Гэта каб іх не кусалі камары. Быў такі полаг і ў майго бацькі. Дык няўжо ж гэта і ў мяне зараз малярыя?

А спадыспаду так добра прыгравае чарэнь, і ад гэтай пяшчотнай цеплыні па ўсім целе разліваецца прыемная млявасць, не хочацца варушыць ні рукой, ні нагой. Бабка ведае, што гэта такое — лянота. Трэба яе з мяне выгнаць, ды вось шкада — бацькі няма, а сама яна ўжо не падужае.

Яна, як заўсёды, грукае чыгунамі, патэльняй, засланкай. Побач са мной абаранкам скруціўся Глыжка. Спіць ён неспакойна, брыкаецца нагамі і чамусьці крычыць басам:

— Гэй ты! Чаго сядзіш? Замерзнеш!

Расплюшчыў я вочы — няма ні печы, ні хаты. Перада мной стаіць белы, як мельнік, мужчына. Снег на шапцы, на плячах, на бровах, на вусах. Стаіць і злуецца, крычыць, як глухому, засланяючы ад ветру свой твар трохпалай салдацкай рукавіцай:

— Чаго рот разявіў? Жыць абрыдла?

Я толькі тут разгледзеў, што гэта салдат, што амаль побач з маімі санкамі пыхкае шызым дымком санітарная машына. Яна забуксавала ў высокім сумёце. Вакол машыны з рыдлёўкай мітусіцца шафер і праклінае ўсё на свеце. Ляснуўшы дзверцамі кабіны, да мяне рыпае па снезе афіцэр. Здаецца, і знаёмы. Гэта сутулы, даўгарукі, у вялікіх акулярах капітан-медык. Калі Скокавага Лёшку з сыпняком забіралі, і ён тады быў. Эх, і патурыў ён нас з Санькам са двара, беглі — спыніцца не маглі. Казаў, і нас зараз жа забярэ, як разносчыкаў хваробы. А ў яго размовы кароткія. Сыпняк? На насілкі, хату абліць, вопратку — у камеру. Другія просяцца, моляцца — нічога слухаць не хоча. Строгі капітан.

— Жывы? — спытаў ён у салдата.

— Жывы нягоднік,— адказаў той.

Салдат хутка і спрытна звязаў гуж, запрог Буянчыка і звёў маю падводу з дарогі, каб можна было размінуцца з машынай.

— Даедзе? — спытаў у салдата хмуры капітан.

— Даедзе! — супакоіў той.— Тут блізка.

А мне прыгразіў:

— Глядзі ж, каб не садзіўся, а то павязуць цябе з тваім дзядзькам разам.

Буксуючы ў сыпкім снезе, «санітарка» прасунулася міма, падміргнула чырвоным вокам стоп-сігнала і знікла ў густой мяцеліцы. Зноў кагосьці з падлюбцаў павезлі ў тыя баракі. Возяць і возяць — канца-краю не відаць.

Андрэеву хату спалілі немцы. Цяпер цётка са сваімі малымі жыве ў залоўкі. Дзятвы, як і ў нас, поўная печ. Не паспеў я дзвярамі рыпнуць, як яны, нібы стрыжы, павысоўвалі галовы з-за коміна: у залоўкіных — чарнявыя, а ў цётчыных — нібы лён.

Самы меншы цётчын, Коля, спытаў:

— Ну што — прывёз бацьку?

— Прывёз,— кіўнуў я і затупаў цяжкімі дзядзькавымі валёнкамі, каб абабіць снег.

У печы лютуе полымя, яго доўгія языкі ажно скачуць у комін — гатуецца памінальны абед. Убачыўшы мяне, цётка кінула вілкі ў качарэжнік і пляснула рукамі:

— А мой жа ты пляменнік дарагі, а мой жа ты хлопец залаты!

Яна кінулася памагаць мне расшпільваць гузікі на світцы, якія з марозу чамусьці не хочуць расшпільвацца. Быццам апраўдваючыся, цётка гаворыць:

— Набедаваўся гаротнік. Калі ж дзядзька гэты надумаўся паміраць у такое ліхалецце...

I раптам зноў уголас:

— Андрэйка, мой салавейка, на каго ж ты нас пакінуў?

Тут і малыя на печы, быццам па камандзе, зараўлі ўсе разам, свае і залоўчыны. Сама залоўка, высокая і худая жанчына, пабегла на двор распрагаць Буянчыка. Чутно, як яна там таксама галосіць над братам. Толькі мая бабка цяпер ужо спакойная, строгая і разважлівая. Яна сядзіць каля ложка, дзе ў гарачцы кідаюцца двое Марыніных хлапчукоў, і гаворыць:

— Кінь, Марына, сэрца рваць. І-і-іх, дзеўка, яшчэ нагалосішся. Пакуль прыйдуць бабы Андрэя прыбіраць, накармі лепей хлопца. I капні яму там у чарку таго, што капачам прыгатавала. Бачыш, як чалавек сцепаецца?

Я ажно вушам сваім не веру — чалавек! Гэта нешта ў лесе вялікае здохла, што бабка назвала мяне чалавекам. Звычайна я для яе ідал, нячысцік і бязбацькавіч. А тут — чалавек.

— Пi, дурны, пі,— прымушае мяне цётка.— Сагрэй нутро.

У вачах паплыла хата. Кружыцца столь, міска з ячменным крупнікам на стале, кружыцца печ і цётка з віламі ў руках каля печы, кружыцца Багародзіца з лампадкай.

— Еш, пляменнік, наядайся. Хочаш, яшчэ падалью. Ты не глядзі на іх,— ківае яна на прыціхлых дзяцей.— Яны не вымерхаліся.

I мне зрабілася неяк легка і весела. А тут яшчэ цётка хваліць:

— Ах ты, мужчынка наш! Ах ты, дзіцятка мае дарагое!

Канечне, я такі: усё магу зрабіць. Я дужы, я смелы, я кемлівы і разумны-разумны! Гэта не я хвалюся, гэта сам язык хваліцца:

— Вяроўка трэсь, а я ўзяў і... звязаў!

— I сам звязаў?

— Канечне, сам! Я што хочаш звяжу! Я...

— I што гэта за дзіця за такое!

...Прыпякае спадыспаду чарэнь, шуміць у вушах вецер, кру-жыцца ў вачах снег.

— Дзядзькава шапка не згубілася?

— Спі-спі, не згубілася,— супакойвае мяне бабчын голас.

— Іхні Чэрчыль не дурань у пекла лезці. Ён на Іванавым гарбу хоча...

— Спі ты ўжо, Чэрчыль!

Як хавалі дзядзьку, я праспаў. Прачнуўся — нада мной капітан у акулярах, а салдат заносіць у хату насілкі.

Кашчэi гарцуюць

За акном было сонца. За акном расціўкаліся вераб'і. А тут душна і нясцерпна пахне карболкай. На суседнім ложку нерухома ляжыць мужчына з васковым тварам. Яго абступілі дактары і сестры. Яны ціха пра нешта размаўляюць, а пра што, не разбярэш. Быццам бы і не па-нашаму. Калі ўсе пайшлі далей, адна медсястра нахілілася і прасціной накрыла майго суседа з галавой.

3 другога боку яшчэ ложак. Адтуль за мной назіраюць вялікія вочы з доўгімі пушыстымі вейкамі. Калі я павярнуў галаву, вочы сарамліва заплюшчыліся. Па-мойму, гэта дзяўчо. На галаве белая хусцінка, тварык белы, аж празрысты, нават крыху блакітны, а на носе рудзенькія канапелькі. Такія канапелькі могуць быць толькі ў Глёкавай Каці, той самай Каці, якую я даўно недалюбліваў, а пасля апошняй сутычкі ля калодзежа і зусім ненавіджу.

Калі мы зноў сустрэліся позіркамі, мне зрабілася ніякавата і неяк трывожна. Мне здалося, што Каця чуць прыкметна ўсміхнулася. Чаго ёй смешна? Відаць, яна даўно вось так, цішком, назірае за мною. А я, чаго добрага, як быў без памяці, стагнаў ці, можа, і плакаў. Яшчэ падумае што-небудзь такое...

Але мае трывогі развеяў доктар. Высокі, шыракаплечы, аж халат на ім не сходзіцца. 3 аблічча круглатвары, малады, вочы ўвесь час усміхаюцца, толькі валасы зусім белыя. Узяўшыся за маю руку, каб памацаць пульс, ён бадзёра спытаў:

— Ну што — будзем жыць, герой? Э-э, ты чаго ж так кісла ўсміхаешся? А ну-тка весялей! — А потым абвясціў на ўсю палату: — Не хлопец, а крэмень! Сапраўдны мужчына. Ні ўколаў не баіцца, нічога!

У мяне аж зайшлося сэрца: усё — будуць пароць. Крадком я паглядваю, якую сястра бярэ іголку, вялікую ці маленькую, і раблю каменны твар. Падумаеш — укол! Чхаць я на яго хацеў.

Я не бачу, я адчуваю на сабе цікаўны позірк сваёй суседкі. Па-мойму, яна зноў усміхаецца. Дык няхай жа не думае тое дзяўчо, каноплі тыя рудыя,— не войкну. Сапраўдныя мужчыны не войкаюць.

А выпіць, не зморшчыўшыся, горкае, нібы палын, лякарства — гэта проста дробязь. Шкада толькі, што яна ў гэты момант адвярнулася і, мабыць, не бачыла, як я храбра каўтануў.

Затое яна войкнула, аж ледзь не заплакала. Паглядзіце — поўныя вочы слёз. I зморшчылася таксама. Дзяўчынкі — што з іх возьмеш? Iм бы толькі цукеркі есці.

Калі сястра сабрала свае бліскучыя скрыначкі і пайшла далей, Каця ціха спытала:

— Табе і праўда не баліць?

— Не,— схлусіў я, не плюснуўшы вокам,— як камар усё адно.

— Калі б мне так,— уздыхнула яна.

Знайшла з кім раўняцца! Мы з Санькам да ўсяго прывыклі, не пестуны якія-небудзь.

I гэтак кожны дзень. Доктар гаворыць, што я — герой, сястра кажа, што я — золатца, і коле мяне ўколамі і поіць мяне горкім, салёным, кіслым і не прыдумаеш яшчэ якім. I кожны дзень я мужна пераношу ўсе выпрабаванні.

Скончылася гэта напрадвесні. Родны, дарагі Буянчык, кашлаты і карослівы, увесь у мыле, той жа дарогай, якой вёз дзядзьку, цяпер вязе дахаты мяне.

— Гэй ты яго, варушыся! — весела пакрыквае цётка Марына, распырскваючы вялізнымі гумавымі бахіламі брудныя вясновыя лужыны. I так мне хочацца хутчэй дамоў, хутчэй убачыць бабку, Глыжку, Саньку, што, здаецца, саскочыў бы з санак і пабег трушком.

А санкі марудна то плывуць па мокрай снегавой кашы, то дзяруць палазамі голы брук. I стараецца стрыгунок, ды воз цяжкі. Чаго-чаго толькі не апранула цётка на мяне, чаго-чаго толькі не наваліла яшчэ зверху, каб, барані бог, не прастудзіўся: і світку, і армяк, і посцілку, пад шапку завязала тонкую хустку, а па шапцы — тоўстую, бабульчыну.

— Гэй! — прыгаворвае цётка.— Адчыняйце вароты, едзе пан крывароты!

Я гляджу навокал і быццам першы раз бачу свет. Нейкі ён новы, радасны і сонечны. Вунь вераб'і купаюцца ў лужынцы, паўскудлачвалі пер'е, смешна трапечуць крыльцамі, зладзейкавата азіраюцца. Вось біцца пачалі. Дзівакі, і годзе — не хапае ім вады.

На карнізе высокай цаглянай сцяны згарэлага дома вісяць доўгія суслы-ледзяшы, з якіх сыплюцца на тратуар частыя кроплі. Адзін лядзяш абарваўся, ударыўся аб каменне і рассыпаўся дробнымі іскрамі.

Насустрач нам ідзе калона палонных немцаў. Цётка звяла Буянчыка з дарогі, і мы разглядаем іх зблізку. Цяпер яны не цокаюць кованымі ботамі, як калісьці, а брыдуць табуном, шоргаюць і шоргаюць падэшвамі па мокрай шашы. Шынялі злінялыя, запэцканыя цагляным і вапнавым пылам. У руках не аўтаматы, а кіркі і ламы. Што — Москаў капут? Забілі вы мяне з Санькам? Замарылі сыпняком? Вось я — жывы і еду дамоў.

Мы разглядаем немцаў, а яны нас. Адны з цікавасцю, што гэта, маўляў, за пудзіла гарохавае на санках сядзіць; другія глядзяць як на пустое месца, глядзяць і не бачаць; а вунь той бялявы, без броваў і вейкаў, пазірае воўк воўкам. Так бы і з'еў, калі б далі волю. У некаторых выгляд самы добразычлівы. Быццам гэта і не яны давалі нам з Санькам выспяткі, лавілі курэй і расстрэльвалі апалчэнцаў і партызанаў. Быццам гэта і не яны гналі з сабакамі цераз наша сяло ўвосень сорак першага скатаваных, галодных, акрываўленых чырвонаармейцаў.

— А морды якія! — заўважыла раптам цётка.— Кажуць, іх кормяць — дай бог нам і на Вялікдзень. Па фунту ці болей хлеба даюць. Гэта ж дай мне на кожны рот па фунту хлеба, дык я і бяды не ведала б з дзецьмі.

— Па фунту хлеба? — не паверыў я. Мне не хацелася верыць. Чамусьці ўспомнілася, як два гады назад жонка Палікарпа прывезла з палону свайго мужа, таго самага Палікарпа, што памёр сёлета ад сыпняку. Мы бачылі, як родзічы заводзілі тады яго ў хату, бо сам ён не мог ісці: адны косці ды вочы. А ім цяпер па фунту хлеба?

— Душа ў нас добрая,— уздыхнула цётка, папраўляючы на Буянчыку вупраж.— Адыходлівая. Хутка зло забываем.

Не, я яшчэ не забыў. Я ўсё помню. I калі б мая воля, дык накарміў бы іх, напаіў і на дарогу даў, каб помнілі.

— Ой, грэх цяжкі,— засмяялася цётка.— Ён бы ўжо даў! Маўчы лепш, давака.

I яна, па-мужчынску прыцмокваючы, тузанула за лейцы.

У хату яна ўцягнула мяне на спіне, як мяшок, і пасадзіла на ўслон. Ад радасці бабка мітусілася туды-сюды, доўга і бесталкова распранала, хапалася то за гузікі, то за хустку, то за падпяразку; не развязаўшы, бралася расшпільваць, не расшпіліўшы, кідалася сцягваць рукаў. Нарэшце ўсе мае ўборы — хусткі, шапка, стары дзядзькаў армяк, світка і паддзёўка — з мяне зняты, звалены на падлозе ў кучу, і старая гаротна пляснула ў далоні:

— А ліха ж ты мае! Ну кашчэй кашчэем! Ці там нясмачна гатавалі, ці мала давалі. Га?

— На жывой касці мяса будзе расці,— супакоіла старую цётка.

Але тая толькі махнула доўгім зашмальцаваным ля печы рукавом «хрэнча». Разумець гэта трэба так: самой бабулі там не было — і толку няма, адна бесталкоўшчына. Хіба ж чужы так дагледзіць, як свой?

А Глыжка вырас — проста дзяцюк. Штаны сталі яму кароткія, рукавы кашулі — таксама. А шыя, як у гусака, доўгая і па-ранейшаму нямытая.

— Лянуецца ўмывацца,— паскардзілася бабка.— Вочы, як той кот лапай, трохі пратрэ, і ўжо ён гатовы, умыўся.

Глядзі ты — ён і «р» вымаўляць навучыўся, так старанна «рэ-кае», быццам Скокаў Калчан, калі яго дражніш.

— Пр-р-рыехаў? — спытаў Глыжка і, нібы не верачы вачам, дакрануўся да майго калена. Хацеў, відаць, падлашчыцца.

— Прыехаў,— пацвердзіў я.

— Ачуняў?

— Ачуняў,— кіўнуў я.

Брат заўсміхаўся. Ён проста не ведае, чым перш-наперш пахваліцца: столькі ў яго новага. Спачатку выцягнуў з кішэні белую алюмініевую гільзу, якой надзяліў яго начлежнік-салдат.

— Глянь, р-р-ракета!

Затым прынёс самаробны канёк — драўляную калодку з драцяным палазком.

— Глянь, Санька мне змайстр-р-раваў.

Пахваліўся новымі зеленаватымі латкамі на каленях: салдацкія. А калі ўжо хваліцца, здавалася, не было чым, адкрыў рот і паказаў туды пальцамі:

— Глянь, новы зуб р-р-расце.

I раптам Глыжка сказаў мне такую навіну, што бабка аж з месца падхапілася, быццам на яе варам лінулі. Здаецца ж, і ціха брат сказаў:

— Мы твой кр-р-рыж Малахам пазычылі.

— Прыкусі язык свой нямыты! — застукала бабка па стале кулаком.

Глыжка прыкусіў, вінавата заплюскаў вачамі. А потым, калі мяне накармілі з дарогі і мы з ім залезлі на печ, я ўсё роўна пра ўсё выпытаў. Аказваецца, па мяне ў бальніцу ездзілі двойчы: першы раз — па мёртвага, а сёння — па жывога.

Першы раз усё выйшла праз Чмышыху, нашу набожную суседку. Тая хадзіла на базар купіць солі, а бабка ўпрасіла яе перадаць заадно мне ў шпіталь два праснакі. Чмышыха праснакі прынесла назад, а разам з імі і «святую праўдачку» пра мяне. «Няма ўжо вашага Івана». Быццам бы праснакоў тых у яе не ўзялі.

Тут бабка і кінулася ў паніку. Цётка запрэгла Буянчыка і паехала ў горад, а старая, нагаласіўшыся, пайшла ў дрывотнік і выцягнула са сваёй хованкі дубовы слупок.

Я помню той слупок. Ён ляжаў пад сцяной, закіданы розным смеццем і трэскамі. Бабка яго даўно для сябе берагла. Аднойчы ў вялікі мароз я сабраўся пасеч яго на дровы, во бяды было! Я, аказваецца, заадно з тым рудым сабакам-паліцэйскім. Той забраў яе уборы на смерць, а я і да крыжа дабраўся. Знайшоў сякеру пад лаўкай.

Цяпер бабка сама выцягнула слупок з дрывотніка і папрасіла салдата зрабіць крыж. I салдат зрабіў. Праўда, на папярочку дубу не хапіла, давялося прыбіць сасновую.

Цётка вярнулася дамоў з пустымі санкамі, вясёлая і радасная:

— Жывы ён, жывы! Крызіс у яго нейкі быў...

Глыжка сказаў, што бабка тады хацела манашку з зямлёй змяшаць, ды цётка не пусціла. Бабка крычала, што Чмышыха сваёй «святой праўдачкай» палавіну жыцця ў яе адабрала.

А потым прыйшлі да нас Малахі. У іх старая памерла, а крыжа зрабіць не было з чаго.

— Пазыч,— кажуць,— нам, Матрона, крыж. Вам жа пакуль што не трэба, калі Іван жывы.

— Няхай ён нам век не трэба будзе,— сказала бабка і не пазычыла, а аддала так, дарма і назусім.

Вось колькі тут было розных падзей, пакуль я глытаў у шпіталі ўсялякую атруту і цярпеў на вачах у Каці ўколы. Толькі і гэта яшчэ не ўсё. Санька таксама прынёс навін цэлыя рэзгіны. Дачуўшыся, што я прыехаў дамоў, мой прыяцель заляцеў у хату так, што бабка падумала, ці не гоняцца за ім па пятах сабакі.

— Чулі? Нашы фронт прарвалі! — крыкнуў Санька яшчэ з парога. Ён сам чытаў у газеце загад Вярхоўнага Галоўнакамандуючага. Так на Бузе ўсыпалі фашыстам, што ў шапку не ўбяруць.

— А дзе ж гэта той Буг? — пацікавілася цётка Марына.

— Там! — упэўнена паказаў Санька ў бок Міронавага саду, хоць мне здаецца, што Буг зусім у другім баку — за Малахавым дваром.

А яшчэ ў нашы Падлюбічы прыехалі з Масквы дзве дакторкі ад сыпняку нас лячыць. У Санькавай хаце спыніліся. Яны яго матцы, цётцы Марфешцы, жыць не даюць: чысціні дабіваюцца. А самі цыпы нейкія. Спадніцы вузкія, абцасы высокія. Смех глядзець, як яны бровы сабе нейкімі абцужкамі выскубваюць. Моршчацца, а скубуць. Гэта, па-іхняму, прыгожа.

Міхейчыкаў Назар назусім з вайны прыйшоў. Кантужаны. Пачне цыгарку круціць, рукі трасуцца, і ўвесь тытунь рассыпаецца. Стары Міхейка сам яму цыгаркі робіць.

Нінку, што да вайны ў калгасных яслях была нянькай, цяпер паставілі брыгадзірам. Ці, можа, яшчэ і не паставілі, бо Санька чуў, як яна крычала каля сельсавета на ўсю вуліцу:

— Прападзі яно пропадам, ваша брыгадзірства! А сеяць чым? Што я — сама ў зямлю лягу?

Кожны дзень прыбягае да мяне Санька. А праз тыдзень я ўжо і сам пачаў выходзіць на двор пагрэцца на сонейку. Я сяджу на прызбе, а пасярод двара, сумна апусціўшы галаву, стаіць Буянчык, яшчэ больш кашлаты, яшчэ больш зануджаны, як тады, калі мы яго прывялі. Там-сям ён вымазаны нейкім дзёгцем. Гэта дзед Мікалай лечыць яго ад каросты.

Калі бабка перастала баяцца, што мяне паваліць вецер, я пачаў хадзіць і на вуліцу. А аднойчы мы з Санькам пайшлі нават да калодзежа набраць вады. Вось тут мне зноў і сустрэлася Каця. Яна раней за нас падышла да зруба і хацела першай апусціць вядро. Не, пагуляй трошкі, не на тых хлопцаў ты, Каця, натрапіла! Санька рашуча адсунуў яе вядро ўбок:

— Не лезь!

Яна акінула нас абодвух пагардлівым позіркам і са здзекам у голасе спытала:

— А гэта ваш калодзеж?

— Наш! — адрэзаў Санька так сурова, што пярэчыць было б і не варта. Але ж вы не ведаеце тых рыжых канопляў. Другая б адступілася, а яна:

— Ой, задавакі няшчасныя!

Тут і ў мяне аж закіпела ўсё ўсярэдзіне. Хацеў я па старой памяці тузануць за касу, каб другі раз была ласкавейшая, а ў руках засталася толькі белая хустачка.

Спачатку мы аслупянелі ад здзіўлення. Глядзім і не пазнаем Каці — няма касы. Астрыжана пад нулёўку. Дык вось чаму ў шпіталі яна не здымала сваей хусцінкі! Санька так і паехаў з рогату, проста за жывот хапаецца. Я захліпаюся — суняцца не магу. Здаецца, нічога на свеце няма смяшнейшага за стрыжаную Кацю. А яна залілася чырванню, нават канапелек не відаць. Глядзім — сваімі доўгімі вейкамі плюсь-плюсь-плюсь, і слёзы як боб. Кінула вядро і бягом дадому. А мы ёй наўздагон:

— Стрыжаная! Стрыжаная! Стрыжаная!

Вось так. Будзе ведаць, як нас не паважаць.

Праз паўгадзіны пра наш «геройскі» ўчынак ад Кацінай маці даведалася мая бабуля. Яна паставіла нас з Санькам перад сабою і прачытала мараль. А мараль у бабкі адна: мы выраслі пад неба, а дурні — болей не трэба. Знайшлі з чаго смяяцца, недапечаныя. Калі б былі бацькі дома, яны б нам рогі пазбівалі. Вельмі ўжо крутыя сталі ў нас гэтыя рогі. Толькі пад канец яна сказала нешта новае:

— Паглядзіце вы на іх, людзі добрыя. Кашчэі кашчэямі — і ўжо за дзеўкамі гарцуюць.

— Гы-ы,— расплыўся ва ўсмешцы Глыжка.

Я крадком паказаў яму кулак.

Млынары i крупнадзёры

Усе, напэўна, ведаюць казку пра салдата, які з тапара кашу варыў. Ведаем яе і мы з Глыжкам. Я не раз яе ў кніжцы чытаў і перачытваў. I кожны раз мы дзівімся з салдацкай кемнасці:

— Во мудрыла!

А бабка наконт гэтага мае свой погляд. Яна думае, што лацвей таму салдату было, калі да тапара яму прыклалі і круп, і сала, і солі. Вось няхай бы на яе месца стаў, тады б ужо і хваліўся. Тапароў у нас, дзякуй богу, хапае. Бацька-цясляр назапасіў ажно тры, ды калун — чацвёрты. Пяты тапор з «кошкай» замест абуха бабуля ад немцаў прыхавала. Калі б з усіх іх кашу варыць, можна было б месяц аб'ядацца. Дык не, ні адзін, колькі гэтых салдат у нас перабыло, не тое што кашы, а нават крупніку не згатаваў.

— Адно слова — казка,— зняважліва махае бабка рукой на кніжку.— Вось бы няхай ён на мае месца стаў.

I праўда, бабулі нялёгка. 3 раніцы да позняга вечара ў яе адны клопаты — чым нас накарміць. Ледзь развіднее, яна ўжо на полі збірае перазімаваўшую ў зямлі бульбу-гнілушку, перамывае яе, перацірае, сушыць на прызбе — здабывае крухмал. Потым, рашчыняючы з гнілушак праснакі, чэша ў патыліцы, дзе б ёй здабыць хоць шчопаць солі. Нашы суседзі больш не пазычаюць: самі ядуць несалёнае. I ўспамінае бабка даваеннае жыццё — вось солі было, хоць заваліся. I соль жа соль — белая, чыстая, і амаль што задарма.

Цяпер соль чорная і больш горкая, чым салёная. Да вайны ёю поле пасыпалі, каб лепей усё расло. А зараз людзі навучыліся крыху выварваць з яго горасць і прадаюць на шклянкі. Самі па хатах носяць: шклянка солі — пуд бульбы, карэц вадкага, чорнага і смярдзючага, як дзёгаць, мыла — таксама пуд. А хто іх нам, тых пудоў, напудзіў?

Ну дык па мылу яшчэ толькі тае бяды. Не дажывуць яны да таго дня, калі мая бабка іхнім мылам будзе мыць нашы з Глыжкам штаны. Iм толькі больш запэцкаеш. Для гэтага ў нас ёсць старое, трэснутае жлукта, а попелу не пазычаць. Вось без солі — не жыццё. Усё такое нясмачнае, прэснае, як трава, хоць на сабаку вылі.

Дрэнь справа і без мукі. Тут і залатых гнілушак вазьмі — хлеб пахнуць хлебам не будзе. Трэба хоць жменя мукі. Праўда, прыбядняцца нам няма чаго: каля прыпечка ў хаце стаіць амаль поўная дзежка збожжа, што бабуля ўратавала ад уласаўскіх коней. Але цэлых зярнят у цеста не насыплеш.

I зноў бабуля заводзіць свае «вось да вайны». Да вайны ў Падлюбічах быў ветраны млын. Ах, як там мякка малолі! Не мука — пух. А нам з Санькам і ўсім нашым таварышам вятрак падабаўся па другой прычыне. Чапляючыся рукамі за яго крылы, мы любілі катацца. Героем быў той, хто падымаўся вышэй. Але тут трэба было глядзець, каб і не перахапіць залішне. Петрык Смык аднойчы спазніўся саскочыць і як грымнуўся аб зямлю — вадой адлівалі.

Пры немцах млын згарэў. Цяпер там у зарасніку палыну ляжаць толькі два вялізныя круглыя камяні ды валяюцца гільзы ад снарадаў.

Цяпер кожны, у каго ёсць якая бубка, меле яе, як можа, кожны мудрыць па-свойму, кожны сам сабе млынар. Самае простае — гэта таўкач і ступа. Але таўкач не звычайны, а жалезны, такі, як лом, толькі з тупым, расплясканым канцом. Не палянуешся, не пашкадуеш поту, і таўкач сам муку пакажа.

Аднойчы бабка, надумаўшыся нарабіць мукі, абабегала ўсё сяло і прыйшла дахаты з такім вось таўкачом, цяжкім і тупым. На дзень пазычыла. Потым насыпала ў ступу карцы два ячменю, абгарнула ручніком, каб зярняты не выскаквалі на падлогу, і, папляваўшы ў далоні, узялася за работу, аж хата захадзіла. Дзынкае на лаве вядро, дрыжаць у вокнах шыбы, а мукі ўсё не відаць.

— Ну-тка, ты пагрэйся трохі,— прапанавала мне бабуля, выціраючы з твару пот.— Каржы любіш есці?

Я пачаў даволі жвава, хоць жалязяка была цяжкая і не хацела слухацца. Разоў колькі гэкнуў у самы акурат, а потым як заехаў кудысьці ўбок, ледзь ступа не павалілася. Таўкач вырваўся з рук, свіснуў мяне па лбе, з вачэй на падлогу дажджом сыпанулі іскры. Апамятаваўся, а то не іскры, а ячмень са ступы.

— Так,— падбадзёрыла мяне бабка,— болей рассыпай, ідал сухарукі, пад'ясі каржоў.

Адштурхнула мяне ўбок, зноў узялася сама:

— Калі з такой помаччу, дык лепш без яе.

Але і ў яе нічога не атрымалася. Праўда, таўкач паказаў муку, чуць-чуць пабялеў на канцы, а болей мы яе і не бачылі. У бабкі не хапіла цярпення, і яна на ўсё гэта плюнула:

— А няхай яно гарыць!

Лацвей таму жывецца, у каго ёсць уласны саматужны млын — жорны: круці сабе паціху ды круці. Пакуль хата дзеда Мікалая не згарэла, мы таксама не ведалі гора. Былі ў яго жорны. Не бог ведае, праўда, якія, але малолі.

Бабка аднесла таўкач таму, у каго брала, і болей яго ніколі не пазычае — ходзіць малоць па суседзях. А па людзях многа не находзішся: то чалавеку самому трэба, то родзічаў у першую чаргу пусціць, то проста скажа, што жорны зламаліся, хоць і добра чуваць, як яны там, у сенцах, гыркаюць. Розныя людзі бываюць.

Мець свае ўласныя жорны, няхай хоць якія няўклюдныя,— самая запаветная бабчына мара. Тады б яна адчувала сябе чалавекам, не хадзіла б і не кланялася чорту лысаму. Калі б што было — малола, не было — так бы сядзела.

Але няма ў доме гаспадара, не будзе і толку. На мяне яна не спадзяецца, мяне яна і ў грош не ставіць. На яе думку, мае рукі не туды служаць.

— Не туды? — пакрыўдзіўся я.

— Не туды, унук, не туды.

— Ну дык вось — будуць у нас жорны!

— Вой-вой-вой, ратуйце! — чамусьці спалохалася бабка.— Дзе ж ты іх возьмеш? Ці не ўкрадзеш?

— Сам зраблю. Вось пабачыш!

Яна шпурнула на печ торбачку з ячменем, які насіла кудысьці малоць, ды не змалола, і не стрымалася, падкусіла мяне зноў:

— Глядзі толькі і крупадзёрку яшчэ не зрабі.

— Зраблю і крупадзёрку! — не мог ужо стрымацца я.— Хітрасць вялікая — жорны! Ды мы з Санькам...

— Пра вас з Санькам і куры шэпчуць,— не дала мне дагаварыць бабка.— Вам толькі цацкі тыя ў кішэнях цягаць.

Цацкі. Па яе выходзіць, што і гранату не паглядзі, і патрон не падымі. А калі падняў і паглядзеў, дык ты ўжо і не чалавек — ветрагон. Мы ёй з Санькам дакажам, якія мы ветрагоны. Вось зробім лепшыя на ўсё сяло жорны, тады яна паглядзіць.

— Пагляджу, пагляджу,— паабяцала бабка, але па ўсім відаць, што ніводнаму слову не паверыла.

У той жа дзень мы з Санькам узяліся за справу. Спачатку доўга спрачаліся, якія павінны быць тыя жорны: такія, як у дзядзькі Скока, ці такія, як у Мамулі.

У дзядзькі Скока жорны — драчка. Калі паглядзець, дык там і рабіць няма чаго. Трэба толькі ўзяць услон і ўмацаваць пасярэдзіне яго невялікі слупок. Потым трэба знайсці дзіравае вядро, выразаць з яго бляху ды цвіком часта-часта набіць у ёй дзірак. Атрымаецца драчка. Калі той драчкай абгарнуць слупок і прыбіць яе цвікамі, то можна смела лічыць, што палавіна жорнаў ужо ёсць. Застаецца толькі знайсці яшчэ адно вядро, зрабіць яшчэ адну драчку, а з той драчкі сагнуць трубу — вось табе і другая палавіна. А тады ўжо раз плюнуць: адзеў тую калючую трубу на калючы слупок, прымацаваў ручку і круці сабе на здароўе. Зярняты паміж дзвюх драчак умомант ператвараюцца ў муку. Гэта табе не таўкач.

Усе гэтыя хітрасці нам у двух словах растлумачыў большы Скачок — Лёшка. Не паспеў ён і носам шморгнуць, як мы ўжо ўсё зразумелі. Больш таго — Лёшка дазволіў нам крышку і памалоць за яго.

Мы ўскочылі верхам на ўслон, адзін — з аднаго боку, другі — з другога, ухапіліся за выслізганую далонямі ручку, і жорны зашыпелі, затрашчалі, заскрыгаталі, ажно пабег па спіне мароз. Праз якую хвіліну ў нас змакрэлі лбы, і мы так дыхалі, што мука з услона разляталася па ўсіх сенцах.

Цяжкі млын у дзядзькі Скока. Цяжкі, затое спорны: колькі мы тут пасаплі, а цэлага карца збожжа як і не было. Будзем і мы рабіць драчку.

Але бабка нас хутка астудзіла.

— Драчка-хварабачка! — накінулася яна на мяне з Санькам.— Услон я вам псаваць не дам. Не будзе ні жорнаў, ні ўслона. Майстры знайшліся!

Але нас не так проста спыніць, калі мы што задумалі. Мы — народ упарты. Не хоча бабка драчкі — зробім жорны, як у Мамулі. Вось паглядзім, што там за яны, і самі такія зробім.

Мамуля славіцца на ўсю вёску як вялікі майстар. Самавар запаяць, пілу развесці, гадзіннік наладзіць — усё ён умее. Да вайны Мамуля працаваў на чыгунцы і кожны вечар, вяртаючыся дахаты, цягнуў якое-небудзь жалеззе: то кола, то шасцярню, то медную трубку, то нізку гаек на дроце. Да вайны ў яго быў матацыкл. Праўда ці не, а гаварылі людзі, што самаробны. Калі Мамуля заводзіў матор, той грукатаў на ўсю вёску, як танк, страляў, нібы гармата, і пускаў такі густы дым, што нельга было разгледзець ні матацыкла, ні яго гаспадара.

Мамулеў Васька хваліўся, быццам яго бацька можа зрабіць і самалёт, абы толькі было жалеза. Дык ці варта здзіўляцца, што і жорны ў яго славяцца на ўсю вуліцу? Кожны, хто ў іх малоў, не мог нахваліцца: вось жорны дык жорны — за паўгадзіны фунтаў пяць можна накруціць. А калі пастарацца, то і шэсць. I мука як сапраўдная.

Жорны хвалілі, а гаспадара ганілі — жывадзёр. Ніхто не бярэ за памол, а ён бярэ. Карэц з каструлі. Ды яшчэ гайку там нейкую зацісне. Бабы жылы рвуць, а ён смяецца:

— Затое мякка будзе!

Мамуля нашай экскурсіі не чакаў. Ён сядзеў на прызбе і, паклаўшы на калодку гільзу з дробнакалібернага снарада, дзвынкаў па ей малатком. Відаць, майстраваў газоўку, якую называюць «кацюшай». Гэтымі «кацюшамі» ён нават гандлюе. Рукі яго чамусьці ў мазуце, мазутам перапэцканы нос. А ў яго нос, які бог семярым нёс, ды аднаму Мамулі ўдзяліў: вялікі, доўгі і скрыўлены ўбок.

— Малоць? — спытаў гаспадар, не адрываючыся ад «кацюшы».

— Малоць,— схлусіў Санька, бо мы баяліся, што проста так паглядзець на свае жорны ён не пусціць.

— А чаму ж вы з пустымі рукамі? — падняў ён нарэшце на нас вочы.

— Там бабка нясе,— не разгубіўся я.

— А-а-а,— здагадліва працягнуў ён і, зноў заняўшыся гільзай, буркнуў нам наўздагон: — Там за жорны адсыпце. Цётка пакажа...

— Добра! — паабяцалі мы і шмыгнулі ў сенцы.

Жорны працуюць поўным ходам. Драўляны жарон, зроблены з тоўстай калодкі, старанна круціць Глёкава Насця. Хустка яе збілася на патыліцу, твар расчырванеўся, па лбе і шчоках бягуць струменьчыкі бруднага поту. На лаве сядзіць чарга.

— Гыр-гыр-гыр,— скрыгочуць жорны, і па латку, зробленым з бляшанкі ад кансерваў, цячэ ў міску тоненькі ручаёк мукі.

У сенцах крыху цемнавата, і мы не адразу заўважылі, што там за Насцяй стаіць яе дачка Каця. Учапіўшыся за ручку, яна матляецца над жорнамі, і не так, па-мойму, памагае, колькі замінае матцы. Убачыўшы нас, яна і зусім прыпынілася.

— Не разяўляй рот! — цыкнула на яе Насця, і жорны загыркалі яшчэ шпарчэй. Глёчыха без перапынку круціць і круціць іх з нейкай зацятай упартасцю і злосцю.

— Гыр-гыр-гыр...

Такім майстрам, як мы, трэба толькі адным вокам глянуць, і ўсё зразумела. Нічога ў гэтых жорнах асаблівага няма: знізу калодка, потым абечак, нібы ў рэшаце, каб не рассыпалася мука, зверху — другая калодка з дзіркай пасярэдзіне, куды засыпаюць жыта. Праўда, усё зроблена акуратна, адно да аднаго. А так — толькі адна слава. У нас з Санькам, можа, і не горш атрымаецца.

Горда зірнуўшы на Кацю, мы моўчкі, з незалежным выглядам выйшлі з сянец.

Мы рабілі жорны цэлы тыдзень. Першы дзень пілавалі тупой неразведзенай пілой сыры бярозавы камель. Не пілавалі, а мучылі. На калодзе сядзеў Глыжка, і мы па чарзе на яго крычалі, што ён дрэнна трымае. I сапраўды, бервяно пад ім круцілася, як жывое. Ручкі ў піле высахлі, раз-пораз выскаквалі, а тады мы — то Санька, то я — ляцелі амаль цераз увесь двор. Санька адзін раз плюхнуўся ў лужыну, а я ледзь не паваліў патыліцай плот. Глыжка паміраў з рогату, пакуль не зарабіў кухталя. Знайшоў з чаго смяяцца.

Бабка глядзела-глядзела на нас у акно, не вытрымала і прыйшла на падмогу. Яна села на камель побач з Глыжкам, пачала даваць парады, дзе пілу прыціскаць, а дзе пускаць легка. Справа пайшла весялей.

Адпілаваўшы першы жарон, мы паглядзелі на яго і плюнулі. Гэта ў Санькі такое косае вока. А Санька лічыць, што я абодвума гляджу не туды. I такая тут разгарэлася спрэчка, што бабка за галаву схапілася:

— Не трэба мне ні вашых жорнаў, ні крупадзёркі — толькі сціхніце.

А на другі дзень было яшчэ не тое. Знайшоўшы доўгі жалезны кіёк, мы распалілі яго ў печы да чырвані і пачалі рабіць дзірку ў жарне, каб, значыць, сыпаць потым туды збожжа. У хаце дым, у сенцах дым. Бабуля бегае за намі то ад печы, то да печы і крычыць гвалт. Яна ўпэўнена, што, калі немцы не спалілі хату, спалім мы, пусцім на вецер, і галавешак не застанецца.

Ей думаецца, так гэта проста зрабіць жорны. Ды яшчэ такія, як у Мамулі.

Па нашых з Санькам разліках, жалезны кіёк павінен быў пранізаць жарон наскрозь і выйсці якраз пасярэдзіне. А ён выйшаў ліха ведае дзе — на цэлую пядзю ўбок. Хто вінаваты? Глыжка. Гаварылі яму — глядзі, ці роўна, дык наглядзеў.

А потым сенцы ператварыліся ў кузню. Глыжка шукае нам на пажарышчах, на сметніках, на гарышчы за комінам старыя дзіравыя чыгуны, Санька на абуху трушчыць іх малатком на чарапкі, я забіваю чарапкі ў калодку. А як жа? Драўляныя жорны, калі ў іх не назабіваць чыгунных чарапкоў, малоць не будуць. Можаце спытаць у каго хочаце: у Мамулі, у дзядзькі Скока, у дзеда Мікалая, у старога ці ў малога — гэта вам любы скажа.

Стук, грукат, ляскат, бомканне і дзынканне з раніцы да вечара на ўсю вуліцу. I ўся вуліца ведае, што мы робім жорны. Гэта Глыжка славу разнёс. Хто ні спытае, навошта яму дзіравыя чыгуны і што гэта ў нас за грукат, ён усім расказвае:

— А гэта мы сабе жор-рны р-р-робім!

Бабуля, праўда, так не хваліцца. А калі хто з суседак пацікавіцца, яна толькі з пагардай рукой махне:

— Ат, другі дзень чарцям боб малоцяць.

У сенцах робіцца трохі цішэй толькі тады, калі то Санька, то я, добра агрэўшы па пальцу малатком, кідаем прылады і скачам ад пякучага болю. Але палец — гэта глупства. Вось з-пад малатка адляцеў чыгунны чарапок ды Саньку па воку свіснуў, дык гэта свіснуў. I вадой мылі, і мокрую анучку прыкладвалі — нічога не памагло. Брыво ўздзьмулася, вока чырвонае, як у ведзьмара. Так ён і дахаты пайшоў, закрыўшы вока абедзвюма рукамі, быццам баяўся, што выпадзе па дарозе і згубіцца.

Больш Санька ў будаўніцтве не ўдзельнічаў. Маці яму перавязала вока белай хусткай і папярэдзіла, што каб да мяне ні нагой.

— Той крутамозгі цябе давядзе, без галавы на ўсё жыццё застанешся.

Крутамозгі — гэта я. Цётка Марфешка ўпэўнена, што ўсе Санькавы няшчасці праз мяне. Я яго добраму не навучу, і дасць бог — яна нас развядзе.

Калі ей дасць бог нас развесці, пажывём-пабачым, а вось што Санька на нашым двары некалькі дзён не быў, дык гэта яму пашанцавала. Сёння з самай раніцы бабка доўга заклапочана тапталася па хаце, заглядала пад услон, пад печ, абшныпарыла ўсе сенцы, а потым спытала ў нас з Глыжкам:

— Хлопцы, вы чыгуна не бачылі?

