Marina i Siergiej Diaczenko

Zoo

„Don't be naughty at the zoo,

Or the zoo-keeper must keep you!”

dziecięca piosenka

Prolog

Walery Wojkow na zawsze zapamiętał dzień, w którym pozwolono mu sfotografować się z wężem dusicielem przy wejściu do ogrodu zoologicznego.

Do dusiciela przynależała jeszcze sowa, ale pięcioletni Walera pozostawał na sowy obojętny. Ale dusiciel… Gad był zachwycający; ciemnopiaskowego koloru, ze smugami i prążkami na pokrytych łuską bokach. Waleremu niełatwo było utrzymać go na ramionach, ponieważ wąż był ciężki i cały czas się wił..

— To ona — powiedział młody fotograf. — Dusicielka. Lusia. Nie bój się. Ona lubi, kiedy się ją głaszcze. Potrzebuje pieszczoty.

Walery chciał, żeby przygotowania do zdjęcia trwały wiecznie. Gładził ciężką Lusię po głowie, po grzbiecie, po niemrugających oczach; boki jej były jednocześnie chłodne i ciepłe, przelewały się przez ręce jak strużka piasku między palcami. Sowa spokojnie siedziała na ramieniu, ale na nią Walera nie zwracał uwagi.

Fotograf szczęknął migawką aparatu i wydał tacie kwit: w czasach dzieciństwa Walerego „Polaroidem” nie było i fotografie wysyłano pocztą za pobraniem. Chłopiec długo nie mógł rozstać się z Lusią; wokół piszczały jakieś dziewczynki, krzyczały „Aj, żmija!” i jeszcze „Jaka wstrętna!” i „Ojej, on bierze ją na ręce!” i jeszcze coś tam krzyczały, ale sowa nagle narobiła Wali na ramię i trzeba było iść do fontanny wytrzeć się…

A potem przyszło rozczarowanie — monotonne zoo.

Walery trzy godziny pod rząd ciągał ojca od klatki do klatki, nie ustając, nie skarżąc się na nic i nie żądając lodów. Wdrapywał się na barierkę, zaglądał do klatki lub basenu, przyglądał się rozpostartym na ziemi ogonom i łapom, sennie wzdymającym się bokom, odwróconym do zwiedzających grzbietom…

— Dlaczego one wszystkie śpią? Dlaczego nie chodzą?

— Idziemy do domu…

— Dlaczego one nie bawią się?

— A ty bawiłbyś się w klatce?

— Bawił! Dlaczego one nie pływają? Dlaczego nie huśtają się na gałęziach? Dlaczego?

Część pierwsza

Kariera naukowa nie ułożyła się Wojkowowi. Z trudem obronił słabiutki doktorat.

Za to był gorliwy, wytrwały, staranny; organizował prace społeczne, nawiązywał przydatne znajomości i posiadał niemałe doświadczenie praktyczne; zawsze trafnie rozpoznawał, komu należy się przypodobać, komu tylko przyklasnąć, a z kim wejść w trwały sojusz. Mówiono o nim — „Aktywista”.

Tak się ułożyło, że ożenił się Wojkow i z miłości, i bardzo korzystnie — z córką zamożnego naczelnika, nie wielce znaczącego, ale też i nie zupełnie pośledniego. Pracy habilitacyjnej pisać nie zaczął, za to osiągnął sukces w administracyjnych przedsięwzięciach i mając niewiele ponad czterdzieści lat otrzymał trudne, odpowiedzialne, ale przede wszystkim znaczące stanowisko — dyrektora zoo.

A ogród zoologiczny to przecież oblicze miasta. Samo zoo, niby wspierane budżetem państwowym, ale jednak na własnym rachunku. Jedyne i w owym czasie ubogie dziedzictwo, które dostało się Wojkowowi okazało się niezbyt pociągające. W niedoinwestowanym ogrodzie zoologicznym zwierzęta chorowały i zdychały w maleńkich brudnych klatkach i tylko całkowicie bezduszne dzieci mogły patrzeć na nie z ciekawością. Te, które natura obdarzyła chociażby odrobiną współczucia, odchodziły od barierek całe we łzach: „Mamo! A dlaczego on tak leży w kałuży? Może już umarł?”.

Poprzednie władze rozwiązywały problemy w wysoce osobliwy sposób. Zaraz przy wejściu do zoo znajdował się park zabaw z atrakcjami, w którym dzieci powinny były patroszyć rodzicielskie portfele, domagać się lodów, jeździć na drewnianych wielbłądach, niedźwiedziach oraz słoniach i stopniowo tracić zainteresowanie prawdziwymi zwierzętami. Po każdej niedzieli place z atrakcjami dla dzieci zbierały znaczną kasę, ale zamkniętym w klatkach więźniom nie przynosiło to żadnej poprawy. Do momentu objęcia władzy przez Wojkowa żywy inwentarz i zarazem dobra materialne ogrodu zoologicznego stanowiły: dwa makaki z pawianem, para niedźwiedzi, stary schorowany lew, para strusi, para zebr, kucyk, żyrafa, a także ogromna zagroda, nazwana „Miesiąc na wsi”, w której trzymano kozy, gęsi i kury, a była ona tak naprawdę przyzagrodowym gospodarstwem poprzedniej administracji.

Teść odradzał Wojkowowi tę posadę. Wypalisz się, mówił. W tym miejscu wszyscy się wypalają Jest ciężko. Zarobić, nie zarobisz, a jeszcze wszyscy wokół będą zrzędzić.

Pamiętając nastawienie teścia Wojkow zaczął od zrobienia porządków w papierach i ustawienia na kluczowych stanowiskach swoich ludzi. Potem wziął się za wydeptywanie gabinetowych dywanów, wypraszając granty, darowizny, dodatkowe wpływy do kasy przedsiębiorstwa; co nieco udało się wyprosić, ale na odnowienie zoo, żeby wyglądało jak kiedyś, już nie starczyło.

— Nie oczekujemy od pana utrzymania ogrodu zoologicznego za pieniądze pozyskane z zewnątrz — powiedzieli mu zwierzchnicy. — Zoo to komercyjne przedsięwzięcie i powinno przynosić dochód.

— Zwierzęta powinny pracować, czy jak? — Ostrożnie za żartował Wojkow.

— Zwierzęta… — Odpowiedzieli mu surowo — niech zwierzęta zapracują na swoje utrzymanie. Niech zarobią na siebie.

Aby zebrać fundusze, Wojkow na nowo pobielił wybieg dla niedźwiedzi i kupił dwie nowe importowane atrakcje do parku rozrywek. Niedzielny potok zwiedzających trochę się ożywił, ale nie na długo. Wojkow siedział w swoim gabinecie, łamiąc sobie głowę nad nierozwiązywalnym problemem i powoli uzmysławiał sobie racje teścia. A kiedy przerywał rozmyślania szedł spacerować alejami zoo. Patrzył, jak w dzieciństwie, na rozpostarte na ziemi bezsilne łapy, smętne, obwisłe grzywy i ogony i pojmował z bezlitosną wyrazistością: zamknięte zwierzęta nie są w stanie zapracowywać na własne utrzymanie. Nawet kucyk, wożący dzieciaki, chodził po okręgu jak skazaniec z takim ponurym wyrazem pyska, że nawet trzylatka dwa razy się zastanowi zanim wsiądzie do malowanej kolaski…

I oto w te dni, pełne zwątpienia i żalu, na szarym horyzoncie życia Wojkowa pojawili się Wadik i Denis.

Zadzwonili do sekretariatu. Umówili się na spotkanie — obaj absolwenci wydziału biologicznego. Wojkow zdziwił się. Załatwiać sobie pracę? Gdzie? Po pierwsze — nie ma odpowiednich wakatów, po drugie — w jakim celu dwóch młodych ludzi stara się o posadę za mizerne wynagrodzenie?

Przybyli zgodnie z zapowiedzą. Wadik był delikatny, jasnowłosy, sweter leżał na nim elegancko jak smoking; Denis był tępawy, z lekka się jąkał, a garnitur z krawatem, założony specjalnie na tę okazję, stroszył się na nim, krępując ruchy.

Rozmowa długo nie kleiła się. Młodzieńcy, zacinając się mówili o sobie: że niby to ukończyli fakultet biologiczny, ale aspirantami nie zostali — „Wie pan, jak to bywa…”. W Wojkowowie narastało rozdrażnienie i, powołując się na deficyt dyrektorskiego czasu, chciał już wystawić obu za drzwi. Jakby uprzedzając jego zamiar, Wadik wyciągnął i położył na biurku list polecający, a dokładniej notatkę od dobrego znajomego Wojkowa, doktora nauk, członka akademii. Ten proponował, żeby uważnie wysłuchać tego, co mają do powiedzenia, ponieważ oni, chociaż młodzi, to jednak rokują na przyszłość, to bardzo perspektywiczne badania naukowe i tak dalej…

Wojkow zmarszczył brwi. Może wreszcie nadszedł czas, aby przejść do sedna sprawy?

Denis mrugnął i popatrzył na Wadika. Wadik przeszedł do sedna.

Obaj są autorami rewolucyjnej metody, która miała zmienić wyobrażenia o pracy mózgu. Potrzebują poligonu do przeprowadzenia eksperymentów. Całkowicie nieszkodliwych, bezbolesnych i niewymagających żadnych specjalnych nakładów. Potrzebne są tylko zwierzęta doświadczalne. Im więcej, tym lepiej.

Wojkow przybrał znudzony wyraz twarzy. Stracił mnóstwo czasu na dwóch młodych szaleńców, mistyfikatorów albo, co gorsze, oszustów. Zanim zdążył jednak powiedzieć choć słowo, Denis wyciągnął z teczki plastikową klatkę z białą myszką, a Wadik wyjął skądś torebkę z drobno wyciętymi tekturkami. Na każdym tekturowym kwadraciku była napisana litera. Nie mówiąc ani słowa, Wadik wysypał litery na stół przed dyrektorem, a Denis, nie mrugnąwszy nawet okiem, wypuścił myszkę. Wojkow spurpurowiał w niemym proteście. Myszka, zamiast próbować uciekać albo zacząć czyścić sobie futerko, czy schować się pod stojący na stole kalendarz, czego można było spodziewać się po wypuszczonej na stół myszy, podreptała chwilę w miejscu i nagle zaczęła wyciągać ze stosu kartoników pojedyncze litery.

Wojkow zainteresował się.

Myszka działała szybko i, zdawało się, całkowicie świadomie ułożyła przed dyrektorem na stole słowo „Mysz”.

— Treserzy — dobrodusznie uśmiechnął się Wojkow. — Zabawne… Ale to nie do mnie z tym, chłopcy. Tylko do cyrku.

— Proszę powiedzieć jakiekolwiek słowo — przymilnie poprosił Wadik.

— Chorągiewka — powiedział bez zastanowienia Wojkow.

Myszka zakręciła się w miejscu, poryła pyszczkiem w górce rozsypanych liter i wytaszczyła „c”. Wojkow spiął się; myszka z łatwością odnalazła „h”, po czym straciła mniej niż trzydzieści sekund na poszukiwanie „o” Wojkow czekał: Denis patrzył na myszkę, nie odrywając wzroku, jego nozdrza rozszerzały się, Wadikowi na czoło wystąpiły krople potu.

Myszka ustawiła dalsze litery „r”, „ą”, „g”, „j”, „e”, „w”, k” a”

— Chorąg-I-ewka — z rozdrażnieniem powiedział Wadik.

Myszka, nie zbita z tropu, zabrała „j” i odszukała w zamian „i”. Po czym usiadła na stole i zabrała się do wylizywania łap.

— Jakiekolwiek słowo — z cichym triumfem powiedział Wadik. — Propozycja. Albo proszę przeczytać linijkę z dzisiejszej gazety…

— Jak to robicie? — Zapytał Wojkow, starając się nie okazywać zdziwienia.

— Metoda — z prostotą oznajmił Denis.

— Behawioryzm?

— Co pan! Żadnych elektrod do mózgu! Całkowicie inna metoda, żadnego znęcania się nad zwierzętami!

Myszka siedziała na tylnych łapkach, trzymając w przednich twardy kartonik z literą.

Zamierzała go ugryźć, ale zrezygnowała.

* * *

Minęły dwa tygodnie, zanim Denis i Wadik zostali przyjęci do pracy na okres próbny. Dwa długie, pełne wątpliwości tygodnie.

Po pierwsze okazało się, że zasad działania „metody” sami współautorzy do końca nie rozumieją. Dlatego potrzebny był uzupełniający eksperymentalny materiał, aby wyjaśnić niektóre sporne elementy.

Po drugie, ujmując rzecz oględnie, o istocie swojego odkrycia, o jego szczegółach młodzi ludzie mówić nie chcieli i kategorycznie odmówili dzielenia się swoimi obserwacjami.

— Moglibyśmy urządzić się przy jakiejkolwiek instytucji — przyznał się Denis — ale tam w najlepszym wypadku będzie pięciu współautorów. A w najgorszym to wszyscy — cały zespół.

Wojkow, sam ani razu nie zrodziwszy ani jednej, nawet najdrobniejszej idei, doskonale pojmował niebezpieczeństwo, na które narażali się wynalazcy. Chłopcy bez zabezpieczenia materialnego, bez autorytetu, bez koneksji — tak, należy wesprzeć ich odkrycie, grzech nie wspierać takich działań. A niedorzeczna na pierwszy rzut oka myśl, żeby urządzić się pod skrzydłami Wojkowa, już nie wydawała się taka bezsensowna.

Po chwili zastanowienia, Wojkow postawił warunek: mieli go uznać za współautora, dyrektora naukowego, krótko mówiąc, kierownika projektu. I publikacja pod trzema nazwiskami.

Wynalazcom propozycja ta zupełnie nie przypadła do gustu. Dobrze by było, gdyby ich własne nazwiska zaczynały się na „A” czy „B” — możliwe, że wtedy reakcja nie byłaby tak ostra, ale nazwiska Wadika i Denisa zaczynały się na „R” i „F” i obaj, nawet się nie porozumiewając, odmówili współautorstwa z dyrektorem. Wszak nie dlatego uciekli od zawistnego, łasego na cudze sukcesy akademickiego świata, żeby teraz dostać trzeciego niepotrzebnego wspólnika przedsięwzięcia w osobie dyrektora zoo.

Wtedy Wojkow z markotną miną stanowczo odmówił. Nieznane ryzykowne eksperymenty na państwowych zwierzętach to działania podlegające kompetencji sądu! Z czego Wojkowowi, uczciwemu administratorowi, zgadzającemu się na przestępstwo, nie dostałoby się w zamian nic, oprócz niepewnej wdzięczności potencjalnych potomków?

Jak to nic, szybko odparował Denis. A sukces zoo? Zwierzęta snują się na wpół zdechłe, całym swoim wyglądem obrazując cierpienie, a dzięki naszemu eksperymentowi będą biegać, dokazywać, koziołkować, łączyć się w pary, co się komu podoba! Bez remontu ciasnych klatek, bez rekonstrukcji zagród, bez powiększenia placu, bez jednej kopiejki nakładu inwestycyjnego — szczęśliwe, energiczne zwierzęta!

Myszka zakręciła się w miejscu, poryła pyszczkiem w górce rozsypanych liter i wytaszczyła „c”.

W tym momencie Wojkow srodze się zamyślił. Pobawił się parkerem, zabębnił palcami po stole i zapytał wprost: a na ludzi wasza metoda działa? Czy ludzie mogliby, ot tak, bez wynagrodzenia, prawie bez jedzenia, cieszyć się z życia w barakach i klatkach?

Współautorzy spojrzeli po sobie.

— Nie — łagodnie powiedział Wadik. — Uczciwie mówiąc, to i na małpy prawie nie działa. Osobliwości budowy mózgu.

I rozpoczęli skomplikowane wyjaśnienia.

— Nie kłamiecie? — Ostro przerwał mu Wojkow. — A czy to chociaż sprawdzone? Jak tylko opublikujecie — wszyscy to sprawdzą już bez waszego udziału.. A wtedy…

Zamilkł z dwuznaczną miną, dając do zrozumienia wynalazcom, ile może zapłacić społeczeństwo za ich nieodpartą chęć poznania.

Wadik przycisnął dłonie do piersi:

— Nie kłamię. Jesteśmy po tej samej stronie.

— Sprawdzaliśmy wyniki naszych badań! — Wszedł mu w słowo zdecydowanie Denis.

Wojkow z powątpiewaniem pokiwał głową i zażądał „kontrolnego eksperymentu”.

Zdecydowali się dokonać próby na kucyku. Po zamknięciu zoo zostali sami na padoku. Na oczach Wojkowa Denis przylepił do skroni przygnębionego zwierzaka dwie maciupeńkie płytki. Wadik nałożył hełm podobny do kasku motocyklowego i szerokim kablem podłączył go do notebooka. Poza tym przez pierwsze pół godziny nic ciekawego się nie wydarzyło.

