Разанаў Алесь

Рэчаіснасць

Алесь Разанаў

РЭЧАІСНАСЦЬ

Падрыхтаванае на падставе: Алесь Разанаў, Рэчаіснасць, — Мінск: БГАКЦ, 1998. — 200 с.

ISBN 985-6012-38-4

УДК 882.6-1

Copyright © 2015 by Kamunikat.org

ВЕРСЭТЫ

КЛАДКІ

Мы ідзём па дрыгве.

Абапал тояцца прорвы, буяе жоўтая лотаць, тоўпяцца на куп'і пукі сітнягу.

— Нашто шукаць сваёй згубы? — нам кажуць старыя людзі.— Прыйдзе час, i яна сама, каго трэба, знойдзе.

Не згубы, аднак, мы шукаем, а выйсця — з жыцця, што, не маючы мэты, туліцца ўскрай дрыгвянога бязмежжа, i хіба мы прычынай таму, што выйсце ў ім гэтак шчыльна з'яднана са згубай, а тое, што ёсць, з тым, чаго няма?

Некалі па дрыгве былі пакладзены кладкі, i людзі тады разумелі, куды жывуць, але даўно ўжо кладкі ўбіліся ўглыб, засмакталіся прагнай дрыгвою, і трэба цяпер ісці наўздагад.

Мы гразнем, мы сумняваемся, мы вывяраем крокі, i калі раптам правальваемся ў згубную глыбіню, знаходзім, гэтак жа раптам, апірышча — страчанае, старое, аднятае, але ўсё роўна заўсёды прысутнае патаемна ў нашых адчайных памкненнях,— к л а д к і.

БАЦЬКАВЫ РЭЧЫ

Падворак зарос маліннікам i дзьмухаўцамі, i ў ім, паскіданыя, на паламаным старым варштаце, на лаве ляжаць бацькавы рэчы.

Я пазнаю ix, бы даўніх знаёмых: ватоўку, якую i сам надзяваў не раз, шапку-вушанку, кашулю, боты...

На ix свеціць сонца, на ix імжыць дождж, i хоць ніхто ix не носіць, яны захавалі свой даўні выгляд, свой даўні дух.

Я так i ведаў:не мог пайсці бацька з гэтага свету, не пакінуўшы пасля сябе недзе нейкага следу, i Коля Штунда, прыадчыніўшы варотцы ў свой адгароджаны ад астатняй свдзібы падворак, сочыць, што я вазьму.

Скрушна агледзеўшы ўсё, што тут ёсць, я бяру кашулю, бо, затуляючыся лахманамі ад выпадковых людскіх вачэй, я, можа, сюды й завярнуў, што не меў кашулі, але калі спрабую надзець яе на сябе, з прыкрасцю зауважаю: яна ў шмаравідле.

«Што б ты нi надзяваў, ты ўсё роўна заўжды застанешся голы»,— дзіўная думка, якая даймала мяне ўвесь ранак, мне згадваецца наноў.

Пэцкаючыся шмаравідлам, я сцягваю з цела свайго, не надзеўшы, кашулю — нічога з бацькавых рэчаў мне ўжо не трэба.

І Коля Штунда, усцешаны невымоўна, што я нічога сабе не ўзяў, зачыняе варотцы падворка за мною.

БУЛЬБІНЫ

Жанчына б'ецца з жанчынай.

Адна ўжо старая, другая яшчэ маладая, адна патайком у лагчыне, на латцы, будоўляю не чапанай, нічыйнай зямлі, накапала бульбы, другая, што гэтую латку асвойвала i засявала, яе застала, адна спрабавала ўцячы, другая яе напярэсцігі даганяла, i вось...

З торбы, у якую ўчапіліся рукі адной i рукі другой, на дол падаюць буйныя белыя бульбіны.

Пэўна, яны не падобны да слёз, ды цяпер, ды цяпер усё-такі слёзы.

IДАЛ

Утоены ў поцемках сноў, моўчкі чакэе, калі хто ўвойдзе ў яго абсягі, i хто заўважае яго, заўважаецца ім.

Тады загараюцца яго вочы і, нібы ўключаецца нейкі дасведчаны механізм, ён пачынае ўсім целам сваім вібраваць-верашчаць і, трушчачы супраціўленне, бы ў павуціну, захоплівае ў гэтае вібраванне сваіх ахвяр.

Ён ведае, рана ці позна, кожны, як да апошняга раздарожжа, прыйдзе сюды, дзе ён;

але хто паддасца яго прыцягненню, ужо нікуды далей не пойдзе, хто ж пераможа сваю залежнасць, пойдзе дарогай багоў.

Тут, на паверхні, мы высвятляем свае стасункі з сабой i з багамі, а там, у сваёй глыбіні, не чуючы нашых размоў, нас чакае ідал — наш уцялеснены, намі забыты, сон.

НА СВЯТА ЗБАВЕННЯ ДУШЫ I ЦЕЛА

На света Збавення душы i цела прыходжу ў старую драўлямую нашу бажніцу, куды не прыходзіў ужо даўно.

Аднактам вялікаю шчыльнаю грамадою стаяць нетутэйшыя хмурныя людзі i правіцца набажэнства на мове нязвычнай, чужой.

З бояззю перад імі я, ледзьве ўвайшоўшы ў бажніцу, выходжу i разам з усёю збянтэжанаю акругай чакаю ля ганка, калі настане наша чарга.

Мінуўся той час, калі мы прыходзілі ў нашу бажніцу, калі хаіделі,

мінуўся той час, калі цела было тое самао, што душа, а душа тое самае, што i цела.

ІДАЛ

Утоены ў поцемках сноў, моўчкі чакае, калі хто ўвойдзе ў яго абсягі, i хто заўважае яго, заўважаецца ім.

Тады загараюцца яго вачы і, нібы ўключаецца нейкі дасведачны механізм, ён пачынае ўсім целам сваім вібраваць-верашчаць і, трушчачы супраціўленне, бы ў павуціну, захоплівае ў гэтае вібраваные сваіж ахвяр.

Ёк ведае: рана ці позна кожны, як да апошняга раздарожжа, прыйдзе сюды, дзе ён; але хто паддасца яго прыцягненню, ужо нікуды далей не пойдзе, хто ж пераможа сваю залежнасць, пойдзе дарогай багоў.

Тут, на паверхні, мы высвятляем свае стасункі з сабой i з багамі, а там, у сваёй глыбіні, не чуючы нашых размоў, нас чакае ідал — наш уцялеснены, намі забыты, сон.

АЛЁСЫ

Ад вёскі мала што засталося — адно некалькі хат са старымі людзьмі i яшчэ бальніца.

Па вузкай стаптанай бальнічнай лесвіцы, прытрымліваючыся за парэнчы, мы сходзім уніз.

— Мне ўсё тут знаёма з маленства,— дзялюся сваімі ўспамінамі ca сваёй спадарожніцай,— Тут працавала, сюды прыехаўшы яшчэ да вайкы, акушэркаю мая маці...

Яна глядзіць на мяне ціхмяным глыбокім блакітным паглядам.

— А я вось прыехала,— кажа яна,— сюды з далёкага свету, каб тут нарадзіць, каб у тым замежжы, дзе я цяпер жыву, прысутнічала, гучала i цешыла мне душу імя нашай вёскі —

Алёсы.

НАВІНЫ

Калі між сабой сустракаюцца двое ці трое, яны перш за ўсё пачынаюць адно ў аднаго пытацца, адно аднаму казаць, што дзе адбываецца ў свеце, што дзе чуваць.

Усюды, як стравы, чакаюць навін i шукаюць навін, i той, хто трымае руку на навінах, амаль прарок.

Нібы набажэнства новага часу, усіх далучаюць навіны да нейкай (якой — невядома) з'явы, усіх уключаюць у нейкі (які — невядома) абрад.

Шчасце мінула, надзея знікла, жыццё, што квітнела і вабіла, раптам паблякла, i толькі ўзышоў з глыбіні перакуленых з'яў i сабою праняў навакольную рзчаіснасць адзін невідушчы, няўлоўны, спадманлівы колер — колер навін.

ДАРАГІ ЗАПАЛЯНЕЦ

Нагружаны кніжкамі, прыйшоў да мяне Дарагі Запалянец i — як падарунак мне — разам з сабою прывёў паэта, якога знайшоў ён i ўзгадаваў у сваім вясковым краі.

Я доўга чакаў яго — можа, гады, а можа, дзесяцігоддзі; адтуль, дзе ён жыў, надыходзілі сінія вёсны i каляровыя лістапады, адтуль наплывалі залевы i нарываліся завірухі, туды адыходзіла i абдымала сабою ўсё запалянскае наваколле, паволі развітваючыся са мною, мая маладосць.

Знаёміць мяне Дарагі Запалянец з кніжкамі, ім перажытымі, i ca сваім гадаванцам, які на цэлую галаву вышэйшы i за мяне й за яго, i кажа, што гэта — мая маладосць, а я, пасміхаючыся, пакідаю гэту сваю маладосць асвойвацца ў доме i на падворку,

а сам з Дарагім Запалянцам іду, паступова знікаючы, за той лес, які, нібы гутарыць з намі, становіцца вокамгненна то восеньскім, то вясновым, за тую рэчку, што, падуладная нейкай вялікай змене, цячы пачала назад.

ПАДВОДНЫ ПЛЫВЕЦ

Падводны плывец, час ад часу вынырваю на паверхню, i ўсё наваколле зварочвае на мяне сваю ўвагу, спрабуючы высветліць i мне давесці, хто я такі.

Дакуль я нераспазнаны — я ё с ц ь, але калі я прыпамінаю, кім быў калісьці, у вострай увазе свету ўзнікае нешта, што вылучае мяне ca свету i асуджае на смерць.

Мне падабаецца жыць — але адно толькі жыць немагчыма,

мне падабаецца ведаць, што людзі мяне разумеюць — аднак, аднак гэтаму разумению заўсёды пярэчыць адна неадольная перашкода, i гзтая перашкода я сам.

Злучаны з плынню, плыву ў невядомыя далячыні, каб калі-небудзь у свеце недзе знайсціся зноў.

АМАЛЬ

Ён можа амаль усё.

Абраны людзыні, ён узвышаецца над людзьмі як іхняе спадзяванне, як іхні ратунак, як іхняя моц, i хто не згаджаецца з ім, хто яму пярэчыць, як бы пярэчыць усім.

І тады, як бы загадзя маючы ўсеагульны дазвол на ўсе свае дзеі, ён аддзяляе сваіх супярэчцаў ад грамады i чыніць, скіроўваючы на ix сваю знішчальную ўвагу, над імі свой прадузяты суд.

Але чым больш перамогаў ён здабывае сабе, тым больш прыкрымі робяцца гэтыя перамогі, i чым больш умадоўваецца ён у сваёй, амаль неабсяжнай, уладзе, тым менш можа ён.

МАЛЕНЬКІЯ НОЧВЫ

Нехта стукае ў дзверы.

Я доўга, не ведаючы, хто гэта стукае, не адчыняю, a калі адчыняю, бачу: стаіць за дзвярыма бацька з маленькімі ночвамі ў руках.

Ён кажа: «Пакуль ты мне адчыняў, я схадзіў пад царкву i ўзяў вось гэтыя ночвы, каб i м i стукацца ў дзверы.

Ці помніш ты гэтыя ночвы: ты ў ix купаўся, калі быў малым...»

Я гляджу на маленькія ночвы і, нібы ўва мне адчыняюцца нейкія дзверы, у ix пазнаю, што i помніць не помню, што згадваць не згадваю i што не мае ні вобразу, ні наймення, а мае мяне самога,—

с в а ё.

СЕРБСКАЯ ВЁСКА

Некуды падаў, траціў прытомнасць, поўз, a развіднела — паўсталі з імглы будынкі i выйшлі людзі...

— Што гэта за мясціна? — спытаўся я ў першай, у чорнай хустцы, старой жанчыны, з якою сустрэўся на вуліцы...

— Козіцы, сербская веска,— сказала яна i ўступіла ў дзверы адчыненай крайняй хаты, а я гэтаксама за ёю, спрабуючы высветліць, ці далека ад Козіцаў да сталіцы...

Учора было ў гэтай хаце вяселле, а зараз — рэзрух.

Смуткуючы, маладая сядзіць ля акна, i востраць мужчыны нажы на ганку.

— Дваццаць чатыры д'яблы,— сказала, адказваючы, старая, i мне было дзіўна чуць аб гэтакай меры шляху,

i цяжка было мне даўмецца, ці месцяцца ў д'ябле вёрсты, ці, можа, д'яблы ў вярсце.

Кожны з прысутных мне нешта хацеў растлумачыць, i спараджала ўсякае слова мноства наступных слоў, а кожная лічба мноства далейшых удакладненняў.

Адно маладая сядзела, як i раней, ля акна i моўчкі глядзела некуды ўдалеч.

ПРЭЗІДЭНТ

Быццам гарыць тарфянішча, у ім тлее, то западаючы ўглыбіню, то прарываючыся на паверхню, патайны агонь i ўдымае ў яго размовы i ўчынкі дымовую гарачыню.

Ён не належьщь дому, а той неабходнай справе, якая запатрабавала яго душы i рукі, i, як бы яе не рабіць, не робіцца як работа, а настае i ўсталёўваецца як пагода, калі ўсе рады свету i свет — усім.

Аднак, нібы ў нечым не давяраючы гэтай, адзіна відушчай, справе, ён акружае сябе людзьмі, якія былі б адданы яму асабіста болей, чым справе, i, робячы яе асабіста-сваёю, тым самым адпрэчваецца ад яе.

Старанна, нібыта ўжываючыся ў экзамен, ён доўжыць i ўводзіць у сённяшні дзень этап, што мусіў ужо быў застацца ў мінулым, i знакі нятоеснага выяўлення кажуць, што ён не супаў са з'явай, a супадае з памежжам некалькіх з'яў.

Ён увасоблены ў сілу, што здольна выцягваць з багны i ўцягваць у багну, спыняць і ўтаймоўваць навалу i станавіцца навалай; ён увасоблены ў сілу, ды гэтая сіла шукае гаспадара.

ДАСЯГНЕННІ

Каб дасягнуць таго, што вышэй за мяне, я адмаўляюся ад таго, што маю.

Удача i поспех, выпрабаваныя павадыры, выводзяць мяне са свету адвечнага кругазвароту i ўводзяць у свет барацьбы i падзей.

Я надаю жыццю сэнс, i жыццё здзяйсняецца мной i ca мною, паказваючы, што яно можа, што — не.

Я авалодваю доляй, доўжуся ў заваёвах, аднак мае новыя дні як найвялікшую мэту мне адкрываюць, што ўжо мінула, i як найвялікшую ўзнагароду мне абяцаюць тое, што я ўжо меў.

ПАЛЁT КАЖАНА

Згусціліся прыцемкі — i ў паветры замільгацела істота, якая не ўмее лётаць,— кажан.

Здаецца, ён заблудзіўся i выпаў сюды з прадаўняй, ужо не існай, прасторы i зараз зачэпіцца за правады, нацягнутыя на слупах, наштурхнецца на шчыт будынка альбо, не ўтрымаўшыся на вышьш, упадзе...

Аднак жа так не здараецца: быццам зводдаль намацваючы прадметы, упісаныя ў наваколле, ён своечасова ўхіляецца ад перашкод.

Ён рухаецца штуршкамі, i скураныя крылы — пругкія плоскасці, на якія абапіраецца рух.

Як драпае цвік па шкліне, ён выпраменьвае востры пранозлівы гук, і людзі, каб гэтага гуку не чуць, зачыняюць вокны i дзверы, а той-сёй, дасціпнейшы, на падворку разгортвае белую латку тканіны, каб кажана злавіць.

Нічога не скажаш: няўклюдны, няроўны, прышыты да спратаўзямлі, недалёкі палёт кажановы валодае нейкай сваёй адвагай, нейкім сваім натхненнем, але натхненнем гэтым кіруе змрок.

СТАРЫЯ ДРЭВЫ

Крыжы мураванай, завешанай цяжкім замком, бажніцы, хаціны, утуленыя ў даўніну, пагорак, дзе нешта раней было, а цяпер зарасло дзірваном i рассыпалася на каменне:

дзень на радзіме ў сябра, які не вярнуўся аднойчы н i к у д ы, але які перад гэтым мяне сюды запрасіў.

Усё на радзіме ў сябра без сябра страта, i калі на схіле пахмурага дня я збяруся адтуль пайсці, у бязлюдным прагале завулка прыкмечу тое, што, нібы злом прасторы, спыніць увагу маю i здасца надзіва знаёмым,— старыя вялікія дрэвы,

i я, у прадчуванні сустрэчы, памкнуся насустрач ім.

ЧАЧЭНСКАЯ КУЛЯ

Жывы — не жывы, мёртвы — не мёртвы, вярнуўся з чачэнскай вайны Чапялевіч Міхась дадому з ранай крываваю ў грудзях.

Яго лячылі ва ўсіх шпіталях, яго глядзелі ўсе дактары, але ўсё адно не змаглі загаіць яго лютай раны.