— Якога?

— Такога! Таго, што шчарбаты крыху, у якім я гнілушкі рашчыняю.

— Не бачылі.

I тут я ўспомніў: нешта Глыжка вельмі хутка знайшоў сёння матэрыял для чарапкоў. Ды і бабка адразу здагадался, і тут такое ўсчалося, што хоць святых вынось. Яна так і ведала, што дабром гэта не скончыцца, што ад нас усяго можна чакаць. Але каб нарабіць гэтакай шкоды, у яе і ў думках не было. Вось яна возьме зараз вяроўку і пакажа нам і жорны, і крупадзёрку! Добра, што ў нас з Глыжкам маладыя ногі.

Але ўсяму бывае канец. Вось і мы забілі ў калодку апошні чарапок. Стаім з братам і любуемся: няўжо гэта мы такія майстры? Можа, каму нашы жорны і здаюцца няўклюднымі супраць іншых, а для нас гэта цуд тэхнікі. Вы не глядзіце, што ніжні жарон нахіліўся ўлева, а верхні — управа; што абечак з аднаго боку ўспух, як вялізная скула; што ўсе жорны нібы чарцямі абгрызены (на калодцы ў свой час секлі дровы); вы паглядзіце спачатку, як яны будуць малоць, а потым ужо і гаварыце.

— Баб, нясі ячмень! — нецярпліва закрычаў я.

У бабкі ўжо крыху ад сэрца адлегла, яна выйшла на мой кліч і была ўражана.

Доўга разглядала маю работу з аднаго боку, потым з другога і нарэшце спытала:

— Няўжо гэта жорны?

— А ты што думала — кулямёт? — пакрыўдзіўся я.

— Колькі жыву, такіх не бачыла,— прызналася бабка.

Першую жменю ячменю я засыпаў сам, каб паказаць, як гэта робіцца. Засыпаў, і ўсе затаілі дыхание.

— Ну кр-р-руці! — усклікнуў Глыжка.

Я крутнуў. Паміж калодкамі нешта трэснула, потым скрыгатнула, як нажом па патэльні. Глыжка аж убок адскочыў.

Жорны паводзілі сябе дзіўна: яны кідаліся туды-сюды, церліся і стукаліся аб сценкі абечка. 3 латка густа пасыпаўся чыгунны шрот і забарабаніў па дне міскі. Нарэшце пад калодкай зашыпела, і з бляшанага латка пырснуў белы струменьчык. Бабка аж вачам не паверыла. Яна схапіла пасудзіну і пабегла да дзвярэй на святло, каб лепей разгледзець.

— Трэ! — узрадавалася бабка.

Праўда, мука была напалову з сечкай, трапляліся нават целыя зярняты. Але, калі ячмень высушылі ў печы на порах, справа пайшла лепей. Гэй, давай — не затрымлівай! Круці-вярці! Чхаць мы хацелі на Мамулевы жорны! Дулю яму, а не за памол! Мы самі з вусамі.

Бабуля скінула «хрэнч», каб не замінаў малоць, і не магла намалоцца. Яна даравала нам за чыгун і, што рэдка здараецца, нават пахваліла нас з Санькам:

— А малайцы хлопцы!

— Касабокія трохі,— для сціпласці ўздыхнуў я.

— 3 іх не страляць! — суцешыла мяне бабка.

Цяпер мы гора не ведаем: мелем самі і нават суседзяў пачынаем пускаць. Суседзі таксама хваляць і жорны, і мяне.

— Талковы ў цябе хлопец, Матрона, галавасты.

Я хаджу — рукі ў кішэні — і нават не пазіраю ў той бок, быццам гэта не пра мяне. Шкада толькі, што Санька ўсяго гэтага не чуе.

А Санька лёгкі на ўспамін, прымчаўся, не паспела маці зняць павязку. I нічога яго воку не зрабілася. Якім было лупатым, такім і засталося. Толькі сіняк зіхаціць на ўсю хату.

Мы сядзім за сталом, ядзім бабульчыны «лапонікі» з гнілушак і з ячменнай мукі, аж насы гайдука скачуць. Саньку і праглынуць печыва няма калі. 3 поўным ротам ён расказвае, што нашы занялі Крым і ў моры ўтапілі немцаў мо цэлы мільён. Хоўры ў пісьме так муж напісаў, а яна Санькавай матцы расказвала.

Бабка слухае моўчкі. Яна плямкае і плямкае бяззубым ротам, скарынка ей трапілася такая, што аніяк не разжуе. Нарэшце бабцы абрыдла — выплюнула на стол, і ўсе мы здзівіліся: скарынка дзынкнула, як жалезная. Паглядзелі — чыгунны чарапок з жорнаў. — Дык вось я чаму не раскусіла! — здагадалася бабка і сказала, што цяпер яна будзе муку прасяваць.

Бабульчыны размовы з богам

Пагарэльцы, што зімавалі ў нашай хаце, дачакаўшыся цяпла, разышліся па сваіх пажарышчах, на свае агароды і пачалі капаць зямлянкі. Першымі рушылі старасельцы, а за імі суседка цётка Пекла са сваей неспакойнай, задзірыстай плоймай. Засталася толькі старая Міроніха — баба Гапа. Куды ей адной пры такіх гадах? Ды і пажарышча яе пад бокам — з акна ўсё чыста відаць: і комін, і абгарэлае шула, каля якога немцы застрэлілі дзеда Мірона, і падсечаная снарадам груша-спасаўка, за якую дзед усё збіраўся пачаставаць нас з Санькам крапівой.

Разышліся пагарэльцы — ціха стала ў хаце. Бабка вольна ўздыхнула: не раве і не гарцуе, не тлуміць галавы Пёкліна плойма, не сварацца жанчыны за гарачэйшае месца ў печы. Цяпер каля печы гаспадарыць адна Міроніха, а наша бабка пачала хадзіць на работу ў калгас. I хоць брыгадзірка нічога ёй не гаворыць, калі яна і прамінае калі, але старая ходзіць дзень пры дні. Яна баіцца, што без яе не засеюць поля, і тады народ паскача і пасвішча з голаду ў кулак. А разам з народам і мы. Гэта не жартачкі — гуляшчая зямля.

Хадзіць бабка ў калгас ходзіць, а свае працадні запісаць не ўмее. Яна зусім непісьменная. Ніводнага дня ў школе не вучылася. 3 яе расказаў мы ведалі, што не паспела яна адрасці ад зямлі, як пайшла да багацеяў на хлеб зарабляць. Вось і не можа цяпер ніводнай літары ні пісаць, ні прачытаць. Усё гэта ёй здаецца такой мудрасцю, ад якой можна вывіхнуць мазгі.

Нас з Санькам старая як мужчын і гаспадароў не ставіць і ў грош, затое лічыць найпершымі грамацеямі. Калі б мы жылі тады, як яна была маладая, во елі б хлеба са сваей вучонасці! Я быў бы не менш за валаснога пісара, браў бы з мужыкоў за пісьмо па рублю ці па кашу яек. А з таго, каму трэба скаргу напісаць або прашэнне якое, і зусім бы скуру лупіў.

— Баб, не лупіў бы!

— Калі б быў пісарам, лупіў бы,— упарта стаіць бабка на сваім.— Яны ўсе лупілі.

Так думае старая пра мяне, а пра Саньку яшчэ лепш. Той бы, мабыць, вывучыўся на папа ці на асэсара. У яго галава лепей за маю варыць.

Ніводнай літары бабка не ведае, а лічыць умее і на пальцах, і ў галаве. Яна сама вядзе ўлік сваіх працадзён. Вярнуўшыся з работы, яна дастае з-за абразоў кавалак шпалераў і, схіліўшы набок галаву, нешта старанна малюе зломкам алоўка, а потым зноў хавае свае пісанне за іконы. Тых запісаў ніхто не можа прачытаць, апрача яе самой.

А потым і я разведаў сакрэты бабчынага тайнапісу. Сакрэты гэтыя нескладаныя: вялікая палка — працадзень, меншая — палова працадня, а зусім маленькая — чвэртка. Спачатку бабка лічыць цэлыя палкі, потым складвае палавіны і чвэрткі. I выходзіць у яе болып дакладна, чым у нашай брыгадзіркі.

Але запісы запісамі, толькі бабуля, відаць, болей спадзяецца на сваю памяць. Аднойчы, каб даказаць старой карысць пісьменнасці, я знайшоў за іконай яе запісы і сцёр адзін працадзень. Цікава, што яна будзе рабіць: заўважыць недастачу ці не? Калі не заўважыць, то ўжо так і быць — скажу.

На другі дзень, калі бабка села «пісаць», мы з Глыжкам, хітра пасмейваючыся, падглядвалі за ею з-за коміна. Вось старая разгладзіла на стале паперу, паслінявіла аловак, схіліла набок галаву, нават крыху высалапіла язык у чарніле, вывела тлустую палку і залюбавалася. Раптам бачым — бабка зморшчыла лоб, нешта пералічыла на паперыне пальцам і здзіўлена паціснула плячамі. Чуем, разважае сама з сабой:

— У панядзелак накідала гной... Та-ак. У аўторак капала пад бульбу — ёсць дзень з паловаю. А што ж гэта я рабіла ў сераду? Ага — насенне збірала па хатах. Дык дзе ж мой дзень? Во памяць, як рэшата, дзіравая.

I бабка тут жа намалявала яшчэ адну палку. Так з маіх доказаў нічога і не выйшла. Болей таго — зірнуўшы ў нашы з Глыжкам вочы, яна неяк здагадалася, у чым тут справа, і паківала галавой:

— Дурныя, і не круціцеся. Вам жартачкі, а мне за гэтую палку трэба дзень спіну гнуць.

Некалькі разоў я браўся навучыць бабку хоць распісвацца, ды ўсе мае спробы былі марныя.

— Куды мне ўжо вучыцца, мой унук? — уздыхала яна.— Па-куль я тую грамаць адолею, дык і паміраць пара. А на тым свеце і так добра будзе.

Колькі я ні ўгаворваў яе, колькі ні прасіў, а яна на сваім стаіць:

— Адстань ты, смала! Мазгі мае ўжо старыя. Хочаш, каб яны зусім высахлі?

Мае разважанні наконт таго, што невуцтва — гэта цёмны лес, зусім выводзілі яе з раўнавагі.

— Адчапіся — табе гавару! Мне з грамаці хлеба не гамаці. Буду я табе тут пісаць, калі ў хаце няма чаго кусаць. I калі ты такі светлы, то ідзі лепш вады вядро прынясі.

На гэтым усё і канчалася.

Дзіўныя ў бабкі адносіны з Богам. Увогуле, яна лічыць, што Бог дзесьці там ёсць, толькі, відаць, ён з розуму выжыў. Разумны Бог такога на зямлі рабіць не дазволіў бы. I гаворыць старая пра яго, як пра блізкага і добра знаёмага суседа.

— Ці ён там самагонку п'е, ці ён там спіць, хвароба яго ведае. Ну ўзяўся быць Богам, дык кіруй. А то як той Агей лапцінскі: зусім здзяцінеў.

Я ніколі не бачыў, каб бабка хрысцілася ці малілася. Божкаць другі раз божкала, калі цяжка даводзілася, а маліцца — не, не было той завядзёнкі. Жанчыны, якія ў нас зімавалі зіму, часцяком адбівалі перад нашай Багародзіцай паклоны, старая Міроніха шаптала вечарамі «Отча наш» і «Верую», а бабка і малітвы ніводнай не знала. Маладой была, дык з пятае на дзясятае штосьці помніла, а цяпер — ніводнага слова, усё выветрылася за гэтай вечнай працай, вечнымі клопатамі.

— Ну хоць бы так памалілася, як умееш,— угаворвалі яе жанчыны.

А бабка ў іх у сваю чаргу пытала:

— А што ён мне за гэта — мех торфу прынясе? Калі б прынёс, дык памалілася б.

Калі мы жылі адны, без чужых людзей у хаце, нікому не было справы да бабчынага бязбожніцтва. Ніхто пра гэта не ведаў, ніхто пра гэта нічога і не гаварыў. А цяпер пайшла слава сярод старых баб па ўсёй вуліцы:

— Вы чулі? Цёця Моця з-за стала вылезе і лба не перахрысціць!

— Не можа быць?

— Сама, таечкі, бачыла.

Мабыць, таму і прыбегла аднойчы да нас Чмышыха. Чорная хустка павязана па самыя вочы. А вочы такія яхідныя і галасок маслены:

— Добры дзень вам у хату. Хлеб вам і соль.

— Садзіся з намі абедаць,— запрасіла бабка манашку за стол. Запрасіла, пэўна, больш для прыліку, бо ў нас саміх міскі былі няпоўныя.

— Дзякуй,— адказала Чмышыха.— Толькі што ад трапезы. Рэшата пазычыць я прыйшла. Мучыцы Бог паслаў, трэба прасеяць.

— Добра ж табе,— без зайздрасці азвалася бабка і вылезла з-за стала.

Паглядзела манашка — не перахрысціла старая лоб — і завяла антымонію:

— Няўжо і сапраўды не верыш?

— I ты сюды! Цябе тут толькі і не хапала. Веру — не веру, у цябе галава баліць,— даволі няветліва абсекла манашку наша бабка.

А Чмышыха не змаўкае:

— Ты ж старая зусім, памрэш — Бог на тым свеце спытае.

— На тым свеце ўсім адна чарка будзе — і праведным, і грэшным. Аднясуць за цвінтар, чарвякі паточаць — вось табе і ўвесь свет.

Манашка ажио збялела:

— Ведаеш, што?

— А што? — са здзеклівай увагай перапытала бабка.

— Не трэба мне тваё ні рэшата, ні сіта!

— Не трэба дык не трэба,— не стала набівацца бабка, і манашка, пагражаючы рознымі божымі карамі, грукнула дзвярамі.

А старая разышлася. Ведае яна іх, святых. Як колікі памідорныя з калгаса красці, як за абразы ў італьянцаў коней купляць — ім не грэх. А тут, бачыце, у іх душа баліць. Бабка без іх з Богам разбярэцца. Калі ён не сляпы, дык і без іх убачыць, дзе стрыжана, а дзе смалена.

Так і замацавалася за бабкай слава вялікай грэшніцы.

Але аднойчы...

Было гэта, калі бацька прыслаў другі ліст. Раней ён пісаў, што ляжыць у шпіталі з такою ранаю, пасля якой, мабыць, пусцяць дахаты. Бабка радавалася і чакала яго з дня на дзень, і раптам прыносяць новы салдацкі трыкутнік. Ніхто бацьку і не думае пускаць дамоў. Яму трапіліся добрыя дактары, і нейкая камісія прызнала яшчэ годным.

— Яму заўсёды не так, як людзям. Такая ўжо ўдача,— абвінаваціла бабка бацьку і ўздыхнула: яна ж думала, што перадасць нас з рук у рукі, а сама — хоць і на той свет, на адпачынак.

I вось аднойчы я падслухаў, як яна размаўляла з Богам. Было гэта познім вечарам. Глыжка, скруціўшыся абаранкам, соладка пасвістваў носам, а мне не спалася. Лезе ў галаву рознае: вайна, незасеяны агарод, які не прыдумаць, чым сеяць, і Глёкава Каця стаіць у вачах. Яна ўсё не каецца, усё назаляе нам з Санькам. I раптам чую:

— Ты паслухай, што скажу я табе, Госпадзі...

Спачатку мне здалося, што бабка звяртаецца да мяне, толькі крыху здзівіўся, чаму яна мяне так называе — «Госпадзі». Падняў галаву — перад абразамі стаіць.

— Ты зразумей мяне, Госпадзі. Мы з табой, дзякуй богу, у гадах, ды і ў добрых гадах. Дык каму ж і спачуваць адно аднаму, як не старым? Пэўна ж, і самому нялёгка пад старасць з гэтымі людзьмі. I не так з людзьмі, як з нелюдзямі. Напладзіў ты на свет розных гітлераў, а цяпер, відаць, і сам не рады.

Усё гэта мяне пачало забаўляць. Але бабчын голас такі шчыры, пранікнёны, што смяяцца чамусьці сорамна. Старая доўга спачу-вала Богу, а потым дала некалькі парад, пачала быццам павучаць яго, як яму там быць на небе.

— Многа малітваў да цябе ідзе, Госпадзі. Мабыць, адразу і не разбярэш, якая ад сэрца, а якая ад хітрасці. Дык я табе так скажу: не вельмі ты слухай суседку маю, Чмышыху. Прыкідваецца яна святой, а брахаць — не цэпам махаць. Пра мяне што будзе гаварыць — не слухай. Маліцца я не умею, гэта праўда. Ды і тое сказаць: калі мне маліцца? Як насноўдаюся за дзень — верыш ці не, Госпадзі? — упаду і ног не чую. Ды і што табе з маіх малітваў? Рызу сабе новую ты з іх не пашыеш.

Цьмяна хліпае маленькі, ледзь жывы агеньчык у лампадцы. Яе заўсёды запальвае пад нядзелю баба Міроніха. 3 кута на старую строга і крыху быццам здзіўлена глядзяць святыя, а яна маленькая, непрычасаная, стомленая, у нязменным нямецкім фрэнчы апавядае ім пра свае жыццё:

— Грэх табе сердаваць на мяне, Госпадзі. Сам ведаеш, колькі жыву, толькі сірот і гляджу. Бацьку з маткай ты нашых рана прыбраў. Помніш тую вайну, калі я у дзеуках была? 3 японцамі нейкімі. Вярнуўся ён, пахаркаў зіму крывёю, і пад Вялікдзень пахавалі. А маці ў папа пад мяшком пшаніцы надарвалася. Лёгка мне было чацвёра душ братоў і сясцёр карміць?

Багі маўчаць. Бабка ўздыхнула і таксама змоўкла, пра нешта задумалася. I калі я ўжо рашыў, што гэтая дзіўная малітва скончылася, яна загаварыла зноў:

— Замуж выйшла. Ну, думала, адпачну за мужыком. А яно пайшло: што год, то ўдод: Яўхім, Марына, Сцяпан, Адарка. Ды памерла трое. Мала табе іх было, і мужыка прыбраў. Ад іспанкі ён памёр, Госпадзі, у тую вайну з немцамі. Во табе і зноў сіраты. Мёд мне быў? Гэта хто толькі не знае, дык скажа. А цяпер ты мне і даччыных пакінуў...

Бабульчын голас перайшоў у шэпт, гарачы і паспешлівы. Яна быццам баялася, што ў Бога не хопіць цярпення яе даслухаць:

— Пакінуў ты іх без маткі, не пакінь без бацькі. Аднаго прашу ў цябе напрамілы Бог: Кірыла, зяць мой, на вайне, і ты сам чуў, што ён піша ў лісце. Не пускаюць яго дамоў. Дык пакрыві ты, Госпадзі, ружжы гітлерам, адсушы ты ім рукі, засці вочы, каб не пацэлілі яны ў зяця. I ерапланы іхнія паламі, і бомбы іхнія папсуй...

Тут я ўжо не вытрымаў і ціха на печы хмыкнуў: знайшла бабка дыверсанта. А яна павярнула галаву, сурова глянула ў мой бок і зашаптала зноў, толькі цішэй:

— Ты ж толькі глядзі там,— папярэдзіла старая Бога.— Кірылаў у нашых Падлюбічах багата: Кірыла Цыган, Кірыла Назараў, Кірыла Лебяда, каторага Перапёлкай дражняць, і Язэпавага большага хлопца Кірылам завуць. Усе яны людзі добрыя, абарані іх і злітуйся над імі. Але, калі табе няўпраўка будзе, то глядзі болей за маім — не сіраці ўжо зусім тых неразумных. А яшчэ, Госпадзі, не чапай ты мяне, пакуль сам з вайны прыйдзе...

Напаследак бабка Богу паабяцала:

— Ты не бойся, вернецца — я тут не затрымаюся. Вось тады рабі са мною, што хочаш. Нічога я ўжо не баюся, усё на гэтым свеце бачыла.

Скончыўшы малітву, бабка раптам накінулася на мяне:

— Усё ўгледзяць твае вочы лупатыя. У якія вякі раз душу адвяла, дык і тут без яго не абышлося.

Што праўда, то праўда. Ніколі бабка не малілася да гэтага, і пасля гэтага я болей не чуу. Так і жыве грэшніцай. Усё ходзіць і ходзіць у калгас, баіцца, што без яе поля не засеюць і зямля будзе гуляць.

Цётчына хата

Сышла з лугу паводка, і пачалі людзі бегаць па шчаўе: дзяўчаты, бабы, хлопцы. Выйдзеш за агароды, паглядзіш на Вялікую грыву, дык аж у вачах рабаціць ад хустак і кашуль. Мая бабка варыць шчаўе ў вялізным чыгуне. Вылазім з Глыжкам з-за стала — жываты ў нас, як барабаны, вялікія і тугія, хоць ты цвікі на іх раўняй, а есці ўсё адно ахвота.

Акрамя шчаўя на лузе расце дзікі часнок. Калі ён малады, то не такі ўжо і горкі. Мы яго носім дамоў снапкамі і ў лузе ядзім на поўны рот. К вечару ад гэтага часнаку ўсё ў роце дубянее, пакажам адзін аднаму языкі — зялёныя.

Іншы раз шанцуе знайсці яйкі дзікай качкі ці хоць кнігаўкі. Знайшоўшы яйкі, хлопцы апускаюць іх у ваду і глядзяць — свежыя яны ці наседжаныя. Калі свежыя, забіраюць; наседжаныя кладуць назад у гняздо.

Ёсць на лузе і многа чаго іншага. Усю мінулую восень немцы сядзелі на гарадзішчы, на Заглініцкім узгорку, а нашы стаялі пад гарой. Цяпер тут у размытых паводкай акопах трапляюцца патроны, гранаты, а у Доўгай лагчыне мы знайшлі цэлы штабель мін у скрынках. Міны былі цяжкія, з крыламі на хвасце. Зразумела, што мы не прайшлі міма такой знаходкі і кінулі адну ў агонь. Вухнула так, што ў сяле пачулі. Пасля гэтага мне бабка і сказала:

— Хопіць — пакарміў. Бегай лепш у калгас, а на лузе і агародзе я сама буду.

I вось усю вясну мы бегаем з Санькам на работу ў калгас. Тут намі верхаводзіць Нінка-брыгадзірка. Да вайны яна была нянькай у калгасных яслях, і мы з Санькам яшчэ тады ад яе нацярпеліся. А цяпер зноў трапілі ў яе рукі. Спачатку Нінка паслала нас разам з жанчынамі капаць рыдлёўкамі поле пад бульбу. Пакапалі дзень-два, нажылі мазалі і закруцілі насамі: бабская работа, давай нам мужчынскую!

Брыгадзірка дала мужчынскую — гной з хлявоў выкідаць. Але тут дзядзькі забунтавалі:

— Ну каго ты з намі паставіла? Круцяцца пад нагамі, як уюны, без толку. Яшчэ не кідалі, а яны языкі высалапілі. Забяры, каб не заміналі.

Дык каб жа дзядзькі былі як дзядзькі, а то стары Зязюлька. Ад старасці ледзь ногі перастаўляе, і той на нас чмыхае.

— Тады запрагайце, хлопцы, коней і гайда ячмень скародзіць! — распарадзілася Нінка.

Мы з Санькам аж падскочылі ад радасці. Даўно б яна так сказала, дык мы б з ею і ў нядзелі, і на святы працавалі б. Не дзіва — коні! Прычапіўшы барану, едзеш ты верхам па вуліцы, а меншыя хлапчукі зайздросцяць, пад'ехаць хочуць. Пугай іх, пугай, каб не пакалечыўся каторы! Працаваць на кані — гэта самая мужчынская работа. Лепшай не прыдумаеш.

Коней у брыгадзе крыху прыбавілася. Праўда, нямецкі біцюг, не дачакаўшыся маладой травы, здох. Затое Нінка прыгнала аднекуль з Гомеля двух другіх. Гаварыла, што ў нейкага камандзіра палка выпрасіла. Вось гэтых біцюгоў і даў нам Пецька Чыжык, наш былы аднакласнік, які цяпер у брыгадзе конюхам. Мабыць, таму ён такі важны і непрыступны, нават не ўсміхнецца. Чатырнаццаць гадоў, а бурчыць, як стары:

— Глядзі, каб холку не намуляў,— строга папярэдзіў ён мяне.

Потым на Саньку накінуўся:

— Як ты падсядзёлак паклаў? Ты што — першы дзень замужам?

Зязюлька з ухвалою паківаў галавой:

— У бацьку пайшоў хлопец: любіць скаціну.

Ледзь мы адчапіліся ад таго Чыжыка. Ужо з двара выехалі, а ён яшчэ наўздагон крыкнуў:

— Рыссю не ганяйце, чэрці!

Як быццам разгонішся на іх рыссю, калі яны мух адагнаць не могуць. Мой дык яшчэ тупае паціху, а Санькаў дайшоў да поплаву і стаў. Санька нокае, а біцюг толькі галавой матае.

— Ці ён па-руску не разумее, ці хвароба яго знае,— дзівіцца Санька.— Но-о, пферд[1] пракляты!

Так усю вясну мы і не злазілі з гэтых пфердаў: скародзілі, вазілі, акучвалі. За дзень, бывала, насноўдаешся, дык ледзь ногі дамоў прывалачэш і спіш потым, нібы пяньку прадаўшы. Іншы раз раніцай вочы прадзярэш, а бабка з папрокамі:

— Ну і ну! Будзіла-будзіла — і хоць бы галаву падняў. Немцы ж Гомель бамбілі.

Ці проста навіну раскажа:

— Усю ноч па сяле танкі ішлі. Няўжо не чуў?

Яна думае, што калі на печы паставіць тую батарэю, якая за агародамі стаіць, ды бабахнуць над самым маім вухам, то і тады я не прачнуся. Што мне? Здаровы як бык і малады, клопату ў галаве ніякага, вось і сплю.

Але аднойчы я на работу ў калгас не пайшоў. Праз цётку Марыну. Я і не снедаў яшчэ, калі яна прыбегла да нас і, убачыўшы мяне, узрадавалася.

— Добра, што я заспела цябе дома, мой пляменнік.

— А навошта ж ён табе? — зацікавілася бабка.

— Дык я ж хату будую,— пахвалілася цётка,— а бярвення не хапае. Няхай бы паглядзеў сваім вокам. Усё-такі мужчына.

— Мужчына,— чмыхнула бабка і пачала нешта бурчаць пра цацкі і лялькі, у якія я быццам не супраць пагуляць. Толькі нагаворы гэта. У лялькі я зроду не гуляў. Проста ў бабкі такі характар: рабі жорны, зарабляй працадні, а ей усё мала, усё скардзіцца, што няма ў хаце гаспадара. Яна баіцца, каб мяне там, ля цётчынай хаты, якім бервяном не прыціснула, лес-хварабес, ён не такіх калечыць. Вунь дзядзька Скок усё жыццё скача.

Цётка за свой век пажыла ў розных хатах. Выйшла замуж — у свякрухі гады тры па адной маснічыне хадзіла. I хата была прасторная, а цесна, бо не ў сваей. Потым дзядзька Андрэй сваю паставіў. Месца яму трапілася на самым канцы Заглінішча. За яго дваром адразу пачынаўся луг, за агародам — балота, густыя лазнякі. Што луг недалёка, гэта адчувалася па ўсім і ў хаце, і ў двары. На вокнах у цёткі заўсёды стаялі лугавыя кветкі, у сенцах сушыліся пахучыя травы, на двары — снапы доўгай гнуткай лазы, бярозавыя жэрдачкі. Пабяжыш да цёткі пагуляць, а ў яе або свежая рыба, або пішчыць на двары дзікае качаня ці пакалечаны касой драч — абавязкова ёсць што-небудзь цікавае.

Добрае было месца, толькі ж вельмі ўжо глухое. Зімой як задзьме ды як замяце з усіх бакоў, як наваліць снегу пад стрэхі — тыднямі на сяло не выходзілі, пакуль людзі не натопчуць сцежак. Зімой цётка часта не то хвалілася, не то скардзілася:

— Зноў сеначы да нас госць прыходзіў...

Гасцямі яна называла ваўкоў. Цёмнымі халоднымі начамі яны часцяком блукалі вакол двара.

Помню, неяк я заначаваў у цёткі. Толькі ўсе паснулі (цётка казала, што яна і першы сон яшчэ не ўбачыла), як на двары забрахаў і завыў сабака, загрукала ў хляве карова. Дзядзька Андрэй хуценька запаліў лямпу, накінуў на плечы кажух, сунуў босыя ногі ў валёнкі і з ружжом выскачыў за дзверы. Ух і гахнула ж стрэльба! А агонь бліснуў, ажно ўвесь двор асвяціў.

— Параніў, здаецца,— сказаў потым дзядзька, укладваючыся спаць.— Трое іх было. Адзін на страху залез, халера.

Праз гэтых «гасцей» цётка Марына ўсё жыццё збіралася перасяліцца ў вёску, бліжэй да людзей. Ды так да вайны і не перасялілася. А потым немцы парадак з яе хатай навялі, і галавешак не засталося.

Зімавала цётка ў залоўкі. Зноў чужая хата, зноў чужая печ. Дык гэта ж добра, пакуль усё добра. А калі што якое, куды дзенешся з дзецьмі? А іх вунь колькі, адзін пад адзін — Хвядос, Манька, Ганя, Коля. Хвядосу дзесяць, а Коля і зусім пад стол пешкі ходзіць. Цяжка — не цяжка, трэба цётцы думаць пра сваю хату.

Яе свякруха памерла ў самую калатнечу, тры дні ў хаце ляжала, пакуль людзі не агледзелі. І пахавалі так, што ніхто не чуў і не бачыў. Ні хаўтур, ні памінак не спраўлялі: кругом страляніна. I застаўся нічыім свякрухін двор. Садок таксама нішто сабе, стары-стары, а калі дагледзець, былі б і яблычкі. «Ну,— думала цётка,— сціхне бой, і перасялюся ў свякрусіну хату. Добрае месца, людная вуліца. Буду ўжо тут векаваць».

Але немцы размялі і свякрусіну хату. Засталося ўсяго некалькі вянкоў, што ніжэй акон. Прасценкі па двары раскідалі. Пакуль цётка садзіла ў Заглінішчы свой агарод, зніклі і прасценкі. Гэта ўжо суседзі, відаць, на дровы пусцілі. Тады цётка адважылася:

— Няхай будзе, што будзе. Паехалі, дзеці, у сад жыць. Ночы цёплыя, у будане пераспім, а к зіме хатку злепім.

Дзеці, вядома, і рады таму святу: у будане спаць цікава.

Раніцай цётка паліць у свякрусінай печы, і ўся вуліца бачыць, як яна чыгункі ставіць, што яна гатуе. Сцен няма, печ на двары. Толькі цётка не бядуе. Стала яна жвавая, упраўная, усё ў руках гарыць: снеданне гатуе, курыцу з проса ганяе, на будоўлі цесляру памагае. Журыцца ей няма калі.

А хітрая ж справа — зрабіць з некалькіх тых вянкоў цэлую хату. Мамуля, які не толькі ў жалезе разумее, а можа быць і цесляром, узяўся быў паставіць зруб за мяшок новага жыта і пяць мяшкоў бульбы, а потым пералічыў бярвенне і закруціў сваім доўгім носам:

— Нічога не выйдзе, Марына. Не трэба і расчынацца.

А цётка падумала, што ён цану набівае, і пачала ўгаворваць:

— Ці мне палацы трэба? Ты зрабі толькі, каб печ стала ды ложак — і ўсё. Два акенцы. Адно — сюды, другое — туды. Мне не танцаваць...

— Ну, як хочаш,— здаўся Мамуля і папярэдзіў: — Толькі ўгавор: не хопіць лесу — усё адно плату аддасі.

I вось учора ён паклаў апошнюю палку і ўцюкнуў у бервяно сякеру.

— Шабаш! Я ж табе казаў.

Рэшткаў свякрусінай хаты сапраўды на зруб не хапіла. Толькі прасценкі, што паміж акон, вывелі — і ў двары ні дубца. I ўсё таму, што бярвенні былі гнілыя. Скранеш яго з месца — парахня сыплецца. Многа такіх гнілякоў наадкідваў цясляр убок.

— Дык куды ж ты размахнуўся? — абурылася цётка, абышоўшы зруб.— Навошта ж мне такое гумно?

Цясляр толькі плюнуў з прыкрасці: было тое «гумно» не большае за наш свінушнік.

— Што ж мне цяпер рабіць, мой пляменнік? — бядуе цётка.— Каб Андрэй быў жывы...

Каб ды кабы ды раслі ў роце грыбы, дык быў бы не рот, а агарод. Няма дзядзькі Андрэя і няма чаго ўспамінаць. Трэба самім жыць, самім думаць. I я загадаў:

— Бяры, цётка, пілу, сякеру і вяроўку. Пойдзем!

— Куды пойдзем? — здзівілася яна.

— У лес.

Мамуля аж галавой паківаў: ну і ну. У лес. За шэсць кіламетраў. Дайсці мы дойдзем, а далей што? Жартачкі гэта нам — сасну паваліць? Тут і здаровым мужыкам трэба сала пад'есці. Ну, скажам, павалілі. Як яе — на сабе прыцягнеш? Ні каня, ні вала Нінка нізашто на свеце не дасць, бо не адна цётка ў сяле такая. У калгасе куды ні кінь, дык клін. Ды і ўсіх не пашкадуеш, на ўсе хаўтуры слёз не хопіць.

Узяла цётка пілу і сякеру, вяроўкі не знайшла — маток нямецкага кабелю прыхапіла. I мы пайшлі. Мамуля толькі вачамі нас правёў. На хударлявым яго насатым твары было напісана: «У бабы розум кароткі, а дзіця і зусім дурное. Што з іх возьмеш?»

На лузе яшчэ не касілі. Абапал сцежкі стаіць густая і высокая трава, радуюць сэрца рознакаляровыя краскі: ярка-чырвоная іванькава кроўка, блакітныя званочкі. Кігікаюць над балотам кнігаўкі. Раз-пораз з-пад самага носа з шумам выпырхваюць качкі. Я ўздрыгваю ад нечаканасці, а потым кідаюся на тое месца і шныпару ў траве. Пуста, няма гнязда. Проста жыруюць.

— Можа, вернемся? — паўтарае раз за разам цётка.— Ну што мы там зробім? Толькі людзей насмяшым.

Яна ўпэўнена, што далей Сожа нам дарогі не будзе. Пастаім на беразе, паглядзім, як на тым баку расце лес, і пойдзем назад. Па праўдзе кажучы, мяне Сож таксама бянтэжыць. Я пераплыву, а цётка як?

— Што ты? — палохаецца яна.— Я вады баюся. Пойдзем, мой хлопец, дамоў. Не будзе ў нас рэшата бобу.

Чым бліжэй да ракі, тым менш упэўненасці і ў мяне. Толькі прызнавацца не хочацца. Дойдзем хоць да вады, а там яно само пакажа, што далей рабіць.

Празрысты, як слязіна, Сож. 3 берага кожны каменьчык можна пералічыць на дне. Бліскаюць серабром палахлівыя чародкі малявак. Там, дзе рака выгінаецца каленам, пад крутым абрывам кружыцца на вадзе клочча пены, сцябліны аеру, сухія галіны лазы. Плюхаюцца хвалі, падточваюць бераг. 3 гоманам носяцца над вадой стрыжы. Абрыў, быццам пчаліныя соты, увесь у стрыжыных норах.

Нічога гэтага цётка не бачыць, нічога не чуе, бо на тым баку стаіць лес. Высокія, роўныя сосны. Многа соснаў, а ей трэба толькі некалькі палак, каб пакласці хоць два вянкі над вокнамі, каб паставіць хоць якія кроквы і напяць страху. Не будзе гэтых няшчасных палак — не будзе ў цёткі прытулку, зноў пойдзе яна па людзях. А хто гэта хоча пускаць з такой чарадой дзяцей?

Чарнее на тым пясчаным беразе лодка, а навакол ні жывой душы. Вось яно — выйсце! Перагнаць лодку сюды, пасадзіць цётку, і мы ў лесе. Але цётка не згаджаецца. Яна не верыць, што я пераплыву Сож. Тады, барані божа, ёй і хата тая не трэба.

Я не пераплыву Сож! Вы чулі дзе-небудзь такое? Мы з Санькам аднойчы ледзь Сітняг не пераплылі, а ён у пяць разоў шырачэйшы за раку. I калі Санька тануць пачаў, і калі я насярбаўся цвілой вады, то тут дзіўнага нічога няма — аслабелі на нішчымным шчаўі. Нас выцягнуў за валасы Санькаў дзядзька Харытон, даў па добраму кухталю ў плечы. А на другі дзень мы ўсё-такі пераплылі Сітняг.

Не пераплыву Сож! Вы бачылі дзе-небудзь такое?

Я кінуўся з берага ў раку, толькі пырскі слупам узняліся. Цётка, нібы квактуха, якая водзіць качанят, бегае па пясчанай касе і спалохана войкае:

— Вой, вой! Вярніся! Куды ты?

А мяне падхапіла і панесла. Не, Сож — гэта не наш Сітняг. Тут плынь, тут кручы. Вось і каса засталася збоку, вось цётка выбралася на круты бераг, бяжыць уздоўж Сажа, лямантуе:

— Плыві к берагу. Ну яго, той лес. Вярніся!

3 кіламетр гнала мяне ўніз па цячэнні. Нырнуў насупраць старога рэчышча, а зачапіўся рукамі за лазу ледзь не каля самых Плёсаў. І лодкі той ужо не відаць, схавалася за паваротам.

Зачапіўся я рукамі за лазу, а нагамі ўсё па вадзе луплю, думаю, што яшчэ глыбока. Памераў — вераб'ю па калені. Вось і ўсё. А яна гаворыць — я Сож не пераплыву. Мы з Санькам і цераз Днепр маглі 6.

Калі лес не трэба сячы, усе дрэвы здаюцца роўныя і прыгожыя. А зараз мы з цёткай проста разгубіліся. Усё не выберам сасну па густу. То вельмі нізкая і кучаравая, то крывая, то занадта тонкая, то такая тоўстая, што да вечара не спілуем. I гэта вось быццам і нішто сабе, ды паваліць нельга. Абступілі яе з усіх бакоў дубы і бярозы. Ходзім мы па лесе, як гаспадары, шукаем самае лепшае дрэва.

А хораша ў бары. Не пячэ сонца, пахне смалой, шчабечуць у густых шатах птушкі. Пярэсты дзяцел прымасціўся на высокай сухастоіне і дзяўбе сук. Па ўсёй паляне разносіцца пошчак, уніз ляцяць дробненькія белыя парушынкі. Я так загледзеўся на таго дзятла, што ўваліўся ў глыбокую яму, абдрапаў рукі аб калючыя кусты дзікай маліны. Гэта была не проста яма, а акоп. Магчыма, партызанскі. Сюды, відаць, мне і трэба было ісці мінулым летам, калі я хацеў паклікаць партызан, каб вазвалілі Саньку.

Нарэшце мы знайшлі нашу сасну — не тонкую, не тоўстую, не гнутую і не сукаватую. Стукнуў я па ствале абухом, пакацілася гулкае рэха, а за каўнер пасыпалася сухая ігліца.

— Ну, з богам,— сказала цётка, і мы паплявалі ў далоні, пачалі пілаваць.

Пачалі легка, жвава. Весела зазвінела піла, на густы мох пырснулі ружовыя, пахучыя крупы пілавіння. Але нашай жвавасці хапіла ненадоўга. Далей-болей піла пачала хадзіць усё цяжэй і цяжэй і нарэшце зусім нібы прыліпла. Зайшлі з другога боку — таксама не пілуецца. Паспрабавалі крыху падсеч, і гэта не памагло. Стаіць сасна, як і стаяла. Шуміць у небе густая верхавіна, а мы ўнізе абліваемся потам і нічога не можам зрабіць. А я думаў, лес валяць так: цюк-цюк — і гатова.

— Не,— здалася цётка.

Ды я і сам зразумеў, што не. Не ўкусім мы гэтай сасны. Не за сваю справу ўзяліся. Паглядзеў на цётку, і так мне шкада яе, хоць ты сам плач, як плача яна, седзячы на старым, абсыпаным ружаватымі грыбамі-паганкамі пні. Плача і размазвае па шчоках слёзы і брудны пот сваей жылістай, запэцканай у свежую смалу рукой. Пад белай ад солі кофтай трасуцца цётчыны плечы; ссівелыя да пары, быццам на іх таксама выступіла соль, цётчыны валасы выбіліся на лоб. I такія ў яе вочы няшчасныя, што я паваліў бы ей увесь гэты лес, калі б мая сіла.

— Давай яшчэ, цётка, паспрабуем.

— Не, мой пляменнік, не,— уздыхнула яна.

Так мы і вяртаемся дамоў з пустымі рукамі. Я іду ўслед за цёткай, і бярэ мяне злосць. На каго — і сам не ведаю. Можа, на Мамулю? Што яму, чорту насатаму? Яму яшчэ лепш, што мы не напілавалі бярвення: і зруб канчаць не трэба, і плату забярэ. А цётка зноў застанецца з дзецьмі без кутка.

Па дарозе мы з ею яшчэ раз паспрабавалі падступіцца да аднаго дрэва, і нам так заціснула пілу, што ледзь выбавілі. Трэба ісці дамоў ды нікому і не прызнавацца, як валялі лес. Сапраўды, людзі смяяцца будуць. Мая ж бабка першая скажа:

— Во дадумаўся мудры Саламон!

Хлопцы ў брыгадзе таксама не прамінуць выпадку пасушыць зубы. Я ўжо ўяўляю, як яны будуць прыліпаць:

— Раскажы-тка, Іван, як ты лес валяў. Каваль Вярнідуб!

Лес-хварабес, як гаворыць мая бабка. Здаецца, і недалёка мы з цёткай зайшлі, шукаючы патрэбнае дрэва, а назад ледзь выйшлі. Ды і то не туды, дзе пакінулі лодку. Цётка забрыла па калені ў ваду, каб умыцца, асвяжыць твар, а я ўпаў на мурог пад лазовы куст і ног не чую, так нахадзіўся. Нічога не хачу: ні бярвення, ні палення.

Здаецца, мы трапілі на пераправу, па якой восенню ішло наша войска. Самой пераправы ўжо няма, яе знесла вясной паводка, толькі з берага засталіся ў вадзе тоўстыя сасновыя палі. А па крутым спуску да ракі з-пад пяску віднеюцца там-сям круглякі. Відаць, салдаты рабілі насціл, каб не буксавалі машыны.

Я аж вачам сваім не веру, забыўся і пра стому, узрадавана падскочыў з месца.

— Цётка, бярвенні!

А мы ходзім па лесе, як тыя дурні, шукаем учарашняга дня, калі тут усё гатовае — ні сеч, ні пілаваць, ні траляваць на сваім гарбу да ракі. Выкопвай з пяску і бяры.