Kucyk stał, jak zwykle ze spuszczonym łbem, niekiedy przez jego skórę przebiegał dreszcz — czekał, kiedy nadejdzie noc i zostawią go w spokoju. Wadik milczał. Osłona kasku niemal całkowicie zakrywała mu twarz. Denis także milczał — siedział wpatrzony w notebook. Wojkow też w milczeniu czekał na rezultaty.

Zmierzchało. Dyrektor powoli tracił cierpliwość.

Nagle kucyk podniósł łeb — i popatrzył prosto w oczy Wojkowowa, uważnie i życzliwie. Rozejrzał się, jakby po raz pierwszy zobaczył i padok, i ogrodzenie, i dziwnych ludzi wokół; wzdrygnął się i poszedł po okręgu, przez nikogo nieprzymuszony, z przyzwyczajenia — a równocześnie tak jakby ze zdziwieniem. Obszedł krąg, potem drugi, zatrzymał się przed Wojkowem, nieudolnie stanął dęba, opadł z powrotem na cztery nogi, jakby zawstydził się tego wyczynu i znowu pochylił łeb.

Wadik zdjął kask i długo wycierał chusteczką czoło, skronie i pozlepiane od potu włosy. Denis siedział, niczego wokół nie zauważając i przyglądał się obrazowi na ekranie notebooka.

— A skąd wasza mysz zna litery? — Zapytał Wojkow.

— To nie mysz — patrząc w przestrzeń odpowiedział Wadik. — To Denis. Ma wyższe wykształcenie, a pisze „chorągjewka”.

— A kto teraz niby po okręgu biegał? Ty biegałeś?

— Hm… — Wadik wzruszył ramionami. — Nie tak dosło… To znaczy nie tak wprost… Ja tylko dałem impuls, a biegał Kryształ…

Kryształ. Tak właśnie nazywał się kucyk. Teraz, gdy Wadik zdjął swój kask, konik cały czas jeszcze zdawał się być zdziwiony: jakby olśnienie, które pobudziło go do zrobienia dwóch rund kłusem po okręgu i które pod wpływem źrebięcego impulsu kazało mu stanąć dęba, wciąż w nim tkwiło.

Następnego dnia Wojkow obwieścił wynalazcom swoją decyzję: przyjmie ich na okres próbny, na trzy miesiące, ale jeśli w ciągu tych trzech miesięcy ogród zoologiczny nie odczuje wyraźnego zysku — zostaną zwolnieni. Wszystkie eksperymenty powinny przebiegać podczas nieobecności zwiedzających, a każdy ich krok będzie kontrolowany osobiście przez Wojkowa. Zgadzają się — mogą działać. Nie zgadzają się — do widzenia.

Wynalazcy, po zastanowieniu, zgodzili się.

* * *

Przez trzy tygodnie Denis i Wadik pracowali z Kryształem. Nawiasem mówiąc sami karmili i czyścili kuca. Nocami zaś przeprowadzali eksperymenty: za pomocą swojej sekretnej metody oddziaływali na korę mózgową Kryształa, „przetaczając” — zgodnie z terminologią Wadika — przez nią specjalnie dobrane obrazy, bodźce, komendy. Wojkowowi zdarzyło się słyszeć, jak młodzi naukowcy dyskutowali o rzeczach, nawet dla niego, doktora nauk biologicznych, nie do końca zrozumiałych, w tym czasie, kiedy zapomniany pony drzemał w kącie zagrody. Była głucha noc, spało miasto i spało zoo, a wynalazcy siedzieli jeden naprzeciw drugiego, każdy z notebookiem na kolanach i popychali naukę na nowe tory.

Minął miesiąc, liczba chętnych, którzy chcieli pojeździć na kucyku wzrosła trzykrotnie. Zwierzę nauczyło się gdzieś cyrkowych sztuczek: chodziło, tańcowało podrygując nogami, kłaniało się na komendę, a jeśli głośno śpiewało mu się piosenkę — wybijało kopytem rytm, co, nawiasem mówiąc, nie było spotykane w repertuarze żadnego cyrku. Malcy piszczeli z zachwytu, rodzice zajmowali miejsce w kolejce do kasy. Wojkow wyczekiwał dalszego rozwoju sytuacji.

Tymczasem Denis i Wadik postanowili się rozdzielić. Nie dlatego, że się pokłócili — chociaż ich naukowe dysputy od czasu do czasu groziły przeistoczeniem się w awanturę — a dlatego, że postanowili sprawdzić równocześnie dwie hipotezy. Denis chciał zająć się ptakami. W tym celu wybrał strusia. Wadik skupił się na zebrze.

Wojkow wyraził zgodę.

Minął następny miesiąc. Nastała zima. W tym czasie w zoo zazwyczaj następował „martwy sezon” i tak było zawsze, ale nie tym razem. Struś, nawet zamknięty w śmierdzącej ptaszarni, nigdy nie przysiadał, żeby odpocząć — od otwarcia do zamknięcia ogrodu chodził po wolierze jak modelka po wybiegu. Podchodził blisko szkła i pochylając głowę, zaglądał widzom w oczy. Kłaniał się, wykonując coś w rodzaju dygnięcia: publiczność klaskała. Przedsiębiorczy Wojkow wymyślił, żeby pod tabliczką „Struś” postawić puszkę na datki pieniężne „na wsparcie utalentowanego ptaka”; zwiedzający śmiali się, ale pieniądze rzucali.

Zebra, która zimę spędzała na odkrytym wybiegu, także zaczęła zarabiać pieniądze. Nie chodziła, jak zwykle wzdłuż parkanu, dopraszając się dokarmiania i pieszczot, ale biegała, przeskakiwała przez przeszkody, tarzała się po ziemi machając zadartymi nogami, a także zaczepiała swoją towarzyszkę, z którą Wadik nie pracował i która z tego powodu zupełnie nie mogła pojąć przemiany w zachowaniu swojego flegmatycznego współlokatora.

Przed wybiegiem zebr Wojkow także wystawił puszkę na datki.

Stróże doszli do wniosku, że zarobione tak przez zebrę, jak i przez strusia pieniądze także im się należą; Wojkow brutalnie rozwiał ich nadzieje. Pieniądze każdego wieczora były konfiskowane i zasilały kasę zoo. Dla gospodarstwa zoologicznego były to, oczywiście, kwoty niewielkie, ale na drobne reklamowe cele, takie jak plakaty, ulotki, ogłoszenia w gazetach w zupełności starczało. Z czasem okazało się, że struś „dostaje” więcej; Wadik, pracujący z zebrą, podśmiewał się z tego, ale śmiech ten, z jakiegoś powodu, był z lekka wymuszony.

Okres próbny dla wynalazców minął. Wojkow zaliczył ich do etatowych pracowników i obu podniósł pensje. Denisowi, za strusia, trochę więcej.

Wkrótce po tym druga zebra nagle także „przebudziła się”. Obie zebry biegały po wybiegu, grały w berka, nieomal tańczyły czardasza; zarobek kopytnych szybko przerósł dochody ptaka.

— A ty co, cudaczysz! — Krzyczał Denis na Wadika. — Prawidłowości szukaj, częstotliwości zjawisk!

Sam jednak nauczył strusia chować głowę do donicy ze specjalnie spulchnionym piaskiem, ale nie tak po prostu, a tylko wtedy, kiedy do puszki wpadał papierowy pieniądz. W ptaszarni zrobiło się ciasno — niewielka przestrzeń nie była wystarczająca dla tłumu śmiejących się gapiów.

Wojkow zamówił reklamę w radiu, a potem, nadszarpując budżet zoo, i w telewizji. Kadr ze strusiem, za pieniądze chowającym głowę w piasek, ostatnimi dniami stał się słynny. Wojkow dzięki odpowiednim ludziom zapukał do drzwi światowych organizacji lobbujących na rzecz zwierząt. Wszędzie rozesłał swoje materiały; do towarzystw przyrodniczych, do innych ogrodów zoologicznych, do każdego zakątka globu, gdzie zajmowano się zwierzętami.

Zaczęła się wiosna. Do kas zoo ustawiały się kolejki. Wojkow przyjął do pracy dwóch nowych kasjerów i chciał, aby Denis i Wadik zatroszczyli się o niedźwiedzie.

— Robimy pracę naukową, czy bawimy się w cyrk? — Dla porządku oburzył się Denis.

— Niedźwiedzie — Wadik zatarł ręce. — Chcieliśmy popróbować na niedźwiedziach, pamiętasz?

Z niedźwiedziami nie poszło jednak tak łatwo. Zwierzęta trzeba było uśpić, żeby nałożyć im płytki niezbędne do pierwszego kontaktu; weterynarz odmówił kategorycznie zastosowania środków nasennych.

— A jeśli się nie obudzą? Kogo pociągniecie do odpowiedzialności? Zwierzęta są osłabione, awitaminoza i związana z nią apatia…

Wojkow z jednej strony rozumiał weterynarza; z drugiej — należało spojrzeć na problem od strony potrzeb ogrodu zoologicznego. Wadik podsunął pomysł, żeby wykorzystać zamiast lepkich płytek, szybkoschnący żel z wysoką zawartością metalu. Przygotowali w końcu taki żel na podstawie kleju stolarskiego i za pomocą długiego pędzelka namalowali zwierzętom „nauszniki” na skroniach, z boku, w każdym razie, wyglądało to tak, jakby miśki słuchały walkmana.

Po tych zabiegach sława strusia ustąpiła przed popularnością niedźwiedzi. Nie wylegiwały się już, jak zwykle, w odległych kątach klatki i nie kołysały się w prawo i w lewo przed siatką, wywołując u dzieci i ich rodziców tylko litość. Pod mentalnym kierownictwem Wadika niedźwiedzie siłowały się, robiły koziołki, stawały na głowie, a z czasem nawet zaczęły tańczyć w przysiadach. Publiczność waliła tłumnie na niedźwiadki.

Denis, którego struś stracił dawną popularność, pozazdrościł koledze i wyprosił u Wojkowa pozwolenie na zajęcie się lwem.

W tym czasie wydarzyło się coś zaskakującego — jedna z setek wędek, jakie Wojkow zarzucił w rybne jezioro międzynarodowych fundacji, drgnęła. Został przydzielony grant, może nie największy, ale zupełnie przyzwoity. Tak więc równocześnie z pozwoleniem na pracę z lwem, Denis otrzymał jeszcze trzy młode lwice, zdrowe i drogie.

Lew nazywał się Czander. Był chudy, wycieńczony, z oklapniętą grzywą i żałośnie cienkim ogonem. Był starszy od Wojkowa, całe życie spędził w ogrodzie zoologicznym i zapewne, gdyby załadować na wagony mięso, przydzielone Czanderowi przez wszystkie te lata, wyszedłby z tego cały towarowy skład.

Czander miał mądre, załzawione oczy, które zdawały się wszystko rozumieć. Doskonale wiedział i rozumiał, że żadne lwice nie są mu przeznaczone aż do śmierci; kiedy więc trzy piękności zostały wpuszczone jedna za drugą na jego wybieg, po prostu oszalał.

Czandera zgodnie z zasadami marketingu przechrzczono na Sułtana, a nowe imię napisano na tabliczce przed wybiegiem. Samo pomieszczenie zaś przebudowano, stylizując go na niby-harem.

W czasie pierwszego kontaktu Denis i lew po prostu siedzieli, utkwiwszy wzrok jeden w drugiego. Denis miał nałożony hełm, obok na ławce leżał notebook. Lew zdawał się być całkowicie spokojny, Denis ciężko dyszał.

— Co za zwierzę — powiedział potem Denis do Wojkowa, rozgorączkowanym gestem pocierając skronie. — Król zwierząt… A niech go!

Jednak niczego więcej nie powiedział.

Wzajemne obserwacje człowieka i zwierzęcia ciągnęły się bez mała tydzień. W końcu lew potrząsnął rzadką grzywą, a Denis zerwał się, o mało nie zrzucając notebooka i zaczęła się współpraca.

Fizyczna kondycja Czandera-Sułtana nie pozwalała urządzać przedstawienia codziennie. Denis ułożył „harmonogram pracy haremu”, zgodnie z którym najgorętsze małżeńskie sceny przypadały na soboty i niedziele. Lew podchodził do barierki, wybierał spośród publiczności ładną kobietę i, patrząc jej w oczy, wściekle władczo ryczał na cały ogród zoologiczny. Podczas gdy oniemiała publiczność dochodziła do siebie, Sułtan szedł do swoich nałożnic i żądał posłuszeństwa.

Bywało, że lwice się odgryzały. Sułtan z wyrzutem potrząsał łbem, targał nieposłuszną za uszy, za co mógł dostać ciężką łapą między oczy; publiczność była zachwycona. Wcześniej czy później jedna z lwic, ustępując naturze, poddawała się, a najbardziej konserwatywni rodzice w pośpiechu odrywali maluchy od prętów, za to mniej konserwatywni, a także młode pary, spędzające wieczory w zoo — starali się podejść bliżej do ogrodzenia.

Nikt nie zwracał uwagi na Denisa, siedzącego w oddaleniu na ławce i nerwowo palącego papierosa za papierosem.

— Jak ty to robisz? — Wiele razy podpytywał Wojkow. — Kierujesz nimi, pociągając za niewidoczne sznurki, tak?

Denis z rozdrażnieniem kręcił głową. Zaczynał objaśniać, ale przechodził w potok niezrozumiałych terminów A może był sprytny i umyślnie odwodził dyrektora od dyskusji, jak ptak odwodzi drapieżnika od gniazda.

— A co ty przy tym odczuwasz? — Spytał Wojkow, sprośnie się uśmiechając. Ale Denis nie zareagował na zaczepkę.

— Odczuwam badawcze natchnienie — odpowiedział sucho i więcej niczego nie można było z niego wydobyć.

Tymczasem Wadik się rozpił. Stało się to nagle i bez wyraźnego powodu. Wojkow sam dzwonił do matki chłopaka i prowadził z nią długie rozmowy. Odbierał Wadika z izb wytrzeźwień, wyławiał z jakichś knajp, zamykał w podręcznym składziku, potrząsał za ramiona: co ty wyczyniasz, człowieku?! Wadik milczał, boleśnie wykrzywiał twarz i mamrotał ledwo słyszalnie:

— Nauka…

Denis spędził kilka nocy, siedząc przy łóżku pijanego na umór Wadika, który zatracił już nawet ludzki wygląd; potem odbyli długą rozmowę.

Po tej rozmowie Wadik nagle wrócił do życia. Oprzytomniał, skończył z piciem, poszedł do Wojkowa z przeprosinami i poprosił o pozwolenie wypróbowania metody na żyrafie. Żyrafa Maniek przywiązała się do Wadika jak dziecko. Zwierzak ledwie go zobaczył, szedł do ogrodzenia, skłaniał długą szyję, a nawet, zdawało się, że się uśmiecha miękkimi czarnymi wargami. Na rezultaty nie trzeba było długo czekać; wkrótce przed zagrodą Mańka tłoczyli się gapie. Żyrafa przechadzała się, kłaniała publiczności, śmiesznie tańcowała na patykowatych nogach, trącała podwieszony u sufitu dzwoneczek. Z sukcesem Sułtana, oczywiście, nie mogło się to równać, ale Wojkow i tak był zadowolony; najważniejsze, że Wadik doszedł do siebie i wyrzucił głupstwa z głowy. Sukcesy wcześniej czy później przyjdą.

Wojkow miał podstawy dla swojego optymizmu. Światowe fundacje niczym ryby brały jedna za drugą, dyrektor ledwie nadążał wyciągać wędkę. Miasto wydzieliło dla ogrodu zoologicznego dodatkowy plac. Wojkow bez żalu zlikwidował huśtawki i karuzele, a na ich miejscu założył nowe woliery i wybiegi dla kupionych, wymienionych, czy otrzymanych jako dary krokodyli, hipopotamów, słoni, białych niedźwiedzi, kangurów… Wokół kompleksu zaroiło się od tablic reklamowych. „W tym miejscu powstanie Imperium zwierząt” — głosiły napisy.

Zjawili się ludzie z wielkiej stacji telewizyjnej. Do miasta napływały coraz to nowe informacje. Przyszedł czas, aby nakręcić film dokumentalny. Przez dwa tygodnie podczas kręcenia zdjęć, Wojkow stał za plecami operatora i pilnował, żeby Denis i Wadik nie weszli w kadr; zresztą młodzi ludzie sami też nie szukali taniej popularności. Sława, która czekała na nich w przyszłości, nie potrzebowała rozmieniać się na przelotne, telewizyjne pięć minut.

Równocześnie z wejściem na ekrany filmu dokumentalnego Wojkow zaaranżował blok reklamowy w radiu, w metrze i na szkolnych zeszytach. Potok zwiedzających wzrósł prawie dwukrotnie, a cen biletów Wojkow demonstracyjnie nie zmieniał: zoo to oblicze miasta i możliwość spojrzenia w to oblicze powinna być dostępna dla każdego…

Budowa „Imperium zwierząt” posuwała się w tempie zapierającym dech w piersiach, prace trwały dniem i nocą. Minęło kilka miesięcy i drewniane osłony, odgradzające budynek od reszty ogrodu, zdjęto. Za ogrodzeniem ukazał się drugi ogród — pełen ozdób, o przemyślnej kompozycji alejek, wolier i wybiegów. Do ogrodu prowadziła stylizowana brama wejściowa i budka strażnika przy wejściu.