Канчае i зноў пачынае расказваць ён пра сваю вайну i сваю пакуту.

— Мяне параніў мёртвы чачэнец,— кажа Міхась Чапялевіч.— Раздушаны тракамі танка, ён быў ужо нежывы, але перад тым як навекі супасці з зямлёй, са слатой, з нябытам, паварушыўся, стрэліў, i куля пасланая ім, напаткала мяне...

Мы слухаем споведзь свайго земляка, свайго радака i роднімся ранаю незагойнай з бязмежна адважным, бязмежна адданым жыццю народам, з якім на вайне, што нібыта была i нібыта не, Чапялевіч Міхась ваяваў.

НАВАЛЬНІЦА

Яшчэ над зямлёю па-летняму ззяла сонца, цягнуліся ў вабныя далячыні барозны палёў i кветкі дарылі паветру свой шчодры водар, ды ўжо, быццам зрок пачынаў недакладна бачыць, прастора нацягвалася смугою i ў крыку імклівых ластавак чуўся спалох.

Нешта ў прыродзе было не так, i, каб даўмецца, дзе яно, тое не так, я спыніўся i азірнуўся, i вось — нібы тыя малюнкі, што малявала лета, былі адно толькі маімі ўяўленнямі, а цяпер наставала сама сапраўднасць — знямелы, убачыў: паветра трымціць i віруе, i змрок перамешваецца з бліскатнай светлынёю, i вогненныя пісьмёны крэсляцца ўсцяж...

Блізка страшэнная навальніца, i сховаў, каб ад яе ўхіліцца, няма.

ДВА БЕЗЗАКОННІ

Адно беззаконие народзіць другое — яшчэ бессаромнейшае — беззаконне.

I новы парадак, што меўся, калі наставаў, быць праўдай, раздвоіцца сам у сабе і, калі настане, акажацца ашуканствам:

а той, каму дасца ўлада, каб ён быў для ўсіх сваім i ўсе для яго сваімі, акружыць сябе ланцугамі ахоўнікаў i дарадцаў i ўзненавідзіць сваё.

Крывое не зробіцца простым, а скрывіцца яшчэ раз.

БЕЗДАНЬ

Не краявід гэта быў i не новы горад...

Але калі я, паддаўшыся зману, перахіліўся праз край тратуара, напружанага, нібы струна, i ўгледзеў, што тоіцца там, унізе, усё стала позна ўраз.

Не краявід гэта быў i не новы горад, а — страшная чорная бездань: яна займала сабою да самага небакраю ўсе падасновы, усе абсягі i, падымаючыся да паверхні, мяне забірала ў горада i ў краявіду i невідушча глядзела мне ў твар.

Нібыта пры замыканні, бліснула бліскавіца i гром прагрымеў, i проста перад сабою, на ўзроўні вачэй, я ўбачыў абсмалены сколаты камень i свае рукі, якія ўчаперваліся ў гэты камень, а ён паволі i неахвотна ix адпускаў...

I ўсё, што цяпер я бачыў i што разумеў, здалося мне раптам надзвычай знаёмым, нібы рассвятлялася мая памяць i штосьці спяшалася мне паказаць, а сэрца пярэчыла гэтаму i не хацела, каб аб'явілася тое, апошняе, ш т о.

...Сілай апоры пераадолеўшы сілу цяжару, выкінуся на тратуар.

СПРАДВЕЧНЫ ПЫЛ

Спрадвечны гасцінец.

Людзі, калі праходзяць альбо праязджаюць па ім, быццам яны парушаюць нешта, што ўжо належыць не гэтаму дню, уздымаюць пыл.

А потым паволі знікаюць — i пыл асядае.

Але калі я думаю пра людзей, мне прыходзяць на памяць словы, якія нібы не тлумачаць нічога:

спрадвечны пыл.

НАДЗЕЯ, ЯКАЯ НЕ МАЕ ПАТРЭБЫ Ў АБГРУНТАВАННІ

Мусім тлумачыць усім i сабе таксама, што азначаюць нашыя словы, i прыкладаць ix да нейкай, схаванай у памяці, меркі, каб ім вярнуць першаісны змест.

Мы на паверхні з'яваў: усё, чым былі мы істотныя, засталося ў пластах глыбіні, i хоць мы не вандроўнікі, мы ўсё адно ў выгнанні, i забароны кіруюць намі, з дня ў дзень прывучаючы нас зразумець ізасвоіць, што дазваляецца нам, што — не...

Цьмяныя нашы мэты, і, асягаючы ix, пярэчым шчырым сваім памкненням: усё-ткі мы трацім усякі раз болей, чым здольны набыць.

Мы ў спрэчцы з сабой.

Але, быццам багіня кранае рукой за касмык валасоў, незаўважна для ўсіх астатніх, угневанага Ахіла, нас раптам кранае спакой —

i мы пазіраем з надзеяй, якая не мае патрэбы ў абгрунтаванні, у тое, што мае быць.

ГАННА-МАРЫЯ

Два святары — адзін у светлым, як дзень, адзенні i ў чорным, як ноч, другі – разам ідуць па вясновай стрункай дарозе i разам нясуць зіхатлівы, з ружовых кветак, вянок.

Яны пазіраюць далека наперад — i ціхая радасць іграе на іхніх тварах: яны ўжо бачаць таго, хто ім сустрэнецца самапершы i каго яны ўзнагародзяць сваім вянком.

Гэта — Ганна-Марыя.

I калі святары аддаюць ёй вянок, ёй мроіцца, што прастора супала з лёсам i што ўжо калісьці з ёю такое было...

«Тое, што я вам сустрэлася першаю, - выпадкова»,— нібы апраўдацца за нешта, хоча яна ім сказаць, а словы ўсё роўна складваюцца па-свойму i вымаўляюцца ўголас: «Das ist kein Zufall» .

ПОЗІРК

Удзельнічаем у падзеях i назіраем падзеі.

Ды той, на каго мы ўскладалі ўсе свае спадзяванні, забыўшы, якою ўладаю ён істотны, пагас.

І мы ўжо нічога не можам зрабіць, a ўсё, што раней рабілі i што мела сэнс i мэту, цяпер выглядае памылкай i мітуснёй.

Мы разыходзімся.

Будучыня не з намі.

Мы нехаця адпускаем свой змарнаваны шанц.

І з безуважнай пагардаю заўважаем, як у пакінутым намі, спустошаным, спітым, няспраўджаным нашым бозе зноў абуджаецца i знаходзіць усіх нас жывы i знаёмы позірк.

Мы разыходзімся.

Позна.

Нічога ўжо нельга змяніць: ужо неба не тое, ужо не тая зямля...

Але — позірк... Позірк...

СТАРЭЙШЫ БРАТ

Яны як дзве кроплі вады падобныя між сабою, i я называю міжволі малодшага брата імем старэйшага: Анатоль.

Ён толькі што выйшаў з лодкі i адчувае сябе на сушы не дужа ёмка, бы рэкі, якімі ён плаваў, зрадніліся з ім i не хочуць яго яшчэ адпусціць.

Старэйшы быў лётчыкам, i ўжо цяжка злічыць, колькі гадоў мінула, як ён ca сваім самалётам, уцягнуты ў вір апраметнага віражу, разбіўся.

Але аднекуль прабілася i пасялілася між людзей упартая дзіўная чутка, што ён не загінуў зусім, a займеў не вядомую людзям магчымасць вярнуцца назад, на зямлю, у сваё жыццё.

Каб нешта сказаць, пытаю малодшага брата, ці вучыцца ён, ці працуе, ці проста застаўся дома i ці мяне пазнае, а ён на мой роспыт адказвае з нейкай унутранай неахвотай, бы тое, што адбылося, не да канца яшчэ адбьшося i мусіць чакаць свайго завяршэння, i зноўку мне здасца, што гэта старэйшы брат.

Далёкія сінія вербы гнуцца пад ветрам.

Рэкі, напоеныя разводдзем, поўніць спакой.

АТРАД

Падуладныя нам перададзенаму загаду ідзём парадзелым сваім атрадам у далёкую вёску Лукомер, дзе нас чакае расстрэл.

Нам хочацца жыць, але мы на вайне, i вышэйшая непазбежнасць трымае ў руках наш лес.

— Гэта апошні наш бой,— кажу я, падтрымліваючы сівога, у скрывянелых бінтах байца i адчуваю з усімі разам, што ўсё наўкола для нас насамрэч пачало быць апошнім i поўніцца невыказнай спагадай да нас.

Нам доўга ісці: за рачныя поймы, за балаціны, за нівы, за пушчу, за небасхіл,— i мы невымерна рады, што перад тым, як знікнуць, дні будуць доўжыцца i кружыцца, i ўводзіць нас паступова ў сваю незваротную глыбіню.

Наўскрай то пясчанай, то ўтравянелай дарогі красуецца жыта, і, падышоўшы бліжэй, я ў ім заўважаю гняздо i чародку птушак: вывеліся перапеляняты i ўжо абжываюць жвава жытнёвы свой свет.

У гэтым краі мінала маё маленства, i я дамаўляюся ca сваімі камрадамі па атрадзе, што на гадзіну ці мо трохі болей, чым на гадзіну, я адлучуся, а потым ix маіаню.

Я разуваюся i пакідаю салдацкія цяжкія боты ў жыце i паварочваюся — каб наапошне сустрэцца i развітацца — да колішняга, тут мінулага i ад мяне ўжо аддзеленага назаўсёды, майго жыцця.

Забытыя сцежкі рынуцца мне насустрач, i павыходзяць з-за хатаў вялікія думныя дрэвы, i праплыве паўз мяне са звінюткімі галасамі i дарагімі абліччамі школа,— ну а затым...

Затым я знайду свой абутак у жыце i даганю свой атрад.

СВЯТОЕ ЖЫТА

Кветкі i свечкі, прынесеныя з сабой, i яшчэ няхітрая спожыць, якою жывыя дзеляцца з тымі, што некалі гэтаксама жылі на зямлі.

Усё ўжо сабрана, выкапана i пажата, i сёння якраз той дзень, калі сумяшчаюцца восі таго i гэтага свету i дзейсніцца свята яднання жьшых i мёртвых — восеньскія Дзяды.

Мы пойдзем да агароджы i ўбачым грудок маладога жыта — бы тут, на дзялянцы гэтай, у гэтай зямлі, пахавана само маладое i мілае людзям лета, але, пахаванае, узышло.

I, можа, таму, што цяпер у свеце пануе іншая норма, мы з пашанотаю кажам: «Святое жыта»,— i, як адкрыццё, скіраванае нам, прымаем спрыязнены з простым! вечнымі рэчамі цуд.

ЧЫРВОНАЯ ГЛІНА

Мы выберам шлях, i, быццам кругі аблогі, ззаду пачнуць заставацца мінулыя дні, а новыя сведчыць пра нашы магчымасці i дасягненні i абяцаць нам, што мы ўсё адно аднойчы сустрэнем чырвоны горад, i пераконваць нас, што нішто не зможа спыніць наш адважны i скіраваны да межаў шлях.

Ды нехта, нібы выпадкова, скранецца i пойдзе таксама з намі, не пакідаючы на паверхні зямлі слядоў, i калі мы захочам разгледзець, хто альбо што гэта,— ціха адхіліцца i растане, i мы падумаем пэўна, што гэта анёл ці бог.

Недзе ля самага краю часу па хісткім схіле нам давядзецца спускацца ніжэй i ніжэй, у зямную глыб, a спусцімся — дык убачым: чырвоная вязкая гліна зойме ўсё дно прадоння,— i змусіць нас прыпыніцца, а потым, калі мы прабудзем з ёю сам-насам да заўтра, змусіць нас нанава ўзняцца наверх i пайсці, не аспрэчваючы нічога, назад.

БУРА

Нібыта надумала нешта бура...

Хвалі, якія шалелі на моры i ўзрушвалі мора, раптам аціхлі, i ўсталявалася ціша.

I ў гэтай напружанай грознай цішы, бы падзялілася мора надвое, паволі паўсталі дзве велізарныя хвалі і, вырастаючы ўсё вышэй i вышэй, да самых, нахіленых ніцма, нябёсаў, рушылі нецярпліва адна на адну...

Гэта было заўчора, а сёння зноўку неба высока, i зноўку, нібы ўспамінаючы нешта, трывожыцца мора, i доляй сваёй зняволены дух зноўку марыць пра буру.

РЭЧАІСНАСЦЬ

Hi змрок, ні святло.

Hi ўчора,ні сёння.

Не ведаюць дрэвы, ці ім зелянець далей, ці скідаць лістоту.

Не разумеюць вароны, ці ім куды адлятаць, ці сядзець на дрэвах.

Суседзі сабраліся пераязджаць, ды раптам адумаліся i заносяць рэчы назад — у старую кватэру.

Усе перашкода ўсім.

Словы не маюць, куды казацца.

Цені, што падалі ад людзей, супадаюць з людзьмі.

На рэчаіснасці пляма.

ПАГАРДЖАНЫ ПPAPOК

Што надыходзіла — адышло, што абяцалаоя — пастаяла, як белае воблака над галавой, i паціху растала.

Так многа было малых і вялікіх падзей — а самай Істотнай усё-такі не хапіла, так многа было еуетрэч — але ўсe яны ўжо за мяжою часу i адгукаюцца калі як.

— Чалавек, ты з'еў свайго Бога,— казаў велікодным днём пагарджаны прарок i стукаўся велікодкым чырвоным яйкам у чорны камень.

Вось, мёртвае ажыло.

І вось, жывое змярцвела.

ЗМАГАРЫ

Мы падаем у зямлю, i зямля паволі над намі адтульваецца ўглыбіню.

З усёй сваёй змогі мы ўхапіліся адно ў аднаго, нібы сустрэліся раптам i зараз баімся расстацца, але ён вораг мне, я — яму.

Змаганые ўрасло ў стагоддзі, i ўсё, што я меў, з цягам дзён перайшло да яго, але пада мной i за мной глыбіня, i ў гэтай нямой глыбіні, куды западае наша змаганне, я зноў — спадзяюся — займею сваё найменне, якім быў славуты, я зноў — спадзяюся — здабуду сваё валадарства, якім быў дужы, i вызвалюся назусім.

A здружаныя са сваёю паверхняю жыхары, побач праходзячы, нас тлумачаць: „Яны зрадніліся, як браты, яны хочуць быць назаўсёды разам".

ТАЕМНАЯ ВЯЧЭРА

Мне не хапіла месца, i, калі ўсе, пакліканыя на вячэру, паселі хто ў крэслы, хто на канапу, я сеў на стол.

Але стол пада мной неспадзявана ажыў i, бьщцам танцуючы свой вуглаваты i перарывісты танец, пачаў, натыкаючыся на рэчы, абходзіць за кругам круг.

— Глядзіде, — кажу я, захопленым гэтакім паваротам, прысутным, — здаецца, стол хоча нешта сказаць, здаецца, ён абазнаны ў літарах алфавіта...

Аднак мне ніхто не адказвае. Быццам яны пазнікалі раптам альбо ўхіліліся ў змову, усе, што прыйшлі на вячэру, дзе селі, там спяць.

А стол па-ранейшаму з літар, якіх няма каму ўбачыць, складае словы, якіх няма каму прачытаць.

ЯН

Падыходзячы да сваёй, абнесенай плотам, сядзібы, ён пачынае развасабляцца — скідаць свой чорны манаскі ўбор.

Гэта якраз той час, калі ён ужо не манах i яшчэ не спадар, i я выбіраю якраз гэты час, каб нацянькі падысці да яго i, здзівіўшы сваім з'яўленнем, яму сказаць...

Я наватне ведаю, ш т о, ботое, што хоча настаць i адбыцца, не супадае са сказаным, як з зямлёю, з яе падымаючыся паволі, не супадае трава.

Вуліца доўгая i пустая.

Хмурыцца — бы на дождж.

Хвіля — i ён (ці, па-новаму, Ян што не схацеў свайго шчасця, каб шчасцем зрабіцца для ўсіх астатніх) адчыніць варотцы ў сваю сядзібу,

i ў гэтую хвілю я дакрануся рукой да яго пляча i, адчуваючы, як з-пад стаптанай цьмяиай паверхні пругка расце маладая трава i як збіраецца дождж у згусцелай хмурнечы, скажу найпершыя словы: «Добры дзень, Ян...»

КОЖНЫ РАЗ HAHABА

Нібы для самога сябе памерці, мусіш урэшце выпасці з круга пытанняў сваіх i сваіх адказаў, каб здолеў твой Бог запытацца табою i табой адказаць.

Нас разбіраюць нашыя ўчынкі — i застаецца ўсё менш нас i менш для здзейсненай думкі, для сутнага слова i для сустрэчы, якой мы заўсёды чакаем i ад якое ўхіляемся кожны раз.

Мы заўважаем не тое, што ёсць, а што аб'яўляецца, што мільгаціць, што махае, быццам нас вабіць, рукамі, што кружыцца, што ўладарыць, што, насяляючы плошчы i вуліцы, зычна гамоніць i выглядае ўрачыста, а тое, што ёсць, нас адсоўвае за кругі акрэсленых кожны раз нанава небасхілаў.

