Акулiн Эдуард

Непрычалены човен

Эдуард Акулiн

НЕПРЫЧАЛЕНЫ ЧОВЕН

Падрыхтаванае на падставе: Эдуард Акулін, Непрычалены човен: вершы — Мінск 2003.

© Інтэрнэт-версія: Камунікат.org, 2007

Зрэбнае рэха

Рэквіем парэзанаму “Радну”

Хоць не калхідскае руно --

сатканае з суворых нітак --

Ад прадзедаў спакон -- Радно -

наш скарб духоўны і нажытак.

І гэты скарб на гвалт, на зьдзек

пусьцілі кніжныя вандалы.

О як пажадна рэзаў-сек

драпежны нож аб Волі мары...

Не ў кінавары , а ў крыві

лязо сталёвае кіпела...

На часткі -- поўную Любві

душу, што ў вершы заляцела.

На прах паперны ў небыцьцё --

Каханьне, Гонар, дух Максіма...

Дай Бог вам -- доўгае жыцьцё,

сьляпыя служкі Гільяціны!...

Што ёсьць Паэзія?

Што ёсьць Паэзія? -- Жыцьцё,

ці думак прах на тле паперным?

Гасподні Голас, Адкрыцьцё,

ці д’яблаў смутак апраметны?

Што ёсьць паэзія? -- Ныцьцё

душы на паперці жыцьцёвай?

Ці дабіблейскае быцьцё --

перадусімнасьць сутвы Слова?

Што ёсць Паэзія? -- Зьліцьцё

Красы адвечнай і Паэта?

Ці ваўкалацкі лёс -- выцьцё

над перакуленым Сусьветам?

Што ёсьць Паэзія? Што ёсьць?

Аве, Марыя

Памяці маці

Час прыйшоў за грахі вініцца...

Памяць паліць гады на тло.

Ды часьцей стала мама сьніцца --

не сама, а яе Сьвятло.

Мне на гэта Сьвятло маліцца --

покуль будзе мой шлях відзён...

--Мама, імя тваё сьвяціцца --

хай ад сёньня -- да скону дзён.

Гэта ж ты мяне нарадзіла.

Што змагла -- то ў жыцьці дала...

Ты і ёсьць для мяне Радзіма.

Не прывыкну казаць -- была.

Па Нёмане на плыце

Чэрвень. Чэзлае сонца.

Цень ад вясла ў вадзе...

Шлях -- як жыцьцё бясконцы

па Нёмане на плыце.

Ад зьвіслага вуса Усы --

паўз Прыстаньку, дзе калісь

дзядзька Якуб беларусаў

вучыў, як патрэбна жыць...

-- Пад бел-чырван-белым сьцягам

куды плывяце, хлапцы?

-- З грэкаў плывем у варагі...

Напраўду? – Ай, малайцы!

Пасьпець

За справамі, хатнім клопатам

спрабуем схаваць душу

ад неба, і Бог ня ў попыце, --

як летняй парой кажух.

Зьбіраем, будуем, рупімся --

сьпяшаем кудысь пасьпець.

А чым за грахі адкупімся? --

з сабой не захопіш медзь...

Люстэрка па даўнім звычаі

схавае ад воч радня...

А што , як сябе бяскрылаю

убачыць у ім душа?..

Патрэбны

Ты камусьці патрэбны

на бацькоўскай зямлі,

дзе біблейскія вербы

зоры ў кроны ўплялі.

Дзе ў нябёсах высокіх --

жураўлінавы шлях,

дзе начуюць анёлы

на царкоўных крыжах.

Ты камусьці патрэбны.

Ты патрэбны камусь...

Покуль моліцца небу

за цябе Беларусь.

Трыпціх Слова

І

Слова -- мой шлях да Бога.

Слова -- мая дарога.

Слова -- мой крыж жыцьцёвы.

Бог уваскрэс у Слове.

Слова і ёсьць мне Богам --

небам, крыжом, дарогай...

ІІ

Сьлёзы Хрыстовы -- словы.

Словы -- Хрыстова кроў.

Цьвікамі ў далонях словы --

Бог -- гэта Любоў...

ІІІ

Насеньне Слова ў ральлю душы

Бог шчыра сее -- не саграшы...

І ў думным жыце

урэшце рэшт

Бог дасьць - узыдзе

валошка-верш.

Лебедзь

Лебедзь -- у сінім небе.

Гэта прыйшла зіма.

Белай завеяй вецер

пух разадзьмуў з крыла...

І над цнатлівай Пціччу,

як багародны грэх,

лебедзь -- тваім абліччам

кружыць біблейскі сьнег.

Клямка

Клямка на брамцы дзяцінства майго --

так незаўважная плямка.

Як на марозе сарваная ў кроў

скура на вуснах ранка...

Клямка -- язык паказны дзьвярэй.

Клямка -- далонь падворка.

Звычніца клянчыць і чым старэй --

тым адмысловей горка.

Клямцы паклёпнічаць не з рукі.

Клямка сама з паклёпу...

Колькі разоў да яе замкі

слалі сватоў бяз толку.

Клямка у сенцы і пад павець.

Клямка ў чужое шчасьце...

Мара мужчыны -- хутчэй займець

клямку жаночай жарсьці...