Publiczność trochę się wzburzyła tą nadmierną kontrolą, ale bilety wstępu na zwiedzenie „Imperium” okazały się w zupełnie przystępnej cenie. Pogodziło to oponentów, którzy zafascynowani mówili: jednak jak porządnie zrobione!

Wewnątrz, pośród malusieńkich jezior i malowniczych wodospadów, oddzielonych od ścieżki dla widzów barierką i kamiennym rowem, stały różowym lasem zadumane flamingi. Dwa słonie, samiec i samica brodziły jak jasnoszare pancerne kolosy: rozchodziły się w przeciwne strony, potem równocześnie odwracały się i szły sobie na spotkanie. Witały jeden drugiego dotykając się trąbami i rozchodziły znowu, a w tych powtarzających się przejściach było coś ze starożytnego magicznego rytuału.

Słonie miały na imię Rawi i Szaszi. Pracował z nimi Denis.

W ciemnej wodzie wylegiwały się cztery krokodyle. Od czasu do czasu któryś z nich wyrywał jak torpeda, prosto na zebraną przy barierce publiczność — rozbryzgiwał wodę, rozdziawiał paszczę, zmuszał widzów najpierw do odsunięcia się, a potem do nerwowego śmiechu; krokodyl nerwowo chodził to w tył, to w przód, żarłocznie rzucał się na krwawe mięso w korycie, bił ogonem i znowu dawał nura do jeziora; przez cztery godziny to samo robił drugi krokodyl i w ten sposób każdy z gadów miał czas na zasłużony odpoczynek, a tłum przed jeziorem krokodyli nie rzedł ani na moment.

Krokodyle nazywały się Rotbard, Odetta, Otylia i Jaszka. Pracował z nimi Wadik; Rotbard był jego ulubieńcem.

— W jakiś sposób jest podobny do mnie z charakteru — przyznawał się Wadik podczas nocnych rozmów u szefa.

— Taki, rozumiecie, głęboki emocjonalny kontakt…

Dla białych niedźwiedzi urządzono oddzielne pomieszczenie z klimatyzacją. Do czystego, głębokiego basenu wrzucano lód i wpuszczano ryby; niedźwiedzie niczego szczególnego nie robiły, po prostu spały, kąpały się, a niekiedy mocowały ze sobą. Kangury skakały po obwodzie obszernej zagrody. Ani na niedźwiedzie, ani na kangury Denisowi i Wadikowi nie starczyło na razie sił, a na ostrożną propozycję Wojkowa, żeby zatrudnić asystentów, obaj odpowiedzieli tak lodowatym milczeniem, że Wojkow nigdy więcej o tym nie wspominał.

Posypały się artykuły, reportaże, wywiady w miejskich gazetach. Nie było dnia, żeby przed bramą ogrodu zoologicznego nie zatrzymał się samochód z emblematem jakiejś stacji telewizyjnej na drzwiach. Denis i Wadik wywiadów nie udzielali: w tych dniach bowiem nastąpił nagły przełom w badaniach i młodzi naukowcy zbliżyli się do zrozumienia pewnych istotnych szczegółów w pracy mózgu, i spędzali dnie i noce w swoim roboczym gabinecie, gdzie mogli podłączyć swoje komputery do mocniejszej maszyny, znajdującej się w centrum kierowania lotami kosmicznymi.

Wojkowa niepokoiła niejaka egzaltacja wynalazców, obaj do tego czasu stali się już zastępcami Wojkowa, jeśli chodzi o nadzór nad zwierzętami i otrzymywali zapłatę nie mniejszą niż dyrektor. Krokodyle, znudziwszy się, coraz częściej opuszczały swoją kolejkę „na wyjście”, słonie ruszały się jakby od niechcenia, albo i zupełnie stawały, wbijając oczy w ziemię. Kangury snuły się po całym wybiegu, ciągnąc za sobą bezwładne ogony.

Wojkow długo się zastanawiał, analizując różne warianty następnych działań. Rozmyślał cały dzień i noc, a następnego dnia rankiem wezwał młodą sprzątaczkę, przyjętą do pracy po drobiazgowej selekcji, wręczył jej kalkulator i powierzył niezwykle ważne dla ogrodu zoologicznego badanie: policzyć, ile osób znajduje się równocześnie przed tą lub inną ekspozycją.

— Co każde pół godziny — surowo mówił Wojkow — podliczasz, ile publiki stoi i patrzy. Dodajesz. Dzielisz przez liczbę pomiarów i w ten sposób otrzymujesz średnią arytmetyczną. Nadajesz jej oznaczenie rankingowe i zapisujesz w zeszyciku. Zeszycik — do mnie… Na koniec miesiąca otrzymasz premię.

Sprzątaczka z oddaniem zamrugała króciutkimi jasnymi rzęsami.

— Minęły już czasy — powiedział Wojkow pouczająco — kiedy popularność zwierzęcia mierzyła się uzbieranymi miedziakami! Mamy „Imperium zwierząt” — nie możemy teraz wystawiać, jak wcześniej, skarbonek…

I w ciągu kilku dni podniósł cenę na bilety do „Imperium”.

* * *

Wynalazcy dowiedzieli się o rankingach przypadkowo. Najpierw zauważyli nowe zajęcie sprzątaczki. Z ukrycia, a mianowicie przez lornetkę z okna podręcznego składziku zobaczyli, jak dziewczyna prowadzi obliczenia. Potem zobaczyli „zestawienie rankingów” — i zdumieli się podwójnie. Okazało się, że na krokodyle patrzono dwa i pół razy chętniej niż na słonie!

— Krokodyl wywołuje drżenie — z satysfakcją komentował Wadik. — Strach, niebezpieczeństwo, przyciągają bardziej niż cokolwiek innego… A słoń? Co on może? Natrętny symbol, sztampowy znak: „Trzy słonie”, „Różowy słoń”, „Złoty słoń”…

Denis milczał.

Minął tydzień. U słonia Rawi i słonicy Szaszi zaczęły się prawdziwie małżeńskie sceny. Przyczyny ich konfliktów były niekiedy jasne dla publiczności, a niekiedy — nie. Słonie kłóciły się o banany w korycie, o miejsce na ścieżce spacerowej, która mogła przecież zmieścić dziesięć słoni, a nie tylko dwa, ale, co najbardziej interesujące, słonie kłóciły się o uwagę publiczności. Kiedy dla widowni stało się to jasne, zachwytom nie było końca.

— Rawi! Rawi! — Skandował tłum i klaskał w ręce. Rawi kłaniał się, a Szaszi złościła, zamachiwała się na niego trąbą i prowokowała bójkę. Publiczność przez jakiś czas naśmiewała się ze zwierzęcia, potem ktoś najbardziej współczujący wykrzykiwał:

— Szaszi!

— Szaszi! Szaszi! — Skandowali za nim dorośli i dzieci, Szaszi uspokajała się i podchodziła bliżej do barierki z rowem, ale wtedy doganiał ją obrażony Rawi i rodzinne swary zaczynały się od nowa.

Oczywiście kłótnie i przepychanki były przerywane okresami „rozwodu”, kiedy każde odpoczywało w swoim kącie wybiegu, nie zwracając na publiczność uwagi. Jak poprzednio bywały też okresy spokoju, kiedy para przechadzała się w tę i z powrotem, wymieniając ceremonialne gesty powitania. Jednak publiczność, pospacerowawszy po „Imperium”, wciąż powracała do zagrody słoni z nadzieją: czy to już pora? Czy już się zaczęło?

Słonie spełniały oczekiwania i mniej niż pięć kłótni w ciągu roboczego dnia nie organizowały. Sprzątaczka, prowadząca podliczenia, narzekała na obiektywne trudności: taką masę ludzi to idź i sam licz!

Wtedy Wojkow zakupił i zamontował system obserwacyjny złożony z kamer, które miały wbudowaną funkcję podliczania ruchomych obiektów. Od tej pory rankingi pojawiały się przed nim i przed wynalazcami, nie jako bazgroły w szkolnym zeszycie, ale jako słupki i grafiki na ekranie monitora.

Wadik denerwował się. Dużo palił. Wojkow słyszał, jak mówił do Denisa:

— Na oczach dzieci? To świństwo! Krew… Co za naród, żeby ich… Ja rozumiem… Ale na oczach dzieci — niemożliwe… Chrzanić te krokodyle!

I zajął się kangurami, przy czym z takim zapałem i pomysłowością, że ranking słoni został pobity w przeciągu tygodnia.

„Żywe zwierzęta! — Obwieszczała reklama. — Naprawdę żywe!

Szybko stało się jasne, że główne wejście do zoo zostało zaprojektowane bez uwzględnienia tak licznie przybywających ludzi; wszyscy oczekiwali następnej podwyżki cen biletów do „Imperium” — i doczekali się. Odtąd prawo do zobaczenia żyjących pełnią życia zwierząt kosztowało tyle, ile kolacja w dobrej restauracji.

Wreszcie zainteresowanie wykazały władze miejskie. Wojkow był na to przygotowany. Z radością i z honorami przyjął komisję z ratusza. Był szczery, niczego nie ukrywał: oto ogród zoologiczny w znakomitym i jakże odmiennym stanie. Wszędzie czysto, spełnione wszelkie sanitarne normy, słowem wspaniałe warunki utrzymania, a do tego różnorodność zwierząt: kopytne, ptaki, brunatne niedźwiedzie, małpy… Dla miejskich dzieciaków — konie, kozy, świnie, kury, indyki, wszystkie syte i zadbane. Opłata za wejście jest symboliczna; dzieci, emeryci i renciści, żołnierze i studenci — bezpłatnie.

A oto „Imperium zwierząt”, społeczeństwo z ograniczoną odpowiedzialnością szczodrze płaci zwierzyńcowi za dzierżawę placu. Tutaj ceny, niestety, komercyjne — takie życie. Chociaż dzieci zwiedzają z pięćdziesięcioprocentowa zniżką.

Komisja stała się świadkiem kłótni i pojednania słoni Rawi i Szaszi, oprócz tego, po raz pierwszy dla komisji w zagrodzie dla kangurów została przedstawiona zorganizowana nowelka według scenariusza: „Czyje to dziecko?” Wojkow sam dawał konieczne objaśnienia:

— Kangurzyca Zulfija jest przekonana, że kangurzątko będące pod opieką Gulsarii jest tak naprawdę dzieckiem Julii. Zulfija uważa, że dziecko jej siostry Julii zostało skradzione przez Gulsarię. Ojciec kangurzątka odmawia przyznania prawa Gulsarii do syna, a może córki — płciowej przynależności młodego zwierzątka póki co nie określiliśmy… Popatrzcie, teraz Zulfija pragnie zobaczyć kangurzątko, a Gulsaria stwarza przeszkody!…

Orzeczenie komisji miejskiej okazało się korzystne dla Wojkowa; następnego dnia podpisał umowę z międzynarodową stacją telewizyjną: zdjęcia i transmisje z codziennego życia unikalnego jedynego na świecie ogrodu zoologicznego, utrzymującego tak dużo aktywnych i żyjących w naturalnych warunkach zwierząt.

* * *

Pomyśleć tylko — kiedyś zwykły spacer po wybiegu wystarczył, żeby przy ogrodzeniu zebrał się tłum!

Teraz, kiedy za każdym procentem rankingu stały wielkie pieniądze, Denis i Wadik odnosili się do swojej pracy inaczej. Nawiasem mówiąc, także ich wzajemne relacje bardzo się zmieniły — oczywiście, na zewnątrz pozostali przyjaciółmi, ale Wojkow był zanadto spostrzegawczy, żeby nie zauważać ostrych, a niekiedy i pełnych nienawiści spojrzeń, którymi jego zastępcy wymieniali się podczas spotkań naukowo-pracowniczych.

Denis stawiał na dramaturgię wewnątrzrodzinnych stosunków. Maleńkie stadko odświeżonego i odmłodniałego Sułtana dawno stało się częścią „Imperium”; stosunki słoni Rawi i Szaszi otrzymały znaczny rankingowy dodatek, kiedy Wojkow kupił dla Denisa nową słonicę — Gwiazdeczkę. O wybiegu dla kangurów, gdzie wiecznie dzielono dzieci, nie wypadało nawet wspominać.

Wadik uważał, że rywalizacja w sforze, stadzie, albo nawet w nienaturalnym zespole krokodyli, wolą losów zamkniętych w jednym basenie, jest bardziej interesująca od wszystkich melodramatycznych kolizji. Władza i droga do władzy — oto co przykuwa uwagę! Wadik potrzebował w „Imperium” wilków i otrzymał je. Zajął się tymi drapieżnikami, a rezultat od razu pobił wszystkie „dramaturgiczne poszukiwania” Denisa. Przez cały miesiąc na pierwszym kanale transmitowano serial dokumentalny „Sfora on-line”; trzech przewodników stada rywalizowało o przywództwo, sześć wilczyc oddawało pierwszeństwo to temu to innemu, wilczyce wykorzystywały bogaty wachlarz zachęt, nagród, kar, symulacji i pokus, w ruch szły kły i zęby, „zwąchiwano się” i zawierano sojusze… Cały miesiąc ranking wilczej zagrody pozostawał najwyższy w „Imperium”.

Tymczasem do haremu lwa Sułtana przywieziono Churiem, lwicę podlotka, jeszcze niedawno żyjącą z matką w jakimś europejskim ogrodzie zoologicznym. W ciągu pierwszych dni Churiem siedziała w kącie wybiegu i histerycznie ryczała w odpowiedzi na jakąkolwiek próbę zbliżenia się do niej — czy to Sułtana, czy którejkolwiek z jego żon. Jednakże minął pewien czas i młoda lwica stała się śmielsza: na oczach zdumionej publiczności rozegrał się długi i szczegółowy dramat; wywyższenie Churiem, pojedynek Churiem i starszej lwicy Wolki, kłaki sierści, wyrwane z Wolkowej skóry przez Sułtana, okazywana przychylność, wręcz namiętność — Sułtana do Churiem… Zazdrość porzuconych lwic. Brzemienność Churiem. Powrót Wolki do łask. Zazdrość, tym razem Churiem i wybuch Sułtana — smarkula się zapomina! Rezultatem wychowawczych działań lwa było poronienie Churiem, po którym to wydarzeniu przed ogrodem zoologicznym pojawili się pikietujący ludzie z plakatami: „Starego łajdaka — przerobić na mydło!”

— Już dłużej nie mogę — zamykał oczy Denis.

Wadik tylko uśmiechał się ironicznie. Jego następny projekt nazywał się „Wojna” i uczestniczyły w nim dwie wilcze sfory. Po tym, jak w każdym stadzie został wyłoniony przywódca, następowało — organizowane scenariuszem — masowe starcie. Przegrana sfora odsuwała się za czerwoną linię, namalowaną farbą na gruntowej podłodze bojowego wybiegu i tam polewana była niemiłosiernie lodowatą wodą; zazwyczaj po przegranej następowały żywiołowo przeprowadzane ponowne wybory.

Obok starego administracyjnego budynku wybudowano nowy — z czerwonej cegły, z marmurowymi wykończeniami, ze skrzyneczkami klimatyzacji przy każdym oknie i z dachem szczelnie obsadzonym antenami satelitarnymi. Wynalazcy otrzymali po gabinecie z poczekalnią i po dwie zmieniające się sekretarki. Wojkow, który nie chciał stracić naukowców z pola widzenia, usytuował swój gabinet na tym samym piętrze — z widokiem na zielone przestrzenie parku zoo.

Do tego czasu za granicami „Imperium zwierząt” zostały tylko małpy, które zagarnęły, przydzielone im, wielkie terytorium i wiejsko-gospodarcza zwierzyna w rodzaju owiec i kóz. „Imperium”, otoczone wysokim, tajemniczym ogrodzeniem, rozrastało się, zabierając coraz więcej miejsca i ogrodzenie co i rusz trzeba było przenosić.

W starym budynku administracji znajdowało się obecnie studio telewizyjne. Wojkow uznał, że nadeszła pora założyć własną stację telewizyjną — „Zwierz TV”.

Część druga

Igrejna Markowa czekała aż mąż wróci z pracy.

W paszporcie Igrejny było napisane „Irina”, ale tak się zdarzyło, że przyszłego małżonka spotkała podczas warsztatów teatralnych. Młoda Irinka była wtedy królową, a Maksym — zwyczajnym studentem wydziału aktorskiego, poszukującym własnej drogi.

Od tamtej pory Maks nazywał Irinę Igrejna, a i ona sama, zupełnie nieświadomie, zaczęła nazywać siebie nowym imieniem. A przecież wiadomo, że w rozmowach ze sobą człowiek nazywa się obecnym imieniem, i nie można na to nic poradzić.