Бяры ды не дужа — надарвешся. Сапёры іх так змацавалі, папрыбівалі такімі жалезнымі скобамі, быццам на вякі наводзілі гэтую пераправу. Але ж і мы з цёткай чаго-небудзь варты. Я высек дубовы кол з добрую аглоблю, і справа паціху пайшла. Рукамі, сякерай, чым папала мы зграбаем з насцілу пясок, падкладваем пад бервяно кол, налягаем на яго жыватамі:

— Раз, два — узялі!

Варушыцца.

Бярвенне, праўда, не бог ведае якое: і караткаватае, і сукава-тае, болей верхавінкі, і патрушчанае гусеніцамі танкаў, пабітае конскімі падксвамі, але на такія палацы, як цётчына хата, самы раз. Дзе надточыцца, дзе падчэшацца — і будзе ляжаць.

Яшчэ ніколі ў жыцці мне не даводзілася вязаць плытоў, але я так разумею: захочаш — звяжаш. Вялікай хітрасці тут няма, асабліва калі ў руках нямецкі тэлефонны кабель. Цётка калом скочвае бярвенне ў ваду, а я, закасаўшы штаны, без кашулі, пры-вязваю іх да дзвюх жэрдак. Раз, два — і гатова. Я камандую — цётка слухаецца. Яна цалкам спадзяецца на мяне. У мяне ўсё ж такі мужчынскі розум, і таму мне відней, што рабіць.

Плыт у нас выйшаў — дай бог кожнаму, хоць на край свету плыві. Пада мной ён толькі чуць-чуць асеў, а ступіла цётка — вада па бярвенні пайшла.

— Не развяжацца? — недаверліва спытала яна.

Я крыху пакрыўдзіўся і таму нават не азваўся. Нічога яму сто гадоў не будзе, калі я вязаў. Толькі вось плыве ён чамусьці туды, куды сам хоча.

Перапалоханая цётка сядзіць на плыце купінай, нават паварушыцца баіцца, толькі нешта шэпча сама сабе. Можа, нават малітвы. Мае мацаванне адразу паслабела, і бярвенні паводзяць сябе даволі вольна: на якое станеш, тое і топіцца пад нагой. Але плыт плыве!

Я вяслую доўгай жардзінай, а нас падхапіла плынь, павольна пакружыла на адным месцы, потым вынесла на сярэдзіну ракі і пагнала ўніз, зусім не туды, куды нам трэба. Цётка ўжо і не рада, што села. Яна баіцца, што калі ўсё гэта скончыцца дабром, дык бліжэй Кіева да берага не прыб'емся. Вось ужо і лодка тая засталася далека ззаду, і старое рэчышча мінулі, і нашай цаглянай школы на гары не відаць. Але не такі страшны чорт, як яго малююць. Каля Плёсаў, дзе рака паварочвае убок, наш плыт усё ж такі неяк прыбіла да берага. Я думаю, што тут дапамагло мае веславанне. Праўда, высадка адбылася з невялікай прыгодай. Бярвенне пад цёткай разышлося у бакі, яна апынулася ў вадзе па самыя пахі і аж піскнула ад перапуду. Але пад нагамі ўжо была зямля.

Плыт мы зацягнулі ў глухую затоку ў зараснікі сітнягу і аеру, прывязалі да старой вербалозіны і радасныя пабеглі дамоў. Цётка аж смяецца ад шчасця, аж быццам памаладзела. Цяпер у яе будзе хата, хоць невялічкая, затое свая. Засталася дробязь — перацягнуць тое бярвенне ў сяло. Калі б з канём, дык тут бы і галаву ламаць не трэба было, а без каня, на саматужных калёсах ды без дарогі па лузе — давядзецца папацець.

Тут нашы з цёткай погляды разыходзяцца. Навошта нам тыя калёсы? Пойдзем водным шляхам: з затокі па канаве, якую пракапаў да вайны калгас, каб асушыць Бурае балота, з канавы — у Грыцаў раўчук, што выцякае з возера, з раўчука — у Сітняг, і толькі тут сушай. Дык тэта ж зусім ужо блізка.

На лузе нам сустрэўся Санька. Ён ірваў шчаўе і лугавы часнок. I Санька таксама сказаў, што па-мойму будзе лепш, чым па-цётчынаму. Ён нават паабяцаў дапамагчы. Абы па яго раніцай зайшлі. I цётка зноў згадзілася. Нам, хлопцам, відней.

Наступнай раніцай мы прыйшлі да Сажа яшчэ па расе. Цётка ўзяла з сабой і сваіх большых — Хвядоса і Маньку. Якая з іх ні падмога, а падмога. Мурашкі маленькія, а калі разам возьмуцца, горы варочаюць.

Спачатку ўсё ў нас ішло добра. Ля ракі канава была глыбокая. Мы развязалі з Санькам плыт, зачапілі бервяно за бервяно — атрымаўся доўгі караван. Да пярэдняй калоды прымацавалі два канцы ўсё таго ж нямецкага кабелю і ідзём сабе, пасвістваючы, абапал канавы: я з Санькам — з аднаго боку, цётка з малымі — з другога. Любата! Цётка зноў радуецца і дзівіцца: галовы ў нас з Санькам міністэрскія. Яна думае, што калі так і далей пойдзе, то да абеду мы і рукі памыем.

Адно толькі дрэнна — кусты. Спачатку была лаза і ракіта. Аблазячы гушчар, я абадраў да крыві лытку, а Санька пракалоў на востры пянёк нагу. А потым пачалося яшчэ горш. Пайшла крапіва з дзядоўнікам. Густая, высокая і пякучая. Нашы рукі, ногі ў пухірах і гараць агнём. Але цётка кажа, што гэта не страшна. Ад крапівы быццам бы адна толькі карысць — самы лепшы сродак ад ламоты ў касцях.

А тут яшчэ і канава пачала мялець. Усё менш у ей вады, усё больш водарасцей, усё гусцей асака. Дык асака яшчэ нічога, яна не вельмі замінае, а вадзяны мох чапляецца за першую калоду, наварочваецца на камель вялізным, цяжкім кажухом. Пройдзеш крокаў сто — і кажух. Хоць жылы парві, з месца не скранеш. Праўда, жылы ў нас пакуль што цэлыя, а нямецкі кабель з нашага з Санькам боку не вытрымаў, і мы аж загулі ў самы дзядоўнік. Давялося цётцы лезці ў канаву і рукамі выдзіраць з-пад бервяна мох, выкідваць яго на бераг. Цяпер яна ўжо маўчыць. Па ўсім відаць, што да абеду мы рукі не памыем.

Прайшлі крыху — зноў кажух. Цяпер палезлі мы з Санькам: там вады на пядзю, а тарфяной твані па пахі. Зашыпела яна, узнялася частымі бурбалкамі. Жабы ў канаве вялізныя, зялёныя, лупатыя. Санька іх не тое што баіцца, а проста не любіць. Ён выскаквае на бераг, як заяц.

Многа разоў ірваўся нямецкі кабель, многа разоў, нацягаўшыся тых «кажухоў», мы падалі на траву ад стомы. Вось і сонца ўжо садзіцца за падлюбскія вербы, вялікае і чырвонае.

Цяпер вада ў канаве здаецца цёплай, а вылезеш на бераг — зубы самі ляскаюць, як у галоднага ваўка.

Адна цётка яшчэ храбрыцца. Калі пачалася асабліва густая трава, яна нават не вылазіць з канавы, брыдзе па пояс па тарфяной твані, вырывае праклятыя водарасці і выкідвае іх на бераг. А следам ужо мы цягнем той «караван»: з аднаго берага — я, з другога — Санька. Цётчыным мурашкам дзякуй ужо і за тое, што самі ідуць.

У адным месцы цётка ледзь не ўтапілася. Яна трапіла ў нейкую глыбачэзную яму, мабыць, у варонку ад бомбы — не інакш. Але ўсё абышлося: ухапілася за бервяно, потым мы з берага рукі падалі.

У наша возера мы прыцягнулі бярвенне, калі ўжо добра сцямнела. Мокрыя, зрэзаныя асакой, перапэцканыя ў торф і гліну, мы з Санькам ледзь прыйшлі дадому. Я і вячэраць не захацеў. Як упаў, так і заснуў.

Мамуля потым вельмі дзівіўся:

— Няўжо на сабе?

Яму аж не верылася. На яго думку, толькі з дурасці такое можна зрабіць. Хіба дарослы чалавек на гэта адважыцца?

Але як бы там ні было: з дурасці ці з вялікага розуму, а стаіць цётчына хатка. Ніжнія вянкі і прасценкі чорныя, спарахнелыя, а над вокнамі блішчаць на сонцы новыя, свежаабчасаныя бярвенні. I такая цётка шчаслівая, такая радасная, і так ей падабаецца яе новая хатка, што не можа нахваліцца суседзям. А яшчэ цётка не ведае, у які мяне кут пасадзіць і як мяне частаваць. Калі б было ў яе немаведама што, і тое б аддала. Такі я ўжо пляменнік залаты, такі хлопец дарагі, што другога такога не знойдзеш. Вось толькі на плыт яна болей са мной не сядзе ні за якія грошы.

— Не, не, не! I не гавары, мой хлопец. Я тады чуць са страху не памерла...

Ваўкалак

Раніцай каля Зязюлькавай хаты, пакуль брыгадзірка адправіць людзей на работу, усяго можна наслухацца. Асабліва ад Міхейкавага Назара. Пасля кантузіі ў яго рукі калоцяцца, а язык усё роўна легка падвешаны. I галава ў Назара светлая. Не галава, кажуць людзі, а сельсавет. Нездарма ж яго дражняць Міністрам.

Міхейкаў Міністр усё ведае і ўсё па-свойму можа растлумачыць. Гэта таму, што ён завёў моду перачытваць газеты перад тым, як пусціць іх на цыгаркі. Нават леташнія і то вачамі прабяжыць.

Вядома, што на сапраўднага міністра ён наўрад ці падобны і сваей вопраткай, і абліччам. Ходзіць Назар у салдацкай гімнасцёрцы, ужо залатанай на плячах і пад пахамі. I ў такіх жа штанах. А абутку летам і зусім не прызнае, як і мы грэшныя — не міністры. Няма чаго дарэмна боты біць, калі і так цёпла. Бот парвеш — зашываць трэба, а нагу парэжаш — сама зажыве.

Твар у нашага Міністра худы, пабіты крыху воспай, бровы — два ці тры залатыя валаскі, якія не адразу і заўважыш, затое вочы вялікія, глыбокія і разумныя. I што яшчэ, дык гэта сапраўды міністэрскі лоб. Кажуць, быццам на Назараву галаву ў салдатах шапкі не маглі падабраць. А стары Зязюлька аднойчы жартам сказаў, што калі б Міністравай шапкай мералі збожжа на працадні, дык ніхто б гора це знаў.

I вось толькі Міністр сядзе на прызбу, так і мужыкі адразу да яго падсядаюць. Цыгарку дапамогуць скруціць, а тытуню няма — акуркам надзеляць. Бабы, асабліва тыя, у якіх мужы на вайне, таксама бліжэй падыходзяць, каб пачуць, ці хутка скончыцца ліхалецце. Ну а нам з Санькам каля Міністра быццам мёдам намазана. Не толькі вушамі, а і ратамі ловім кожнае слова.

Звычайна размовы пачынаюцца з пытання старога Зязюлькі:

— Ну як там, Назар, не ўзялі яшчэ нашы Магілёў?

Спытае і рукой глухое вуха надточыць. Зязюльку Магілёў карціць больш за ўсе гарады. Да вайны яго дачка выйшла туды замуж, і там ёсць цяпер у Зязюлькі ўнукі. Непакоіцца стары, як яны пад немцам, бедныя, вось і задае амаль кожную раніцу адно і тое ж пытанне.

Міністр, седзячы на прызбе, водзіць пугаўём па пяску, малюе фронт. Ён называе розныя гарады, якія яшчэ ў немцаў: Віцебск, Оршу, Рагачоў, Жлобін, Магілёў. Пугаўё трасецца, і фронт у Міністра выходзіць, як піла.

— А дзе ж мы? — пытаюць у Міністра.— Сяло наша дзе?

Той тыцкае дубцом у пясок, і ўсе бачаць, што ад нас да фронту не так ужо і далека. Калі б я ці Санька наступіў нагой на Міністрава маляванне, то пятка была б у Рагачове, а пальцы — у нашым сяле. А дзядзькі кажуць, што пешкі трэба ісці два дні...

— Ох, і блізка ж,— палохаюцца жанчыны.— Хоць бы ўжо нашы паперлі іх.

Канечне, папруць. У гэтым Міністр так перакананы, што можа даць галаву на адсячэнне. Цяпер сіла на нашым баку, цяпер у іх кішка тонкая. Дружок Гітлера, італьянскі правіцель Мусаліні, змусалініўся, месца ў сваёй Італіі не знойдзе. Даскачацца і Гітлер.

Сядзіць Назар на прызбе, акружаны брыгадай, трасе перад носам акуркам, пакуль ім у рот не пацэліць, і разумна гэтак разважае. I чаму ж яму не разважаць, калі ўсё на свеце ён ведае? I пра землетрасенне, і пра тое, што ёсць такая краіна, дзе салдаты ходзяць не ў штанах, а ў спадніцах[2]. Усе рагочуць, не вераць, а ён даказвае, што ёсць. Ад яго мы з Санькам даведаліся, што ў Японіі горы называюць ямамі. Скажам, па-беларуску было б Фудзігара, а па-іхняму — Фудзіяма. Якіх толькі дзівосаў на свеце не бывае.

Калі з Міністравых размоў мы добра ведаем, што робіцца на франтах і наогул ва ўсім свеце, то пра ўнутранае становішча часта чуем ад Нінкі, ды і самі не сляпыя. Жыта сёлета будзе вельмі добрае, калі не паляжа ці град не паб'е. Праўда, на высокіх месцах рэдкаватае, а ў лагчынах травяністае. А ячмень свірэпка заглушыла — усё поле жоўтае.

Палавіна бульбы застанецца неакучанай. Рук у калгасе не хапае. I цягла таксама.

У другой брыгадзе, у той, што на Хутары, конь здох, а ў нашай на мінулым тыдні кабыла Слепка ажарабілася.

На сенакосе ўсім касцам будуць дарма даваць абед. Нінка казала, што сам Дзяк абяцаў — старшыня калгаса. Калі так, то і мы з Санькам пойдзем касіць.

Да старой школы навазілі калод. Кажуць, салдаты цэлы «студабекер» прыгналі, аж зямля гнулася. Цяпер там стаяць высокія козлы і чужасельскія пільшчыкі распускаюць калоды на дошкі. Адзін стаіць зверху на бервяне, а другі знізу — пад бервяном. I як яму толькі пілавінне вочы не запарушыць? Старшыня сельсавета, наш сусед дзядзька Скок, хваліўся, што ў яго пойдзе кроў з носа, але школу да восені прывядзе ў парадак.

Маскоўскія дакторкі, якія зімавалі ў Санькавай хаце, нядаўна паехалі дамоў. Рабіць ім болей тут няма чаго. Сыпняк адступіўся. Санька іх сам на станцыю вазіў на Буянчыку. Во быў смех, як дарогай згубілася загваздка і звалілася кола! Санька сам падымаў-падымаў калёсы і не падняў. Тады ён і скамандаваў:

— Ану, бярыцеся!

Дакторкі ўзяліся за вось. Восі ў чорнай каламазі, а ў дакторак пазногці пафарбаваны лакам. Санька гаворыць, што калі б я паглядзеў потым на іх пальчыкі, дык памёр бы з рогату. А яшчэ на развітанне, ад радасці, што не спазніліся на цягнік, яны хацелі Саньку пацалаваць. Толькі не на таго нарваліся. Ён, нібы ўюн, вывернуўся з іх абдымкаў.

Вось, бадай што, і ўсё ўнутранае становішча, калі не лічыць размоў пра нейкага ваўкалака.

Ваўкалак — гэта такі мярцвяк, якому не ляжыцца ў дамавіне, і вось ён ноччу адкопваецца, вылазіць з магілы, ловіць жывых людзей і смокча з іх кроў. На нашых могілках такіх неспакойных мерцвякоў няма. Завёўся ён каля старой цагельні. Вы не ведаеце, дзе гэта? Тады паслухайце.

Ад нас ісці ў горад можна дзвюма дарогамі. Можна па шашы, міма дома дарожнага майстра, цераз вёску Пруды, а там ужо і горад. Добрая і шматлюдная дарога. Тут цябе іншы раз абгоніць салдацкая машына або Мамуля на веласіпедзе. Мамуля зноў уладкаваўся на чыгунку. I спадарожнік заўсёды знойдзецца.

Другая дарога ў горад — лугам. Бяжыць сцежка па поплаве паза возерам Сітняг, паўз былыя гліняныя кар'еры, зарослыя аерам, цераз чыгуначны насып, зноў лугам міма разбуранай бойні, па балоце і прама да элеватара. Ад элеватара да базара рукой падаць. Пратапталі сцежку жанчыны з кашолкамі. Гэтая сцежка добрая тым, што па ей і бліжэй і мякчэй хадзіць, не трэба біць ногі аб каменні.

Адразу за возерам, леваруч ад сцежкі, калі ідзеш у горад, і па правую руку, калі вяртаешся, знаходзіцца старая цагельня. Комін даўно разбураны, печ урасла ў зямлю, на кучах бітай цэглы расце палын і грэюцца на сонцы яшчаркі. Побач з цагельняй старая магіла, над якой стаіць пакрыты зеленаватымі лішаямі дубовы крыж. Памятаю, да вайны на крыжы вісела ікона з ручніком. Цяпер ад ручніка нічога не засталося, а ікона ператварылася ў чорную, спарахнелую дошчачку. Фарба патрэскалася ад сонца, аблічча святога змылі дажджы.

Хто ляжыць пад тым крыжам, я добра не ведаю. Ад Чмыхавай Маўры чуў, што божы чалавек, святы вандроўнік, які хадзіў у Кіеў кланяцца святым мошчам, ды і памёр па дарозе. А бацька калісьці казаў, што канакрад, якога падлюбскія мужыкі забілі каламі. Я болей веру бацьку, а не манашцы. Ды і нядаўнія падзеі паказалі, што нябожчык хутчэй за ўсё быў канакрадам. Божы чалавек, мабыць, не стаў бы ваўкалакам.

Першай пра ваўкалака даведалася Чмышыха. Яна хрысцілася і бажылася, што бачыла яго на ўласныя вочы. Было гэта быццам так. У нядзелю пайшла Маўра на базар прадаваць шчаўе. Цэлы мех нарвала, ледзь вочы не павылазілі, пакуль даперла. На базары паскупілася пусціць дзешавей, праседзела ледзь не да вечара. Але прадала ўсё-такі па-людску. Дзякуй богу, шчаўе зараз у цане. Потым доўга сноўдалася па ларках, па рынку — ні да чаго не прыступіцца, нічога не дакупіцца, ні на кім крыжа няма. Купіла толькі адну шклянку солі ды чвэртку літра канаплянага алею і пайшла дахаты.

— I вось падышла да таго месца,— расказвала яна потым ля калодзежа,— гляджу, пад крыжам штосьці шавеліцца. Так у мяне мурашкі па спіне і пабеглі. А ён падымаецца — ой, страх божы! — вочы гараць, як у ваўка. Прашаптала я малітву, ды, відаць, грэх на мне ёсць — не памагло. Кінула я мех і так ужо бегла, так бегла, што думала — сэрца выскачыць. Ваўкалак гэта быў, мае дзеўкі, далібог, ваўкалак! Трэба нам адкуль-небудзь папа прывезці ды над магілай службу адслужыць, каб супакоіць яго душу.

Спачатку манашцы ніхто не паверыў. Усіх яе плётак не пераслухаеш. А потым ваўкалак паганяў і другіх жанчын. Яны таксама пакідалі кашолкі і ледзь ногі дамоў прынеслі. Адна з іх была Міністрава жонка — Насця. Тая хлусіць не будзе. Кінуўся быў Міністр з бязменам на тое месца, прыбег — ні кашолак, ні ваўкалака.

Мая бабка наконт гэтага думае, што тут не ваўкалакам пахне. Мала на свеце такіх, што лёгкага хлеба хочуць? Але як бы там ні было, а толькі раніцай на досвітку і ўвечары, калі змяркаецца, болей жанчыны не ходзяць блізкай сцежкай у горад. Хіба хто з мужчын трапіцца ў спадарожнікі, тады каторая адважыцца: калі ідуць мужчыны, ваўкалак сядзіць ціха.

Паступова размовы гэтыя пачалі заціхаць.

I вось трапілася пабыць у тых мясцінах нам з Санькам. У бабкі кончыліся венікі, і яна паслала мяне нарэзаць абярэмак палыну.

А большага і лепшага палыну, як ля старой цагельні, нідзе не знойдзеш. Апрача палыну там пасля дажджоў растуць печарыцы. Гэта вельмі смачныя грыбы. Калі назбіраеш іх поўную шапку, бабка толькі дзякуй скажа. У бога, у чорта, у дамавых і ваўкалакаў мы з Санькам не верым на мезены палец. Таму і да цагельні пайшлі смела. Пастаялі на канакрадавай магіле. Зразумела, калі б ён вылазіў на паверхню, то была б ці свежая зямля, ці нара, ці якая дзірка. А тут ні нары, ні дзіркі — векавая дзярніна. Венікаў мы нарэзалі хутка. Такую ношку навязалі, што на плечы сам не падымеш без падмогі. А потым пайшлі бліжэй да цагельні паглядзець печарыц. Нічога не знайшлі і заглянулі ў печ. Проста так, на звычцы. Раней, калі мы траплялі ў гэтае глухаватае месца, дык гулялі ў хованкі. Залезеш у печ, а там сыра, змрочна, крыху страшнавата, і яшчаркі шмыгаюць. I мы, як яшчаркі, па розных хадах поўзаем. Залезеш у адну дзірку, а вылезеш праз другую. Любата!

Праўда, тут можа цябе заваліць каменнем або цагліна аднекуль скоціцца ды па галаве. Так ужо было аднойчы з Санькам. Ледзь крывёй не ўмыўся.

Толькі мы ўсё роўна не каяліся: вельмі ўжо добра і весела ганяцца адзін за адным па гэтых руінах. Санька — у печ, а я — з печы, Санька — за мной, а я — за кучу камення ў палын.

Але сёння мы не вельмі разгуляліся. Паткнуўся мой прыяцель у печ і адразу ж назад выпаўз.

— Глядзі ты,— здзівіўся ён,— наш ход заваліўся.

Прыгледзеліся больш пільна, дык неяк дзіўна ён заваліўся: зверху, над галавой, усё цэла, а на праходзе ўсё-такі куча камення. Пад самую столь. Быццам хто нанасіў. I паламаныя жалезныя дзверы тут. Мы з Санькам іх самі яшчэ летась зацягнулі былі ледзь не да кар'ера. Хацелі ў ваду кінуць, каб плюхнула, ды сілі не хапіла. А цяпер яны зноў тут.

— Хм,— задуменна сказаў Санька, абтрасаючы з каленяў пясок.

— Хм,— сказаў і я.— Няўжо гэта якія хлопцы тут зрабілі барыкаду?

Паціснулі мы плячамі, падзівіліся, ды і клопат такі. А тут яшчарку ўбачылі. Санька прыціснуў ёй дубцом хвост. Сама яшчарка адразу ж уцякла ў норку, а хвост кінула, і ён трапеча на пяску, як жывы. Санька кажа, што ў яшчарак потым новыя хвасты адрастаюць.

Так бы мы і дамоў пайшлі са сваімі венікамі, калі б у густым палыну не наткнуліся на нару. Вялікая нара, залезці можна. Не інакш як у печ вядзе.

Санька — хлопец гарачы. Ён любіць ісці ў заклад. Ці канава на дарозе сустрэнецца, ці сабака загаўкае на чужым двары, Санька адразу гатоў спрачацца, што ён і канаву пераскочыць, і паўз сабаку пройдзе.

Так і з гэтай нарой у нас атрымалася. Я сказаў, што туды лезці страшна, а Санька, каб паказаць сваю храбрасць, адразу мне руку працягнуў:

— Іду ў заклад на тваю папругу, што залезу! Што, папругі шкада?

— Каму? Мне?

— Табе!

— На! — працягнуў і я руку.

Калі папраўдзе ісці ў заклад, то трэба, каб хто-небудзь трэці «перабіў», правёў далонню па нашых сашчэпленых руках. Тады справа святая. Як кажуць, назад толькі ракі поўзаюць. 3 намі трэцяга няма, таму «перабіў» сам Санька і папярэдзіў:

— Глядзі ж!

Ён хуценька стаў на карачкі, сунуў у дзірку галаву і палез. Вось ужо і плечы яго там, і ногі, толькі парэпаныя ступні тырчаць з нары. Плакала мая папружка.

I раптам Санька быццам прытаіўся, з хвіліну ляжаў нерухома, а потым выскачыў назад, як з дзежкі шпунт. Вочы круглыя ад страху.

— Там хтосьці ёсць,— сказаў ён шэптам.

Я ўсміхнуўся. Проста Санька спалохаўся, а цяпер выдумляе.

— Хтосьці там сапе, нібы ў сне...

— А не храпе? — здзекліва перапытаў я і таксама сунуў у нару галаву. Праўда, лезці не палез, натапырыў вушы, прыслухаўся. Нічога там не сапе і не храпе. Ціха, аж у вушах звініць. Я хацеў ужо зноў пасмяяцца з Санькі, як раптам... Хтосьці ў нары глуха закашляўся, закехкаў, нібы стары Зязюлька, накурыўшыся тытуню-самасаду. Цяпер і я падхапіўся.

— Слухай, а калі гэта той самы... ваўкалак? — выказаў здагадку Санька.

Ваўкалак не ваўкалак, а лепш адсюль даць цягу. Хто яго ведае, што там такое. Яшчэ і сапраўды выскачыць, схопіць і пачне кроў смактаць. А месца тут цяпер глухое, ад сяла далека, побач лазняк, пакуль дакрычышся, пакуль даклічашся дапамогі, дык усю і высмакча.

Хто ж там усё-такі сядзіць у разбуранай печы?

— Хто сядзіць? — перапытала бабка, калі мы расказалі ёй пра нашы прыгоды.— Ліха ж яго ведае. Можа, той, што кошыкі ў баб адбірае... А вам бы ён і зусім галовы паадрываў, каб не пхалі куды не трэба...

Бабка раіць нам бегчы ў сельсавет. Там лепей за нас разбяруцца, там у людзей розум — не раўня нашаму з Санькам.

Але мы вагаемся, ісці ці не ісці. Яшчэ не павераць і будуць смяяцца. Лепш за ўсё самім падпільнаваць ці, калі пашанцуе, то і злавіць. Вось бы праславіліся! На ўсё сяло. Няхай бы тады тая Каця паглядзела, што мы з Санькам за хлопцы.

А бабка нас гоніць у сельсавет. Ёй слава наша ні ішла ні ехала, абы ваўкалак галовы не паадрываў.

У сельсавеце поўна народу. Кажуць, лес на хаты давалі, дык яшчэ не ўсе разышліся, не ўсе накрычаліся.

Мы дагэтуль ні разу не бачылі Скока ў сельсавеце за галоўнага. Дык вось пабачылі. Сядзіць ён з начальніцкім выглядам за перапэцканым у чарніла крываногім сталом і старанна хукае на пячатку, быццам яна замерзла. Потым, прыляпіўшы яе да паперкі, уважліва разглядае, што атрымалася. I ўсе яго тут завуць не проста Захарам, а Захарам Іванавічам. Ці не пачаў ён ужо нос задзіраць, як казала наша бабка? На вуліцы Скок як Скок, а тут не падступіцца.

Жанчыны думаюць даняць дзядзьку слязамі, а ён абедзвюма рукамі махае:

— Знаю, мой татка, усё чыста знаю: муж на фронце, коз цэлы воз, дзяцей загарадзь, хата згарэла. Толькі лесу болей няма. Увесь падзялілі...

Жанчыны — яшчэ ў большы плач.

— Ціха,— просіць іх Скок.— Будзе лес. Усім будзе. Толькі ж не ўсё святым духам робіцца. Не ўсё адразу. Чуеце, грыміць?

Усе прыслухаліся. Сапраўцы, недзе далека штосьці цяжка грымела. Мабыць, фронт.

— А лес будзе,— упэунена паўтарыў Скок.— Табе, Мар'я, у першую чаргу выпішу...

Мы са сваім «ваўкалакам» ужо і лезці да старшыні не збіраліся, дык ён сам нас заўважыў:

— А вы што тут забыліся? Таксама лесу хочаце?

— Не,— супакоіў яго Санька.— У нас другое...

Азірнуўшыся на жанчын, мой прыяцель падышоў да самага стала, па-змоўніцку паківаў старшыні пальцам і, калі той перагнуўся цераз стол, нешта зашаптаў у старшынёва вуха.

— У вашай печы? — здзівіўся Скок.

— Ды не-е,— перастаў сакрэтнічаць Санька.— На цагельні.

— Разбярыся ты з імі, мой татка,— папрасіў дзядзька ўчастковага міліцыянера.

Участковы міліцыянер — Максім Калдоба. Гэта немалады ўжо дзядзька з Хутара. Не вельмі з сябе прыкметны, у шэранькім пакамечаным летніку і ў салдацкай выцвілай пілотцы. Міліцэйскую форму пакуль што яму не паспелі выдаць. Але пісталет ёсць. Вісіць на папрузе. Максім яшчэ і ніводнага злодзея не злавіў. Ён толькі адбірае ў такіх, як мы, хлопцаў розныя знаходкі. Толькі знойдзеш што-небудзь людскае, толькі стрэліш разок — Калдоба ўжо тут. I знаходку адбярэ, і яшчэ вуха, калі хочаш, накруціць. Ён і цяпер падумаў, што мы з Санькам па добрай ахвоце прынеслі які-небудзь кулямёт. А калі пачуў пра ваўкалака, дык нават не паверыў:

— А вы, хлопцы, не загінаеце?

— Што вы, дзядзечка! — забажыуся Санька.— Сядзіць там і сапе...

— Кашляе,— дадаў я.

— Тады паказвайце,— перастаў нарэшце сумнявацца Калдоба, і мы ўтрох пайшлі на цагельню.

Да самай нары Максім нас не пусціў. Распытаўшы, дзе тая нара, з якой мы з Санькам нібыта чулі нешта падазронае, ён загадаў нам вярнуцца дахаты, а сам ціха падаўся па палыну да кучы бітай, зарослай травой цэглы. Але гэта легка сказаць — вярнуцца. А што мы хлопцам потым раскажам? Мы ж не такія, каб, знайшоўшы ваўкалака, не паглядзець на яго.

— Пасядзім тут,— сказаў Санька ля канакрадавага крыжа, і мы селі на дзярністым узгорку.

Вечарэе. За полем ужо заходзіць вялікае чырвонае сонца, і вада ў гліняных кар'ерах таксама чырвоная, быццам туды насыпалі жару. На балоце, дзе раней быў нямецкі падманны аэрадром, спакойна ходзіць даўганогі бусел — шукае на вячэру жаб. А нас з Санькам дапякаюць камары. Толькі мы цярплівыя, мы ўсё роўна сядзім. Можа, Максіму спатрэбіцца падмога, дык падскочым, калі што. А потым разам будзем весці таго сапуна з нары па сяле. Няхай Пецька Смык паглядзіць. I Каця пабачыць, ці мы задавакі няшчасныя, ці адважныя хлопцы.

А Калдоба як скрозь зямлю праваліўся. Няма і няма. Ці не залез ён там у печ і не можа вылезці? Санька аж на крыж узабраўся, каб лепш усё бачыць. Адтуль, з крыжа, ён і перадае мне, што робіцца на цагельні. Калдоба ляжыць за кучай камення і не варушыцца. Потым падышоў да нары і зноў затаіўся. Відаць, слухае. Вось ён кінуў туды камень.

— А што з нары? — не магу ўстаяць я на месцы. Мне таксама хочацца на крыж.

— Нічога,— расчаравана ўздыхнуў Санька.

Ну і асарамаціліся ж мы з прыяцелем! Толькі паніку ўзнялі на ўсё сяло: ваўкалак, ваўкалак. Цяпер хоць на вочы людзям не паказвайся. I ўсё вось праз Саньку. Яму, бачыце, сапе. У вушах ад страху.

— А табе не кашляла? — пакрыўдзіўся Санька.

У тэты момант на цагельні адбылося нешта такое, чаго мы і не чакалі. I не з нары, а зусім з іншага боку, быццам з-пад зямлі, бліснула агнём і суха затрашчала аўтаматная чарга. Санька — чорт чортам — зляцеў са свайго назіральнага пункта.

Калі ваўкалак падняўся на ногі, мы яго ўбачылі і так, лежачы на зямлі. Апрануты ён быў у нейкія рызманы, галава ўскудлачаная, увесь твар зарослы. Ён кінуўся бегчы ў зараснікі лазы. Аднекуль з руінаў услед яму раз за разам забахкаў рэвальвер. Але Калдоба страляў, відаць, не вельмі трапна: незнаемы знік у кустах.

Як толькі ўсё сціхла, мы з Санькам на карачках прыпаўзлі на цагельню. Максім ляжаў у крыві сярод камення і скрыгатаў зубамі:

— От дурны, от дурны... Не так трэба было... 3 голаду вылез бы... падла. Не зусім я паверыў вам, хлопцы... Думаў... загінаеце...

Максіма адвезлі ў шпіталь, а размовы пра ваўкалака ўсчаліся з новай сілай. Казалі, што міліцыя знайшла на цагельні яго бярлог. Мы з Санькам цяпер у цэнтры ўвагі.

— Ну які ён хоць, хлопцы? — распытваюць нас усе, пачынаючы ад брыгадзіркі і канчаючы старым Зязюлькам.

— Такі калматы-калматы, з аднаго валосся,— расказваем мы.

Міністр думае, што гэта які-небудзь паліцай вакол сяла бадзяецца. Можа, нават хто з нашых, з падлюбскіх. Праўда, у гэта мала верыцца. Як толькі пачаў набліжацца фронт, толькі-толькі загрымела на ўсходзе, іх нібы карова языком злізала разам з сем'ямі. Няўмыкаў двор разам з іншымі згарэў, а ў Ахонькавай хаце жывуць суседзі. Так што вяртацца ім няма куды.

— Сядзяць яны ўжо ў Германіі, у немцаў,— кажа брыгадзірка.

— Немцам цяпер не да халуёў,— перабівае яе Міністр.

Розныя ходзяць размовы. А тым часам у людзей то курэй ноччу нехта пабярэ, то бульбу на агародзе пакапае, хоць яна там яшчэ па арэху, то знікнуць з плота памытыя штаны. Мая бабка з самага вечара замыкаецца на ўсе засаўкі. Забрыдзе сярод ночы ў хату, што мы яму зробім? На хвост солі насыплем?

Мы хочам лёгкага хлеба

Потнае для нас з Санькам настала лета. I радаснае. Кожны дзень з фронту новыя весткі. Міністр не паспявае ў брыгадзе пра іх расказваць. I дадумаліся ж нашы заганяць немцаў у катлы! Акружаць з усіх бакоў і паддаюць жару. Мая бабка ўсё забывае, як катлы называюцца, і часта ў мяне пытае:

— Ці праўда, што гіцалаў тых зноў у той... як яго... у чыгун загналі?

— Ды не ў чыгун, а ў кацёл! — каторы раз тлумачу я.

— Ну няхай і так,— ахвотна згаджаецца старая.— Як бы ні хварэла, абы добра памерла.

Пайшлі нашы на захад. Дачакаўся Зязюлька, што і яго Магілёў узялі. Паехала з поплаву зенітная батарэя.

А на лузе тым часам аж гудзе касавіца. Мне дзед Мікалай навёў бацькаву касу-літоўку, а Санькаву стары Зязюлька накляпаў. Пецька Смык навастрыў нейкі зломак. Не каса ў яго, а гора, і ён яшчэ з нашымі яе зраўняць хоча. Кажа, што хоць зусім сточаная, затое лёгкая.

На луг мы ідзём у адным гурце з мужчынамі. Дакладней — мужчыны ідуць з намі: іх раз-два — і няма болей, а нас — цэлы полк. Мужчыны ідуць і кураць, а ў такіх, як мы, тытуню няма. Папрасіць бы, ды смеласці не хапае. Вунь Пецька Смык папрасіў, дык Міністр яго абсмяяў перад усімі:

— Нос не дарос. Ты спачатку яго ўтры.

I астатнія дзядзькі загулі чмялямі:

— Правільна, Назар.

— Дай яму па вушах.

Праўда, абышлося. Па вушах Смык не зарабіў.

Блішчаць у нас на плячах косы, за плячамі вісяць бляшанкі з пяском і дубовыя мянташкі. I таму нам не хочацца здароўкацца абы з кім. Мужчыны з бабамі, што ідуць грэбці сена, паздароўкаліся, а мы на Кацю і не паглядзелі. Па-мойму, і яна нас быццам не заўважыла. Падумаеш, цаца. Граблі ўзяла, дык і фарсіць. Няхай касу пацягае.

Сталі мы з Санькам побач, падзынькалі мянташкамі па косах, паплявалі ў далоні — эх ты, сіла маладзецкая! Размахнуўся Санька і — у купіну. Так і знёс начыста, як брытвай зрэзаў.

Мне купіна трапілася большая. Не купіна — цэлае гарадзішча. Такую з аднаго разу не знясеш. Туды-сюды, а каса не вылазіць назад, хоць ты ёй, як калісь бацька казаў, сала дай. Стары Зязюлька стаіць і смяецца, з-пад пракураных вусоў блішчаць устаўленыя да вайны жалезныя зубы.

— Што, не пускае? За пятку яе цягні, халеру!

Няма на свеце большай ганьбы для касца, як кідаць кассё і нагінацца, каб выцягнуць з купіны касу за пятку. Смеху на ўвесь луг:

— Сюды, хлопцы! Во добры пагорачак, ну-тка цюкніце!

Праўда, калі выйшлі на раўнейшае, мы дзяўбаць зямлю перасталі. Дык другая бяда — насядае стары Зязюлька. Так і глядзі, што па пятах зараз пацэліць. Мы ўжо змакрэлі, у роце зрабілася горка, ногі пачалі млець, дых заняло, а дзеду хоць бы што. Шах-мах — і кладзецца ў яго трава ў роўны, высокі пракос. Паглядзіш, дык здаецца, каса сама бегае. Відаць, вострая, як змяя. Няхай бы вось нашымі так паспрабаваў.

Дзед паспрабаваў і нашымі. I маёй, і Санькавай. Проста другія косы. Нават звіняць інакш, тонка, са свістам.

— Тут не ў касе хітрасць, а ў руках. Вы пятку прыціскайце да зямлі,— вучыць ён.— Вот так во. А вы носам тыркаеце.

Пакуль брыгадзірка прыйшла на луг паглядзець, што тут робіцца, у нас з Санькам уваччу паплылі рознакаляровыя кругі. Цяпер мне зразумела, чаму маці на касьбу клала ў бацькаву торбачку і добры шматок сала, і паўдзясятка яек. Я зараз бы ваўка з'еў, калі б ён мне трапіўся ў гэтых кустах.

Паглядзела Нінка на нашу з Санькам касьбу і зморшчылася. Ёй, бачыце, не чыста; ёй здаецца, што ўся падсада застаецца пад нагамі, а пад пракосам і зусім не кранутая трава. Яна думае, што мы не косім, а...

— А што ж мы робім? — аж раззлаваўся я.

— Толькі траву клычыце.

Яна паставіла нас асобна ад мужчын на Лысым рагу. Назва гэтаму месцу прыдумана ў самы раз. Трава тут рэдзенькая і наўкол роўна, як на таку. Калі б і хацеў, дык няма за што зачапіцца касой. Тут мы ўжо сябе паказалі!

Канечне, не адсталі мы ад другіх і калі касцам прывезлі на луг у жалезнай бочцы зацірку. Хоць зацірка была з непрасеянай мукі, але густая і нечым прыпраўленая. Санька ўжо так налёг, што думаў — пуп развяжацца.

Мала-памалу касіць-такі мы навучыліся. А потым і жыта ў вазы клалі не горш, можа, за Зязюльку. Рэдка каторы ў дарозе бурыўся. Хіба што вяроўка развяжацца і рубель з'едзе.

I не ўгледзелі мы з Санькам, як ужо і школа на носе. А ў нас ніводнай кніжкі, ні сшытка. Калі я хачу, то бабка можа мне даць трубку шпалераў, якая завалялася ў яе яшчэ з да вайны. А сшыткаў яна мне не нашыла і кніжак не надрукавала. Не было ў яе часу.

Калі і як будуць плаціць на працадні, нікому невядома. Ды бабка раіць нам і не вельмі шырока на тую плату разяўляць рот. Лепей як-небудзь так нажыць грошай і купіць што трэба для школы.

Кінуліся мы з Санькам у гандаль. Дзень на лузе поўзаем, дзень на базары шчаўе прадаём. Чуць свет прыбягаем у горад, раскладваем свой тавар, і Санька пачынае бойка заклікаць народ:

Падыходзь, каму трэба,

Можна есці без хлеба!

Людзі смяюцца і весела ў нас купляюць.

Мая бабка гаворыць, што на базары двое дурных: адзін хоча дорага прадаць, а другі — дзешава купіць. Мы з Санькам спачатку не хадзілі ў тых дурнях, мы не таргаваліся за нейкую там лішнюю жменю. Мала табе — на, бяры яшчэ. Толькі грошы давай. Другія гандляры шчаўем пачалі на нас касавурыцца, асабліва жанчыны. Цану ім збіваем. У нас людзі бяруць, а ў іх не хочуць. Яны ўжо і вадой на свае шчаўе пырскаюць, каб не такое вялае было, а ўсё роўна каля іх чаргі няма.

Вось тут нас адна баба і падвучыла. Маўляў, мы не умеем прадаваць: мяшкі прыносім вялікія, а выручка — курам на смех. А трэба рабіць так: класці паменш, ды толькі нашатырваць, каб здавалася, што многа. Паквапіліся мы з Санькам на вялікую выручку, пачалі нашатырваць.

Сядзелі-сядзелі — няма купцоў. Плюнуў Санька на гэтую хітрасць і зноў узяўся гандляваць па-свойму.

Падыходзь, каму мала,

Можна есці без сала!

Адзін старэнькі дзядок з кійком сказаў, што з гэтага хлопца пры старым рэжыме выйшаў бы вялікі чалавек. Купец першай гільдыі.

Прадаўшы шчаўе, мы ў першы ж дзень нашага гандлю пайшлі прыцаніцца да сшыткаў. А на базары чаго-чаго толькі няма, аж вочы разбягаюцца: рэшаты, гармонікі, запальнічкі з вінтовачных гільзаў, агуркі, вяроўкі, соль, гарэлыя цвікі, шынялі з англійскага сукна, драчонікі з алеем — усяго не пералічыш. Крычыць, спрачаецца базар, клянецца, штурхаецца, плача, смяецца — галава ідзе кругам.