СЛЁЗЫ

Людзі ідуць ca сваёю бядой да сваіх дабрадзеяў — хто аб'яўляючы ўголас, што жыць так нелыа, а хто нічога не кажучы, моўчкі, нібы звінаваціўся сам.

Кранутыя гучна-нямою людскою бядой, дабрадзеі плачуць — i шчодрыя іхнія слёзы ім замінаюць бачыць саміх людзей.

НАСАМСПРАВЕ

Адстойваючы сваю, не адкрытую іншым, праўду, майстры i чаляднікі слоўнага цэху раз-пораз нагадваюць сходам i ўладным сонмам пра слова, што было Бог.

Слухаю, што яны кажуць, чытаю, што яны пішуць, але калі, разгубіўшыся дарогі i сцежжі, я ў ix прашу, каб мне паказалі слова, што Бог насамсправе, яны глядзяць на мяне здранцвела, быццам на блазна ці дзівака.

ЦУД

Рака разлілася i падплыла да самых падворкаў, i рыба, якая раней не хацела лаеіцца ні ў якія хітрыя сеткі, цяпер сама давалася ў рукі.

Нутром адчуваючы, што насампраўдзе так не павінна быць, што гэта нейкае ашуканства, людзі ў кашы, у мяшкі, у начоўкі паспешліва набіралі ахвотнай, быццам еп'янелай, рыбы, што не знаходзіла месца сабе ў вадзе.

I сам я, выпхнуты з чыстых глыбокіх віроў на паверхню, курчуся разам з астатнімі рыбінамі ў пахутах, усёй сваёй безгалосай істотаю крычучы: «Людзі, глядзіце, глядзіце, людзі, калі набліжаецца згуба, srna пасылае перад сабою цуд».

НЕШТА

Нешта (а што — невядома) недзе гарыць: размыты абрысы знаёмых рэчаў.

Людзі стаяць на прыпынку знямелым натоўпам: быццам забыліся нешта, а што — не могуць згадаць.

Шэсцьдзесят шосты дзень сядзіць у астрозе за нешта зняволены журналіст i ўжо немаведама колькі здольная нешта сказаць банкірка.

А каля плота, быццам вартуе нешта, блукае руды сабака: калі яго хто намерваецца прагнаць, ён натапырвае поўсць і гыркоча, калі яго хто намерваецца прыручыць — уцякае.

СВЯТА, ШТО НАСТАЕ

Калі мы пяройдзем мяжу i голай пясчанай дарогай будзем вяртацца дамоў, за мамі, там, дзе надоечы мы былі, успыхне пажар, а на нашы галовы i плечы пасыплецца вогненны снег.

— Не трэба палохацца i вяртацца,— мы скажам адно аднаму,— Toe, што некалі вымкнула згубай, зноў паўтараецца з году ў год, але ўжо як свята. Згуба ўсё больш мінае, а свята ўсё больш настае...

I мы ацярушым з сябе іскрыны i попел i, перш чым скончыцца дзень, знаёмай даўняй дарогай увойдзем пад вечныя шаты, пакінутых некалі за сабою, хатаў i дрэў.

ПЛЯМА

Дробныя плямкі зніклі, але ўтварылася і засталася вісець у паветры адна, набрынялая чарнатою, вялікая пляма.

Што з ёй рабіць: ці размесці яе на шматкі?

Ці вынайсці яшчэ большую пляму, каб ёю сцерці яе?

Ці, зрэшты, як зусім не чапаць – і яна паступова знядужыцца і растане ў нябеснай, напоенай вечнасцю, чысціні?

А некалі ж мы яе прыклікалі нецярпліва, жадаючы ёй сцерці адразу ўвесь бруд.

НЕЗНІАДКУЛЬ

Нібыта рушыцца дом i долу падаюць кроквы, i бэлькі, i чарапіца, імклівым натоўпам бягуць з паўвыспы яе жыхары, тупатам ног палохаючы паў-Еўропы.

Услед ім, не могучы ix пераняць, наўздагонкі, крычыць ім даверлівым голасам іхні спахоплены правадыр:

„Спыніцеся!.. Toe, што вас напалохала, — пад кантролем, тое, што вас напалохала, незніадкуль..."

КАМЕНЬ СВЯТОГА НАВУМА

Большыя й меншыя, круглыя й вуглаватыя, шырокія й даўгаватыя, з плаўнаю лініяй фармавання, што ведала, як ёй ісці i як завяршацца, i з лініяй, што ішла з завязанымі вачамі, — у дол уклаліся камяні.

З паэтам Рэнджавым Міхаілам, сцярожка ступаючы па камянях, нібы напінаем лук, да якога мы самі стрэлы, усходзім напружанаю сцяжынай i разумеем, што кожны камень — гэта чыёсьці жыццё, якое нам аддае свае дапамогу i спадзяецца ўпотай на нас.

За брамай, на версе ўзгорка, адкуль адно толькі магчымы спуск, нам раптам, бы новы ўзгорак, адкрыецца камень святога Навума — камень, што некалі здолеў узняцца над мераю свету, каб уздымаць у наступную меру ўвесь час потым свет.

ГОЛАС

Гукаю i чую свой голас. Ён займае i гул ракі, i водгулле грамады, i цішу далёкага лесу.

І пакуль ён гучыць і, усюды прыняты i заахвочаны ўсюды, мае адвагу i моц гучаць, у гэтай краіне ён не чужы i не свой, а — сама, заснаваная мной, к р a i н а.

ПАЭМЫ

ГЛІНА

1

Ніцма ляжыш

І ў глыбокім сненні

Хаваеш сваю душу.

Загавару з табою —

Адкажаш,

Але не пачуеш.

Рукою цябе крану —

Запомніш,

Але не ўбачыш.

Ты ў самым пачатку часу,

Дзе Бог

Разрознівае-разасабляе

Свае раўнаісныя іпастасі —

Жыццё і Смерць.

2

Няма ні набытку,

Ні страты.

Насенне чакае

Сваёй пары —

Замкнёнае ў сховішчах сэнсу.

І не спяшаецца прыгажосць

Сабрацца

У келіху кветкі.

Магчымасць шукае сябе,

Даючы

Гліне

Свае найменні.

3

Чакае,

Што з ею нешта адбудзецца,

Але не ведае —

Што.

Хоча,

Каб тое,

Чаго чакае яна,

Адбылося,

Але не можа даўмецца,

Адкуль яно можа ўзяцца,

Калі няма яго ў ей

Цяпер.

Што ні трапляецца ёй,

Адпускаецца неахвотна.

Растворана ў ёй

Магічная сіла,

У ёй

Прадугадваецца жанчына.

4

Усе пакідаюць у ёй

Свой след —

Нібы пазначаюць месца,

Куды вярнуцца.

Але не вяртаюцца.

Гліна:

Адзіная спадарожніца,

Для якой

Ніхто не бывае мінулы.

5

Не хоча,

Каб яе бачылі

І разумелі,

Але сама хоча бачыць

І разумець.

Яшчэ ўсё магчыма —

Яшчэ

Сіла не варагуе з сілай

І не смуткуе па смерці.

Яшчэ

Слова само сябе чуе,

А вобраз —

Бачыць.

Размова пра н е ш т а ,

Што доўжыцца з веку ў век,

Але не можа ні скончыцца,

Ні пачацца.

6

З радовішча сну

Абуджаецца,

Каб нарэшце

Прачнуцца нечым

Альбо сабой.

Вада забірае,

Агонь збірае,

І думка знаходзіць у ёй

Сваё падабенства.

Цяпер сцеражыся,

Каб не памерці

Раптам.

7

Захоўваешся ў цяні

Усіх рэчаў

І ўсіх істот

І ў сабе

Захоўваеш сэнс,

Ім яшчэ не вядомы.

Каб насампраўдзе

Прысутнічаць кожны раз тут,

Даецца,

Быццам сляпому доказ,

Сама сабе

Ў рэчах і ў постацях

Рэчаіснасць.

А гліна

Усё пераконвае ўсіх,

Што можна

Бачыць не гэтак,

Што можа

Усё быць інакш.

8

Нешта сабралася

І разышлося,

Але засталося ў памяці

Разам.

Нібыта і ёсць яна

І нібыта

Яе няма.

З іншага часу

І з іншай прасторы:

Калі да яе набліжаешся —

Адступае,

Калі адступаешся ад яе —

Трымае.

Памяць,

Якая нікому ўжо не належыць,

Але якой належаць

Усе.

9

Паволі альбо раптоўна

Мы адхіляемся

Ад задум,

Якія хацелі

Спраўдзіцца намі,

Калі не чуем,

Ці адгукаецца наваколле.

А самае простае,

На што не звярталася ўвагі,

Спраўджваецца цяпер

І застаецца заўсёды.

Блукае,

Шукаючы павадыра,

У гліне навобмацак

Сонца.

10

Упісаная ў прастору,

Абжытую ўсімі,

І ўсім свая,

Усталёўваешся ў адлегласць,

Якой немагчыма парушыць,

Каб апынуцца

З далёкім побач,

А з блізкім яшчэ бліжэй.

Безліч нераспазнаных

Сузор'яў

Спластоўваецца ў табе

I раствараецца мноства

Млечных Шляхоў

Невядомых.

Ціхмяна ляжыш,

Утуліўшыся ў глыбіню,

Галактыка

Іншага вымярэння.

11

Пад чорнай карою глебы

Белы хлеб плоці.

Не памятае,

Ці, як зерне,

Апала яна з вышыні,

Ці ўзышла з глыбіні,

Ці проста

Тут затрымалася выпадкова.

Дух,

Што стаў плоццю,

Але перастаў быць

Духам.

12

Любіць,

Каб яе лашчылі,

Песцілі,

Бралі ў рукі.

Тады яна ажывае,

Тады яна робіцца

Чуйнай і паслухмянай

І вучыцца разумець

Чалавека.

Можа, чакае,

Што ён

Вылепіць з яе тое,

Чым сам дагэтуль

Яшчэ не здолеў зрабіцца,

Ці, можа,

Наадварот,

Вернецца ў яе лона —

І свет

Нанава стане райскім.

13

Галеча

Цябе ачышчае,

Спакой прасвятляе.

Аблокі

Спыняюцца над табой,

Ручаі

Хочуць завесці

З табой размову.

Празрыстая для сябе,

Зацемненая для старонніх,

Яднаеш

Выток і суток,

А сама

Застаешся на месцы

Сам-насам з усімі —

Выйсце,

Замкнёнае нацянькі.

14

Перацякаеш

З самое сябе

У сябе самую.

Няспынны кругазварот

Унутры

Адсутнай прасторы,

Дзе думка,

Калі яна пранікае

Ў прычыну

І асягае вынік,

Знаходзіць, што страчваецца,

Рэчаіснасць.

А рэчаіснасць

Распазнае, што яна

Насампраўдзе ёсць

У несупыннай сустрэчы

З сабою

Іншай.

15

У нетрах зямлі

Вы спяваеш паволі.

Чакаючы,

Што ў чалавеку

Выспее думка,

Якая цябе зразумее.

А ён

Жыве нараджэннем і сконам

І тужыць,

Што гэта —

Усе жыццё.

16

Злучае

І прымушае трымацца

Разам,

Нібы слепата — сляпых,

Постаці рухаў

І думак.

Навобмацак,

Але мякка,

Нібы знутры

Звыклых паводзінаў

Імі кіруе

Не бачны ім павадыр.

Такі неймаверна далёкі

Заблытаны шлях

Да мэты,

Якая заўсёды

Тут.

17

Выводзіш

Свой самы вялікі твор —

Чалавека —

Увесь яго век

З нятоеснага вымярэння.

Табе пярэчаць

Найменні і вобразы,

Што чалавек

І адпаведны ім,

І вядомы.

А ён,

Жадаючы жыць,

Пакідае

І ўсё не пакіне ніяк

Сваю заўчасную вечнасць.

18

Маланка

Стараецца рассвятліць

Тваю сутонлівую светлыню

І выклікаць сілу,

Якая ў табе пагасае,

На спрэчку.

Пярун

Уладарна загадвае,

Каб ты ўклала

Сваю нямую душу

У споведзь.

А дождж

Прытуляецца да цябе

І просіць,

Каб ты даравала

Маланцы

Яе слепату,

А перуну — безразважнасць,

І не

Дазволіла свету

Знікнуць.

19

У спратах зямлі:

Бярэшся

І ўсё адно

Пакідаешся без увагі.

Неба

То прасвятляецца,

То хмурнее.

Сцежкі

Сыходзяцца разам

І зноў

Разыходзяцца па паверхні.

Ты зазіраеш

Мне ў памяць —

І ў ей

Знаходзіш утоенае

І ад мяне самога.

Адвечны скарб —

Які ўсім відаць,

А нікім

Знайсціся не можа.

20

Нібы абсяг

Рэчаіснасці нераспазнанай

Паказвае думцы,

Кудою думаць

І як разумець,—

Увесь час

Забараняюць

І дазваляюць

Нам акалічнасці нешта.

У намаганнях

Гартуецца моц

І, каб дзейнічалі,

Вымагае.

А тое,

Што мусіць адбыцца з намі,

Само настае

І само вытлумачваецца,

Як гліна

У кожным дні.

21

Рэчы ўкарэньваюдца

У карысць

І, што паўтараецца тут,

Вартуюць.

Усіхняя і нічыя,

Не рупішся аб ураджаі

І не адрозніваеш,

Дзе — восень,

А дзе — вясна.

Адпаўшы ад неба,

Але не супаўшы з зямлёю,

Вучышся быць паслухмянай таму,

Што не мае

Абгрунтавання.

22

Бясконцая колькасць

Абліччаў

З цябе вынікае,

А ты

Не супадаеш з ніводным.

Ні з кім не ваюеш,

Не хаўрусуеш

І не адстойваеш сваёй праўды.

Але звяртаюцца да цябе,

Урэшце,

Усе абліччы

Па канчатковае высвятленне:

Што значаць яны,

Калі яны ёсць,

І што яны будуць значыць,

Калі іх не стане?

23

Бесперастанку

Вяртаецца да цябе

Наваколле,

Як рэха,

Якое акрэсліла круг

І ўвабрала, што ў крузе,—

І постаці дрэў,

І турму будынкаў,

І ўвесь краявід,—

Але ўжо не можа,

Вяртаючыся, знайсці,

Адкуль яно ўзнікла

І з кім

Мае супасці...

Далучаная да наваколля,

Шукаеш з ім разам

Нешта —

Што не адшукваецца,

А ёсць.

24

Імгла:

Ні святло, ні цемра.

Замкнуліся вочы,

Што бачылі

І разумелі ўначы,

А вочы,

Што бачаць удзень,

Не спяшаюцца адамкнуцца

Такая наша пара —

Між колішнім

І наступным.

І самай відушчай

У гэтай пары

Абвяшчаецца гліна.

25

Рухавая,

Як вада,

І непарушная, нібы камень

Ці толькі яшчэ

Падаешся да небакраю,

Ці ўжо вярнулася —

І небакрай

Ператварыла ў сваю прыкмету

Вандруеш са стану ў стан

І, што пакідаеш,

Маеш

Сваім набыткам.

26

У гліне сляды:

Не лучацца між сабою

Нічым,

Апроч гліны.

Хіба распазнае сябе

Той, хто ідзе,

У сваіх слядах?

А той, хто жыве,

У тым, кім ён жыве?

Але зноў і зноўку

Упісваюцца сляды

У вечную гліну,

А гліна —

У нявечнага чалавека,

27

Не піў —

А яе паіў малаком,

Не еў —

А яе карміў хлебам,

Каб абудзілася,

Каб ажыла

І сказала с л о в а ,

Якое людзі згубілі,

Калі захацелі ўзысці

Нацянькі да Бога.

Ела мой хлеб,

Піла маё малако,

Але каб сказаць —

Не сказала нічога.

Зноўку замкнулася ад мяне,

Зноў адхінулася —

Ці то ў здзіўленні,

Ці то ў расчараванні,—

Нібы яна

Мне прызналася ў нечым,

А я не здолеў пачуць.

28

Не прадаецца —

Бы золата,

І не купляецца —

Нібы срэбра.

Усюды знаёмая ўсім,

Ні ў кога

Не выклікае ні зайздрасці,

Ні захаплення.

Хінуся да гліны:

Не купіць

І не прадасць,

Але навучыць справе.

29

З таго боку часу

Доўжышся да мяжы

Гэтага дня

І хвіліны гэтай.

І запаўняеш сабою

Усе прагалы,

Разломы,

Разрывы,

Расколіны,

Што раз'ядналі

Адказ і пытанне,

Прычыну і вынік,—

І з цягам часу

Нас прысвячаеш

У шлях.

30

Бы пераможаная,

Ляжыш пад нагамі

У кожнага ваяра,

У кожнага заваёўцы.