Był letni dzień, który już za kilka minut śmiało można było nazwać wieczorem. Kuchnia malutkiego mieszkania, które dzięki szczęśliwym zbiegom okoliczności należało do Igrejny i Maksyma, zwrócona była oknem na zachód. Igrejna kroiła kartofle, a deska postukiwała pod nożem jak drewniana tarcza pod gradem lekkich strzał.

Igrejna czekała na męża. Dzisiaj Maks miał niezwykle ważne spotkanie, które mogło zmienić bardzo wiele w ich życiu. Obiecał, że wróci około drugiej, najpóźniej trzeciej, ale zegar pokazywał dziesięć minut po piątej, a ona cały czas jeszcze czekała.

Zazgrzytał klucz, przekręcany w zamku. Igrejna na sekundę wsunęła ręce pod strumień wody z kranu i w biegu wycierając dłonie ścierką, pospieszyła do drzwi.

Miała niedaleko. Sześć metrów kwadratowych kuchni, dwa metry kwadratowe przedpokoju.

— Maks!

— Wszystko w porządku — powiedział Maks zdejmując buty. — Daj coś do picia, dobrze?

Igrejna nalała mu do szklanki wody mineralnej. Maks wypił do dna, Igrejna nalała jeszcze raz; koszula męża, rano nieskazitelnie biała i bez jednej zmarszczki, teraz przypominała koszulkę futbolową maratończyka na finiszu.

— No i jak? — Nie wytrzymała Igrejna.

— Umowę podpisał — Maks z jakiegoś powodu rozłożył ręce. — No wiesz… Podpisał. Wszystko. Etatowy pracownik.

— Iii!

Długie minuty minęły na objęciach, gratulacjach i wygłaszaniu banialuk. Ryzykując przewrócenie stojących w kącie statywów, Igrejna wisiała na szyi męża i całowała go w policzki:

— A ja nie wierzyłam! Na Boga, nie wierzyłam! Jesteś świetny. Jesteś po prostu genialny. Chodź, napijemy się. Maksik, chodź zaprosimy gości… Mój ty spryciarzu!

— A woda jeszcze jest? — Zapytał Maks.

W ciągu pół godziny kartofle były gotowe. Maksym, który zdążył już wziąć prysznic, siedział na dywanie w podkoszulce i szortach, bawił się trzymanym w rękach widelcem, nie wiadomo dlaczego nie miał apetytu i opowiadał:

— Hm… On jest jakiś nadmiernie podejrzliwy ten Wojkow. Chciałem już wszystko rzucić i odejść. Jedna rozmowa kwalifikacyjna, druga… I to po tym, jak dwa „wywiady” już przeszedłem! Była jeszcze praktyka, i próbne zdjęcia, i prace swoje przysyłałem… Mówi mi: od twórczej strony pan nas w pełni zadowala, ale proszę powiedzieć, kim był pana dziadek od strony matki? Zdarzyło się panu wykradać książki z biblioteki? Nie ma pan kolegów — dziennikarzy? Takie odniosłem wrażenie, jakbym naprzyjmował się nie do stacji telewizyjnej, a do jakichś tajnych służb…

Maks zmarszczył brwi i zamilkł.

— Jednakże — ostrożnie powiedziała Igrejna — to bardzo dobrze, Maksik. To cudownie, że cię przyjęli. Większej stacji niż „Zwierz TV” teraz nie ma!

— Tak — apatycznie zgodził się Maks. — Parę lat popracuję — mieszkanie normalne kupimy… Słuchaj, a co ty tam mówiłaś na temat gości?

* * *

Małżeńskie łóżko Markowów było wąskie jak koja na statku. Ale nawet gdyby było rozmiarów kortu tenisowego, Igrejna i tak nie mogłaby zasnąć, słysząc, jak wzdycha w ciemnościach Maksym.

Przez lata małżeństwa zdążyła nauczyć się wszystkich jego westchnień. Dzięki temu było dla niej całkowicie jasne, że Maks, który nigdy przed żoną niczego nie ukrywał, teraz nosi w duszy żmiję i krępuje się, albo, co gorsza, boi podzielić się ciężarem.

Igrejna nie spała, ale o nic nie pytała. Za cienką ścianą zegar sąsiadów wybił pierwszą w nocy, potem drugą. Falowała zasłonka. Maksym wzdychał.

— Nie mogę. — Igrejna usiadła, spuszczając nogi na podłogę. — Nie mogę już dłużej… Co się stało?

— Nic.

Igrejna podniosła się i boso podreptała do kuchni. Postawiła na płytę czajnik — nie dlatego, że chciała się napić herbaty, ale dlatego, że ta prosta czynność zawsze ją uspokajała.

— Wiesz — powiedział Maksym z sypialni. — Bez prawa zwolnienia w ciągu pięciu lat. I jeszcze dziesięć podpisów. O tajemnicy zawodowej, braku kontaktów z prasą… Słowem: nie widzę, nie słyszę, krok w prawo, krok w lewo…

— Te wszystkie brednie są wbrew konstytucji — autorytatywnie zauważyła Igrejna. — Wojkow jest paranoikiem. Nie należy przejmować się jego fanaberiami na poważnie.

— Chciałem się z tobą wcześniej naradzić — po krótkiej przerwie powiedział Maksym. — Ale oni tak wszystko ustawili — albo podpisuję od razu, albo do widzenia…

Igrejna wróciła do sypialni. Usiadła na łóżku, dotknęła nagiego, wilgotnego ramienia męża:

— On po prostu boi się, że straci monopol na tę swoją „pilotażową metodę tresury”. Dlatego zatrudnił ochronę, prawników… Dlatego też straszy nowicjuszy, nakazując im podpisać wszelkie lojalki i inne bzdury. Oczywiście wszystkich tych śmieci lepiej nie podpisywać… Ale przecież to nie koniec świata, prawda? Jesteś przecieżoperatorem, a nie przemysłowym szpiegiem, co cię mogą obchodzić cudze tajemnice.

— Przecież nawet nie w zoo przyjąłem pracę, a w studio — wymamrotał Maks.

— Tym bardziej nie zaprzątaj sobie tym głowy — powiedziała Igrejna twardo. — Ciebie to nie dotyczy.

W głębi duszy jednak wcale nie była o tym przekonana.

* * *

Maksym Markow był dobrym operatorem. Rzecz nawet nie w nagrodach otrzymanych na studenckich i młodzieżowych festiwalach. Markow łączył w sobie niewątpliwy talent z rozwagą i pewnością operatorskiego spojrzenia, a to zdarza się bardzo rzadko.

Reżyser Korowko, z którym przyszło Maksowi pracować w „Zwierz TV”, cenił profesjonalizm nowego operatora i nawet czuł sympatię do Markowa, ale na zewnątrz tej sympatii starał się nie okazywać.

— Samicę zbliż. Jeszcze… Ruszaj się, Maks, nie stój tak, podejdź bliżej, ona nie gryzie… Tak…

Te, które „nie gryzły” były wilkami. Wielkimi, szarymi, bardzo energicznymi i nerwowymi — nienormalnie nerwowymi, z punktu widzenia Maksa. Wilki prowadziły skomplikowane życie, tylko bardzo dalece przypominające dzikie bytowanie ich wolnych współbraci. Markow już zrozumiał: jeśli na początku „konikiem” dyrektora Wojkowa było „naturalne życie zwierząt”, to z czasem szala przechyliła się na korzyść „cudów tresury”.

O żadnej tresurze, jak mógł zauważyć Markow, nie było jednak mowy. Nikt nie wchodził do wybiegu dla wilków, nikt nie karmił ich cukrem w nagrodę za prawidłowe wykonanie zadania, nikt nie strzelał batem, nikt niczego od wilków nie chciał — żyły same, bez ingerencji ludzi. Postępowały jakby z własnej woli: inna sprawa, że wola ta była bardzo dziwna. Wilki grały w skomplikowaną, czasami brutalną grę. Gra-współzawodnictwo; na wybiegu zbudowano dwa kamienne „trony” — widok których żywo przypomniał Markowowi starą kreskówkę „Mowgli” — a dwóch samców walczyło o miejsce Alfy w stadzie. Pojedynek, sprzężenie zwrotne, „głosowanie”; który z przywódców zbierze wokół siebie więcej zwolenników. Ustalanie hierarchii, ukaranie nieposłusznych, nagrodzenie oddanych zwolenników, znowu sprzężenie zwrotne, nowy pojedynek. Ogólna awantura. Wylizywanie ran. Sprzężenie zwrotne. „Głosowanie”…

Szczyt wilczej aktywności zawsze przypadał na czas poobiedni, kiedy przy wejściu do „Imperium zwierząt” stała, nie zwracająca uwagi na wysoką cenę biletów, długa kolejka. Markow wraz z dwoma operatorami montował materiał do świtu, otoczony szczelną brygadą asystentów, pomocników i specjalistów od przygotowywania kawy.

Praca podobała się Markowowi. Dawała mu możliwość ujawnienia w pełni swoich talentów. Maks był dobrym operatorem i reżyser Korowko go cenił.

* * *

— To do ciebie — Powiedziała Igrejna i w jej głosie Maksym wyczuł napięcie. Żeby jeszcze o jedenastej wieczorem musieli odbierać telefon…

— Markow?! Bydlaku! Co ty robisz, smarkaczu! — Krzyczała słuchawka głosem reżysera Korowki, wrzeszczała i tak rzucała mięsem, że Maks szybko odsunął ją od ucha. — Co ty w ogóle… Ty tylko… Już, natychmiast do studia! Natychmiast!

— Problemy? — Zapytała Igrejna.

Maksym wpatrywał się w czarne dziurki opuszczonej słuchawki. Reżyser Korowko, chociaż bywał impulsywny, na bezpodstawne wybuchy wściekłości nigdy sobie nie pozwalał. Co takiego on, Maks, mógł nawyrabiać?

— Pojedziesz? — Igrejna była spokojna i skoncentrowana. — Czy wytrzymasz do jutra?

— Pojadę — wymamrotał Maks. — Ostatecznie sam jestem ciekawy.

Wrócił po trzech godzinach. Igrejna nie kładła się spać — czekała. Czytała książkę.

Maks był blady. W przedpokoju zdjął buty, przeszedł do kuchni, napił się wody. Igrejna o nic nie pytając, śledziła ruchy męża patrząc na jego nogi.

— Hm… — Powiedział Maks wreszcie. — Hm, biuro… Nie uwierzysz.

— Uwierzę — zaoponowała Igrejna.

— W skrócie: przychodzę… A tam na monitorze — wilki w labiryncie. Super, szczerze mówiąc… Patrzę dalej…

Maks westchnął. Wytarł mokry podbródek. Igrejna czekała.

— Zatem… Sfilmowali dzisiaj duży fragment. Wilki chodzą po labiryncie, rozwiązują wszystkie zadania — wiesz, nacisnąć dźwignię łapą, sprytnie podejść, przeskoczyć… A na końcu labiryntu — wilczyca. Czeka, kto pierwszy dojdzie. Kto najsprytniejszy. Jeden doszedł i od razu do niej, a ona mu zęby pokazuje. Skowyczy. Jej faworyt, rozumiesz… Przegrał… — Maks nerwowo zachichotał. — A tego zwycięzcy nie chciała… Starli się. Tylko kłaki leciały, a jej faworyt ugrzązł w labiryncie — nie może przez parkan przeskoczyć…

— Przez parkan?

— Taka sprytna przeszkoda, podwójny płotek; i człowiek nie od razu się domyśli, a co dopiero wilk…

— Dziwne te ich atrakcje — wyszeptała Igrejna.

— Dziwne — ponuro zgodził się Maks. — Ale publiczności się podobają.

— A co nie podoba się Korowce?

Maks skrzywił twarz, jakby miał zamiar kichnąć:

— Korowko… Pomyśl, przecież to ja filmowałem tę wilczą awanturę od początku do końca. U nich, kiedy jest już za dużo krwi, to zawsze rozganiają wilki szlauchami. Teraz też tak było, wiesz, akcja w pełni…

— No i co? — Zapytała Igrejna.

— No i na dalszym planie — westchnął Maks — pojawił się tam jeden z zastępców Wojkowa. Raczewski. Od strony widzów nie było go widać, stał za tablicą… A ja szukałem ujęcia perspektywicznego i przypadkowo tego Raczewskiego ująłem w kadr. Na dalszym planie. Z tego powodu Korowko wpadł w histerię. Maksym znowu zamilkł.

— Nie rozumiem — powiedziała Igrejna.

— Korowko jest durniem — Maks machnął głową. — Gdyby dyskretnie sam na komputerze tę postać wyretuszował, nikt by niczego nie zauważył. A tak wszyscy się zainteresowali: Za co ten Korowko Markowa tak opieprza? Kto wpadł? Markow wpadł? Aaa, Raczewski wpadł w kadr… Korowko, kiedy się zorientował, że wszyscy się zainteresowali, zrobił się całkiem czerwony, myślałem, że go apopleksja trafi…

— I tak nic z tego nie rozumiem. — Igrejna postawiła czajnik na płytę.

— A ja rozumiem? — Smutno zapytał Maks. — Tajemnica Madryckiego dworu imienia Obywatela Poliszynela. Wszyscy sprawiają wrażenie, jakby pojęcia nie mieli, czym zajmują się Raczewski i Fedorow. Jeśli ktoś chociaż ich imiona nadmieni — Wojkow nakłada kary, Wojkow się wścieka, może nawet bandytów nasłać…

Maks złapał się na tym, że wygadał się niepotrzebnie i zerknął na żonę.

— A czym to zajmują się Raczewski i Fedorow? — Zapytała Igrejna, sprawiając wrażenie, jakby nie usłyszała poprzednich słów.

— Diabli to wiedzą. Odprawiają szamańskie sztuczki ze zwierzętami. Treserzy…

— To, o czym każdego dnia opowiadasz, nazywa się inaczej — zauważyła Igrejna. — Nie wyobrażam sobie, jak można je wytresować w ten sposób… żeby one same z siebie się tak zachowywały.

— Jak? Tak nie po zwierzęcemu?

Czajnik jeszcze nie gwizdał. Igrejna milczała.

— Nie denerwuj się — energicznie powiedział Maksym. — Mnie osobiście ta durna sytuacja niczym nie zagroziła. Ja tak naturalnie mrugałem oczami… Jak całkowity głupiec…

— A kiedy filmowałeś, zauważyłeś Raczewskiego?

— Oczywiście, że zauważyłem… Ale ujęcia nie zmieniłem. To ujęcie było bardzo dobre. Rozumiesz, wilczą awanturę sfilmować — to nie pokaz modelek, tam jest zupełnie inny rytm…

— A co on wtedy robił?

— Kto?

— Raczewski.

— Hm… Tak jakby nic… Stał. Patrzył. Oczy niekiedy zamykał. Wargi zagryzał, jednym słowem — denerwował się. Tak w ogóle… — Maks się zamyślił. — Dziwna twarz. Jakby przeżywał jakiś wewnętrzny atak. A kiedy spotykam go w korytarzu — normalny mężczyzna, młody, przywita się nawet…

— No to zapytaj go, co on tam robił.

Maks powoli odwrócił głowę. Popatrzył Igrejnie w oczy: spojrzenie było nader wymowne. Tak mógłby patrzeć stary saper na dziecko, które właśnie zaproponowało zabawę w kucanego berka na polu minowym.

— Zzzaraza — przez zęby zwymyślała Igrejna. — To ogród zoologiczny, tak? Czy może tajny wojskowy obiekt na pustyni Gobi?

— Gorzej — głucho odezwał się Maksym. — Wiesz, jaka kasa za tym wszystkim stoi? A wiesz jakie tam systemy ochrony obowiązują?

— Szkoda zwierząt — powiedziała Igrejna.

— Co proszę?

— Zwierząt. Ich nikt nie chroni…

* * *

Incydent z reżyserem Korowko zatuszowano. Maksymowi odliczono z wypłaty za „brak kompetencji”. Pieniędzy Markow nie żałował, ale sformułowanie bardzo go dotknęło. Po jakimś czasie, przypadkowo, albo i nie, zmienił się jego kierownik: zamiast pracować pod zwierzchnictwem Korowki z jego wilkami, Maks znalazł się pod kierownictwem reżysera Sycza, specjalizującego się w filmowaniu krokodyli.

— Nie denerwuj się tak — powiedziała Igrejna, słysząc o skierowaniu Maksa do nowych zadań. — Możliwe, że później będziesz filmował żyrafy. Albo pingwiny…

Tak naprawdę Maks wcale nie był zdenerwowany; uspokajając go, Igrejna uspokajała samą siebie. Rzecz w tym, że sama od dzieciństwa nienawidziła krokodyli, nienawidziła i bała się ich. Nawet opowieści o tym, jakie troskliwe potrafią być krokodyle mamy w stosunku do potomstwa, nie były w stanie wlać w nią ani kropli sympatii do gadów zabójców.

Tymczasem w ogrodzie zoologicznym pojawiła się moda na koegzystencje i krokodyle Rotbard, Odetta, Otylia i Jaszka przeżyły mała rewolucję. Do ich basenu bowiem przyłączono sąsiedni wybieg-terrarium, w którym mieszkały warany Chip i Dale, przy czym Dale była samiczką.