Вільчык

Хто з нас скокнуць ня марыў з вільчыка

у дзяцінстве на пару з ветрам?..

Стуль, дзе певень стаяў за пільніка,

дзе хмяліла віном паветра.

Падагнаны скрылём да скрыльчыка,

з клёпак зьлеплены ехаў дах,

як па строме страхі да вільчыка

я ішоў, прыручыўшы страх.

Мудры час ўсьміхаўся ўмілена,

і крыло падстаўляў Анёл.

Мы расьлі і ніжэлі вільчыкі,

і радніўся з блакітам дол.

Хутка сын з вышыні акрыленай

свой зрабіць паспрабуе крок...

Божа літасны, не пакінь яго,

як Ікара, сярод аблок.

Карчма

Як віно бурдзюка мяхі --

разрываюць мяне грахі...

І душа, што была царквой,

мая стала цяпер -- карчмой.

А ў карчме ладзіць чорт імшу,

а ў карчме прадаюць душу.

Хто за срэбра, а хто за кроў,

хто Радзіму, а хто сяброў.

Нехта маці, а хтось жану,

нехта здраду, а хтось віну...

Бо няма у карчме ікон,

бо піўны у карчме амбон...

І сьвятар -- хітры чорт глухі --

адпускае віном грахі.

Позна

Марна анёл-ахоўнік

мне надарваў рукаў --

міма царквы праходжу,

часу няма на Храм.

А у вязьніцы-целе

стала душа старэць.

Б’ецца, як рыба ў пелі,

аб ледзяную цьвердзь.

Ды за бязьвер’я хмарай

сонца ёй не відно.

Позна аб крылах марыць --

цягнуць грахі на дно...

Восень

Восень. Дажджы. Слата.

На скразьняках Сусьвету

выстыў птушыны шлях --

душ пералётнасьветных.

Столькі у іх сьвятла,

столькі тугі крылатай...

Зорыцца Млечны шлях,

нібы царква, на сьвята.

Стрыптыз

У тэатры восеньскага лесу,

дзе няма ні сцэны, ні куліс,

вецер рэпетуе зранку п'есу

з мадэрновай назваю "Стрыптыз".

Аднойчы

Аднойчы мяне ня стане --

як рэха ў сьляпым тумане...

Спачатку забудуць суседзі,

пасьля сябры і калегі

і ў рэшце рэшт -- Каханая..

А дзеці? Няўжо і дзеці,

кім марыў я тут застацца,

таксама мяне забудуць

і не паклічуць з туману.

Ношка

Я нясу на плячах сваіх цемру...

Бацька -- мне, дзед -- яму перадаў.

Гэта цемра -- паўночнае неба,

і знутры -- залатая яна.

У ракуцёўшчыне

У родным краі ёсьць крыніца...

Чыймі сьлязьмі --

нам столькі год не наталіцца? --

скажы, Максім.

Валошкі ў жыце на пагорку

ня тояць страх.

Таму нябёсы -- лёсам горкім, --

хто горды Птах...

Хоць дух Паэтаў з кожным годам --

усё вышэй.

Ды пачуваць сябе Народам --

чамусь цяжэй...

Слова

Даруй мне, Слова,--

я страшны грэшнік,

што ганьбіў мову

бяздарным вершам.

Што сэнс твой боскі

не разгадаў я,

што здрадзіў Лёсу --

Табой ня стаў я.

Каб быць Паэтам --

жыць трэба Словам,

лунаць над сьветам

на крылах мовы.

Я ж не лунаю

у сінім небе,

бо крыл ня маю,

як Страцім-Лебедзь...

Сыс

Забылі Сыса -- як забілі

Паэта у мулкай труне...

Забілі, забілі, забылі --

“І словы - вярыгі мае...”

Забылі Сыса -- як любілі,

як вучні калісьці Хрыста.

Забілі, забілі, забылі --

“І выкрэсьліў Слова я...”

Забылі Сыса -- як малілі:

-- Ня пі болей, Толя, -- памрэш...

Забылі, забылі, забілі --

яго ненапісаны верш.

Забылі Сыса -- як завылі

апоўнач за Гомлем ваўкі.

Забілі, забілі, забылі --

чые між аблок ветракі...

Плашчаніца

Барысу Пятровічу

Мінуў той час, калі

сустрэўшы паміж ночы,

Анёл нам гаварыў:

-- Жывіце -- вочы ў вочы...

Гады, нібы плыты,

да плёса Лёс звалочыў,--

ды памяталі мы --

жыць трэба -- вочы ў вочы.

І ў вечнасьці на дне

праявіцца аднойчы,

як фрэска на радне --

два словы -- вочы ў вочы...

Выбар

Раісе Баравіковай

Такое кароткае лета...

Пасьпець бы прамовіць: -- Кахаю!

А лёс нарадзіцца Паэткай --

Галгофа ў юдавым краі.

І толькі з мінулых вякоў,

якія нам больш не належаць,

параненым крыкам -- дакор:

-- Каханьне альбо Незалежнасьць?

Альбо -- і нічога паміж,

і выбар амаль неадольны...

-- Каханьне... Каханьне -- мой крыж!

Хай іншыя выберуць Волю...

Тут Зніч уваскрос...