Бурацца вежы,

Руйнуюцца гарады,

Гінуць дзяржавы,

Якія былі аздобай

І гонарам свету —

І ты іх бярэш

У сваё бязмежжа,

Але не становішся

Ні знакамітай,

Ні зруйнаванай.

І гэтак

Заўжды.

31

Разломіцца раптам

Зямная кара —

І ў разломе

З'явіцца голае цела

Гліны.

Нібыта ўва мне самім

Убачылі вочы нешта,

Што забаронена бачыць

Уражваюся,

Што я ёсць

І бачны

Зоркам і гліне.

32

Наносішся кропкамі,

Рысамі

І кругамі

На рукі,

На твар,

На грудзі.

Датворваеш,

Дамалёўваеш чалавека,

Упэўніваеш яго,

Што ён дужы,

Разумны,

Прыгожы

І блаславёны Богам.

Але калі ты сціраешся —

Чалавек

Губляецца ў акалічнасцях

І ўяўленнях

І скардзіцца Богу,

Што той

Ад яго адступіўся.

33

За курганамі

Свеціцца і не блякне

Далечыня.

Сцежкі знайшлі,

Куды слацца,

І болей не ўводзяць у зман

Вандроўцаў,

Мінуў

Спякотлівы дзень,

А вечар

Не надышоў.

Пара

Знаходзіць паразуменне

З глінай.

34

Пусцеюць радовішчы,

Рэкі

Спрабуюць цячы назад.

Безгалоса

Выстройваюцца тысячагоддзі

Адно за адным,

Ды нічым

Не могуць дапамагчы

І парадзіць нічым не могуць

Гэтаму крайняму дню,

Гэтаму крайняму году.

І толькі гліна

Бярэцца правесці

Па-над прадоннем

Сваёю дарогай

Пакінутага чалавека.

35

Ты дазваляеш

Рабіць з сабою

Усё,

Што надумае чалавек

І што здолее,—

Нават Бога.

Ужываешся ў вобраз,

Якім чалавек надзяляе

Таго,

Хто мусіць яго зразумець

Глыбей, чым ён сам.

Услухоўваешся ў таямніцы,

У якіх чалавек адкрывае

Сябе перад тым,

Хто сам

Найвялікшая таямніца.

І застаешся ўсё роўна

Сабой —

Спрадвечнай магчымасцю

Быць інакшай.

36

Па рэках крыві

Цячэш

У інакшыя далячыні.

І, прысвячаючы чалавека

У немінучую смерць,

Прысвячаеш

У немінучую неўміручасць.

Апошняй праводзіш

І сустракаеш

Першай.

37

Збочваем:

З бальшакоў

На патайныя сцежкі,

Каб забароненае забрала

У нас нямогласць,

А даравала моц.

Гліну,

Якая адольваецца,

Мяняем

На гліну,

Якая паволі,

Але няўхільна,

Адольвае нас.

38

Накрэсліваю на гліне

Знакі,

Узоры,

Вобразы —

І яны

З яе выпаўзаюць,

З яе вылятаюць,

З яе выходзяць,

Яе пакідаючы,

І пачынаюць

Адно за адным паляваць.

Калі сустракаюся з імі

У наваколлі,

Яны пужаюцца,

Уцякаюць,

Злуюць,

Быццам яны

Насампраўдзе жывыя,

Быццам яны

Насампраўдзе —

Я н ы.

39

Змена,

Што ўсе перайначвае,

А сама

Застаецца нязменнай.

Сабранае траціцца,

І рэчаіснасць

Разгортваецца ў здагадку,

Каб адшукацца

З таго боку слоў.

Вяртаюся ў заўтра,

Дзе гліна значыць

Болей,

Чым постаці

Уздоўж перыметру

Сцен.

40

Штодня сустракаемся

І штодня

Марым аб нейкай іншай

Тут немагчымай —

Сустрэчы.

Дрэвы

Нас памятаюць,

А гліна

Вядзе да свайго небакраю,

Дзе Бог

Не будзе адрознівацца

Ад чалавека

І жыццё —

Ад жыцця.

41

А тут,

На паверхні,

Звініць сцюдзёны ручай

І вецер

Вагае галіны дрэў,

І прастора

Не мае мяжы...

Але апынаецца паступова

Тое, што мучыць і радуе,

Вабіць і засмучае,

У мінулым,

І апынаецца ўсё бліжэй

Чалавек ля гліны.

42

Як гліна.

Прысутнічаеш незаўважна

У кожнай развазе,

А заўважаешся —

І прастора

Страчвае рыштаванні:

К у д ы і а д к у л ь .

43

І як бы далека

Хто ні заходзіў,

Не дазваляеш яму

Адысці назусім

І зрабіцца

Староннім,

Чужым,

Абыякавым да мясціны,

Табою асвечанай.

Нават

Не думаючы пра цябе,

Табе прысягаюць людзі,

Што будуць памятаць пра цябе

Да скону.

44

Моцай,

Якую ўкладаем у рэчы,

Каб імі валодаць,

Рэчы

Трымаюць нас.

Між сабой

Згаджаемся,

Узгадняемся

І вітаем

Адзін аднаго пры сустрэчы.

Але глыбіня

Ад нас адступаецца

І закрываецца

Тоўшчай паверхні.

І толькі гліна —

Каб мы не згубілі сябе дарэшты

Свеціцца,

Як ліхтар.

45

Знаходзіць сама ў сабе

Безліч рэчаў,

Але самую сябе

Губляе.

Згадвае мноства імёнаў,

Якія даюцца ўсяму,

Што ўзнікае,

Але сваё забывае.

Калі настае —

Мінае,

Калі становіцца нечым —

Перастае быць

Н і ч ы м .

І тады

У рыбін і птушак

Выпытвае шлях

Дадому.

46

Прысутнае вабіць

Вока

І вокам засвойваецца:

Адлегласць

Між тым, што знадворку,

І тым,

Што ўнутры.

Прамень

Напружанага спасціжэння

Прыцягвае і адпускае

Прадмет —

І прадмет

Пачынае распазнаваць

Адлегласць,

А ў ёй

Прысутную гліну.

47

Збан зберагае,

Што маецца ў ім,

І, што маецца ў ім,

Спаражняе.

Нібыта завязь у плод —

Няўзнак

Будучыня перайшла

У мінулае:

Ува што

Пярэйдзе мінулае?

Тут нас ужо няма,

Але ўжо

паявілася гліна.

48

Што ні здараецца з намі,

Здараецца як бы не з намі

А з некім.

Спяваюць раніцай птушкі

І дрэвы

Шапочуць лістотаю,

І бялее

Так блізка,

Але к у д ы нам ужо

Немагчыма патрапіць,

Гліна.

Нас перайначвае вынік,

Аднак заўсёды

Мы застаёмся прысутнічаць

Некім ці нечым

Побач з мінулым,

Якое было

Ц я п е р .

49

Не намагаешся спрасавацца

У крамянёвую моц

Ці рассыпацца ў пыл...

Мудрацы

Табе давяраюць

Свае развагі —

Не для таго,

Каб з імі

Застацца ў вяках,

А каб высветліць праз вякі,

Дзе думка

Распазнавала праўду,

А дзе памылялася...

Доўжышся, як жыццё,

Нікому не прыналежная,

І ўсё роўна

Усім свая.

50

Не хочаш

Дужаю быць

І не можаш слабою.

Ты не пярэчыш Богу,

А свет

Табе не пярэчыць.

На шалях

Унутранай раўнавагі

Узважваеш ГІаражнечу

І Паўнату

І нікому

Не прызнаешся, чаму

Не пераважвае шаля

Шалі.

51

Паставай,

Якой аб'яўляюся тут,

Шукаю сябе самога...

Ці месца,

Каб спраўдзіцца?..

Гліна

Тлумачыць пісьмёны

Забытых стагоддзяў,

А я і м а ё

Засвойваюць сінтаксіс

Паразумення.

Нямое,

Нікім не адмененае,

Змаганне

Паміж паверхняй

І глыбінёй.

52

Нашча:

Рыхтуешся да пары,

Калі сэнс табе скажа:

«Збудзься!..»

Страшыць

І кліча адначасова

Нязнанае прызначэнне.

Штораз

Ахвяруеш сабой —

І гэтак

Наноў заваёўваеш

Свет.

53

Сведчыш пра цэласнасць,

Да якой

Нічога нельга дадаць

І адняць ад якой

Гэтаксама нічога нельга.

А мы

Разумеем паглядам

І думаем дотыкам

І адкладаем на потым сябе,

Каб зноў

Бясконцае мноства разоў

Вяртацца.

54

Творыцца паступова

У целе гліны

Цела быцця,

А ў ім,

Калі яно створыцца,—

Цела думкі,

А ў ім,

Як яго сарцавіна,—

Цела святла:

Драбіна,

Якая вядзе

Да Бога.

Пільнуеш свой час

І сама

Няўзнак здымаешся,

Але ўсе роўна

Заўсёднай апораю

Застаешся.

55

Тоесны

Нечаму іншаму,

Чым таму,

Кім існую,

Ад рэчаў

Скіроўваюся да гліны —

Жывы,

Але мёртвы,

Да мёртвай,

Але жывой.

І болей нікога няма

І нічога няма:

Адно перад тым

Як сустрэцца —

Р о с т а н ь ,

Адно перад тым

Як расстацца —

С у с т р э ч а .

56

Перамагаеш

Без перамогі,

Дзейнічаеш

Без учынку,

Жывеш

Без жыцця.

Паміж назоўнікам і дзеясловам

Сутонішся ў спраўджаным

І світа еш

У тым, што спрабуе

Стацца сабой,—

Часціна

Інакшай мовы,

Што не засвойваецца,

Як назоўнік

І як дзеяслоў.

57

Паклікала —

Але не назвалася.

Уначы,

У цьмянай размове

З нераспазнаным,

Я ўпэўніўся,

Што не памру,

А памяняюся месцам

З нераспазнаным.

І стаў чакаць,

Калі развіднее,

А развіднела —

Убачыў мертвую гліну

І прачытаў уголас

Яе імя.

58

Калі дакранаюся да яе,

Яна

Нешта інакшае ўжо,

Чым гліна.

Усё,

Што збылося,—

Знікла.

І што не збылося —

Знікла.

Няма ні жывых,

Ні мертвых,

Ні пераможаных,

Ні пераможцаў.

І толькі страла

У нерухомай пространі гліны

Ляціць

З пачатку ў канец.

УСЯСЛАЎ ЧАРАДЗЕЙ

1

У летапісах уцалелых

Знаходжу

Радкі пра цябе,

У старадаўніх паданнях —

Згадкі.

Адлюстраванне,

Якое амаль патанула

У глыбіні векавечнай,

Рэха,

Якое амаль супала

З пахмурлівай

Далечынёй.

2

Не аддае цябе

Даўніна,

Невараць

Не вяргае,

Не адпускае

Нябыт.

Твае палачане

Цябе не бачаць,

Цябе твае крывічы

Не чуюць,

Цябе нашчадкі твае

Успомніць не могуць.

А ты

Прымаеш усё, што ёсць,

Але ўсё адно,

Але ўсё адно

Згадзіцца з гэтым

Не хочаш.

3

Клічу цябе,

Каб прыйшоў

У сённяшні дзень

I прывёў

3 сабою стагоддзі,

Пакінутыя ў мінулым.

Звяртаюся да цябе,

Каб страту,

Што забірае

Людзей ад людзей

I чалавека ад чалавека,

Перааспрэчыў.

4

Хто

Знік мазусім,

Не пакінуўшы ў свеце

Следу,

Хто

У свой след увасобіўся

I стаў знаны.

А ты

Усё застается

На той мяжы,

Дзе нябыт

Супадае з быццём:

Чакаеш,

Калі стане іншаю

Неўміручасць?

5

Як убірае ў сябе

Чалавек

Свой век,

Так убірае

I памятае чалавека

Імя,

Яму дадзенае нараджэннем

I спраўджанае жыццём.

Удумваюся ў яго,

Услухоўваюся ў яго,

Трымаю яго на вуснах.

I ключ,

i замок,

I прастора,

Належная іншаму вымярэнню,—

Імя,

Што прыйшло ад цябе,

Каб весці

Цяпер да цябе:

Усяслаў Чарадзей.

6

Няхай не думае чалавек,

Што тут,

На зямлі,

Ён найпершы

I найвялікшы.

Няхай зразумее,

Пакуль не зляцеліся крумкачы

I не збегліся лісы,

Сваё прызначэнне

I месца.

Няхай,

Калі здолее,

Да цябе

Падыдзе i вымавіць:

«Бог ува мне,

I Бог у табе,

І над усімі

Намі».

7

На кожную ўладу

Ёсць яшчэ большая

Ўлада,

На кожную перамогу

Ёсць яшчэ большая

Перамога.

Шукаеш той стан,

Той адзіны стан,

Што цалкам цябе

I выявіць,

i ўвасобіць,

I ад здабытку,

Даступнага ўсім,

Адмаўляешся,

I знаходзіш

Сябе на шляхах

Невядомых.

Не ведае ўшана,

Якія найменні

Табе прысвяціць,

I ўхвала,

He маючы слоў параўнання,

Нямее перад табою.

8

Ззяючы ўсімі

Колерамі вясёлкі,

Плыве над зямлёю

Дзівосны змей,

А валхвы

Збіраюцца разам i вызначаюць:

«Таго, хто цяпер нарадзіўся,

Вясткуе падзея,

Вітае неба»,—

I пойдуць

Сцяжынамі з'явы,

I знойдуць

Цябе.

9

Славы не прагнеш,

Удачай не ганарышся,

Адно намагаешся асягнуць,

Што не ўдаецца іншым,

I чалавека —

Кім ты ўвасобіўся

Ў гэтым целе

I ў гэтым жыцці —

Выпрабаваць дарэшты.

Загадка,

Якую ўсім загадаў,

I той,

Кім яна авалодвае,

Пазнае

У рысах сваіх

Здаўна

Знаёмыя рысы.

10

Табою выходжу

За межы часу

I разглядаю табою тое,

Што апранулася ў небакраі,

I тое,

Што пасялілася ў невымоўным,

Табой вымаўляю.

Прыкметы

Акрэсліваюцца ў краявіды,

Дарадцаю робіцца небяспека,

А мэта — павадыром.

11

Ноч дазваляе

Выявіцца таямніцы,

А дзень —

Прадметам.

He ўвасабляешся

I не знікаеш:

Цень,

Які не дае

Мінуламу стаць

Назаўсёды мінулым,

А будучыні —

Нічыёй.

12

У роўным

Ты роўны з усімі

Iнават

За ix непрыкметнейшы —

Быццам

Часткова адсутнічаеш:

Не ўмееш

Так, як яны,

Захапляцца хвіляй,

Так, як яны,

Здавальняцца ўдачай,

Так, як яны,

Ажінацца ў гоман...

Але ў няроўным

Няма табе роўні —

I навальніца

Ідзе да цябе,

I вядзе

Цябе з сабой завіруха.

13

У зыркім агні,

Ад маланкі запаленым,

i ў атрутнай

Змяінай крыві

Гартуеш

Дзіду i меч:

(Не крышыцеся,

Не ламіцеся,

Не тупіцеся!..).

Будзеш

Цэлы свой век

Ад паразы ўхіляцца

А яна цябе —

Даганяць,

Будзеш

Цэлы свой век

Даганяць перамогу,

А яна ад цябе —

Ухіляцца.

14

Далеч адтуліцца —

I зазірне

Позірк за небасхілы. Здабываеш вайною.

Навіны

ўварвуцца ўгаворку,

Пакажа

Дарогу да сэрца дзіда,

Агонь

З'яднаецца з крыкам

І з дымам — туга,..

Ці зможаш

Тое, што ёсць, адолець,

Toe, што ёсць, перакласці

У тое, чаго няма?

Але сёння

У квецені свет,

A ў цябе вяселле.

15

Спыняешся каля сцен

Наваградка,

Ноўгарада,

Смаленска...

Хочаш пераканацца,

Ці ты ім свой

I ці яны

Свае гэтаксама?

Рухомая процівага —

Вартуеш

Княствы i гарады

І мір

Здабываеш вайною

16

Гэтак i мусіць быць?

Нядаўна

Супрстнікі, а цяпер

Хаўруснікі назаўсёды —

Палеглі

Тыя i гэтыя ваяры

У раптоўны сон,

Хто ix абудзіць?!.

А тое, што ix раз'ядноўвала

I адважна

Мкнула насустрач адно аднаму

Хто скажа,

Хто выснуе,

Хто пакажа —

Дзе яно?

Што яно?

I нашто?

Адпусціўшы лейцы,

Едзеш канём вараным

Дадому.

Склалася:

Дом — гэта мір,

Склалася i наноў

Складаецца:

Бітва — людзі.

17

Рыхтуеш

Дружыну сваю

Да паходаў,

Да бітваў,

Вучыш

Учыикам адважным,

Рухам спрактыкаваным,

Паводзінам чуйным.

I сам

Рыхтуешся з ёю

Да справы,

Якая цябе абрала,

I ў смерці

Вучышся

Жыць.

18

Згадваеш:

У маленстве

Дзіцячаю талакою

Гулялі ў снежкі.