Сядзіць каля брамы сляпы інвалід, твар пасечаны порахам. На плячах выцвілая гімнасцёрка. На тратуары шапка з рублямі. Інвалід так расцягвае гармонік, што, здаецца, вось-вось парвуцца квяцістыя мяхі.

А ну-ка дай жизни, Калуга!

Ходи веселей, Кострома!

Мы з Санькам уздыхнулі, кінулі, як і ўсе, у шапку па рублю, пайшлі далей. На другім баку брамы, пад плотам, прымасціўся чырвананосы барадаты дзядзька. У пафарбаванай зялёнай скрынцы перад ім сядзіць белая марская свінка, на скрынцы пачак білецікаў са сшытка па арыфметыцы. Толькі сшытка, відаць, не хапіла, пайшлі ў ход і вокладка з табліцай множання. На тых білеціках напісаны лес: каму сустрэча, каму развітанне, каму багацце — каму што наканавана.

— Падыходзь, хлопцы! — узрадаваўся дзядзька, убачыўшы нас.— Пяць рублёў — і бяры свае шчасце!

Не, мы з Санькам і так свае шчасце ведаем. Няхай хто-небудзь іншы, а мы паглядзім. Вось дзяўчына падбегла, працягнула, дурная, сваю пяцёрку. Чырвананосы пастукаў пальцам па скрынцы, і адтуль праз круглую дзірку выскачыла свінка: шустранькая, гладзенькая, вочкі хітраватыя, як і ў гаспадара. Гаспадар тыцнуў ёй пад нос пяцёрку, свінка паглядзела на яе, панюхала, быццам праверыла, ці правільна заплацілі, і зубамі выцягнула адзін білецік. Той самы, на якім табліца множання. Дзяўчына так і расцвіла.

На зашмальцаванай, ужо многімі рукамі залапанай паперцы як курыцай надрапана хімічным алоўкам: «Жаніх к цібе прыедзіць».

А нейкай бабульцы пашанцавала яшчэ болып. Сама яна прачытаць не ўмела, дык ёй Санька прачытаў: «Твой мілай цібя дажыдаецца».

— Тфу ты! — узлавалася старая.— Толькі людзей дурыш, вяпрук кормны. Міла-ай. На тым свеце, можа, і дажыдаецца.

Мы з Санькам купілі ў тоўстай гандляркі па аднаму бульбянаму драчоніку. Па пяцёрцы праглынулі і не наеліся. Калі і далей так шыкаваць будзем, то не купім сшыткаў: усяго па дзясятцы засталося. Пералічылі свае грошы — пайшлі далей.

— Хлопцы, хадзіце сюды!

Азірнуліся — гарадскі дзяцюк у кепцы з гузікам на макаўцы нам пальцам ківае.

— Купіце самавар. Дарма аддаю — дзве тысячы. Глядзіце, якая палуда.

— А навошта ён нам? — разгубіўся Санька.

Вочы ў дзецюка бегаюць туды-сюды.

— Чай будзеце грэць, туркі. Вы паглядзіце на медалі. Бачыце, колькі тут выбіта медалёў? Во — Парыж, Вена, Брусель. Царскі самавар.

Ні Парыж, ні Вена на нас не зрабілі ўражання. Тады дзяцюк схапіў мяне за рукаў.

— Давайце угадаю, якога года ў вас грошы. Угадаю — мне аддасце, не угадаю — я вам столькі ж аддаю. Ну? Думаеце, легка ўгадаць? Выйграеце як піць даць.

Ледзь мы адчапіліся ад яго.

Сшыткі прадавала толькі адна жанчына, ды і ў той было іх усяго з дзясятак. Пагарталі мы іх, пагладзілі далонню паперу — нішто сабе, гладзенькая. А прыцаніліся, дык аж адскочылі. Дзесяць рублёў штука. Санька пачаў таргавацца. Ён нібыта бачыў, што побач прадаюць усяго толькі па пяць.

— Дзе ж гэта? — зацікавілася гандлярка.

— А вунь там! — паказаў Санька ў натоўп.

— Ну дык ідзіце туды і купіце! — параіла яна.

Відаць, такіх разумнікаў яна ўжо бачыла і да нас.

Падумалі-падумалі мы з Санькам і надумалі сапраўды яшчэ пашукаць таннейшых. Нам не трэба ўжо такая гладкая папера, добра будзе і шурпатая, абы цана так не кусалася.

Шуміць базар, спрачаецца, клянецца. Усе штурхаюцца, і мы штурхаемся, лезем туды, дзе людней. Глядзім — пад плотам мужчыны нейкія штосьці такое цікавае акружылі. Не інакш на дармаўшчыну людзі натрапілі. Аж пад плотам на бруку зноў інваліды. Двое іх, бязногіх. Мыліцы побач ляжаць. Тут ідзе гульня на грошы.

Адзін, рудаваты, трымае ў руках тры карты. На вачах усіх людзей ён складвае іх адна на адну — трэба выцягнуць туза. Падышоў нейкі дзядзька, выцягнуў і атрымаў пяцёрку. Выцягнуў яшчэ — і яшчэ атрымаў. Тут і іншыя захацелі. Толькі болей, хто ні браўся, на туза натрапіць не мог: то ён апынаўся спадыспаду, калі ўсе бачылі, што яго клалі наверх, то зверху, калі ўсе думалі, што ён спадыспаду.

— Ну і спрытны, шэльма! — захапляюцца карцёжнікам гледачы і весела рагочуць, калі чарговы ахвотнік да пяцёрак збянтэжана разводзіць рукамі.

Побач гуляюць у «вяровачку». Таварыш карцёжніка, бойкі, падобны на цыгана дзядзька, спрактыкаванымі рухамі кладзе на брук тонкі шнурок, круціць хітрыя петлі і загагуліны. Той, хто хоча выйграць, павінен ткнуць палец у гэтыя петлі, тады інвалід шморгне шнурок за абодва канцы. Калі зачапіўся шнурок за палец, трапіў ігрок усярэдзіну — бяры грошы. Прашмыгнуў шнурок міма — кладзі дзясятку. Тут на дробязі не разменьваюцца.

— Гэй, давай, не зявай! — запрашае вяровачнік ахвотнікаў.— Грабі грошы лапатай! Выйграеш — не радуйся, прайграеш — не журыся! Апошні ў жыцці шанс, апошні сеанс, і лавачка зачыняецца!

У нас з Санькам вочы вострыя, мы ўсе яго хітрыкі бачым. Спачатку паклаў кружком, потым змяёй накідаў. Калі ткнуць палец пасярэдзіне — якраз цот у цот будзе. У мяне аж сэрца ёкнула. А што, калі... Тады, не цягаючы на базар шчаўя, купім сабе сшыткі, а як пашанцуе, дык і Глыжку гасцінец. Такія я нагледзеў там абаранкі — вачэй не адвесці.

— Ну, хлопцы, смялей! — падбадзёрыў нас інвалід.

Я падношу палец да вяровачкі, і, здаецца, прыціхла ўся базарная плошча, толькі з-за спіны чуецца шэпт:

— Аблапошыць ён гэтага хлопца...

Каго аблапошыць? Мяне? Інвалід шморгнуў сваю вяровачку, і мой палец як там быў. А яны гавораць — аблапошыць. Не на тых натрапіў.

— Малайчына! — пахваліў мяне вяровачнік і выцягнуў з кішэні новенькую, яшчэ храбусткую дзясятку. А мы, дурныя, поўзаем па лузе ды цягаем цяжкія мяхі за столькі вёрст, калі тут грошы на зямлі валяюцца.

— Кіньце, хлопцы,— напярэдзіла нас незнаемая жанчына.

— Не слухайце вы яе,— як старым знаёмым сказаў інвалід.— Многа яна разумее.

Ды мы і без яго ўгавораў ужо не збіраліся кідаць. Санька таксама выйграў, затое мне другі раз не пашанцавала. I гэтак жа прыглядаўся, гэтак сачыў за той вяровачкай, а яна міма — шмыг, і няма дзясяткі. Потым і Санька правароніў. Калі мы ткнулі пальцамі яшчэ пад адным разе, у нас засталіся толькі пустыя мяхі з-пад шчаўя.

— Болей грошай няма? — спытаў інвалід.

— Няма,— уздыхнуў, як кавальскі мех, Санька.

— Ну дык ідзіце сваей дарогай. Другі раз разумнейшыя будзеце.

А мы стаім і вачамі плюскаем. Аж плакаць хочацца. Вось табе і сшыткі, вось табе і абаранкі. Дурныя мы, дурныя. Якіх яшчэ свет не бачыў. Правільна наша бабка кажа, што біць нас з Санькам няма каму.

Напарнік вяровачніка нечым нагадвае Санькавага бацьку — дзядзьку Івана. Шыракатвары, шыя, як дубовы корч, жылістая, рэдкія рудаватыя валасы на галаве. Скроні пасярэбраныя. За нашай гульнёй ён не сачыў, у самога было завозна. А тут кінуў карты ў шапку разам са скамечанымі пяцёркамі, траячкамі, рублямі і ціха сказаў:

— Ігнат, аддай ты ім грошы... Сам бачыш, што гэта за багацеі.

— Няхай не лезуць, калі ў кішэні пуста,— заўпарціўся чарнявы. Вочы яго бліснулі.— Хіба яны аддалі б, каб выйгралі?

Мы стаім і, апусціўшы галовы, маўчым. Санька чырвоны, нібы печаны рак, ды і ў мяне агнём гараць шчокі. Цяпер я не хачу і тых абаранкаў.

— Вось бачыш? — прыцмокнуў языком вяровачнік.— Не аддалі б.

— Усё адно вярні! — аж пабялеў наш заступнік. У яго нават голас задрыжаў.— Можа, свае дзе-небудзь вось так ходзяць. Чуеш?

I ён схапіўся за мыліцу.

— Тфу ты, прыпадачны! — вылаяўся той, з кім мы гулялі, і нашы скамечаныя дзясяткі паляцелі нам пад ногі.

— Марш адсюль, басота!

Нас двойчы прасіць не трэба было. Кінуліся мы далей ад той дармаўшчыны, хутчэй аддалі цётцы свае грошы, схапілі па сшытку і — дахаты. Добра, што яшчэ так абышлося.

— Ну і дурні,— сказала бабка пра інвалідаў.— Я вам не вярнула б ні капейкі, каб не ганяліся за лёгкім хлебам. Знайшліся мне асэсары — без мазаля дзясяткі грэбці.

«У лукоморья дуб зеленый...»

Школа. Добры дзень, школа! Даўно ўжо мы не сядзелі ў класах, не бегалі на перапынках па гулкіх калідорах, даўно гэтыя сцены і старыя таполі на двары не чулі вясёлага званка. Як пайшлі мы ў маі сорак першага года на канікулы, дык не тры месяцы цягнуліся яны, а тры гады.

У школе спалі чужыя салдаты, тут спраўлялі п'янкі паліцаі, нават стаялі нямецкія коні, а потым ляжалі ў класах гурбы снегу і гуляў па калідорах вецер.

А сёння раніцай у старой нашай школе, дзе калісьці была воласць, зноў зазвінеў званок.

Пакуль што толькі ў старой. На цагляную, што збудавалі перад самай вайной, у сельсавета не хапае, як кажа дзядзька Скок, дзевяць грывень да рубля. Там па-ранейшаму пуста. Пад сценамі парос чартапалох, вечарам пад самымі кроквамі лятаюць кажаны, ды хлапчукі, гуляючы ў жмуркі, рэжуць на бітым шкле ногі.

Пакуль што сяк-так, на жывую нітку адрамантавалі толькі воласць, і сёння мы зноў селі за парты. Праўда, гэта толькі так гаворыцца, што парты, а на самай справе — гэта даўжэзныя ў адну дошку сталы. За такую «парту» лезе восем чалавек, а, калі добра паціснуцца, то і дзесяць. Дошкі не вельмі чыста пагабляваны, і Санька паспеў ужо загнаць у палец стрэмку.

Але нам сядзець не цесна. Першакласнікаў, дык тых сабралася цёмная сіла, усе разам за тры гады сышліся, а ў нас багата хлопцаў не прыйшло. Толькі з нашых з Санькам сяброў двух няма. Міцька-Мангол на могілках. Яго немцы застрэлілі. А Пецька Чыжык памагае матцы карміць сям'ю. Сёння, ідучы ў школу, мы сустрэлі яго на вуліцы. Пецька ехаў вярхом на Буянчыку, з шыкам трымаючы ў зубах цыгарку.

— Дык ты не пойдзеш? — кіўнуў Санька галавой у бок школы.

— Не,— уздыхнуў Чыжык.— Не пайду. Трэба ж каму-небудзь і коней пасвіць, не ўсім вучонымі быць.

Ад сонца, ад начных вогнішчаў на лузе, ад дажджоў і сіверу твар у Чыжыка пачарнеў, пагрубеў — з выгляду не скажаш, што гэтаму хлопцу чатырнаццаць. Мужык — і годзе. Толькі дробненькі. I голас у Пецькі сіплы, прастуджаны.

Мы прыбраліся ў школу, як хто мог. Санька ў новай кашулі з парашутнага палатна. Цётка Марфешка яе на пуд жыта выменяла. Смык у штанах з брызентавай салдацкай плашч-палаткі. Яны моршчацца гармонікам, і ніякай сілай іх не разраўняеш. Адцягне Пецька рукамі штаніну ўніз — роўна, толькі за другую возьмецца, а першая — пстрык! — і зноў гармонікам. Не штаніны, а спружыны.

Кніжак мы сабе з Санькам так і не купілі. А сшыткі ёсць: два куплёныя ды яшчэ самаробныя са шпалераў. Тоўстыя, як Біблія. Старонка чыстая, старонка размаляваная блакітнымі кветкамі — пішы і любуйся.

Такую ж «біблію» я пашыў і Глыжку. Ён сёння таксама прыйшоў вучыцца. Падхапіўся з пеўнямі — баяўся праспаць, па добрай волі памыў шыю. Бабуля яму ў вушы заглянула, а потым абодвух і за парог правяла:

— Ну ідзіце, грамацеі... Ды не хадзіце там на галовах.

Санька крыху багацейшы за нас з Глыжкам. Добра ж яму, калі немцы, як стаяў у іх афіцэр, абляпілі іхнюю хату белай паперай. Начальству не падабаліся абшарпаныя сцены. А цяпер, перад школай, гэта Саньку як знаходка. Пакуль маці была ў полі, ён навёў свой парадак у хаце — абадраў сцены, ні шматка не пакінуў. Было яму ад маці! Мы з хлопцамі нават на вуліцы чулі, як Марфешка крычала:

— Ах ты, лядашчэ! Ах ты, гайдамака!

Санька ўсё гэта мужна перажыў. Затое зараз і ў вус не дзьме: мае сшыткі і блакноцікі.

Так мы падрыхтаваліся да школы.

I вось адчыніліся ў класе дзверы, умомант сціх гоман і смех — на парозе стаіць наша Антаніна Аляксандраўна. За вайну яна быццам і не перамянілася, такая ж дробненькая і сухенькая, толькі сіняя сукенка, якую настаўніца апранала на святы, зусім выцвіла. Усё тыя ж бліскучыя шкельцы самі, без аглобелек, трымаюцца на носе. Цяпер мы ведаем, як яны называюцца,— пенснэ. Настаўніца абвяла ўважлівым позіркам клас, і ў акулярах адлюстраваліся вокны, парты, партрэт на сцяне і мы з Санькам на лаўцы.

— Добры дзень, дзеці!

Адказваючы на прывітанне, мы з Санькам усміхнуліся адзін аднаму вачамі. Дзеці. Сказала б ужо як-небудзь інакш. Вунь Сонька Зыкава ўжо сабе валасы накучаравіла. Праўда, не надта, але прыкметна. Напэўна, крадком ад маці круціла на гарачы цвік. А ў Пецькі Смыка пушок пад носам расце. Адтапырыўшы губу, Смык скубе яго двума пальцамі, быццам вусы падкручвае. Ён так нашчыпаў сабе пад носам, што там аж чырвона. Прауда, у нас з Санькам яшчэ вусоў няма, бо мы не сядзелі, як Смык, па два гады ў класе. Але і мы таксама хлопцы нішто сабе. Калі б не вайна, то былі б ужо не ў чацвёртым, а ў сёмым.

У першы дзень мы амаль не вучыліся, а так — гаварылі пра жыццё. Антаніна Аляксандраўна ўсё дзівілася, як мы выраслі, расказвала пра сваю эвакуацыю на Урал, а мы ей — пра немцаў, пра мадзьяраў і італьянцаў. Пра свае геройствы таксама. Аказваецца, не толькі мы з Санькам насалілі фашыстам — у кожнага з хлопцаў знайшлося што расказаць. Адзін італьянскага каня ў балота загнаў, другі — афіцэрскі бінокль з-за коміна быццам незнарок скінуў, каб той разбіўся, трэці на кухні ў суп пяску насыпаў. Былі і больш сур'ёзныя справы: кралі гранаты, хавалі параненых. Як мы, напрыклад, з дзедам Міронам — камісара.

Успомнілі, як кніжкі са школьнай бібліятэкі цягалі па хатах, калі паліцай Няўмыка павывальваў іх на падлогу з шафаў. Думалася, што гэта толькі мы з Санькам такія смелыя, а іх хавалі і Коля Бурэц — Храбры Заяц, і той жа Смык. Смык нават пахваліўся, нібыта за тыя кніжкі немцы ганяліся за намі па ўсіх Падлюбічах і ўслед стралялі. Мы з Санькам аж раты разявілі ад здзіўлення: успаміналі-ўспаміналі, калі тое было, і не ўспомнілі. Самому мне за кніжкі болей давялося паваяваць з бабкай. Разы два хацела імі дровы падпальваць у печы, калі трэсак сухіх не было. А немцы іх і не бачылі.

Антаніна Аляксандраўна ўпэўнена, што мы героі. Толькі дзякуючы нам у школе зноў будзе бібліятэка.

Не, бібліятэкі не будзе. У хлопцаў пагарэлі хаты, а разам з імі кніжкі. У нас з Санькам хаты цэлыя, але нашымі кніжкамі ўсю вайну харчаваліся мышы. Можа, там і ўцалела якія два-тры дзясяткі.

— Усё адно героі,— пахваліла нас настаўніца.

I вось ужо тыдзень, другі і трэці ідуць заняткі, вось ужо Антаніна Аляксандраўна нам расказвае пра Пушкіна. Не пра таго, вядома, што жыве каля Казадоя. Пра таго мы самі ведаем. Гэта Сцепка Піліпчыкаў, высокі, худы, чорны і кучаравы. За гэта яго і завуць Пушкіным, хоць ён і не ўмее пісаць вершаў.

У лукоморья дуб зеленый;

Златая цепь на дубе том,—

чытае настаўніца, а Саньку пад бок штурхае Пецька Смык і канькае цягучым, надакучлівым шэптам:

— Сань, а Сань... Дай трубачку. Навошта яна табе?

Справа ў тым, што ў Санькі ёсць медная бліскучая трубачка таўшчынёй з аловак. 3 аднаго боку яна запаяна наглуха, а з другога, там, дзе таўшчэй,— разьба. Гэтую трубку згубіў нейкі разява, а Санька знайшоў. Цяпер ён хоча дома адпілаваць у ей канцы і зрабіць сабе такую ручку, каб пяро хавалася ўсярэдзіну.

...И днем и ночью кот ученый

Всё ходит по цепи кругом...

А Пецька з Санькавай трубкі хоча зрабіць свісток. Гэтых свісткоў у яго цэлая процьма. Робіць іх ён з палосак бляхі, з пустых гільз, з гарошынай усярэдзіне і без гарошыны, а потым прадае хлапчукам з малодшых класаў за скібку хлеба, за кавалак каржа ці за пару вялікіх антонавак. Хлапчукі самі бегаюць галодныя, затое свішчуць у свісткі ўдосталь.

...Идет направо — песнь заводит,

Налево — сказку говорит...

А яшчэ Смык навучыўся з пятакоў каваць пярсцёнкі. Так скуе і так вышаруе, што золата не дакажа. Гэтымі пярсцёнкамі ён надзяліў ужо ўсіх старэйшых дзяўчат і маладзіц з Хутара.

...Там чудеса: там леший бродит,

Русалка на ветвях сидит...

Санька не ўстаяў. Аддаў Смыку трубачку за гатовую ручку. Праўда, ручка тая была не вельмі важнецкая, крыху ржавая і пагнутая, затое прыдача добрая: пяро «86» і «жабка». Мякка так піша і зусім не драпае.

...Там на неведомых дорожках

Следы невиданных зверей...

А Смык не слухае. Ён не можа дачакацца перапынку, выцягнуў з кішэні ножык і пачаў пад партай калупаць Санькаву трубку. Робіць ён гэта ўмела. Вочы пільна і аддана глядзяць на настаўніцу. Здаецца, ён увесь там, каля таго дуба, дзе ходзіць кот вучоны. 3 выгляду нізашто не скажаш, што ў Смыкавай галаве свісткі. А ножык так і пілуе там, пад сталом. Увесь стол ходзіць ходырам. Бутэлечка з-пад ёду, у якой Васька Мамуля трымае чарніла, ледзь не пляснулася на падлогу. Яе схапілі ўжо на ляту.

Толькі Антаніна Аляксандраўна апусціць акуляры ў кнігу, Смык зірне пад стол на сваю работу і сядзіць, як святы ўгоднік. Напэўна, медная трубка паддаецца добра, таму што выгляд у Пецькі задаволены.

...Избушка там на курьих ножках

Стоит без окон, без...

Выбух грымнуў так нечакана, што ў настаўніцы выпала з рук чытанка і зляцелі з носа акуляры. Дзяўчаты піскнулі, а мы з Санькам падскочылі з месца і ледзь не павалілі парту. На гэты раз Мамуліна бутэлечка бразнулася на падлогу, чарніла расцяклося лужынай, апырскала сцены.

Пецька Смык белы, як нябожчык. Ад перапуду ён не можа сказаць слова, толькі трасе губой і вавакае:

— А-ва-ва-ва...

3-пад яго валіць шызы едкі дым, здаецца, што Пецька гарыць, а на падлозе рассыпаны свежыя сасновыя трэсачкі, што адляцелі ад стала. На трэсачкі з чырвоных Смыкавых рук капае кроў.

У школе ўзняўся перапалох. Загаманілі ў суседніх класах, загрукалі дзверы. Да нас ускочыў дырэктар. Ён не распытваў, што тут здарылася, а ўбачыўшы Пецькавы рукі, схапіў яго за плячо і павалок з сабой.

Антаніне Аляксандраўне зрабілася дрэнна. Яе пад пахі павялі з класа дзяўчаты. Заняткаў у той дзень болей не было. Дзяўчаты доўга сядзелі перапалоханыя, а хлопцы, крыху апамятаўшыся, спляліся спрачацца, што гэта ўзарвалася: адны кажуць — спецыяльная міна, другія — запал.

Калі мы ішлі дахаты, па дарозе нас дагнаў Смык. Ён вяртаўся з медпункта і нёс перад сабой забінтаваныя рукі. Пецька яшчэ храбрыўся:

— На правай руцэ вельмі пальцы пабіла, але косці цэлыя. Нічога страшнага!

А яшчэ ён вельмі бедаваў, што свісток не выйшаў. Во быў бы свісток — цэлая дудка! Які-небудзь першакласнік тыдзень хлеб за яго насіў бы.

Але не бывае ліха без дабра. Цяпер мы будзем на уроках пісаць, мучыцца, а Пецька панам сядзець. I да дошкі не выклічуць, і дома ўрокаў рабіць не будзе. Як ён ручку возьме?

Дома, не паспеў я пераступіць парог, мая бабка, ужо дачуўшыся ад Глыжкі пра выбух у школе, папрасіла мяне:

— Хоць ты ўжо не рабі свісткоў, нячысцік!

Мне аж крыўдна зрабілася:

— Што я — малы?

— Малы — не малы, а розуму хопіць. Усе вы адным мірам мазаны.

I зноў за свае:

— Ой, хоць бы ўжо хутчэй сам прыйшоу.

Сам — гэта, канечне, бацька. Ад яго ўжо даўно нічога не чутна. Бабка баіцца, каб нам казённага пісьма не прынеслі.

Але напрадвесні нам прынеслі звычайны ліст. Піша бацька, што цяпер ён у нейкай Усходняй Прусіі. Піша, што мужыкоу там няма, а ёсць толькі баўэры[3]. Хаты цагляныя, крытыя чарапіцай. Не хаты, а крэпасці. Пад кожнай умацаванне з кулямётам. Горад там ёсць Кёнігсберг[4],ці па-нашаму — Каралеўская гара. Думалі, што не выкалупаць адтуль фашыстау, так заселі. Многа там нашых налегла, але і яны не ўседзелі.

Пасля баёў бацька хадзіў па каралеўскіх палацах. I хоць усё разбурана, але, відаць, багата жылі, чэрці. Толькі ім мала было свайго — нашага захацелі.

Смыкавы раны загаіліся. Толькі адзін палец цяпер не гнецца. Захоча Пецька каму-небудзь пагразіць, сцісне кулак, а усе думаюць, што ён пальцам кудысьці паказвае.

Бабка злуе на Амерыку

Па праўдзе кажучы, бабка злуе не толькі на Амерыку. Яе адзіны ў роце зуб гарыць і на Германію, і на ваўкалака, і на старшыню сельсавета дзядзьку Скока, і на старшыню калгаса таварыша Дзяка, і, само сабой зразумела, на нас з Глыжкам. Вось з мяне і Глыжкі я і пачну.

Бабка злуе на мяне таму, што я ей галаву прадзяўбаў са сваім попелам, запаганіў попелам двор і — мала мне двара, дык яшчэ і сенцы. Я на попеле з глузду з'ехау.

Пачалося гэта яшчэ зімой, калі да нас у школу прыйшоў старшыня калгаса таварыш Дзяк. Дзяк — чалавек не падлюбскі, а прысланы з раёна. Завуць яго Лявонам Ігнатавічам, а прозвішча — Мароз. Але ў падлюбцау пад уласным прозвішчам можа жыць толькі чалавек зусім ні на што не здатны, зусім непрыкметны, пра якога гавораць, што ён — ні богу свечка ні чорту качарга, для якога хоць галаву зламі, а мянушкі не прыдумаеш. А Мароза толькі паслухалі людзі адзін раз і сказалі — Дзяк. Голас у яго звініць, як медны звон, аж шыбы дрыжаць.

Ходзіць Дзяк у белым, ужо крыху зашмальцаваным салдацкім кажуху, туга падпяразаны камандзірскай папругай. Твар заўсёды чырвоны, нібы бурак, а на шырокім носе густая сетка сініх жы-лак. Пасля ранения ці пасля кантузн, а можа, і проста ад роду ў Дзяка заўсёды галава крыху задрана ўгору, быццам ён лічыць на небе хмаркі, і мы толькі дзіву даёмся, як гэта можна, не гледзячы сабе пад ногі, не зваліцца ў яму або не спатыкнуцца на камень. А старшыня не звальваецца і не спатыкаецца.

Дзяк умее гладка гаварыць. Пры гэтым ён энергічна і рашуча махае рукамі, то сячэ далонню паветра, то паказвае кудысьці пальцам, то трасе кулаком. I пра што б ён ні пачаў — выходзіць, што гэта і ёсць самае галоўнае на свеце.

Так у яго атрымалася і ў школе з попелам. У прамове было ўсё: і люты вораг, якога трэба разбіць, і гераізм нашых бацькоў, і ўвесь савецкі народ, і ўсё прагрэсіўнае чалавецтва. Праз паўгадзіны Дзяк паступова перайшоў да таго, што ворага трэба біць не толькі зброяй, яго трэба біць таксама высокім ураджаем. А для гэтага мы павінны збіраць што? Попел, ядроны корань!

Мы з Санькам думалі, што попел — гэта так сабе, непатрэбшчына. Усё жыццё мая бабка высыпае яго ў раўчак. Цяпер нам Дзяк растлумачыў, колькі ў ім карысці. Пасля яго прамовы мы так загарэліся, што гатовы спапяліць усё, абы толькі наш клас заняў першае месца па зборы попелу.

Кожную раніцу не паспее яшчэ бабка выграбці з печы, а я ўжо стаю над душой, сачу, каб чыста выграбала і, барані бог, не вынесла на сметнік.

— Дурныя вы са сваім Дзякам,— злуецца старая.— Гэта ж каб з дроў, а з торфу куды ён варты? Хіба толькі вочы начальству запарушыць.

А я і слухаць яе не хачу, проста з рук вырываю і хутчэй у сенцы. Тут наш класны попельны склад. Попелам засыпаны дзежкі, скрыні і ўсе куткі. Мала бабцы, што я здурэў, дык сюды свой попел цягаюць і з іншых двароў: Санька, Смык, Мамуля, нават Каця Глёкава. Праўда, калі мяне дома няма, бабка іх і блізка на парог не пускае.

Мала бабулі, што я ёй жыць не даю, дык і Глыжка попелу хоча. Так і глядзі, што з-пад рук выхапіць. Ён свой попел носіць у Скокаў двор. Там склад першага класа. А я гляджу, чаму гэта ў нашых сенцах попелу паменшала? Аказваецца, ён цішком ад мяне бярэ і першакласнікам цягае. Добра, што заўважыў, дык прыструніў.

Раз у тыдзень па вуліцы едзе калгасная падвода, і тады нашы сенцы на які дзень апаражняюцца, бабка з палёгкай уздыхае, але толькі да наступнай раніцы. А раніцай зноў усё пачынаецца спачатку. Сваей настырнасцю і працавітасцю мы дабіліся таго, што бабка называе нас попельнай камандай, а таварыш Дзяк — ударнікамі тылу. Ён сказаў, што мы разам з усім народам куём перамогу. Гэта, вядома, прыйшлося нам па душы.

А ў бабкі ўсё не так. Цяпер ёй пісары перашкаджаюць. У нашай хаце пісараў, дзякуй богу, хапае. Калі б столькі работнікаў было, як гэтых попельшчыкаў ды пісараў, дык яна б сядзела, склаўшы рукі, і на столь плявала. Асабліва ёй меншы ў пячонкі ўеўся. Такі ўжо грамацей, што не інакш міністрам будзе. Само сабою, не тым, што на канюшні гной з-пад коней выкідае, а сапраўдным міністрам. Паперы ў нас няма, дык ён піша на ўсім, што пад руку трапіць: на стале, на цыраце, на старой газеце, на сцяне, на пабеленай к святу печы. Калі б на лбе яшчэ пісаў, дык бы і добра было.

Вечарамі пры цьмяным агеньчыку каганца, калі пашанцуе выпрасіць у каго-небудзь кніжку, мы вучым урокі. А цікава, дапытваецца бабка, што ў нашых кніжках напісана? Там не сказана, дзе ўзяць газы, якой кот наплакаў? За якія грошы яе купіць?

Не, пра гэта ў Санькавым задачніку нічога не гаворыцца. Тут самі пытаюць у хворага здароўя. Колькі, напрыклад, можна пашыць штаноў са ста метраў матэрыі, калі вядома, што...

Бабка думае, што задачу напісалі ў кніжку людзі, у якіх або не ўсе дома, або з горла прэ. Са ста метраў матэрыі! Тут і такі, як я, целяпень, нашые штаноў. Вось няхай яны возьмуць яе чорную спадніцу і рэшаць, як пашыць з яе штаны двум грамацеям. Калі пашыць мне, дык Глыжку і на латкі не застанецца, калі пашыць Глыжку, то мне яшчэ на трусы выйдзе. Гэта і так відаць, хоць бабка і не канчала школы.

I ці не вычыталі мы ў сваіх «бібліях», куды прапаў яе «хрэнч»? Хаця яна і без нас ведае, што без ваўкалакавых рук тут, пэўна, не абышлося. Пасля таго як Максім Калдоба паганяў ваўкалака, той быў крыху прыціх, быццам некуды сышоў; пацяплела — зноў аб'явіўся, толькі цяпер не на цагельні, а недзе ў Ваўчыным рове. Месца там глухое, хмызнякі непралазныя. Вось і звіў, відаць, там сабе кубло.

Людзі працуюць, як праклятыя, недаядаюць, недасыпаюць, б'юцца як рыба аб лёд, каб з зямлянак вылезці, каб перажыць галодную вясну і поле засеяць, а ваўкалак ходзіць і ходзіць вакол сяла. У Сідара Глушкі ноччу пеўня ўкраў, хлопцаў і дзяўчат, якія з далёкіх пасёлкаў бегаюць у нашу школу, неяк вечарам да смерці перапалохаў. А цяпер і да бабчынага «хрэнча» дабраўся.

Праўда, там і «хрэнч» ужо такі быў. Адно званне. Добрых «хрэнчаў» у немцаў спакон вякоў не было. Хтосьці мне казаў, што яны сукно з бульбоўніку нейкай хіміяй робяць. Вось толькі не памятаю, хто казаў: ці то Міністр, ці то Скок, ці то большы Скачок — Лёшка. Ды яно і так відаць: не сукно, а гніллё. Распаўзаецца па жывому. А бруд за яго бярэцца, як ваўчкі за сабаку. Вось і памыла яго старая на вясну, і як звечара павесіла сушыць, дык і цяпер сохне. I хто ж на такія штукі здатны, апрача ваўкалака?

Не, няма ў нашым сяле сапраўдных мужыкоў. Усе нейкія ціхія, рахманыя. Мухі баяцца. Вось калі б наша бабка была мужыком, яна б ім усім паказала, як гэтых ваўкалакаў трэба лавіць! Яна б яго адвучыла здымаць з плота «хрэнчы», яна б яму з першага разу шыю набок звярнула, галаву б адарвала і сабакам выкінула. Што бабуля не мужык — гэта яго шчасце.

Але ў хуткім часе бабка перастала так часта ўспамінаць сваю прапажу і крыху суцешылася. Па сяле пайшла чутка: нашым Падлюбічам Амерыка прышле дапамогу. Цяпер бабуля амаль упэўнена, што замест украдзенага ей дадуць новы «хрэнч», амерыканскі. А не «хрэнч», дык што-небудзь іншае, бо пра нашу прапажу ведае ўсё начальства, і не можа таго быць, каб пры дзяльбе яно не ўлічыла такой акалічнасці. Нездарма ж Максім Калдоба, які вярнуўся нядаўна са шпіталя, так уважліва ўсё распытваў, запісваў, а потым сказаў:

— Ну, не журыся вельмі, Матрона Яўсееўна.

Мабыць, гэтым ён на нешта такое намякаў.

I вось кожны дзень, калі я вяртаюся са школы,— не паспею яшчэ пераступіць парог, як старая задае мне адно і тое ж пытанне:

— Ты не чуў, Амерыка там яшчэ не прыслала нічога?

Ды і сама яна не спіць у шапку: не-не і пабяжыць на сяло, паходзіць вакол сельсавета, паслухае. Сустрэне на вуліцы Скачыху, таксама не праміне пагаварыць пра тое, што бульбачкі на насенне не засталося, што хлопцы зусім абадраліся і абшарпаліся, што ўсярэдзіне нешта коле, а потым быццам незнарок і ўставіць:

— Ну як там — нічога не чуваць з Амерыкі?

Бабка пачала нават геаграфіяй цікавіцца. Неяк нам з Санькам трапілася карта ўсходняга і заходняга паўшар'яў Зямлі. У школе мы такога яшчэ не праходзілі, а проста так разглядвалі і чыталі, дзе які акіян, дзе якое мора, дзе зямля, дзе вада. Тут і бабка падышла да стала.

— Якая яна хоць, тая Амерыка?

Мы паказалі.

— А чаго яна такая? — здзівілася старая.

— Якая такая?

— Ды ў поясе пераціснутая. Спачатку шырокая, потым вузкая, а потым зноў ушыркі пайшла.

Гэта і нам невядома, чаму яна пераціснутая. Так ужо атрымалася.

I ў штодзённых размовах Амерыка не сыходзіць у бабкі з языка. Спытаеш у яе:

— Баб, куды ты?

А яна:

— У Амерыку на зялёным веніку!

Вось і ўвесь адказ. Разумей як хочаш.

Як бабка ні пільнавала, а на дзяльбу амерыканскай помачы не трапіла. Каб было меней шуму і гвалту, у сельсавеце ўсё загадзя падзялілі. Але і пра нас не забыліся. Скок наказаў, каб бабка прыйшла.

— Добры чалавек,— пахваліла яго старая і пабегла трушком, потым з вуліцы вярнулася, кінула кашолку, а ўзяла мех. Можа, у кашолку не ўлезе, а з вялікага не выпадзе. Мы з Глыжкам пакінулі вучыць урокі і з нецярплівасцю пачалі чакаць бабку з сельсавета. Цікава, што яна прынясе. Можа, кожнаму па штанах ды па кашулі ў прыдачу. А можа, што-небудзь такое смачнае і вялікае, што будзем есці-есці і не з'ядзім.

Вярнулася бабка надвячоркам, змрочная і невясёлая. Я адразу зразумеў, што нашы надзеі на помач праваліліся, а Глыжка палез са сваімі роспытамі — і трапіў пад гарачую руку.

— Сядзь! — цыкнула яна на брата.— Бач ты яго, разявіў рот на дармаўшчыну.

Помач была такая, што Скок не ведаў, як яе падзяліць. Паліто злінялае аддалі Нюрцы Казекінай. Той, што вунь за самым Сітнягом жыве. Яна са мной аднагодка, засталася без бацькі, без маці, а на руках яшчэ трое меншых братоў і сясцёр. Каму ж, як не ей, аддаць?

На Хутар адны боты трапілі. Здаецца, Палікарпіха іх схапіла, бо сядзяць яе дзеці на печы, у школу не ходзяць: зусім няма чаго на ногі ўздзець.

А мы, аказваецца, яшчэ багацеі, нам, бачыце, і так яшчэ можна жыць, без ботаў.

— Тэта ж язык у яго павярнуўся? — чыхвосціць старая Скока.— Ах ты, чапяла кульгавая.

Праўда, і бабцы набіваліся сім-тым. Давалі падцяжкі ад штаноў. Дык яна на іх у гарачцы плюнула, а потым, калі адумалася, падцяжкі ўжо нехта забраў. Прынесла яна толькі пачак яечнага парашку. У той жа вечар бабка развяла яго вадою, спякла блін, і мы ўмомант з'елі.

— Вось вам і ўся Амерыка,— падвяла вынік старая.— I болей вы пра яе мне не гаварыце. Слухаць не хачу. Самі шчаўя не нарвём, бульбы не наросцім — ніякая табе Амерыка не паможа. Падцяжкі прыслалі, а што на іх чапляць?

Ей чамусьці і блін той з парашку не спадабаўся. Толькі, па-мойму, тут яна крывіла душой. Блін быў смачны, ды малы.

Вось і злуе з той пары мая бабка на Амерыку.

А Скоку яна ў хуткім часе даравала, бо таму, небараку, і ад Скачыхі хапіла, што сабе толькі цыгарэт узяў, а сам латкамі на штанах свеціць.

Нам пiшуць з Еўропы

Па вуліцы міма нашай хаты часта ходзіць з арэхавым кійком у руцэ вясковы паштальён Давыд. Колькі я помню, ён працуе на пошце. Да вайны Давыд быў нібы начальнікам, сядзеў у асобным пакойчыку ў сельсавеце за невысокай перагародкай і грукаў па канвертах пячаткай. 3 торбамі па сяле бегалі дзве маладзіцы.

Пры немцах Давыд не працаваў. Кажуць, стараста хацеў яго пасадзіць за тую перагародку, але стары так захварэў, што і з хаты рэдка выходзіў. Калі прыйшлі нашы, ён паправіўся, і цяпер сам, бо маладзіц яму пакуль што не далі, носіць цяжкую скураную торбу. Праўда, іншы раз і мы з Санькам яму памагаем, калі нам бывае з ім па дарозе.

Торба ў Давыда заўсёды поўная. Яшчэ зімой у нашы Падлюбічы густа пайшлі пісьмы з Германіі і іншых краін, якія стары паштальён усе разам называе Еўропай. Сядзе ён перабіраць у торбе пісьмы ды паштоўкі і нам паказвае:

— Во, глядзіце, хлопцы, Будапешт!

Круцім мы ў руках паштоўку і толькі дзівімся: бач ты, якія ёсць на свеце гарады, яшчэ большыя за Гомель!

А то пакажа нам Варшаву, Бухарэст або Сафію. Таксама прыгожыя.

У Давыдавай торбе трапляюцца і паштоўкі з пешымі і коннымі рыцарамі, рознымі цэрквамі і касцёламі, горнымі снежнымі вяршынямі і марскімі берагамі. Бываюць і такія: рамачка ў выглядзе сэрца, а ў сэрцы — франт у чорным летніку, валасы прычасаны, аж блішчаць. Калі б я так прычасаўся, дык бабка сказала б, што мяне карова языком прылізала. Побач з франтам — ружовыя пані страшэннай прыгажосці. На адных картках франты і пані трымаюць крыштальныя кубкі, мабыць, з віном і адно аднаму ўсміхаюцца; на другіх — цалуюцца. А пад імі па-нямецку залатымі літарамі напісана: «Іch liebe dich»[5].

— Во, хлопцы, паглядзіце толькі, што Макар Хоўры прыслаў — лібадзіх! — смяецца Давыд. I нам таксама смешна: мы ж ведаем таго Макара — мужык мужыком, і Хоўра босая на работу ходзіць. А ён — «лібадзіх»!

Пісьмы таксама бываюць розныя: у канвертах і без канвертаў; складзеныя трыкутнікамі ды яшчэ і салдацкімі ніткамі прашытыя; на паперы са школьных сшыткаў і на нейкіх нямецкіх казённых бланках; бываюць з фотакарткамі і без фотакартак.

Густа ідуць у Падлюбічы пісьмы з Еўропы, і наш паштальён часам не паспявае іх разносіць па хатах і зямлянках. Тады к канцу заняткаў ён прыходзіць на школьны ганак і чакае апошняга званка.

— Пецька! — крычыць стары, калі мы акружаем яго з усіх бакоў.— Занясі пісьмо, Алене Самахвалісе!.. Санька! Перадай Ка-валям! Ды не згубі ж...

Давыд добра такі недабачвае, таму ён падносіць канверты пад самы нос і, здаецца, не чытае, што там напісана, а нюхае. Выцягнуў з торбы, панюхаў.

— Коля, тваёй сястры лібадзіх!

Так і раздасць на самыя далёкія вуліцы. А мы таму святу і рады: бяжым са школы і пошту разносім. Кожны табе дзякуй скажа, а ад Давыда нам і слава і гонар. Апрача славы перападае многа рознага дабра: то чысты аркуш паперы, то зломак алоўка, а то і леташні часопіс з малюнкамі.

Цікава насіць па хатах пісьмы. Людзі чытаюць, і ты наслухаешся. Хіба што дзяўчыне якой прыйдзе ліст ад жаніха — тады выбачай. Выхапіць з рук, у куток зашыецца і сама сабе шэпча. А так часцей за ўсё тут жа на прызбе ці ў двары і чытаюць. Калі ў гаспадыні граматы малавата ці за вайну акуляры згубіліся, дык і нас з Санькам папросяць.