Галіне Дзягілевай

У лёхах касьцёла Сымона й Алены,

якім любаваўся калісьці Максім,

Драўляны алтар -- паэтычную сцэну --

ахутаў біблейскага вогнішча дым.

У дыме тым -- яблык надкушаны Евай,

і рэха літаньняў і шоргат крыла...

І песьні, ці лепей сказаць -- песьнясьпевы --

гучаць, як найвышняму Пану хвала.

Тут сьветла ад свечак - ды не з жырандоляў.

Тут сьветла ад сьвечак, што ў душах гараць...

Тут Зьніч уваскрос -- нашай марай аб Волі,

якой ні разьбіць, ні спыніць, ні стрымаць!

Спакон

Спакон у славянскім жыце

валтузіліся між сабой

Расія-імператрыца

і польскі галган-кароль.

Пры іх ад цямна да ранку

са сьвечкай на ўсіх вятрах

Радзіма мая -- сялянкай

стаяла у галавах...

Датуль

Датуль Беларусь ня зьгіне,

ня кане ў нябыце-сьне, --

пакуль у нябеснай сіні

заступніца-Ефрасіньня

моліцца за яе.

Жыве!

На парозе тысячагоддзяў,

не скароная ліхаўне,

у Храме -- сваім Народзе --

як спакон -- Беларусь жыве!

З чужога неба

(Пераклады)

З літоўскай

Аідас Марчэнас

Паэт

Гінтантаўтасу Патацкасу

мне крылы пазычыць вецер

анёл мне падорыць ліру

а слугі ўскладуць на плечы

мне золата ладан міру

прайду я патухнуць зоры

у пыл спарахнеюць замкі

абурана бура горы

зраўняе для хіжай славы

сьвятлом надзяліце й хлебам

грашыма і цёплым дахам

і вернецца наўзамен вам

крывёй і гарачым прахам

я хлушу найлепш ад праўды

нашмат прыгажэй чым трэба

я хлушу а гэта значыць

жыву і чакаю хлеба

каханак ад лішняй цноты

віно ад абрыдлай тары

я вызвалю нібы голас

схаваны ў душы гітары

Стасіс Іонаускас

Маляваў кветкі...

Фарбы разбаўляючы зімой,

Пэндзаль акунаючы ў нябёсы,

На мальберце завадзі рачной

Маляваў ён кветкі з сумным лёсам.

Ім жыцьця ня хопіць адцьвісьці,

Як звычайным кветкам выпадае,

Бо нябёсы ў восеньскім лісьці,

І дажджамі хмары набухаюць.

Хоць да першасьнега – многа дзён,

Дзе ідзе ён – іней праступае.

У нябёсах воблакаў мільён –

Месцы неабжытыя займаюць.

Ёнас Зданіс

Костка

Дзень вісіць, як белая кашуля

на вяроўцы пад зімовым дубам.

У пакоі жанчынамі поўным

на пытаньні адны і тыя ж я стаміўся адказваць зноўку.

У сьвятле, як сусьвет скалелым, сьвецяць твары

іх перад дрэвам.

Трызьніш ты на няроднай мове,

а, прачнуўшыся, пішаш брат мой

на сьцяне у сваім пакоі аскалабкам засохлым косткі.

Прыручаю паглядам рэчы:

абмялела каханьня рэчка – зморшчын рэчышча ля вачэй,

перасохлыя смагай вусны.

Тонкіх ліній крыштальны іней

зімніх літар, марозных слоў,

схаладзелых пад языком.

Арнас Алішаускас

Сучаснасьць

З пылінкі перліну гадуе час-факір

Як мусульманін страшыцца шайтана

Баюся гэтак сьмерці нечаканай

Калі нябёсы зносяцца да дзір

І Бог адтуль пакажа босы німб

Раскрыліць дзьверы непадскрыпна брама

Я думаў што спасьцігнуў тайну слоў

Адкуль бяруцца знакі пакрыёма

Чаму люстэрка родніцца з радном

Калі жалоба абжывае раптам дом

А сёньня я чакаю двух сыноў

Хто д’ябал, хто анёл з іх невядома

Пакуль на сподзе сьпее глінны хлеб

Пакуль праклён не збыўся аніводзін

Зноў бацьку мыліцы прысьняцца заміж крыл

Тастамантам няспраўджаных магіл

Сканае з рыкам д’ябал ува мне

Не абвясьціўшы богавых народзін

* * *

Я сьведчу што нічога больш няма

Ня згадана ня спраўджана забыта

Страх старасьці – нязжытая зіма

Бо толькі ў снах цьвіце зімою ліпа

Паўторыцца нанова сумны сон

Гандлююць газай брудныя бабулі

Ня ў першы раз страх возьме у палон

Сад дыяментавы і ты ў начной кашулі

Яшчэ блукае й нараджаецца агонь

То б’ецца птушкай то паўзе змяёю

Тым днём калі цьвікі ня скрозь далонь

Скрозь хлеб прайшлі запёкшыся крывёю

Дзе пір агню там правілаў няма

Ні сьмерцяў толькі лічбы з нумарамі

Калі ты хворы значыць хворы я

Кастром шаманскім сонца па-над намі

Пад вечар ані слоў ані гасьцей

Застылі гіры ў змове з ланцугамі

Над горадам кружляе белы сьнег

Як позьні птах над чорнымі стагамі

Генрыкас Альгіс Чыгрэюс

Вецер у дрэвах прымор’я

Той вецер у дрэвах такі нянаскі,

З Балтыі ён, а магчыма й па Швецыі швэндаў,

Такі заходні, такі сусьветны,

Гул ягоны – знаёмай песьняй.