Але спачатку дзяліліся,

I ў той дзелі,

Якая была не з табою,

Дзеці казалі:

«Добра,

Мы згодзімся біцца ў снежкі,

Але няхай Усяслаў,

Але няхай Усяслаў —

Калі будзе біцца — няхай

Не ўпадае ў лютасць».

19

Нібы агонь,

Узнікаеш раптам

I раптам знікаеш.

Hi поле,

Hi путча,

Hi бераг

I ні рака

He ведаюць, дзе ты зноў

Аб'явішся неўзабаве.

Тваёй прысутнасцю невідочнай

Поўны абсяг,

Адусюль

Нябачна глядзяць

Твае вочы.

20

Ты ўсюды —

I па-за месцам,

Заўсёды —

I па-за часам,

З усімі —

I без нікога.

Сёння

Імкнешся паспець туды,

Куды прыйдзе

Падзея заўтра.

Людзі ў сустрэчах,

Зямля ў слядах,

Iзлучае

Канцы i пачаткі неба,

A ў горнах

Удзень i ўначы

Палае агонь,

I куюць кавалі

Зноў зброю.

21

Сіла,

Дужэйшая за цябе,

Імкне цябе

Па таемных сцежках

I адчыняе

Замкнёныя далячыні.

Як сокала —

Вышыня,

Як рыбіну —

Глыбіня,

Як глухамань —

Ваўка,

Цябе вабіць

I дазваляе табе станавіцца сабою

Прасцяг —

Злучаны з гэтым светам

I ўжо далучаны

Да таго.

22

Хто зажадае сабе пакуты,

Калі магчымая ўцеха?

Хто накладзе на сябе лахманы,

Калі мае шаты?

I хто

Аддасць перавагу страце,

Калі кладзецца

Да ног набытак?

Разам з усімі з чараў

П'еш хмельную слодыч,

А сам — атруту.

I свет

Табе адкрывае свае таямніцы,

I адчыняе

Табе свае скарбы

Смерць.

23

Вядзе цябе перамога

Ласкава

Ў палаты

Славы,

Аднак заставацца

Ты ў ix

Не хочаш.

Накрэслівае на тваім

Жыццяпісе

Параза

Свае пісьмёны жалезам,

А каб адужаць цябе —

Не можа.

Зрошчаны з целам,

Але не цела,

Зроднены з духам,

Але не дух,

Зямлёю баронішся

Ад нябёсаў,

Нябёсамі —

Ад зямлі.

24

Уклалася ў чалавека

Таемная моц —

I ёю,

Што ён захоча,

Разбурыць можа,

І што захоча — стварыць...

Але ён

Блукае знадворку,

Але яна

Замкнёна ў святліцы,

I смерць

Трымае ключы.

25

Плывуць,

Як заўсёды,

Аблокі

I свеціць сонца.

I, як заўсёды,

Людзі

Не пільна бачаць

I разумеюць не дасканала.

Аднак

Тое, што хоча здзейсніцца,

Абірае

I ставіць свой знак на тым,

Кім яно здзейсніцца можа,—

На незаўсёдным,

На прыналежным да вечнасці

Невядомай,

На неспатольным,

Пакутным,

Жывым

Т а б е.

26

Нешта парушылася —

i парушэнне

Уклалася ў звычаі i ў абавязкі.

З паходу

Варочаешся дадому

З багатым палонам:

Нашто ён табе?

I слава —

Нашто яна, калі маеш

Большае адпачатку?

Але бадзёра

Гамоніць дружына,

Але маляўніча

Разгортваюцца краявіды...

Так шмат усяго,

Што ўсяго ўжо мала,

I кліча

Нястачу лішак.

27

Табе запярэчаць

Адпрэчаныя табою

Старыя багі —

I ўзварушаны люд

Абкружыць твой двор,

I стрэлы

Запаленыя паляцяць

У твой дом...

Цяпер

Маліся свайму

Ўкрыжаванаму Богу,

Кліч

Замовы на дапамогу!..

Быццам спружына,

Сціснецца ў сілу адпору

Твой лес,

I лівень раптоўны

Ўсе дзверы адчыніць

Насцеж.

28

Гэта не ты,

А твае адбіткі,

Не ад'яднаныя ад цябе,

Як цені

Ад постаці, i гэтаксама,

Як з постаццю цені,

З табой не з'яднаныя...

Назіраеш,

Як самі сябе

Абхітроўваюць хітруны,

Пабраўшы

Усмешкі на вусны,

Як ганьбяць,

Павыстаўляўшыся напаказ,

Самі сябе ганарліўцы,

Як самі з сябе,

З рукава

Сеючы звягу ды абгаворы,

Зласлівяць зласліўцы,

Як самі сабе,

Натыкаючыся на нажы,

Помснікі помсцяць.

29

Хмара,

Маланкамі апавітая,

Над табой

Спыніцца, i ты ўбачыш

У ёй дзяўчыну-ваярку —

З дзідай у левай

I з крыжам у правай руцэ;

Затым

Хмара ў дзівосны палац

Пераменіцца раптам...

Усёю сваёй

Істотаю

Ты запомніш

Тэты свой сон,

А С в я т а я С а ф і я ,

Якая паўстане

На беразе стромкім Дзвіны,

Пачне

Яго тлумачыць

Стагоддзям.

30

Куды б ні заходзіў

Далека —

Усё адно

Прыходзіў адтуль дадому,

I як бы куды

Hi ўздымаўся высока —

Усё адно

Вяртаўся i абдымаў

Родных i блізкіх.

І ўсякі раз

Прыносіў з сабой

Ca свайго падарожжа

Айчыне i людзям айчыны

Дарунак —

Скібу

Самое далечыні

І вышыні самой лусту.

31

Усе перашкоды

Мусіш адолець сам,

Перацярпець усе крыўды,

Развеяць

Усе сумненні,

I ў перамозе

Сябе не згубіць,

I ў паразе

Сябе не страціць.

Цвёрды,

Нібы зямля,

Плаўны,

Hi бы вада,

S, нібы вецер,

Нястрымны

Шлях ваяра —

Твой шлях.

32

Што адбылося,

Хаваецца ад цябе

I разглядае цябе

Ca сховы:

Супала

Рэха з наўколлем,

З прагалам — адлюстраванне.

Будзеш шукаць — зблукаеш,

Будзеш гукаць — знямееш,

Будзеш тужыць —

Наплывуць аблокі

I прывандруе дождж.

33

Едзе здалёк дружына

Нужых ваяроў

У край,

Што з табой заручыўся,

Што даручаўся табе,

Каб чыніць

Свой суд i сваю расправу.

Мужчынам — загуба,

Жанчынам i дзецям —

Няволя,

I прысак — Менску.

«Ні скаціны,

Hi чалядзіна» —

Адно

Горкая прымаўка

Застанецца.

34

Дзіды нацэлены,

Мечы ўзняты,

Шчыты гатовы прыняць

Заўзятыя ўдары.

Моўчкі

Хмурлівае наваколле

Удумваецца ў чалавека:

Чаму,

Што зробіць ён,

Тое будзе,

Што зробіцца з ім —

Ніхто

He адменіць?!.

35

Напярэсцігі сіле

I напярэймы гвалту,

Пераламаўшы свой шлях,

Памкнеш

Ад узгоркаў наваградскіх

Да Нямігі.

Ніхто цябе тут

Не чакаў:

Знянацку

Аб'явішся, нібы помета.

Спыніўшыся перад усімі,

Глядзіш,

Як збянтэжаныя заяры

Адсоўваюцца ў абарону.

36

Ніколі ўжо не растане

Гэты стаптаны снег,

Не паржавеюць ніколі ўжо

Гэтыя мечы,

I не струхлеюць дзіды,

I ўжо ніколі не будзе

Канца

Гэтай лютай бітве

На гэтых крывавых,

З нябёсамі злучаных

I ў наступнасць

Упісаных,

Берагах.

37

З дружынай сваёй —

Уцалелай рэшткай —

Кіруешся ў змрок

Занямелага адвячорка.

I ўсё даўжэе адлегласць

Між тым,

Што было

I што ёсць,

І ўсё больш

Ты застается ў мінулым,

I застаецца мінулае

У будучыні

Усё больш.

38

Накрэсліваюць шляхі

У кнізе твайго жыцця

Свае думныя ўзоры.

У бітвах,

Паходах,

Здзяйсненнях,

Задумах,

Стратах

Мінае твой век

I, мінаючы, набывае

Тваё аблічча.

39

Ад'ехаўшы —

Азірнешся:

Нізкае неба,

Глыбокі,

Зрушаны снег,

I на снезе

Мёртвыя ваяры —

Свае i чужыя.

Так учынілася

I хіба

Можа ўчыніцца

Інакш т а к о е ?

Toe,

Што бачыш апошні раз,

З табою развітвацца

Не захоча.

40

Чуйнаю думкай —

Ранаю чуйнай —

Слухаеш рэчаіснасць.

Што набрыняла,

Сабралася,

Падступіла

Да самай паверхні

I аб'явіцца хоча?

Дзе неабходна

Твая прысутнасць

Е як

Мусіш паводзіцца,

Каб сваё

Убіралася ў моц,

А чужое

Не мела моцы?

Усюды прысутнічаеш,

Ba ўсіх

Выпытваеш думку,

Але сваю

Нікому не адкрьшаеш,

Але ў сваю

Не ўпускаеш нікога.

41

Засвойваеш

Iспазнаеш

Cawrae большае,

Што чалавек

Можа,

I самае большае

Гэтаксама —

Чаго не можа.

Бываеш

У неба ў гасцях

I ў пекла,

Раішся з птушкамі,

З гадамі,

Ca звярамі,

I там,

Дзе для іншых —

Мяжа,

Для цябе —

Магчымасць.

42

Не можаш уваскрасіць

Сваіх мёртвых

Сяброў-ваяроў,

Што палеглі ў бітве,

Ды можаш

Уваскрасіць

I нанава ўвесці

У займішча новага дня

Замоўклую бітву —

Няхай сама

Яна вызначае:

Навошта

Так непадзельна

I так асобна

Злучыліся ў чалавеку

З целам душа

І з душою цела.

43

Згуба

Бяжьщь па тваіх слядах,

Табе падае руку

Здрада,

Дарогу табе заступае

Жах.

А ты ўсё адно

Застается жывым

Заўсёды:

Раптоўны ратунак

Цябе беражэ,

Імгненнае выйсце

Цябе пільнуе.

44

Не назіраў —

A бачыў,

Не слухаў —

Ачуў,

Крылаў не меў —

A лётаў.

Быў там,

Куды сцежкі не дасягаюць,

I рэчы,

Якія не маюць наймення

У мове людской,

Разумеў.

45

Нібы груганы — ахвяру,

Цябе апаноўваюць

Змрочныя,

Горкія,

Цяжкія думкі.

I не хапае

На тэты раз моцы,

Каб ix адпрэчыць,

І не хапае

На гэты раз шчасця,

Каб ix адолець

I павярнуць наўпроць.

Звернуты вочы

Углыб сябе.

Каб адразу

Ўсё зведаць i вырашыць,

Падаешся,

Прымаючы выклік,

Насустрач нязведанай долі —

Бядзе.

46

На чоўне

З малымі сынамі,

Апосталамі малымі,

Плывеш схаладнелай вадой

Да супротных князёў —

Хаўруснікаў i варагоўцаў.

Надоечы цалавалі

Яны святы крыж,

Прысягаючы,

Што не прычыняць

Табе аніякай шкоды.

Але калі прыплывеш,

Яны раптам

Прысягу зломяць.

Даўся,

Каб ашукалі,

Ці зазірнуў

У імглістую будучыню

I згадзіўся:

Хай будзе,

Што мае быць?!.

47

Зняволенага, цябе

Вязуць князі-вераломцы

У стольны Кіеў,

А Полацак

Ідзе следам.

Цешыцца княскі двор

I ходзіць глядзець

На дзівоснага вязня,

А Полацак побач

Тужыць.

Цябе замыкаюць

У поруб-цямніцу:

Цяпер,

Што хочаш, рабі

I, што хочаш, думай.

А Полацак ходзіць

Па вуліцах Кіева

I месцічаў водзіць

Услед за сабой,

I намаўляе на нешта.

Табе аддаюць уладу,

Князем вяльмуюць

І на пасад узводзяць,

А Полацак за руку

Бярэ цябе:

Княжа,

Ці не пара дадому?!.

48

Прастора

Напружваецца, як цеціва,

I час

Скіроўваецца,

Як страла,

Па найкарацейшай дарозе.

Яшчэ не мінула ноч,

А ты апынаешся ў дні,

I тое,

Што будзе заўтра,

Распазнаеш сягоння.

49

Людзям чыніш суды,

Князям

Раздает гарады,

Падзеям

Дапамагаеш скласціся так,

Як яны

Гэтага хочуць.

Носіш —

Выношваючы — у сабе

Наступнасць

I настаеш

З яе.

50

Што здзейсніцца —

Застанецца,

А што застанецца —

З часам

Забудзе,

Што азначала яно,

І пачне

Сведчыць сябе самое.

Шчыльныя літары

У летапісах пажоўклых

Спыняюцца,

Каб даўмецца,

Д з е ты

I х т о.

51

Употайкі

Сустракаешся са святым,

Чыёй келляй —

Падземныя сутарэнні,

I гэтаксама —

Употайкі —

З вешчуном.

Знаходзіш

З абодвума імі

Паразуменне,

3 абодвума імі

Вядзеш гаворку

Аб справе,

Аб часе,

Аб чалавеку.

З'ядноўваюцца ў табе

Вышыня i глыбачыня,

Зямля i нябёсы,

Святло i цемра,

Дзейсніцца,

Тоячыся ад паверхні,

Нязнаны Бог.

52

Вестку за весткай

Прывозяць табе

Ганцы.

Няма калі жыць,

Як хацеў бы,

Мусіш —

Як дбае дзень,

Як вымагае тыдзень.

П'еш, як ваду,

Бяду,

Ясі, як хлеб,

Гора.

Траціш сябе

Дарэшты

I зноў,

Страчваючы,

Знаходзіш.

53

Уклаў у Сафію

Сваю душу,

I калі

Звоняць званы,

Дзе б ні быў,

Усё роўна чуеш.

У намаганнях i ў спробах

Жыццё

Набывае ўсё больш аблічча,

Што даспадобы

Яму самому.

С в о й край,

С в о й народ,

С в а е гарады

I с в а я Сафія,

I ты ім таксама

Свой.

54

Гэтакі час:

Ён пахне

Жывіцай i дымам.

Дарога

Перацінае дарогу,

Меч

Абрушваецца на меч,

Дружына

Едзе насустрач дружыне,

Ваяр

Змагаецца з ваяром.

Гэткі час:

Выплаўляецца

З горна нягодаў

Народ,

З прысаку

Ўзводзіцца горад,

З роспачы

Творыцца моц.

55

Куюць кавалі

З жалеза

Кальчугі i латы —

На цела

Яшчэ адно цела...

Аднак,

Нібы не скончылася адно

Жыццё,

А другое

Ужо настае,—

У табе самім

Ствараецца цела,

Якога

Не можа ўгледзець

Страла,

Не можа намацаць

Дзіда,

Не можа параніць,

Меч.

56

Як свігавіца-маланка,

Калі набліжаецца навальніца,

Малюе на небе

Узоры свае,

Высвятляеш

Сабой рэчаіснасць

I апярэджваеш вынік.

А за табою

Грукаюць перуны,

I згуба

Ніяк не даўмеецца,

Дзе цябе пераняць.

57

Будзь літасцівы да чалавека:

Супротнікаў

Не карай

I вінаваўцам

Не помсці.

Яны яшчэ

Сябе не адрозвіваюць

Ад абставін

I супадаюць з мясцовасцю

То лясістай,

То балацістай,

То ўзгорыстай...

Адкрывай

У людзях i з'явах

Наступнасць,

Дзе помсце

Няма каму помсціць,

А варажнечы

Няма з кім варагаваць.

58

Ca сценаў

Святой Сафіі

Сыходзяць да палачанаў

Апосталы

I навучаюць праўдзе.

Хаваешся ад прызнання

I распазнання

У клопат гарачы

I ў ім выяўляешся,

І глядзіш

На постаць апостальскую,

Як на свята,

Дзе ты ўжо некалі быў.

59

Дужаецеся:

Ён князь,

А ты княжыч,

Ты сын,

А ён бацька,

Ён жартам,

А ты колькі змогі.

I ён цябе вучыць:

«Калі цяжар

Прыцісне да долу

I ты не зможаш

Скінуць яго — тады

Выгукні: хопіць!..»

Выгукваў —

I вузел

Развязваўся сам адразу

I атуляла палёгка

Ласкаваю хваляй.

Няма ўжо на свеце бацькі,

I сам ты ўжо князь,

A ўсё роўна

Выгукваеш час ад часу,

Быццам камусьці, нікому

Дзіцячы заклён свой:

Хопіць!..