Розныя пісьмы бываюць. Чытаючы адны, людзі радуюцца; чытаючы другія, бядуюць. Паштоўкі часцей за ўсё ставяць у рамку, дзе пад шклом фотакарткі родзічаў, пад вышываныя ручнікі, калі ў каго засталіся. Заходзіш у зямлянку — у рамцы хоць які-небудзь Будапешт або пані з франтам. А калі пісьмы ад камандавання...

Ад камандавання пісьмы ў строгіх фабрычных канвертах, падпісаныя разборлівай пісарскай рукой. Такіх пісьмаў усе баяцца, і ніхто з дарослых не бярэцца іх заносіць па дарозе, як Давыд ні просіць. А нам ён іх не давярае: гэта ўжо не пісьмо, а дакумент. Такія пісьмы, грашовыя пераводы і іншыя важныя паперы стары носіць па дварах сам. I людзі ўжо неяк прыкмецілі, калі ён у хату ідзе, значыць, з дабром, калі ў шыбку паляпае, канверт — у рукі, а сам — за веснічкі — бяда.

Такое пісьмо ён тыдні тры таму прынёс цётцы Марфешцы. Яно было кароценькае, напалавіну друкаванае, напалавіну — ад рукі. Памёр у шпіталі. Санькаў бацька Іван Макавей памёр у шпіталі.

Калі гэта пісьмо прачыталі, я думаў, што цётка Марфешка пачне зараз галасіць. А яна не галасіла і не плакала. Яна села на ўслон, абхапіўшы галаву рукамі, ды быццам акамянела. Вочы зрабіліся невідушчымі. Прыбеглі суседкі, прыбегла мая бабка, пачалі ўсе прасіць, каб паплакала, бо можа сэрца не вытрываць, а яна маўчыць і маўчыць. Белая, як мел.

Нарэшце яна паднялася, хацела, відаць, некуды ісці, ды незнарок зачапіла і перакуліла ўслончык. Хацела гаршчок на стол паставіць, дык той выпаў з рук, рассыпаўся на чарапкі, і па падлозе паплыў крупнік. Кажуць, што на яе быццам зацменне нейкае найшло. I не дзіва — дзядзька Іван быў залаты чалавек. Усе бабы яго хвалілі, казалі, што сваю хахлушку ён на руках насіў. Ні слова яна крутога ад яго не чула, ні сіняка не бачыла.

Бабы Марфешку адхайваюць, а я — Саньку. Няхай ён так вельмі не верыць пісьмам. Вунь салдат расказваў — думалі пра аднаго, што загінуў, а ён толькі паранены быў. Людзі вылечылі, і ён дамоў вярнуўся. Там пахавальную чытаюць, а дзверы рып — гаспадар на парозе.

А то адзін трапіў у палон, доўга ў лагеры быў, пакуль не ўцёк. Потым сабраў партызанскі атрад і так яшчэ немцаў біў, што не ведалі, куды дзецца. Яму за гэта Героя далі. А да гэтага ўсе думалі, што забіты. Так можа быць і з Санькавым бацькам.

Я расказваю сябру, дзе што чуў, трохі сам выдумляю, толькі Санька мяне зусім не слухае: ляжыць на двары ў траве ніц, плечы ўздрыгваюць.

Тры дні Санька не хадзіў у школу, прыйшоў толькі на чацвёрты і то нейкі не такі, як заўсёды. На уроках сядзіць ціха, не круціцца, хоць і зусім не слухае Антаніну Аляксандраўну. Ён усё думае і думае. Думае цяпер Санька не пра вінтовачныя гільзы, не пра тое, як без білета пралезці ў кіно, і не пра тое, як пасля ўрокаў па дарозе дамоў напужаць нашых дзяўчат. Санька думае пра жыццё.

Ён яшчэ добра не ведае, што яму рабіць: ці вучыцца далей, ці кінуць школу і ісці ў калгас, як той Чыжык, ці падацца ў фабзайцы, ці яшчэ куды, абы толькі матцы было лягчэй.

I на перапынках Санька не бегае па калідоры, не носіцца, як шалёны, вакол школы, не шпурляе шарыкі з паперы ў кучаравую Соньку — нічога такога не робіць, што з ахвотай рабіў раней. I да Санькі ніхто не чапляецца, усе яго абыходзяць, быццам хворага. Толькі Пецька Смык, які, відаць, забыў пра тое пісьмо ад камандавання, аднойчы нахабна штурхнуў майго сябра ў бок:

— Ану, пасунься, Рыжы!

Дык я Пецьку растлумачыў правілы ветлівых паводзін. Я так пляснуў па яго чырвонай нашчыпанай губе, што яна стала яшчэ чырванейшая. Я не кажу, што зрабіў вельмі прыгожы ўчынак, што за гэта мяне трэба фатаграфаваць і вешаць мой здымак на Дошку гонару, але ж і Смык добры. Калі ён вырас з тэлеграфны слуп, калі ў яго прабіваюцца вусы, а на руцэ ззяе самаробны пярсцёнак з трох капеек, дык гэта яшчэ не значыць, што яму можна штурхаць кулаком маіх прыяцеляў і сірот.

Пецька, зразумела, пакрыўдзіўся і ўчапіўся мне ў віхор, а я, доўга не думаючы, схапіў яго за лапушыстае вуха. Калі ён драпнуў мяне за нос, я даў яму падножку, і мы абодва накаціліся па падлозе, як раз'юшаныя каты.

Хаця гэта Смык быў як кот, а я быў тыгр тыграм. Я хацеў яму даць, каб ён век памятаў і ўсяму смыкаўскаму роду заказаў. Так бы яно і было, калі б не зазвінеў званок і нас не разбаранілі хлопцы.

Але і пасля ўрокаў нам не было міру. Ідучы дахаты, мы ўсю дарогу паказвалі здалёк адзін аднаму кулакі: я свой звычайны, а Смык свой з адтапыраным пальцам. Мой вораг абяцаў мяне злавіць на сваей вуліцы і не пакінуць ад мяне мокрага месца. Добра, добра, Смычышча, а на нашай вуліцы ты і касцей не збярэш.

Дома бабка адразу заўважыла і драпіну на маім носе, і што няма гузіка на кашулі. Колькі я ні даказваў, што праўда на маім баку, усё адно яна не хоча мяне хваліць.

— Пецька — дурань, а ты яшчэ большы,— кажа яна.

Тут, відаць, ужо нічога не зробіш. Усё жыццё старая не прызнае майго высакародства.

А ў хуткім часе заглянуў Давыд і на наш двор. У хату не пайшоў, у шыбу паляпаў.

— Ну і мы дачакаліся,— спалохалася бабка. Ды і я перакалаціўся: схапіў пісьмо, а прачытаць не магу.

— Не вам, не бойся,— буркнуў паштальён і пайшоў на вуліцу.

Пiсьмо было бабе Гапе, старой Міронісе, якая ўсё так і жыве ў нас, бо зрабіць ёй зямлянку няма каму.

Чула старой Міроніхі сэрца, што так яно і будзе, што не пабачыць яна болей свайго Васіля — свайго саколіка, што складзе ён сваю галоўку на чужыне, і ніхто не прыйдзе на яго магілу, ніхто не прынясе яму чырвонага яечка на Радаўніцу[6], і што самую яе, сірату старую, некаму будзе правесці ў апошнюю дарогу.

Мне і бабцы вельмі шкада заўсёды ціхую, добрую і ласкавую бабу Гапу. Яна нам як свая. I калі Міроніха захацела адслужыць службу «па ўбіенаму Васілію», наша бабка не пярэчыла, хоць на памінкі абавязкова прыйдзе ненавісная ёй Чмышыха.

...3 дня ў дзень ходзіць міма нашай хаты Давыд, носіць пісьмы з Еўропы: каму — паштоўкі з Бухарэстам і Будапештам, каму — ад камандавання.

Другi вялiкдзень

Аднойчы раніцай бабка сказала мне з Глыжкам:

— Усе людзі як людзі, адны мы бесклапотныя. Глядзіш — той кураня прыдбаў, той гуску завёў, той цялятка, той хварабятка. Ці не пара і нам хоць шалудзівенькага парсючка купіць?

— А за што? — здзівіўся я.

— А за твае заробкі,— падкусіла мяне бабка.

Я ведаў, што ў старой ёсць сякая-такая капейчына. Мінулым летам то бурачкі, то моркаўку на базар паціху насіла. Ды і за маё шчаўе не ўсе мне грошы на сшыткі аддала. Старая збіралася купіць спадніцу на смерць замест той, што адабраў пры немцах Няўмыка. Дык няўжо яна перадумала?

— А,— махнула бабка на абразы.— Калі ён добры, то і так прыме. А можа, яшчэ на другую збяру...

Па нядзелях разы тры хадзіла яна на базар і ўсё вярталася з пустымі рукамі, а на чацвёрты раз, прадаўшы яшчэ з вядро насеннага жыта, прынесла ў мяшку сысунка. Глыжка быў аж на сёмым небе ад радасці: такі той сысунок смешны, маленькі, жвавенькі, рабенькі. Наліла яму бабка крыху заціркі ў чарапок — усю высмактаў.

— Цяпер вашаму бацьку можна ісці дамоў на ўсё на гатовае,— задаволена сама сабой сказала бабка.

Так мы і жывём: Глыжка парсюка пасе, пакуль у школу, а я з бабкай агарод капаю. На маіх руках баляць мазалі. Старая ўвесь час бурчыць:

— О! Гультай за дзела, а мазоль за цела. Ты вось паглядзі — ніводнага мазоліка!

Уткнуўшы рыдлёўку ў зямлю, яна паказвае мне свае рукі. Рукі ў бабкі тонкія — косці, абцягнутыя скурай, ды яшчэ сінія надзьмутыя жылы. А далоні вялікія, як у мужчыны. Скура на іх цвёрдая, выслізганая аб драўлянае цаўё, а пауз самыя пальцы і зусім арагавелая. Дзе ж тут ускочыць пухір?

— Чаму яны такія? — пытае бабка.

— Ад старасці,— схітрыў я.

Усмешка ў бабчыных вачах умомант патухла, і старая пакрыўджана паківала галавой.

— Ад дурасці, а не ад старасці. У дурных заўсёды рукі такія... Толькі калі б дурных не было, то і разумнікі сядзелі б галодныя.

Пад «разумнікамі» яна, канечне, мае на ўвазе мяне і Глыжку.

А над намі кружацца буслы. Высока — пад самымі воблакамі. Калі знізу глядзіш — тонкая, доўгая палачка, нібы аловак, і два крылы. Падняцца б самому вось так і паглядзець зверху, якая яна, зямля. Кажуць, калі высока ўзнімешся, дык людзі як мурашкі.

Дзесьці каля школы іграе духавая музыка. У сяле ціха, і ўрачыстыя маршы чуваць аж на нашым агародзе. Тэта на трансфарматарнай будцы паставілі гучнагаварыцель. Калі маршы сціхаюць, чуваць строгі мужчынскі голас, але слоў здалёк не разбярэш. Пагаворыць трохі — зноў музыка. Штосьці яна сёння разыгралася. Можа, якое свята?

— Святыя лынды!..— усё яшчэ сярдуе бабка.

Лепш памаўчаць.

3 таго боку вуліцы ідзе стары Давыд, шпарка так ідзе, аж падскаквае. Нешта здалёк ён нам пракрычаў, памахаў рукою, а што ён крычаў, мы не разабралі.

— Дзякуй богу, што міма,— сказала бабка.— Сон мне сёння паганы сніўся. Быццам малаціла боб. Буйны-буйны. Гапа кажа, што боб — гэта слёзы.

— Болей вер сваім снам,— адгукнууся я.

— А чыім жа мне верыць? Тваім? Дык у цябе ж і сны нялюдскія.

Ані з якога боку да яе цяпер не пад'едзеш праз тыя мазалі. Капае і капае граду, нават не разгінаецца. А мне ж так і хочацца пагаварыць, асабліва на палітыку цягне.

— Хутка Гітлера з Гебельсам зловім,— кажу я, разбіваючы сырыя камякі зямлі: бабка любіць, каб было мякка.

— Ці не вы з Санькам? — буркнула старая і паплявала на рукі.

— Чаму гэта мы? — крыху пакрыўдзіўся я.— Знойдзецца, каму лавіць.

— I адкуль толькі ты ўсё ведаеш?

— Міністр казаў.

— А-а-а,— расчаравана працягнула бабка, але ўсё-такі зацікавілася.— Ну і што ім тады будзе?

Што ім будзе, я і сам добра не ведаю. Напэўна ж, па галаве не пагладзяць за іхнія штучкі. Калі верыць Міністру, то іх пасадзяць у клеткі і будуць вазіць па ўсіх гарадах і сёлах, як звярынец. Клеткі, вядома, зробяць жалезныя, бо інакшыя народ разломіць. Кожны захоча хоць ушчыпнуць. А жанчыны на сходзе ў брыгадзе крычалі, што яны і за жалезам тых вырадкаў дастануць...

— Не будзе гэтага нічога,— махнула рукой бабка. Нарэшце яна разагнула спіну і выцерла з ілба пот.— А калі і будзе, то да нас не давязуць. Ніякага Гітлера з усімі яго гітлеранятамі не хопіць, каб расквітацца за людзей загубленых. Капай лепш і не тлумі мне галавы.

Я капаю, а вочы мае на вуліцы. Гляджу і не веру — Смык бяжыць. Падобна на тое, што пасля бойкі ў школе і ўсіх маіх ультыматумаў ён і не збіраецца мяне баяцца. Яго шчасце — бабка са мной побач, а то я паказаў бы яму дарогу. Пры бабцы не пакажаш. I Смык, відаць, гэта разумее. Самым нахабным чынам ён падбягае да нашай агароджы і крычыць:

— Капітуляцыя!

Я ў той бок і не гляджу.

— Капітуляцыя! — яшчэ гучней паўтарыў Пецька.

Што ён там вярзе? Капітуляцыя нейкая.

— Га? — не зразумела і бабка.

— Германія здалася! Па радыё перадаюць! — сказаў нарэшце Смык па-людску.

Дык вунь чаму радыё разыгралася! I Давыд рукой нам махаў, а бабка кажа — святыя лынды! Пачакайце трошкі, каб я цяпер грады капаў. Ды і бабка ўдзяўбнула рыдлёўку ў зямлю і пабегла ў хату.

Я забыўся, што Пецька — мой люты вораг, мы бяжым цяпер па вуліцы ўдвух і, каго толькі не сустрэнем, крычым разам:

— Чуў, дзядзька? Капітуляцыя!

Кінуўшы сысунка, за намі ўплёўся Глыжка. Мы прамчаліся па нашаму Ніжняму долу, узрадавалі жанчын ля калодзежа, пастукалі ў шыбу Малаху, ледзь не збілі з ног Мамулю:

— Капітуляцыя! Капітуляцыя! Капітуляцыя!

Затым далі кругаля па Заглінішчу, заскочылі на брыгадны двор, дзе ўжо нікога не было, апрача дзеда Зязюлькі. Пакрычалі ў глухое вуха і Зязюльку. Нам здалося, што і стары хацеў разам з намі бегчы, крокаў колькі тупнуў услед, а потым вярнуўся.

Мы ляпалі ў вароты, заглядвалі ў вокны, а Смык залез на Брыдчыну зямлянку і разоў колькі крыкнуў у комін:

— Брыдка, вылазь — капітуляцыя!

Брыдчыха не вылезла, а выскачыла з дзеркачом у руках, а калі мы ей растлумачылі, чаму так пашалелі, яна дзяркач кінула і перахрысцілася.

Наша цётка Марына заплакала.

Дзед Мікалай падкруціў вусы і пабег на сяло, каб самому паслухаць гучнагаварыцель.

Нінка-брыгадзірка хацела мяне абняць, ды я выкруціўся.

Антаніна Аляксандраўна ўсё ўжо ведала сама і сказала:

— Віншую вас, дзеці, з перамогай!

Чмышыха спакойна заўважыла, што ўсё ў руцэ боскай.

Санька прайшоўся на руках.

Скок нам загадаў:

— Бяжыце, мае таткі, па ўсіх вуліцах — мітынг будзе!

А бабка дома спытала:

— Ну, усё сяло абгойсалі? — I Глыжку паківала пальцам: — Калі б не гэта пітуляцыя, паказала б я табе вепручка! Кінуў-рынуў і пабег! Маліся богу, што Германія здалася, дык дарую ўжо табе. Як-ніяк — другі Вялікдзень.

Як я быў камендантам

Неўзабаве пасля Перамогі наша школа давала калгаснікам канцэрт. Перад гэтым школьная прыбіральшчыца цётка Мар'я доўга выцірала мокрай анучай піяніна, знойдзенае калісьці намі на Брыдчыным агародзе. Яго толькі нядаўна прывезлі са Скокавага дрывотніка.

Выціралі і мылі яго доўга, але не так легка было выцерці. Скачыха нядаўна завяла курэй, і тыя любілі іншы раз пасядзець на піяніна. I хоць Скок закрываў яго саломай, ды хіба ж ад іх закрыешся.

А потым высветлілася, што мылі дарма: яно расхлябанае, як старыя калёсы, і іграць на ім могуць толькі такія артысты, як мы з Санькам. Антаніна Аляксандраўна вельмі шкадавала, што ей не давядзецца выступаць. Дырэктар яе супакоіў, паабяцаў знайсці калі-небудзь у горадзе настройшчыка, і піяніна паставілі ў настаўніцкай пакуль што дзеля мэблі. Парашылі выязджаць на балалайках.

Сцэнай быў школьны ганак. Вакол яго сабралася процьма народу: дзяды, жанчыны, інваліды-франтавікі, калгаснае і сельсавецкае начальства. Людзі расселіся на ўслонах, падперлі плячамі сцены і таполі, паселі, склаўшы ногі ў клетку, на мурагу. Непаседлівыя хлапчукі павіслі на ганачных балясах і пазалазілі на дрэвы. А на ганку Васька Мамуля, болыпы Скокаў хлопец — Лёшка і Буслікаў Косцік наярваюць «Месяц». Выходзіць у іх так хораша і суладна, што люба-дорага слухаць. Васькавы і Лёшкавы пальцы часта-часта пырхаюць па струнах, і балалайкі нібы выгаворваюць:

Свеціць, свеціць ме-е-сяц...

А Буслікаў Косцік гудзе басам на гітары:

Бум-бум-бум-бум... ясны...

Нехта ў натоўпе мужчын нават не вытрымаў і ўголас пахваліў нашых музыкаў:

— Во рэжуць жэўжыкі!

Пасля «Месяца» пайшла «Лявоніха», а потым наш клас паказаў спектакль. У спектаклі быў люты нямецкі камендант Ганс, храбрая партызанская разведчыца Галя і партызанскі камандзір бацька Язэп. Так здарылася, што Галя трапіла ў лапы фашыстаў. Ганс на допыце пагражаў ёй расстрэлам і махаў пісталетам, але адважны бацька Язэп са сваім атрадам наляцеў на камендатуру, а Галя схапіла са стала пісталет і ўзяла ў палон Ганса.

Гэты спектакль мы рыхтавалі даўно, але доўгі час у нас нічога не выходзіла. Усе дзяўчаты хацелі быць Галяй, усе хлопцы — бацькам Язэпам ці, урэшце, хоць радавым партызанам. А на Ганса ахвотнікаў не знаходзілася. Спачатку Антаніна Аляксандраўна прапанавала гэтую ролю Смыку. Хлопец ён быў высокі, лапавухі, з яго б атрымаўся нядрэнны Ганс, але Смык упёрся рукамі і нагамі. Ён сказаў, што яму няма калі вучыць урокі, не тое што... Але быць партызанам згадзіўся з ахвотай.

Выбар спыніўся на Саньку. А Санька так пакрыўдзіўся, што аж збялеў. Няхай яму паставяць усе двойкі, якія толькі ёсць на свеце, няхай яго выганяць са школы, а Гансам ён ніколі не быў і не будзе. Тады Антаніна Аляксандраўна ўзялася за мяне. А я што — горшы за астатніх? Няхай мне дадуць мільён, і тады не вазьмуся. Ды яшчэ здавацца ў палон нейкай Глёкавай Каці, якая будзе храбрай разведчыцай. Што яна ў разведцы разумее? Што яна за цаца такая, каб я перад ею падымаў рукі ўгору? Не буду — і годзе. Няхай лепш не просяць.

Але мяне прасілі і ўгаворвалі. Аказваецца, у мяне здольнасці. Толькі я адзін з усяго класа магу цудоўна сыграць гэтую ролю. Магчыма, што я калі-небудзь буду славутым артыстам, калі зараз свой талент не закапаю ў зямлю. Тады буду ўспамінаць: «А помніце, як я Ганса ў школе іграў?»

Давялося згадзіцца. Можа, і сапраўды ў мяне вялікі талент. Праўда, наконт здачы ў палон Глёкавай Каці там відаць будзе. Там яно само пакажа. Можа, як-небудзь і выкручуся.

I вось — я нямецкі камендант Ганс. На мне сапраўдны нямецкі фрэнч, такі, як быў у маёй бабулі. Праўда, ён ужо залатаны на локцях, і на рукавах вісяць добрыя махры, але пазнаць, што ён нямецкі, яшчэ можна. Толькі каўнер крыху шыракаваты. Як кажа Санька, мая шыя ў тым каўняры боўтаецца, як чайная лыжка ў шклянцы.

На грудзі мне прычапілі сапраўдны нямецкі ордэн, які перад гэтым давялося доўга чысціць аб цагліну. Фрэнч падпяразаны сапраўднай нямецкай папругай, на спражцы якой напісана «Gott mit uns»[7]. Пагоны зрабілі з паперы. Затое ўзбраенне амаль сапраўднае — іржавая сігнальная ракетніца.

Усе, напэўна, ведаюць, якія боты былі ў казачнага ката. А ў мяне яшчэ большыя. Халявы шырачэзныя, парыжэлыя. У іх улезла процьма ануч.

А каб гледачы чаго-небудзь не наблыталі, каб яны адразу здагадаліся, што я немец, а не хто іншы, мне на рукаў завязалі шматок белай матэрыі, на якой чарнілам намалявалі свастыку.

I гэта яшчэ не ўсё. Санька чамусьці парашыў, што без вусоў будзе дрэнна. Умомант ён здабыў з коміна сажы, і пад маім носам з'явіліся вусы. Цот у цот, як у Гiтлера.

Каб быць як мага страшнейшым, я на ўсю сілу вылупіў вочы, надзьмуў шчокі і са звярыным, крыважэрным выглядам пайшоў на ганак дапытваць Глёкаву Кацю.

Поспех быў неверагодны. Не паспеў камендант Ганс паказацца з дзвярэй, як грымнуў такі рогат, быццам на зямлю з шумам і грукатам упала падгніўшая высачэзная таполя. Хлапчукі ажно вішчаць ад захаплення, як парсюкі ў мяшку. Смяюцца бабы. На што ўжо мужыкі сур'ёзны народ — і тыя выціраюць слёзы ад рогату.

— Ой, не магу! — крычыць нейкая маладзіца, хапаючыся за бакі.

Болыш таго, храбрая партызанская разведчыца Галя, якой пры яе становішчы згодна з п'есай павінна быць не да смеху, таксама сакоча, весела і звонка. Я нават сам ледзь-ледзь стрымауся, каб не зарагатаць: гэта сапсавала б увесь спектакль.

Ганс строга і нават сурова вядзе допыт. Партызанка, як ей і належыць, стаіць з горда ўзнятай галавой і маўчыць. А ў першых радах шэпчуцца гледачы:

— Гэта чый такі комік?

— Мусіць, Назараў.

— Ды не Назараў. Гэта ж большы хлопец Кірылы Сырца.

I раптам зноў нашы Падлюбічы пачалі падаць са смеху. Гэта я выцягнуў з кішэні ржавую ракетніцу і нацэліўся ў Кацю.

— От гэта гармата!

— Уцякай, мужыкі, бабахне — касцей не збярэш!

I яшчэ іншыя розныя кепікі пасыпаліся з усіх бакоў.

Згодна з п'есай, гордая і храбрая партызанка Галя павінна пляснуць нахабнага фашыста па твары. На рэпетыцыях мы дамовіліся, што Каця пляскаць не будзе. Але тут, на сцэне, на яе нешта такое найшло, і я зусім нечакана атрымаў добрую аплявуху. Гледачы былі ў захапленні. Дзятва аж скакала ад радасці, што «нашы» не здаюцца. А мяне ўзяла сапраўдная злосць. Ах ты, канапліна рудая! Будзеш ісці дамоў, я табе пакажу!

Нарэшце Ганс-камендант паклаў на стол свой «пісталет» і адвярнуўся, каб партызанка магла непрыкметна яго ўзяць. Але яна чамусьці замарудзіла, і хлапчукі, якія віселі на ганачных балясах, у адзін голас зашапталі:

— Каць, а Каць, хапай, пакуль не бачыць!

I вось надышоў самы непрыемны момант з усяго спектакля. Ракетніца нацэлена на мяне, і Каця крычыць:

— Рукі ўгору, бандыт!

— Правільна,— падказалі з натоўпу.

А я заўпарціўся. Буду я перад ёю рукі падымаць. Ды яшчэ калі на мяне глядзіць усё сяло.

— Рукі ўгору! — чуецца голас з другога боку. Гэта на ганак выскачыў Санька са школьнай вучэбнай вінтоўкай у руках. На грудзі яму звісае ладная жменя льну, якая азначае сабой пышную бараду партызанскага бацькі Язэпа. А далей і зусім пайшло не па п'есе. Мяне акружылі Санькавы партызаны, наваліліся гуртам, далі пару добрых кухталёў, па-сапраўднаму звязалі рукі вяроўкай і, штурхаючы ў плечы, пад апладысменты павялі ў калідор.

Хлопцы так захапіліся спектаклем, што ніяк не маглі яго скончыць. Нават у класе яны не хацелі мяне развязаць і ўсё крычалі адзін больш грозна за другога:

— А-а, папаўся, гад!

А за акном, на вуліцы, не змаўкаюць апладысменты і шматгалосы вясёлы гоман. Нас зноў выклікаюць на ганак. Але не паспелі канваіры зняць з маіх рук вяроўку, як я тут жа сцёр вусы, скінуў з сябе той паганы фрэнч, а цяжкія салдацкія боты шпурнуў у кут. Лепш я не буду славутым артыстам, чым кожны раз, няхай хоць і дзеля мастацтва, зарабляць столькі кухталёў і здавацца ў палон дзяўчу. Бач, які гуз усхапіўся на патыліцы!

Але гузам не абышлося. Горш за ўсе гузы і сінякі была слава. Яна прыйшла да мяне ў той жа дзень і ганялася следам па школьных калідорах і па вуліцах, нібы сабака:

— Хлопцы, вунь камендант ідзе!

Першакласнікі — народ перад намі рахманы, а і тыя, калі праходзіш міма, шэпчуць услед:

— Ганс, Гансь, Ганш...

Глыжка дома ўжо злавіў за тэта кухталя.

Добра, што ў школе неўзабаве скончыліся заняткі і пачаліся летнія канікулы. Мы з хлопцамі зноў пайшлі на работу ў калгас, і паступова маё каменданцтва забылася.

Няма мне за кiм «артэкацца»

Нашых леташніх пфэрдаў у нас з Санькам адабралі. Праўда, спачатку нам не хацелася іх аддаваць, неяк прывыклі мы да гэтых вялізных, марудных, але паслухмяных цяжаравозаў. Толькі наша нехаценне не памагло — загад старшыні. I пфэрдаў аддалі старэйшым хлопцам, якія паехалі пілаваць і вазіць лес. У калгасе яшчэ няма ніводнай стайні, ніводнага свірна. Нават праўленне пакуль што кватаруе ў старога Міхея.

Нам далі свойскіх коней: Саньку — пузатую, як дзежка, кабылу Слепку, а мне — Буянчыка. Буянчык к лету добра падрос, падужэў і зрабіўся жвавым і цягавітым конікам. Росту ён быў невялікага, і корму яму трэба было меней, чым астатнім коням. Мабыць, па гэтай прычыне, а можа, таму, што хадзіў у любімчыках Чыжыка, выглядаў ён даволі спраўна.

Спачатку Буянчык глядзеў на мяне коса, усё хмыліўся, хацеў цапнуць зубамі, а потым, відаць, успомніў, што я яму свой, і перастаў натурыцца. Ходзіць ён ходка і воз цягне. без асаблівай панукі.

Санька мне зайздросціць. Яго дзежка няўклюдная, непаваротлівая, увесь час спатыкаецца, трывожна стрыжэ вушамі і ўсё намагаецца выйсці з баразны ці звярнуць з дарогі і бегчы ўслед за сваім жарабём. Гэтае жарабя Саньку ў пячонкі ўелася: то пабяжыць туды, дзе ходзяць на поплаве цяляты, і пачне з імі нюхацца; то адстане ад воза на тры вярсты і цягнецца, як соннае; то зусім спыніцца і пачне скубці траву. А Слепка без яго кроку ступіць не хоча.

На дварэ сонца, спякота. Глыжка не вылазіць з возера, а нам з Санькам і пакупацца няма калі. Хіба толькі як прыедзеш з поля дамоў абедаць. Абеды ў нас з Санькам вядомыя: вялізная гліняная міска шчаўя і тры-чатыры бульбіны замест хлеба. Праглынуў за пяць мінут і трушком на возера. Нашы коні ходзяць стрыножаныя на поплаве, а мы ныраем — хто далей.

Добра ўсё-такі жыць на свеце, калі няма вайны. Ціха, спакойна. Хіба толькі бабка пабурчыць за новую дзірку на штанах. Дык гэта ж не навіна. Колькі я нашу штаны, столькі яна і бурчыць. I чаго яна хоча, калі я дзень пры дні на кані? Кавалерысты ж, відаць, нездарма абшываюць свае штаны скурай.

Пасля купания, напаіўшы коней, едзем зноў на поле скародзіць бульбу. Сёння добра пячэ, і мы паздымалі кашулі, хоць нашы спіны і так як у неграў. Санька ўжо лупіцца другі раз.

У вузкім Міхеевым завулку нам сустрэлася Каця. Белая хустачка апушчана на самыя вочы. Мусіць, наша «разведчыца» баіцца загару. А на носе і шчоках у яе столькі канапель, што хапіла б на ўсіх падлюбскіх вераб'ёў.

Добрая сустрэча! Зараз я ей успомню той спектакль.

Каця хацела нас абысці, але не так гэта проста. Яна — убок, і я Буянчыка — убок. Яна — у другі, і я Буянчыка — у другі.

— Хочаш, заганю ў крапіву? — пытаюся я, адчуваючы сваю відавочную перавагу.

Каця адмахваецца ад каня і спалохана плюскае вейкамі.

— Адчапіся, праціўны!

I што гэта ў дзяўчат за мода? Чуць што не па ей, адразу — праціўны. А сама ўжо дык краля пісаная.

— Хочаш? — дапытваюся я.

— Не,— здалася Каця, а потым зусім без крыўды сказала: — Ой, хлопчыкі, вам жа школа падарункі дала. А я ўжо свой атрымала. Во, плацце нясу. Паркалёвае ў гарошынкі.

Яна разгарнула пакунак і паказала абноўку: вясёленькая такая сукенка.

— А ты не хлусіш? Пабажыся!

Каця з ахвотай пабажылася, мы крыкнулі «ўра», прышпорылі босымі пяткамі сваіх скакуноў і ўзнялі такі пыл на дарозе, быццам па ёй прамчаўся цэлы эскадрон кавалерыстаў. А каля школы схамянуліся. Калі гэта было, каб у школе давалі сукенкі? Можа, яна дзе так узяла, можа, ёй хто-небудзь пашыў, а яна, каб у крапіву не загналі, абдурыла нас.

Але Каця не хлусіла. У тым годзе ў нашай школе сапраўды далі некалькім вучням сёе-тое з адзежы: каму сукенку, каму кашулю, каму шапку, каму штаны. Дзе набралі тых падарункаў, не ведаю. Адны потым казалі, што ў раёне начальства выдзеліла, другія — што дырэктар недзе раздабыў, але як там ні было, Санька выйшаў з настаўніцкай з салдацкімі штанамі-галіфэ. Калі ён разгарнуў іх, каб паглядзець, доўгія яны ці не, у мяне аж сэрца заныла. Вось гэта шыкоўная рэч!

А мяне ў настаўніцкай сустрэлі так, як быццам апрача галіфэ збіраліся яшчэ даць і гімнасцёрку. Скрозь акуляры вочы Антаніны Аляксандраўны ўсміхаюцца шчаслівай усмешкай. Яна радуецца, што мне так пашанцавала. Наш заўсё'ды строгі, крыху пануры дырэктар Канстанцін Макаравіч таксама глядзіць у мой бок даволі ветліва.

— Віншую цябе, Ваня! — сказаў ён, потым даў мне нейкую чырванаватую паперыну і моцна сціснуў мае пальцы сваёй левай рукой. Правая ў яго заўсёды вісіць, як нежывая, і нават летам яна ў чорнай скураной пальчатцы.

У мяне ўжо і далонь спацела, а ён усё не дае галіфэ. Ды і не відаць яго чамусьці ні на стале, ні на канапе, ні на піяніна.

— Усяго пяць пуцёвак на раён, і вось я адну выпрасіў,— з гонарам сказаў Канстанцін Макаравіч.— Вырашылі табе. У Артэк.

А мяне як абухом па галаве. Цяпер усё зразумела — галіфэ не будзе. Ад крыўды хочацца плакаць. Каці — сукенку, Саньку — штаны, а мне — Артэк. Што я — горшы за іх?

— Не трэба ён мне, той Артэк,— задрыжаў ад крыўды мой голас.

Дырэктар нарэшце выпусціў маю руку і сеў на каналу. Радасныя агеньчыкі ў акулярах Антаніны Аляксандраўны патухлі.

— Не трэба?

— Не трэба — і ўсё!

Яны, перабіваючы адзін аднаго, пачалі мяне ўгаворваць. Мой арганізм, аказваецца, зусім знясілены. Мне трэба лепш пахарчавацца, набрацца сілы, інакш гэта можа дрэнна скончыцца. А там, у Артэку, вельмі смачна кормяць. Там я стану падобны на чалавека, падужэю і падрасту. Потым сам дзякуй ім скажу.

Словам, гавораць такое, што і слухаць няма чаго. Быццам я сам не ведаю, які ў мяне той іх «арганізм». Канечне, крыху кашчэевы. Бабка кажа, што ад мяне засталіся адны вочы. Але ж не горшы я за другіх. У Санькі таксама адны вочы. I ў Смыка. I ў нашага Глыжкі. А ў дырэктара з настаўніцай? Няхай лепш возьмуць люстэрка ды на свой арганізм паглядзяць.

— Не паеду!

А горы я калі-небудзь бачыў? Канечне, бачыў. Наша гарадзішча не такая ўжо і маленькая гара. Зімой не кожны з'едзе на лыжах. Каторы як грымнецца, дык ажно снег слупам. Бываюць, вядома, горы і вышэйшыя. Дырэктар кажа, што пад самыя воблакі, што на іх вяршынях жывуць арлы.

Можа, гэта і так. I я не супраць быў бы паглядзець і на тыя горы, і на тых арлоў. Але як яны не зразумеюць, што мне няма ў чым туды ехаць?

А мора я калі-небудзь бачыў? Купаўся я калі-небудзь у моры? Як быццам самі не ведаюць. Купаўся я шмат, але толькі ў Сітнягу. Бачыў паводку. Іншы год яна разліваецца, як мора. Той бераг Сажа ледзь-ледзь разгледзіш. Толькі і розніца адна, што вада не салёная.

А дэльфінаў? А сапраўдныя акіянскія параходы? А шторм? А буру?

На моры я здаўся. Нешта такое марское зварухнулася ў маім сэрцы. Забыліся свае дзіравыя штаны, І крыху прыглухла туга па неатрыманым салдацкім галіфэ. Я паеду ў іхні Артэк, калі ён сапраўды на моры.

I да канца дня, бегаючы за бараной, я не раз уяўляў сябе на моры. Мне ўспаміналася ўсё, што я паспеў прачытаць пра яго ў кніжках са школьнай бібліятэкі. Мае мора спакойнае і добрае, суровае і таямнічае, з востравам Буянам, на якім «пушки с пристани палят, кораблю пристать велят». Мора — гэта капітан Нема і Рабінзон Круза, піраты і людаеды, васьміногі і акулы, караблекрушэнні і не адкрытыя яшчэ астравы. Каля Артэка, пэўна, нічога гэтага не будзе, але я магу ўбачыць крэйсер, а то і падводную лодку. Магчыма, што і кіт заплыве, магчыма, к берагу прыб'е бутэльку з якім-небудзь таямнічым пісьмом. Ды ці мала што можа здарыцца на моры. Гэта вам не наш Сітняг, дзе, апрача жаб і акунёў, нічога болей не ўбачыш.

Прощай, любимый город,

Уходим завтра в море.

И ранней порой

Мелькнет за кормой

Знакомый платок голубой!..

Шкада, што і Санька са мной не паедзе. Праўда, я ўсё яму потым раскажу, як вярнуся дамоў, калі вярнуся наогул. А то магу ўладкавацца на які-небудзь карабель юнгай ці хоць якім падмятайлам, пакуль вырасту. Шанцуе ж другім, дык чаму ж мне не павінна пашанцаваць?

Словам, увечары я прыйшоў з работы дахаты поўнасцю настроены на марскі лад. Так бабцы і сказаў:

— Еду на мора! У школе пуцёўку далі.

— На акіян толькі не едзь,— папрасіла бабка, а калі зразумела, што я не жартую, яшчэ і падзякавала: — Во, дзякуй табе, мой унук! Ты, значыць, на мора, а мы з Грышкам куцы?

Вядома, яна не супраць. Як гаворыцца, няхай бог дае. У другі час, можа, сама б сказала:

— Едзь ты, хлопец, у свой Артэк, бо глядзець на цябе страшна.

А не, дык бы ў плечы вытурыла. Якая ж гэта баба не жадае свайму ўнуку дабра?

Але цяпер у нас не вельмі кругла атрымліваецца. Сама яна старая: сёння ходзіць, заутра — павалілася. Глыжка малы: дзе сядзеш, там з яго і злезеш. Я ж паеду, выгуляюся там за лета, адкармлюся на дармавых салодкіх харчах, а зімой пакладу зубы на паліцу. Бабка, зразумела, не будзе тут сядзець, склаўшы рукі, будзе душыцца, колькі здароўя хопіць. Толькі аднымі вось гэтымі яе рукамі на тры раты хлеба не наробіш. А там, к зіме, можа, і бацька прыйдзе. Дык ён жа з вайны прыйдзе — не з багатых заробкаў. Тады будзе нам і Артэк, і хварабэк. Пасвішчам у кулак.

А што наш дырэктар кажа, дык яму добра казаць. Яму абы выправіць. А ўзяў бы ды хлеба даў на зіму, ды торфу на балоце накапаў. Тады б і мне можна было гуляць. Калі я пра ўсё гэта добра падумаю, тады магу ехаць на мора і за мора.

Пачаў я думаць. I сапраўды не кругла выходзіць, не выпадае мне пабываць сёлета ў Артэку. I не толькі дзіравыя штаны не пускаюць мяне з дому: без бацькі і без маткі куды ні кінь, дык клін. Невядома, што рабіць цяпер з гэтай пуцёўкай.

— Можа, Глыжку пашлём? — спытаў я ў бабкі.

Бабка толькі ўздыхнула. Падкарміць гэты шкілет не шкодзіла б, толькі куды ты яго пашлеш аднаго. Не разумее ён яшчэ нічога. Адстане дзе-небудзь, заблудзіцца.

— Не,— вырашыла бабка.— Хопіць яму вады і ў Сітнягу. А паперку гэтую аднясі ты туды, дзе ўзяў. Так і скажы: «Вялікае дзякуй, толькі няма мне за кім «артэкацца».— I да самай вячэры яна ўсё бурчала сабе пад нос: — Сірот заўсёды крыўдзяць. У каго ёсць маткі — таму штаны ды плацці, а за каго няма каму заступіцца, таму — Артэк.

3 вайны — не з заработкаў

Бацька прыйдзе... Бацька прыйдзе... Пра гэта цяпер у нашай хаце часта ідзе гаворка: то Глыжка спытае, то бабка, даведаўшыся, што нехта з аднасяльчан вярнуўся з вайны, цяжка-цяжка ўздыхне. Пара, здаецца, і нашаму: яна ўжо доўга не пражыве. I так на гэтым свеце зажылася. Здаецца, ей семдзясят хутка стукне, а можа, ужо і стукнула. Хто іх лічыў, тыя гады? Гэта цяпер павыдумвалі розныя метрыкі-шметрыкі, а тады ніякіх хварабетрыкаў не было. Вось яна і кажа: калі лета прагавее, то і добра. Нябожчык дзед Піліп, які памёр, калі нас з Глыжкам яшчэ і не было, сніцца цяпер ей штоноч. Быццам паставіў ён сабе новую хату насупраць нашай і кліча да сябе бабулю жыць. Нездарма гэта.

А бацька прыйшоў нечакана, у канцы лета. Толькі селі абедаць, толькі бабка крупніку наліла — веснічкі рып.

— Ой, салдат нейкі,— войкнула бабка, а я глянуў у акно — бацька. Толькі з вусамі, як у дзеда Мікалая, будзёнаўскімі. Глыжка забыўся падзьмухаць на гарачы крупнік, апёк язык, кінуў на стол лыжку і цяпер выцірае слёзы. Я не ведаю, што мне рабіць — ці сядзець, як сядзеў, ці бегчы насустрач.

Бацька. Нейкі ён не такі, як быў, не такі, якім я яго помніў, і ростам быццам бы меншы, і многа старэйшы. На шынялі пагоны з жоўтымі, ужо не новымі стужкамі. Камандзір, значыць.

Усё гэта — і пагоны, і шынель, і рэчавы мяшок за плячамі — я паспяваю заўважыць, пакуль ён абдымаецца з бабкай.

Абдымаецца з бабкай. Такога мне таксама ніколі бачыць не даводзілася. Усё жыццё яны былі крыху, як кажуць, на нажах. Бабцы не падабалася, як бацька вострыць матыку, сячэ дровы, коле вепрука, а яму — што без яе ўказак кроку нельга ступіць. Цяпер вось абдымаюцца.

Глыжка разявіў рот, так і глядзі — варона ўляціць. Толькі вачамі плюскае.

Вусы ў бацькі калючыя, як шчотка. Яны казычуць мне шчокі, лоб і нават патыліцу. А я чую, што бацька пахне не так, як раней, не так, як мне помніцца. Той пах я мог адрозніць ад тысячы іншых, пах застарэлага поту, сасновай смалы і тытуню. А цяпер усё забівае нейкі незнаемы пах новых рамянёў.