А можа ён з поўначы,

З Салачаю, з Біржайскага краю

Швагерчык; поначы

Самім сабою прыгнаны.

Злуецца вецер, дык гайда за стол,

Ды без бутэлькі нельга!

Бяз чарачкі падобным стане ён

На замак, што ня мае вежаў,

Твой стол-бянтэжнік.

* * *

Прафесар жлукціць з пляшкі піва

Ля кірмашу; я падыходжу

Вітаюся, гляджу яму у вочы,

Ён дзеліцца глытком са мной, шчасьлівы.

А час такі – да восені бліжэй,

Чым да аблок, што ў небе валунамі –

Бухматай воўны поўнымі вазамі

Плывуць, як на распродаж, без надзей.

Гляджу на іх – здароўем небагаты,

А ў галаве – асеньні лістапад,

Кружляе лісьце, танчыць неўпапад,

Нібы з чужога прыляцела

саду.

З украінскай

Раман Лубкіўскі

Паляваньне

І доўжыцца спрадвеку паляваньне,

За рацьцю раць стральцоў па сьледзе йдзе,

То хітры зьвер ад вечара да раньня

Іх на нябачным повадзе вядзе.

Ідуць стральцы. Згубіліся дарогі.

Зьбялела сонца ў небе, нібы косьць.

Ім мроіцца алень блакітнарогі,

І аксамітна-вогненная поўсьць.

Тут столькі стрэлаў страчана дарэмна,

Тут столькі лукаў зломлена тугіх…

Вастрэй стралы -- тут вока мець патрэбна.

Вастрэй за нож – тут мець патрэбна слых.

…Сяджу ў засадзе, сэрцам заміраю,

Як росны ліст ад холаду трымчу,

Стралу выцягваю і гэтак закладаю,

Каб нават вецер шолах не пачуў.

Такімі вось блакітнымі начамі,

У сэрца зазіраючы сваё,

Я бачыў зьвера з сінімі вачамі,

Што піў з крыніцы зорнае сьвятло.

І высьпеў стрэл. Глядзі, не прамахніся,

Сястра мая, страла, не падвядзі!

Ляціць страла, нанізваючы лісьце,

Ляціць страла, зьбіваючы гады…

А я стаю адзін у звонкай цішы,

Чакаю ўпарта сьнег на галаву…

Ды не стралу, а сэрца насадзіўшы,

Нацягваю тугую цеціву…

Алеся Мамчыч

Журба

Журба як птах

Гадуе птушанят

Малых рахманакрылых

журбянят.

Каб ціхі рэй –

каб іх – крылаты рэй

асеньнім лісьцем

падаў з чорных вей.

Каб у калюжах

Крылы іх спляліся...

Журба як птах

адлётвае калісьці.

* * *

Я па пяты ў расе

І па сэрца ў расе

І ня знае ніхто,

Што пабачылі ўсе

І ня знае ніхто --

Толькі сьвет патойбоч,

Як сьпявала наўзрыд

Скрывянелая ноч.

Як сьпявала наўзрыд,

І як месяц асьлеп,

І як потым дажджы

Разарвалі сусьвет.

І як падаў сусьвет

Цяжкакрыла між траў,

Пахрысьціўшы мяне

На сьвітанку – як храм.

Ліна Кастэнка

Ван-Гог

Добрай раніцы, адзінота!

Холад холаду. Цішы ціш.

Цыклапічнасьцю аднавокай

неба дзівіцца на Парыж.

Мая мука, ты ходзіш па лёзах!

Яшчэ ўчора я быў каралём.

А сягоньня попел бялёсы

асядае на жоўты дом.

Зьмерлі барвы.

О рукі-хмары!

На мальбертах расьпяты сьвет.

Я – жалобны камень цьвінтарны.

Кіпарысавы хвост камет.

Неба ў негадзь, бы ноч, глухое.

Гнуцца пэндзлі, як чараты.

Чорным рэхам палеазою

паламаныя гор хрыбты.

Прамяніцца маё скляпеньне.

Я пастух. Я сад стары пасу.

Ў кішэнях дня,

залапленых цярпеннем,

я кулакі да сьмерці данясу.

Самавіты – несамавіты –

не Сезан – не Гаген – не Манэ –

але што ж я магу зрабіці,

як мяне багата ў мяне?!

Ён бажавольны, кажуць. Бажавольны!

Магчыма й так. Ён – гэта значыць я.

Божа – вольны…

Божа, я – вольны!

Дык дабранач, Свабода мая!

* * *

Зіхціць між ружаў золатам калыска.

Блакіт павекаў хата узьняла.

Сьвет неаглядны здалечы і зблізку.

Пачатак ёсьць. А слова шчэ няма.

Шчэ дзіўны дым і хаты выгляд новы,

І шчэ ніяк нічога не завуць.

І хмары , не прывязаны да слова,

А проста так – плывуць сабе й плывуць.

Шчэ кожны пальчык сам сабе Бетховен.