Maks gorliwie filmował codzienne życie krokodyli i nie zastanawiał się szczególnie, w jaki sposób współżycie waranów i krokodyli może wpływać na notowania rankingowe tych akurat zwierząt. Minęło kilka tygodni, zanim to do niego dotarło.

Krokodylice Odetta i Otylia złożyły jaja. Ich gniazda znalazły się na różnych brzegach basenu; krokodylice porządnie zagrzebały jajka w kupie liści, by te — gnijąc — zapewniły optymalną temperaturę dla rozwoju zarodków. W ciągu kilku dni przestano karmić warany, a koryto krokodyli przeniesiono jak najdalej od gniazd, gdzie były złożone jaja.

I zaczęło się to, co reżyser Sycz nazywał „dramaturgią”.

Rotbard i Jaszka, spokojni ojcowie, leżeli w basenie jak nieruchome kłody. Odetta i Otylia, głodne i wściekłe, szukały sposobu, jak uchronić potomstwo od nienasyconych waranów. Warany doskonale wiedziały, gdzie znajdują się krokodyle jaja; jeśli jedna krokodylica oddaliła się, aby zaspokoić głód, druga musiała ochraniać dwa gniazda, rozdzielone basenem i w równym stopniu dostępne dla bystrych i bezlitosnych wrogów.

Ranking terrarium krokodyli podskoczył prawie dwukrotnie. Szczególny entuzjazm publiczności wywołała rozpaczliwa próba Otylii, aby zmusić Jaszkę do dyżurowania przy gniazdach.

— Wszyscy mężczyźni są tacy sami! — Krzyczała z uniesieniem jakaś kobieta. — Rozłożył się w sadzawce i leży a baba niech się rozerwie! Żebyś chociaż pożywienie jej przyniósł, skoro sam na jajach nie siedzisz!

Terrarium krokodyli wyposażone było w specjalne miejsca dla operatorów i Maks, niczym nie ryzykując, mógł zawisnąć choćby nad brzegiem, albo burozieloną mętną wodą. Emocje, towarzyszące bitwom o jaja, mimowolnie udzielały się i jemu. Wystarczyło, żeby waranica Dale, a była ona po prostu urodzoną łowczynią jaj, skierowała się do basenu, Maks natychmiast łapał ją w kadr, uprzedzając tym krokodylice i jakby posyłając Rotbardowi i Jaszce niemy wyrzut: co wy robicie, ojcowie!…

Warany ukradły i zjadły dwa jaja Odetty i dwa Otylii, zanim Rotbard wreszcie poczuł konieczność wtrącenia się do akcji. Wyskoczył z wody jak miecz kary, przed samym nosem bezczelnej Dale; wydawało się, że przelew krwi jest nieunikniony — ale Dale się wyrwała. Przypadając do ziemi jak pojazd pancerny, Rotbard pognał za waranicą po obcym dla siebie terytorium, ale Chip i Dale były zbyt sprytne, żeby przyjąć wyzwanie do walki. W ich terrarium przewidziane były — ciekawe kto to przewidział? — Niedostępne dla krokodyli, bezpieczne miejsca; tutaj właśnie ukryła się para złodziei jaj, a ich obojętne pyski nie wyrażały ani strachu, ani złośliwej satysfakcji. I nic dziwnego: czy ktokolwiek widział złośliwą satysfakcję na pysku jaszczurzycy?!

— I po sprawie — bezdźwięcznie powiedział Maks.

Rotbard, jakby się opamiętując, wrócił do wody. Odetka i Otylia zastygły, każda przy swoim gnieździe; Rotbard ciężko i bezwładnie przewalił się przez krawędź basenu, a wzbite przez niego bryzgi wody opadły na piasek, na podłogę operatorskiej kabiny i na adidasy Maksyma Markowa.

* * *

Tego dnia Maks po raz pierwszy dopuścił się służbowego wykroczenia — wyniósł ze studia dyskietkę.

Wszystkich pracowników sprawdzano w portierni, musieli pokazywać teczki, niekiedy także ich przeszukiwano; możliwe, że właśnie ta poniżająca procedura sprowokowała u Maksa chęć naruszenia prawa. Kto wie, w co przerodziłaby się awantura, gdyby któryś z ochroniarzy znalazł dyskietkę w kieszeni Maksa. Jednak tym razem kontrolę udało się obejść.

Na początku Maks chciał przylepić dyskietkę taśmą klejącą do myszki, ukrywając się w tym celu w kabinie toalety, jednak się przestraszył. Zamigotało światełko kamery obserwacyjnej, umieszczonej przez paranoika Wojkowa na styku dwóch płytek kafelków. O wiele później dowiedział się, w jakie tarapaty o mało nie wpadł, dlatego że kamery obserwacyjne umieszczono nie tylko w toalecie — były wszędzie.

Z dyskietką w kieszeni Maks wrócił podekscytowany do domu i opowiedział o wszystkim Igrejnie, choć ostatnimi czasy prawie nie rozmawiał z nią o pracy, ponieważ opowieści o krokodylach słuchała niechętnie.

— Na czorta ci to — powiedziała Igrejna po długim milczeniu. — Pokaż.

Na dyskietce zmieściło się wszystkiego kilka fotografii — wycięte kadry sfilmowanego w ciągu kilku ostatnich dni materiału. Najbardziej sugestywne kadry. Waranica kradnąca jajo, pogoń krokodylicy, skorupa na piasku, interwencja Rotbarda…

— Wiesz, Maks… — powiedziała Igrejna po zastanowieniu.

— Chcę sama na to wszystko popatrzeć… Zaczekajmy z pralką i kupmy bilet, dobrze?

* * *

Maks od dawna wiedział, do kogo się zwrócić, jeśli chcesz zostać świadkiem jakiegokolwiek niezwykłego wydarzenia.

Oficjalnie utrzymywano, że wszystko w zoo dzieje się jakby samo z siebie, z inicjatywy zwierząt; w praktyce każdy pracownik, zdecydowany kupić bilet żonie albo koledze, szedł do biura i nawiązywał mętną rozmowę na temat: „kiedy mógłbym zaprosić gości”. I w ten sposób samo z siebie wyjaśniało się, w jakie dni, w jakich godzinach i przy jakim wybiegu planuje się największą koncentrację kamer. W przypadku wizyty Igrejny sprawa przedstawiała się jeszcze prościej: za tydzień powinny wylęgnąć się krokodylątka i nie była to żadna tajemnica — wręcz przeciwnie, reklamy rozwieszono w całym mieście.

Maks nie chciał zapraszać żony „na krokodyle”, ale Igrejna nalegała.

— To przecież twoja praca — oznajmiła mężnie. — Powinnam popatrzeć.

Dokładnie tak — nie „chcę” a „powinnam”

Maks skorzystał ze zniżki, którą „Zwierz TV” udzielała raz w roku swoim pracownikom i kupił Igrejnie bilet z miejscówką. Nie będzie przeciskała się w tłumie, jeszcze nogi jej podepczą…

Do pojawienia się Igrejny, żadnych krokodylątek jeszcze nie było i w ogóle istniało poważne podejrzenie, że wyklują się nocą albo jutro. I albo ten, kto niedostrzegalnie kierował krokodylami miał władzę także nad jajami, albo Igrejnie po prostu niesłychanie się poszczęściło, ale ledwie zdążyła przyjść i zająć swoje miejsce, gdy Otylia — a za nią i niektórzy wrażliwi widzowie — usłyszała przyzywający krzyk krokodylątek w skorupie (dla wygody publiczności, nad każdym gniazdem znajdował się czuły mikrofon).

Otylia z wzruszającą niezgrabnością rzuciła się ku dzieciom. Publiczność zaszczebiotała, ocierając łzy wzruszenia, Otylia pomogła nowo narodzonym wydostać się z jaj, następnie zaczęło się to, co najbardziej interesujące — trzymając niemowlęta w potwornej paszczy, Otylia zaczęła znosić je do basenu i wypuszczać do mętnej wody…

Wypełniając rozporządzenia reżysera Sycza, dźwięczące w słuchawkach, Maks kątem oka patrzył na Igrejnę. Raz po raz zasłaniały ją cudze twarze, ramiona i łokcie — ale Maks i tak potrafił rozpoznać, że żona patrzy z wielką uwagą, w każdym razie bez obrzydzenia.

Otylia przeniosła już połowę swojego miotu, zadowolona publiczność klaskała, kiedy w wodzie poruszył się Jaszka. Wyglądało na to, że dla reżysera Sycza jego zachowanie nie było zaskoczeniem.

— Maks, bierz Jaszę w zbliżeniu. I prowadź.

Jaszka, zdawało się, najpierw zwrócił uwagę na dzieci, których maleńkie oczka były ledwie widoczne nad ciemną wodą. Przez jakiś czas je obserwował. „Czy krokodyle nie pożerają swoich małych?” — Głośno zapytała jakaś kobieta. Potem nagle wyszedł na brzeg i ruszył ku krzątającej się Otylii.

Publiczność na głos snuła przypuszczenia:

— Będzie bił?

— O! Ojciec się obudził!

— Ha, sprawdzać będzie, czy podobne do niego, czy do Rotbarda?

Ostatni domysł okazał się nie tak daleki od rzeczywistości. Podchodząc do Otylii, Jaszka, nie zwracając uwagi na ostatnie dwa krokodylątka, leżące na górce liści i skorupek, nagle groźnie otworzył paszczę, jak gdyby chcąc zjeść małżonkę.

Otylia wyszczerzyła się w odpowiedzi.

— Maks, bierz całościowo — szeleścił w słuchawkach głos reżysera Sycza. — Dymicz, dzieci w zbliżeniu…

Dymicz był drugim „krokodylim” operatorem. Był jeszcze trzeci — w „Zwierz TV” bowiem do dnia narodzin krokodylątek przygotowano się starannie.

Jaszka naprawdę był rozwścieczony. Przy czym wyglądało na to, że chodziło właśnie o krokodylątka. Chwyciwszy w zęby najbliżej stojące małe, potrząsał nim przed nosem Otylii, jak potrząsa się ważnym dowodem.

— Dzieci! Tak, to dokładnie dzieci Rotbarda!

— Nie, tylko ten jeden Rotbarda… Pozostałe — jego…

— Uspokój się, Jasza! Wszystko odbywało się na widoku, w jednym basenie — przecież nie mogła tak cię przechytrzyć!

— Barany! To jego dzieci, jego! To baran, wszyscy mężczyźni tacy!

Wśród widzów nastąpił podział na dwa obozy.

Jaszka i Otylia wyjaśniali sobie swoje stosunki, zapominając o krokodylątkach. Odetta postanowiła się wtrącić; warany, korzystając z awantury, rzuciły się do gniazda Odetty i ta zostałaby całkowicie bez potomstwa, gdyby nie pojawienie się Rotbarda. Warany wycofały się. Walcząc po stronie Otylii, Odetta nie słyszała wezwania własnych dzieci. Góra liści zaszeleściła…

Maks nie widział Igrejny. Falujący, podskakujący i machający rękami tłum zasłaniał wszystko.

* * *

— Nie, nie żałuję, że wydaliśmy te pieniądze — w zamyśleniu powiedziała Igrejna.

— W końcu wystarczająco zarabiam — próbował nadrabiać miną Maksym. — Nie bój się, że mnie zdenerwujesz. Jeśli masz inne zdanie, to powiedz.

— Inne zdanie… — Wymamrotała Igrejna. — Tutaj chodzi o coś innego.

Uszczelniali okna przed zimą. Igrejna mazała klejem długie papierowe pasy, Maks przyklejał je do ram.

— Nie wiem — głośno zastanawiała się Igrejna. — Do czego się przyczepić? Zdaje się, jakby coś było nie tak… Ale co? Kiedyś lubiłam oglądać w telewizji „Animal Planet”, tam także pokazywali różne takie… I krokodyle, i co się komu podoba… Jak to leci w waszej reklamie? „Naturalne życie zwierząt z delikatnie wplecionymi elementami tresury”? Nie rozumiem, co mnie tak w tym drażni…

— Krokodyle? — Zapytał przypuszczająco Maks.

Igrejna pokręciła głową.

— Nie… Słuchaj, a dlaczego nie biorą do „Imperium” małp? Przecież, zdawałoby się, małpa — nałóż takiej kamizelkę i już jest ranking…

— To cyrk — powiedział Maks.

— A to, co się dzieje w „Imperium”, to nie cyrk?

— Nie — powiedział Maks, po chwili namysłu. — Do Wojkowa niekiedy po trzech dziennie cyrkowców przychodzi. Dyrektorzy, treserzy, showmani… Obiecują złote góry, żeby tylko odkrył swoje metody.

Maks roześmiał się. Igrejna pozostała poważna.

— Myślę, że małpki Wojkow specjalnie zostawił na zewnątrz — powiedział Maks. — Prezent dla biednych, można tak powiedzieć. Małpy — one i bez „Imperium” są zabawne. Dzieci chodzą, patrzą… Wiesz, że teraz dzieci do zoo bezpłatnie wpuszczają.

— Wiem. — Igrejna nagle zamarła utkwiwszy wzrok w swoim pędzelku. — Zrozumiałam, co mnie tak rozeźliło. Widzowie.

— Słucham?

— Widzowie. I wiesz, wydawało mi się, że one nie robiły tego ot tak po prostu — one czerpały z tego przyjemność.

— Kto? Widzowie?

— Nie. Krokodyle, warany… Wszystkie. Później jeszcze postałam obok słoni, obok białych niedźwiedzi… Wszędzie jedno i to samo. Miałam takie wrażenie, że dla zwierząt ważny jest ten głupi ranking. Ze skóry niemal wyłażą, żeby tylko zebrać tłum ludzi.

— Zwierzęta?

— Aha.

— Nie, żartujesz chyba!…

Igrejna popatrzyła na niego bez uśmiechu:

— Zamydlono ci oczy. Wielu rzeczy nie widzisz.

Maks nie bez wysiłku uśmiechnął się:

— „Nie wierz oczom swoim”…

— Więcej nie pójdę — cicho powiedziała Igrejna. — Wybacz. Kiedyś to wszystko… Krótko mówiąc, nie pójdę do tego zoo już nigdy.

* * *

Wojkow wyprzedał zębaty przychówek po zwierzyńcach. Rodzice nie rozpaczali — dla krokodyli troska o potomstwo kończy się, kiedy nowo narodzone krokodylki dostają się do zbiornika wodnego.

Gady przeniesiono do zimniejszego pomieszczenia. Praca pod dachem okazała się dla Maksa z jednej strony trudniejsza, z drugiej zaś prostsza. Trudniejsza, ponieważ w pawilonie nie było specjalnego miejsca dla operatora; prostsza, dlatego że nie trzeba było sterczeć całymi dniami na deszczu albo pod palącymi promieniami słońca.

Ledwie Markow przyzwyczaił się do nowego miejsca pracy, kiedy znowu przyszło mu je zmienić. W połowie listopada został oddany do eksploatacji nowy obiekt „Limpopo” i tam przesiedlone zostały krokodyle, które znalazły się teraz w sąsiedztwie hipopotamów.

Po obwodzie budynku o kształcie kopuły biegały antylopy, oddzielone od niebezpiecznych sąsiadów niezbyt solidnie wyglądającym metalowym ogrodzeniem.

W gorącej, dusznej, cieplarnianej atmosferze technika czasami zawodziła. Maksym pocił się jak koń i trzymał w szafce stos sportowych koszulek na zmianę, które Igrejna każdego dnia prała i prasowała.

O pracy Maksa małżonkowie więcej nie rozmawiali. Nie można powiedzieć, żeby Maksa to nie męczyło. „Wychodzi na to, że robię coś nieprzyzwoitego, o czym niewskazane jest nawet mówić!” — Powiedział kiedyś w gniewie. Igrejna uważnie na niego popatrzyła — i nic nie odpowiedziała. Poszła prasować podkoszulki.

Maksym często teraz widywał się z Raczewskim i z Fedorowem. Przy spotkaniu pozdrawiali się — i to wszystko. Obaj zastępcy dyrektora przy bliższym poznaniu okazali się rówieśnikami Maksa, obaj jednak zachowywali się niczym wielcy szefowie, a Maksym sam się nie narzucał: historia z Korowką jeszcze nie odeszła w zapomnienie.

Pewnego razu Maks przypadkowo stał się świadkiem rozmowy między kierownikami.

Zasiedział się w kabinie toalety z prostej i niewinnej przyczyny: suwak od dżinsów „wciągnął” skraj koszuli. Bez pośpiechu i bez nerwów, Maks starał się doprowadzić do porządku, kiedy usłyszał kroki i w toalecie zapachniało drogą wodą kolońską.

— To naturalne — rozległ się głuchy głos, w którym Maks z przerażeniem rozpoznał głos Wadima Raczewskiego. — Tak samo naturalne, jak dla ciebie zjeść kanapkę z kiełbasą. To natura! Prawa przyrody!