60

На сутыках шляхоў,

На растоках рэк,

Між у сходам i захадам,

Поўднем i поўначчу,

На зямлі,

Заглыбленай у векавечнасць,

Тваё гаспадарства.

Магніт —

Прыцягваеш i збіраеш,

I творыш

Яшчэ не вядомы ў свеце,

Але такі знаёмы

Па постацях i вачах

Народ.

61

Вось вам, сыны, падарункі:

А гэта справы,

А гэта з'явы,

А гэта веды.

Куды памкнешся, Барыс?

Чаго зажадаеш, Давыд?

На што адважышся, Глеб?

Дзе спынішся, Расціслаў?

Як павядзешся, Раман?

Чым задаволішся, Святаслаў?

Глядзіш на сыноў

I імі

Распазнаеш сябе.

62

Хочаш з усімі сустрэцца,

A з кім — не маеш.

Ці заблудзіліся пасланцы,

Ці забылі

Само пасланне

I не жадаюць успомніць?

Мяняе

Воблікі свет,

I шукае

Пачатак бітва.

63

Зацята

Чыесьці пагляды

Скіроўваюцца да цябе,

Упарта

Чыесьці намеры

Табе пярэчаць.

I, падыходзячы да мяжы

Тваіх уладанняў,

Гнуцца i ломяцца,

Быццам дзіды,

Чыесьці шляхі.

Перашкодай

Стаўшы для сілы

Хлуслівай i ганарлівай,

У бітве самаадданай

Знаходзіш паразуменне

З сабой.

64

Хто даў табе

Гэтую кнігу?

Радок за радком

У ёй пакладзены словы,

Але пакладзены — быццам

Вывернуліся старонкі

Ці сам

Стаіш за напісаным...

Дбайна,

Нібы ўспамінаеш уголас,

Што некалі ведаў,

Чытаеш,

Ды раз за разам

Спыняешся, хібіш —

I раз за разам

Нехта, хто бачыць праўдзіва,

Падказвае, як належыць

Чытаць, што чытаеш.

I словы

Звязваюцца паступова

У змест.

65

Там, за туманам...

Стаіць i глядзіць туманам

Toe, што прызначае

Табе сустрэчу

I так прызначае,

Што пра яе

Ты сам здагадацца мусіш

I мусіш сам

Знайсці тое месца,

Дзе, -

I выбраць той час,

Калі

Табою аб'явіцца

Toe.

66

Яшчэ не ўсё перажыў?

Яшчэ не ўсё зведаў?

Увязнены ў сваім часе,

Замкнёны ў сваіх,

Такіх зменлівых,

Днях i начах,

Умееш выходзіць

За межы часу:

Дзе безвыходнасць —

Знаходзіш удачу,

Дзе безнадзейнасць—

Вынік,

I дзе небяспека —

Шлях.

67

Каб нават водсвету

Не дайшло!..

Каб нават водгуку

Не даляцела!..

Нібыта ў гарy,

Што верхам

Перакулілася і вядзе

Да мэты,

Якая сябе хавае,

З паверхні

Ўваходзіш углыбіню:

I спраты —

Яны ўжо сцежкі,

I ціша —

Яна ўжо розум,

I змрок —

Ужо зрок.

68

Роўнай дарогай,

Якою яшчэ не хадзіў,

Ідзеш

I прыходзіш раптам

Да загарадкі —

Да заставы.

I гэтак жа раптам бачыш:

Стаіць на дарозе

Роўна перад табою

Труна і, чагосьці

Чакаючы, каля яе

Натоўпяцца моўчкі людзі.

«Кладзіся — яна для цябе»

Пачуеш i ўсёю

Сваёю істотаю дужай

Пачутаму запярэчыш.

Збочыш,

Нахілішся,

Упадзеш

I вымкнеш на той бок

Заставы.

69

Учынкі твае

Адлучаюцца ад цябе

І, адлучыўшыся,

Пачынаюць

Табе пярэчыць.

Аднойчы зірнеш

У рачную плынь —

I ўбачыш сябе

Насупраць сябе,

І міжволі

Здзівішся:

Дзе падзеўся

Князь малады

I адкуль узяўся

Стары?..

70

Недасканалае, не!..

Бы нанова

Знаёмішся сам з сабою,

Абмацваеш сваё цела.

Ведаеш:

Ім жывеш,

Ведаеш:

Ім паміраеш,

I ведаеш яшчэ нешта

Звыш гэтага...

І неўпрыкмет

Toe, што клікала смутак

I ўводзіла ў роспач,

Зараз уводзіць у спадзяванне

i радасць,

Што не тлумачыцца,

Кліча.

71

Вяртае прастора

Людзям,

Як рэха,

Іхнія ўчынкі.

Няхай

Вучыцца чалавек

Адрозніваць,

Што яму можна,

А чаго — не...

I летапісы не тлумачаць

Прычыны,

Чаму так здараецца з чалавекам,

A толькі сведчаць

Аб смерці раптоўнай,

Аб страце горкай

Ды аб пакуце лютай.

72

Пойдзеш лясною,

Пазначанай ледзьве, сцежкай

I дойдзеш

Да той хаціны,

Што некалі ўбачыў у сне.

Увойдзеш —

Нікога няма,

Але ў печы

Дыхае чырванню жар,

На абрусе

Ляжыць накроены скібамі хлеб

I пахне

Мёдам i зёлкамі збан:

Пачастунак госцю.

Адведаеш — i спаўешся

Дрымотаю, i пакладзешся

На лаву, аўчынай засланую,

I тады

Нехта падыдзе i ў галавах

Спыніцца, i спытае:

«Што ты жадаеш

Сабе сама больш?»

I ты,

Нібы прызнаешся ў нечым,

Дагэтуль утоеным, скажаш —

I калі скажаш,

Прахопішся i азірнешся,

I не заўважыш нікога:

«Не мець сябе».

73

Hi думаць, ні гаварыць...

Падаўся,

Сваёю воляю ўладны,

Сваёю моцаю дужы,

Насупраць якойсьці сілы,

Што гэтага не хацела,

Спыняла цябе

I сама

Ад цябе адступалася,—

I апынуўся

У полі, імглою спавітым.

Няма тут

Hi ворагаў, ні сяброў,

I нават

Сябе самога

Распазнаеш ледзьве-ледзь.

74

Ці гэта дзень,

Ці ноч —

На табе

Трымаецца пільны прамень

Невядомага сонца

I жывіць

Думкі твае,

I лучыць

З будучыняй, якая

Заўсёды тут.

Сярод блытаных,

Пакручастых,

Няроўных

Зямных шляхоў

Адзіна відушчы шлях

Гэты.

75

Спрабуеш,

Але не можаш

Ужо ўмясціцца ў паўторы

I ўтое,

Што некалі ўмеў як ніхто,

Не можаш

Укласціся зноў:

У прысак

Знікае агонь,

I туды,

Адкуль быў табою ўзяты,

Вяртаецца крыж, з табою

Развітваючыся,

I адпускаюць

Новыя пераможцы цябе дамоў —

У наступнасць.

76

Народжаны ў свеце,

Але не супаўшы ca светам,

Не растлумачыш — адкуль

Прыходзіш,

Куды

Адыходзіш.

Недзе далёка,

За сінім лесам

I за блакітным

Полем,

Дагэтуль

Стаяць вешчуны-мудрацы

Ля тваёй калыскі

I моўчкі ўзіраюцца

У твой дзіўны,

У твой таямнічы,

У твой чалавечы,

Таю не падобны на іншыя,

Лёс.

77

Што спраўдзілася —

Аціхла,

Што адбылося —

Знікла,

Што выявілася —

Растала

І стала нічым.

Чалавек —

Гэта шлях,

Які трэба прайсці,

Магчымасць,

Якую трэба ўвасобіць?!.

Імгла,

У якой

Нікога няма,

Але ў ёй

Згусцілася i пульсуе,

I адгукаецца думцы

Рэха,

Што мае

Тваё імя.

78

Так шмат чаго змесціцца

У тваім

Вірлівым жыцці,

Што жыццё

Некалі стане цяжкім.

Просіш у смерці

Ласкавай:

Сатры

Усё, што было,

Каб зноў

Позірк стаў ясным,

А памяць

Чыстай.

79

Жывыя — памруць,

A мёртвыя —

Уваскрэснуць...

Нібы расстаешся

З сабою самім —

Адыходзіш

Адтуль,

Дзе было ўсё тваім,

Туды -

Дзе ты сам...

Будзеш бачыць:

Наблізіўся да канца,

А ведаць:

Вяртаешся да пачатку.

80

Дакладна,

Быццам зацьменне сонца

Ці нараджэнне зоркі,

Ці катастрофу,

Якая прыцягне

I затрымае ўвагу

Усіх,

Занатуюць

Колішнія летапісцы:

«1101 год.

Месяца красавіка

На дзень чатырнаццаты

А дзевятай гадзіне

У сераду

Навекі спачыў Усяслаў,

Полацкі князь».

Усё?

Цяпер насампраўдзе

Усё?..

81

З прадоння

Мінулых гадоў

Узнікаюць падзеі,

З падзеяў —

Людзі.

I, думкай адпушчаныя,

Знікаюць.

З'яднаны са зместам,

Заўсёды ўвасобленым

I не належным

Hi постаці,

Hi найменню,

Ты — ўжо не ты,

А сама

Непарушная глыбіня,

Сама

Недасяжная вышыня,

Сама

Туманамі спавітая

Далечыня.

ВЕРШАСКАЗЫ

ЧОВЕН

Дзе рэчка, дзе возера, там і човен — спрадвечны «чаловень» возера альбо рэчкі.

Човен выцесліўся, вычасаўся, «вычавіўся» на сушы і лічыцца сваяком карытам і ночвам, але калі ў карытаў і ночваў «авечыя» звычкі, то ў чоўна — «воўчыя», калі карыты і ночвы прысвечаны сушы і толькі час-почас асвечваюцца вадою, то човен начуе і днюе ў вадзе, калі карыты і ночвы сухія знадворку, то човен наадварот.

Калі ж човен знячэўку ці паступова напаўняец-ца вадою, тады ён нявечыцца і прычальвае не да берага, а да дна.

Човен навучаны асцярожнасці, ён чуйны да току вады і вагання хваляў, і вочы яго рассяроджаны па ўсёй плошчы ягонага цела.

У звычайнае надвор'е човен заслоньвае-зачыняе свае магчымасці, але ў адчайны час ён заахвочваецца на немагчымае і ўзлятае туды, дзе надоечы лёталі чайкі.

ШАЛІ

Шалі шануюць раўнавагу, і калі нехта яе парушае, яны хвалююцца, непакояцца, пакуль нарэшце не расшалопаюць, колькі — кіло альбо лот — важыць гэтае парушэнне, а да таго ж яшчэ колькі яно каштуе — дукат альбо шэлег.

Шалі пільна сочаць адна за адной, не дазваляючы адна адной шальмаваць, і калі адна з іх хоча прыўлашчыць сабе нейкі лішак, другая тут жа шалохаецца ад абурэння ўгору.

Шалі не маюць шляху, а маюць шкалу, якая, як школа, утрымлівае іх ад шалаў, ад шалапуцтва і навучае шляхетнасці.

Шалі вітаюцца, б'ючы адна адной чалом:

«— Шалом, шаля! — Шалом!..»

ЛЕБЯДА

Сярод «лабудзівага» зелля лебяда вымалёўваецца, як лебедзь сярод гусей: яна белага стану, белага паходжання, белай «косткі».

Лебяда не дбае аб прывілеях і расце, дзе давядзецца: на лядах, пад плотам альбо, калі гаспадыня згаджаецца, дык і на градах.

Але дзе б яна ні расла, яна пільнуе людскую долю, і калі парушаецца жыццёвы лад, калі над краем пануе няўрод, а людзі бадзяюцца, быццам здані, шукаючы, дзе б што здабыць на абед ці вячэру, лебяда нагадвае аб сабе: яна, хоць бедная, але яда, а ў часіну нішчымніцы, бадай, тое самае што і бульба, бадай, тое самае што і хлеб.

Лебяда туліцца да людзей, а людзі любяць яе больш за любое іншае зелле, ведаючы: дзе лебяда, там смутак не смутак, голад не голад, бяда не бяда.

АКНО

Вока хаты, акно спакон веку ўзіраецца ў свет, і свет спакон веку ўзіраецца ў акно. I таму яно заўсёды старое, як сама хата, і новае, як сам свет.

Акно выводзіць хату ў кантэкст наваколля, пераконваючы яе, што тое «кіно», якое яно ёй паказвае, мае да яе нейкае — і мо не малое — дачыненне.

Акно акантавана каробкаю, перахрышчана рамаю, аздоблена ліштвою, абгрунтавана падаконнікам і ўзаконена аканіцай.

За акном, па двары, ходзіць конь.

На акне стаіць вазон з кветкамі.

Над акном, у куце-покуці, узвышаецца ікона.

МУХА

Літоўскае m u s é куслівая, як аса, але ёй мусіць усё даравацца, бо яна musų (наша).

Сербская м у в а да ўсіх праяўляе ўвагу, з усімі імкнецца знайсці супольную мову, а сустракае змову.

Беларуская муха прымхлівая: яна пільнуецца сваіх Сёмухаў і сваіх Дзесятухаў, дзе можа ўволю павесяліцца,— пабыць «пад мухай».

Украінская м у х а кумекае, як бы ёй дзе змахляваць, але, махлюючы, апрача гешэфту, атрымлівае аплявуху.

Руская м у х а «зуха»: яна мае «ухараўскія» ўхваткі, нібыта яна сама вынайшла прымаўку: «Адным махам сем мух забіяхам» і сама ж намерваецца яе спраўдзіць.

Чэшская m o u c h a гаспадыня ўхаце: яе хапае, каб пасмакаваць і малако, і мёд, і муку.

Латышская m u š a — мошка, але ў гэтай мошкі душа музы.

ПОПЕЛ

Попел абагульняе i ўраўноўвае ў правах усё, што вылучала i чаму спжвала свой хваласпеў полымя i што пялегаваў дым — цi гэта дбайна пілаванае паленне, ці леташняе ламачча, ці камлюкаваты корч, i хто цяпер вылучыць i адрозніць у пялёнцы-посцілцы чыстага попелу, дзе тут бярэзіка, дзе тут ліпа, а дзе таполя.

Попел — воаыт, які застаецца пасля таго, як усё скончылася, адпалала, адсвяткавала i адбалела: у ім супадае агонь i дрэва, але калі нядаўна ён быў найбольш родны стыхіі агню, то цяпер найболей ёй процілеглы, калі нядаўна ён быў найбольш блізкі матэрыі дрэву, то цяпер ёй — таксама — найболей далёкі.

Попел не белы, не чорны i не пялясы, а спелы, i, як насенне спелага плёну, ён спакон веку мае попыт у поля Опаля, у поля Антопаля, у поля Заполля.

ЖОРНЫ

Парожнія, жорны стаяць, але калі ў іхняе жарало ўсыпаецца хоць бы жменя зерня, яны ажываюць, яны разварушваюцца, яны «жораюць» пачастунак, варожачы, што ўрэшце з яго атрымаецца, ці корж, ці аладак, ці піражок.

Тое, што распачынаў жняяр-серп і прадоўжваў цэп-малацьбіт, жорны даводзяць да ўзорнага завяршэння.

Жорны жорсткія: яны мажджэраць, перашароў-ваюць, ператрушчваюць жарству жыта, ячменю, пшаніцы.

І гэтаксама, як жорны, кружацца між сабою зямля і неба, не выпускаючы са свайго кругазвароту ні пружанца, ні ружанца, ні жупранца, пакуль кожны з іх не перамучыць сваіх шурпатасцяў, не зжыве заганаў, пакуль кожны з іх не зробіцца «зорны», пакуль кожны з іх не зведае канчатковага паражэння, а разам з тым — перамогі.

ЛІХТАР

Калі на дварэ запаноўвае цемра, у якой як літары ў чарніле, раствараюцца рэаліі наваколля, а на небе не відаць ні зорак, ні месяца, тады аб'яўляе свой твар ліхтар — месяц, які запальваецца чалавекам i з чалавекам вандруе.

Ліхтар нанава распазнае рэчаіснасць; ён сцярожка, па-вартаўнічы, пасоўваецца наперад і, апрадмечваючы i арэчаўляючы наваколле, бесперастанку дапытваецца-высвятляе, што ёсць што, хто ёсць хто.

У пагодлівую пару ліхтар заносіцца ў хату, вешаецца ў камору i там, пагаслы, нічога не памятае з таго, што калісьці было, але ў ліхачассе, калі нешта ломіцца ў прыродзе i ў бьще, калі хмарыцца воблік свету, да ліхтара звяртаюцца, як да лекара альбо ліхвяра — каб спрыяў, каб ратаваў, каб ліхое ператлумачваў на добрае.

Сярод астатніх прадметаў i рэчаў ліхтар элітарны; нібы відушчая ліра, ён натхняецца чалавекам i сам натхняе чалавека ў яго вечным пошуку самога сябе.