Шчэ ўся мая на сьвеце прыгажосьць.

І сьвеціць сонца вокам каляровым.

Шчэ слоў няма. Паэзія ўжо ёсьць.

* * *

Баюся слоў, калі яны маўчаць,

калі яны дыханьне затаілі,

калі ня знаеш, як табе пачаць,

бо словы ўсе былі ужо чыімісь.

Хтось імі плакаў , кленчыў да багоў,

з іх пачынаў і зьнік за небакраем.

Людзей мільярды і мільярды слоў,

а ты упершыню іх вымаўляеш.

Усё паўторыцца:краса і шматкалёрнасьць.

Усё было: асфальт і спарышы.

Паэзія ж – заўсёды непаўторнасьць,

як бесьсямяротны дотык да душы.

* * *

Прадвесьне засьмяялася: -- Пара! –

за Чорным Шляхам, за Вялікім Лугам –

гляджу: мой прадзед, і пра-пра, пра-пра –

ідуць за часам, як за плугам.

Губляецца бясконцы караван,

за Чорным Шляхам, за Вялікім лугам,

яны ужо ў тумане – як туман –

усе ўжо йдуць за часам, як за плугам.

Як вол стамлёны, вечнасьць ледзь ступае! –

за Чорным Шляхам, за Вялікім лугам.

Свавольная, як вецер, маладая –

няўжо і я іду ўжо, як за плугам!?

І што ўзару? Засею чым майдан?

за Чорным Шляхам, за Вялікім Лугам.

Няўжо і я ў тумане – як туман –

І ўсё ж іду за часам, як за плугам?..

* * *

Зноў тое самае

і зноўку за сваё

стаміўся дух лунаць

між хмар крылата

ня ведаю

Хрыстос

мо дзе і ёсьць

куды ж ня глянь – паўсюль адны Пілаты.

Покуль ляцім…

Сьпяшайма жыць!

Міхасю Скоблу

Па дарозе з Гомеля на Менск

у лісьцёвым залатым тунэлі

хуткасьць набывае новы сэнс,

нібы штрых на сьвежай акварэлі.

Восень, што скалела ад вятроў,

восень, што азябла ад туманаў,

просіцца ў нагрэтае аўто,

нібы прыдарожная путанна...

Восень пашкадуем -- так і быць,

бо і самі сёньня -- пілігрымы.

Між аблок стралой анёл ляціць,--

ледзьве пасьпявае за машынай...

Мова

Выплачу вочы ў снах.

Высушу крыўдай сьлёзы.

Мова мая -- сасна

паміж Нямкамі й Гомлем.

Прыйдзе паэт-юнак

і без якой прычыны

з сэрца яе няўзнак

стане шчапаць лучыну.

Потым сівы скрыпач

скрыпку з душы дастане,

ды заіграе так --

вусьцішна ў сьвеце стане.

Ну а сьляпы сьвятар

сьвечку з крыві - жывіцы

ставіцьме на алтар,

каб на сьвятло маліцца.

Як пералётны птах,

шлях на Радзіму помню,--

покуль шуміць сасна

паміж Нямкамі й Гомлем.

Прарок

Ці быў прарок

у тых, каго няма...

Калі і быў--

даўно пасьпеў зьнябыцца.

Бажок тутэйшы

з зорнага сяйва,

нібы з латка,

гандлюе Мілавіцай.

Няма Народа

і мяне няма...

Над пляцам Волі

ў свастыку з сярпа

спрабуе маладзік

перарадзіцца.

Прыцягненьне

Я -- серабро. Ты -- золата. Павек

не паяднаць нам нашыя стыхіі.

Як срэбра Беларусі -- сьлёзы рэк

з крывёй чачэнскай -- золатам Расіі.

Я -- серабро. Ты -- золата. Наноў

не пераплавіць лёсаў нам ніколі.

Мой срэбны боль -- з імперскіх кайданоў,

твой -- залаты, ён выкаваны з Волі.

Я -- серабро. Ты -- золата. Чаму ж

між намі незямное прыцягненьне...

Такое -- як кахае жонку муж,

бы месяц сонца -- да жыцьцязацьменьня.

Азаімія

Прылягуць вятры

між азяблых аблок,

а за імі й я прылягу...

Азаімія --

заінелы радок,

што з завейнага вынік ранку.

Азаімія --

сноў зазіміны.

Азаімія --

сьнегасьпеў.

Азаімія --

даль задымлена

і зазімлена неўспадзеў.

Прачнуцца вятры

і зьдзівяцца,

а за імі й я -- усьлед.

Азаімія --

песьня зімняя,

мной прыдуманы вершасьвет.

Нанач

Прыкшчуся нанач

да шэптам вымаўленага

слова Радзіма,

што ў Бога вымалена...

Што ў злачасіну

было затулена --

крылом Страціма,

душой матулінай.

Жыцьцё і Сьмерць

Сьмерць за Жыцьцём штодзень

блукае неадступна, --

як надакучны цень,

як неадольны смутак.

Жыцьцё на Сьмерць глядзець

стамілася ў маркоце...

Жыцьцё -- мацней за Сьмерць,

І Сьмерць за гэта помсьціць.

Дзьве душы

Мне прысьніліся сягоньня дзьве душы.