— A p-pamiętasz, jak mi opowiadałeś o kurczętach? — To był nerwowy, trochę się jąkający głos Denisa Fedorowa. — Że przecież dzieci…

— Nie, powiedz mi: czy prosisz dzieci, żeby się odwróciły, kiedy jesz kanapkę z kiełbasą?

— A-a, twoje rankingi spadły, a d-do tego jeszcze przy wszystkich punktach…

— Nie pleć głupstw! — Raczewski zawiesił głos. — Niczego od ciebie nie potrzebuję, nawet zgody…

— Antylopy są m-moje…

— Jakie, do diabła, antylopy…

— Skandal…

— Urządzimy to tak, żeby wyglądało na nieszczęśliwy wypadek…

— Cicho!

Obaj zamilkli. Dopiero teraz zdali sobie sprawę, że toaleta jest miejscem publicznym i jedna kabina jest zamknięta.

Nastąpiła cisza; Maks oblał się zimnym potem. Na szczęście Raczewski i Fedorow nie zaczęli wyłamywać drzwi, nie zaczęli nawet dopytywać się, kto jest w środku. Po prostu wyszli, nie mówiąc do siebie więcej ani słowa.

* * *

Minęły dwa tygodnie. Rankingi w „Imperium” utrzymywały się na „zimowym” poziomie, to jest poniżej średniego. Maks zauważył, że krokodylom dawano niewiele jedzenia.

Jaszka się denerwował. Odetta się awanturowała. Rotbard nie wychodził z wody — śliska zielona kłoda.

Do maleńkiego stada antylop, biegającego po terenie, dołączyły trzy albo cztery nowe zwierzęta — cienkonogie, młode, pełne wdzięku. I jeszcze z jakiegoś powodu kilka zwyczajnych domowych kóz, które w zespole „Limpopo” wyglądały jak dzikie. Wokół pary melancholijnych hipopotamów na zmianę kręcili się to Fedorow, to Raczewski.

Maksym nabrał przyzwyczajenia zachodzić po drodze z pracy do pubu na rogu i wypijać stopięćdziesiątkę. Igrejna marszczyła nos na jego widok, niczym na widok krokodyla.

„Urządzimy to tak, żeby wyglądało na nieszczęśliwy wypadek”. To zdanie wciąż chodziło Maksowi po głowie. Gdyby podzielił się z Igrejną — byłoby mu łatwiej, ale żona jasno dała do zrozumienia, że o stanie spraw w jego obecnej pracy słuchać nie chce…

Kiedy w niedzielę na dziennej zmianie pojawili się oprócz Maksa jeszcze dwaj operatorzy, podświadomie wyczuł napięcie. Zmiana prawie dobiegła końca i nic się nie stało; Maks już zaczął marzyć, jak weźmie prysznic i przebierze się, jak dotrze do pubu i poprosi znajomą bufetową o swoją zwyczajową dawkę uspokajacza, gdy nagle w pawilonie terrarium pojawiła się koza.

— Uwaga wszyscy — rozległ się w słuchawkach głos reżysera.

Publiczność się ożywiła:

— Ej, a ta skąd się tu wzięła?

— Uciekaj kózko, bo cię zeżrą! Jeszcze niczego nie rozumiejąc, Maksym wziął kozę w kadr — planem amerykańskim.

Woda w basenie zafalowała miękkimi fałdami. Koza zupełnie bezmyślnie podchodziła coraz bliżej do brzegu basenu.

— Druga kamera — na wodę — rozporządzał reżyser. — Pierwsza kamera — na kozę.

Publiczność zaczęła krzyczeć. I Maks zapragnął krzyknąć — ale on był operatorem, dobrym operatorem, i pracowałby z pełną dyscypliną, zapewne, nawet w rejonie działań wojennych. Woda wystrzeliła do góry. Koza zdążyła zabeczeć i odskoczyć. Zęby Rotbarda zamknęły się na jej biodrze. Maks doskonale wiedział, że raz zaciśnięta paszcza krokodyla zdobyczy nie wypuści.

Na piasek pawilonu trysnęła krew. Tłum się zakołysał — ktoś odskoczył od barierki, ktoś, przeciwnie, przechylił się do przodu. Rotbard rzutko zaciągał kozę do basenu, a na pomoc spieszyły mu Odetta, Otylia i Jaszka.

— Pracujemy! — Mówił w słuchawkach reżyser Sycz. — Pierwsza kamera, zbliżenie!

W tym momencie nastąpił tak zwany „drugi punkt zwrotny” dramaturgii wydarzeń. Z sąsiedniego wybiegu do basenu podbiegł hipopotam.

Maks pierwszy raz w życiu widział, jak hipopotamy biegają. Większość publiczności także. Umiejętności hipopotama przekraczały wszelkie wyobrażenie. Mknący po stepie czołg robi mniejsze wrażenie.

Hipopotam rzucił się na krokodyla i Maks całą sekundę był pewien, że teraz Rotbard zostanie rozdeptany. Koza dawno nie dawała znaków życia; taśma rejestrowała scenę starcia krokodyla z hipopotamem — niebywałe widowisko! Wreszcie Rotbard odszedł w poczerwieniałą wodę „z niczym”. Hipopotam, trącając pyskiem trupa kozy, jakby starał się przywrócić ją do życia. Daremnie.

Ze służbowych wejść wyszli nagle młodzi ludzie w specjalnych kombinezonach, ze szlauchami w rękach. Kogo oni chcieli przestraszyć strumieniem wody? Krokodyle? Hipopotama?

Następnego dnia pracownik, rzekomo odpowiedzialny za to, że pozostawił otwarte drzwi klatki, w której znajdowała się koza, został zwolniony dyscyplinarnie. Wiele gazet wydrukowało sprawozdanie o dziwnym i przerażającym wydarzeniu w ogrodzie zoologicznym: hipopotam przyszedł na pomoc kozie, ale było już za późno! Ranking „Limpopo” wzrósł do niebywałego, nawet jak na okres letni, poziomu.

A Maksym Markow przyszedł do domu pijany i wszystko opowiedział Igrejnie.

* * *

— Nic nie można zrobić — z przykrością powiedział adwokat. — Najwyżej spróbować dowieść, że podpisał pan dokumenty pod przymusem…

— Podpisałem je z własnej woli — powiedział Maksym.

Adwokat wzruszył ramionami.

— Co was podkusiło… Nie, proszę państwa, nie wezmę tej sprawy.

Maksym i Igrejna pożegnali się i wyszli. To był już trzeci adwokat, do którego się zwrócili; oczywiście, gdyby mieli jakieś układy, znajomych, chociażby jakieś doświadczenie — możliwe, że osiągnęliby więcej. Albo nie.

Igrejna milczała przez całą drogę do samego domu. Przebrali się, umyli ręce i usiedli do stołu w kuchni. Postawiła czajnik na płytę.

— Wybacz — powiedział Maks.

— Głupstwo — odezwała się Igrejna. — Nie należy żałować. Potem zobaczymy…

I zamyśliła się.

* * *

Na przełomie wiosny i lata „Imperium zwierząt” otworzyło kilka „Pokazów miłości” — jeden za drugim. Liderem wiosennego rankingu oglądalności zrobiono cietrzewia: zgodnie z wolą pracowników zoo w klatce z pięcioma samcami znalazła się jedna niepozorna kurka. Wojując o jej serce, ptaki dopuszczały się wszystkiego. Działania, zaczynające się jako niewinny „konkurs pieśni i tańca”, przemieniły się w swoją karykaturę, pogrążając się w intrygach; solistom, którzy na minutę zawojowali uwagę kurki (i publiczności), konkurenci, jakby przypadkiem wrzucali na głowę poidła z błotnista wodą i brodziki dla piskląt. W repertuarze były popychania, szczypania, uderzenia dziobem. Ostatecznie outsider, żałosny z wyglądu, który nie dośpiewał do końca ani jednej arii, „plunął” na konkurs i zabrał się do gwałcenia kurki w ciemnym kącie klatki, a czworo jego towarzyszy, zobaczywszy to, przekształciło moment bezprawnej miłości w ohydną jatkę i śmietnisko dobrych obyczajów.

Po skandalu namiętności w ptaszarni, cietrzewie zostały spisane na straty, a rankingowe pierwszeństwo przechwyciły jelenie: ich długi i wąski wybieg przekształcił się w rykowisko.

— Dlaczego tak bywa — zastanawiano się wśród publiczności — że ni to ładna ni zgrabna, a mężczyźni za nią tak się oglądają.

„Ni ładna ni zgrabna” była samicą jelenia Elli, rzeczywiście niepozorna, z ludzkiego punktu widzenia, ale nadzwyczaj pociągająca dla samców swojego rodzaju. Każdego dnia na wybiegu jeleni stukały rogi: o przychylność Elli walczono zaciekłe i brutalnie. Szybko wyłonili się dwaj liderzy, którzy wielokrotnie sprawili cięgi pozostałym pretendentom: tych zuchów zwano Agat i Zefir. Elli zachowywała się oburzająco, dawała nadzieję i jednemu i drugiemu, jakby umyślnie prowokując potyczki. A po bitwie nigdy nie żałowała pokonanego: od razu zapominała o jego istnieniu, nadskakując zwycięzcy. Konserwatywni dorośli w tym momencie proponowali dzieciom patrzeć gdziekolwiek, byleby nie na wybieg jeleni…

Agat zwyciężał częściej. Siły Zefira wyczerpały się; Agat, utwierdziwszy się w swojej przewadze, przechadzał się w burzy oklasków i publicznie rozkoszował się miłością z Elli. Ale pewnego dnia Zefir „zmówił się” z już odrzuconymi pretendentami i napadli na Agata w czterech: stróże musieli interweniować, żeby nie dopuścić do zabójstwa. Publiczność współczuła Agatowi, oburzała się na perfidię Zefira i czekała, co teraz będzie z Elli; obojętna kokietka w mgnieniu oka zostawiła przegranego i dzieliła radość zwycięstwa nie tylko z Zefirem, ale i z trzema jego towarzyszami.

— Łajza! — Krzyczano w tłumie.

— Czego krzyczysz, chłopie — odzywali się inni dobrodusznie. — U nich tak jest przyjęte, spójrz, one wszystkie rogate…

Obok basenu krokodyli postawiono wielką klatkę z kanarkami. Ptaki w końcu jakoś przywykły do przerażającego sąsiedztwa i nie drętwiały ze strachu co chwilę; krokodyle po kolei podchodziły do klatki i odgrywały etiudę pt.: „Chcę kanarka, ale nie wiem jak go dostać” Oglądalność krokodyli nie rosła, ale i odczuwalnie nie spadała: filmik z krwawymi przygodami Rotbarda wyświetlany był nie tylko na „Zwierz TV”.

Ani Raczewski ani Fedorow więcej Maksyma nie spotykali.

Stojąc na operatorskim „mostku” długo wpatrywał się w wodę; na powierzchni kołysały się łodygi roślin, liście lilii wodnych, jakieś egzotyczne kwiaty; Maks nie szukał wzrokiem krokodyli. Jednak wkrótce okazało się, że krokodyle szukały jego.

* * *

Na początku wszystko wydawało się przypadkowe: Maks patrzył w wodę, Rotbard patrzył na Maksa. Maks przenosił wzrok, przypatrywał się liliom wodnym, sprawdzał kamerę; Rotbard leżał w wodzie, tam, gdzie padał cień Maksyma. Od jego spojrzenia, bezwzględnego i bezlitosnego, Maksowi po plecach przebiegł zimny dreszcz.

Niekiedy do Rotbarda dołączały Odetta albo Otylia. Niekiedy Jaszka. Rozdziawiały paszcze, jakby szydząc: po kolei odchodziły do klatki z kanarkami, i szczebiot za stalową siatką momentalnie milknął.

Pewnego razu Maks zobaczył, jak Rotbard posłał na swoje miejsce Odettę. Do kanarków, jakby na dyżur. Ledwie rozróżnialne w wodzie poruszenie, ledwie dosłyszalny dla uszu dźwięk — i Odetta poza kolejnością poszła zabawiać widzów, a Rotbard został, by patrzeć na Maksa. Ale dziwna rzecz: wystarczyło, żeby Markow podniósł kamerę, żeby utrwalić to spojrzenie, a krokodyl momentalnie odwrócił się i popłynął w stronę brzegu.

Maks zostawił kamerę. Krokodyl wylazł na piasek, znowu popatrzył Maksowi w oczy i ostrożnie przesunął łapę, wydrapując nierówną linię. Wyglądało to zabawnie — jakby krokodyl rysował, ale kiedy Maks wziął Rotbarda w kadr — ten znowu się odwrócił, przejechał brzuchem po piasku i dał nura do basenu.

— A to drań — powiedział Maks głośno.

Po zakończeniu pracy i przebraniu się, na przekór zwyczajowi, wrócił do krokodyli. Stanął przy barierce, pośród widzów. Mimo powszedniego dnia i bardzo sprzyjającej pogody, ludzi przed basenem było wystarczająco dużo i czytnik rankingu kręcił się, trzeba powiedzieć, całkiem sprawnie. Maks stał cicho, niczym się nie zdradzając, ale Rotbard i tak uchwycił oczami jego wzrok. Powoli, jak ciężka łódź podwodna, podpłynął do brzegu, położył pysk na piasek i zaczął wpatrywać się w Maksa.

* * *

— Dlaczego on na mnie patrzy?!

Igrejna, która cały dzień przesiedziała w naukowej bibliotece, tarła piąstką poczerwieniałe oczy:

— Przepracowałeś się… Chyba nie chce cię zeżreć, jak tę kozę.

— Ale on patrzy. Zapamiętał mnie.

Igrejna przeciągnęła się:

— Poproś, by przenieśli cię do słoni. Albo lepiej — do żyraf… A choćby i do osłów!

— On rozumie, kiedy kręcę film, a kiedy po prostu patrzę.

— Jeśli wilki w labiryncie układają piramidki, dlaczego krokodyl nie miałby orientować się w technice filmowania?

— Piramidka jest potrzebna do rankingu. A ja dla oglądalności nie jestem potrzebny, jestem tylko fragmentem pomieszczenia…

— To ten sam krokodyl? Zdrowy jak koń?

— Tak. Rotbard.

Igrejna wzdrygnęła się, jakby z zimna. Nic nie powiedziała.

* * *

W dalekim kraju, w nocy głębokiej jak toń oceanu, za stolikiem na brzegu podświetlonego basenu siedział młody człowiek o nieprzyjemnym, strasznym wyrazie twarzy. W niewielkiej odległości, ukryte przed wzrokiem, brzmiały młodzieńczą namiętnością skrzypce i flet. W matowym świetle reflektorów tańczyła półnaga Mulatka; jej ciemne, lśniące ciało, błyszczało niczym tafla wody.

Kelnerzy prześlizgiwali się w tłumie, na podobieństwo szarych wielorybów.

Młody człowiek palił, strząsając popiół do talerza z niedojedzoną wątrobą rekina. W powietrzu pachniało sztormem; nie dalej niż sto metrów od stolika, za krzakami magnolii, ocean ze wściekłością uderzał o kamienie. Na stoliku, przed młodym człowiekiem, migotał płomyk świeczki, pływającej w ogromnej muszli z masy perłowej; obok paliła się jeszcze jedna, nierzeczywista, na ekranie laptopa.

Sąsiednie stoliki pustoszały. Nieopodal, na przeciwległym brzegu basenu, pływały w gęstym, aromatycznym powietrzu czyjeś twarze nad białymi kołnierzykami, różnobarwnie pobłyskiwały brylanty w różowych kobiecych uszach, głosy mieszały się różnymi językami, niczym paplanina papug w ogrodzie zoologicznym…

Młody człowiek boleśnie pokręcił głową. Przetarł dłońmi twarz; papieros, zapomniany w popielniczce, umierał daremnie.

Starszy kelner, przyglądający się dziwnemu klientowi już półtorej godziny, bezszelestnie podmieniał popielniczkę. Wrócił do bufetu, gdzie nad głową barmana wisiał wypchany krokodyl, wykonany z porażającą maestrią.

— Co on pali? — Zapytał barman kącikiem ust.

Kelner ledwie zauważalnie kiwnął głową: wieloletnie doświadczenie i czuły węch pozwalały mu określać właściwości tabakowego dymu przy pierwszym wdechu. Zawartość zdobytej popielnicy przedstawiała sobą tylko resztki drogiego papierosa; tymczasem młody człowiek na brzegu basenu siedział, trzymając się za głowę i kiwał w rytm muzyki. Barman umiał czytać z ust — gdyby język, którym młodzieniec rozmawiał sam ze sobą, był mu znany, umiałby rozróżnić oddzielne słowa:

— P-pusto… gdzie się wszyscy podziali… hypofiz… Powiązania… Myśl, Denia, dalej, obudź się…

Przysunął się do laptopa. Na ekranie pojawił się tekst, przeplatany pstrymi wysepkami obrazków i schematów; młody człowiek wyszczerzył się, jakby zobaczył tam testament wroga. Jego twarz, podświetlona latarniami, świecą i ekranem, wywołała u starszego barmana uczucie deja vu. Gdzie, kiedy widział tę twarz? Taką straszną, taką znajomą… Gdzie, kiedy?