ДУПЛО

Дуплу даспадобы дрэвы, якім па сто, а то i болей гадоў, — ліпы, дубы, таполі; усяроджваючыся ў плоць дрэва, яно ўсяроджваецца ў плоць стагоддзяў.

Дупло дапаўняе i аплоднівае дрэва, выдлубваючы ў ім свод дубль-шлях i паказваючы гэтым шляхам, што можна расці не адно толькі ў неба, але i ў дол.

І што б ні думала дрэва пра гэты шлях, якім бы ён яму ні ўяўляўся — відушчым альбо аблудным, дупло дбае, каб ён здзяйсняўся.

Дупло затуляе сваіх жыхароў ад непагадзі i спуду, у ім утульна i цёпла.

МАЛАКО

Беларускае м а л а к о смачнейшае за мак і маліну: малым яно дае моц і розум, а старых малодзіць.

Стараславянскае м л е к о як Мекка: усе да яго імкнуцца, усім яно лекі.

Рускае м о л о к о падмацунак касцу і ма-лацьбіту і лакомство катку.

Балгарскае м л я к о мляўкае, як летні сон: яно лашчыць язык і паднябенне.

Праславянскае m e l k o змялелае, як Няміга.

Лужыцкае m l o k o закрашвае локшыну.

Шведскае m j o l k пахне мёдам і зёлкамі.

Нямецкае M і l c h мілае, нібы малітва маці за сваё немаўля.

ЗВОН

Звон адзываецца на ўсе святы, на ўсе вялікія падзеі і, супадаючы са сваім зрокавым вобразам, зноўку і зноў апынаецца звонку яго.

Звон азануе прастору, і той абсяг, які займаюць яго зовы, яго перазовы-звёны, становіцца своеасаблівай зялёнай зонай.

I нават калі б звон званіў безупынна, разумнаму слыху ён усё роўна не назаляе.

ТОРБА

Торба — рот, які глытае ўсё, што яму даецца, што ў яго кладзецца, — ці гэта хлеб, ці сада, ці кавалак сыру, ці тузін печаных бульбін, аднак, праглынутыя, яны атабарваюцца ў торбе, як у сябе дома.

Торба — „творба": яна творыць чалавека, фармуе яго постаць, удакладняе яго паводзіны, афарбоўвае яго думкі, i людзі, ведаючы, што з торбай лепш, чым без торбы, баяцца, аднак, рабіць яе сваім правадыром, шлюбавацца альбо братацца з ёю, каб самім не зрабіцца яе атрыбутамі — жабракамі.

Парожняя — торба, нібы хвароба, цягне свайго носьбіта долу, поўная — нібы „горба", узносіць угору.

ШКАРЛУПІНА

Шкарлупіна заглытвае яйка, нібы змяя-шкарупея, але так, што яно застаецца цэлым і непарушным, а сама, у сваю чаргу, становіцца яго часткай, яго шкурай, яго ахоўнай знадворнаю абалонкай.

Няма той хвіліны, каб шкарлупіна не рупілася аб яйку, яна атуляе яго, як найдаражэйшы скарб, пільна і шчыльна, не пакідаючы нідзе ніводнай шчылінкі.

Шкарлупіна крохкая, але не настолькі, каб дазволіць знадворным штуршкам і шкрэбінам пашкодзіць яшчэ не народжанаму жыццю;

шкарлупіна цвёрдая, але не настолькі, каб не дазволіць гэтаму жыццю прабіцца, прастукацца, пралупіцца, а самой, ні на што не скардзячыся і не наракаючы, апасці купкай спустошаных і бескарысных ракушак, распасціся на шалупінне.

ВІЛЫ

Праславянскія v і d l а справядлівыя: што б яны ні рабілі, яны заўсёды робяць для кагосьці — для «вы».

Сербскія в и л е, нібы пракудлівыя німфы-вілы, штохвілі ўхіляюцца ад вайны, а, ухіліўшыся ад вайны, ухіляюцца і ад міру.

Украінскія вила працавітыя, як валы; але калі яны маюць сілу, не маюць «вільності», калі маюць «вільность», не маюць сілы.

Беларускія вілы, ці яны ўбіваюцца ў гной, ці ўвіхаюцца з сенам, усялякі раз мусяць ведаць, у якім баку Вільня.

Польскія widły відушчыя: яны глядзяць у ваду Віслы, а бачаць, што робіцца далёка ў наваколлі.

Рускія вил ы, куды б ні вялі, заўсёды апынаюцца перад немінучым выбарам: или — или.

ЛАПЦІ

Лапці — палапленцы: пасчапляныя з асобнык лапікаў, яны лёгка ўпускаюць i выпускаюць вільгаць, i на балацінах Пцічы, Піны ді Прыпяці яны найлацвейшы абутак.

Лапці плятуцца самі, ix не трэба купляць, за іх нее трэба плаціць; плоць ад плоці тутэйшай прыроды i тутэйшага побыту, яны „прыліпаюць" да сваіх носьбітаў i, робячыся іхняй прыкмецінай, уплываюць на іхнюю постаць.

Цельпукаватыя, нібы мадзведжыя лапы, лапці дацялёпваюцца i да пляца, i да палаца.

Лапці сціплыя, але нагам i душы з імі цёпла.

БАРАЗНА

Быццам драпіна-бразгоціна, баразна разразае поле на дзве часткі, на дзве палавіны, але гэтым не абражае яго, а дагаджае яму.

Наперадзе баразны, надаючы знакі, куды ёй кіравацца, тупаціць конь, бразгаціць збруя i шаргаціць плуг, ззаду на ёй збіраюцца i ўсчынаюць свой амбарас вароны, i хоць зараз баразна здаецца разбуранай i нямою, яна неўзабаве аздобіцца прыязнай зялёнаю рабізной.

Якою б доўгай баразна ні была., яна — якраз; яна выводзіць ранак у вечар, зару — у змярканне, сяўбу — у збор ураджаю i, усё больш трацячы свой вобраз, усё больш набывае яго.

НЕРАТ

Нерат нырае ў нетры ракі і, прапускаючы раку праз сябе, затрымлівае яе жыхароў — рыбін,

Нерат нікому не дароўвае неабачлівасці, і хто ў яго раптам трапляе, таму няма ходу ні ўзад, ні ўперад.

Але нерат не рады сваёй удачы, бо калі ён парожні — ён адчувае сябе ракою, для якой няма перашкоды, а калі з рыбай — дык рыбай, якая шукае і не знаходзіць ратунку.

АСКЕПАК

Калі здараецца кепскае — б'ецца люстэрка ці гляк, тады ўзнікаюць аскепкі — аспекты пытання, якія забылі само пытанне, складнікі спектру, якія згубілі сам спектр.

І як бы пасля іх ні склейвалі і ні склепвалі, яны ўжо не змогуць вярнуцца ў колішнюю самаадсутнасць, яны ўжо не змогуць прыняцца ў ранейшую цэласнасць.

На аскепак, нібы на блазна-кепа, валяцца кіпы кепікаў, яго папікаюць, яго папіхаюць, пакуль наогул не выпхнуць на сметнік, і калі шкліну ці гляк шкадуюць, то нікому ніколі не прыйдзе на думку пашкадаваць аскепак, сказаць, што ён кемлівы, што ён пекны.

Аскепак — скептык: ён ведае, што ў аснове ўсіх непарушных саюзаў, усіх маналітных сплаваў прысутнічае непрыкметнае, але шматстайнае «аз», і гэтае «аз» аднойчы захоча акрэсліцца, захоча стаць к і м с ь ц і.

ВЕРАЦЯНО

Нібы яго точыць верад, верацяно шчыруе ад цямна да цямна, а калі запальваецца лучына, то і ў часы вялікіх і мігатлівых ценяў, і такім чынам расце: набывае ўсё большую вагу, таўшчыню і вартасць.

Скіроўваючыся сваім верхам і нізам у два процілеглыя канцы, сумяшчаючы і ўраўна-важваючы ў сабе два процілеглыя вектары, верацяно не западае ў невараць, а ўцягвае навакольную прастору ў віртуальную сферу свайго ўплыву.

Быццам віруе вір, верацяно верціцца адно толькі наўкола самога сябе і, «перацягваючы» разбэрсанае ў спарадкаванае, няпэўнае ў пэўнае, верыць, што яно цэнтр рэчаіснасці.

I ці возьмецца хто пярэчыць, што яно не мае рацыі?!.

СЛУП

Стараславянскі с т о л п ъ, нібы святочны стол, прываблівае да сябе людскія толпы.

Украінскі с т о в п, нібы пост, «сталае» ўсіх, хто едзе і хто ідзе, і таму ён — сто, і таму ён — стоўпішча.

Рускі с т о л б стаіць пасярод дарогі, і той; хто разбівае аб яго лоб, лаецца: «Асталоп!», а хто блытаецца ў трох соснах, вітае яго: «Апостал!»

Сербскі с т у б — тубылец: выступаючы над зямлёй, нібы ступа, ён, нібы студня, уваходзіць углыбіню.

Літоўскі s t u l р а s адтуль і адсюль затуляе сваім тулавам Летуву ад непажаданых наступстваў.

Беларускі с л у п лупаціцца ў наваколле, спрабуючы даўмецца, чаму ён усім слугуе, а ўсе яго лупяць, усе лупцуюць.

КЛЮЧ I ЗАМОК

Ключ кліча, замок адгукаецца, ключ шукае, замок чакае, ключ ведае, замок мае, ключ то знікае, то зноўку ўзнікае, замок застаецца заўсёды на тым самым месцы.

Ключ ад усіх хаваецца, замок усім аб'яўляецца, ключ — у схованцы, замок — навідавоку, ключ уладкоўваецца ў сухім і ў цёплым, замок мокне на дажджы і калее на холадзе.

Ключ — клічнік, замок — пытальнік, ключ — модус, замок — атрыбут, ключ — учынак, замок — з'ява, ключ належыць мужчыне, замок — жанчыне, ключ — неба, замок — зямля.

Замок забараняе, ключ дазваляе, замок — зіма, ключ — вясна, замок — правіла, ключ — выключэнне, замок — загадка, ключ — адгадка, замок — нуль, ключ — адзінка.

Ключ бачыць, замок пазірае, ключ чуе, замок слухае, ключ — лічба, замок — слова, ключ — дзейнік, замок — выказнік, ключ — выпадковасць, замок — заканамернасць, ключ — магчымасць, замок — неабходнасць.

Ключ — смык, замок — скрыпка, і куды б, далёка ці блізка, ні адыходзіў ключ ад замка, сувязь, якая іх лучыць, не калечыцца і не камечыцца, і адкуль бы, здалёк ці зблізку, ні вяртаўся ключ да замка, за гэтым вяртаннем сочыць музыка іхніх узаемадачыненняў.

ЖМЕНЯ

Жменя — «меня»: тое, чаго не мае, яна бярэ, а тое, што мае, яна аддае і такім чынам усталёўвае раўнавагу паміж парожнім і поўным.

Калі жменя бярэ болей, чым яна можа ўмясціць, тады яна ненаежа; калі яна аддае меней, чым узяла, калі нешта ў ёй «зажымаецца», тады яна жмінда.

Жменя абмежаваная, і таму яна паўтарае адзін і той жа рух, памнажаючы яго на ўсю даўжыню чалавечага жыцця.

Жменя сее і жменя жне. Жменя мне і жменя табе.

БАГНА

У багне, бы ў лазні-бані, бавяць свой час паганскія багі-нячысцікі, і агонь апраметнай грэе яе «габінеты».

Багна багатая тым, што ёй аддае наваколле, і ўсё, што яно аддае, «габае» нагбом,

Ціхмяная, нібы ягня, багна нікога не палохае, ні на кога не нападае, аднак яе баяцца, як ганьбы, і агінаюць, нібы благое здарэнне.

Багна абагульняе ваду і сушу, і хто ўгадае, якая ў яе глыбіня, якая ў яе «гіблыня».

МЁД

Украінскі м е д найлепшая яда і мядзведзю, і людзям.

Рускі м ё д насычаны, нібы ёд: ён і пячэ, і гоіць.

Праславянскі m e d ъ адмысловы сродак для медытацыі.

Літоўскі m e d u s духмянлівы, нібы мята.

Латышскі m e d u s ведае на памяць усе рэцэпты старой медыцыны.

Старажытнапрусжі m e d d o загуслы, як медзь.

Старажытнаіндыйскі m e d h u — квінтэсенцыя рэчаў, згушчаы дух самой матэрыі.

Ірландскі m i d дае сілу ідалам і розум – людзям.

Беларускі мёд — нямая мелодыя, якая гучыць адно толькі таму, хто ім ласуецца.

ЧАРОТ

Чарот чарадою заходзіць ва ўрочышча Шчары, Нарачы, Нешчарды і, пабраўшы, каб дыхаць, у рот цыбуры сваіх трубак, нібы раптам заснуў ці падпаў пад чары, там затрымоўваецца.

Адной сваёй часткай чарот учаперваецца ў грунт, другою — уточваецца ў ваду, трэцяй — урошчваецца ў паветра, і, сам пры гэтым становячыся нечым чацвёртым, у салодкім палёце сторч галавою ўстромліваецца ў чарэнне нябёсаў.

Чарот тварыўся не на ўроку малявання, а на ўроку чарчэння, і сярод іншых квяцістых і маляўнічых рэчаў, нібы патароча, ён «вечаровы» і «чарнавы».

АЛАДКА I БЛІН

Аладка гладкая, блін пульхны, аладка ўдалая, блін файны, аладка — латка, блін — лапік, аладка — аўра, блін — німб.

Аладка пячэцца на патэльні, блін — на блясе, аладка салодкая, блін «аблізны», аладка лагодзіць згадку, блін — успамін.

Аладка — на Каляды, блін — на Вялікдзень, аладка — на сняданак, блін — на абед, аладка пахкая, блін бліскучы, аладка ладкуецца ў далонь, блін плішчыцца ў жменю; але аладка гэткая ж смачная, як і блін, а блін лепіцца з таго ж самага цеста, што і аладка.

ГАРОХ

На беларускі г а р о х рохкаюць свінні, што ён у агародзе найгоршы, а ён у адказ рагоча.

Рускі г о р о х, калі на яго глядзяць, харошы і гожы, а калі ядуць — горкі.

Украінскі г о р о х агарошвае, думалі, што ён «ох», а ён — «ах», думалі, што яго нямнога, а яго цэлы рог.

Польскі g r o c h хоць не град, але грукатлівы, хоць не грош, але ганарлівы.

Чэшскі h r á c h вялікі, нібы арэх, і нават грак разважае, ці яго праглынуць, ці — далей ад граху — абмінуць.

Праславянскі g o r x ъ, калі сеецца, з прыгор-шчаў перавандроўвае на горку, а калі выспее — зноў у прыгоршчы.

СВЯРДЗЁЛАК

Аддадзены сваёй прадузятасці, яка я зрабілася яго натурам, свярдзёлак, як дзяцел, заўсёды звернуты вастрыём сваёй увагі да дрэў, але калі дзяцел дрэвы лечыць, то свярдзёлак, надварот, вярэдзіць.

Свярдзёлак апяразаны спіралямі свербу, якія прымушаюць яго то ўкручвацца ў сярэдзіну дрэва, то выкручвацца назад.

Свярдзёлак сярдзіты: ён зацвярдзелы ў сваіх дзеяннях i перакананнях, i „драўляныя" слёзы яго не кранаюць.

Вынік свярдзёлкавай дзейнасці — дзіркі: імі дзеліцца паяднанае i паядноўваецца падзеленае i дзякуючы ім „сярэды" i „панядзелкі" маюць магчымасць непасрэдна пагутарыць між сабой.

БАРАН

Польскі b a r a n у адных бярэ, a другім дае, для адных жабрак, для другіх дабрадзей.

Украінскі б а р а н бярэцца давесці, хто тут брат, а хто сват, хто тут шваб, а хто брыт, хто тут стрыжаны, а хто брыты.

Рускі баран — б а р а н: усім небаракам ён дорыць па абаранку.

Беларускі б а р а н атабарваецца каля брамы, каб, калі трэба, яе бараніць, a калі трэба, прасіць у яе абароны.

Чэшскі b e r a n пазірае на Брно, а бачыць Берлін.

Верхнелужыцкі b o r a n ад ранку да вечара стаіць у адрыне, разважаючы, як гэта зрабілася, што ён тут.

Албанскі b е r r бораецца то з бервяном, то з Вär (ам) — мядзведзем.

ШАПКА

Шапка сваячыцца з шафай, але калі шафа мае справу з многімі прадметамі, то шапка з адным, але самым галоўным.

Яна прысвечана ў першапачаткі, якіх ніхто не можа ўбачыць і аб якіх, нават шэптам, ніхто нічога не можа сказаць,— у чалавечыя думкі, і таму спакваля назапашвае-набывае статус даверанай асобы.

З усіх бакоў шапка шчыльна «зашпаклявана», і як бы ні шныпарылі скразнякі, яны не могуць намацаць ніводнай шпары.