Дзьве душы было ў маёй матулі...

Ў тагасьветнай вусьцішнай цішы

дзьве душы перабіралі бульбу.

-- Мама, -- да старэйшай падышоў

і пацалаваў яе у скрусе.

--Як жа позна я цябе знайшоў,

колькі ж цябе плакаць я прымусіў...

-- Мама маладая, не крыўдуй,

што старую маму абдымаю,--

мне так сіратліва аднаму

на самотным беразе адчаю…

Мне прысьніліся сягоньня дзьве душы,

дзьве душы маёй матулі роднай...

Перабранай бульбы -- два кашы,

а на яве мамы -- аніводнай.

Настрой

Колькі велічы ў слове Радзіма!

Колькі гонару ў слове Род!

Як жабрак, што асьлеп вачыма,

прыблукаю у свой народ.

Пілігрымам, прыблудным сынам

узыду на сьвяты парог,

і нарэшце вярыгі ськіну

і з душы, і з бадзяжных ног.

Закахацца

Закахацца, як -- у пятнаццаць,

не зважаючы на узрост!

І да раніцы цалавацца,

з салаўём разьдзяліўшы плёс.

Закахацца, бы ў неба ўзьняцца,

Млечным шляхам блукаць між зор.

І да раніцы абдымацца,

як з натуршчыцай Сальвадор...

Закахацца, як у юнацтве,

я наўрад ці ужо змагу...

Бо каханьне лічу за працу,

а калісьці лічыў за цуд!

Нічога

Паміж намі нічога няма.

Ні каханьня, ні здрады -- нічога.

І завея -- як цень ад крыла

херувіма -- пасланьніка Бога.

Ён у нашыя сны заляцеў

і прымусіў паверыць дазваньня,

што як хваля на ціхай вадзе,

узьнікае з нічога Каханьне.

Здрада

Вясновы настрой --яснасловы.

Знаёмку ў кавярні сустрэў...

І нейкі матыў выпадковы

у сэрца няўзнак заляцеў.

Ліліся, як музыка, словы,

ды вось жа знаёмку сустрэў,

і стала падобным на ловы

жыцьцё з пачуцьцём напавер.

На ноце узьнёсла-фальшывай

загнаная ў пастку душа

спаймала сябе і зламіла

у сэрцы стралу ледзяша...

Жарсьць

Мой грэх сьмяротны -- гэта ты.

Я так кахаў цябе аддана --

да першароднай яснаты

на дне сьвітальнага тумана.

Мой грэх сьмяротны -- гэта ты.

Я так хацеў цябе бязбожна,--

як хоча грэшніцу сьвяты

сьхіліць на праведнае ложа...

Жанчына

Жанчына -- сасуд бяз дна...

Дакладней -- Сусьвет сусьветаў.

Сам Бог у яго віна

наліў, каб натхняць паэтаў.

Заблудзяцца ночы ў днях

у пошуках апахмелкі...

Жанчына -- сасуд бяз дна

для тых , хто душой нямелкі.

Камусьці -- фрагмент рабра,

узноўлены клон Адама...

А мне -- акіян сьвятла --

Каханая, Муза, Мама.

Рай

Райскае дрэва

вецер гайдаў...

Ты -- мая Ева.

Я -- твой Адам.

Хто нас спакусіў --

цяжка сказаць.

Зьмей нам ня схлусіў --

шчасьце кахаць.

Каханьне

Натальлі

Сем тысяч начэй -

я спаў ля тваіх вачэй.

Сем тысяч начэй -

я дыхаў тваім дыханьнем.

Сем тысяч начэй -

нам месяц сьвяціў ярчэй...

Сем тысяч начэй -

Каханьня.

Не аддам…

Чужога шчасьця мне ня трэба.

З мяне хапае і свайго…

Ў тваіх вачах начуе неба,

а ў небе тым гасьцюе Бог.

Каханьня Бог у родным небе,

Ён лучыць нас на зло гадам.

Чужога шчасьця мне ня трэба,

але й свайго я не аддам!..

Матылёк

Твая душа - як матылёк, --

трымціць у сне перадсьвітальным.

Баюся дыхаць - каб пылок

не зьдзьмуць з павекаў -

крыл астральных...

Бессань

Нібы прарвала высі --

ноч барабаніць дождж.

Бессань душу капрызіць.

Гострыць самота нож...

Ды беспрытульны вецер

форткі зьвініць крылом --

згадкаю, што ў Сусьвеце

ёсьць твой сапраўдны дом.

Прадвесьне

Калі адчую, што высьпеў вецер

у весьнім небе для першагрома, --

зноў заначую з Каханай-песьняй

і прытулюся душой да Слова.

І сон з пакоя зьбяжыць упрочкі,

і будуць зябка аб шыбу біцца

радкі-падлёткі насупраць ночы,

каб ранкам вершам у высі ўзьвіцца!

Натхненьне

Як цеціва, страла і лук,

як з ноты вызвалены гук,

як палімпсеста тайнадрук,

як варажба цыганскіх рук,

як аральля і гостры плуг,

як жырандоля і жаўрук --

Натхненьне.

Класіка

-- Мой родны ліфт, як ты мне мілы...--

шапчу, вярнуўшыся з дарог.

Паэтам дадзеныя крылы,

іх выбірае з лепшых Бог.