Klienci z odległego stolika odwrócili jego uwagę. Przyjął uzupełnienie zamówienia, przekazał notatkę do kuchni i przygotował rachunek. Zauważył, że młody człowiek na brzegu basenu jak siedział z nosem w ekranie, tak siedzi, tylko teraz na jego nosie, przedtem suchym, pobłyskiwały krople potu.

— Zar-raza!

Właściciel laptopa walnął pięścią w stół, aż podskoczyła świeca, i popielniczka i co bardziej nerwowi goście.

— W czym mogę panu pomóc, sir?

— W n-niczym — młody człowiek patrzył ciężkim i zimnym wzrokiem. — Zostawcie mnie w sp-pokoju.

Zamknął komputer i podniósł się zza stolika. Rozejrzał się nieprzytomnie, ruszył w kierunku basenu i tak jak stał, w ciemnym eleganckim garniturze, w krawacie, którego cena sięgała tysiąca dolarów — kelner miał wprawne oko! — W błyszczących, lakierowanych pantoflach, zwalił się do akwenu.

Podniosły się bryzgi wody. Na drugim końcu basenu zaśmiała się kobieta.

Młodzieniec płynął, podświetlony z dołu, rękawy i nogawki spodni rozpostarły się w wodzie jak na silnym wietrze. Kelner patrzył, porażony — sam w przeszłości był dobrym pływakiem, ale nigdy nie widział takiego stylu: dziwny klient trzymał nogi razem i, prawie nie zginając kolan, mocno wyginał się z boku na bok. Kelner nigdy by nie uwierzył, że człowiek w takim położeniu jest w stanie utrzymać się na wodzie — jednak młodzieniec płynął, podobny do ogromnego gada, a za nim ciągnęły się dwie rozchodzące się fale.

Dopłynąwszy do środka basenu, płynący odwrócił się na plecy. Ujrzawszy jego twarz, kelner wzdrygnął się i odwrócił.

— Potrzebna pomoc? — Zapytał olbrzym z naszywkami ochroniarza.

Kelner pokręcił głową i odszedł do bufetu; barman zadziwiał jakieś panie cudami swojej sztuki, a różnobarwne strugi, z różnych rozmiarów butelek wiły się wokół niego jak żmije wokół fakira. Sam nie wiedząc dlaczego, kelner podniósł wzrok nad głowę barmana…

— Boże wszechmogący — wymamrotał, czując jak wszystkie włosy stają mu dęba.

Patrzył na niego wypchany krokodyl, patrzył ciężkim i zimnym wzrokiem. Kelner nareszcie pojął, kogo przypomina mu nerwowy klient.

Pośrodku basenu cienko zagrał telefon. Pływak, jakby nieświadomy tego gdzie się znajduje, zdjął z paska komórkę:

— Tak… Kąpię się. K-kąpię się, mówię… W basenie… Nie — stał teraz w wodzie pionowo jak konik morski. — Tak. Nadzwyczajnie, twórczo, nowe, rozumiesz, idee… Tabunami… Myślę, może by tak artykulik wysmarować? Tak, w „Nature”… żartuję. Żartuję. Co?!

Kilkoma silnymi rzutami ciała dotarł do brzegu basenu i chwycił się za krawędź:

— Nie chrzań, Wadka! To niemożliwe… Co? N-tak… To wszystko. Wylatuję. W-wylatuję, powiedziałem, to wszystko…

I upuścił telefon. Ten, niczym srebrzysta rybka ześliznął się na dno i tam już pozostał, bez życia.

* * *

Dzień zaczął się jak zwykle. Z rana przy wejściu do „Imperium” utworzyła się kolejka; otworzonych było równo dziesięć okienek kasowych, wpuszczając lejące się potokiem pieniądze. Widzowie — wśród przyjeżdżających, jak zwykle w soboty, wielu było spoza miasta, przybywali tylko na jeden dzień skuszeni „zwierzęcą” atrakcją — ruszyli w kierunku wybiegów, wolier i klatek, gdzie zaczynała się codzienna praca: współzawodnictwo, intrygi i spory, ustalanie wzajemnych hierarchii, draki, potyczki, starcia i cała reszta.

Z jednym tylko wyjątkiem: krokodyle tego dnia nie wyszły z wody. Leżały kłodami w baseniku i nie zwracały uwagi na publiczność.

— Co za oszukaństwo! — Oburzali się widzowie. — Za co my płacimy?

Hipopotamice, ulokowane po sąsiedzku z krokodylami, zawiesiły toczone w tym czasie walki w błocie. Wyszły z jamy i położyły się daleko od barierki ogonami do odwiedzających.

Słoń Rawi nagle nerwowo zatrąbił. Dźwięk był naprawdę dziki, usłyszawszy go widzowie przestraszyli się, ale jednocześnie z radością czekali na kontynuację spektaklu — jednak słoń wybrał się w daleki kąt zagrody i stał opuściwszy nisko głowę.

W drugim kącie wybiegu słoni także obojętnie zastygły Szaszi i Gwiazdeczka.

Do administracji „Imperium” dotarły pierwsze skargi.

— Przyjechaliśmy z synem z Achtubińska, specjalnie do waszego zwierzyńca — krzyczała w kierunku okienka jakaś rozwścieczona dama. — Zapłaciliśmy! To oszustwo, tak naciągać ludzi!

Wśród tłumu jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki pojawili się dziennikarze.

Wezwali Wojkowa, wyrywając go, niezadowolonego, z prezentacji jakiegoś kolorowego czasopisma. Wojkow błyskawicznie ocenił sytuację i rzucił się na poszukiwanie Raczewskiego i Fedorowa. Niestety, pierwszy tego dnia miał wolne, drugi odpoczywał za granicą. „Imperium” szybko zostało oczyszczone z odwiedzających, do czego przyszło wzywać specjalny oddział policji, ponieważ niektórzy widzowie nie chcieli wyjść.

W południe w „Imperium” nikogo już nie było, oprócz pracowników ogrodu zoologicznego i współpracowników „Zwierz TV”. Końcówkę roboczego dnia spędzili w gabinetach, pomieszczeniach z aparaturą i palarniach, półgłosem pytając jeden drugiego: „Co dalej?”

Czy nie stracimy pracy — obawa rysowała się na wielu twarzach. Znając podejrzliwość Wojkowa wszyscy mówili tylko o łowieniu ryb, szmalu i pozostałych neutralnych tematach.

Maksym Markow włóczył się po opustoszałym ogrodzie zoologicznym. Zaglądał do klatek i wolier, i na wybiegi; wszędzie panowała senna apatia. Niekiedy jakieś zwierzę machnęło ogonem, odganiając muchy. Tylko Rotbard — Maksym był tego pewien — poruszył się w basenie właśnie dlatego, że Markow podszedł do ogrodzenia. I znowu zaczął wpatrywać się w oczy operatora, ale Maks nie podchwycił zabawy w przepychanie się spojrzeniami — odszedł sam, nie czekając na dalszy rozwój tej gry…

Internetowe portale rozniosły nowinę. Papierowe media podchwyciły temat. W kilku wieczornych programach telewizyjnych pojawił się nagłówek: „Tresowane zwierzęta, będące chlubą Imperium zwierząt, urządziły strajk”. Fedorow przyleciał w nocy. Wcześnie rano do Maksyma zadzwonili z księgowości i powiedzieli, że ma wolne — zgodny z prawem płatny urlop, tygodniowy.

— Czyżby naprawdę było już po wszystkim? — Niedowierzając, pytała sama siebie radosna Igrejna. — Koniec „Imperium” Wojkowa?

Maks milczał. Nie chciał rozwiać jej nadziei.

* * *

Pierwszego dnia urlopu Maks z Igrejną urządzili piknik, najedli się szaszłyków i nawet trochę się poopalali.

Drugiego dnia zrobili generalne porządki w mieszkaniu.

Trzeciego dnia poszli do kina; potem Igrejna musiała pójść do biblioteki, a Maks, który został sam, z lekka stracił humor. Intensywnie poćwiczył z hantlami, wziął prysznic, popstrykał pilotem przerzucając kanały telewizyjne, potem wstał, ubrał się i wbrew sobie powlókł się do zoo.

Na portierni uprzejmie go zawrócili. Jest pan przecież na urlopie, młody człowieku? No to idź pan sobie, odpoczywaj.

Maksym obszedł wokół ogrodzenia, starając się wypatrzyć w parkanie jakąś dziurkę, ale daremnie — łatwiej byłoby wsunąć palec w betonową ścianę. Co więcej — nie tylko on był taki sprytny, wokół grupami wałęsali się gapie i policyjny patrol od czasu do czasu grzecznie prosił, aby zejść z trawników.

Maks wrócił do domu i zadzwonił do reżysera Sycza. Ten, sądząc po głosie, był z lekka pijany i bardzo nie w sosie; kategorycznie odmówił rozmawiania o czymkolwiek. Urlop — rzecz święta!

Samopoczucie Maksa było coraz marniejsze.

Nie to, żeby tęsknił za Odettą, Otylią, Jaszką i, osobliwie, za Rotbardem, ale coś takiego zagnieździło się w jego duszy, ciemnego, kosmatego i szorstkiego zarazem, jakieś takie uczucie, nie zmartwienia, a raczej winy. Jakby to on, Maks, zrobił jakieś świństwo, sam o tym nie wiedząc.

Albo prawie zrobił.

* * *

— Dzwonili z pracy do ciebie — powiedziała Igrejna następnego dnia, kiedy Maks przestąpił próg z ćwiartką chleba w pasiastej torbie. — Powiedzieli, żebyś przyszedł jutro na pierwszą zmianę.

Jej mlecznobiała twarz prawie świeciła w półmroku korytarza.

— A co jeszcze powiedzieli? — Maks mechanicznie odgryzł czarną aromatyczną piętkę chleba.

— Nic. „Zwierz TV” wznawia pracę w poprzednim zakresie — Igrejna uśmiechnęła się krzywo.

Maks przeżuwał.

* * *

Nastąpiło ogólne bratanie się. Pracownicy, którzy nie widzieli się pięć albo sześć dni, witali się, jak wojska sojuszników na Elbie. Powietrze dźwięczało od poklepywania po ramionach i po plecach; na głos znowu niczego nie mówili, i tylko po wyjściu na odkrytą przestrzeń między wybiegami, Witia Smirnow, operator dźwięku, wymamrotał przez zęby:

— A czy to prawda, że oni im jeść w ogóle nie dawali? Kto nie pracuje, niby, i tak dalej…?

— Przestań — Markow zmarszczył brwi.

— Z nich zrobi się — znowu wymamrotał Witia — słyszałem, co…

I przerwał.

Przy samej krawędzi basenu krokodyli stał Denis Fedorow, chorobliwie żółty, wychudły, z szerokim uśmiechem na twarzy. Machał gadom ręką — wesoło, po przyjacielsku.

* * *

Jesienią na czele rankingu oglądalności „Imperium” stanęły… Osły. Kto by pomyślał!

W nowiutkim, przestronnym wybiegu — osły bowiem dopiero miesiąc temu zostały przeniesione z głównego terytorium do „Imperium” — ustawione były dwa kołowroty, trochę podobne do drewnianych kół młyńskich. Obiekty te wprowadzano w ruch siłą mięśni. Do każdego kołowrotu wprzęgano po pięć osłów. Po sygnale zaczynała się praca: ośle drużyny musiały obrócić swoje koła jak najwięcej razy. Dwa zespoły osłów trudziły się ze wszystkich sił, widzowie dopingowali, bieżące rezultaty wyświetlane były na tablicy.

Jednak najbardziej interesujące rzeczy zaczynały się później. Przegrany zespół był pozbawiany kolacji i zamykany w ciasnej klatce, a w tym czasie, zwycięska drużyna, na tym samym wybiegu, za żelazną siatką, hulała po łączce i delektowała się kolacją. Mało który osioł zwycięzca powstrzymywał się od drwiny, od pogardliwego gestu w kierunku przegranych; na zwierzęta stłoczone w klatce leciał piasek i trociny, plwociny i strumienie moczu. Wtedy pośród zgnębionych i głodnych zwierząt rozgrywało się wstrząsające przedstawienie, które widzowie nazywali „analizą przyczyn upadku”.

Osły szukały winnego, znajdowały go szybko i zaczynały karać. Roślinożerne zwierzęta przejawiały niespotykaną drapieżność; kopały i kąsały ofiarę do krwi. Kiedy „analiza” zachodziła już za daleko, na horyzoncie pojawiali się sprzątacze z przeciwpożarowymi szlauchami w rękach i ochładzali święty gniew karzących, udzielali ofierze pomocy weterynaryjnej i znowu zamykali ją w ciasnej klatce.

Po kilku dniach zawody powtarzano. Bilety z miejscami na „ośle dni” szły w podwójnej cenie. Maks w skrytości ducha cieszył się, że nie posłuchał Igrejny i nie poprosił o przeniesienie do pracy „przy osłach”.

W basenie krokodyli było względnie cicho. Tylko Rotbard ledwie dojrzał Maksyma, podpływał i zaczynał patrzeć.

* * *

Mężczyzna wypadł z drzwi windy, Maks ledwie zdążył podstawić mu ramię. Czuć było od niego wodą kolońską, koniakiem, papierosami i kwaśnym potem — specyficznym potem śmiertelnie przerażonego człowieka.

— Aaaa — powiedział ten, który wypadł. — T-to ty… Ten koleś, który filmuje krokodyle…

— Wadim… — Zaczął Maks i pojął, że właściwie nie zna tego człowieka. Przecież nigdy nie zamienił z Raczewskim dwóch słów, poza rytualnym „Dzień dobry — Do widzenia”.

— Jesteśmy baranami — powiedział Raczewski, a w jego głosie nagle przebiła pijacka żałość. — Myśleliśmy, że to one są baranami, kozłami, durniami z rogami, z kopytami… A to my. Boże, co myśmy narobili!

I zaczął szlochać.

Maksym zaciągnął go z powrotem do windy. Przycisnął guzik z piątką — na piątym piętrze mieściła się administracja. Wyszedł na placyk pośród luster i potęgujących blask chromowanych elementów wyposażenia. Pierwszy z napotkanych goryli, z licznej brygady ochroniarzy, jednym rzutem oka ocenił sytuację i zareagował właściwie; przejął z rąk Maksyma bezwładne ciało cennego pracownika i, nie zapomniawszy zapytać Maksyma o imię i stanowisko, powlókł gdzieś pijanego Raczewskiego po miękkim dywanie korytarza. Przywidziało się Markowowi, czy też nie, ale w głębi korytarza otworzyły się drzwi i pojawiła się w nich postać bardzo podobna do Wojkowa. Zresztą z takiej odległości mógł się pomylić.

* * *

— Markow!

Maks obejrzał się. Około pięćdziesięcioletni mężczyzna, o wyglądzie alkoholika w pierwszym stadium uzależnienia, nazywał się Piotr Iwanowicz i pracował w dziale gospodarczym ogrodu zoologicznego.

— Nie pokwitowałeś odbioru roboczego ubrania!

— Aaa — powiedział Maks, starając się skojarzyć fakty, gdzie i kiedy powinien był pokwitować. — Ja, to…

Piotr Iwanowicz przywołał go palcem. Maks bezwiednie podszedł.

— Za ubranie robocze — znacząco powiedział kierownik działu gospodarczego. I włożył w dłoń Maksa skrawek papieru.

Maks tępo kiwnął głową. Popatrzył w ślad za odchodzącym kierownikiem; mechanicznie wsunął papierek do kieszeni.

Po wyjściu z zoo, na ruchomych schodach zjeżdżając do metra, przeczytał napisane drukowanymi literami słowa:

„Kuźnia, 19:00”

— A niech to! — Z zakłopotaniem wymamrotał Maks. — Stirlitz się znalazł…

* * *

Do kawiarni „Kuźnia” jednak poszedł. Co prawda spóźnił się piętnaście minut. Było to typowa, przeciętna, nierzucająca się w oczy kawiarenka. Maks pamiętał jej nazwę tylko dlatego, że jakiś miesiąc temu świętowali tutaj czyjeś urodziny, chyba reżysera Sycza. Była cała kupa narodu i Maks z Igrejną też przyszli…

Piotr Iwanowicz też był. Maks przypomniał go sobie teraz całkiem wyraźnie.

Wszedł, usiadł przy wolnym stoliku i zamówił kawę. Z sufitu zwisały pseudoświąteczne anielskie włosy, kołyszące się pod strumieniami wentylatorów, jak frędzle na dżinsach hipisa. W głośnikach dudnił pop sprzed paru sezonów. W domu czekała Igrejna, ledwie zdążył ją uprzedzić, że się spóźni.

Przyniesiono kawę. Na szczęście, nic strasznego; oczekiwał gorszej, a tę kawę jak najbardziej można było wypić. W końcu, dlaczego by nie miał łyknąć trochę kofeiny i wrócić do domu, póki jeszcze pora, póki nic się nie stało?