Глыжка паслухмяна падаўся ў бацькавы рукі, але стараецца адвярнуцца ад вусоў і з пакутлівым выглядам глядзіць на мяне. Бацьку Глыжка чакаў, але, відаць, не думаў, што ён такі, і цяпер дзічыцца, чамусьці саромеецца.

Раптам бацька адвярнуўся ад нас і ўтаропіўся ў акно, хоць на вуліцы пуста. Бабка разгублена камечыць рукамі фартух, а ён усё не адрываецца ад шыбы і жуе вус. Пра маму ён нічога не спытаў, і бабка пакуль што не памянула і словам. Але мне яна ўспомнілася. Успомнілася яе гарачая рука, слязіна, як пацерка, на мочцы вуха, яе ціхі шэпт: «Будзьце харошыя. Шкадуй браціка. Бацька прыйдзе...»

Бацька прыйшоў, глядзіць у акно і кусае вусы. Потым ён эхнуў, правёў усёй пяцярнёй па твары, быццам таксама хацеў яго скамячыць, як бабка свой фартух, і, стараючыся, каб мы не заўважылі, як дрыжыць голас, хрыпла сказаў:

— Ну вось і дома... Давайце будзем абедаць.

Ого, якая ў яго бляшанка кансерваў! I хлеб вайсковы, у форме печаны, а не на капусных лістах. I цукру цэлы вялізны дроб. I медалі на гімнасцёрцы дзынкаюць. I ордэн Славы ёсць.

Пасля абеду бацька пачаў разбіраць свой рэчавы мяшок. Выцягнуў прылады для галення: брытву, асялок і памазок. Усё гэта ён паклаў на месца, туды, дзе яно ляжала і да вайны. Пару салдацкай бялізны аддаў бабцы, каб схавала ў куфар. Алюмініевы кацялок паставіў на стол. Потым падаў мне нейкі скрутак. Я разгарнуў — чорныя ў палоску штаны.

— Прыкінь,— загадаў бацька.

Штаны былі шырокія і доўгія, але амаль што новыя.

— Акурат,— заўважыла бабка.

— Добра будзе,— згадзіўся і бацька.

А Глыжку дасталася салдацкая зорка з шапкі і ножык.

Болей у мяшку нічога не было, апрача хлебных крошак ды рассыпанага тытуню. Бабка была яўна расчаравана. Калі бацька выйшаў з хаты вытрасці мяшок, яна спытала:

— Што ж ён — болей нічога ў той Германіі не знайшоў?

— А ты ж сама казала: з вайны — не з заработкаў,— успомніў я.

— Яно, канечне, так,— згадзілася старая.— Толькі хто з галавой, той прынёс што-небудзь: то каменьчыкаў для запальнічак, то яшчэ чаго. Вунь Ахрэм з Лапціна іголак прывалок і на базары прадае.

Я аж раззлаваўся. Знайшла з кім раўняць бацьку, з Ахрэмам. Як бацька зрабіў, так і правільна. Будзе ён ей хадзіць па той Германіі і шукаць іголкі. Што ён — па іголкі туды хадзіў?

Бабка адразу ж пакрыўдзілася:

— Ну канечне, цяпер вы героі... 3 бацькам. Цяпер я вам не трэба. Цяпер я дурная...

I яна пайшла ў сенцы. Неўзабаве там заскрыгаў наш млын — нашы жорны.

А вечарам у нас была поўная хата гасцей. Кожны прыйшоў са сваім. Зараз мода такая стала — хадзіць са сваім. Хто бутэльку нясе, хто — капусты збан.

3 дзедам Мікалаем бацька тройчы пацалаваўся.

— Ну во... бачыш? Ну во... і добра,— хацеў заплакаць дзед, нават губой ужо заторгаў, але тут нехта з гасцей раптам пажартаваў:

— А вусы ў пляменніка болыпыя за дзядзькавы. Вось памерайце-тка.

I дзед не заплакаў, ляпнуў бацьку па плячы і заўсміхаўся.

Сусед Скок прыскакаў са сваім кійком, аж засопся, і яшчэ з парога сыпануў па хаце дробнай гаворкай, як гарохам стрэльнуў:

— Чую, мой татка, чую, дзе смажаным пахне! Ну, здароў, франтавік! Многа медалёў нахапаў? — I пляснуў ад захаплення ў далоні, хоць медалёў было і не так багата: — А, мой татка! Цэлы іканастас.

Цётка Марына прыйшла са сваей чарадой. Чарада хуценька зашылася на печ, а цётка сядзіць на ўслоне і то ўсміхнецца, паглядзеўшы на бацьку, то пачне раптам выціраць ражком хусткі пачырванелыя вочы. Хоць бы яна зараз не завяла свае «ой, не магу я, не магу!».

Словам, усе прыйшлі: кумы, сваты, дзядзькі, цёткі. Толькі суседа дзеда Мірона няма. I цётчынага Андрэя. Адтуль, дзе яны, у госці не ходзяць.

Мы з Санькам таксама разам з усімі за сталом. Глыжка побач з бацькам ушыўся і вельмі гэтаму рады. Па вачах відаць.

Госці выпіваюць і закусваюць. Нам з Санькам таксама нейкай кісляціны налілі. Гэта бабка так дзеду Мікалаю загадала:

— Капні ўжо і ім, Мікалай. Жаніхі ўжо. Трэба ж...

I тут такія размовы пайшлі — толькі слухай. I пра Германію, і пра рускі народ, і пра што ты хочаш.

— Ну, думалі, пад корань выкасім, каб і на развод не засталося,— пачаў крыху ахмялелы бацька.— У кожнага накіпела. А прыйшлі — не падымаецца рука. Ну хіба ж ты яго біць будзеш, немчанё няшчаснае, калі яно... Э-э, ды што тут гаварыць? Я сам думаў — ну, толькі дайду да вашай паганай Германіі. А дайшоў — і што? Нічога.

Помню, у адным гарадку было. У іх яны дорфамі[8] называюцца. Ну там, скажам, Івандорф, Васільдорф. Толькі па-іхняму. I вось з дома на рагу вуліцы — трах! — і ледзь мне не ў плячо. Толькі куля так — дзвык у сцяну. Я туды. I што вы думаеце? Такі во, як гэтыя. 3 гітлераўскіх ваўчанят. Забіўся ў кут, трасецца. I баіцца ж, бачу, аж... не за сталом кажучы. Ну што ты яго, страляць будзеш? Выхапіў я ў яго аўтамат (шчасце маё, канечне, што ў ім патронаў не было). Выхапіў я аўтамат ды за вуха. Ах ты, кажу, жаўтароты... Тут, праўда, фрау выскачыла. Таксама ў слёзы. А, прападзіце вы пропадам!

— Лазінай трэба было,— параіў дзед Мікалай,— лазінай, каб сесці не мог.

— А ці ёсць жа ў іх лаза? — спытала цётка.

— Пра лазу не знаю. А што дрэвы ў лесе і тыя пад нумарамі — гэта факт.

Скок раптам кінуўся ў палітыку:

— Вось ты мне скажы, мой татка. Ты там бліжэй быў. За ўсю шкоду, што яны тут нарабілі, будуць яны плаціць ці не?

— А як жа? — пацвердзіў бацька.— Рапарацыю[9] з іх возьмуць.

— А я так бы зрабіў,— умяшаўся і дзед.— Я так бы ім сказаў: вы мне сірот насірацілі? Насірацілі. Многа насірацілі. А хто іх карміць-паіць будзе? Хто ім штаны купляць будзе? Хто вучыць? Дык вось так, сказаў бы я, давайце мне на кожнага сірату ну там — дзесяць ці дваццаць тысяч. Словам, каб не галадалі і дараслі да свайго хлеба. I пакуль не вырастуць, нідзе вы ад мяне не дзенецеся, галубчыкі! — грозна стукнуў дзед па стале і так глянуў на Скока, быццам гэта той павінен быў плаціць рэпарацыі, ды не хацеў.

— Ну, няхай і так,— згадзіўся Скок.

— Не, толькі так! — патрос пальцам стары.

I тут загаварылі ўсе разам, не слухаючы адзін аднаго. А хат колькі спалілі? А скаціны колькі загінула? А ці мала яшчэ чаго? Колькі гэта год працаваць трэба, каб зноў усё нажыць?

— I ім хапіла,— заўважыў на гэта бацька.

Скок аж узвіўся.

— Ім хапіла? — перапытаў ён.— Так ім і трэба! Я іх не шкадую. Самі вінаватыя. Я іх сюды не прасіў. Прасіў я іх сюды? — спытаў сусед у застолля і сам сабе адказаў: — Не! А яны прыляцелі і бомбу ў мой агарод кінулі. Я ім бомбы ў агарод кідаў?

— Не ўсе вінаватыя,— перабіў бацька.— Другі б, можа, і не хацеў, ды не хацела каза на базар, а яе за рогі — і павялі... Многа там у народа пытаюць, чаго ён хоча?

Але Скока цяжка пераканаць.

— Люблю я цябе, Кірыла,— прызнаўся ён.— Добры ты чалавек. Толькі пра коз ты мне не гавары. То каза, а то чалавек. У чалавека шыя ёсць. Вось яна, шыя,— і сусед паказаў, дзе менавіта яна ў яго знаходзіцца.— А для чаго чалавеку шыя? Я так думаю, што не для таго, каб хамут насіць. На шыі ён галаву павінен мець і думаць: куды гэта мяне Гiлер пасылае? Не, правільна дзядзька Мікалай кажа — на кожнага сірату па сто тысяч, і не меней!

Доўга меркавалі за сталом, якія трэба ўзяць з немцаў рэпарацыі. I так прыкідвалі, і гэтак, а усё аказвалася, што чагосьці яшчэ не ўлічылі. Нарэшце Скок зноў спытаў бацьку:

— А чаму ты гармоніка з Германіі не прывёз?

— Навошта ён мне? — здзівіўся бацька.

— Не, ты мне скажы,— не адступае сусед,— чаму ты гармошка з Германіі не прывёз?

— Не трэба мне іх гармонік.

— Не трэба, а дарма. Прывёз бы гармонік, зараз бы я э-эх як паскакаў. Не глядзі, што нага кульгавая, мой татка! Такую «Барыню» табе адчаканіў бы — люба-дорага,— і Скок стукнуў пад сталом кульгавай нагой па падлозе. Мы з Санькам думалі, што дзядзька зараз пойдзе ў скокі і без гармоніка, але замест гэтага ён раптам заспяваў:

Шэрая вуця, эх, шэрая вуця

Ды на моры начу-у-е-е!

У каганцы захліпаў агеньчык, на печы прачнуліся цётчыны малыя і павысоўвалі сонныя галовы з-за коміна. За вайну дзядзькаў голас сеў, стаў трошкі хрыплаваты, але матыў выводзіў сусед правільна, расквечваючы песню рознымі пералівамі.

Умее і любіць спяваць за сталом цётка. У такіх выпадках яна змяняецца на вачах. Вось і зараз — паружавела, павяла плячамі, быццам скінула з іх нейкі цяжар, і з пачуццём суладна падхапіла:

Шэрая вуця, эх, шэрая вуця

Ды ўсё горачка чу-у-е-е.

— Ну а вы чаго? — спытаў у нас Скок: I мы з Санькам таксама заспявалі, дакладней кажучы, заверашчалі, хоць вушы затыкай:

Першае гора ды першае гора —

Ой, свякруха ліха-а-я.

А другое гора, а другое гора —

Ой, дзяціна мала-а-я.

На трэцім горы Скок нас з Санькам спыніў.

— Ды ну вас, хлопцы,— махнуў ён рукой.— Злазьце з даху, не псуйце гонту.

I зноў да бацькі, як сляпы да плота:

— Не! Чаму ты гармонiка з Германіі не прывёз?

Песня разладзілася. Зноў загаманілі кожны пра свае: дзед усё лічыць, колькі яму спатрэбілася б рэпарацый на сірот; Скок ці то скардзіцца, ці то хваліцца, як ён быў за старшыню сельсавета:

— Разумееш? Бярыся, кажуць. Ты, кажуць, мой татка, адзін можаш... А ты сам падумай, навошта гэта мне? Улады я не люблю. Я да яе не прывык. Бабы лезуць, мой татка, то ім лесу дай, то хваробы, то халеры. I не ты над кожным, а усе над табой. Ну а цяпер Мікіту выбралі. Няхай круціцца. Ён маладзейшы і граматнейшы.

I раптам схамянуўся, быццам спалохаўся, каб бацька не падумаў, што ён малое начальства, замахаў пальцам:

— Але я дэпутат! Хочаш, мы зробім цябе брыгадзірам? Я пагавару з Дзякам. Хочаш?

— Не, Захар,— усміхаецца бацька.— Не трэба. У мяне вунь струмант ляжыць, калі хлопцы не расцягалі. Работы хопіць.

— Правільна,— узрадаваўся Скок.— Правільна. Ты нам збудуй школу... і калодзеж на нашай вуліцы... і зрубы кругом зрубі!

I ўжо збіраючыся дахаты, зноў успомніў:

— А гармоніка з Германіі ты дарма не прывёз. Эх, барыня-барыня!

Так бацька прыйшоў з вайны.

Раніцай у сенцах Глыжка паліваў яму на рукі. А неўзабаве, калі я з вядром ішоў да калодзежа, брат на вуліцы ўжо хваліўся таварышам:

— Во якая рана ў майго бацькі на плячы: адсюль і дасюль.

— А ў майго пальцаў на руцэ няма,— перабіў яго Пёклін хлапчук,— і два медалі ёсць.

— А ў майго...

Бацька ў сенцах корпаецца ў скрынцы з інструментам, заклапочана прыцмоквае ў вусы — паржавелі. I тапары патупіліся, павышчэрбліваліся. Гэта я пастараўся: і чарапкі для жорнаў на іх біў, і цвікі перасякаў.

Бабка стаіць побач, рукі пад фартух схавала.

— Крыж Адаркін зусім падгніў,— уздыхае яна.— Паставілі тады сасновы...

— Бачыў ужо,— адазваўся бацька.— Папраўлю.

I яшчэ мацней загрукатаў жалеззем у скрынцы.

Мы не баiмся завеi

Спытайце ў Санькі, што такое год, і ён вам скажа — усяго зіма і лета. Мінула першае мірнае лета, і надышла зіма. Я, Санька, Каця, Сонька-Кучараўка і Ганка Пырша, самая ціхая і непрыкметная дзяўчынка з нашага класа, сядзім у халодным і цёмным калідоры райкома камсамола.

Да райкома ад нашай вёскі кіламетраў пятнаццаць, і, каб не спазніцца, мы выйшлі з дому яшчэ зацемна. Дзьмуў халодны стрэчны вецер з густымі снежнымі крупамі, дарогу акавала галалёдзіца. Усе мы ў гумавых бахілах, а на Ганчыных бурках — шыкоўныя бліскучыя галёшы, выпрашаныя на сёння ў старэйшай сястры. Галёшы прыгожыя, але яны раз-пораз спадаюць з ног, і Ганка хныкае, каб мы яе пачакалі. Пакуль цёмна, яна баіцца ваўкоў, якіх даўно ўжо ніхто не бачыў. Мы усе злуемся на гэтую плаксу, а больш за ўсіх кіпіць Санька:

— 3 такімі камсамольцамі мы далека пройдзем! Баішся, дык вярніся дамоў і сядзі ў маці на прыполе.

Ганка самая меншая з нас, хоць і старэйшая на цэлы год. Яна, дробненькая, вастраносенькая, апраўдваецца ціхім, вінаватым голасам. Дарэмна Санька так думае. Для яе нішто любыя цяжкасці, любая небяспека, нават смерці яна не баіцца, а толькі ваўкоў і яшчэ хіба... мышэй.

Але Саньку такімі размовамі не купіш. У яго цвёрдае мужчынскае сэрца, і калі б яго воля, то такіх, як Ганка, ён бы і блізка не падпускаў да камсамола.

— Ой, фарсун няшчасны,— заступаецца за сяброўку Сонька,— хоць бы ўжо маўчаў.

Але Санька хутка паставіў заступніцу на месца.

— Вазьмі вось лепш цвік,— сказаў ён.— Валасы сабе накруціш. Сонька пакрыўдзілася і змоўкла. Яна ўсім хваліцца, што кучаравая ад роду, але мы ведаем, што без гарачага цвіка тут не абыходзіцца. Сёння Сонька асабліва накучаравілася і хустку падвязала вышэй, каб былі відны завіткі.

У горадзе было больш зацішна, чым у полі, і здавалася нават цяплей. Выглянула сонца, і мы зусім павесялелі. Нават Ганка забылася пра свае нядаўнія страхі і цяпер смяецца разам з намі сама з сябе.

А ў райкоме мы зноў прыціхлі, крыху чагосьці спалохаліся. Сядзім — і ў кожнага сэрца не на месцы. А што, калі не прымуць?

— Ой, дзевачкі, я, здаецца, абавязкі забылася,— праз кожныя пяць мінут трывожна шэпча Ганка, і Санька, можа, дзясяты раз паўтарае ёй абавязкі. Ды і астатнія адчуваюць сябе неспакойна. Каці здаецца, што яна няцвёрда ведае правы, хоць Антаніна Аляксандраўна прыняла ў нас экзамен па ўсяму Статуту.

А Сонька баіцца, што ў яе мала грамадскіх нагрузак: яна толькі «Лявоніху» танцуе.

А што я скажу, калі спытаюць пра гэтыя самыя нагрузкі? Можа, маляванне тое ўспомніць?

У нашым класе гавораць, быццам Каця добра малюе. А па-мойму, там глядзець няма на што: ружачкі, вяргінькі, сцяблінкі, лісточкі і розная іншая лухта. Людзі і коні ў яе не выходзяць. Коней адным махам малюе Санька, а людзей — я. Аднойчы на уроку геаграфіі я такую Кацю намаляваў, што самому зрабілася смешна. Праўда, Санька не адразу пазнаў, хто гэта, але інакш яно і быць не магло. У мяне ж не партрэт, а карыкатура. Асабліва наконт носа я добра пастараўся. I канапель на шчокі не пашкадаваў.

Каці мае мастацтва не спадабалася, а нашай сярдзітай геаграфічцы Дар'і Мікалаеўне малюнак прыйшоўся па душы.

— Малайчына Сырцоў,— сказала яна, перахапіўшы мой твор, які вандраваў па партах, і паставіла мне па геаграфіі вялізную двойку.

Відаць, слава пра той талент дакацілася і да настаўніцкай, таму што пасля ўрокаў мяне з гэтай канаплістай задавакай паклікалі да дырэктара. Я думаў, што будуць прабіраць, але ніхто нікога не прабіраў. Нам далі трубку шпалераў і загадалі намаляваць к Кастрычніку плакат. Так я выбіўся ў мастакі.

Цяпер мы з Кацяй часта, як кажа мая бабка, глумім дырэктаравы шпалеры. Я разгортваю паперу ў хаце на падлозе, ляжу на жываце і алоўкам выводжу вялізныя літары: «Няхай жыве...» Санька, які дапамагае нам па добрай волі, сядзіць побач і звычайна жмурыць то правае, то левае вока, сочыць, каб было роўна. Каця выконвае самую чорную работу: дзярэ на драчцы буракі, выціскае з іх сок і гэтым сокам фарбуе ўслед за мной. Добра мы прыдумалі з гэтымі буракамі. Праўда, выходзіць крыху цьмяна, не вельмі чырвона, дык гэта ж вам не фарба.

Каця малюе старанна, і я часта крадком назіраю за ею. I дзіўная рэч — увечары ў яе і не так ужо многа тых канапель. А што вейкі самыя густыя і доўгія ў класе, дык гэта і днём відаць. Сама Каця тонкая і гнуткая, як лазіна. Цікава, лэдзі тыя, за якіх калісьці біліся на сваіх турнірах рыцары, былі такія ж ці не?

Каб мы жылі калі-небудзь даўно, а я быў рыцарам і на Кацю напаў які-небудзь вораг, то яму б не паздаровілася. Выратаваўшы яе, я не адкрыў бы свайго імя. Па-першае, хлопцы з класа засмяюць, а па-другое, яна сама яшчэ што-небудзь падумае.

Часта мае рыцарскія мары канчаюцца тым, што Санька выхоплівае з маіх рук аловак і крычыць:

— Паглядзі, што ты намаляваў?

Тады Каця адрываецца ад фарбавання і таксама смяецца, весела і звонка. I чаго яна фарсіць? Другі раз сама так напэцкае, што хоць стань ды глядзі, хоць плюнь ды ідзі. Лэдзі няшчасная.

Канечне, усяго гэтага ў райкоме не раскажаш, але пра плакаты можна. Усё-такі нагрузка.

У райком мы прыйшлі рана, гадзін у адзінаццаць, і разлічвалі, што нас хуценька прымуць і мы завідна дабяромся дамоў. А нас усё не прымаюць і не прымаюць. За дзвярамі з шыльдачкай «першы сакратар» стаіць бясконцы гоман. Час ад часу адтуль выпырхвае хуткая і вяртлявая, як сініца, дзяўчына. Яна то звоніць з суседняга пакоя па тэлефоне і дапытваецца, ці выехаў у раён нейкі Пiнчук, то патрабуе ад кагосьці нейкую зводку, то строга абсякае двух незнаемых нам хлопцаў, якія расшумеліся ў калідоры:

— Цішэй, таварышы, абмяркоўваецца важнае пытанне!

На нас гэтая сініца і не глядзіць. Толькі адзін раз, праходзячы міма, кінула некалькі слоў:

— Пагуляйце трошкі. Вы ідзяце пасля клубаў.

Адзін раз з-за тых жа дзвярэй паказаўся высокі малады мужчына. Худы, стомлены і вельмі строгі з выгляду. На ім была камандзірская гімнасцёрка, падпяразаная камандзірскай папругай з зоркай на спражцы, і гэта прыдавала яму яшчэ больш строгасці і важнасці. Прыпадаючы на адну нагу, ён прарыпеў ботамі ў канец калідора і знік за другімі дзвярамі. Хлопцы, якіх дзяўчына прасіла не шумець, адразу прыціхлі. Гэта быў сам сакратар.

Такога вялікага начальства я не бачыў яшчэ ніколі. Ды і мае спадарожнікі, відаць, таксама. Яны зусім прыціхлі. Толькі Ганка прашаптала:

— Ой, дзевачкі, не прымуць...

А за дзвярамі з шыльдай усё гамоняць і гамоняць. Мы ўжо ведаем, што там ідзе бюро. Відаць, бюро — тэта не простая рэч, калі кожны, хто туды заходзіць, спыняецца на хвіліну перад парогам, яшчэ раз аглядае сваю вопратку і прыгладжвае валасы.

— Ой, дзевачкі, не прымуць...

Незнаёмыя шумлівыя хлопцы кудысьці зніклі, а калі вярнуліся, пачалі піць ваду з карца на ланцужку і лаяць нейкую сталоўку, у якой катлеты з аднаго хлеба. А мы баімся адвярнуцца нават на хвілінку: раптам там разбяруцца з клубамі і паклічуць нас. Ды, па праўдзе кажучы, не пры такіх мы грашах, каб хадзіць па сталоўках.

Снежаньскі дзень кароткі. Толькі што было зусім відно, і вось шэрае стала неба, пацямнела ў калідоры, пасінелі ў вокнах шыбы. А нас усё не выклікаюць. У нас ужо галава баліць, як мы поначы будзем ісці дамоў. Усё-такі не блізкі свет. Ганка ўжо загадзя палохаецца. Адна толькі Каця спакойная. Недзе тут недалёка жыве яе старэйшая сястра Варвара, якая працуе ў раённай газеце. Калі што, Каці можна будзе пераначаваць.

Нарэшце вяртлявая райкомаўская дзяўчына нас узрадавала і спалохала.

— Рыхтуйцеся,— сказала яна, прабягаючы па калідоры, і ў галаве ўсё на свеце пераблыталася: і правы, і абавязкі, і камсамольскія ўзнагароды, і нашы грамадскія нагрузкі. Ганка нават не можа ўспомніць, калі яна нарадзілася. Месяц выпаў з галавы.

Але палохацца было яшчэ рана. Шустрая райкомаўка сказала нам трошкі пачакаць і запрасіла ў кабінет сакратара тых двух хлопцаў, якім не спадабаліся катлеты. Яны прыгладзілі рукамі віхры і пайшлі ўслед за ею.

А шыбы зусім пачарнелі. Ганка, паглядваючы на іх, не перастае хныкаць. I ў каго яна ўдалася такая плакса? Думае, што ў камсамола няма болып важных спраў, як толькі няньчыцца з такімі румзамі. Тут павінны былі ўсё кінуць-рынуць і насіцца з ёю як з пісанай торбай. Ганка адвярнулася да сцяны, на якой вісіць плакат «Адновім разбураную гаспадарку», і пакрыўджана маўчыць.

Хлопцы прабылі там не трошкі. Яны выйшлі адтуль, можа, праз гадзіну ці болей. Адзін з іх быў зусім разгублены.

— Добра ім тут гаварыць і даваць вымовы,— ледзь не плакаў ён.

I вось наша чарга. Сонька-Кучараўка крадком паглядзелася ў кавалачак люстэрка. Мы таксама прыгладзілі свае чубы.

Першы рушыў Санька, сур'ёзны, крыху пабляднелы. Нам здалося, што яго трымаюць там доўга-доўга. Як ён там? Што ён там? Ці скора? Каця не вытрывала і прыпала да дзвярэй, хацела падгледзець у шчыліну і ледзь не адляцела ў парог, так яны нечакана адчыніліся.

— Прынялі! — выдыхнуў Санька, быццам толькі што пераплыў Сож. Шчокі яго пакрыліся чырвонымі плямамі.

— Пра міжнароднае становішча пытаюць,— папярэдзіў ён, калі мы добра разгледзелі яго камсамольскі білет. I Ганка зноў спалохалася:

— Санечка, а якое ў нас міжнароднае становішча?

— Складанае,— важна адказаў ён. Яму цяпер можна важнічаць.

Там было поўна народу, але я нікога не бачыў. Толькі сакратар чамусьці ўрэзаўся ў памяць. Нявыспанымі вачамі ён кідае ў мой бок цікаўныя позіркі і тонкімі кашчавымі пальцамі тушыць акурак. Гэтых акуркаў перад ім цэлая попельніца.

Я нешта такое гавару, здаецца, расказваю біяграфію, адказваю на нейкія пытанні, а сакратар ківае мне, нібы падбадзёрвае: так-так, правільна, малайчына. Усё ідзе добра. Я па яго вачах бачу, што ўсё ідзе добра. I раптам нехта за маёй спінай пацікавіўся:

— Чым ты займаўся ў час акупацыі?

Ад нечаканасці я разгубіўся. Мне стала ажно горача. Я адчуў, як шчокі наліваюцца чырванню. Не прымуць. Канечне, не прымуць. Калі б я застрэліў хоць аднаго фашыста, хоць якога-небудзь, калі б я знайшоў тады партызанаў, то зараз было б што сказаць. А так што скажаш? Як гранаты шукалі? Як нямецкіх коней не хацелі паіць? Толькі смяяцца будуць.

— Сельскай... гаспадаркай,— сказалася яно неяк само сабой.

Тэта будзе правільна — сельскай гаспадаркай. Капаў з бабкай агарод, пасвіў карову.

— Тэта не адказ,— не задаволіўся той, за спінай.

Тут умяшаўся сакратар.

— Хопіць, Толік,— стомлена махнуў ён рукой.— Ну чым ён мог займацца ў час акупацыі? Ты сам падумай... Хто — за?

Вось і ў маіх руках камсамольскі білет. У калідоры я параўнаў яго з Санькавым. Аднолькавыя.

— У мяне нумар меншы,— усё-такі пахваліўся Санька.

На дварэ зусім сцямнела і быццам бы збіраецца на завіруху, сцежкі перамятае сыпкі сняжок. Але на душы легка і радасна. Як гара з плячэй звалілася. Нас усіх прынялі, нават гэтую румзу ў бліскучых галёшах. I няхай цяпер бушуе завіруха. Якія б мы былі камсамольцы, калі б баяліся завірухі?!

Санька з Кучараўкай і Ганкай захацелі ўсё-такі зайсці ў сталоўку, а мне там не было чаго рабіць. У дзіравай кішэні гуляў вецер, а прызнавацца ў гэтым не хацелася. Мяне амаль сілком зацягнула да сваей сястры Каця.

Тут добра напалена грубка, і ў цесным пакойчыку горача, аж млосна. Варвара, маладая і прыгожая жанчына, сустрэла мяне так ветліва, быццам даўно чакала ў госці. На стале дыміцца гарачая бульба і ляжыць апетытны селядзец. Мяне чамусьці аж занудзіла, і ў вачах заляталі рознакаляровыя мухі.

Ісці есці? Есці я не буду, я не галодны.

— Нічога слухаць не хачу,— строга сказала Варвара і пацягнула за руку,— ідзі за стол.

Што яны — смяюцца? Буду я есці ў чужых, каб што падумалі. Не было гэтага ніколі і не будзе. У мяне вочы не сабачыя. Праўда, калі б не Каця, калі б тэта Санька тут быў, то, можа, яшчэ б і згадзіўся. А так няхай лепш не просяць. Я не галодны.

Варвара нарэшце здалася і звярнулася да Каці:

— Прасі ты. Гэта твой госць.

Каця пачырванела, нібы мак, нават канапелек стала не відаць і неяк ваўкавата буркнула:

— Ну хадзем...

Каб я ведаў, дык лепш бы і не заходзіў. Сораму не абярэшся. Не галодны я. Не хачу.

Але на чай з ледзянцамі мяне ўсё-такі ўпрасілі. Чай — гэта не ежа, чай — гэта вада, чайку можна папіць, калі ім так ужо хочацца. К чаю Варвара непрыкметна падсунула мне лусту хлеба, і я неяк непрыкметна яе праглынуў. Відаць, забыўся, што не хачу.

А пасля вячэры — новая напасць. Куды гэта мы пойдзем супраць ночы ў мароз і завею? Жартачкі гэта нам? Нікуды нас Варвара не пусціць, няхай мы не думаем.

Мне толькі не хапала, каб хлопцы смяяліся, што цемры спужаўся. Мне не хапала, каб потым зяцем якім-небудзь дражнілі. Ды і як гэта я застануся, а Санька з дзяўчатамі пойдзе?

Кацю ўсё-такі Варвара не пусціла. А мне яна — не камандзір. Сказаў «дзякуй» і пайшоў.

Ноч сапраўды была цёмная. У горадзе ні агеньчыка. На вуліцах ні душы. Толькі вецер вые ў каменных руінах і лепіць у вочы снегам. Кучараўка і Ганка ідуць моўчкі, аглядваюцца па баках, стараюцца не адстаць ад нас з Санькам. Яны наслухаліся розных баек пра зладзеяў і разбойнікаў, якія па начах распранаюць на дарозе людзей. А то, бывае, заводзяць у гэтыя каменныя трушчобы і забіваюць. На базары пра гэта ой-ё-ёй што расказваюць.

А Санька не вельмі баіцца тых разбойнікаў. Навошта мы ім? Нашы буркі і світкі каштуюць не дорага, а грошай і на развод няма. Не вельмі разжывуцца. Ды і якія б мы былі камсамольцы, калі б баяліся нейкіх разбойнікаў?

А на душы ўсё-такі чамусьці трывожна. Грукне вецер іржавым лістом бляхі, рыпне ад ветру старое дрэва, і па спіне прабягае халадок.

Я дабраўся дахаты апоўначы. Бабка доўга грукатала засаўкай і ўсё бурчала:

— Во, гэта камсамол! Во, гэта добры камсамол! Гэта — што — усе ў камсамоле ходзяць па начах? Дык табе яшчэ, мой хлопец, рана.

I ўжо залазячы на печ, злітавалася:

— Бяры там бульбу за засланкай.

Бульба ўжо зусім халодная, але надзіва смачная. Не запальваючы агню, я мачаю яе ў соль і не магу наесціся.

...Хм. Чым я займаўся ў час акупацыі? Сабак ганяў. Так трэба было сказаць таму занадта пільнаму Толіку. Ды нічога, і так добра атрымалася. Прынялі. Цяпер мы з Санькам — камсамольцы.

...А білет трэба будзе абгарнуць чыстай паперай, каб не запэцкаўся.

Каця, канечне, баязліўка. Быццам бы Варвара не пусціла, а сама спалохалася завірухі.

— Што? Не кармілі там? — зноў узялася бабка за свае.

— Ды хопіць ужо!

— Малайчына. Добры хлопец. Гыркай на старую бабу. Гэта так там цябе навучылі?

Варэнне настаўнiцы i санькава аптэка

На думку маёй бабкі, суп з фасолі не патрабуе ні прыправы, ні заправы. Фасоля сама па сабе з'яўляецца і тым, і другім. Фасолевы суп, хоць і зусім нішчымны, можна есці нават без хлеба — і заўсёды пад'ясі. Фасоля — самы лепшы, самы сытны прадукт на свеце. Ад яе яшчэ не памёр і не апух ні адзін чалавек. Такога бабка ніколі не чула і не бачыла.

А ў мяне, у Глыжкі і ў бацькі фасоля сядзіць у пячонках. Суп — з фасолі, каша — з фасолі, камы — з фасолі. Фасоля на снеданне, на абед і на вячэру. Фасоляй прапахлі гаршкі, міскі, лыжкі, стол, печ — уся хата. Тэта была фасолевая зіма.

Бабка нахваліцца не можа, як мудра яна забяспечыла сям'ю харчамі. Сеяць мінулай вясной не было чым. Хоць ты сам у зямлю кладзіся. Другі б на месцы старой разгубіўся, кінуў агарод пуставаць і зараз бы пайшоў у старцы. А яна — не. Яна не такая. Пашавяліла мазгамі: бульбы на агарод трэба воз, а фасолі — на граду жменя-другая. I пабегла па суседзях. Хто даў карэц, хто — паўкарца, і назбіралася амаль рэшата.

Яшчэ ніхто дагэтуль у нас не сеяў столькі фасолі. Звычайна ею абсаджваюць межы, а бабка размахнулася на паўагарода. І з той пары пачала агітацыю: «квасоля» — найпершы прадукт.

Увосень ад фасолі не было ратунку. Яна вісела на плоце, сохла пад павеццю, у сенцах, на гарышчы, на прызбе, у дрывотніку. Да самага снегу мы пакрысе лузалі сухія струкі рукамі, малацілі іх на падлозе пранікамі. Куды ні глянеш — усюды фасоля: у мяшку, у дзежцы, у карцы, у місцы, у рэшаце. Фасоля сохне ў нас пад бокам на чарэні, і Глыжка раніцай страляе ею па хаце, дзьмухаючы ў трубачку з паперы; страляе, пакуль не заробіць трапкача.

Ледзь-ледзь мы яе перасушылі і ссыпалі ў мяшкі. Але высушылі, відаць, не вельмі суха, бо суп патыхае прэлым. Канечне, гэта ад вялікага панства. Калі б мы пасядзелі, як сядзяць другія, на нішчымніцы, дык заспявалі б не тую песню.

Але ўвесну фасоля стала смачнейшая. Кашу і камы бабка болей не хоча гатаваць, а супы зрабіліся не такія густыя, як увосень. Старая цяпер усё часцей уздыхае і бурчыць сама на сябе за тое, што шыкавала зімой. Бурчыць і на бацьку, калі яго няма дома. Якая карысць з таго, што ён ходзіць дзень пры дні ў калгас? Да восені яго працаднёў не ўкусіш. Ды і там яшчэ невядома, шырока разяўляць рот ці не. Адно шчасце — трэскі.

Бацька зараз рубіць будынак праўлення, і над трэскамі ён крыху быццам гаспадар. Пойдзеш, набярэш мяшок, і ніхто слова не скажа. Другі раз і Санька са мной ходзіць. Яму з маткай таксама дроў з неба не нападала.

Але Санька носіць мяшкі невялікія: ён супраць мяне — слабак. Сапе, крэкча, абліваецца потам і каля кожнага двара, дзе толькі ёсць лаўка, спыняецца адпачыць. Пад вачамі ў Санькі сіне, нос выцягнуўся і завастрыўся, а сам ён, як кажа мая бабка, вельмі ж цвілы. А яшчэ пры гэтым яна гаворыць так:

— Вось вы і вычвараеце: «квасоля-квасоля», а яна цягавітая.

Толькі гэта невядома, чаму Санька вельмі зацвіў, ці таму, што сядзіць без фасолі на адной бульбе, ці таму, што многа кніжак чытае. Яго маці, цётка Марфешка, часта скардзіцца: не адцягні ад кніжкі сілай, дык пад'есці забудзе; не выгані з хаты пагуляць — так і будзе сядзець крукам. А ноччу толькі і глядзі, каб хату не спаліў. Газы няма, дык ён недзе бензіну дастаў ды солі ў яго насыпаў, каб не так пыхкала, і слепіцца пры каганцы да пеўняў. А яно пыхкае ўсё роўна, хвароба на яго.

I яшчэ Санькава маці баіцца, каб хлопец не зачытаўся зусім. Доўга тымі кніжкамі мазгі высушыць?

Любіць Санька кніжкі, і я ведаю, што ён зайздросціць тым, хто іх піша. Ён і сам бы хацеў стаць калі не афіцэрам, то пісьменнікам або паэтам. Гэта, вядома, калі не давядзецца ўсё-такі ісці ў фабзайцы.

Але пісьменнікам Санька зрабіўся хутчэй, чым можна было падумаць. Аднойчы, калі мы прынеслі ад праўлення калгаса асабліва добрых трэсак, сухіх і смалістых, мой сябар, грукнуўшы поўным мяшком аб падлогу ў сенцах і напіўшыся з карца вады, раптам рашуча мне загадаў:

— Пакляніся, што нікому не скажаш.

— А што такое? — хацеў я схітраваць.

— Не, ты спачатку пакляніся.

I толькі ўзяўшы з мяне прысягу, ён неяк збянтэжана прызнаўся:

— Я ўчора на печы байку прыдумаў...

Санька байку прыдумаў! Падумаеш, байкапісец знайшоўся. А ён палез на печ, недзе там пакорпаўся і тыцнуў мне пад нос:

— На, паглядзі, калі не верыш.

I пачаў чытаць. Пры гэтым яму чамусьці то хацелася накруціць на палец і выскубнуць з галавы пасму сваіх саламяных валасоў, то адарваць сабе чырвонае вуха.

Байка выйшла ў яго складная. Як у Крылова ўсё адно. Нейкая свіння нібыта залезла за гаспадароў стол. Гэтага ей здалося мала, дык яна — і ногі на стол. Гаспадар страшэнна раззлаваўся, схапіў качаргу і вытурыў нахабніцу ў сенцы. Вось такая байка. Толькі без маралі. Пра мараль Санька думаў-думаў і нічога не прыдумаў. Мараль не так легка прыдумаць. Але соль усё-такі ёсць. Пад свіннёй ён мае на ўвазе фашыстаў, а пад гаспадаром — наш народ.

— Ты здагадаўся? — спытаў збянтэжаны байкапісец, кінуўшы мучыць свае пунсовае вуха.

Я не вельмі здагадаўся. Мне здалося, што тут расказваецца пра старога Зязюльку, які аднойчы агрэў качаргой Брыдчыхінага парсюка, калі той забрыў у яго двор і нарабіў шкоды. Але я не пярэчыў. Калі Санька мае на ўвазе пад свіннёй фашыстаў, дык і я не супраць. Добрая байка.

А на другі дзень у Санькі — дзве новыя. У адной пад рабой курыцай падразумявалася Глёкава Каця, а ў другой пад індыком — Пецька Смык. Пра Кацю мне не спадабалася. Пры чым тут Каця? А вось пра Смыка прыдумана смешна. I галоўнае — мараль выйшла.

Не будзь і ты такі Індык,

Такі Індык, як Пецька Смык.

Няхай так не фарсіць перад дзяўчатамі гэты Смычышча. Добра было б непрыкметна падкінуць яму ў кішэню гэтую байку, але Санька стаў на дыбкі: сакрэт — і годзе. Ніхто не павінен ведаць, што ён байкапісец.

Санька здольны не толькі на байкі. Аднойчы Антаніна Аляксандраўна прыйшла на урок такая радасная, быццам хвіліну назад ей далі навагодні падарунак. За колькі год вучобы мы навучыліся ўгадваць з першага позірку, што нясе наша настаўніца ў клас: двойкі ці нешта лепшае. Бывае, што яна ўваходзіць нейкая стомленая, разбітая, вяла кладзе сшыткі на стол, здымае свае акуляры без аглобелек і пачынае церці пальцам пераноссе, націснутае спружынкамі так, што на ім заўсёды ёсць сінія ямачкі. I тут у кожнага замірае сэрца. Няўжо і мне двойка па ўчарашняму дыктанту? А бывае, што яна пачынае ўсміхацца яшчэ з парога, вось так, як цяпер, дробненька тупае, чуць прыпадаючы на адну нагу, да свайго стала і ўрачыста абводзіць клас добрымі, як у маці, вачамі. Тады, значыць, мы — малайцы. А на гэты раз Антаніна Аляксандраўна сказала такую навіну, што клас на хвіліну разгубіўся, перастаў дыхаць, а потым узбуджана і радасна загуў.

— У нашым класе, дзеці, расце пісьменнік...

Я адразу здагадаўся. Напэўна, Санька.

— Вы паслухайце, як ён напісаў дамашняе задание,— ледзь не заспявала ад захаплення настаўніца і пачала чытаць. I чым болей яна чытала, тым болей мой Санька наліваўся чырванню. I хоць прозвішча будучага пісьменніка яшчэ не было названа, па класе пайшоў шэпт:

— Макавей... Санька... Чапаеў...

Дзяўчаты пачалі аглядвацца на нашу з Санькам парту, а мой сябар, апусціўшы вочы, засяроджана маляваў на прамакатцы кавалерыйскага скакуна.

— Гэта наш Колас,— абвясціла Антаніна Аляксандраўна, скончыўшы чытанне, а потым, крыху падумаўшы, паправілася: — Будучы Колас, а зараз ён наш Каласок.

Не ведаю, можа, Санька крыху заганарыўся ці па якой іншай прычыне, але на перапынку ён быў спачатку нейкі важны: самавіта прайшоўся па класе, засунуўшы рукі ў кішэні сваіх салдацкіх галіфэ, задумліва паглядзеў у акно і моўчкі сеў на месца. Сонька-Кучараўка папрасіла спісаць алгебру, дык Каласок не павярнуў нават сваей даўно не стрыжанай галавы. Дзяўчаты пачалі хіхікаць:

— Паглядзіце-тка, Каласок ужо нос задраў.

I Санька не вытрымаў: зрабіў з паперы гарошыну, заклаў яе ў трубачку з ручкі і — дзьмухнуў Кучараўцы ў шчаку. А потым і алгебру даў перапісаць. I правільна. Чым тут асабліва ганарыцца? Я таксама, калі б толькі захацеў, дык напісаў бы тое задание, можа, не горш за Саньку. У мяне толькі няма ахвоты, а галава, кажа мая бабка, ёсць і да таго ж яшчэ крутамозгая. I граматыку мог бы вывучыць лепш за ўсіх, толькі не хочацца кожны дзень прасіць кніжку ў Каці. I так хлопцы пачынаюць дражніцца, што да Глёчыхі часта хаджу. Калі б я толькі захацеў, то мог бы па ўсіх прадметах, як па геаграфіі, вучыцца.