У неба месячных падстрэшках,

як вераб'і, анёлы сьпяць...

Пакуль паэты пішуць вершы --

паэтам дадзена лятаць!

Сон

Хлопчык, што бяжыць па вадзе,

часта ў снах зьяўляецца мне.

Не ўсьвядомлю ў сьне я ніяк --

як ён гэта робіць, дзівак.

Пырскамі вясёлкавы дым

вырастае сьледам за ім.

І куды ён столькі гадоў

па рацэ бяжыць маіх сноў?..

Покуль ляцім…

І. І. Думанскай

Хтосьці вып 'е з нас келіх поўны,

хтось -- палову, як дасьць Гасподзь...

Пад нябёсаузьнёслым Словам

не жагнаюцца мімаходзь.

Тое Слова было ў Максіма --

як заклён, як сьвяты зарок.

Каб мы ў сэрцах сваіх насілі,

бы ружанец -- яго "Вянок".

Каб забылі пра звадкі-спрэчкі,

а пагляды зьліліся ў сінь,

дзе Страцім вартавацьме вечнасьць,--

покуль мы да яго ляцім...

Непрычалены човен

Ліс, што мкнецца па сьледзе.

Кроў, што б’ецца у скронь.

Непрыручаны вецер.

Нехрышчоны агонь.

Поўні жоўтая сьвечка.

Дух заюшаны ў комін.

Незавершаны вечар.

Непрычалены човен.

Дом

З яснага неба гром –

позьняе адкрыцьцё:

Мама – мой першы дом,

хлеб мой, вада, жыцьцё.

Колькі пасьля было

розных кутоў, хацін, --

толькі – найродны той –

матчын – з усіх адзін.

Сэрца спаліў крыжом,

ды адмаліць ня змог…

Маму – мой першы дом --

сёньня пільнуе Бог.

Турма

А труна -- для душы турма...

А яшчэ ёсьць -- труна-Айчына.

Для народа свайго -- турма,

калектыўная дамавіна.

Пачарнела душа, як ноч,

ёсьць на тое ў душы прычына --

за сьлязамі ня стала воч,

каб глядзець на труну-Айчыну.

А ў турме не жыцьцё -- рэжым.

А ў труне не быцьцё -- гніеньне.

А ў душы -- пачарнелы дым,

а ў народа ў грудзёх -- каменьне...

Не Анёл уструбіў у рог, --

уструбіла у рог Сумненьне:

а ці ёсьць у нябёсах Бог? --

Бог-суддзя -- ад турмы збавеньне...

Асеньняе

У вырай буслы чарадою

па небе адвечным плывуць.

Зноў восень стралой залатою

спрабуе мне сэрца пратнуць...

Паходнямі -- клёны на ўзгорках

губляюць сьвятлынь у траву...

І радасна сэрцу і горка,

і крыху балюча яму.

Пакрыёма

Выхаплю сон з небыцьця

і з асалодай нязнанай

вуду старую жыцьця

стану надточваць падманам...

Каб пакрыёма злавіць

тое, што ў яве ня стрэціў:

сорам -- распусна любіць,

шчасьце -- бяз страху памерці.

Словы

З высокай цалі

мне словы ўпалі:

“Нябёсы -- Радзіма ветру”...

Пакуль нізаў я радка каралі,--

скразьняк зварухнуў паветра...

З сусьветнай далі

мне словы слалі:

“Нябёсы -- Радзіма птушак”...

Пакуль нізаў я радка каралі,--

з’явілася рыфма -- суша.

Пакуль вы спалі, --

мне словы далі:

“Нябёсы -- Радзіма душаў”...

Анёл-Страцім

Мне прысьніўся Максім Багдановіч --

беларускі Анёл-Страцім

у біблейскім вянку цярновым,

у пражылках густых крыві...

Мовіў ён, і паўночны вецер

яго словы між хмар разьнёс:

--Ні на тым , ні на гэтым сьвеце

не лічыце валошак-сьлёз,

не чытайце чужыя пісьмы,

не давайце сьвятыні псам...

І растаў у нябеснай высі,

там, дзе зьніклі сьляды Хрыста.

Як вярнуць?..

Я забыў, як маліцца Слову…

Для паэта ж маўчаньне – грэх.

І Гасподзь над душой ахову

адазваў да нябесных стрэх.

І зрабіўся мне сьвет нямілым,

нібы д’яблу прадаў душу.

Прамяняў на машыну – крылы,

Млечны шлях – на зьмяю-шашу.

Як успомніць з малітвы cловы?

Як набыць адабраны рай?

Як вярнуць над душой ахову,

крылам – згублены небакрай?..

Балада пра Чорнае ляда

На чорнае ляда ня ходзяць касцы,

няма тут птушыных гнёздаў.

Праклятае месца за тры вярсты

дарогі вакол абходзяць...

Балота, як вока, сярод яго

з чорнай, як ноч, вадою.

Калі апусьціць у ваду багор --

багор, як тапор, патоне.

Калісьці, казалі, тут жыў бірук --

вядун, чарнакніжнік Посах.

Глядзеў, бы ў люстэрка, вядун у ваду --

прадказваць умеў лёсы.

Умеў замаўляць і ўмеў намаўляць...