Obok zaszurało odsuwane krzesło. Maks odwrócił głowę; Piotr Iwanowicz plasnął na plastikowe siedzenie jak żaba na listek lilii wodnej:

— Witaj, zwierzęcy operatorze… Jeszcze nie zdążyłeś zapalić?

* * *

— Nie wierzę — powiedziała Igrejna.

Maks napalił się tytoniu aż go rozbolała głowa i wypił chyba z pięć filiżanek mocnej kawy Teraz nie chodził po mieszkaniu, a wręcz latał jak niesiony wiatrem liść.

— Nie wierzę — Igrejna przyłożyła pięści do skroni. — Boże… Boże… Kraj szaleńców…

— Ja sam też jestem szalony — pokornie zgodził się Maks.

— Chcesz, to kupię ci bilet i sama zobaczysz? Mamy wiele nowości: dziobaki, jenoty, osły nawet…

Igrejna odpowiedziała spojrzeniem, które ciężarem dorównywało niemal spojrzeniu krokodyla Rotbarda.

* * *

Zanim zaczęły się szkolne wakacje, w „Imperium” stworzono jeszcze jedną atrakcję: „Drużynę”. Drużyna złożona z różnych zwierząt, umieszczonych w skomplikowanie skonstruowanym wybiegu klatce, musiała walczyć o jedzenie, picie i terytorium.

W dziecięcych bajkach o zwierzętach często spotyka się historie o tym, jak zwierzęta pomagają sobie nawzajem. Uczestnicy „drużyny” zmuszeni byli wprowadzić te historie w życie — dla siana i mięsa powszedniego, antylopa, śmiertelnie bojąca się tygrysa, musiała mu pomagać, podstawiając grzbiet. Wszedłszy przy jej pomocy na drugi poziom drewnianej konstrukcji, tygrys najpierw zjadał przygotowane tam mięso, po czym zrzucał w dół brykiety z karmą dla antylopy. Jeśli tygrys zapominał nakarmić współtowarzyszki zabierano ją z pomieszczenia i następnym razem drapieżca zostawał głodny.

W drugim zespole niedźwiedź wpuszczał mysz w wysoko położoną rurę. Po przejściu rury, mysz miała wygryźć dziurkę w kartonowej ściance rezerwuaru z wodą. Woda lała się do rynny, niedźwiedź i mysz pili, ale jeśli przez przypadek kosmatołapemu zdarzyło się zjeść swoją mysz — skazywał się na kilka dni okropnego pragnienia.

Najbardziej zwyżkujące w rankingach okazały się „drużyny”, w których w trakcie działań ktoś kogoś zjadał. Oczywiście nie były to wielkie, czy też egzotyczne zwierzęta: kto by naprawdę pozwolił tygrysowi ze słodką rozkoszą zagryźć antylopę? Na ogół ofiarami zostawały drobne gryzonie i ptaszki — odpowiadały one za pomyłki własnym życiem, gdy tymczasem pozostali uczestnicy „drużyny” tylko złamanymi rogami, poszarpaną skórą, czy nadgryzionymi uszami.

Wywiady z Walerym Wojkowem raz po raz pojawiały się w ekskluzywnych czasopismach. Dyrektor ogrodu zoologicznego uczestniczył w światowych rautach, gdzie widywano go to w towarzystwie gwiazdy estrady, to w czułych objęciach bohaterki seriali, albo to w trakcie konwersacji ze znanym politykiem.

Materiały o Raczewskim i Fedorowiczu publikowały tylko nieustraszone brukowce, ale niebawem bankrutowały. Podobnie było ze stronami internetowymi, ginącymi w wyniku hakerskich ataków. Mówiło się, że obaj są bogatsi od samego Wojkowa, że polują na nich służby specjalne, że sami są pracownikami tychże służb, że są nieprawymi dziećmi amerykańskiego prezydenta, a może nawet są z innej planety…

I wszystkie te przypuszczenia były nie tak dalekie od prawdy.

* * *

— No i masz! No i masz, kanalio! Masz ten swój rodzinny show! To moja „Drużyna” skoczyła w rankingach o trzy procent, beze mnie jesteś nikim, to dzięki mnie istniejesz!

Tak wykrzykiwał Wadik i tańczył po klimatyzowanym gabinecie, potrząsając wydrukiem z komputera.

— Fedorow na linii — słodkim jak miód głosem obwieścił sekretarz. Wadik podniósł słuchawkę.

— Aaa! Denis Adrijewicz, moje kondolencje! Jakże to się stało, że program z lemurami nie wypalił, ha? Co pan mówi? Wypalił? Niefortunnie wystartował? Aaaa…

Słuchawka coś tam buczała; Raczewski nagle spochmurniał i wyprostował się gwałtownie:

— A tego proszę nie mówić. Zrozumiał pan? Proszę przy mnie nigdy nie wymawiać tego słowa. Jaki ja dla ciebie uczony? Tak… Zamknij się i naucz się przegrywać… Synku. Zobaczymy, co ci przyniosą twoje lemury…

Odrzucił słuchawkę i kilka chwil stał, patrząc w przestrzeń, poruszał ustami.

Podszedł do barku. Wyciągnął pękatą butelkę, zębami wyszarpnął korek. Nalał do szklanki. Z rumorem odchylił się na krześle.

* * *

W dzieciństwie Markow lubił filmy o szpiegach i działaczach podziemnych. Ale jeśli szpiedzy na ogół łatwo się wykręcali z kłopotów, to podziemnych działaczy chwytano i wsadzano do więzienia. Maks nie chciałby podzielić ich losu.

Oczywiście, nie rozklejał żadnych ulotek i nie nawiązywał tajnych kontaktów radiowych z centralą. Nie miał papierosów z trucizną i pierścienia z wbudowanym zapalnikiem. Nie pił martini i nie wysyłano go na misje specjalne. Jako werbownik też nie odniósł spektakularnych sukcesów. Zwerbował tylko jednego człowieka… Ale za to jakiego!

Igrejna obdzwoniła swoje koleżanki i przyjaciół, kolegów z roku i nawet z liceum. Potem wzięła urlop dziekański, zaczęła chodzić do zakładów fryzjerskich i przychodni, nawet zapisała się na kurs prawa jazdy. Z myślą o nowym mieszkaniu przyszło się pożegnać, za to odnowiło się kilka starych znajomości i zawiązało się kilka nowych — najważniejsze, że byli to ludzie, na których można było polegać.

Maks, z duszą na ramieniu, wykorzystywał aparaturę stacji telewizyjnej do własnych celów — i nie osobistych, a wywrotowych. Urządzał w biurze kryjówki dla kaset, rozpracowywał zamki i drzwi, badał przejścia, potem kreślił z pamięci schematy. Im bliżej było do realizacji ich planów, tym trudniej było mu skupić się na pracy.

Słonie Rawi i Szaszi „rozwiodły się” i teraz każde z rodziców forsowało swoje prawo do słoniątka. Gwiazdeczka, która podrosła już do rozmiarów niewielkiego pagórka, knuła nikczemne intrygi przeciwko rywalce.

Przegrane osły pobiły na śmierć jakiegoś długouchego nieudacznika.

W „Haremie” toczyła się walka o utrzymanie przy życiu dwóch lwiątek; jednorocznej Murki, córki Sułtana i Churiem, oraz dziesięciomiesięcznego Odyna, syna Sułtana i Wolki. Kociaki gryzły się nawzajem, matki walczyły między sobą, ojciec tylko obserwował sytuację. Dwie bezdzietne lwice obstawały to za jedną to za drugą stroną.

Wilki wybierały przewodników stada.

Krokodyle leżały w basenie, strasznie połyskując oczami. Klatkę z kanarkami zabrano, za to na brzegu basenu od czasu do czasu pojawiała się żywa kura. Naturalnie, za każdym razem nowa.

Niczym innym krokodyli nie karmiono.

* * *

„Imperium zwierząt” rozrosło się, zagarniając kilka leżących w pobliżu kwartałów ulic. Mieszkańców wysiedlono z domów, te zaś przygotowywano do rozbiórki — na korzyść nowych kampusów ogrodu zoologicznego.

Wojkowmianował sam siebie deputowanym do rady miasta.

W kalendarzu miasta pojawiła się nowa świąteczna data — „Ogólnoświatowy Dzień Zwierząt”. W tym dniu wstęp do „Imperium” był bezpłatny. Konna policja otoczyła rejon ogrodu o czwartej rano. W pierwszej kolejności wpuszczano dzieci, emerytów i rencistów oraz ludzi ze świątecznymi plakatami; zatrzymywanie się przy barierkach było zabronione, należało przechodzić dalej, udostępniając miejsce następnym zwiedzającym. Kolosalna kolejka była podobna do pożerającego miasto boa dusiciela.

Tego dnia zoo zostało zamknięte o jedenastej wieczorem. Pracownicy ledwie trzymali się na nogach. Ochroniarze także gonili resztkami sił. Wojkow pojechał świętować do restauracji.

Po wyjściu z szatni Maksym Markow nie skierował się, jak zwykle, do portierni. Pod osłoną gęstego żywopłotu, przedzierając się ciemnymi alejami, zamierając i oglądając się za siebie, poruszał się w kierunku punktu przeznaczenia — wybiegu terrarium krokodyli.

Nie, nie mógłby pracować w wywiadzie. Nie mógłby rozklejać ulotek wzywających do powstania, nie mógłby siedzieć przy nadajniku radiowym wiedząc, że po ulicach krążą samochody patrolujące przeciwników, wyposażone w systemy szpiegowskie i syreny alarmowe…

Spacerowym krokiem szedł po nocnym ogrodzie zoologicznym i każdemu ochroniarzowi mógłby prosto wyjaśnić, że po zakończeniu zmiany, ciężkiej i długiej, koniecznie musiał jeszcze raz zerknąć na ulubione zwierzęta… Po prostu szedł, ale czuł, jak uginają się pod nim kolana!

Powierzchnia basenu nie poruszała się. Zastygła, jakby przykryta delikatną błonką. Maks pochylił się. Wyciągnął z krzaków zawczasu przygotowany długi trap.

Jeszcze raz się obejrzał.

I przerzucił drewnianą deskę przez rów, oddzielający terytorium krokodyli od ludzkiego.

Trap łupnął głucho.

W nocne niebo wzbiły się rakiety — trzy zielone i jedna czerwona. Mieszkańcy okolicznych domów, jeszcze niewykupionych przez „Imperium”, pomyśleli, że kolejny bogaty podrostek świętuje swoje urodziny.

Ale Maksym Markow wiedział: operacja zaczęła się.

Epilog

Igrejna Markowa siedziała na trójnogim taborecie w kącie ich mieszkania. Prawie cały lokal zajmował okrągły nadmuchiwany basen z dnem w radosnym kolorze jaskrawego błękitu.

W basenie, unosząc głowę nad wodą, leżał krokodyl Rotbard. Patrzył na Igrejnę nieruchomymi oczami.

— Co będziemy robić dalej? — Zapytała Igrejna, przysłuchując się przytłumionemu głosowi Maksa, dobiegającemu z kuchni.

Nadchodził świt.

Za kilku minut dyrektor Wojkow, całkowicie pijany i szczęśliwy, otrzyma straszną wiadomość: „Imperium zwierząt” jest puste. W całym ogrodzie zoologicznym pozostały tylko małpy, ptaki wodne i wiejskie bydło.

Błyskawicznie zerwą się agencje informacyjne: sensacja! Przerażenie! Fiasko! Zwycięstwo!

Do pokoju zajrzał Maksym. Nerwowo, jak ptak, szarpnął głową:

— Pokrowski dzwonił… U nich wszystko w porządku.

Igrejna kiwnęła.

Markowowie dysponowali bardzo małym mieszkaniem. Za to u sąsiadów, Pokrowskich, na daczy był betonowy basen i tam właśnie teraz pływały, zgodnie z ostatnimi wiadomościami, Odetta, Otylia i Jaszka.

Najtrudniej było ze słoniami. Ale i dla nich znalazł się hangar po jakimś samolocie.

Nosorożce zaś zabrano na wieś.

Piotr Iwanowicz, kierownik działu gospodarczego miał całkowitą rację; cała ochrona ogrodu zoologicznego była skupiona na zewnątrz. Żeby ktoś nie ukradł, nie wszedł, nie naszkodził… Ale sytuacji, kiedy mieszkańcy zagród, wolier, terrariów jednocześnie wydostaną się na swobodę… I każdy z nich dokładnie będzie wiedział, dokąd iść i kto go spotka… I wszystkie zwierzęta zaczną wychodzić przez wyznaczone na planie drzwi i dziury w ogrodzeniu, a po drugiej stronie będą już czekać na nie samochody dostawcze i ciężarówki, a nawet ogromne dźwigi… Takiej sytuacji nikt, oczywiście, nie przewidział.

Ze słoniami było najtrudniej. Ale lew Sułtan, na przykład, zmieścił się do zwykłej wołgi, położył się na tylnym siedzeniu i szczelniej wcisnął się w oparcie kanapy, kiedy przejeżdżali obok posterunku policji…

Zwierzęta nie nawaliły. Tylko Ignat Synicyn stchórzył i nie przyjechał… A może jego żiguli się popsuł? To nic, akcja udała się i bez niego. Pięć wilczyc na tylnym siedzeniu i dwie na przednim, przyciemnione szyby — pojechali! Jeśli nawet ktoś coś zauważył, zapewne stwierdził, że mu się przywidziało…

Węże wywieźli na rowerach. W plecakach.

Żyrafa pojechała w wywrotce. Leżąc.

A Rotbarda wynieśli w pokrowcu od kajaka. Ledwie go dotaszczyli… Plecy bolały niemiłosiernie!

Krokodyl poruszył się. Igrejnie zdawało się, że w jego oczach dostrzegła współczucie.

— Nie boję się — powiedziała Igrejna. — Hm… Może się pospieszyliśmy? Możliwe, że tam w ogrodzie zoologicznym były doskonałe warunki do życia dla was… A teraz…

Trudno powiedzieć, w jaki sposób, ale krokodyla paszcza wyraziła potworne obrzydzenie.

— Rozumiem — szybko dodała Igrejna. — Wszystko to…

Zamilkła. Krokodyl przestąpił z łapy na łapę i przypadkowo zaczepił ogonem o skraj basenu. Paczka papierosów zostawiona na nadmuchiwanej burcie, wpadła do wody i ześliznęła się prosto pod brzuch krokodyla. Igrejna, po krótkim wahaniu wsunęła rękę do wody, namacała rozmoknięte papierosy, wyciągnęła i znowu położyła na krawędź baseniku. Krokodyl z wdzięcznością westchnął.

— A jeśli — znowu zaczęła Igrejna. — A jeśli to nie zadziała? Jeśli ten Wojkow okaże się silniejszy? Z jego powiązaniami… I tych dwóch…

— Nie okaże się — powiedział Maks za jej plecami. — A nawet jeśli… Czy naprawdę tego żałujesz? Czy naprawdę mogliśmy postąpić inaczej? Zostawić je w tych „Drużynach”, „Sforach”, „Haremach”?

Rotbard plusnął ogonem, podnosząc bryzgi wody ku złuszczającemu się sufitowi. Zębami wyłowił ołówek, pływający po powierzchni basenu, ścisnął go w kącie paszczy, jak papierosową fifkę. Końcem ołówka dotknął klawiatury, która zwisała nad samą wodą:

„Igre… nie b. ..j się” — wypełzły na monitorze litery.

— Boże — wymamrotała Igrejna przez łzy. — To ty, krokodyl, mnie pocieszasz?!

Rotbard rozwarł paszczę, wydał dźwięk, podobny jednocześnie do śmiechu i kaszlu. Wyłowił ołówek, który zdążył mu już wypaść i znowu podpełzł do klawiatury:

„Rozum”.

Tym razem wybrał bezbłędnie wszystkie pięć liter. Bez opuszczenia głosek.

Marina i Siergiej Diaczenko

Rytuał

Przełożyła Iwona Czapla

Ilustrowała Halina Pieścik

SOLARIS

Stawiguda 2008

Rytuał tyt. oryginału: Rituał

Copyright © 2007 by Marina i Siergiej Diaczenko

Tłumaczka dziękuje Halinie Pieścik i Darkowi Ojdanie za ogromny wkład w poprawność stylistyczną tej książki, a także za wspieranie każdego dnia pracy nad zawartymi w niej opowieściami.

ISBN 978-83-89951-93-9

Projekt i opracowanie graficzne okładki Tomasz Maroński

Korekta Bogdan Szyma, Halina Pieścik

Skład Tadeusz Meszko

Wydanie I

Agencja „Solaris”

Małgorzata Piasecka

11-034 Stawiguda, ul. Warszawska 25 A

Tel./fax 089 5413117

e-mail: agencja@solarisnet.pl

sprzedaż wysyłkowa

www.solarisnet.pl

Content

Marina i Siergiej Diaczenko
Zoo

Prolog

Część pierwsza

Część druga

Epilog