Я па геаграфіі як Бог. Нават водныя падарожжы Дар'і Мікалаеўны, на якіх тоне ўвесь клас, мяне не палохаюць. Наша геаграфічка як прыдумала? Зойдзе ў клас, яшчэ не адкрые журнала і адразу:

— Пятро Смык, праплыві мне з Мурманска ў Адэсу.

Смык, цыбаты, даўгашыі, выходзіць да карты і пачынае плаваць туды-сюды, страляе па класе вачамі, падміргвае, каб падказалі, водзіць вялікімі, як у кажана вушамі, прыслухоўваецца, пакуль геаграфічка не скажа:

— Усё. Твой карабель патануў. Садзіся.

Калі карабель тоне, гэта значыць, што тонеш і ты, і ніхто цябе не ўратуе, пакуль не вывучыш усё як след. Дар'я Мікалаеўна — жанчына строгая, з ей жарты кепскія. Мы ўсе яе крыху пабойваемся.

А мне такія падарожжы падабаюцца. Я не вяду ўказкай па абшарпанай і тысячу раз заклеенай мучным клейстарам карце; я заўсёды плыву на караблі з ветразямі, забываю пра клас, бачу халодныя хвалі і камяністыя берагі, гарады, як на тых паштоўках з Еўропы, тыграў, сланоў, туземцаў і яшчэ многа ўсяго іншага, што мне хочацца ўбачыць сапраўды. I знайсці дарогу хітрасці вялікай няма.

Але ў апошні час на моры мне таксама не шанцуе: ужо два разы заблудзіўся.

— Што гэта з табой? — дзівіцца геаграфічка і ставіць у класным журнале насупраць майго прозвішча двойку.

А хіба я вінаваты? Мой карабель шчасліва выйшаў з Мурманска, са спадарожным ветрам без прыгод даплыў да Англіі, нягледзячы на густы туман, удала прайшоў праліў Ла-Манш, і тут за маёй спінай у класе нехта хіхікнуў. Гэта мяне крыху збянтэжыла. Можа, не туды паехаў? Азірнуўся — Каця прыплюшчыла адно вока і чамусьці хітра ўсміхаецца. Гэта, напэўна, нездарма. Ці не з маіх штаноў? Бабка іх сёння залатала белымі ніткамі, бо другіх у яе не было. Хаця не можа быць, каб з нітак: я старанна зафарбаваў іх чарнілам.

Вось зноў яны з Сонькай пераглянуліся і пырснулі ад смеху. Можа, з таго, што на перапынку я прычасаў з вадой свой віхор? Дык смешнага тут нічога няма. Калі ты яго добранька не намочыш, дык ён тырчыць ва ўсе бакі, як у вожыка.

Можа, я наогул хлопец смешны?

Пакуль у маёй галаве мітусіліся думкі, чаму тыя каноплі спачатку бярэ смех, а потым кідае ў чырвань, мой карабель нейкім чынам вылез на бераг і спакойна падаўся па гарачых пясках Сахары ўпоперак Афрыкі.

Другі раз зноў праз тую нягодную Глёчыху залез я са сваім крэйсерам аж у Альпы. Вёў-вёў указкай па вадзе, мінуў самае небяспечнае месца, дзе няма ні мора, ні зямлі, а толькі з-пад паперы выглядае рудая марля, а потым азірнуўся — і на табе: забраўся ў горы.

— Твой карабель разбіўся аб скалы! — абвясціла Дар'я Мікалаеўна і грозна паабяцала: — Заўтра зноў спытаю.

I раптам здарылася нечаканае. Я ў школу болей не пайду ні заўтра, ні паслязаўтра. Мяне болей не цікавяць і не хвалююць марскія падарожжы нашай геаграфічкі. I плакатаў на дырэктаравых шпалерах не буду маляваць. Давядзецца Саньку і Каці самім, без мяне. Відаць, мае шчасце такое няўдалае: з вечара клаўся спаць — быццам нічога і не было, а раніцай падняўся — рукi абсыпаны дробным свярбучым макам. Паглядзела на іх бабка і спалохана забожкала:

— А божа ж ты мой! Яна! Паглядзі, Кірыла, што наш хлопец прыдбаў.

— Не можа быць,— не паверыў спачатку бацька, але ўстрывожыўся.— Адкуль ей узяцца?

— Адкуль ей узяцца? — перапытала старая.— Ні мыла, ні рыла. Доўга ей? Паняньчыла ў тую, у царскую, вайну, помню, якая яна.— А потым раззлавалася на мяне: — Адкасніся ты, нячысцік: хто яна ды што яна. Кароста — вось хто...

Толькі гэтага мне і не хапала. Усё меў, а гэтага яшчэ не было. Цяпер я ў школу не пайду ні за якія грошы, няхай хоць азалацяць. Праўда, такія ж рукі і ў Смыка, і ў Мамулі, і ў многіх другіх хлопцаў. Асабліва ў драбязы з малодшых класаў. Але яны як сабе хочуць. Ім, можа, і нічога, калі даведаецца пра гэта Каця, а мне яна і так пячонкі пераела сваімі здзеклівымі ўсмешкамі. Я не хачу, каб яна ведала, што ў мяне на руках. Пражыву як-небудзь і без вучобы. Не ўсім вучонымі быць, як казаў Чыжык. Пайду ў калгас разам з бацькам, а то падамся да Нінкі ў брыгаду. Другія ж хлопцы жывуць без вучобы. Чыжык, напрыклад. I я не памру.

Бацька аж пачарнеў. На яго лбе зверху ўніз пралегла глыбокая складка, густыя калматыя бровы сышліся на пераноссі, сярдзіта заварушыліся вусы. Вярнуўшыся з вайны, ён стаў крыху суровы, маўклівы, не раскідваўся на цёплае слова, паляпае па плячы ці правядзе па твайму віхру цяжкай рукой супраць валасоў і маўчыць. Гэта ў яго вышэйшая мера пяшчотнасці. Гэта трэба яшчэ заслужыць. А зараз ён і зусім хмара хмарай.

— Не,— глуха сказаў бацька.— Ты на другіх не ківай. Другім, можа, хлеба няма каму зарабіць ці мазгі на месца ўправіць, а я магу яшчэ і тое, і другое. Глядзі, хлопец!

Толькі і я не з баязлівага дзясятка. Усе кажуць, што ў бацьку пайшоў і па абліччу, і па ўпартасці. Няхай што хоча робіць, хоць за папругу бярэцца, а на вочы Каці са сваімі рукамі я не пакажуся.

Вечарам, ідучы са школы, да нас завітаў Санька.

— Чаму ты сёння не быў? — пацікавіўся ён. I не паспеў я рота адкрыць, як за мяне адказаў бацька:

— Жаніцца задумаў. Пасылай, кажа, сватоў, і ўсё тут. А ты яшчэ хіба школы не кінуў?

— Не-е,— разгублена працягнуў Санька.

А бабка ўжо як тут была:

— Дык гэта ж хлопец, а то чорт балотны. Бацькі і таго ўжо не слухае.— I летуценна ўздыхнула: — Эх, каб серкі знайсці. Усю б свярбучку як рукой зняло. Толькі дзе ты яе зараз знойдзеш. Хіба ў пекле.

Цэлы вечар ішлі мае з бацькам перагаворы. Гаварыў болей бацька, а я стаяў нерухомы і нямы, як слуп. Ён прасіў, пагражаў і даказваў, што навуку не насіць за плячамі, што хвароба — гэта хвароба, і саромецца тут няма чаго, тут не я вінаваты, а вайна. Час ад часу ён пытаў:

— Ну як?

Я маўчу. I раніцай маўчу. I на другі вечар. Ён усё правільна гаворыць і пра навуку, і пра хваробу, і пра вайну, а разумее не ўсё. Нельга мне ісці ў школу. Там Каця і другія дзяўчаты смяяцца будуць. Мог бы і здагадацца, што не так гэта проста.

Здагадаўся бацька ці не, але адступіўся. Вечарам, думаючы, што я ўжо сплю, яны доўга размаўлялі з бабкай пра маю асобу.

— Празяваў я хлопца,— быццам скардзіўся бацька старой.— Вырас ён тут без мяне. Цяжка цяпер у рукі ўзяць. Ох, цяжка. Вялікі ўжо.

Усё. Маёй вучобе капцы. Бацька злуецца, а Нінка, калі я прыйшоў на брыгадны двор, узрадавалася. Усё ў тых жа вялізных салдацкіх ботах, усё ў той жа ватоўцы, перахопленай у поясе папругай, з чорным ад сіверу тварам, з патрэсканымі губамі, яна памужчынску як з роўным паздароўкалася са мной і сказала:

— Вось і добра. Запрагай свайго Буянчыка.

Дні тры я вазіў са стайні гной да парнікоў і разам з дзедам Мікалаем набіваў ім рамы. Школа мала-памалу пачала быццам бы і забывацца. Толькі калі праходзіш міма з віламі на плячы, нешта балюча заные ў грудзях і зробіцца чамусьці крыўдна і горка. Хочацца падкрасціся да ганка і хоць адным вокам заглянуць у акно. Што яны там робяць без мяне, зноў плаваюць з Мурманска ў Адэсу ці ламаюць галовы над алгебрай? I няхай ламаюць, няхай смяецца цяпер тая Каця. Мне яе ўсмешкі зараз ні ішлі ні ехалі. Я цяпер самастойны чалавек, я пайшоў на свой хлеб і калі захачу, то і курыць пачну. Толькі бацькі пабойваюся.

Крыўдна таксама, што ўсе яны так хутка забыліся пра мяне. Быццам я і не хадзіў у школу, быццам я там нікому і не трэба. Толькі Санька не забыуся. Учора ён прынёс поўныя прыгаршчы жоўтай серкі.

— Дзе ты ўзяў? — узрадавалася бабка.

— А ў мяне цэлая аптэка,— пахваліўся ён.— Трэба, дык і яшчэ прынясу.

— Прынясі,— не адмовілася старая. У яе такі характар — любіць усё мець з запасам. Цяпер бабка Санькавай серкай пудрыць мне рукі і гаворыць, што ўсё ідзе добра.

У той дзень я каля школы затрымаўся даўжэй, чым звычайна. Трэба было дачакацца Санькі. І калі б толькі ведаў, што далей са мной будзе, то абмінуў бы гэтае месца дзясятай дарогай, а не тырчаў на ганку і не заглядваў у вокны, як злодзей.

— Добры дзень, Ваня,— нечакана пачулася за спінай, і мне зрабілася так няёмка, быццам мяне злавілі пад акном чужой хаты.

Павярнуўся — перада мной стаіць Антаніна Аляксандраўна, маленькая, сівенькая, і знізу ўверх зацікаўлена ўглядаецца ў мой твар. У яе руках абярэмак сшыткаў і класны журнал. Відаць, яна і сама не чакала такой сустрэчы і цяпер не ведае, што далей гаварыць.

— Гэта праўда? — нарэшце спытала яна.

— Што праўда? — Я адчуў, як горача запалалі мае вушы.

— Што кінуў школу.

— Ыгы.

— Так,— уздыхнула настаўніца і на хвілінку задумалася. Потым схамянулася і частай шчабятлівай скорагаворкай рашуча загадала: — На, памажы мне занесці дахаты сшыткі!

Вось дык папаўся! I адмовіцца нельга, і ісці неахвота. Зноў пачнуцца ўгаворы-перагаворы, а мне і бацькавых хапае. Не пайду я ў яе хату, няхай не думае. Данясу толькі да парога і аддам.

Да хаты настаўнікаў недалёка. Настаўнікі жывуць побач на ўзгорку, у былым папоўскім доме, даволі ўжо старым, як і тая ж воласць. Летам яго крыху падрамантавалі, але мы ведаем, што ў ім і грубкі чадзяць, і праз вокны дзьме. У калідоры, куды я зайшоў услед за Антанінай Аляксандраўнай, цёмна і сыра. Вось тут і аддам яе ношку.

— Трымай! — апярэдзіла яна, і ў маіх руках апынуўся другі стос сшыткаў ды яшчэ і класны журнал, а ў цемры забразгаў ключ.

Так мне і не ўдалося ўцячы. Каб пазбавіцца ношкі, я мусіў зайсці ў пакой і пакласці яе на стол. Антаніна Аляксандраўна адразу ж папрасіла нашчапаць трэсак, каб падпаліць у грубцы, і зноў нельга было адмовіцца. Давялося зняць шапку і світку.

— А цяпер будзем піць чай,— абвясціла яна неяк зусім па-свойску, быццам гэта было само сабой зразумела з самага пачатку.— Ты любіш чай з сахарынам?

Чай з сахарынам! Хто ж яго не любіць? Хіба ўжо такі пан, якому нічога ў горла не лезе. А ў мяне і пытаць не трэба — я яго люблю, толькі не хачу і піць не буду.

— Не-не-не-не,— загарадзіла мне дарогу Антаніна Аляксандраўна.— Гэта нікуды не варта. Ты мой госць, а госці не крыўдзяць гаспадароў. Нічога слухаць не хачу.

Во трапіў у нерат — ні ўзад, ні ўперад. I трэба было мне падыходзіць да той школы. Цяпер вось сядзі тут, як аршын праглынуўшы, прыкідвайся дабрачынным чалавекам. Ды я толкам і піць той чай не умею. Пад цукар, прынесены бацькам з вайны, бабка адзін раз вады нагрэла, дык пакуль я піў, бясконца спыняла:

— Не сёрбай так, карэц праглынеш.

А Антаніна Аляксандраўна мітусіцца па сваім цесным, застаўленым этажэркамі і палічкамі з кнігамі, пакойчыку, нібы да яе і сапраўды прыйшоў немаведама хто. Вось на стале з'явіліся тонкія шклянкі, лыжачкі і крыху пагнуты чайнік з варам. Хлеба нарэзала тоненька.

— О! — урачыста падняла яна ўказальны палец угору.— У мяне ёсць варэнне! Вішнёвае! Летась сястра пераслала. Дзе ж гэта я яго паставіла? Будзем піць чай з варэннем!

Мне было чамусьці сорамна, я доўга аднекваўся, упіраўся, а потым усё-такі зрабіў ласку: сеў за стол. Вельмі ўжо вялікая спакуса. Калі каму-небудзь расказаць, дык і не паверыць, што я піў чай з варэннем. Толькі нездарма яна гэты чай заварыла. Зараз, відаць, пачнецца: як мне не сорамна, як мне не ай-я-яй кідаць школу. Тут трэба вуха трымаць востра: угаворыць — і не ўгледзіш.

А настаўніца, здаецца, і забылася пра школу. Пра сястру сваю расказала, паскардзілася, што дах над яе пакоем працёк і кніжкі заліло, што галава ў яе часта баліць і наогул здароўе зусім слабае. Ды яно і так відаць, без слоў. Твар у яе нейкі жаўтавата-празрысты, а на скронях надзьмутыя сінія жылкі. I пенснэ, напэўна, ей нязручна насіць. Худымі, усохлымі пальцамі яна ўсё трэ пераноссе, моршчыцца, а націснутыя спружынкамі ямачкі ўсё роўна не знікаюць.

Размова непрыкметна перайшла на майго бацьку: калі прыйшоў, дзе ваяваў, ці не вельмі строгі да нас з Глыжкам, ці не думае прывесці мачыху. I я неяк пасмялеў, забыўся, што ў гасцях, развязаў язык, быццам з роўнай.

I пра бабку пагаварылі.

Маці ўспомнілі.

— Я вучыла яе калісьці, тваю маці. Яшчэ да рэвалюцыі,— сказала Антаніна Аляксандраўна.— Самая лепшая была вучаніца ў класе. Толькі мала пахадзіла, зімы дзве ці тры. А потым не пусцілі яе. Бацькі. Колькі я іх ні ўгаворвала.

I раптам, кінуўшы на мяне пільны позірк глыбокіх, добрых вачэй, настаўніца ціха спытала:

— Цяжка?

Я адразу зразумеў, пра што гэта: пра жыццё.

— Цяжка,— прызнаўся я.

— Вельмі цяжка,— уздыхнула Антаніна Аляксандраўна.— Сёння ў трэцім класе адзін хлопчык каля дошкі самлеў. Недаяданне праклятае. Малакроўе... А ўзяць ваш клас? Васіль амаль босы. Чаравікі яго зусім разлезліся. Помніш, як ён пальцы адмарозіў? Вось упарты хлопец. Надзіва. Другі б даўно рукой махнуў, а ён ходзіць у мароз, у непагадзь.

Гэта яна Мамулю так хваліць.

Потым яна крыху памаўчала, падлажыла ў маю шклянку варэння, хоць і я спрабаваў даказаць, што болей не хачу, і загаварыла зноў:

— Не ўсе гэта вытрымліваюць. Многія, канечне, кінуць школу. Каторыя слабейшыя духам...

У пакоі зрабілася так горача, хоць ты дзверы адчыняй. Відаць, гэта ад грубкі. А можа, і не ад грубкі. «Каторыя слабейшыя духам...» Гэта выходзіць, што і я слабейшы. Што яна разумее? Падумаеш, геройства — у дзіравых чаравіках хадзіць па марозе. Вось няхай бы ён на мае месца стаў ды той перасмешніцы на вочы паказаўся... Толькі пра гэта настаўніцы хіба скажаш?

— А вось, каб Ваня Сырцоў кінуў школу,— развяла рукамі Антаніна Аляксандраўна,— не веру! Тут штосьці не так.

Мяне ажyо ў пот кінула.

— Я чула, што ты проста захварэў.

I, заўважыўшы, як мае рукі ўмомант зніклі пад сталом, яна уздыхнула:

— Гэта нічога. Гэта пройдзе. Гэта ва ўсіх класах. I, між іншым, у Каці таксама...

Ды што яна — мае думкі чытае? Пра гэта ж ні адзін чалавек на свеце не ведае. Нават Санька. Не можа таго быць, каб яна здагадалася. Калі здагадалася, тады я загінуў, тады — канец свету... А Антаніна Аляксандраўна кінула ў мой бок змоўніцкі позірк: маўляў, толькі мы з табой пра гэта ведаем і болей нікому не скажам.

У душы я ўзрадаваўся. I ў Каці таксама! Парадак. Цяпер мне няма чаго баяцца. Цяпер няхай яна паспрабуе...

— Вось яшчэ што,— напомніла настаўніца,— там расклад заняткаў змяніўся. Заутра першы урок — беларуская літаратура. Мы ўжо да Коласа дайшлі.

I строга паківала пальцам:

— Усё, што прапусціў,— спытаю!

Не ведаю, што са мной адбылося, але з гэтых гасцей я бег сам не свой, радасна пераскакваў цераз вясновыя лужыны, правёў палкай па частаколу — тра-та-та-та, разбойніцкім посвістам пужнуў вераб'ёў і заскочыў у Санькаў двор. У Каці таксама. Як гэта добра, гэта проста цудоўна!

— У цябе яшчэ няма таго лякарства? — спытаў я ў сябра.— Дзе твая аптэка?

Санька азірнуўся на маці, ці не пачула яна, і павёў мяне пад павець.

— Глядзі, каб не выйшла,— загадаў ён і выцягнуў з-пад смецця гарматны снарад. Галоўка ад снарада была адкручана.

— Калупай сам,— сказаў Санька.— Мне ўжо абрыдла. Кожны дзень то таму, то другому... Там ёсць яшчэ на дне.

— Тол? — здзівіўся я.

— Тол,— пацвердзіў ён.— Адзін чорт, што і серка.

Не ведаю, што мне болей дапамагло, варэнне настаўніцы, Санькава аптэка ці тое, што і Каця не святая, але я вярнуўся ў школу. Бацька ўзрадаваўся:

— Адумаўся хлопец...

«Пырскi шампанскага»

Мая бабка кажа, што кожны гад абноўцы рад. Але меншыя мы так пільна не прыглядаліся, што на нас апранута. Што ёсць, тое і добра. А з шостага класа пачалі сачыць за модай і самі моднічаць. Здаецца, простая рэч — шапка, а насіць яе трэба ўмеючы. Другі нацягне на вочы, аж дарогі не бачыць, і сунецца. Ніякай табе прыгажосці, ніякага шыку. У сапраўднага хлопца, такога, як я ці Санька, шапка павінна сядзець чортам. На самай патыліцы, каб быў відзён увесь чуб. А можна яшчэ ссунуць яе на адно вуха, таксама добра выходзіць.

Або возьмем штаны. Няважна, што на іх латкі і ззаду, і на-перадзе, важна — як ты іх носіш. Другі ўпіхне штаніны ў буркі і ходзіць, што той целяпень. У сапраўднага ж малайца, такога, як я ці Санька, штаны заўсёды будуць з напускам. Крыху па-цыганску яны звісаюць над буркамі, і тады гэтых самых бурак меней відаць, і здаецца, што гэта не буркі, а сапраудныя боты.

Але мне і Саньку ўсё ж далека да Ахрэмавага Лёнькі з Лапціна, які ходзіць гуляць да падлюбскіх дзяўчат. Кажуць, яго бацька прывёз з Германіі ледзь не поўную салдацкую торбу іголак і прадае іх на базары. Цяпер Лёнька ходзіць, як асэсар: у сапраўдных хромавых ботах і нават з наручным гадзіннікам. Адсюль, мабыць, і пайшла тая прымаўка — апрануты з іголачкі.

Фарсіць Лёнька перад нашымі хлопцамі страшэнна. Праўда ці не, а пра яго такое расказваюць. Ідзе гэта Лёнька да падлюбскіх дзяўчат, а на дарозе свіння ляжыць. Вось ён спыніўся і кажа:

— Марш з дарогі, а не то як дам новым ботам пад дыхавіцу, дык праз пяць мінут здохнеш!

Пры гэтым Лёнька нібыта, стоячы перад свіннёй, паказаў ёй новы бот і паглядзеў на свой гадзіннік.

Можа, гэта і выдумалі ад зайздрасці, але я сам іншае бачыў. Лёнька — хлопец большы за нас, ва ўсю цыгаркі смаліць. Вось Чыжык і папрасіў у яго раз закурыць. Дык Лёнька абмацаў кішэні і адказаў:

— Няма. Папяросы ў тых штанах забыўся.

Адным словам, штаны мае рабы і яшчэ двое ў бабы; штаны мае сіні, яшчэ трое ў скрыні.

А як хвацка ўмее Лёнька насіць свае боты! Наваксуе іх так, што яны аж сонечных зайчыкаў пускаюць, потым сцісне халявы гармонікам, апусціць па самыя шчыкалаткі і ідзе як піша: рып-рып, рып-рып. Праўда, боты гармошкам ён носіць не кожны дзень. Відаць, надакучвае. Тады ён адварочвае халявы ледзь не напалавіну, каб усе бачылі, які там спадыспаду белы скураны паднарад.

Гледзячы на Лёньку, і мы пачалі рабіць са сваімі буркамі розныя фокусы. Першы ўзяўся Смык. На уроках ён не слухаў настаўнікаў, рабіў толькі разумныя вочы, каб думалі, што слухае, а сам увесь час пад партай «прывучаў» рукамі свае буркі быць гармоністымі. Выйшла люба-дорага паглядзець. Ідучы дамоў, Пецька фарсіў на ўсю вуліцу. Нават хада у яго змянілася, стала крыху расхлябанай, як і ў таго лапцінскага франта.

Дык Пецьку добра. У яго буркі тонкія, з чорнай матэрыі, ваты пакладзена скупа, таму і моршчацца легка. А вось Санька свае з шынялёвага сукна цэлы тыдзень моршчыў. Ледзь-ледзь дабіўся свайго. Але дабіўся-такі. I зусім стаў іншы абутак. Цяпер Санька ніжэй пояса падобны на вайскоўца: зялёнае галіфэ навыраст і буркі гармонікам. Хоць ты на тыя бахілы шпоры чапляй.

А ў мяне справы дрэнь. Вельмі шырокія халявы. Санька і Смык свае прыціснуць, і яны за лыткі трымаюцца. А я свае як ні прыціскаю, пройдзеш крыху — і няма гармоніка. Тады я, як Лёнька, зрабіў адвароты. Паднарады, праўда, у мяне не скураныя, але таксама белыя, са старой ільняной посцілкі. Здалёку паглядзець, выгляд даволі зухаваты, можна на вечарынку ісці.

Так мы аднойчы вечарам і зрабілі. Згармонілі буркі, Санька ўскінуў сваю шапку на патыліцу, я сваю — на левае вуха, і падаліся. Было месячна і марозна. У хатах і зямлянках палілі нанач грубкі, і ў нерухомым паветры белыя дымы стаялі вялізнымі каламі. Снег пад нагамі рыпіць на ўсю вёску.

Да вайны танцы былі ў царкве, у якой камсамольцы адкрылі клуб. Цяпер у царкве ні акон, ні дзвярэй, і дзяўчаты звычайна збіраюцца ў чыёй-небудзь хаце. Дамаўляюцца на ўсю зіму за пуд бульбы з кожнай. Адным пуды бацькі даюць, а другія бяруць іх крадком, калі дома няма дарослых. На танцы хочацца, што ты зробіш? Ёсць такія, што сама галодная будзе сядзець, толькі пусці яе польку адстукаць.

А хлопцам добра. 3 іх гаспадары платы не пытаюць. Мы можам завярнуцца і на другую вечарынку пайсці. Не адна яна на сяле — амаль на кожнай вуліцы. А самая бліжэйшая ў старой Язэпіхі. Туды мы з Санькам і шыбуем. Дакладней будзе сказаць, крадземся, як начныя зладзеі. Не так гэта проста першы раз на пагулянкі ісці. Ці мала хто можа ўбачыць? Можна настаўніцу сустрэць ці нават дырэктара. I хто-небудзь з дзяўчат убачыць, дык на ўсю школу раззвоніць. Тады на попел ад сораму згарыш. Скажуць, а яшчэ камсамольцы.

Суседцы на вочы трапішся, таксама бабцы ў вушы ўвядзе. А тая ўжо не праміне падкусіць.

— Што,— скажа,— захаласцякаваў?

I невядома яшчэ, як на гэта бацька паглядзіць.

Словам, многа можа чалавек мець непрыемнасці, калі ён першы раз ідзе на вечарынку.

I Санька, пакуль мы краліся паўз платы, такую брахульку прыдумаў. Хіба мы ідзём гуляць? Мы ідзём праверыць, ці не гуляе хто-небудзь з нашага класа. Праверым і пойдзем дадому. Трэба нам тая гулянка як зайцу стоп-сігнал.

У Санькі галава як сельсавет, заўсёды што-небудзь прыдумае. Канечне, правяраць. Маючы ў запасе такую хітрасць, мы даволі смела пераступілі парог і акінулі хату строгімі вачамі правяральшчыкаў. Нас адразу заўважылі, быццам даўно чакалі.

— Хлопцы! Халасцёж прыйшла! — крыкнуў лапцінскі Лёнька і гучна зарагатаў. Яго падтрымала нейкая сакатуха, здаецца, Узварава Манька.

А што гэта за такая

Баявая халасцёж:

Слова скажаш, не так глянеш —

То за шаблю, то за нож! —

праспявала яна прарэзлівым голасам, і ўсім стала яшчэ весялей. А мы стаім, як ёлупні.

У тытунёвым дыме закураная лямпа, быццам месяц у воблаках: то пацямнее, то праясніцца. Уздоўж сцен на лаўках і нават на ложку і прыпечку сядзяць дзяўчаты і хлопцы. Усе не нашага гурту, многа старэйшыя. Хлопцы пыхкаюць цыгаркамі, перадаюць адзін аднаму «бычкі», а дзяўчаты лузгаюць семкі.

Буслікаў Косцік, які ўсяго гады на два старэйшы за нас з Санькам, сядзіць на самым выгодным месцы. Схіліўшы галаву да самага гармоніка, ён ляніва перабірае пальцамі белыя гузікі ладоў і рыпае нешта несуладнае. Гэта ўжо звычай такі ў гарманістаў: перш чым сыграць тое, што просяць, спачатку вось гэтак парыпаць сабе пад вуха, быццам яны штосьці там чуюць асаблівае, чаго другім ніколі не пачуць. Як гэта гаворыцца, трымаюць фасон.

Косцік, звесіўшы свой бялявы хвалісты чуб на мяхі, фасоніў доўга. Яго ўжо некалькі разоў прасілі дзяўчаты сыграць, а ён быццам і не чуе. I толькі калі перасталі прасіць, нечакана зайграў сам. Так яму захацелася: ён гарманіст.

Ну і пайшла ж весялуха, аж захісталася Язэпішына хата і скрозь шчыліны ў столі пачала церушыцца кастрыца. Выйшаўшы ў круг, тая самая бойкая Узварава Манька, відаць, жадаючы паддобрыцца да Косціка, заспявала, прытупваючы пад музыку:

Я любіла гарманіста,

Гарманіста цешыла.

I тут усе дзяўчаты, адна мацней за другую, падхапілі на розныя галасы:

Сама гармонік на плячо

Гарманісту вешала. І-іх!

Побач з Косцікам незнаемы мне, відаць, чужасельскі хлопец па-заліхвацку б'е ў бубен. Ад яго вачэй не адвесці, такія ён робіць выкрунтасы: то стукне далонню, то костачкамі складзеных у кулак пальцаў, то бубнам аб локаць, то аб калена. Пры гэтым яго галава то фанабэрыста задзіраецца ўгору, то схіляецца набок, быццам і да бубна трэба прыслухоўвацца, як да гармоніка. I ўвесь яго выгляд сам гаворыць: яшчэ і не так магу. Словам, два боты — пара: што гарманіст, што барабаншчык.

А паміж хлопцамі і дзяўчатамі пачалося штосьці накшталт перастрэлкі. Хто каго ў сваіх прыпеўках лепей падколе. На Маньчыну любоў да гарманіста адказаў з круга зухаваты хлапечы голас:

Гарманіста палюбіць

Мілая збіраецца,

Мажа губы, пудрыць шчокі,

Толькі не ўмываецца.

Пад Косцікаву музыку хлопцы вядуць дзяўчат наперад, затым паволі адступаюць, і раптам усе разам я-ак тупнуць буркамі ў гумавых бахілах па падлозе, аж гнуцца падваліны і гойдаецца лямпа, а потым падхопяць дзяўчат і пачынаюць віхрам кружыцца ў адзін бок: гэкнуць, аж печ падскочыць — і ў друті бок. На печы дрэмле старая Язэпіха, і кожны раз, калі хлопцы б'юць нагамі па рыпучых маснічынах, паказваючы сваю сілу і спрыт, спалохана падхоплівае галаву і бурчыць сабе пад нос:

— Разваляць хату, антыхрысты.

Дзяўчаты расчырванеліся. Манька, шустрая, рухавая, так круціцца перад сваім «мілёнкам», што спадніца надзімаецца парашутам.

Мой мілёнак, як цялёнак,

Толькі розніца адна:

За цялёнка возьмеш грошы,

А мілёнку грош цана!

Супраць дзяўчат дык хлопцаў і малавата: з вайны не прыйшлі. Але хоць іх і мала, а паддавацца не хочуць. Той самы зухаваты басок не застаўся ў даўгу:

Тыру-тыру,

Хлопцам сыру,

Хлопцам сыру з малаком;

Табу-табу,

Дзеўкам жабу,

Дзеўкам жабу з чарвяком!

Косцік яшчэ раз рыпнуў і змоўк. Перад ім адразу адчынілася некалькі самаробных алюмініевых партсігараў з тытунём і папяросамі. Паглядзеў Косцік, дзе таўшчэйшая, і ўзяў. «Цвікоў» ён не курыць.

Пасядзелі мы яшчэ крыху з Санькам, ды і дамоў пара. Хопіць для першага разу. Толькі я за клямку ўзяўся, а нам наўздагон — новая прыпеўка:

А ў нас хлопцы гулялі,

У парозе стаялі.

Вы прыходзьце шчэ гуляць,

У парозе пастаяць.

Уся хата зарагатала, а мы насупіліся і пайшлі. Мы пакрыўдзіліся. Няхай цяпер самі гуляюць, калі такія. Нават прасіць будуць, не пойдзем. Не бачылі мы іх танцаў. Шчасце вялікае — нагамі розныя выкрунтасы вырабляць ды горла драць прыпеўкамі.

I сапраўды, той зімой да Язэпіхі мы болей не хадзілі. Праўда, буркі моршчылі, напускалі штаны на халявы, шапкі насілі так, што невядома, як яны толькі на галаве трымаліся, а на пагулянкі — ні нагой.

I вось надышло лета. Гульбішчы выбраліся з хат на вуліцу. Цяпер каля кожнага двара клуб, абы толькі роўнае месца было, дзе скакаць, і лавачка для гарманіста. I, вядома, самае лепшае летам месца для танцаў — гэта драўляны мост на шашы. Тут такую сербіянку можна адстукаць на дашчаным насціле, на ўсё сяло будзе чуваць. Толькі грузавікі іншы раз перашкаджаюць. Прыходзіцца даваць ім дарогу.

Але мост — гэта не для нас з Санькам. Тут і нагу можна застраміць, і публіка занадта высакародная — усе абутыя. Як 6ачыш без пальцаў застанешся, калі наступіць каторая.

Каля той жа Язэпіхі — народ прасцейшы. Тут і босую можна выбраць, і танцуюць на голай зямлі, утаптанай нагамі, быццам ток у гумне. Пыльна на гэтых танцах, як на малацьбе. Нездарма з моста жартуюць з тых, хто гуляе каля Язэпіхі:

— Абцерушы пыл з вушэй!

Але і каля Язэпіхі не кожнай скажаш: «Хадзем патанцуем». Спачатку на ногі трэба паглядзець, ці не ў чаравіках, інакш атрымаеш ад варот паварот. Абутыя — фанабэрыстыя, не кожная яшчэ і пойдзе.

А мы і не вельмі з гэтай прычыны бядуем. У нас свае вечарынкі — на Скокавай прызбе. Выйдзе з хаты Лёшка з балалайкай і дрынкае паціху. Аднакласніцы нашы збяруцца: Каця, Сонька, Ганка і амаль усе астатнія. I ўсе мы тут роўныя, усе басанож — смела бяры любую. Толькі танцоры мы з Санькам пакуль што лыкавыя, тупаем, як казлы. Таму нікога і не бяром, самі з сабой танцуем ды дзяўчат штурхаем, быццам незнарок. I больш за ўсё Кацю з Сонькай.

Лёшка — музыкант хвацкі. Ён трымае фасон не горш Косціка: перад кожным танцам спачатку падрынкае, падцягне струны, а потым ужо і зайграе. А ўмее ўсё: і польку, і сербіянку, і страдание. Болей таго — недзе днямі пераняў з патэфоннай пласцінкі танга. «Пырскі шампанскага» называецца.

Спачатку гэтых «пырскаў» ніхто не ўмеў танцаваць, але потым дзяўчаты неяк сваім розумам дапялі — і пайшлі таптаць мурог! Танга дык танга. Такога моднага танца, мабыць, не ведае нават мост, не кажучы пра Язэпіху.

Адным словам, нашы з Санькам танцавальныя справы ідуць вельмі добра. Мы тут галоўныя завадатары, жартаўнікі і перасмешнікі. Няма нам сапернікаў. Большыя хлопцы на нашых дзяўчат глядзець не хочуць. Калі каторы і падыдзе, прыгледзіцца ў цемры, дык толькі рукой махне:

— А-а, падлётачкі!

Так вераб'ёў называюць, калі тыя пачынаюць вучыцца лятаць. А па-нашаму, дык дзяўчаты добрыя. Мы нават думаем, а ці не запрасіць і сапраўды каторую на танец. Я з Кацяй бы пайшоў, ды баюся, адшые. I наогул не проста тэта — вось так узяць і пайсці...

Санька — хлопец смелы, а тут таксама пасуе, не адважыцца на такое першы. Скажуць потым — кавалер. Калі б так як-небудзь, каб непрыкметна было: у час танца «разбіць пару», ці што? Сядзім мы збоку ад усіх, шэпчамся і раптам:

— Салют, хлопцы! Што ў вас тут, танцы?

Паднялі мы вочы і знямелі ад здзіўлення: афіцэр — не афіцэр, генерал — не генерал, а хто такі, не пазнаем. А ён нас, відаць, як аблупленых ведае.

— Ну як, Іван, справы? Што, Санька, чуваць?

Прыгледзеліся — Юрка Калдоба, нашага ўчастковага сын. Ліха ведае, калі мы яго бачылі. Кажуць, ён разам з бацькам нейкі час у арміі служыў. Дома ў Юркі пасля смерці маці нікога не засталося, вось і забраў яго бацька да сябе ў часць. Спачатку хадзіў ён там за сына палка, а калі бацька дэмабілізаваўся, Юрку аддалі ў ваеннае вучылішча, у нейкае падрыхтоўчае. I вось стаіць ён перад намі і красуецца. Куды там Лёньку з Лапціна да яго! Сінія суконныя штаны з чырвонымі кантамі, зялёны фрэнч з бліскучымі гузікамі, пагоны з пазалотай, як на абразах, а на галаве такі картуз, які нам з Санькам і не сніўся. Маленькі, усяго з палец шырынёй, пакрыты чорным лакам казырочак і, нібы рэшата, туга нацягнуты верх. А калі б вы паглядзелі, як гэта ўсё сядзіць на галаве! Цудам трымаецца недзе там, на патыліцы. Пра чаравікі і гаварыць няма чаго: хромавыя.

Нечаканае з'яўленне на нашай пагулянцы такога маладога вайскоўца ўразіла не толькі нас з Санькам. У прадчуванні нечага незвычайнага прытаілася і прызба, і лавачка, сціхла вясёлая гамана. А ён прайшоўся ўздоўж прызбы, фарсіста прыстукваючы абцасамі і раз-пораз ківаючы, быццам конь, калі той адганяе аваднёў, паздароўкаўся з кожным за руку і адразу ж ушыўся паміж дзяўчат. Смыка сапхнулі з лаўкі, і ён, падышоўшы да нас з Санькам, здзівіў яшчэ адной падрабязнасцю Юркавага шыку:

— Адэкалонам пахне за вярсту.

У нас з Санькам зусім сапсаваўся настрой. Мы зразумелі, якая небяспека навісла над намі. Цяпер, каб быць завадатарам, і думаць няма чаго: дзяўчаты глядзяць толькі на Юрку. Мы цяпер ніхто. У нас няма пагонаў, і мы не пахнем адэкалонам.

А Юрка, адчуўшы, што ён тут галоўны, адразу пачаў вычвараць. Перш-наперш ён збянтэжыў нашага гарманіста.

— Прашу падэ-спань!

— Што? — не зразумеў Лёшка і бездапаможна глянуў па баках. Юрка, падпяваючы сам сабе, затанцаваў, быццам на спружынах.

Падэспанец харошанькі танец,

Трам-ра-ра, ра-ра-ра, трам-та-та-там!

— Не ведаю,— прызнаўся Скачок.

— Ну тады падэ-катр...

Лёшка і гэтага не зайграў, толькі спадылба зірнуў на занадта моднага заказчыка і ўзяўся падкручваць струны.

— Дык што ж вы тут танцуеце? — з усмешкай спытаў Юрка.— Можа, сербіянку?

— Што трэба, тое і танцуем,— задзірыста адказаў наш музыка і ўрэзаў «Пырскі шампанскага». Ведай нашых. Не такая ўжо мы «дзеравеншчына», як некаторым здаецца. Падумаеш, адэкалонам напырскаўся, дык ад сербіянкі нос адварочвае.

Але гэта быў толькі пачатак. Далей адбылося такое, што мы з Санькам аж пачарнелі ад зайздрасці. Вось гэта кавалер, не тое што мы, целяпні няшчасныя, ні ступіць, ні слова сказаць па-людску не умеем. Юрка смела прайшоўся паўз прызбу, пераборліва агледзеў усіх нашых падлётачак і спыніўся насупраць Кучараўкі. Тая сарамліва схавала босыя ногі і апусціла галаву.

— Прашу, мадэмуазель! — пакланіўся Юрка.

«Мадэмуазель» заўпарцілася, тады Юрка ўзяў яе за руку і выцягнуў у круг сілай. Санька спахмурнеў. Ён адышоў пад вярбу і, прыхіліўшыся да яе спінай, кідае косыя позіркі на танцораў.

Не, яшчэ ніхто каля Скока на мурагу не танцаваў такога танга! Яшчэ ніхто не выкідваў тут такіх конікаў, так не выкручваўся, як гэты Юрка. Ён то бегаў на дыбачках, нібы збіраўся падняцца ў паветра і паляцець, то, згінаючы ногі, падкрадваўся, як кошка да вераб'я, то так хутка і нечакана паварочвауся назад, быццам баяўся, што яму нехта зараз дасць па патыліцы. Мы аж раты разявілі. Вось гэта танга. А мы звычайна топчамся, як гліну месім.

Танец скончыўся нечакана. «Кавалер» наступіў чаравіком на босую нагу «мадэмуазелі», тая войкнула і ўцякла на свае месца, на прызбу. Санька помсліва ўсміхнуўся: няхай не ходзіць танцаваць «Пырскі шампанскага» з рознымі франтамі. Можа б, ён і сам яе калі-небудзь запрасіў. Але праз хвіліну Санька насупіўся зноў. I я добра яго разумею. Прыйшоў сюды нейкі задавака і варыць ваду. «Падэспані» яму падавай. Падэспаныпчык знайшоўся.

Але Юрку ні горача і ні холадна ад нашых хмурых позіркаў. Толькі сыгралі адыходны марш, ён проста на вачах узяў Соньку пад руку і павёў, хоць тая і хацела вырвацца. I яшчэ сваім рэшатам з бліскучым казырком нам памахаў:

— Салют, хлопцы!

На Саньку напаў слупняк. Я таксама лыпаю вачамі: ды што ж гэта робіцца на белым свеце? Без усякага-якага ўзяў пад крэндзель і павёў. I смеласці ў яго хапае.

— Ну добра,— схамянууся нарэшце мой прыяцель і грозна бліснуў вачамі.— Я яму пакажу!

Канечне, яму трэба паказаць. Няхай не думае, што ён будзе адтоптваць ногі нашым дзяўчатам, сілай іх праводзіць, і яму так гэта міне. Няхай не думае, што за іх заступіцца няма каму. А мы з Санькам!

Мы сядзім на лавачцы каля Скокавага двара і чакаем, калі той падэспаныичык будзе вяртацца дамоу. Тады Санька выйдзе насустрач і так дасць пад дыхавіцу, што ён зямлю панюхае. 3 яго шыкоўнага картузіка Санька зробіць блін. Праўда, мне пакуль што лезці ў будучы бязлітасны бой забаронена. У нас няма такой завядзёнкі, каб удвух на аднаго. Я проста буду стаяць, каб нашаму праціўніку было страшней.

— А можа, нам замаскіравацца? — прапанаваў Санька.— А то ўбачыць і ўцячэ...