Умеў, як казаў нехта, --

над чорнай дрыгвою пад поўняй блукаць --

хадзіць па вадзе пехам.

Такая за Посахам слава йшла,

а ён не любіў славы.

Ручнога у хаце трымаў вужа,

што ў поўні любіў плаваць...

Аднойчы да Посаха князь малады

прыехаў з сябрынай п’янай.

--Ты, Посах?

--Так.--Уладар вады?

Прайдзі пасярод багны!

--Прайду, калі князь не збаіцца сам

за мною пайсьці сьледам.

І крок зрабіў, і на хвалю стаў --

патух пад нагой ветах...

Ні князя, ні хмельных сяброў яго

з той ночы ніхто ня бачыў,

і Посах зьнік -- як у вір багор, --

стаў Духам вады няйначай.

За часам і хата ў дрыгву ўрасла --

тырчыць з-пад імха комін...

Ды зрэдзь на вадзе залатога вужа

паблытае хтось з поўняй.

Балада сустрэчы з Купалам

А хто там ідзе?

Янка Купала

Па лістоце апалай

дождж сьляпы церусіў.

Я прыйшоў да Купалы --

дараваньня прасіць.

Дараваньня за тое,

што дагэтуль адказ

на пытаньне сьвятое --

рытарычны аванс.

Бо няма Беларусаў --

колькі іх не шукай,

тых, хто пойдзе хаўрусам

бараніць родны Край

ад ганебнага змусу,

ад чужога ярма...

Нас няма, беларусы!

Не было і няма!

У правалінах твару,

там, дзе вочы цьвілі, --

спахмурнелыя хмары

задуменна плылі.

Воч ня стала ў Купалы

ці ня хоча глядзець

на нашчадкаў-вандалаў --

тых, хто сёньня ідзе...

Па лістоце апалай

дождж асьлеплы блукаў...

Я прыйшоў да Купалы --

ён мяне не чакаў.

Балада праклёну

“Каб ты спрах без радзіны!” --

гэткі страшны праклён --

для прадаўцаў Радзімы,

для іуд-халуёў...

Прадаюцца заводы, --

ўсё, што льецца і п’ецца...

Памяць, Воля народа --

не прадаецца.

Трактары, самаходы, --

ўсё, што б’ецца і гнецца.

Песня, Мова народа --

не прадаецца.

Дрэвы рознай пароды, --

ўсё, што косіцца, жнецца.

Гонар, Годнасць народа --

не прадаецца.

Купяць нават Чарнобыль --

знойдуць чым заплаціць...

Сьлёзы, гора народа --

не прадаць, не купіць.

Не спрабуй -- не здалееш,

як мазгі не кукож, --

цэньнік свой не наклееш

на Дняпро і на Сож.

На крыжы нашай веры,

што ў глыбінях нябёс, --

не прычэпіш паперу --

“Прадаецца пад знос...”

Як з Бажніцы -- ікону,

як з магілы -- труну, --

так табе без праклёну --

не прадаць Беларусь...

Сам запомні і сыну, --

каб ня стаў халуём --

“Каб ты спрах без Радзімы!” --

перадай мой праклён.

Балада пра Краіну-мару

Мы, беларусы, -- заўжды гатовы

снапамі класьці свае галовы.

Было спакон так і гэтак будзе --

такі народ мы, такія людзі.

Наш час спыніўся між дзьвюх Нямігаў,

дзе кроў і сёньня стаіць па грудзі...

Мы, беларусы, народ ад ліха,

ад Бога -- толькі сьвятыя людзі.

Яны былі ў нас, былі і будуць --

Рагнеда, Янка, Максім, Ларыса...

Мы, беларусы, -- народ аблудлы --

сваёй радзінай не ганарымся.

У нашых душах гуляе вецер...

Каму мы служым? Чые мы дзеці?

На храмах нашых маўчаць званіцы.

Нямая вера -- як нам маліцца?

Як дараваньня прасіць у Бога,

каб Ён вярнуў нам сябе самога.

Хрыстос калісьці хадзіў між намі...

Мы, беларусы, -- Яго прагналі.

З нас, беларусаў, яшчэ спытаюць --

за лёс Страціма, за сімвал Краю.

Чаму у сэрцы з такім адчаем

нас б'е Пагоня -- сячэ мячамі...

Мо Беларусы, мы -- янычары?

Чацьвёрты кожны з нас стаў зямлёю...

Чарнобыль чыніць над намі кару,

Мы, беларусы, сваёй крывёю

сабе здабудзем Краіну-мару.

Краіну-мару, дзе мы ўваскрэсьнем --

як сонца з хмары, як мова -- з песьні.

Краіну-мару сабе здабудзем

мы, Беларусы. Мы -- ёсьць! Мы -- будзем!

Заміж эпітафіі

Калі памру,

сябры наўсьлед спытаюць:

-- Куды, паэце, крочыцьмеш у скрусе?

-- І рад бы ў рай – анёлы не пускаюць.

Мілей, чым рай – мне пекла Беларусі.

Content

Акулiн Эдуард Непрычалены човен

Эдуард Акулiн НЕПРЫЧАЛЕНЫ ЧОВЕН

Зрэбнае рэха

З чужога неба (Пераклады)

З літоўскай

З украінскай

Покуль ляцім…