Шапка — капа, якая падвышае чалавека ў яго ўласных вачах і ў вачах іншых і здабывае яму пашану. I таму нават самы апошні спадар, нібы шпак шпакоўню, шукае альбо спадзяецца калі-небудзь знайсці свой красамоўны, заўсёды ўсім прад'яўлены «пашпарт» — шапку, якая яму пасуе.

ЛІНІЯ I РЫСА

Лінія ліецца, рыса рухаецца, лінія — плынь, рыса — рэчышча, лінія прыстасоўваецца да абставін i пры першым зручным выпадку гнецца i нахіляецца, рыса спрачаецца з абставінамі i пераспрэчвае ix.

Лінія плаўная, рыса рэзкая, лінія зменлівая, рыса ўстойлівая, лінія звілістая, рыса простая, лінія — галіна, рыса — ствол, лінія імкне, рыса — расце.

Лінія — лішак, рыса — якраз, лінія — лірыка, рыса — эпас, лінія — мелодыя, рыса — рытм, лінія вымалёўваецца, рыса акрэсліваецца, лінія моліцца, рыса хрысціцца, лінія — імя, рыса — прозвішча.

Лінія ліняе, рыса сціраецца, лінія сцелецца па даліне, рыса караскаецца на гapy, лінія любіць лагоду, рыса — рызыку, лінія давярае свае развагі гліне, рыса — прысаку, лінія выяўляецца ў ліштве, рыса — у рыштаваннях, лінію натхняе летуценне, рысу — карысць.

Лінія — каляіна, рыса — траса, лінія — ліна, рыса — стрыжань, лінія — лівень, рыса — струмень, лінія — аналіз, рыса — характарыстыка, лінія мае аблічча, рыса — твар, але само аблічча заўсёды спалучае ў сабе рысу i лінію, i аб'ядноўвае ў сабе заўсёды лінію i рысу твар.

ВЕЦЕР

Беларускі в е ц е р сланяецца па свеце, пераціраючы пацяруху і цярэбячы вецце дрэў.

Рускі в е т е р нясе ўсім привет.

Польскі w i a t r ветэран; яго аповеды вартыя веры.

Палабскі v o t r мае непаўторны водар, але гэты водар закаркаваны ў стагоддзях.

Ніжнялужыцкі w j e t š знявечаны: нікога не чапаючы, ён чакае, калі ўсталюецца вечар, які схавае яго ад старонніх вачэй і старонніх спачуванняў.

Славенскі v e t e r надзімае ветразі ў Ядранскім (Адрыятычным) моры.

Славацкі v i e t o r трымаецца аднаго вектару, на ўсе астатнія накладаючы вета.

Чэшскі v i t r з аднолькавай цікавасцю зазірае ў вітрыны і ў вітражы.

Македонскі в е т а р інтравертны: ён вандруе ўнутры адной прасторы, адной тэрыторыі.

Стараславянскі в ѣ т р ъ, як бог, мае тры твары: адзін — для хмараў-аблокаў, другі — для зямной паверхні і трэці — для мора.

Нямецкі W i n d працуе: ён круціць крылы ў вентылятараў і ў ветракоў.

Латышскі v ē j š увішны: калі непагадзь — свішча, калі пагода — сушыць развешаную бялізну.

СУМЁТ

Сумёт месціцца каля перашкоды — плота, паветкі, моста, а то і проста, дзякуючы якой-небудзь умяціне ці зачэпцы, у полі.

Сумёт высноўваецца з сумяціцы — сумоўя ветру і снегу, але выснаваны, уяўляе ансамбль, дзе пануе сіметрыя.

Да сумёта не стасуецца схема: калі ён геамет-рыя, то мастацкая, калі мастацтва, то геамет-рычнае, а хутчэй за ўсё ён сумесна і геаметрыя, і мастацтва, іхняя сума.

Нібы самалёт, аддадзены палёту, сумёт з цягам часу перастае існаваць — перацякае ў палёт, але, не ўпадаючы ў сум, і ранішне-белы, і вечарова-сцямнелы сваёю прысутнасцю ўсім аб'яўляе: «Sum» («Я ёсць»).

ДВОР

Двор неадрыўны ад хаты, яны двайняты: хата — „адната", двор — „двар", аде калі хата ўсё хавае ў свае хатулі i палаты, то двор — наадварот: усё адкрывае — i рэчы ўключаюцца ў кругазварот прыроды, а прырода ўваходзіць у асяродак рэчаў.

Каб нішто, аднак, у двары не пачувала сябе „выдвараным", ён абносіцца „творам" — плотам i адорваецца „тварам" — варотамі.

Двор — радовішча: у ім дровы знаходзяць сабе прытулак, a ўсе істоты — спажытак.

У двара свой водар, сваё надвор'е.

МАРОЗ

Беларускі м а р о з насяляе наваколле марамі.

Рускі м о р о з малюе розы.

Польскі m r ó z мружыць вока,

Чэшскі m г ä z разам з зарой высвятляе рэчы i разам са змрокам зацямняе.

Стараславянскі м р а з ъ росную марасу „ператармошвае" ў снежную шэрань, а мурзатую гразь „ператарможвае" ў гартаваную брукаванку.

Палабскі m о г z змораны.

ПЕЧ

Печ — першая гаспадыня ў хаце: яна апякуецца, каб у хаце панавала вечнае лета; калі ж у хаце ўсталёўваецца восень альбо зіма, усе спяшаюцца да печы, каб распытацца, як яна пачуваецца.

Печ „пешчыць" ламачча, „пешчыць" дровы i, хоць яны часам плачуць ад гэтакай пяшчоты, перайначвае ix у агонь, у дым, у вуголле, у попел.

У печы варыцца, парыцца, смажыцца i пячэцца „ечыва" — тое, што, выспяваючы да належнай уежнасці, ca смакам будзе есціся сямейным вечам у абед i ў вячэру.

Ля печы чаўпуцца-ўвіхаюцца чаляднікі — качарга, чапяла, рагач.

На печы, лечачы плечы, адпачывае прадзед.

КРЫНІЦА

Быццам карэнне гіганцкага дрэва, крыніца крыецца ў „ніцмax" зямлі.

Там, дзе яна прабіваецца на паверхню, крыніца „садзіцца крыцай", i ўсе навакольныя каўшы i карцы маюць рацыю, калі сёлета, каб наталіць у сквар смагу, скіроўваюцца на тое самае месца, куды кіраваліся летась i пазалетась.

Як з раніцы выбрыньвае дзень i вечар, гэтак з крыніцы вырыньваецца рака, каб i ўвечар, i ўдзень, i ўранні, натхняючыся крыніцай, крыліцца-ліцца ў невядомыя далячыні.

Крыніца чыстая, крыніца празрыстая: акалічнасці не паспелі яе ні скрывіць, ні пераніцаваць па-свойму, i таму людзі, каб далучыцца да першапачатку i прысвяціцца ў ісціну, нават ад самай граніцы зямлі вяртаюцца да крыніцы.

МОРА

Беларускае м о р а — камора, у якую трапляе ўсё, што траціцца сушай.

Польскае m o r z e, можа, акіян, а можа, лужына.

Нямецкае M e e r мерае сваю глыбіню i сваю шырыню, а, памераўшы, мяркуе, з якімі камерамі мець справу, ад якіх — ухіляцца.

Ірландскае m u i r абмуроўвае, каб яны не размыліся, выспы i мацерыкі.

Гішпанскае m a r сягае да самай Амерыкі.

ПАПЕРА

Папера — паверхня, на якую абапіраюцца „перпендикуляры:" літар i на якой разгортваецца тапаграфія слоў.

Яна пераемніца папірусу i пергаменту, i ўсе перлы, што здабывае пяро, аперваюцца дзякуючы паперы.

Папера „кааперуецца" ў кнігу альбо сшытак і, спарваючыся ў кнізе i ў сшытку ў двухадзіныя перыяды-аркушы, бесперапынна, з першага радка па апошні, пераадрасоўвае ўвагу таго, хто чытае ці піша, на тое, што прачытаецца i напішацца.

Папера нетрывалая, яе пераворвае начорна агонь i пералітоўвае набела вада, але тое, што на ёй уцяперваецца, дадае ёй трываласці на стагоддзі, а то i на тысячагоддзі наперад

ЗДАРОЎЕ I ХВАРОБА

Здароўе дае, хвароба адбірае, здароўе радуе, хвароба маркоціць, здароўе здабывае, хвароба губляе, здароўе для кожнага чалавека дар, i кожны чалавек для хваробы ахвяра.

Здароўе выпроствае, хвароба горбіць, здароўе бадзёрыць, хвароба гняце, здароўе дароўвае чалавеку грахі i хібы, хвароба заводзіць на ix рахубы.

Здароўе дарагое, хвароба платная, здароўе харобрае, хвароба нахабная, здароўе робіць, хвароба з'ядае зробленае, здароўе збірае скарб, хвароба яго рабуе, здароўе гаспадаруе, хвароба жабруе, здароўе парадкуе, хвароба бурыць.

У хваробы шмат фарбаў, у здароўя адна, хвароба хаўруснічае з варажбою, здароўе — з жарашбою, хвароба хмарыць людскія твары, здароўе азорвае, хвароба чапае рэбры i ўнетрываецца ў вантробы, здароўе хвошча яе вярбой.

ПУНКЦІРЫ

*

Адгарадзіўся ад наваколля

плотам з бярозаў i соснаў

i сам за імі

стаіўся: лес.

*

Змяркаецца.

У парку крычаць вароны —

i крыкам намацваюцца,

што яны ёсць.

*

Такі прыгажун,

а зажураны:

неба не хоча

ужо ўсміхацца табе,

сланечнік?!.

*

Ветраны ранак.

З дрэў

цярушыцца лісце,

з вачэй

точацца слёзы.

*

Каменне ў затоцы,

сярод камення

шэрыя качкі:

восеньскі морак.

*

Лужына.

Захапіла

жоўты кляновы ліст

i зашклілася лёдам:

е й н ы!..

*

Зрываецца i ў нікуды

ляціць лістота —

дарогу

паказвае мне?!.

*

Вострыць i вострыць дзюбу

аб камень крумкач:

ну, ляці ўжо,

досыць!..

*

Тулю да грудзей абярэмак

паленаў скалелых:

i ў нас

будзе нарэшце свята!..

*

Зімовыя прыцемкі.

Да старой

бярэзіны папрырасталі

вароны — скалелыя камякі.

*

Цягнецца з коміна дым

па-над снежным бязмежжам:

адна

сцежка — i тая ў неба.

*

Як паніжэлі

платы i вароты!..

Завулак

у снежных гурбах.

*

Сжаыіў недакурак i аніяж

даўмедца не можа,

што ў ім знаходзяць людзі:

грак-бедалага.

*

Збягаюць з дарогі

i пад сумёты

хаваюцца жвава:

змоўшчыкі-ручаі.

*

Разводдзе.

Быццам чыясьці рудая шапка —

стог сена ў вадзе

*

Чысты чацвер.

У вокны

стукаецца ўвесь дзень

клапатлівае рэха.

*

Лётае над красавіцкім

голым палеткам

першаю краскаю

матылёк.

*

Падпіў —

i трымаецца што ёсць сілы

аберуч за бохан хлеба:

стары вясковец.

*

Чмялінае свята: зацвіў

куст вербалозавы

у наваколлі.

*

Пакінуты дом.

Зазірае ў акно

галінка зялёнай вішні:

няўжо нікога?!.

*

Накрапвае дождж.

Трава

ўслухоўваецца ў бязмежжа.

*

Блукаю па Вільні.

На даўніх мурах

новыя назвы.

*

Схаваўся ў царкву ад дажджу:

знянацку

зірнулі знаўпроць святыя.

*

Дзе — старасць,

дзе — маладосць?!.

Зацвілі яблыні сёння.

*

Збягаюць струмкі з капяжа:

у асфальце

ямачкі-чаравічкі.

*

І гэта адзенне?!. —

здзіўляецца клён: касцёл

у леташніх рыштаваннях.

*

Жоўтыя свечкі ў траве:

дзьмухаўцы

абступілі сцежку.

*

Спеў у нябёсах,

нябёсы ў спеве:

жаўрук.

*

Боязна,

што заўважаць

i што не заўважаць —

таксама...

Суніцы зачырванелі.

*

Сярод залатых дзьмухаўцоў

адзін серабрысты:

у німбе?!.

*

Якімі высокімі павырасталі

быльнік i лебяда:

быў бы малым —

схаваўся б!..

*

Вось ужо й скончыўся лівень!..

A ліст кляновы лісту

перадае ўсё кроплі.

*

Далёка ісці...

Смакчу

няспелую сліву.

*

Вецце спусціла

ў замерлы ставок

i сама замерла:

вярбіна ў спёку.

*

Вуліцу заняло

паважнае шэсце:

ідуць

з пашы каровы.

*

Убіўся ў самую багну

i ўгору

узняў булаву:

аеравыя ўладанні!..

*

Хочаш са мной

паблукаць па свеце? —

Да рукава

бадзяк прычапіўся.

*

Хаваецца дзень.

У кожным

акне па сонцы.

*

Акрылася жабурэннем —

i неба

схавала ў сабе,

i з ім

схавалася ад паверхні:

затока.

*

З рынка нясу на руцэ

капусную галаву.

Ці ведаеш ты,

капусная галава,

колькі «зайцоў» каштуеш?

*

У ржышчы жытнёвым

конік застракатаў:

яшчэ

нешта не зжата?!.

*

Шэпчуцца:

ці застацца

стаяць у вадзе,

ці выйсці

усё ж на сушу...

Азёрныя чараціны.

*

Гронкі рабіны

зачырванелі:

ўгару

горнецца позірк.

Алесь Разанаў

Нарадзіўся 5 сьнежня 1947 году ў вёсцы Сялец Бярозаўскага раёну Берасьцейскай вобласьці. Вучыўся ў БДУ, але быў выключаны за патрабаваньне беларусізацыі ўнівэрсытэту. У 1970 годзе скончыў Берасьцейскі пэдагагічны інстытут. Працаваў у «ЛіМе», «Роднай прыродзе», выдавецтве «Мастацкая літаратура», часопісе «Крыніца». Паэт і перакладчык, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі імя Янкі Купалы.

З 1990 старшыня Беларускага рэспубліканскага фонду імя Рэрыхаў, з 1992 навуковы супрацоўнік Нацыянальнага навукова-асьветнага цэнтра імя Ф. Скарыны. Віцэ-прэзідэнт Беларускага Пэн-цэнтра. Сябра Рады СП Беларусі (з 1990). Узнагароджаны дыпломам ЮНЕСКА за ўдзел у міжнародным літаратурным конкурсе «Сустрэча двух сусьветаў».

Першыя публікацыі А. Разанава з'явіліся ў 1961 у піянэрскіх газэтах. Аўтар зборнікаў паэзіі «Адраджэньне», «Назаўжды», «Каардынаты быцьця», «Шлях – 360», «Вастрыё стралы», «У горадзе валадарыць Рагвалод» (Вершаказы і пункціры). Творчасьць паэта сьведчыць аб яго неардынарным мысленьні і нетрадыцыйным вобразна-паэтычным самавыяўленьні. Наватарскія жанравыя і рытміка-інтанацыйныя формы яго паэзіі вызначаюцца гуманістычным напаўненьнем, багатым жыцьцёвым зьместам. Як адзначаў вядомы крытык В. Бечык, «ён абапіраецца на вялікі вопыт сусьветнага мастацтва. Мы ўбачым у яго творах і баладны лад, і сучасную жанрава-стылявую раскаванасьць, і асаблівую ёмістасьць усходніх танка і хоку, і ўласьцівыя сюррэалізму сродкі і прыёмы пісьма».

У нечаканасьці асацыяцый, мэтафарычнай вастрыні і дакладнасьці, заснаваных на збліжэньні далёкіх паняцьцяў, адкрываецца неабсяжны інтэлектуальны падтэкст. Філасофскі роздум над бясконцым і непаўторным сьветам прыроды, грамадскім быцьцём і неабмежаванымі духоўнымі магчымасьцямі чалавечай асобы, над маральна-этычнымі праблемамі сучаснасьці найбольш поўна выяўляецца ў верлібры і яго разнавіднасьцях – квантэмах і версэтах.

Паэзія А. Разанава патрабуе ўдумлівага і неаднаразовага прачытаньня, заўсёды адкрывае новыя абсягі творчай індывідуальнасьці. Выступае з артыкуламі па пытаньнях сучаснага літаратурнага працэсу, а таксама ў жанры эсэістыкі. Вядомы як перакладчык. Яго творы перакладзены на ангельскую, балгарскую, грузінскую, чувашскую, чэшскую, эстонскую мовы.

Жыў некаторы час у Нямеччыне й Аўстрыі. Цяпер жыве ў Менску.

Content

Разанаў Алесь Рэчаіснасць

Алесь Разанаў РЭЧАІСНАСЦЬ

ВЕРСЭТЫ

ПАЭМЫ

ГЛІНА

УСЯСЛАЎ ЧАРАДЗЕЙ

ВЕРШАСКАЗЫ

ПУНКЦІРЫ

Алесь Разанаў