Месца для засады выбралі пад плотам, за кустамі крапівы. На траву выпала ўжо раса, але мой прыяцель адважна нырнуў за мокры пякучы куст і прыцішыўся. Я таксама сабраўся шмыгнуць услед, ужо нават стаў на карачкі, калі за спінай нехта спытаў:

— Што ты тут шукаеш?

Азірнуўся — ён. Стаіць і ўсміхаецца. Нават у цемры відаць, што ў яго вельмі белыя зубы. Грознага Санькі, які вырас з-за крапівы, нібы прывід, наш люты вораг і не думае палохацца.

— Салют! — здзіўлена крыкнуў ён і пстрыкнуў партсігарам.— Закурым?

Усё гэта адбылося так нечакана, што мы нібы языкі праглынулі: стаім як слупы. Тут бы якраз і трэба было яму паказаць, дзе ракі зімуюць, а Санька чамусьці марудзіць.

— Дзікія ў вас дзеўкі,— уздыхнуўшы, паскардзіўся тым часам Юрка.— Ніякай табе культуры. Хацеў пад ручку прайсціся, дык уцякла.

Санька ледзь прыкметна ўсміхнуўся, яго каменны да гэтага твар падабрэў. Ён вылез з крапівы і пачаў абцярушваць штаны. Відаць, бою не будзе. Няма за што, калі так.

А малайчына ўсё-такі наша Кучараўка. Ён думаў, калі пагоны начапіў, дык перад ім усе будуць надаць ніц.

Быццам не заўважаючы нашай суровасці, Юрка неяк па-прыяцельску спытаў:

— Ну як вы тут, хлопцы, жывяце?

— А так,— не вельмі ветліва буркнуў Санька.

А я дадаў:

— Жывём, хлеб жуём...

Слова за слова і разгаварыліся.

— Давайце, хлопцы, пасля школы да нас. Га? — прапанаваў наш нядаўні вораг.— На афіцэраў вучыцца.

— А прымуць? — не паверылася Саньку.

Канечне, прымуць. Юрка ў гэтым перакананы на ўсе сто. Каго ж тады і прымаць, калі не такіх баявых хлопцау? Да таго ж ён абяцае нам дапамагчы, ён пакажа нам усе хады і выхады. Зразумела, мы і самі не павінны спаць у шапку. Асабліва Юрка раіць налягаць на матэматыку. Гэта ў іх, у артылерыі, самае галоўнае. Не будзеш умець лічыць, дык пацэліш, чаго добрага, па сваіх.

У Юркі на пагоне, побач з бліскучым гузікам, паблісквае залацісты крыжык — артылерыйская эмблема, і мы з Санькам раз-пораз крадком на яе паглядваем.

— Няўжо вы з гармат страляеце? — усё не верыць Санька.

— 3 гаўбіц,— не пакрыўдзіўся Юрка і тут жа нас крыху падвучыў: — Гаўбіца — такая гармата, што карацейшая за пушку.

Не, слаўны хлопец тэты Юрка. I такое ў яго цікавае жыццё: гаўбіцы, пушкі... I сам ужо амаль афіцэр. Толькі падрыхтоўчае вучылішча скончыць, а там тры гады — і лейтэнант. I добры хлопец. «Прыходзьце,— кажа,— я пакажу вам хады і выхады». Ды мы за Юрку ўжо гатовы ў агонь і ў ваду. Праўда, ён крыху задаецца, дык чаго вы хочаце? Тут бы кожны задаваўся, каб такі мундзір меў. Гэта вам не Санькава галіфэ.

Так мы прыемна з ім пагаварылі, і толькі развітваючыся, Юрка нас быццам упікнуў:

— Вы думаеце, што мяне падужалі б? Не, хлопцы, я армейскі паёк ем і боксам займаюся. Бывайце! Заутра на танцах сустрэнемся.

I пайшоў, пасвістваючы, шыкоўны, наадэкалонены. Мы з Санькам толькі ўздыхнулі. Хутчэй бы ўжо і нам у тое вучылішча падацца. Не дзеля армейскага пайка, вядома. Нас і без пайкоў чорт не возьме.

Мы і так хлопцы нішто, хоць Санька крыху шыраканосы і рудаваты, хоць у мяне і шыя даўжэйшая, чым трэба, але калі б нам яшчэ Юркавы пагоны, дык да нашых дзяўчат ніхто не падступіўся б.

Ідзём мы з Санькам дахаты і марым, як яно будзе ў нас, у артылерыі...

Што такое зямная юдоль

Жыта ўрадзіла рэдкае і травяністае. А ячмень і зусім яшчэ ад зямлі не адрос, як пусціў каласкі. Ударыла сухмень — ён так і сеў. Цяпер ні жняяркай яго не ўзяць, ні сярпом. Адзіны эмтээсаўскі камбайн, які ўпершыню пасля вайны прыслалі ў нашу вёску, і жаць не жне, і каб зусім разваліўся, дык не развальваецца. 3-пад яго, бывае, цэлымі днямі не вылазіць замазучаны па самыя вочы і злосны, як чорт, камбайнер. Ён лаецца так, што ні на начальства не глядзіць, ні на Бога. Нашу брыгадзірку, баявую і даволі языкатую, як мы яе завём, цётку Нінку зусім не прызнае. Прыбяжыць яна са сваей брыгадзірскай казой, каб замераць, колькі зжата, а мераць і няма чаго: з самай раніцы з-пад камбайна тырчаць ногі камбайнера. Вось тут і пачынаецца.

— Зноў стаяў са сваей самапрадкай? — злуецца Нінка.— Калі б не бабы з сярпамі...

Тады з-пад машыны паказваецца ўскудлачаная галава, вочы камбайнера ператвараюцца ў вузенькія злосныя шчылінкі, а ў голасе і загад, і пытанне адначасова:

— Ідзі ты... ведаеш куды? Лепей бы акопы на полі зараўнялі...

Брыгадзірка таксама па слова ў кішэню не лезе.

— А можа, табе яшчэ тратуар намасціць і падмесці венікам?

Іншы раз камбайнер паказвае не толькі галаву, а вылазіць і сам. Тады ў іх такія размовы.

— Што гэта такое, я пытаю? — тыцкае ён Нінцы пад нос якую-небудзь жалязяку.— Ну што?

— Ну... крыльцы ад бомбы,— адказвае брыгадзірка.

— Кры-ы-льцы,— перадражнівае камбайнер.— У мяне ад гэтых тваіх крыльцаў нажы паляцелі. Папрыбіраць у вас рукі адсохлі. Вось завярнуся і паеду...

Ды што яму Нінка? Ён аднойчы нават у старшыні калгаса, таварыша Мароза, пры нас спытаў, ці ведае той, куды яму ісці. Калі б каго другога, дык Мароз з'еў бы жыўцом, а камбайнеру абышлося.

Пра нас жа з Санькам і гаварыць няма чаго. Тут не разбярэш, ці мы возчыкі збожжа, ці камбайнеравы слугі. То ключ яму падай, то малаток пашукай, то збегай за вярсту да мужчын, якія косяць той нялюдскі ячмень, і папрасі ў іх тытуню на цыгарку, то вады прынясі напіцца. А цёплая, дык яшчэ паглядзіць на цябе, як бог на чарвяка. Быццам гэта мы адкручваем у яго камбайне гайкі, губляем балты, ірвём ланцугі і падкідваем пад нажы крыльцы ад бомб. I мы ўсё церпім. Церпім таму, што калі яго гэта аграмадзіна ўсё-такі завядзецца і пацягнецца ўслед за трактарам, то можна ўскарабкацца наверх і, быццам на капітанскім мосціку, праехацца па полі, горда паглядваючы, як недзе там побач нашы дзяўчаты гнуць спіны з сярпамі. А вечарам можна з гэткім абыякавым выглядам пры выпадку сказаць:

— У нас на камбайне цяпер парадак.

Можна слоўца падкінуць мудрагелістае: шнэк, агрэгат, кантакт. Мы іх ведаем процьму.

Адно толькі кепска — не кожны вечар нам удаецца пабыць на гулянках. Іншы раз нас пасылаюць ноччу адцягваць салому ад малатарні. I не хацеў бы, дык Нінка ўгаворыць. Так ужо мякка сцеле: хлопчыкі, хлопчыкі, хлопчыкі. Мы і любенькія, мы і даражэнькія, і на нас уся брыгада трымаецца. Калі такія вялікія ўдарнікі і стаханаўцы, як мы, не пойдуць, дык ёй невядома, што тады і будзе. Мабыць, свет перакуліцца дагары нагамі. Уздыхнеш і паабяцаеш прыйсці. А потым увечары, калі зойдзе сонца, калі ўжо зусім добра сцямнее і за акном, ідучы на вечарынку, заспяваюць дзяўчаты, проста свет табе не мілы.

Занавеска рэдка-рэдка,

Чарнабрывага відаць,

Калі б з гэтым чарнабрывым

адзін вечар пагуляць!—

звіняць дзявочыя галасы на ўсю вуліцу. А тут яшчэ бабка слова ўставіць:

— Ідзі ўжо, кліча твая піскуха.

Я заводжуся, як кажа наш камбайнер, з паўабарота. Гляну, ці не пачуў бабчынай насмешкі банька, і ў атаку:

— Ідзі-ідзі! Табе толькі гулянкі наўме, а салому хто будзе цягаць — чорт лысы?

Але бабку так легка не спыніш. Яна, мыючы посуд пасля вячэры, будзе бурчаць, пакуль не пойдзеш з хаты:

— Мне гулянкі наўме... гулянкі наўме. Захаласцякавалі ўжо. I сын, і бацька. А мне гулянкі-хварабанкі наўме.

Усё гэта гаворыцца не так для мяце, як для бацькі. Мае халасцяцтва бабка прымешвае, мабыць, для зручнасці. Яна баіцца, што мы з бацькам неўзабаве навядзём поўную хату гаспадынь: адзін — нявестку, другі — мачыху. Тады яна паглядзіць, як яны паладзяць каля печы. Во будзе смеху! Толькі няхай нашы з бацькам жонкі не думаюць: бабка іх і да чалеснікаў не падпусціць. Знайшліся на ўсё гатовае. Словам, перападае нам з бацькам ад старой на абаранкі, толькі слухай.

А ў мяне няма часу доўга слухаць: трэба хутчэй бегчы на брыгадны двор і першаму захапіць Буянчыка, інакш будзеш усю ноч у Слепкі за павадыра.

Ток расчысцілі на ржышчы, за калгасным садам. Сюды навазілі вялізную, амаль з нашу цагляную школу, сцірту жыта. Побач з такой саламянай гарой малатарня здаецца зусім невялічкай, непрыкметнай. Гэта пакуль яна маўчыць. Але вось стрэліў у начное неба тугім камяком дыму трактар, працавіта запыхкаў, загырчаў; нібы ашалелы, пачаў бегаць, цокаючы сшытым месцам па гладкіх жалезных баках шківаў, шырокі раменны пас; малатарня ажывілася, зараўла, затрэслася, як люты, галодны звер, і цяпер мы ўсе, калі трэба нешта сказаць, крычым, быццам глухія, і махаем рукамі. Усе, нібы апантаныя, хапаюцца за вілы і граблі, мы з Санькам ужо стаім напагатове, каб хуценька падагнаць каня, падбіць вяроўку пад капу, кінуцца зверху на духмяную цёплую салому і гэтак валачыся ў другі канец току, дзе салому падхопяць мужчынскія вілы і ўскінуць на стог. Над намі ў цёмным начным небе міргаюць частыя зоркі, спіць зямля, і мне здаецца, што мы тут не проста цягаем салому, што ўсе гэтыя людзі не проста малоцяць хлеб — мы ўтаймоўваем нейкае нябачанае страшыдла, раз'юшанага, ненажэрнага маманта. Ён не хоча здавацца, але не здаюцца і людзі, у яго чэрава ляцяць усё новыя і новыя снапы, і магутны жалезны ляскат становіцца глухім, пакорлівым. Пыл займае дыхание, слепіць вочы, калючыя асцюкі прыліпаюць да потнай спіны, але ніхто на гэта не зважае, яшчэ і жартуюць, яшчэ і смяюцца. Асабліва на падачы снапоў, дзе, зазяваўшыся, можна вельмі проста зарабіць тугім гузыром па патыліцы ці па шыі. I тады чуецца вясёлы смех.

— Бабы, Хадора заснула!

— Відаць, з хлопцамі ўсю ноч мілавалася!

А той Хадоры гадоў пад пяцьдзясят. Тут і рогат.

А ў мяне капа рассыпалася. Замест таго каб паехаць на саломе, я заблытаўся ў вяроўках і павалокся жыватом па голым таку. Зноў жартачкі:

— Куды ты паехаў? Салому забыўся!

Галоўны на малацьбе чалавек — падавалыпчык.

Які падавалыпчык трапіцца, такая будзе і работа, такі і намалот. Пусціць густа — у саломе многа поўных каласкоў; пусціць рэдка — дарма толькі малатарню ганяе. Наш сусед дзядзька Скок падаваць снапы ў барабан вялікі мастак: і вымалаціць чыста, і адпачыць нікому не дасць. Калі ён падае, усе так і гавораць:

— Ну, трымайся, выцісне пот і з нас, і з малатарні.

I сапраўды, люба паглядзець, як ён упраўляецца. Не паварочваючы галавы, Скок хапае сноп акурат за гузыр, няўлоўным рухам рукі рассцілае веерам каласкі, і не паспеюць яны знікнуць у барабане — у яго ўжо новы сноп.

Барабан ходзіць роўна, не халасты і не перагружаны; жан-чынам, што разразаюць сярпамі перавяслы, няма калі разагнуць спіны, і нам з Санькам таксама даводзіцца бегаць трушком. А ён стаіць там, угары, на дашчаным памосце ў клубах густога пылу, быццам Бог на небе сярод хмар. I ззянне вакол яго ад электрычнай лямпачкі-пераноскі, падвешанай на высокі кол. Вось толькі крычыць ён на ўсіх, камандуе не па-боскі:

— Давай-давай, мой татка! Не лаві варон, ёлкі-маталкі ў нашай Наталкі!

Добра, што хоць пас часта рвецца. Пакуль яго сшываюць, можна, зашыўшыся ў салому, і крыху падрамаць.

Раніцай, вяртаючыся з малацьбы, мы з Санькам ідзём па вуліцы, не спяшаючыся, ціха, спакойна. Калі хутка прабяжыш, дык хто ж убачыць, што ты ноччу, калі ўсе спалі, малаціў? А так, жанчыны, кароў выганяючы з двара, правядуць цябе ўслед соннымі вачамі. Дзяўчына па ваду да калодзежа выскачыць — глянеш на яе, яшчэ непрычасаную і заспаную, як працоўны чалавек на дармаеда. Мужчына сустрэнецца — паздароўкаешся, як з роўным, за руку. Не, спяшацца дамоў з малацьбы ніколі не варта, калі хочаш, каб усе ведалі, адкуль ты ідзеш.

Але малоцім мы не кожную ноч. Мы не двухжыльныя, і пагуляць нам хочацца вечарам, тым больш што і танцаваць асмеліліся. Праўда, вальсы і полькі не вельмі ў нас выходзяць, круцімся толькі ў адзін бок. Але нічога, падрасцём — і ў другі бок пачнём круціцца. Не ўсё адразу.

Вось каб асмеліцца яшчэ і правесці каторую пасля танцаў дахаты. Тады б Юрка-артылерыст так не задзіраў перад намі нос. I я думаю, што ў нас гэта павінна атрымацца. Не трэба толькі ад самай прызбы, дзе ідуць танцы, пачынаць тыя праводзіны. Там усе ўбачаць, Каця з Сонькай засаромеюцца і ўцякуць. Лепш нам забегчы ім наперад, дачакацца, калі яны будуць вяртацца дамоў, выйсці неспадзявана насустрач і сказаць:

— Добры вечар. Вам у які бок? У той? Значыць, па дарозе.

А потым зрабіць выгляд, што нам сапраўды проста па дарозе, і прайсціся. Яны і не здагадаюцца, што гэта мы знарок.

Вось з такою задумай Санька і я сядзім у Ахонькавым завулку пад плотам. Месца для засады выбралі добрае: і міма не пройдуць, і нас з Санькам да пары не ўбачаць. Толькі заселі, відаць, ранавата. Чакаем-чакаем, а па сяле ўсё гудуць гулянкі. Цокае каля Язэпіхі бубен, грукае пад абцасамі мост на шашы, сям-там чуюцца дзявочыя прыпеўкі.

У Ахонькавай хаце цьмяна свецяцца шыбы і, калі прыціхае далёкі гармонік, з хаты даносяцца глухія, працяжныя спевы.

— Усё моляцца,— кіўнуў на вокны Санька.— Відаць, мужавы грахі Ахоньчыха замольвае.

Ахоньчыха з дзецьмі вярнулася ў сяло мінулай восенню. Як з'ехала са сваім крывароцькам-паліцэйскім, дык, лічы, амаль год не было. Людзі, што займалі яе хату, пакуль не было гаспадароў, сышлі з двара, і Ахоньчыха жыве цяпер сваей сям'ёй.

Раней яна суседзям рота не давала адкрыць, а цяпер зрабілася ціхая і такая добрая, хоць ты да раны прыкладвай. Кожнаму ўважыць і ўступіць.

Пыталіся ў яе і пра Ахоньку. Кажуць, следчы прыязджаў, ды і бабы іншы раз ля калодзежа загавораць:

— Што, Насця, не чуваць мужыка?

— Не чуваць,— уздыхае Ахоньчыха.— Не чуваць. Няма яго ўжо даўно, мабыць...

— А можа, у Германіі ў прымы прыстаў?

— Ды хто ж яго ведае, дурня.

А багамолкай Ахоньчыха зрабілася такой, што, мабыць, і Чмышысе далека скакаць. Бацька казаў: нейкая баптыстка. Цяпер у яе хаце царква — не царква, касцёл — не касцёл. Хто яго ведае, як гэта ў іх называецца.

3 поплаву пацягнула сырасцю, на траву легла раса, зрабілася даволі ядрана. Так можна і адубянець, чакаючы, пакуль скончацца тыя танцы. Ранавата ўсё-такі мы сюды забеглі.

3 Ахонькавага завулка адна за адной пацягнуліся ўжо і багамолкі. Усё жанчыны ў гадах, маўклівыя, панурыя, у чорным адзенні. Нарэшце ў хаце патухла святло, і стала зусім ціха. Непадалёку ў чыімсьці хляве пракрычаў сонны певень.

Санька першы заўважыў тых, каго мы так доўга і цярпліва пільнуем. Ён вызверыўся на мяне і замахаў рукамі, каб я перастаў балбатаць, а то, маўляў, спужну. У мяне аж сэрца замерла.

Каця і Сонька ішлі абняўшыся і ціхенька спявалі. Спявалі пра Васіля, які ўсё сена касіў, пра ўдаву, якая умела чараваць, і пра маці, якая не дазваляла ўдаву браць. Санька вынырнуў перад імі так нечакана, што дзяўчаты спалохана піскнулі на ўсю вуліцу і так кінуліся наўцёкі — на матацыкле не дагоніш. Глёчыхіны веснічкі з бразгам зачыніліся перад самым маім носам, ледзь я лоб сабе не растоўк. Што тут будзеш рабіць? Пастаяў, паслухаў, як Каця паспешліва замыкае на засаўку сенцы, уздыхнуў і падаўся назад. Санька ўжо чакаў мяне пад вербамі. Называецца — праводзілі.

А як ісці дамоў, калі праз два двары Юрка Калдоба сядзіць на прызбе з Пыршавай Ганкай? Мы ведаем, што яны там кожны вечар сядзяць. Будзеш ісці міма, а той падэспаньшчык спытае:

— Хлопцы, чаму вы так рана? Не шанцуе?

Лепш мы яшчэ тут пасядзім якую гадзіну, а потым ужо — рукі ў кішэні, засвішчам і пойдзем. Ведай, маўляў, нашых. Не лыкам шытыя, хоць і без бліскучых пагонаў.

А нудна ж сядзець проста так. Лічы цяпер зоркі на небе, бі настырных камароў на сваей шыі. Калі б хоць сланечніку, што за Ахонькавым плотам, галаву скруціць, дык сядзелі б ды семкі лузалі.

— Давай скруцім! — рашыўся Санька. Ён нават стаў нагамі на лаўку, але тут у двары нехта грукнуў клямкай. Не спіць яшчэ багамолка, відаць, нанач замыкаецца.

Ахонькава хата не на вуліцы, як усе, а ў глыбіні саду. Да двара вядзе вузкі, як толькі праехаць калёсам, завулак, над якім навіслі галіны старых яблынь. Ідзеш па завулку, як па цёмным калідоры.

Падкраўшыся да варот, мы прытаіліся і праз шчыліны паміж дошак пачалі ўглядацца на двор. Амаль побач пачуўся хрыплы голас. Той, хто гаварыў, мабыць, сядзеў на прызбе.

— О-хо-хо,— цяжка ўздыхнуў ён.— Сілы не хапае, сястра Маўра, несці крыж у гэтай зямной юдолі. Сырасць, сараканожкі бегаюць.

Мужчынскі голас нам незнаемы і быццам бы знаёмы. А жаночы мы адразу пазналі. Так можа гаварыць толькі Чмышыха, цягуча, лісліва, словы ў яе, як патака, ліпкія і салодкія.

— Усё ад Бога, брат Яўсей, і цярпі са смірэннем, як цярпеў Хрыстос, без наракання. Усе праведнікі былі вялікімі мучанікамі. Пісанне чытай, не паддавайся спакусе д'ябла. Вялікую надзею на цябе Бог ускладае. Чую я сэрцам — святым угоднікам будзеш.

Мужчына нешта прабубніў, але так ціха, што мы з Санькам не разабралі. Яго адказ чамусьці ўзлаваў Чмышыху, яна раптам загаварыла сурова і ўладна:

— Тады ідзі! Пакланіся антыхрысту! Думаеш, ён даруе табе? Яшчэ раз кажу — адзін Бог літасцівы даруе, усё ў яго руцэ. У малітве і посце шукай ратунку. Вось табе і ўвесь мой сказ. А цяпер ідзі, падыхаў і ідзі. Мне таксама пара на спачын.

Уцякаць нам з Санькам было позна — грукнула клямка. Давялося легчы там, дзе сядзелі, у крапіву. Па сцежцы паўз нас прасунулася Чмышыха, вялізная і цяжкая, як стог. Крыху пачакаўшы, пакуль усё сціхла ў двары, мы таксама рушылі па хатах.

Ідзём, скрабём апечаныя крапівой рукі і ногі, ламаем галовы і нічога зразумець не можам, што гэта за брат такі ў Чмышыхі? Калі ён і сапраўды ёй брат, дык і жыў бы ў сястры, а то зашыўся ў нейкую юдолю. I што гэта за юдоля?

На другі дзень, яшчэ да снедання, успомніўшы начную размову ў Ахонькавым двары, я сляпіцай прыстаў да бабкі з роспытамі пра Чмышыхінага брата.

— Які брат? — здзівілася бабка.— Няма ў яе ніякага брата.

— Ну як жа? — умяшаўся бацька.— А Піліп?

— Той, што ў чужое сяло ў прымы сышоў? — перапытала бабка.— Дык няма яго. Ад сыпняку пазалетась памёр. Сама яна казала.

— А вось у Ахоньчыхі жыве яе брат Яўсей,— сказаў я.

Бацька толькі рукой махнуў:

— Разбярэш іх, гэтых святых. Яны ўсе адзін аднаго братамі і сёстрамі называюць. У іх мода такая.

— А што такое юдоля? — звярнуўся я ўжо да бацькі.

— Юдоля? — задумаўся ён і пачаў успамінаць, як гэта ім калісьці поп у класе гаварыў. Быццам бы тое, што і доля, толькі крыху не тэкая. А мы з Санькам думалі, што гэта падзямелле якое-небудзь з сараканожкамі. Словам, без папа і не разбярэш. I навошта гэта мне? Можа, і я ў папы збіраюся пасля сямі класаў?

Давялося ўсё расказачь, што мы з Санькам чулі пад Ахонькавымі варотамі. Толькі чаму нас там, як бабка кажа, нячысцікі насілі, я не прызнаўся. Бацька, які да гэтага разглядваў падэшву свайго падранага бота і прыкідваў, куды б гэта яшчэ забіць хоць адзін цвік, падняў галаву.

— Та-ак! — зацікаўлена працягнуў ён.— Не шкодзіла б на таго «брата» паглядзець.

— Трэба ён табе! — накінулася на яго бабка.

— Ды мне ён не трэба,— адказаў бацька.— А Калдобе, можа, і спатрэбіўся б...

Я проста не ведаю, што і думаць.

На «брата» Яўсея сапраўды не шкодзіла паглядзець. Яго ўзялі проста сярод дня, у нядзелю. Ахоньчыха нарабіла ляманту, і да яе хаты збеглася паўвуліцы. Мы з Санькам прышыбавалі туды, калі Калдоба, цяпер ужо ў міліцэйскай форме, вывеў з дапамогай мужчын «святога» на вуліцу. Усе ажно ахнулі:

— Ахонька!

Мы яго спачатку дык І не пазналі: вялізная, ускудлачаная барада, на галаве патлы да плячэй, і з гэтай суцэльнай кудзелі валосся бліскаюць спалоханыя злосныя вочы.

Цікаўныя бегалі ў хату паглядзець, дзе ён хаваўся. Не абышлося там і без нас. Хата як хата, даволі чыстая, прыбраная. На сцяне плакат, намаляваны каляровымі алоўкамі: «Бог ёсць любоў». А пад печчу глыбокая, як склеп, яма. I сцены ў яме абкладзены цэглай, нават пабелены. На дне пасцель: коўдра і сяннік. На коўдры тоўстая, зашмальцаваная кніжка. Санька сказаў, што Біблія. I сараканожак, на якіх «брат» скардзіўся Чмышысе, сапраўды багата. Вось яна якая, Ахонькава «юдоля». Калі маснічынамі закрыеш, дык сто гадоў не здагадаешся.

Міністрыха, Назара Міхейчыкавага жонка, угадала ў сенцах сваю супоньку, якой перавязана была кашолка, кінутая пры ўцёках ад ваўкалака. І загаманіла вуліца:

— Дык гэта ён? Ваўкалак?

Калі мы з Санькам выскачылі з двара, у завулку рабілася немаведама што. Ахонька, сплёўваючы кроў, спалохана прыціскаўся да плота. Яго трымалі за рукі двое мужчын, а мой бацька стараўся вырваць у Міністра кол.

— Назар! Назар! — прасіў ён.— Судзіць будуць гэту сволач. Супакойся, кажу я табе. Закон без цябе разбярэцца.

Убачыўшы нас, бацька крыкнуў са злосцю:

— Марш адсюль! А то яшчэ ў гарачцы і вам пападзе.

Нарэшце з двара выйшаў Калдоба, увесь у кастрыцы і павуцінні. Ахонька аж галаву ў плечы ўцягнуў, як убачыў, што ўчастковы вынес.

— Бач, як запакаваў. І змазаць не забыў,— паказаў Максім мужчынам нямецкі аўтамат.— I патрончыкаў прызапасіў. Пад страху, гад, схаваў.

— Мабыць, ён цябе з гэтага тады на цагельні пачаставаў,— сказаў нехта з мужчын.

— Ды пэўна,— згадзіўся Калдоба.

Калі Ахоньку вялі ў сельсавет, мы стараліся трымацца бліжэй да дзядзькі Максіма. I добра зрабілі: Сонька і Каця з Глёчыхінага двара бачылі, як мы вялі таго ваўкалака. Шкада, што Калдоба нямецкі аўтамат не даў нам несці — было б яшчэ лепш.

Мая бабка з усёй гэтай падзеі вельмі дзівілася.

— Во табе і ваўкалак,— усё прыгаворвае яна.— Значыць, пакуль самой не было, па цагельнях бадзяўся, а прыйшла сама — прыляцела і сава. Гэта ж колькі ён прасядзеў пад печчу? Два гады?..

Даведаўшыся, што знайшлася Міністрыхіна супонька, старая ў мяне спытала:

— А мой хрэнч ты там не бачыў?

I нас праводзiлi з песнямi

Прыезджы фатограф зняў наш клас на памяць аб заканчэнні сямігодкі. Цэлы тыдзень мы з нецярплівасцю чакалі картак. Асабліва хваляваліся дзяўчаты. Але, па сакрэце кажучы, і нам з Санькам карцела хутчэй паглядзець, што мы там за прыгажуны.

I вось паглядзелі. Ленш за ўсіх выйшлі дзяўчаты. У кожнай, як гэта гаворыцца, губы банцікам. Сонька пусціла на лоб сімпатычны завіток валасоў, у Каці аднекуль радзімка на шчацэ ўзялася, якую проста так, не на фотакартцы, сярод вяснушак і не заўважыш. Ганка Пыршава выставіла напаказ руку з сестрыным гадзіннікам. Умеюць падпусціць форсу.

А хлопцы, хлопцы! Кожны быццам аршын праглынуў: такія важныя, такія строгія. Смык сычам надзьмуўся.

Хлопцы стаяць, дзяўчаты сядзяць ніжэй, у цэнтры — настаўнікі, а мы з Санькам ляжым галава да галавы і сваім несур'ёзным выглядам псуем урачысты момант. Мы забыліся намачыць вадой свае чубы, і яны натапырыліся ва ўсе бакі. Санька, каб не зарагатаць, скрывіўся, быццам зялёную антонаўку ўкусіў, а ў мяне ўсе зубы блішчаць на сонцы. На нас напаў дурнасмех. Калі фатограф схаваўся пад чорную матэрыю за апаратам, мы ўспомнілі, як наш Глыжка ў маленстве хаваўся ад казы-дзеразы пад бабульчын фартух.

Адным словам, была б добрая фотакартка, каб не мы з Санькам. Бабуля дома на яе паглядзела і паківала галавой:

— Усе людзі як людзі, а вы і тут ветрагоны.

А бацька, задаволена хмыкаючы, доўга вывучаў мае пасведчанне. Няхай, няхай чытае — там ніводнай тройкі, апрача як па спевах, бо я калі заспяваю, дык здаецца, што барана рэжуць. Але ў спевакі мне не ісці.

— Садзіся, сын, пагаворым,— нарэшце запрасіў мяне бацька за стол, і па тым, як гэта было сказана, як нервова барабанілі яго пальцы, я адразу зразумеў, што размова будзе мужчынская.

Бацька, мабыць, не ведаў, з чаго яму пачаць, усё круціў у руках паперыну, кашляў у кулак, нарэшце кінуў у мой бок з-пад густых броваў хуткі позірк і спытаў:

— Ну, куды ты думаеш далей падацца?

Куды падацца, мы з Санькам ужо даўно надумалі. Зразумела, не ў восьмы клас. Пра гэта і гаварыць не даводзіцца. Бухнула праз вайну наша з Санькам дзесяцігодачка. Калі яе цяпер адкрыюць, невядома. Ды каб і адкрылі, дык што толку? 3 усяго нашага вялікага сяла ды яшчэ з многіх пасёлкаў на фотакартцы сёмага класа ўсяго шаснаццаць чалавек. I гэтыя разбягуцца хто куды. Няма каму ў нас вучыцца ў восьмым класе, хоць ты яго адкрывай, хоць не адкрывай. А ў горад не набегаешся: ні штаноў людскіх, ні абутку. Ды і не векаваць жа на бацькавай шыі.

— Ты паслухай мяне, дурнога,— зноў загаварыў бацька.— Сам я ўсяго тры зімы ў царкоўна-прыходскую школу пахадзіў, а на чацвёртую твой дзед-нябожчык мяне не пусціў. Хопіць, сказаў, лапці драць. Тады такі час быў: вучыся — не вучыся, а калі ты ад касы, то к касе і прыйдзеш. Цяпер, як гэта ў песні гаворыцца, маладым усюды ў нас дарога. Толькі што гэта за дарогі пасля вайны, ты сам бачыш. I дастатак наш бачыш: што ў нас, тое і на нас. Вепручка прадалі, бо на карову трэба разжывацца. Круці як хочаш... Вось я табе і раю. Не ганю ў шыю, а толькі параду даю: ідзі пакуль што працаваць. Зарабі хоць сам сабе на нейкі касцюм, і то мне лягчэй будзе. А там гармонік захочаш. Я разумею, хлопцу трэба. Заробіш — купляй. А калі ў салдаты пойдзеш, яно само пакажа... Пойдзеш вучыцца — ідзі вучыся. Толькі прама табе скажу — не памагу. Кароткія ў мяне штаны. I яго вунь трэба яшчэ і расціць, і вучыць,— кіўнуў бацька на Глыжку, а потым і на бабку,— і яна ўжо не работнік.

— Ты толькі па мне яшчэ дужа не журыся,— не вельмі ветліва азвалася бабка ад печы. Бацька прамаўчаў.

Касцюм і гармонік — гэта вельмі добра. Важнай быў бы асобай на пагулянках у Язэпіхі... Толькі мы з Санькам пойдзем вучыцца на афіцэраў.

— На афіцэраў? — здзівіўся бацька.

— На афіцэраў.

— Што ж, добра,— згадзіўся бацька.— Толькі глядзі: вайсковая служба — не дружба. Думает, што начэпіш пагоны і ўжо ты пан-барон? Не, брат, давядзецца і мазаля панасіць, і потам умыцца, і начальству ўважыць. Адно скажу — будзеш чалавекам.— А потым не то жартам, не то сур'ёзна папрасіў: — Выб'ешся ў чыны, у палкоўнікі ці ў генералы, дык не забывай ужо і нас грэшных з бабай.

— Не бойся, не забуду,— запэўніў я.

— А-а,— махнуў рукой бацька.— Усе так гавораць, а потым не паспее другі зямлю з-пад кіпцяў павыкалупваць, а ўжо бацькі з маткай не пазнае. Сусед — і не падыходзь!

«Наша» вучылішча недалёка, у горадзе, дзе раней сыпняковы шпіталь быў. I ідзём мы туды яшчэ не назусім, а толькі здаваць экзамены. Таму і праводзін асаблівых няма. Можа, яшчэ назад прыбяжым. Бабка з новага жыта спякла мне праснак і загарнула ў чыстую анучку. Гэта на дарогу. Ды і там, мабыць, нас яшчэ прысмакамі частаваць не будуць. Санька напакаваў у процівагазную торбу яблык. I вось мы выйшлі на вуліцу. Бабка за веснічкамі за рукаў спыніла.

— Не ўбачымся мы з табой болей, унук,— пачала яна смаркацца ў свой зашмальцаваны фартух.— Памру я сёлета, хоць на хаўтуры прыедзь...

— Што ты, баб,— здзівіўся я.— Убачымся. Я ж толькі на экзамены, а к вечару дома буду. Ды, можа, яшчэ і не здам.

— Здасі, здасі,— супакоіла мяне старая.— Ты ўсё здасі, ты крутамозгі.

— I не памрэш ты яшчэ,— перабіў я яе.

— А што мне тут болей рабіць? — спытала бабка.— Ты на свой хлеб ідзеш, Рыгору я ўжо таксама не трэба, бацька ажэнiцца не сёння-заутра. А я... я усё свае на гэтай зямлі зрабіла. Толькі вось спадніцы яшчэ на смерць не прыдбала...— I цяпер ужо не папрасіла, а строга загадала: — Глядзі ж, можа, сёння ўжо і назад не пусцяць, дык, калі пачуеш пра мяне, каб прыехаў.

Падагнаў бацька падводу. Ён сёння снапы ў калгасе возіць, ды дома пугу забыў.

— Ну, садзіцеся,— запрасіў ён нас з Санькам,— падвязу за сяло. Няхай ужо Нінка лаецца — не лаецца.

А Глыжка без запрашэння сеў.

— Дык глядзі ж! — крыкнула бабка услед.

Хутка бяжыць Буянчык, сцёбае сябе па баках хвастом, адганяючы аваднёў. Мяккі, як попел, пыл з-пад калёс вецер сцеле на прыдарожную траву. Калёсы падкідвае на выбоінах, і бацькаў голас ад гэтага дрыжыць.

— Эх ты яго! — падганяе ён Буянчыка.— Занатурыўся, воўчае мяса. Выскрабся з каросты, задраў хвост!

Мне помніцца, які быў Буянчык тры гады назад, такі ўжо зануджаны, што глядзець не было на што. А цяпер, як кажа бацька, выскрабся. Не такі ўжо і паганы конь. Павазілі мы з ім, пааралі, хоць і не выйшаў з яго скакун.

Мы едзем той жа дарогай, па якой я калісьці вёз з бальніцы дзядзьку Андрэя. Вось каля гэтых вербаў мы тады з Буянчыкам сербанулі ліха. Вербы таксама падраслі, зрабіліся кучаравымі, густымі.

— Дык глядзіце ж там,— вучыць нас з Санькам бацька, як здаваць экзамены.— Гарачку не парыце. Падумай добранька, а тады ўжо і рот адкрывай. I галоўнае — смялей.

За сялом нам сустрэлася Глёкава Каця. Яна ішла з горада з кашолкай за плячамі. Сёлета Глёкі купілі сабе карову, дык, мабыць, насіла на базар малако. Убачыўшы нас, Каця чамусьці разгубілася, пачырванела, апусціла галаву і нават вачэй не падняла. Так і прастаяла, сышоўшы з дарогі, пакуль не мінула падвода.

— Дрэнных людзей сустрэнеце, дык не заводзьце з імі дружбы. Бачыце, што на паганае падбівае,— у бок ад яго,— завёў бацька зноў гаворку.— Словам, не будзьце цюхамі-мацюхамі, а галавой думайце, як жыць, каб і сабе было добра, і таварышу.

Я думаю галавой, толькі не пра тое, што бацька кажа. Я думаю пра Кацю. Так і не праводзіў я яе дахаты. Усё збіраўся-збіраўся, і не атрымалася. Хоць тут развітацца трэба было, а то, можа, і праўда назад не прыйду. Ды як ты развітаешся, калі бацька побач?

Крадком ад усіх я азірнуўся. Каця ўжо на ўзгорку. Засланіўшыся рукой ад сонца, яна глядзіць нам услед. Толькі я павярнуў галаву — нібы спалохалася, падкінула ямчэй на плячо кашолку і пабегла ў сяло ледзь не трушком. Доўга было відаць яе белую хустачку і злінялую сукенку, якую яшчэ падарылі ў школе.

Калі мяне прымуць вучыцца на афіцэра, дык адтуль я ей напішу. А потым, як Юрка, на канікулы прыеду. Тады ўжо не пабаюся правесці.

— Ну, бывайце,— сказаў нарэшце бацька.— Не здасце, дык не бядуйце. Вяртайцеся дахаты. На хлеб заробім.

Сваю парэпаную руку, як вялікі, працягнуў нам з Санькам па чарзе і Глыжка. Цыбаты, загарэлы, ён зусім вырас са штаноў. Яму, як і бабцы, відаць, не верыцца, што мы можам прыйсці дамоў, таму ён звесіў нос і хоча заплакаць. Так і паехаў назад з бацькам, чамусьці пакрыўджаны і насуплены. Не журыся, брат, няхай толькі цябе хто пальцам кране — прыйду дамоў у форме, дык будзе таму нямала.

Наша сяло засталося за ўзгоркам, але і з-за ўзгорка відаць вяршыні школьных таполяў і старых ліп на могілках, дзе ляжыць мая маці. Усё далей і далей пыліць падвода. Вось і не відаць ужо выгаралага бацькавага картуза — ён схаваўся ў жыце. Мы з Санькам разуліся, каб было лягчэй, звязаўшы за шнуркі, перакшулі чаравікі на плечы і падаліся да элеватара. Прыйдзем у вучылішча, там і абуемся.

А неўзабаве нас праводзілі зноў. Толькі цяпер, як і ў салдаты, з песнямі

Сяркоў, I. К.

С99 Мы з Санькам...: аповесці.— Мінск.: Мастацкая літаратура, 2015.— 477 с.

ISBN 978-985-02-1159-0.

Перевыданне шырока вядомых сярод юных чытачоў аповесцей Івана Сяркова «Мы з Санькам у тыле ворага», «Мы — хлопцы жывучыя», «Мы з Санькам — артылерысты...». Праўдзіва і цікава, з уласцівым аўтару гумарам расказваецца ў трох творах, сабраных пад адной вокладкай, аб пакручастых жыццёвых сцежках вясковых хлопцаў Івана Сырцова і Санькі Макавея.

УДК 821.161.3-93

ББК 84(4Беи)-44

Літаратурна-мастацкае выданне

Сяркоў Іван Кірэевіч

МЫ 3 САНЬКАМ...

Аповесці

Адказны за выпуск В. А. Шніп

Мастацкі рэдактар Б. А. Макаранка

Тэхнічны рэдактар Л. I. Астрэйка

Стылістычныя рэдактары Ю. В. Тыркіч, С. В. Умец, Н. В. Філіповіч

Падпісана да друку 12.08.2015. Фармат 60х90 1/16.

Папера афсетная. Гарнітура Minion Pro. Друк афсетны.

Умоўн. друк. арк. 30,00. Улік.-выд. арк. 29,11. Тыраж 2000 экз. Заказ 275.

Выдавецкае рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Мастацкая літаратура»

Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь.

Пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі выдаўца, вытворцы, распаўсюджвальніка друкаваных выданняў № 1/5 ад 09.07.2013.

Пр. Пераможцаў, 11, 220004, Мінск.

www.maslit.by; e-mail@maslit.by

ААТ «Паліграфкамбінат імя Я. Коласа».

Пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі выдаўца, вытворцы, распаўсюджвальніка друкаваных выданняў № 2/3 ад 04.10.2013.

Вул. Каржанеўскага, 20, 220024, Мінск.

Примечания

1

Пферд (ням.) — конь

2

Маюцца на ўвазе шатландскія стралкі.

3

Бауэр (ням.) — селянін.

4

Цяпер гэта горад Калінінград.

5

Я кахаю цябе (ням.).

6

Радаўніца — рэлігійнае свята, калі прыбіраюць могілкі і памінаюць нябожчыкаў.

7

3 намі Бог (ням.).

8

Дорф (ням.) — вёска.

9

Рэпарацыі — пакрыццё страт, нанесеных вайной.

Content

Сяркоў Iван Kiрэевiч Мы — хлопцы жывучыя

Мы — хлопцы жывучыя

Стрыгунок

Добра мне, што я Iван

Наша бабка — салдат i доктар

«Спеванiна»

Я мужчына на ўсю радню

Кашчэi гарцуюць

Млынары i крупнадзёры

Бабульчыны размовы з богам

Цётчына хата

Ваўкалак

Мы хочам лёгкага хлеба

«У лукоморья дуб зеленый...»

Бабка злуе на Амерыку

Нам пiшуць з Еўропы

Другi вялiкдзень

Як я быў камендантам

Няма мне за кiм «артэкацца»

3 вайны — не з заработкаў

Мы не баiмся завеi

Варэнне настаўнiцы i санькава аптэка

«Пырскi шампанскага»

Што такое зямная юдоль

I нас праводзiлi з песнямi

Примечания